Biologjia

30,334 views

Published on

Published in: Education
1 Comment
14 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total views
30,334
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
4
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
1
Likes
14
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Biologjia

  1. 1. Punuar nga Ardian HyseniLaboratori BIOENG GjilanBIOLOGJIABiologjia (nga greq. βίος, bios - jetë, dhe λόγος, logos - fjalë, mësim, dije) është shkencë qëmerret me studimin e jetës. Ajo studion veçoritë fizike dhe sjelljen e organizmave, klasifikiminetyre, prejardhjen dhe zhvillimin e llojeve (specieve) dhe ndërveprimin që kanë njëra me tjetrën nëlidhje me mjedisinHistoria e biologjisëDisa nga zbulimet më të mëdha në biologji janë: Qeliza Gjenet ADN ARNQelizaQelizatQeliza është njësia thelbësore,funksionale dhe strukturale etë gjitha organizmave të gjalla ;është njësia më e vogëlmbartëse e jetës. Kypërkufizim u formulua nga Robert Hooke, shkencëtar anglez, i cili ishte edhe i pari që vëzhgoiekzistencën e qelizës në vitin 1665. Vetë fjala qelizë vjen nga latinishtja, cellula, që do të thotë „dhomëe vogël“.Organizmat ndahen në një qelizore, si psh bakteret, që përbëhen nga një qelizë e vetme, dheshumëqelizore, si, psh, njerëzit, ku shumë qeliza bashkëveprojnë si një njësi funksionale. Trupi i njeriutpërbëhet prej rreth 225 lloje të ndryshme qelizash dhe indesh.Ardian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  2. 2. Madhësia e qelizave zakonisht varion nga 1 deri në 30 mikrometër. Por ka edhe raste të veçanta si,psh, veza e strucit, madhësia e së cilës shkon deri në 7 centimetra. Qeliza më e madhe e njeriutështë, gjithashtu, veza - madhësia e së cilës shkon nga 110 në 140 mikrometra dhe e cila mund tëvëzhgohet edhe me sy të lirë. Si rregull, qelizat shtazore janë më të vogla se sa ato bimore. Pesha enjë qelize llogaritet rreth 1 nanogram.Qeliza përbëhet nga membrana citoplazmike dhe citoplazma, në të cilën gjenden organelet qelizore, tëcilat përmbushin funksione të ndryshme jetësore. Qelizat janë të formave të ndryshme. Tek qelizatshtazore gjejmë qeliza në formë drejtkëndëshi, pllakore dhe cilindrike (qelizat epiteliale), zgjatore(qelizat muskulore), yjore (qelizat e kockave), të degëzuara (qelizat nervore).Qelizat në organizëm ndahen në Qeliza Prokariote (pa-organele qelizore) dhe Qeliza Eukariote (meoraganele).Qelizat Prokariote : Janë qeliza që gjinden në forma te veçanta. Kane membrane qelizore, mirëpoorganelet mungojnë. Ndër me te qelizat prokariote me te shpeshta janë Bakteret.Qelizat Eukariote : Janë qeliza që përmbajnë strukture komplete mbrenda membranës qelizore, përdallim nga Prokariotet, qelizat eukariote përmbajnë membranën qelizore që mban me vete materialingjenetik. Organelet qelizore me te shpeshta që gjinden mrenda membranës janë : Mitokondriet,Kloroplastet dhe Aparati i Golgjit. Mirëpo kemi edhe shume organele te tjera që kanë funksione tendryshme, ato janë : Ribozome, Lizozome, Retikulumi Endoplazmatik etj.VetitëÇdo qelizë ka veti të ndryshme, disa nga këto veti janë :- Riprodhimi - me anë të ndarjes binare, mitozës ose mejozës- Metabolizmi -- Reagimi ndaj ngacmimeve të jashtme, si ndryshimi i temperaturës apo pH-së.Struktura e qelizësArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  3. 3. Qeliza e një kafshë tipike, ku tregohen përbërësit nënqelizorë. Organelet : (1) bërthamëza (2)bërthama (3) ribozomet (4) fshikëza (5) retikuli endoplazmatik (ER) (6) aparati i Golxhit (7)Citoskeleti (8) ER (9) mitokondria (10) vakuola (11) citoplazma (12) lisozomet (13) centriolat Qelizat prokariota : Qelizat prokariota nuk kanë bërthamë të krijuar, edhe pseekziston materiali bërthamor i shpërndarë në citoplazmë. Në këtë grup bëjnë pjesëbakteret dhe algat blu të gjelbra. Qelizat eukariota : Qelizat eukariota kanë bërthamë e cila përkufizohet membështjellësin e saj nga pjesa tjetër e citoplazmës. Ky tip i qelizave ndërtonorganizmat e tjerë, përveç baktereve dhe algave blu të gjelbra. Bërthama e qelizës : Pjesa qendrore e qelizës që përmban informacion gjenetik nëformën e ADN-së dhe udhëheq procesin e sintezës së proteinave. Bërthama ështëorganela kryesore e qelizës dhe kontrollon proceset e të gjitha organeleve të tjeraqelizore. Ajo ka materialin trashëguar në strukturat fijezore të saj, që quhenkromozome. Secilin kromozom e ndërton molekula e ADN, segmentet e së cilësjanë gjenet. Në gjene gjenden të shkruara informatat e trashëguara nga prindërit. Citoplazma : Substancë e lëngshme që formon pjesën e brendshme të qelizës qërrethon bërthamën dhe në të cilën notojnë organelet e qelizës. Citoplazma ështëtretësirë ujore e cila 60-80% ka ujë, ndërsa gjendet në hapësirën ndërmjetmembranës qelizore dhe bërthamës. Këtu zhvillohen të gjitha proceset, të cilatqelizës i sigurojnë funksionim normale të jetës. Aparati i Golxhit : Strukturë qelizore e përbërë nga një grup qeskash qelizore.Përfshihet në punën për transportimin e proteinave në qelizë. Kompleksi i GolxhitArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  4. 4. është sistem i membranave të lëmueshme, të cilat formojnë kanale qese dhe topthasekretues, të radhitur në formë të një harku. Ka rol sekretues. Retikuli endoplazmatik : Strukturë qelizore e përbërë nga një rrjet xhepash qërrethojnë bërthamën. Përfshihet në punën për sintezën e proteinës. Centriola : Strukturë qelizore që luan një rol të rëndësishëm gjatë mitozës. Vakuola : Boshllëk në formë sferike ku ruhen uji, mbetjet dhe substanca të tjera tënevojshme për qelizën. Mitokondria : Strukturë që ndihmon në frymëmarrjen e qelizës. Prodhon dhe ruanenergjinë e qelizës. Mitokondriet janë organele në të cilat krijohet energjia enevojshme për të gjitha proceset biokimike, të cilat zhvillohen në qelizë, e të cilatmundësojnë funksionimin dhe ekzistencën e saj. Prandaj, me të drejtë këto organeleshënohen si uzina energjetike të qelizës. Ribozomi : Organele e lirë e lidhur pas retikulit endoplazmatik. Prodhon proteinat edomosdoshme për krijimin dhe funksionimin e trupit të njeriut. Ribosomet janëorganele qelizore në të cilat krijohen proteinat, të domosdoshme për funksionimindhe rritjen e qelizës. Informatat për sintezën e proteinave janë të shkruara nëkromozome. Prandaj, këto organele ndryshe quhen edhe uzina të sintezës sëproteinave. Mikrotubula : Strukturë cilindrike ku mbështetet qeliza dhe lejon organelet dhesubstancat që gjenden në qelizë të lëvizin brenda saj. Pseudopodi : Zgjatim i citoplazmës së disa qelizave që shërben kryesisht përzhvendosjen e qelizës. Mikrofilamenti : Strukturë në formën e shufrës ku mbështetet qeliza për të marrëformën që ka. Kloroplastet : Kloroplastet gjenden vetëm në qelizet biomore, kanë klorofil dhe në tokryhet procesi i fotosintezës-i krijimit të materieve organike prej materieveinorganike me ndihmën e energjisë së diellit.Ardian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  5. 5. Membrana e qelizësArtikull kryesor : Membrana e qelizësStruktura e membranës qelizoreMembrana e qelizës është shtresë dyshe prej molekulash lipide që formon sipërfaqen ejashtme të qelizës. Përbërësit kryesorë të membranës së qelizës janë :Lipidet : Molekula që përmbajnë acide yndyrore nga të cilat krijohet membrana qelizore.Lipidet (Yndyrat) përmbajnë karbon, hidrogjen dhe oksigjen. Lipidet paraqesin grupinmjaft heterogjen te komponimeve organike, të cilat nuk treten në ujë, por treten në tretësorganikë. Çdo molekule lipidike përbëhet nga një molekulë alkool glicerinë dhe trimolekula acide yndyrore. Në këto bashkëdyzime organike bëjnë pjesë yndyrat e thjeshtadhe ato të përbëra. Yndyrat e thjeshta përmbajnë vetëm acide yndyrore dhe glicerinë.Yndyrat e përbëra, përveç acideve yndyrore dhe glicerinës, përmbajnë edhe atome tefosforit e të azotit. Ndër lipidet e përbëra, më të përhapura janë lipoproteinat, fosolipidet,karotenoidet, steroidet etj. Fosfolipidet marrin pjesë në ndërtimin e membranaveqelizore. Lipidet, në radhë të parë shërbejnë si burim i rëndësishëm energjetik (ngadjegia e një grami yndyrë lirohen 9,5 kilokalori, pra dy herë m shumë se nga djegia e njëgrami karbohidrate) për qelizën dhe për organizmin.Proteina : Përbërës organik prej aminoacidesh. Në membranën e qelizës, proteinatkrijojnë kanale që bëjnë të mundur shkëmbimin e lëndëve me mjedisin e jashtëm.Ardian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  6. 6. Bërthama e qelizësDiagramë bërthamës qelizoreBërthama e qelizës - Pjesa qendrore e qelizës që përmban informacion gjenetik nëformën e ADN-së dhe udhëheq procesin e sintezës së proteinave.Pjesët kryesore të bërthamës qelizore janë : Bërthamëza : Trup sferik brenda bërthamës që luan rol në sintezën e ribozomeve. Kromatina : Substancë që përbëhet nga proteinat dhe ADN-ja e qelizës. Gjatëmitozës futet në kromozome. Nukleoplazma : Substancë e lëngshme që krijon pjesën e brendshme të bërthamëssë një qelize në të cilën lëvizin kromatina dhe bërthamëzat. Mbështjellja e bërthamës : Membrana që rrethon bërthamën.Bërthama është më e dendur se citoplazma, e veçuar me mbështjellës bërthamor mepore. Krahas asaj merr pjesë në proceset jetësore, në bërthamë gjenden kromozomet, tëcilat bartinn informatën gjenetike (trashëgiminë).Shembuj qelizashTrupi i njeriut ka rreth 200 tipe qelizash të cilat kanë karakteristika dhe forma tëndryshme në varësi të funksioneve që kryejnë në organizëm.Ardian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  7. 