Η αυταπάτη του Ντόκινς

1,159 views

Published on

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,159
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
48
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Η αυταπάτη του Ντόκινς

  1. 1. ALISTER McGRATHΑπό κοινού με την JOANNA COLLICUTT McGRATH Η ΑΥΤΑΠΑΤΗTOY DAWKINS σεις # ^//υρ,ανος
  2. 2. ΑΛΛΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΓΚΡΑΘ Iustitia Dei: A History of the Christian Doctrine of Justification, 1986, εκδ. Cambridge University Press Science and Religion: An Introduction, 1998, εκδ. Blackwell Historical Theology: An Introduction to the History of Christian Thought, 1998, εκδ. Blackwell T. F. Torrance: An Intellectual Biography, 1999, εκδ. T.&.T. Clark Christian Theology: An Introduction, 2001, εκδ. Blackwell The Christian Theology Reader, 2001, εκδ. Blackwell In the Beginning: The Story of the King James Bible and How It Changed a Nation, a Language, and a Culture, 2001, εκδ. Doubleday A Scientific Theology, 2001, 2002, 2003, εκδ. T.&.T. Clark The Future of Christianity, 2002, εκδ. Blackwell A Brief History of Heaven, 2003, εκδ. Blackwell Dawkins God: Genes, Memes, and the Meaning of Life, 2005, εκδ. Blackwell( Christianitys Dangerous Idea: The Protestant Revolution -A History from the Sixteenth Century to the Twenty-First, 2007, εκδ. HarperOneι The Open Secret: A New Vision for Natural Theology, 2008, εκδ. BlackwellI I Πλήρης εργογραφία του Αλιστερ ΜακΓκράθ υπάρχει στη διεύθυνση:<ι http://users.ox.ac.uk/- mcgrath/ι AJTO τις Εκδόσεις Ψ Υ Χ Ο Γ Ι Ο Σ κυκλοφορεί: Το Λυκόφως τον Αθεϊσμού, 2008, μτφρ. Βασίλης Αδραχτάςι I
  3. 3. ΓΤ e β ι € V Ο JX € V CLBicrcLyujyii.1 Αυταπατώμεθα σχετικά με τον Θεό;2 Έχει αναιρέσει η επιστήμη τον Θεό;3 Ποιες είναι οι απαρχές της θρησκείας;4 Συνιστά η θρησκεία κάτι κακό;Cnjxe ιώσειςΟδηγός για περαιτέρω ανάγνωση
  4. 4. θ IO CL γ IX) ·ν ΥΙ Έπειτα από τη δημοσίευση του The Selfish Gene (1976)[Το εγωιστικό γονίδιο], ο Ρίτσαρντ Ντόκινς καθιερώθηκε ωςένας από τους πιο επιτυχημένους και πλέον ικανούς εκλαϊ-κευτές της επιστήμης. Από κοινού με τον Αμερικανό συνά-δελφο του, τον Στέφεν Τζέι Γκουλντ, κατάφερε να κατα-στήσει την εξελικτική βιολογία προσιτή και ενδιαφέρουσασε μια νέα γενιά αναγνωστών. Τόσο εγώ όσο και άλλοι θαυ-μαστές αυτών των δημοφιλών επιστημονικών έργων ζη-λεύουμε εδώ και πολλά χρόνια τη σαφήνειά τους, την πετυ-χημένη χρήση των βοηθητικών αναλογιών τους και, τέλος,το ευχάριστο ύφος τους. Παρ όλα αυτά, το τελευταίο βιβλίο του Ντόκινς σηματο-δοτεί μια χαρακτηριστική μετατόπιση. Η περί Θεού αυταπά-τη έχει αναδείξει τον Ντόκινς ως τον πιο καταξιωμένο απο-λογητή του αθεϊσμού στον κόσμο· έναν απολογητή που εξα-πολύει κριτική ενάντια σε κάθε μορφή θρησκείας.1 Δραστη-ριοποιείται με σκοπό τη μεταστροφή των αναγνωστών του.