7. Veza - Qelizë femërore riprodhuese e pjekur që prodhohet nga vezoret. Pas farëzimit ngaspermatozoidi, i jep mundësi embrionit të zhvillohetSpermatozoidi - Qelizë e pjekur riprodhuese mashkullore që prodhohet nga testet dhe ështëe lëvizshme. Spermatozoidi, përbërës kryesor i spermës, ka për qëllim të farëzojë vezën.Fibra muskulore - Qelizë e kontraktueshme dhe element përbërës i muskujve.Osteociti - Qelizë e maturuar dhe element përbërës i indit kockor.Kondrociti - qeliza që përbën kërcin.Ardian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  8. 8. Qeliza yndyrore - Qeliza që përbën komponentin kryesor të indit adipozë dhe që bën tëmundur sintezën, depozitimin dhe çlirimin e lipdeve.Fotoreceptori - Qelizë që gjendet në retinë dhe që është e aftë të kapë rrezet e dritës e tipërkthejë ato në sinjale nervore.Neuroni - Qelizë e sistemit nervor që i jep mundësi informacionit të transmetohet në formëne sinjaleve elektrike dhe kimike.Qelizat e gjakut:Qelizat e bardha të gjakut - Qeliza e gjakut që bën pjesë në sisteminimunitar dhe që luan rol kryesor në mbrojtjen e trupit. ; Qelizat e kuqe të gjakut - Qelizë egjakut që çon oksigjenin nga mushkëritë në inde dhe dioksidin e karbonit nga indet tekmushkëritë.Jeta e qelizaveÇdo qenie njerëzore përmban më shumë se 50 trilionë qeliza. Çdo minutë vdesin qindramilionë syresh dhe po aq lindin përmes procesit të ndarjes së qelizës. Disa prej tyre, siqelizat e bardha të gjakut, vdesin pas disa orësh jetë, ndërsa disa të tjera, si neuronet,mund të jetojnë sa vetë njeriu.Organelet e qelizesmembrana qelizoreÇdo qelizë mbështillet nga një shtresë e jashtme që quhet membranë qelizore. Ajo përbëhet ngady shtresa fosfo-lipidesh dhe është përgjegjëse për formën e qelizës. E veçantë e saj është seArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  9. 9. mes dy shtresave të lartpërmendura nuk ka lidhje kimike. Po atëherë si arrin kjo membranë tësigurojë formën e qelizës ?Kjo ka të bëjë me natyrën e molekulave të fosfo-lipideve dhe me mjedisin brendaqelizor dhendërqelizor. Molekula e fosfo-lipideve ka një natyrë dualiste. Koka e tyre ka natyrë hidrofile, porbishti i tyre ka natyrë hidrofobe. Mjedisi brenda dhe ndërqelizor është kryesisht i përbërë nga uji,prandaj kokat drejtohen nga brenda qelizës dhe nga jashtë saj pra drej mjedisit jashtëqelizor,ndërsa bishtat drejtohen për nga brenda njëri tjetrit. Kokat e fosfolipideve Bishtat e fosfolipideve Proteinat e ndërfuturaKjo i siguron mbështetje molekulave njëra me tjetrën duke bërë këtë membranë të aftë t’i japëformë qelizës. Membrana qelizore ka përshkrueshmëri përzgjedhëse çka do të thotë e ajo lejondisa lëndë të hyjnë e disa të tjera jo. Gazet dhe uji e përshkruajnë lirisht këtë membranë, ndërsamolekulat e tjera si sheqernat, proteinat, etj nuk mund të hyjnë lirisht. Kjo për faktin se qeliza nukka nevojë të përhershme për çdo lëndë, prandaj ajo pranon lëndët që i nevojiten dhe lë jashtë atoqë nuk i nevojiten. Kjo përzgjedhje bëhet me anë të proteinave që ndodhen të ndërfutura nëmembranë. Këto proteina përfundojnë me perceptorë që përfundojnë në mjedisin jashtëqelizor.Ka proteina që njohin shijet, lëndët ushqyese, hormonet dhe ka nga ato që ndërtojnë poret kukontrollohet hyrja apo dalja e joneve si kalçumi (K+), natriumi (Na+), klori (Cl-), etj.qeliza eshte njesia elementare e ndertimit te qenieve te gjalla eshte njesia me e vogel mbartese ejetes. prokariote quajme qe berthama nuk eshte plotesisht e diferencuar kete e quajme prokariot.eukariot quajme qe masa berthamore eshte plotesisht e diferencuar kete e quajme eukariot. kemiedhe pese mbreteri te botes se gjalleato jane.mbreteria e monereveprokariot.mbreteria eprotisteve"parashtazoreve"mbreteria e kerpudhave" "mbreteria e bimeve" "mbreteria e shtazeva"BërthamaËshtë organeli (nëse do ta quanim kështu) më i rëndësishëm i qelizës eukariote. Zakonisht egjejmë në qendër të qelizave. Përbëhet nga tre njësi kryesore: 1. Membrana bërthamore 2. Bërthamëza 3. KromantinaMëmbrana bërthamore përbëhet nga 2 shtresa proteinash e për pasojë ajo ka një formë sferike tëmirëpërcaktuar. Komunikimin me mjedisin e jashtëm ajo e realizon me anë të poreve bërthamore(të çara që gjenden në membranën bërthamore).Më pas vjen kromantina e ndërtuar nga tre përbërës kryesorë : 1. ADN 2. ARN 3. proteinaArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  10. 10. ADN ka të kodifikuar kimikisht gjithë informacionin e nevojshëm që i shërben qelizës për të kryergjithë funksionet e saj jetësore. Me anë të segmetësve të ARN-së që ajo prodhon i jeporganeleve qelizorë instruksionet e kodifikuar, të kuptueshme prej tyre. Proteina shërben simbështetëse ku mbështillet gjithë ADN-ja. Kjo bëhet sepse qeliza ka një ADN me përmasagjigante për njësinë ku ajo përmbahet. Për të kuptuar këtë mjaft të mendojmë se nëse do tështrinim ADN-në e qelizës ajo do të arrinte një gjatësi prej 2 metrash. Përveç këtyre funksionevebërthama është përgjegjëse për tiparet që ka qeliza. Qelizat e një gjallese shumëqelizore kanënjë ADN të njëjtë, por në qelizat kanë forma të ndryshme dhe luajnë role të ndryshme. Si është emundur kjo ? Qelizat siç e dimë specializohen dhe diferencohen. Gjatë këtij procesi gjenetpërkatës për një funksion apo veçori të caktuar ndryshojnë gjendjen duke u shfaqur si aktivë osejo (gjendja On, Off). Për këtë fakt qelizat e një organizmi shumëqelizor kanë ADN të njëjtë, porforma dhe funksione ët ndryshme.Një organelë tjetër e veçantë që përmbahet në bërthamë është bërthamëza. Ajo ështëpërgjegjëse për ndërtimin e ribozomeve që pasi dalin prej saj zënë pozicionet e përcaktuar,kryesisht në rrjetin endoplazmatik të kokrrizuar.KloroplastetOrganele që gjenden vetëm në qelizat bimore përgjegjëse për fotosintezën. Klorofili që gjendetnë kloroplste, nga të gjitha rrezatimet e dritës diellore thith vetëm ato që i përgjigjen të kuqes dheblusë, ndërsa reflekton të gjelbërtat. Prandaj klorofili është i gjelbër. Kloroplastet, ashtu simitokondritë kanë një sasi të vogël të ADN-së që u lejon atyre dyfishimin. Ato kanë formën ethjerrëzave të vogla, të gjelbërta dhe janë të dukshme në MO. Kloroplastet përbëhen nga njëmbështjellje e dyfishtë brenda së cilës membrana të tjera të palosura fort formojnë disa shtresa tëvendosura njëra mbi tjetrën që quhen tilakoide. Aty ndodh reaksioni i fotosintezës. Në kloroplasteformohen sheqernat që transferohen në pjesët jo fotosintetike të bimës dhe grumbullohen nëformën e amidonit në fara dhe zhardhokë. Reaksioni i fotosintezës është :6CO2 + 6H20 + ENERGJI = C6H12O6 + 6O2reaksioni ndosh skematikisht në dy faza : 1. faza e parë ku kapet energjia e diellit quhet faza edritës sepse zhvillohet vetëm në praninë e dritës.Figura 16 . drita e diellit përmban të gjitha ngjyrat e spektrit të dritës, siç mund të vëzhgohetkurdriita shpërndahet nga një prizëm. Gjethet nashfaqen të gjelbra sepse reflektojnë dritën e gjelbër,ndërsa thithin dritën e përfshirë në rajonet blu dhe të kuqe të spektritCilet dhe flagjeletJanë organele të lidhura me lëvizjen e qelizës.Duken si zgjatime për nga jashtë të citoplazmës tëpërshkruara me gjatësinë e tyre nga tuba apo gyptha të citoskeletit. Cilet janë më të shkurtra dhene përgjithësi e veshin të gjithë sipërfaqen qelizore ndërsa flagjelet janë më të gjata dhe menumër më të kufizuar. Trakeja jonë, gypi përmes të cilit kalon ajri që thithim, është e veshur meqeliza të pajisura me cile që lëvizin pa rreshtur me qëllim zhvendosjen e pjesëzave te huaja qëfuten me anë të ajrit. Ndërsa spermatozoidet lëvizin falë një flagjeli të gjatë.Ardian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  11. 11. Teoria e qelizësTeoria e qelizës përcakton qe te tera organizmat janë kompozuar ne njësi te vogla organizimi, tequajtura qeliza. Koncepti ishte shprehur ne 1839 nga Schleiden & Schwann (Shvan) dhe ka qëndruarsi një themel i biologjisë moderne. Ideja ushtron te tjera hipoteza te mëdha biologjike dukepërfshire Teorinë e Darvini për evolucionin (1859), Ligjet e trashëgimisë te Mendelit (1865), dhendërtimin e biokimisë bashkëpunuese (1940).Kërkimi modern molekular biologjik ka shtuar shume mendime për teorinë e qelizës, por ajo qëndron siteoria me e rëndësishme e biologjisë. Teoria e qelizës është për Biologjinë si Teoria Atomike është përFizikën.Në 1838, Teodor Shvan dhe Matias Shleiden ishin duke shijuar kafen e pasdites dhe duke folur përstudimet e reja. Kur Shvan dëgjoi Shleidenin për te folur për qelizat e bimëve me nukleus, ai shtangunga ngjashmëria e këtyre qelizave bimore me qelizat te cilat ai kishte vëzhguar ne pjesët e kafshëve.Te dy shkencëtaret shkuan tek laboratori i Shvanit për te parë pjesët e tij. Shvani publikoi ne librin e tijpër qelizat e bimëve dhe kafshëve (Shvan 1839) vitin tjetër, një pjese te veçante pa kualitet përngjarjen e vërtete te kontributit te çdokujt, përfshire atë te Shleidenit (1838). Ai i përmblodhi vëzhgimete tij ne tre konkluzione për qelizat :1. Nje qelize është njësia e një strukture psikologjike, dhe organizim ne gjallesat.2. Nje qelize vazhdon te mbaje ekzistence dytësore si një e veçante e cila ekziston si një bllokndërtesash ne një konstruksion organizmash.3. Forma e qelizave (formacioni i qelizave te lira), te ngjashme me formacionin e kristaleve.Ne dimë sot dy mendimet e para, por i treti është dukshëm i gabuar. Interpretimi i sakte i formacionit teqelizave nga ndarja ishte përfundimisht zhvilluar nga te tjerë dhe formalisht i përpunuar nga diktimi ifuqishëm i Rudolf Vircousit, "Omnis cellula e cellula..." "Te tera qelizat vetëm rriten nga qelizatparaardhëse".Mendimet moderne për Teorinë e qelizës përfshijnë :1. te tera gjallesat e njohura janë te përbëra nga qelizat.2. një qelize është një njësi funksionale dhe strukturale e një gjallese.3. Te tera qelizat vijnë nga qelizat paraardhëse nga ndarja. (Gjenerata Spontaneus nukpërfshihet).4. Qelizat përmbajnë informacionin gjenetik i cili kalohet nga njëra qelize tek tjetra gjate ndarjes.5. Te tera qelizat janë te njëjta ne përbërjen kimike.6. Gjithë burimi i energjisë (metabolizmi & biokimia) e jetës u shfaq me qelizat.Ardian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  12. 12. Kredia për zhvillimin e pare (me shume se një lente) për mikroskopin iu dha Zasharin Jansen, neMidellburg, Holandë, rreth vitit 1595. Qe kur Janseni ishte shume i ri ne atë kohë, është e mundur qebabai i tij Hansie krijoi te parin mikroskop, por Janseni i ri perfeksionoi produktin. Detaje për mënyrënse si u krijuan mikroskopët e pare nuk dihet, por është një këshille qe na lejon neve te mendojmë përmikroskopët Jansen.Ne 1663 një shkencëtar anglez, Robert Hooke, zbuloi qelizat ne një tape vere, te cilën e vendosi tekmikroskopi i tij eksperimental (figura). Aktualisht Hooke vëzhgoi vetëm murin e qelizës sepse qelizat etapës se verës ishin te vdekura dhe nuk përmbanin përbërje citoplasme. Hooke i vizatoi qelizat dhekrijoi fjalën Qelize. Fjala qelize vjen nga fjala latine "cellula" qe do te thotë pjesë e vogël. Hookepublikoi zbulimet e veta ne librin e famshëm, Mikrografia : Përshkrime Psikologjike te Trupave te Bëranga Lentet Zmadhuese (1665).Dhjete vite me vone Anton van Leuvenhook (1632-1723), një biznesmen gjerman dhe njëbashkëkohës i Hooke përdori (lentet teke) te vetat ne mikroskop monocular dhe ishte i pari vëzhguesqe pa bakterien dhe protezen. Leurenhook është njohur qe ka bere mbi pesëqind mikroskopë nga tecilët kane mbijetuar me pak se dhjete cope ne ditët e sotme.Ne dizenjimin bazik, mbase te tere instrumentet e Leurenhook-ut ishin thjeshte lente te fuqishmezmadhimi, te pakrahasueshëm me mikroskopët qe përdorim ne sot. Aftësitë e Leurenhookut ne lentete zmadhimit, bashke me vështrimin e tij dhe kujdesjen e madhe te rregullimit, ndriçimi ishte puna e tijpër te mundur qe te ndërtoje mikroskopë me shkalle zmadhimi 200 here, me më shume qartësi dhefigura me te ndritura se çdo koleg tjetër ne atë kohë. Ne 1673, Leurenhook filloi ti shkruante letra përformat e tij me te reja Shoqërisë Mbretërore e Londrës, duke përshkruar se çfarë kishte pare me lentete tij. Letra e tij e pare e vëzhgimeve tregonte vëzhgimet mbi zgjojin e bletëve. Për 50 vitet e ardhshmeai korrespondonte me Shoqërinë Mbretërore. Vëzhgimet e tij, te shkruara ne Gjermanisht, ishinpërkthyer ne anglisht ose latinisht dhe e printuar ne Përkthimet Psikologjike te Shoqërisë Mbretërore.Leurenhook vështroi strukturën e kafshëve dhe bimëve, minerale kristali, dhe ne fosile. Ai ishte i pariqe pa qelizat mikroskopike me guaske, "foraminifera", te cilat ai i përshkroi si "biskotat e vogla... jo mete medhaja se një kokrrize jo me te medhaja se një kokrrize rëre." Ai zbuloi qelizat e gjakut, dhe ishte ipari qe pa spermatozoidet e kafshëve. Ai zbuloi kafshe mikroskopike si nematodet (krimba terrumbullaket) dhe rotiferet. Lista e zbulimeve te tij është e gjate. Leuenhook shume shpejt u be ifamshëm dhe letrat e tij u publikuan dhe u përkthyen. Ne1680 ai ishte zgjedhur një pjesëtar i plote iShoqërisë Mbretërore pas vdekjes se tij ne 30 Gusht 1723 një pjesëtar i Shoqërisë Mbretëroreshkroi... "Antoni van Leurenhook konsideroi qe çfarë është e vërtete për psikologjinë natyrore mund tejete fruit me i studiuar ne metodën eksperimentale, e mbështetur nga dëshmia ; për arsyen te cilën,me pune te forte dhe mundimte rende ai beri me duart e tij lentet me perfektë, me ndihmen te cilën iaArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  13. 13. dhanë sekretet e Natyrës qe zbuloi vete, tani i famshëm perveç botes se tij psikologjike". Asnjëshpjegim me i besueshëm i metodave shkencore nuk mund te gjehet.Ndermjet 1680 dhe 1800 duket se jo aq shume sukses ishte arritur ne studimin e strukturës qelizore.Kjo mund te jete cilësia me e mire e lenteve për mikroskopë dhe mundimi për te vëzhguar observimete detajuara për çfarë mikroskopët ishin ne atë kohe. Leuenhook regjistroi metodologjinë për cilësi ekualitet te lenteve dhe rezultatet mikroskopike vlejten për mbi 100 vjet.GjeniParaqitje skematike e nje geni në nje varg ADN-jeGjeni është nje copë e molekulës së acidit dezoksiribonukleik (ADN-së), që përmban informacionetthemelore të krijimit të një acidi ribonukleik (ARN). Gjenet janë njësitë e trashegimisë në organizmat egjalla. Gjenet janë të koduara në lëndët gjenetike të organizmave (zakonisht ADN dhe ARN) dhekontrollojnë zhvillimin trupor dhe sjelljen e organizmave. Gjatë riprodhimit, lënda gjenetike kalon ngaprindi tek fëmia. Lënda gjenetike mund të kalojë midis individësh jo të afërm (p.sh. nëpërmjet ndërçimitdhe virusëve). Gjenet kodojnë informacionet e duhura për ndërtimin e lëndeve kimike (proteinat, etj.)të nevojshme për funksionimin e organizmave.Fjala "gjen" u vendos në vitin 1909 nga botanisti danez Vilhelm Johansen për njësinë themeloretrupore dhe funksionale të trashigimisë. Fjala gjen rrjedh nga emërtimet eHugo de Vries, që rrjedh ngaana e saj nga fjala pangenezë, të cilën e krijoi Darvini në vitin 1868. Fjala pangenezë përbehet ngafjalët greke pan: parashtesë që do të thotë "mbarë", "krejt" dhe genesis: lindje ose genos: prejardhje.PërmbajtjaArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  14. 14. [fshih]1 Përmbledhjeo 1.1 Vetitë e gjenito 1.2 Llojët e gjeneveo 1.3 Emërtimet e gjeneve njerëzore2 Funksioni i gjenit3 Historia4 Koncepti zhvillues i gjenit5 Shiko edhe6 Lidhje të jashtmePërmbledhjeVetitë e gjenitGJENI eshte njesia e kodit gjenetik e nevojshme per sintetizimin e nje proteine. Disa gjene nuksintetizojne proteina por rregullojne veprimtarine e gjeneve te tjere. Nje gen eshte i perbere nga disakomponent, perfshi ketu promotorin, i nevojshem per leximin e vet gjenit. Pjesa kodifikuese e nje genieshte e organizuar ne tripleta. Nje triplete eshte e perbere prej 3 nukleotidesh (G, C, A ose T) dhekodifikon per nje aminoacid te vetem. Gjeni permban edhe pjese jo kodifikuese, si promotori isiperpermendur.Llojët e gjeneveEmërtimet e gjeneve njerëzoreFunksioni i gjenitGjenet janë segmente të caktuara të molekulës së ADN dhe kanë vend të caktuar në krozom.Madhësia e gjenit llogaritet të jetë prej disa qindra deri disa mijëra çifte të nukleotideve, ndërsamesatarisht merret se një "lokus gjeni" ka 600-1800 çifte të nukleotideve. Secili gjen ka funksionin e tijpër kontrollin dhe krijimin e proteinës së caktuar në qelizë. Te qelizat nuk janë të gjitha gjenet nëaktivitet, por vetëm ato gjene që i nevoitet qelizës për krijimin e proteinës të caktuar. Aktivitetin egjeneve e rregullojnë gjenet rregullatore. Bashkësia e të gjitha gjeneve të një qelize shënohetsi gjenotip. Pra gjenotipi paraqet materialin trashëgues që ka një qelizë. Gjenet me aktivitetin e tyrenë qelizë, bëjnë zhvillimin e veçorive të organizmit, dhe këto veçori mund të jenë: morfologjike,mikroskopike, molekulare-fiziologjike edhe aftësi të ndryshme biologjike të organizmit për kryerjen efunksioneve të caktuara. Bashkësia e të gjitha veçorive të një organizmi shënohet si fenotip. Zhvillimi ifenotipit fitohet nga prindërit si dhe nga faktorët e ambientit të jashtëm. P.sh., për krijimin e klorofilit tekArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  15. 15. bimët janë të domosdoshme, si gjenotipi përkatës për enzimet që sintetizojnë klorofilin, ashtu edhedrita si faktor i ambientit të jashtëm. Në mungesë prej cilitdo prej këtyre faktorëve, klorofili nuk do tësintetizohet. Gjenet mund të pësojnë ndërrime të caktuara, të cilat shënohen si mutacione. Ndonjëherëedhe pse ndodh mutacioni, radhitja dhe kuptimi i shifrës gjenetike nuk ndërrohet, me çrast nukndërrohet struktura e proteinës, përkatësisht nuk ndërrohet aktiviteti i saj biologjik. Mutacionet e tillashënohen si tëheshtura. Pasardhësit nuk trashëgojnë nga prindërit fenotip të gatshëm, ata e fitojnëatë dhe gjatë zhvillimit të tyre e krijojnë atë fenotip. Prej kësaj rrjedh edhe ngjashmëria ndërmjetprindër-pasardhës, si dhe ndërmjet të gjithë individëve pjesëtarë të një lloji biologjik. Mirëpo, mesindividëve të të njëjtit lloj ka edhe dallime në fenotip, si pasojë e kombinimit të veçorive (gjeneve)ekzistuese.HistoriaKoncepti zhvillues i gjenitADNNdërtimi i përgjithshëm e një prerjeje të ADN-sëArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  16. 