«Εάν αυτό το βιβλίο λειτουργήσει έτσι όπως θέλω, οι θρη-σκευόμενοι αναγνώστες που θα το πιάσουν στα χέρια τουςθα πρέπει να γίνουν αθεϊστές αμέσως μόλις το κλείσουν».2
  5. 5. 10 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘΌχι, βέβαια, πως θεωρεί ότι κάτι τέτοιο είναι ιδιαίτερα πιθα-νόν· σε τελική ανάλυση, «όσοι είναι πέρα για πέρα πιστοί έχουναναπτύξει ανοσία απέναντι στα επιχειρήματα». Εντούτοις, το γεγονός ότι ο Ντόκινς συνέγραψε ένα βιβλίοτετρακοσίων σελίδων, με το οποίο διακηρύσσει ότι ο Θεόςαποτελεί μια αυταπάτη είναι καθαυτό ιδιαιτέρως σημαντικό.Γιατί ένα τέτοιο βιβλίο να είναι ακόμα και σήμερα αναγκαίο; Ηθρησκεία υποτίθεται πως θα πρέπει να είχε εξαφανιστεί εδώκαι χρόνια. Για περισσότερο από έναν αιώνα, κορυφαίοι κοι-νωνιολόγοι, ανθρωπολόγοι και ψυχολόγοι διακήρυτταν ότιτα παιδιά τους θα έβλεπαν την αυγή μιας νέας εποχής, κατάτη διάρκεια της οποίας «η περί Θεού αυταπάτη» θα εγκατα-λειπόταν για τα καλά. Παλιά, στη δεκαετία του 60, μας έλε-γαν ότι η θρησκεία ξεθώριαζε και τη θέση της θα έπαιρνε τελι-κά ένας κόσμος απαλλαγμένος από θρησκευτικές επιρροές. Για κάποιους από εμάς αυτό ηχούσε ως κάτι μεγάλο. Στοτέλος της δεκαετίας του 60 ήμουν αθεϊστής και θυμάμαι ότιανυπομονούσα για το θάνατο της θρησκείας με μια δόσησκοτεινής ευχαρίστησης. Μεγάλωσα στη Βόρεια Ιρλανδίακαι ήξερα από θρησκευτικές εντάσεις και βιαιότητες από πρώ-το χέρι. Στο ελεύθερα σκεπτόμενο μυαλό μου η λύση ήτανπροφανής. Ξεφορτωθείτε τη θρησκεία και αυτού του είδουςοι εντάσεις και βιαιότητες θα ξεριζώνονταν. Το μέλλον φά-νταζε φωτεινό - και άθεο. Από τότε δύο πράγματα έχουν αλλάξει. Εν πρώτοις, ηθρησκεία έχει επανακάμψει. Αποτελεί πια ένα τόσο σημα-ντικό στοιχείο του σημερινού κόσμου, που φαίνεται περίερ-γο όταν σκεπτόμαστε πως μόλις πριν από μία γενιά ο θάνα-τος της είχε προβλεφθεί με τόση σιγουριά. Ο ουμανιστής
  6. 6. IIA YTΑΠΑΤΗ TOY DA WKINS 11συγγραφέας Μάικλ Σέρμερ, ίσως πιο γνωστός ως διευθυ-ντής της Skeptics Society και εκδότης του περιοδικού Ske-ptic, έκανε την ίδια επισήμανση με πολύ εμφατικό τρόπο το2000,3 όταν παρατήρησε ότι ποτέ στην Ιστορία δεν υπήρξειόσο υψηλό ποσοστό του αμερικανικού πληθυσμού που ναπιστεύει στον Θεό. Ο Θεός όχι μόνο δεν είναι «νεκρός» -όπωςπρόωρα είχε διακηρύξει ο Γερμανός φιλόσοφος Νίτσε- αλ-λά, τουναντίον, δεν φαίνεται ποτέ να υπήρξε περισσότεροζωντανός. Κατά δεύτερον -λιγότερο σημαντικό- έχει αλλάξει η δικήμου στάση. Αν και ήμουν παθιασμένα και ολοκληρωτικά πε-πεισμένος για την αλήθεια και τη σπουδαιότητα του αθεϊ-σμού στα νιάτα μου, βρέθηκα στη συνέχεια να έχω πειστείότι ο Χριστιανισμός ήταν μια πολύ πιο ενδιαφέρουσα και δια-νοητικώς πιο προκλητική κοσμοθεωρία εν συγκρίσει προςτον αθεϊσμό. Πάντα εκτιμούσα την ελεύθερη σκέψη και τηδυνατότητα εξέγερσης ενάντια σε κάθε είδος ορθοδοξίας σεμια δεδομένη εποχή. Δεν υποψιαζόμουν, όμως, ποτέ το πούθα μπορούσε να με οδηγήσει η ελεύθερη σκέψη μου. Ως εκ τούτου, εγώ και ο Ντόκινς έχουμε πορευτεί προςεντελώς διαφορετικές κατευθύνσεις, αλλά για τους ίδιουςουσιαστικά λόγους. Ανήκουμε και οι δύο στο ακαδημαϊκόπροσωπικό της Οξφόρδης και αγαπάμε τις φυσικές επιστή-μες. Και οι δύο πιστεύουμε με πάθος στη σκέψη που στηρίζε-ται σε αποδείξεις και είμαστε επικριτικοί έναντι εκείνων πουυποστηρίζουν με πάθος αντιλήψεις για λόγους εντελώς ανε-παρκείς. Και οι δυο μας θα θέλαμε να πιστεύουμε ότι θα αλ-λάζαμε τις θέσεις μας περί του Θεού, εάν οι αποδείξεις τοαπαιτούσαν. Παρ όλα αυτά, επί τη βάσει της εμπειρίας και
  7. 7. 12 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘτης ανάλυσης του ίδιου και του αυτού κόσμου, έχουμε φτά-σει σε εντελώς διαφορετικά συμπεράσματα σχετικά με τονΘεό. Η σύγκριση μεταξύ μας είναι ενδεικτική, αλλά εγείρεικάποια δύσκολα ερωτήματα για τον Ντόκινς. Ο Ντόκινς, ο οποίος επί του παρόντος είναι καθηγητήςτης Ευρείας Κατανόησης της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιοτης Οξφόρδης, υποστηρίζει ότι οι φυσικές επιστήμες, και ει-δικά η εξελικτική βιολογία, αντιπροσωπεύουν μια διανοητι-κή υπερταχεία προς τον αθεϊσμό - όπως ακριβώς την αντι-προσώπευαν γι αυτόν και στα νιάτα του. Όσον αφορά τη δι-κή μου περίπτωση, εγώ ξεκίνησα ως ένας αθεϊστής που στησυνέχεια έγινε χριστιανός - το εντελώς αντίθετο από το δια-νοητικό ταξίδι του Ντόκινς. Στην αρχή είχα την πρόθεση ναδαπανήσω τη ζωή μου στην επιστημονική έρευνα, αλλά δια-πίστωσα ότι η γνωριμία μου με το Χριστιανισμό με οδήγησεστην επισταμένη μελέτη της ιστορίας και των ιδεών του.