16. Një pjesë ADN në lëvizjeADN është akronim për Acidin Desoksiribonukleik. ADN-ja është substanca në të cilën mbartet ekoduar, për shumicën e organizmave, informacioni i trashëgimisë, informacion i cili kalohet në qelizatbija pas cdo ndarje qelizore. Në këtë mënyrë, ADN-ja është përgjegjëse për strukturën dhekarakteristikat physiologjike dhe biokimike për gati të gjitha qeniet e gjalla.ADN-ja (anglisht - DNA) është një polimer i gjatë, në formën e një spirali (dredhe) të dyfishtë.Molekulat e saj ndërtojnë një matricë, në bazë të së cilës kryhet sinteza e ARN-së (transkriptimi), ecila, nga ana e saj, shërben si matricë për sintezën e proteinave (përkthimi), sintezë që bëhetsipaskodit gjenetik.Në tërësinë e qelizave eukariotike si të atyre të bimëve, kafshëve, kërpudhave dhe protistëve, shumicae ADN-ve është e vendosur në bërthamë. Në dallim me qelizat e thjeshta të quajturaprokariote, dukepërfshirë eubakterian dhe arkaean, ADN nuk është e ndarë nga citoplazma me një cipë bërthamore.Organelet qelizore të njohura si kloroplaste dhe mitokondri gjithashtu përmbajnë ADN.ADN-ja përmendet shpesh si një molekulë ë, si përgjegjëse për përhapjen e shumicës së veçorive tëtrashëguara. Tek njerëzit këto veçori mund të shtrihen nga ngjyra e flokëve deri tek sëmundjetprekëse. Gjatë ndarjes qelizore, ADN dyfishohet dhe mund të tejçohet të pjellë gjatë riprodhimit.Studimet që merren me prejardhjen mund të bëhen duke u bazuar në faktin se ADNmitokondrinorerrjedh vetëm nga nëna, dhe kromozomi Y mashkullor rrjedh nga babai.ADN-ja e çdo njeriu, pra gjenet e tyre, trashëgohen nga të dy prindërit. ADN mitokondrinore e nënëssë bashku me njëzetetre kromozoma nga secili prind bashkohen të formojnë gjenin e zigotës, veza eArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  17. 17. pllenuar. Si përfundim, me përjashtim të qelizave të kuqe të gjakut, shumica e qelizave njerëzorepërmbajnë 23 palë kromozomesh, së bashku me ADN mitokondrinore të trashëguar nga nëna.Përmbajtja[fshih]1 Kodi gjenetik2 Riprodhimi3 Përbëja dhe struktura e ADN-ës4 Roli biologjik5 Shiko edhe6 Lidhje të jashtmeKodi gjenetikBazat e azotuara [Adenina (A), Citozina (C), Timina (T), Guanina (G)] mund te imagjinohen si katershkronja te alfabetit. Duke përdorur grupe me nga tre shkronja mund te formohen 64 kombinime tëndryshme të cilat formojnë 20 aminoacidet ekzistuese.Me që ekzistojnë 64 tripleta dhe 20 aminoacide në kodin gjenetik disa aminoacide mund të kodifikohennga disa tripleta të ndryshme por jo anasjelltas, një tripletë i përket vetëm një aminoacidi.RiprodhimiADN-ja është një reaksion polimerizimi që ka si reaktante katër tipet e dezoksiribonukleosidevetrifosfate. Megjithëse në fijet e saj ndodhet vetëm një fosfat, nukleotidet fillestare duhet të jenëtrifosfate në mënyrë që të përdorin hidrolizën e dy lidhjeve fosfodiesterike (ku njëra është e nevojshmepër shtimin e një monomeri dhe njëra e katalizuar nga pirofosfataza inorganike mbi pirofosfatin dalës)për ta bërë reaksionin ekzotermik.Reaksioni katalizohet nga ADN polimeraza, enzime në gjendje të krijojë një tjetër fije ADN-je në kahun5-3 e zbuluar nga Arthur Kornberg më 1958 nëpërmjet një eksperimenti. Reaksioni i ADNpolimerazes drejtohet nga fija udhëzuese e ADN-së sepse krijon një fije të re ADN-je që ështëkomplementare me atë që shërben si udhëzuese. ADN polimeraza nuk është në gjendje ta fillojsintezën e një fijeje pa asnjë pikë fillimi.Për të filluar dyfishimin struktura helikore e ADN-ës duhet të denatyrohet nga disa proteina. Këto janëhelikazat, proteinat që ndajnë dy fijet duke përdorur energjinë e ATP-së, dhe proteinat denatyruese,ose proteinat destabilizuese të helikes, jo enzimatike që mund të denatyrojne ADN-ën duke u lidhurArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  18. 18. me disa pjesë të fijes e duke i stabilizuar ato. Ky aktivitet prodhon një forcë e cila përhapet në fijet epaçiftuara të cilat mund të dyfishohen.Meqë polimerazat veprojnë vetëm në drejtimin 5-3, njëra fije mund të dyfishohet në mënyrë tëvazhdueshme, tjetra rezulton me disa pjesë të reja ADN-je dhe secila prej tyre çon në fillimin e ARN-së. Këto pjesë më vonë hiqen dhe hapësirat bashkohen nga një lloj tjetër polimeraze.Rezultati i dyfishimit janë dy helika të dyfishta identike te përbëra nga një fije e vjetër dhe një e re.Përbëja dhe struktura e ADN-ësAcidi deoksiribonukleik përbëhet prej dy vargjesh komplementare të lidhura ndërmjet vete me lidhjehidrogjenore. Vargjet e kanë formën e spirales. Në strukturën e ADN-së marrin pjesë bazat purine:adenina dhe guanina; bazat pirimidine: citozina dhe timina; acidi fosforik dhe deoksiriboza.Deoksiriboza dhe acidi fosforik gjenden në çdo nukleotid. Prandaj, një nukleotid dallohet prej tjetritnukleotid në bazë të asaj se cila bazë purine ose primidine gjenden në të.Meqenëse në strukturën e ADN-së marrin pjesë 4 lloj bazash ( A, G, C dhe T), atëherë molekua eADN-së është e ndërtuar është e ndërtuar prej 4 lloj nukleotidesh. Specifiteti i ndërtimit prej llojit në llojvaret nga numri i nukleotideve purine ose pirimidine, lloji dhe renditja e tyre në varg polinuklotidik.Bazat azotike purine dhe pitrimidine janë të renditura në varg në bazë të ligjit të përputhshmërisë. Kjodo të thotë se përballë adeninës të njërit varg çdo herë gjendet timina e vargut tjetër, e përballëguaninës gjendet citozina. Bazat purine të njërit varg janë të lidhura me bazat pirimidine të vargut tjetërme lidhje hidrogjenore. Adenina (A) lidhet me timinën (T) me dy lidhje hidrogjenore, kurse guanina (G)me citozinën me tri lidhje hidrogjenore. Sasia e ADN-ës është konstante dhe specifike për çdo qenie tëgjallë.Roli biologjikKur është çështja e rolit biologjik, atëherë dihet se ADN-ja është bartëse dhe përcjellëse e vetivetrashëguese. Ajo përmes ARN-ës -që do të thotë se ajo në mënyrë indirekte- e kontrollon sintezën eproteinave, e cila kryhet në ribosome, e përmes proteinave e kontrollonnatyrën dhe shpejtësinë eproceseve të ndryshme biokimike në qelizë. Pra, ADN-ja është rregullator i proceseve jetësore. Sasiae ADN-ës në qelizë është konstante dhe specifike për çdo qenie të gjallë. Duhet cekur se para ndarjessë çdo qelize bëhet dyfishimi i ADN-ës. Prandaj ADN-ja merr pjesë në procesin e ndarjes së çdoqelize. Ky dyfishim i ADN-ës bëhet përmes procesit që quhet replikim. Molekulat e ADN-ës janë tëvetmet molekula organike që kanë aftësi të riptodhojnë vetveten.Ardian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  19. 19. ARNMolekula strukturale e ARN. Shenjat me të kaltër janë azoti, kurse ato me të kuqe janë oksigjeni.Në qelizë ekzistojnë disa lloje të ARN-ës, të cilat dallohen në mes tyre për nga ndërtimi dhe funksioi.Gjenden në bërthamë të qelizës në sasi të vogël e më tepër në citoplazmë. ARN-ja është e ndërtuarprej dy bazave purine: adeninës dhe guaninës, dy bazave pirimidine: citozinës dhe uracilit, prejpentozës- ribozës dhe acidit fosforik. Uracili dhe riboza janë njësi specifike strukturore të ARN-ës, tëcilat nuk gjenden në ADN. Molekula e ARN-ës është e përbërë vetëm prej një vargu nukleotidesh.Llojet e ARN-ësNë qelizë gjenden tri lloje të ARN-ës. Molekula e secilit lloj përbëhet vetëm prej një vargupolinukleotidik. ARN-ja informative (ARNi) gjendet në ribosom. Kjo ARN i kopjon informatat gjenetike ngaADN-ja e bërthamës, prej së cilës edhe vetë sintetizohet. ARNi, e krijuar në bërthamë prej ADN-ës, kalon mandej në ribosme dhe merr pjesë direkt në sintezën e proteinave.Ardian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  20. 20.  