Έλαβα το διδακτορικό μου στη μοριακή βιοφυσική ενώ ερ-γαζόμουν στα οξφορδιανά εργαστήρια του καθηγητή σερΤζορτζ Ράντα, αλλά μετέπειτα εγκατέλειψα την ενεργή επι-στημονική έρευνα για να σπουδάσω θεολογία. Πολύ συχνά έχω αναρωτηθεί σχετικά με το πώς είναι δυ-νατόν εγώ και ο Ντόκινς να έχουμε εξαγάγει τόσο διαφορε-τικά συμπεράσματα επί τη βάσει ενός μακρόχρονου και επι-τεταμένου στοχασμού πάνω στον ίδιο ουσιαστικά κόσμο. Μίαπιθανή απάντηση ίσως να έγκειται στο γεγονός ότι επειδήεγώ πιστεύω στον Θεό, είμαι διαταραγμένος, γεμάτος αυτα-πάτες, θύτης και θύμα της εξαπάτησης, με διανοητικές ικα-νότητες διαστρεβλωμένες εξαιτίας της προσβολής τους απόένα μολυσματικό και φθοροποιό Θεό-ιό. Ή, από την άλλη,
  8. 8. // Α ΥΤΑΠΑΤΗ TOY DA WKINS 13επειδή ακριβώς είμαι διαταραγμένος, γεμάτος αυταπάτες,θύτης και θύμα της εξαπάτησης, με διανοητικές ικανότητεςδιαστρεβλωμένες εξαιτίας της προσβολής τους από ένα μο-λυσματικό και φθοροποιό Θεό-ιό, γι αυτό και πιστεύω στονΘεό. Πολύ φοβάμαι πως αυτές οι δύο εκδοχές αποτελούντην ουσία της απάντησης που βρίσκω στις σελίδες του βι-βλίου Η περί Θεού αυταπάτη. Αυτή ίσως είναι μία απάντηση, αλλά δεν αποτελεί ιδιαι-τέρως πειστική απάντηση. Μπορεί να βρίσκει απήχηση σεσυντηρητικούς αθεϊστές, των οποίων η άκαμπτη πίστη δεντους επιτρέπει να λειτουργήσουν έξω από το κουτάκι πουλέγεται «όχι-Θεός». Ελπίζω, όμως, πως έχω δίκιο όταν υπο-θέτω ότι αυτού του είδους οι μη σκεπτόμενοι δογματιστέςδεν είναι τυπικοί αθεϊστές. Μια άλλη απάντηση στο ερώτη-μά μου θα ήταν να επαναλάβω την ίδια γελοία ανοησία, αυτήτη φορά όμως με αποδέκτη τον Ντόκινς (αν και στην περί-πτωση αυτή θα έπρεπε να δεχθούμε ότι το μυαλό του προ-σεβλήθη από κάποιον «όχι-Θεό-ιό»). Δεν έχω, όμως, την πρό-θεση να γράψω τέτοιες απίθανες αηδίες. Γιατί, άλλωστε, ναπροσβάλω τον Ντόκινς; Και το σημαντικότερο, γιατί να προ-σβάλω τη νοημοσύνη των αναγνωστών μου; Οι απαρχές μιας αληθινής απάντησης βρίσκονται σε κά-ποιες σοφές κουβέντες του Στέφεν Τζέι Γκουλντ, του οποίουο λυπηρός θάνατος από καρκίνο το 2002 στέρησε από τη μιατο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ από έναν εξαιρετικά γόνιμο κα-θηγητή, από την άλλη τους αναγνώστες εκλαϊκευμένης επι-στήμης από έναν εκπληκτικά επικοινωνιακό συγγραφέα. Ανκαι αθεϊστής, ο Γκουλντ ήταν απολύτως σαφής ότι οι φυσικέςεπιστήμες -συμπεριλαμβανομένης της εξελικτικής θεω-
  9. 9. 14 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘρίας- ήταν συνεπείς τόσο με τον αθεϊσμό όσο και με τη συμ-βατική θρησκευτική πίστη. Εκτός κι αν οι μισοί από τουςεπιστημονικούς συνεργάτες του ήταν εξ ολοκλήρου ηλίθιοι-μια υπόθεση την οποία ο Γκουλντ ορθώς είχε απορρίψει ωςανοησία, όποιοι κι αν ήταν αυτοί οι μισοί- δεν υπήρχε άλλοςυπεύθυνος τρόπος για να εξηγήσει κάποιος τις διαφοροποιη-μένες στάσεις έναντι της πραγματικότητας εκ μέρους τωνευφυών και