ARN-ja transportuese ose solubile (ARNt dhe ARNs) gjendet në citoplazmë të qelizës. Ka përfunksion transportimin e aminoacideve prej pjesëve të ndryshme të citoplazmës në vendin esintezës së proteinave- në ribosome. Për çdo lloj të aminoacidit ekziston një ARNt e veçantë.Meqenëse në qelizë gjenden 20 lloje aminoacidesh, atëherë ka edhe 20 lloje të ARNt. ARN-ja ribosomale (ARNr) gjendbashë me proteinat, hyn në ndërtimin e ribosomeve, prej ngaedhe e ka marrë emrin. Funksioni i saj nuk dihet.Ndërtimi dhe llojet e ARN. Te disa viruse bimore dhe shtazore p.sh. te virusi që shkakton poliomelitin,te virusi i SID-ës, te virusi i Rausit i cili shkakton kancerin etj, materiali trashëgues është ARN, kështuqë gjenet e tyre janë segmente të ARN.ARN është produkt parësor i gjeneve, d.m.th. i ADN dhe ka strukturë të ngjashme me ADN, mirëpo përdallim ARN është molekulë lineare njëzingjirore shumë më e vogël se molekula e ADN. Në vend tëdezoksiribozës ka sheqerin-ribozë si dhe në vend të timinës (T) ka bazën uracilë (U). ARN ështëpërbërës i kromozomeve i të gjithë organizmave të gjallë, ndërsa në përqindje më të madhe gjendetnë bërthamëz dhe në ribozome. ARNi-informativ perben 5% te ARN ARNt-transportus perben 10% teARN ARNr-ribozomal perben 85% te ARNRoli biologjik Molekula e ARN-ës është e ndërtuar vetëm prej një vargu polinukleotidik. Ka peshëmolekulare më të vogël se ADN-ja. Gjendet më tepër në citoplazmë. Roli i saj biologjik është te marrepjesë direkt në procesin e sintezës së proteinave. Biosinteza e proteinave kryhet në ribosome. Pra,ribosomet janë “fabrika” të qelizave në të cilat krijohen proteinat.TrashëgimiaTrashëgimia paraqet proces të dorzimit të vetive (informacionit gjenetik, etj) në zhvillimin individualnga prindit në pasardhës, respektivisht prej një gjenerate në një gjenerat tjetër.Varrësisht nga aspekti i trashëgëmisë, kjo paraqet dhënjen e mëtutjeshme të të dhënavepasardhësve. Përderi sa trashëgimia natyrore (biologjike) përfishnë të dhënat gjenetike, trashëgëmiashoqërore përfshin të dhënat informative dhe materiale të lëna nga individi me testament përpasardhësit e tij.Trashëgimia biologjikeTë gjitha strukturat e qelizës që kanë aftësi të vetë riprodhohen dhe gjatë ndarjes të shpërndahen nëqeliza bija e përbëjnë bazën materiale të trashigimisë. Megjithatë, veçanërisht rol të rëdësishëm sibartës të materialit të informacionit trashëgues kanë kromozomet, meqë si struktura specifike tëArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  21. 21. bërthames, gjatë kohës së ndarjes qelizore mund të replikohen (riprodhim struktural) edhe me njëshkallë më të lartë të precizitetit të ndahen në mënyrë të rregullt (segregohet).Trashigimia nuk mund të shyrtohet jashtë kornizave të shumimit. Organizmat të cilat shumohen nëmënyrë seksuale informacioninbiologjik ose trashigimin e bartin nëpërmjet qelizave seksuale. Teshumimi seksual qeliza vezë dhe spermatozoidi fuzionohen në zigot, respektivisht paraqesin urën ecila mundëson ruajtjen e kontinuitetin gjenetik ndërmjet gjeneratave.Te individët e llojeve të cilat shumohen në mënyrë joseksuale cilësit trashëguese barten me ndarjen egjelizave somatike të veçanta ose grupore me çka fitohet tërë organizmi i ngjajshëm me formën amë.Trashigimia duhet kuptuar jo vetëm si aftësi e organizmave për ta ruajtur lidhjen funksionale dhemateriale ndërmjet gjeneratave por edhe si aftësi për ta dorzuar karakterin specifik të zhvillimitindividual në kushte të caktuara në mjedisin jetësor.Megjithatë, përvec lidhshmërisë së ngushtë me shumimin, trashigimia është e varur edhe nganrdyshueshmëria.Me trashigimine, në shumë gjenerata ruhen edhe ngjashmëritë dhe dallimet e organizmave ngaindividët e llojit të caktuar. Dallimet trashëguese janë rezulltat i ndryshueshmërisë së vetive dhecilësive trashëguese.Trashëgëmia në shoqëriMe zhvillimin e shoqërisë kuptimi i trashëgëmisë natyrore ka filluar të zgjerohet edhe në kuptiminshoqërorë e më këtë edhe juridik. Qështja e trashëgëmisë shoqërore shikuar nga aspekti juridik kafilluar të ndryshojë pas shpalljes që kishte bërë Jul Cezari për trashëgëmin e tij. Ai kishte shpallur përtrashëgimtarë të frontit të birin e adaptuar. Që nga kjo kohë në sistemet e ndryshme janë ështëpranuar vullneti i shprehur i personave dhe janë nxierrur ligje të cilat e rregullojnë çështjen etrashëgëmisë së personave. Më këtë personave ju jepet e drejta e zgjedhjes së trashëgueveme testamenti.Ardian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  22. 22. EvolucioniPema e evolucionit duke treguar divergjencën e specieve moderne nga paraardhës të tyre të përbashkët nëqendër. Tre fusha janë me ngjyrë janë: me blu bakteret, me jeshile archaea dhe me të kuqe eukarjotët.Evolucioni është çdo ndryshim te brezat pasardhës në karakteristikat e trashëgueshme tepopullatave. Proceset evolucionare i japin jetë diversitetit në çdo nivel të organizimit biologjik, si nëspecie, organizma individualë dhe në molekula si AND-ja dhe proteinat.[1]Jeta në Tokë filloi dhe evoluoi nga një paraardhës universal i përbashkët rreth 3.7 miliard vjet më parë.Shfaqja e gjallesave të reja dhe divergjenca e jetës mund të dëshmohen nga një grup i përbashkët itipareve biokimikë dhe morfologjikë, ose nga sekuenca të përbashkëta të AND-së. Këto tipare dhesekuenca homologe janë më të ngjashme ndër speciet të cilat kanë një paraardhës më të ri dhe mundtë përdoren për të rindërtuar historinë evolucionare duke u mbështetur në rekordet e fosileve dhespecieve të tanishme. Struktura e sotme e biodiversitetit është formuar si nga zhdukja, si nga shfaqja especieve të reja.[2]Çarls Darvin qe i pari që formuloi një argument shkencor për teorinë e evolucionit me mekanizëmseleksionim natyror. Evolucioni me seleksion natyror është një proces që dëshmohet nga tre fakte përpopullatat: 1) më shumë pasardhës prodhohen sesa mbijetojnë, 2) tiparet janë të ndryshme për çdoindivid, duke çuar në raporte të ndryshme të mbijetesës dhe riprodhimit dhe 3) ndryshimet në tiparejanë të trashëgueshme.[3]Kështu që, kur anëtarët e një popullate vdesin, ata zëvendësohen ngapasardhësit e prindërve që përshtatën më mirë për të mbijetuar dhe riprodhuar në mjedisin në të cilinseleksioni natyror ndodhi. Ky proces krijon dhe ruan tiparet që janë më të përshtatshmet për të kryerfunksionet biologjike.[4]Seleksioni natyror është shkaku i vetëm i njohur i përshtatjes, por jo i vetmishkak i evolucionit. Të tjerë, jo-përshtatës shkaqe të evolucionit janë mutacioni dhe shmangiagjenetike.[5]Ardian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  23. 23. Në fillim të shekullit të 20-të, gjenetika u integrua me teorinë darviniane të evolucionit me seleksionnatyror përmes disiplinës së gjenetikës së popullatave. Rëndësia e seleksionit natyror si shkak ievolucionit u pranua edhe në degë të tjera të biologjisë. Përveç kësaj, nocione të vjetra të evolucionit,si ortogjeneza dhe "progresi" u bënë pa vlerë.[6]Shkencëtarët vazhdojnë të studiojnë aspekte tëndryshme të evolucionit duke dhënë dhe testuar hipoteza, ndërtuar teori shkencore me anë të tëdhënave vëhzguese dhe performuar eksperimente në fushë dhe në laborator. Biologët pranojnë sepasardhja me modifikim është një nga faktet më të besueshme në shkencë.[7]Zbulimet në biologjinëevolucionare kanë kryer impakt jo vetëm në degët tradicionale të biologjisë, por edhe në disiplina tëtjera akademike (p.sh, antropologjia dhe psikologjia) dhe në shoqëri.[8][9]Përmbajtja[fshih]1 Historia e Teorisë së Evolucionit2 Trashëgimia3 Ndryshueshmëria ose Variacionio 3.1 Mutacioneto 3.2 Rikombinimi gjenetik seksual4 Mekanizmat e evolucionit5 Historia evolucionike e jetëso 5.1 Origjina e jeteso 5.2 Evolucioni i jetes6 Debate sociale dhe kulturale7 ReferencatHistoria e Teorisë së EvolucionitPropozimi se një lloj kafshe mund ta ketë prejardhjen nga një nga kafshë e një lloji tjetër shkon nëkohën filozofëve grekë para-Sokratikë, si Anaksimandri dhe Empedokli.[10][11]Në kundërshtim me këtopikëpamje materialiste, Aristoteli i përkufizon të gjitha gjërat natyrore, jo vetëm ato frymore, si forma tëdisa ideve të fiksuara natyrore.[12][13]Kjo ishte pjesë e kuptimit të tij teleologjik të natyrës në të cilën tëgjitha gjërat kanë një rol të qëllimtë për të luajtur në rendin hyjnor kozmik. Variante të ksaj ideje u bënëstandardi i kuptimit në Mesjetë dhe u integruan në mësimet e të krishterëve, por Aristoteli nuk kërkonteqë kafshët reale të korrespondonin një për një me forma metafizike dhe dha hollësisht shembuj sesilloje të reja të frymorëve vinin në jetë.[14]Në shekullin e 17-të metoda e re e shkencës moderne hodhi poshtë propozimet e Aristotelit dhe kërkoishpjegimin e fenomeneve natyrore në lidhje me ligjet e natyrës të cilat ishin të njëjta për çdo gjë tëArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  24. 24. dukshme dhe nuk kishin nevojë të viheshin në punë nga ndonjë rend hyjnor kozmik. Por ky lloj trajtimiqe i ngadaltë për të vendosur rrënjët në shkencat biologjike, të cilat ngelën bastionet e fundit të tipevenatyrore të fiksuara. John Ray përdori një nga termat e përgjithshme të tipeve natyrore të fiksuara,“speciet”, te kafshët dhe bimët, duke propozuar se çdo specie përkufizohet nga tiparet që i dallojnënga të tjerët dhe që çojnë te pasardhësit.[15]Këto specie ishin formuar nga Zoti, por me ndryshime tëshkaktuara nga kushtet lokale. Klasifikimi biologjik i prezantuar nga Karl Lineu në 1735 i shihte specietsi të fiksuara sipas një plani hyjnor.[16]Në 1842 Çarls Darvin shkruajti skicën e parë të asaj së cilës më vonë u quajtPrejardhja e llojeve.[17]Teoria e Evolucionit dhe Teza e Seleksionimit Natyror u trajtuan në mënyrë të detajuar ngaCharlesDarwin në librin e tij "Origjina e species" (The Origin of Species), botuar në vitin1859. Në vitetrreth 1930s, seleksionimi natyror i Darwinit u pasurua me rregullat etrashëgimisë së Mendelit, dukeçuar në lindjen e Teorisë Sintetike të Evolucionit. Është, pikërisht, kjo teori ajo që krijoi themelet ebiologjisë moderne.Në vitin 1859, Charles Darwin dhe Alfred Russel Wallace, do të paraqisnin para shoqatës Linneus tëLondrës, dy punime për Teorinë e Evolucionit dhe seleksionin natyror. Të dy punimet tërhoqën shumëpak vëmendje, në kontrast me vëmendjen që tërhoqi një vit më vonë botimi i "Origjinës së Species" sëDarwinit. Gradualizmi dhe seleksioni natyror, dy nga tezat e Teorisë së Evolucionit, u pritën fillimishtme rezistencë të madhe. Përfaqësuesit e Lamarkizmit do të argumentonin se, psh, rosat e kishin fituarlëkurën notuese nëpërmjet përpjekjeve të tyre të vazhdueshme për të notuar dhe jo nëpërmjetseleksionimit natyror të rosave me lëkure midis gishtave. Duke qenë se eksperimentet nuk arritënkurrë të mbështesin teorinë lamarkiste, kjo, ju dorëzua Teorisë së Evolucionit. Darwini, nga ana e tij,nuk arriti të shpjegonte mekanizmin e trashëgimisë së tipareve nga brezi në brez, dhe përse variantetArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  25. 25. e ndryshme të këtyre tipareve nuk përziheshin gjatë procesit të trashëgimisë. Këtë mekanizëm do tashpjegonte, në vitin 1865, Gregor Mendel, kërkimet e të cilit vërtetonin, se tiparet trashëgohen sipasnjë ligjësie të mirëpërcaktuar.Rizbulimi i veprës së Mendelit në 1900, do të çonte në ndarjen e gjenetistëve dhe biostaticienëve nëdy grupe ; njëri mbështeste modelin darwinian të evolucionit, tjetri atë mendelian. Polemika do tëmbyllej në vitet 1930, nga biologët rreth Ronald Fischer, të cilët, duke i kombinuar të dy modelet,seleksionin natyror darwinian me rregullat mendeliane të trashëgimisë, çuan në lindjen e TeorisëSintetike të Evolucionit, të njohur ndryshe edhe si Neodarwinizëm. Teoria Sintetike e përkufizonevolucionin si ndryshueshmëria në kohë e shpeshtësisë/frekuencës relative të aleleve (frekuencaalelike) në një popullatë.Me zbulimin e materialit gjenetik, ADNsë, prej Oswald Avery në 1944 dhe, me deshifrimin e strukturëssë ADNsë nga James Watson dhe Francis Crick, në 1953, u arrit, përfundimisht, të identifikohej bazafizike e trashëgimisë. Që prej këtij momenti, Gjenetika dhe Biologjia Molekulare janë shndërruar në dyshtylla të rëndësishme të Biologjisë së Evolucionit.TrashëgimiaADNEvolucioni në organizma të ndryshëm ndodh me ane të ndryshimeve të veçanta që njihen si tipare,ose veçori - që janë karakteristike për një organizëm. Si shembuj mund të përmendim ngjyrën e syve,një tipar i trashëguar nga njeri prej prindërve të individit. Karakteristikat e trashëguara kontrollohennga gjenet dhe tërësia e gjeneve në gjenomin e një organizmi quhet gjenotipi i organizmit.Ardian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  26. 26. Ndërkohe, tërësia e tipareve të vezhgueshme në strukturën dhe sjelljen e organizmit, quhet fenotipiiorganizmit dhe vjen si rezultat i marrëdhënies së gjenotipit me ambientin rrethues. Për këtë arsye jo tëtera pjesët e fenotipit janë të trashëgueshme. Si shembull mund të përmendim nxirjen nga rrezet ediellit ; ajo është rrjedhoje e gjenotipit të organizmit në marrëdhënie me rrezet e diellit dhe lëkura enxire nga dielli nuk është një karakteristike e cila trashëgohet tek pasardhësit. Por ama persona tëndryshëm kanë reagime të ndryshme ndaj rrezeve të diellit dhe kjo ndodh sepse ata kanë ndryshimenë gjenotipet përkatëse. Këtu mund të përmendim albinizmin i cili është një karakteristike etrashëgueshme dhe si efekt i tij është pamundësia e lëkurës për tu nxirre nga rrezet e diellit dhe djegianga dielli.Karakteristikat e trashëgueshme kalohen nga një brez tek tjetri me anën e ADN, një molekule e afte tëenkodojë informacion gjenetik. Në vetvete ADN është një polimer i përbëre nga katërnukleobaza.Sekuenca e këtyre nukleobazave, ose shkurt bazave, përcakton informacionin gjenetik, në analogji meshkronjat në tekstin e një libri apo bitëve në programin e një kompjuteri. Ato pjesë të ADN qëpërcaktojnë një njësi të vetme funksionimi, quhen gjene. Gjene të ndryshme kanë sekuenca tëndryshme bazash. Brenda qelizës këta zinxhirë bazash ADN-je ndërthuren me proteina dhe formojnëstruktura të përqendruara që quhen kromozome dhe zona të veçanta të kromozomit quhen lokuse.Nëse sekuenca e ADN nëpër këto lokuse është e ndryshme nga një individ tek tjetri, këto variante tëndryshme te së njëjtës gjë quhen alele. Sekuencat e ADN mund të ndryshojnënëpërmjet mutacioneve duke krijuar në këtë mënyre alele të reja. Në rast së mutacioni ndodh brendanjë gjeni, aleli i ri që krijohet mund të ndikojë në karakteristiken e organizmit për të cilën ështëpërgjegjës ky gjen, duke çuar më pas në ndryshim të fenotipit të organizmit. Por sidoqoftë, kjo gjë nukështë e vërtete për të gjitha rastet. Shumica e karakteristikave janë shumë me komplekse dhekontrollohen nga një tërësi gjenesh që bashkëpunojnë.Ndryshueshmëria ose VariacioniTek një organizëm, fenotipi i tij është rezultat i gjenotipit të tij dhe i ndikimit të ambientit ku jeton. Njëpjesë e mirë e ndryshimeve në fenotipet e një popullatë vjen si rezultat ndryshimeve në gjenotipet etyre. Evolucioni nuk është gjë tjetër veçse ndryshimet me kalimin e kohës në diapazonin gjenetik.Frekuenca e shfaqjes së një aleleje të caktuar do të luhatet duke u bere më e shpeshtë apo më errallë përkundrejt formave të tjera të po të njëjtit gjen. Forcat evolutive sjellin në këto ndryshime si nënjërin drejtim ashtu edhe në tjetrin. Ndryshueshmëria zhduket kur një alele arrin piken e stabilitetit, apotë fiksimit - rasti kur ose zhduket fare nga popullata, ose zëvendëson komplet një alele tëparaardhësve.Këto ndryshime, që njihen dhe me emrin variacione, janë rezultat i mutacioneve në materialin gjenetik,migrimet apo shtegtimet e popullatave (migrim gjenesh) si dhe shkartisjes (përzierjes) së gjeneveArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  27. 27. nëpërmjet riprodhimit seksual. Variacionet lindin dhe nga shkëmbimi i gjeneve midis specieve tëndryshme ; shembull mund të japim transferimin horizontal të gjeneve tek bakteriet apohibridizimin tekbimët. Megjithëse variacionet e pareshtura të shfaqura në këto mënyra, pjesa më e madhee gjenomit të një specie është identike në të tere individët e kësaj specie. Por sidoqoftë, edhendryshime të vogla të në gjenotip mund të çojnë në ndryshime të theksuara në fenotip : shimpanzetëdhe njerëzit ndryshojnë vetëm me rreth 5 % në gjenomet e njeri tjetrit.MutacionetIlustrim i duplikimit te gjeneve, nje nga llojet e mutacioneve gjenetike.Mutaconet janë ndryshime te ADN-se,që sjellin ndryshimin e alelit recesiv në dominant ose anasjelltas.Mutacionet ndodhin 1/1000 raste ose 1/100 000 raste. Mutacioni është pak i ndjeshëm në popullatë,pra ne ate brez nuk kemi shume ndryshim në fillim. Por me kalimin e kohës, duke kaluar në disa breznibëhet me i ndjeshëm dhe behet bazë per evolim.Mutacionet e rastësishme ndodhin papushim në gjenomet e organizmave të gjallë. Këto mutacionekrijojnë variacione gjenetike. Mutacionet janë ndryshimet në sekuencat eADN së gjenomit dheshkaktohen nga rrezatimi, viruset, transpozonet dhe kimikatet mutagjene, si dhe nga gabimetgjatë meiozës dhe replikimit të ADN. Këto mutacione përfshijnë disa lloje të ndryshme ndryshimesh nesekuncat e ADN dhe ose mund të jenë pa efekt, ose të prodhojnë një gjen, ose e ndalojnë gjenin tëfunksionojë. Studimet në nje lloj mize, Drosophila melanogaster, sugjerojnë se nëse një mutacionArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  28. 28. ndryshon nje proteinë që prodhohet nga ndonjë gjen, ky ndryshim ka shumë mundesi të jetë idëmshëm. Rreth 70% e ketyre mutacioneve kanë efekt të dëmshëm, pjesa tjetër janë neutrale ose medobi të ulta. Për shkak të ketyre efekteve dëmtues që mund të ndodhin në qelizë, organizmat kanëevoluar mekanizma per eliminimin e mutacioneve, ku permendet riparimi i ADN. Si rrjedhojë mund tëthemi se ekziston një raport optimal për sasinë e mutacioneve, midis kostove të një sasie të madhemutacionesh (si psh mutacionet eliminuese), dhe kostove metabolike të sistemeve të vetë organizmitpër të ulur sasinë e mutacioneve (si psh enzimat për riparimin e ADN). Viruset që përdorinARN simaterial gjenetik kanë ndryshim të lartë mutacionesh, gjë që mund të jete shumë e dobishme sepseketa virus do të evolojnë shpejt dhe në mënyrë konstante, duke iu shmangur kështu përgjigjevembrojtëse, sic është sistemi imunitar i njeriut.Mutacionet mund të përfshijnë duplikme të pjesëve të mëdha në një kromozom (zakonisht me anë tërikombinimit gjenetik), që sjell në këtë rast kopje shtesë të gjenit në gjenom. Kopjet shtëse të gjenevejanë një burim kryesor i materialit bazë për evolimin e gjeneve të reja. Kjo gjë është e rëndësishmesepse shumica e gjeneve të reja evolojnë brenda të njëjtës familje gjenetike nga gjene ekzistues, tëcilët kanë paraardhës të përbashkët. Psh, syri i njeriut përdor katër gjene për ndërtimin e strukturaveqë ndjejnë dritën: tre për ngjyrat dhe një për shikimin natën; te katër këta gjne janë rrjedhojë e njëgjeni të vetëm paraardhës. Gjene të reja mund të lindin nga gjene paraardhës kur kopjet shtesë të këtijtë fundit ndryshojnë nga mutacionet dhe fitojnë funksione të reja. Ky proces është më i thjeshtë kurgjeni është i duplikuar sepse është rritur redundanca, apo besnikeria, e sistemit; një gjen nga duplikatafiton funksionin e ri ndërkohë që kopja tjetër vazhdon të kryejë funksionin fillestar. Disa lloje të tjeramutacionesh mund edhe të krijojnë gjene krejtësisht të reja nga pjesë ADN që më parë kanë qenë tëpa-koduara. Krijimi i gjeneve të reja mund të perfshijë edhe pjesë të vogla të disa gjeneve njëherëshgjatë duplikimit, këto fragmente gjenesh rikombinohen për formimin e funksioneve të reja.Ndryshimet në numrin e kromozomeve mund të përfshijnë mutacione edhe më të medha, kusegmentet e ADN brenda kromozomit ndahen dhe më pas ri-rregullohen. Psh, dy kromozome nëgjenusin Homo janë shkrirë, (procesi i fuzionit të gjeneve) në një dhe kanë prodhuar kromozominnjerëzor 2; ky fuzion nuk ka ndodhur në linjat gjenetike të majmunëve të tjerë, ata akoma i kanë ketakromozome të ndarë. Në evolucion, roli më i rëndësishëm i ketij riorganizimi të kromozomeve është qëtë rrisë divergjencën e një popullate drejt specieve të reja, duke ulur mundësinë e këtyre popullatavetë ndryshme që të japin pasardhës me njëra tjetrën. Në ketë menyrë do të ruhen të paprekurandryshimet gjenetike midis këtyre popullatave.Sekuencat e ADN që mund të lëvizin në gjenom, psh transpozonët, përbejnë një pjesë te madhë tëmaterialit gjenetik tek bimët dhe kafshët, dhe mund të kenë qenë të rëndësishme në evolucionin egjenomeve. Psh, në gjenomin njerëzor ka më tepër se një milion kopje të sekuencës Alu dhe këtosekuenca tashmë janë përshtatur për të kryer funksione si rregullatorë të shprehjeve të gjeneve. NjëArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  29. 29. efekt tjetër i këtyre pjesëve të levizshme ADN është se kur zhvendosen brenda gjenomit, mund tëndryshojnë apo fshijnë gjene ekzistues dhe ne këtë menyrë prodhojnë diversitet gjenetik.Rikombinimi gjenetik seksualNe organizmat aseksuale (joseksuale) gjenet trashegohen ne teresine e tyre, ose te lidhur. Ata nukmund te perzjehen me gjenet e organizmave te tjere gjate procesit te riprodhimit. Ndodh e kundertame organizmat qe riprodhohen seksualisht, pasardhesit e tyre prmbajne perzjerje te rastesishme tekromozomeve te prinderve te tyre. Me nje proces qe quhet rikombinim homolog, organizmat seksualeshkembejne ADN midis dy kromozomeve qe pershtaten me njeri tjetrin. Rikombinimet dheriorganizimet nuk ndryshojne shpështësine e shfaqjes se aleleve, por ndryshojne mundesite se ciletalele jane te bashke-grupuar me njeri tjetrin, duke prodhuar ne kete menyre pasardhes me kombinimete reja alelesh. Seksi zakonisht rrit variacionin gjenetik dhe mund te rrise shpejtesine e evolucionit.Sidoqofte, ne disa raste është ne avantazh riprodhimi aseksual dhe mund te evoloje ne organizma qeme pare kane qene seksuale. Ne keto raste, aseksualiteti mund te lejoje dy grupe alelesh ne njegjenom qe te ndryshojne dhe te marin funksione te ndryshme nga njeri tjetri.Rikombinimi ben te mundur qe madje edhe alele qe jane shume te afert me njeri tjetrin te mund tetrashegohen ne menyre te pavarur. Sidoqofte nuk duhet harruar qe shpejesia me te cilen ndodhrikombinimi është e vogel (afersisht dy ngjarje te tilla ne nje kromozom per cdo gjenerate). Si rezultatkemi qe gjenet qe jane afer njeri tjetrit nuk rikombinohen larg njeri tjetrit dhe gjenet qe jane afer njeritjetrit kane tendence qe te trashegohen perseri prane njeri tjetrit, nje fenomen qe njihet dhe meemrin lidhje. Kjo tendence matet duke gjetur se sa shpesh dy alele ndodhin te jene bashke ne njekromozom te vetem. Ne kete rast themi se është gjetur disekuilibri i lidhjes se tyre. Nje grup, apobashkesi, alelesh qe zakonisht trashegohen se bashku, quhet haplotip. Kjo gje është e rendesishmekur nje alele ne nje haplotip te caktuar është me efekt shume te mire: seleksionimi natyror do te cojene nje perzgjedhje pikerisht per te favorizuar kete efkt te mire qe ka aleli ne fjale, dhe kjo gjemenjehere do te coje dhe ne shtimin e aleleve te tjera qe jane pjese e ketij haplotipi ne te terepopullaten. Kjo gje është quajtur autostop gjenetik.Ne rastet kur alelet nuk mund te ndahen nga rikombinimi - sic kemi rastin e kromozomeve Y tekgjitaret qe kalojne te paprekur nga baballaret tek pasardhesit meshkuj - grumbullohen mutacione tedemshme. Duke shperbere kombinaciont e aleleve, riprodhimi seksual ben te mundur heqjen emutacioneve te demshme dhe mbajtjen e mutacioneve te dobishme. Gjithashtu, rikombinimi dheriorganizimi mund te prodhojne individe qe kane avantazhe te reja kombinimesh gjenetike. Keto efektepozitive jane te balancuara nga fakti qe seksi ul aftesine riprodhuese te nje organizmi, mund teshkaktoje mutacione dhe mund te ndaje kombinime gjenesh te dobishme. Per kete arsye mund tethuhet qe se arsyet per evolimin e riprodhimit seksual jane te paqarta dhe kjo është akoma nje pyetjeArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  30. 30. qe prek nje zone shume aktive te studimeve ne fushen e biologjise evolutive, si dhe ka cuar ne lindjene ideve te tilla sic është Hipoteza e Mbretereshes se Kuqe.Mekanizmat e evolucionitMekanizmat kryesore qe perbejne evolucuionin jane dy: seleksionimi natyror dhe shmangia gjenetike. Seleksionimi natyror është procesi gjate te cilit favorizohen gjenet qe ndihmojne me mire nembijetesen dhe riprodhimin e organizmit. Shmangia gjenetike është është ndryshimi i rastesishem ne frekuencen, apo shpështësine, eshfaqjes se aleleve. Kjo gje shkaktohet nga rikombinimet gjate riprodhimit te gjeneve ne njegjenerate (brezni) te caktuar.Rendesia relative e seleksionimit natyror dhe shmangies gjenetike te nje popullate varet ngarigoroziteti i zgjedhjeve dhe madhesia e vete popullates, ose ndryshe numri i individeve qe jane negjendje te prodhojne pasardhes ne kete popullate. Seleksionimi natyor është kryesisht dominant nepopullata te medha, nderkohe qe ne popullata te vogla rol kryesor luan shmangia gjenetike.Dominanca e shmangies gjenetike ne popullata te vogla mund te coje madje dhe ne shfaqjen emutacioneve te demshme. Kjo është arsyeja qe ndryshimet ne madhesine e popullates mund teinfluencojne mjaft ne rrugen e ndjekur nga evolucioni. Shtrengimet e popullates, gjate te cilavemadhesia e popullates zvogelohet ne menyre te perkohshme duke humbur keshtu variacionin gjenetik,cojne drejt nje popullate me uniforme.=Historia evolucionike e jetësOrigjina e jetesOrigjina e jetes është nje perberes i nevojshem per evolucionin biologjik, por te kuptuarit e faktit seevolucioni ndodhi sapo u shfaqen organizmat, dhe te studiuarit se si ndodh kjo gje, nuk varet nga tekuptuarit se si filloi jeta ne menyre precize. Sot per sot, koncensusishkencor është qe substancatbiokimike komplekse qe perbejne jeten u formuan nga reaksione kimike ne vetvete me te thjeshta,ndonese është e paqarte se si ka ndodhur kjo gje. Nuk ka shume informacione te sigurta lidhur mestadet e hershme te zhvillimit te jetes, apo per strukturen e objekteve te para jetesore, apo peridentitetin dhe natyren e ndonje paraardhesi te perbashket universal, apo nje grup paraardhesgjenetik. Per kete arsye nuk ka nje konsensus shkencor lidhur me si filloi jeta, por propozime tendryshme perfshijne molekula vete-replikante si psh ARN dhe bashkimi i qelizave te thjeshta.Ardian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  31. 31. Evolucioni i jetesMosha e Tokes dhe paraqitja e disa ngjarjeve kryesore qe nga formimi i Tokes deri ne ditet e sotmeNdonese ende nuk ka nje siguri te plote lidhur me si filloi jeta, praktikisht është pranuar se organizmate pare qe jane shfaqur ne Tokekane qene prokariotet ne nje kohe prej afersisht 3-4 miliard vjet mepare. Gjate nje periudhe pasuese prej disa miliard vjetesh nuk ka patur ndryshime te dukshme ne ketaorganizma, morfologjike apo organizative ne qelize.Eukariotet sollen ndryshimin tjeter masiv ne strukturen e qelizes. Keto ndryshime erdhen si rezultat irrethimit te bakterieve te lashta prej paraardhesve te qelizave eukariote, ne nje proces bashkepunuesne grup qe quhet endosimbioze. Bakteriet e rrethuara dhe qelizat primordiale eukariote iu nenshtruanme pas nje evolucioni te perbashket, nje ko-evolucioni, gjate te cilit bakteriet evoluan osenemitokondri, ose nehidrogjenozom, ende është e paqarte. Me nje rrethim te dyte te ngjashem por tepavarur prej te parit, ku moren pjese organizma me karakteristike cianobakteriale, u formuankloroplastet ealgave dhe bimeve. Eshte ende e panjohur se kur u shfaqen per here tepare qelizat eukariote, sidoqofte jane shfaqur diku rreth periudhes 1.6 - 2.7 miliard vjet me pare.Historia e jetes me pas ishte nje perzierje e eukarioteve nje qelizore, prokarioteve dhe arkeave, deriperafersisht 610 milion vjet me pare kur filluan te shfaqen organizmat e pare shumeqelizore neperoqeanet e periudhes Ediakaran. Evolucioni i formave shumeqelizore ka ndodhur ne ngjarje tepavarura nga njera tjetra, ne organizma shume te ndryshem nga njera tjetra si psh sfungjeret, algatkafe, cianobakteret, myksobakteret.Ardian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  32. 32. Menjehere pas shfaqjes se ketyre organizmave te pare shumeqelizore, linden nje sasi shume emadhe organizmash biologjike, brenda nje harku kohor prej 10 milion vjetesh, ne nje ngjarje qe ështëquajtur Shperthimi Kambrian. Ne kete periudhe jane shfaqur ne shtresatfosile shume lloje te kafshevemoderne, si dhe gjithashtu specie unike qe me vone u zhduken. Jane propozuar disa shpjegime lidhurme cfare solli ne Shperthimin e Kambrianit, njri prej tyre dhe varianti i grumbullimitte oksigjenit ne atmosfere prej fotosintezes. Diku rreth 500 milion vjet me pare, toka e thate u pushtuaprej bimeve dhe kerpudhave te ndryshme, dhe shume shpejt u mbushen edhe meartropode dhe llojete tjera kafshesh. Nder organizmat me te suksesshem ishin insektet dhe edhe sot perbejne grupin mete madh te specieve ne Toke. Amfibet u shfaqen per here te pare rreth 300 milion vjet me pare duke upasuar menjehere nga amniotet e para.Gjitarët filluan ne shfaqen rreth 200 milion vjet me paredhe zogjtë rreth 100 milion vjet me pare, te dy nga paraardhes te grupit tezvarranikëve. Sidoqofte, megjithe kete evolucion te ketyre kafsheve te medha, vazhdojne te jene shume te suksesshem dhedominojne Token organizma te vegjel shume te ngjashem me ata qe u shfaqen fillimisht ne stadet epara te ketij procesi. Pjesa me e madhe e biomases perkatese dhe sasise se specieve perbehet ngaprokariotet.Debate sociale dhe kulturalePër evolucionin ende ekzistojnë debate të ndryshme. Këtu paraqiten disa prej çështjeve më tëdiskutuara.Shumë njerëz përdorin në mënyre ekuivalente teorinë e Darvinit me teorinë e evolucionit. Teoria eDarvinit nuk është teoria e evolucionit. Është zanafilla e saj por jo ajo që njihet sot si teoria eevolucionit.Një tjetër çështje është përdorimi i shprehjes "mbijetesa e më të fortit". Kjo shprehje është jo e saktedhe duhet "mbijetesa e më të përshtatshmit". Në teorinë e evolucionit rregulli numër një është qëspeciet më të përshtatura mirë me ambientin ku jetojnë mbijetojnë në breza. Nëse jo, ose zhduken osefitojnë aftësitë për të mbijetuar në këtë ambient, të ndryshojnë, të"evoluojnë". Pilivesa,peshkaqeni, rinoceronti e disa specie të tjera janë praktikisht të pandryshuara qëprej miliona vjetësh dhe kjo do të thotë vetëm që si specie janë të suksesshme në mbijetesë nëambientet përkatese dhe su është dashur të evoluojnë me ato ritme që u zhvilluan shumë specie tëtjera. Ndërkohe që mangustave u është dashur të zhvillojnë teorinë e "rojës", një që bën roje dhe jepalarmin ndërkohe që të tjerët hanë pa frike nga sulmet e papritura të një predatori. Luanët janë tëvetmit felinë që u është dashur të evoluojnë aftësinë e jetesës në grup (Të vetmuar, luanët janëgjuetarë shumë të dobët, aktualisht më të dobtit e familjes feline). Neper pilivesa, në kohen edinozaurëve kanë qenë 400 lloje të ndryshme, më e madhja prej të cilave me një hapësirë të krahëvederi ne 2m. Me përmasa të tilla, raportet e peshës trupore ndryshojnë, fluturimi i llojit të pilivesës ështëArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  33. 33. shumë e mundur të jetë më joefektiv se ai i ndonjë specie të vogël dinozauri në atë kohë memembrane anash trupit. Si të thuash, me një analogji të thjeshtuar, një aeroplan "Spitfire" i luftës IIBotërore kundër një aerolani biturbo MiG-29 modern. Dinozaurët me membrane ishin më efektive nëmbijetesën në ajër krahasuar me pilivesat gjigante. Dhe më vone akoma mutacioni me pende midismembranës doli që është edhe më efektiv akoma në fluturim dhe qiejt u mbushen me Arkeopterix-e.Dhe ndërkohe të tere e dimë që sa më të vogla përmasat dhe më e lehte pesha, aq më e lehte ështëtë rrish në ajër... fluturimi i vazhdueshëm në miliona vjet dhe lëvizja e rregullt e gjymtyrëve në atëmënyre coi drejt seleksionimit të atyre llojeve që e bënin më kollaj në sajë të një konstrukti të caktuartrupor. Këta janë ata që sot njihen me emrin zogj, me skelet adapt për lëvizje motorike në ajër dhependë me forma dhe pozicionim për të bere manovrimin sa më të shpejte dhe efikas.GjenetikaGjenetika (nga greq. genno, γεννώ= lind, pjell) është degë e shkencës së biologjisë qëstudion gjenet,trashëgiminë, dhe ndryshimin e organizmave. Vetë gjenetika ndahet në dy nëndegëkryesore : Gjenetika klasike dhe Gjenetika molekulare.Përmbajtja[fshih]1 Historia e gjenetikës2 Fushat e studimit3 Shiko edhe4 Lidhje të jashtme[redakto]Historia e gjenetikësGjenetika moderne filloi me punën e Gregor Mendelit, i cili formuloi bazën e koncepteve tëtrashëgimisë. Valter Sutoni parashtroi qëkromozomet ishin pjesë e faktorëve trashëgimore të Mendelit.Gjenetika është një shkencë që nuk ka më shumë se 100 vjet që i ka nisjet e veta po edhe pse kaq ere ka zëne një vend mjaft të rendësishëm në jetën tonë të përditshme duke filluar që nga anamjekësore si p.sh. terapitë e sëmundjeve të ndryshme e deri të përdorimi i gjenetikës në raste tëndryshme kriminalistike. Ta marrësh hollë hollë gjenetika është një shkencë mikroskopike sepseArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  34. 34. merret pak a shumë me materialin që ndodhet në bërthamat e qelizave përmasat e të cilave shkojnënë të dhjetrat e micronit (10^-7). Secili nga në e ka dëgjuar se në bërthamat e qelizave ka materialgjenetik i cili kryen funksione të shumta në trupin e njeriut.Me miliona operacione çdo sekondë kanë nevojë për materialin gjenetik. Në qoftë së do të japim disanumra për trupin e njeriut mund të themi së jemi të përberë nga rreth 65 mijë miliardë qeliza dhe secilaprej këtyre ka në bërthamat e tyre 1,8 metër ADN (do më ndodhe shpesh ta shkruaj më të vogla këtësigël po merreni si ADN). Kjo ADN ka rreth 3 miliard nukleotide. Ky material përdoret nga çdo qelizepër të jetuar ose të themi më mirë për të mbijetuar. Qelizat e kuqe të gjakut që e heqin bërthamën qëtë kenë sa më shumë hapësire për të ushtruar funksionet e tyre kanë një jetëgjatësi rreth 120 ditë ngapaaftësija për të rinovuar strukturat e veta të brendshme. Çdo qelizë që jeton duhet të ketë të njëjtinmaterial gjenetik që të mund të ecë përpara. Vdekja e një qelize me anë të procedurave të ndryshmesiç është apoptoza ose ndryshe siç quhet ndryshe "vdekje e programuar" ka nevojë për materialingjenetik. Nëse marrim parasysh që çdo sekondë trupi i njeriut prodhon rreth 2 milion qeliza gjaku dhese po kaq qeliza shkatërrohen, ose që jetëgjatësia e qelizave të bardha është shumë i shkurtër dhe seherë pas here duhet të zëvendësohen dhe së çdo sekondë trupi i njeriut duhet të jetë në gjendje ti bëjëballë mikroorganizmave të ndryshëm që mund ta sulmojnë dhe se sa dhjetra lloje hormonesh që duhettë prodhohen çdo sekondë që ta mbajnë trupin në një ekuilibër të mahnitshëm do ta kuptonim më mirëse sa rendësi ka ajo strukturë e vogël brenda çdo qelize.Ka raste që mjafton një mutacion në njërën nga ato 3 miliard baza, siç ndodh në disa sëmundjegjenetike, dhe trupi i njeriut mund të shkoje drejt vdekjes. Këto janë si tip hyrjeje për sa i përket gjeraveqë është në gjendje të bëjë materiali gjenetik në trupin e njeriut, ky material gjenetik qëquhet ADN (acidi deoksiribonukleik) ose ARN (acid ribonukleik). Këto dy forma ndryshojnë njeri ngatjetri për llojin e sheqerit ose më mirë të themi për nga grupi që është i vendosur te karboni 2 i sheqerit(riboza tek ARN dhe deoksiriboza tek ADN) dhe për nga llojet e bazave të azotuara (tek ARN ka uracilnë vend të timinës).Fushat e studimitGjenetika sot degezohet ne shume disiplina shkencore.sipas nivelit te organizmit te materies se gjallee cila hulumtohet, dallohen keto disiplina shkencore te gjenetikes: Gjenetika molekulare:e cila hulumton strukturen molekulare te gjenit dhe produkteve paresorete tij se dhe sintezen e proteinave. Citogjenetika e cila hulumton procesin e trashegimise dhe te variablitetit me analizemikroskopike te organeleve qelizoreArdian B. HyseniInxhinier i Biologjisë
  35. 35.  Gjenetika e zhvillimit ose fiziologjike hulumton procesin e diferencimit gjate zhilliit ontogjenetikte organizmave. Gjenetika e populacionit hulumton strukture gjenetike te populacioneve natyrore.Biologjia molekulareBiologjia molekulare është degë e biologjisë që merret me formimin, ndërtimin, dhe veprimtarinëemakromolekulave thelbësore për jetën, si p.sh. proteinat, acidet nukleike (ADN dhe ARN), dheveçanërisht rolin e tyre në riprodhiminqelizor dhe përçimin e të dhënave (informacioneve) genetike.Biologjia e parashtazorëveNë grupin e njëqelizorëve përmblidhen shtazë shumë të vogla, trupi i të cilave përbëhet nga njëqelizë e vetme, në të cilat kryhen të gjitha veprimet jetësore. Disa prej tyre jetojnë në ujërattokësorë, të tjerat në ujërat e deteve e disa në organizmin e kafshëve, të bimëve, në trupin enjeriut etj. Sipas formës së trupit protozoarët ndryshojnë ndërmjet vete. Disa kanë formë tëpërhershme, por janë të pajisura me kamxhik (kamxhikorët), me qepalla (qepallorët), e disa nukkanë formë të përhershme, siç janë amebat(rizopodet). Të gjitha këto shtazë me një emër iquajmë protozoare (parashtazore).Ardian B. HyseniInxhinier i Biologjisë

×