διαβασμένων ανθρώπων που ο ίδιος ο Γκουλντγνώριζε.4 Δεν πρόκειται για τη γρήγορη και εύκολη απάντηση πουθα ήθελαν πολλοί. Αντίθετα, μπορεί κάλλιστα να είναι σω-στή - ή, τουλάχιστον, να προσανατολίζει προς τη σωστή κα-τεύθυνση. Μας βοηθά να καταλάβουμε γιατί οι άνθρωποιαυτού του είδους υποστηρίζουν τόσο θεμελιωδώς διαφορε-τικές πεποιθήσεις σχετικά με αυτά τα ζητήματα - και γιατίκάποιοι άλλοι, κατ επέκταση, πιστεύουν ότι αυτές οι ερω-τήσεις δεν μπορούν τελικά να λάβουν θετική απάντηση. Πα-ράλληλα, μας θυμίζει την ανάγκη να αντιμετωπίζουμε αυτούςπου διαφωνούν μαζί μας όσον αφορά τις ερωτήσεις αυτούτου είδους με απόλυτο διανοητικό σεβασμό, παρά να τουςαπορρίπτουμε ως ψεύτες, απατεώνες και τσαρλατάνους. Ενώ ο Γκουλντ προσπαθεί τουλάχιστον να αποτιμήσει τιςυπαρκτές μαρτυρίες, ο Ντόκινς προσφέρει απλώς το αθεϊ-στικό ισοδύναμο ενός κοινότοπου κηρύγματος περί Κολά-σεως, υποκαθιστώντας τον προσεγμένο και στηριζόμενοστις μαρτυρίες στοχασμό με μια διάπυρη ρητορική και μιαεξαιρετικά επιλεκτική παραποίηση των γεγονότων. Περιέρ-γως, η επιστημονική ανάλυση που υπάρχει στο Η περί Θεούαυταπάτη είναι ελάχιστη - φοβερά ελάχιστη. Υπάρχει πολ-
  10. 10. Η ΑΥΤΑΠΑΤΗ TOY DA WKINS 15λή ψευδοεπιστημονική εικασία, συνδεόμενη με ευρύτερεςπολιτισμικές κριτικές περί θρησκείας, δανεισμένες ως επί τοπλείστον από παλαιότερα αθεϊστικά κείμενα. Ο Ντόκινς κη-ρύττει στο κάθε άλλο παρά φιλόθεο ακροατήριο του, τοοποίο σαφώς αναμένεται να απολαύσει τους ρητορικούς κα-νονιοβολισμούς του και να σηκώσει ψηλά τα χέρια του μεκολακεία... Αυτοί που νομίζουν ότι η βιολογική εξέλιξη μπο-ρεί να συμφιλιωθεί με τη θρησκεία είναι ανειλικρινείς! Αμήν!Ανήκουν στην εξελικτική «σχολή του Νέβιλ Τσάμπερλεϊν»!Είναι βολεμένοι! Αμήν! Οι πραγματικοί επιστήμονες απορ-ρίπτουν την πίστη στον θεό! Αλληλούια! Ο Θεός στον οποίοπίστευαν οι Εβραίοι, τότε στα χρόνια της Παλαιάς Διαθήκης,είναι ένας ψυχωτικός διαφθορέας παιδιών! Αμήν! Πες τουςτα, αδελφέ! Όταν διάβασα το Η περί Θεού αυταπάτη λυπήθηκα καιταυτόχρονα αναστατώθηκα. Πώς, αναρωτήθηκα, μπορούσεένας τόσο ταλαντούχος εκλαϊκευτής των φυσικών επιστη-μών, ο οποίος κάποτε διακατεχόταν από ένα τόσο παθιασμέ-νο ενδιαφέρον για την αντικειμενική ανάλυση των δεδομέ-νων μαρτυριών, να μετατραπεί σ έναν τόσο επιθετικό αντι-θρησκευτικό προπαγανδιστή, κάποιον που δείχνει τόσο ξε-κάθαρα την αδιαφορία του απέναντι στις μαρτυρίες που δενπροσφέρονται προς υποστήριξη των θέσεών του; Γιατί πα-ραποιούνταν τόσο φρικτά οι φυσικές επιστήμες σε μια προ-σπάθεια να προωθηθεί ο αθεϊστικός φονταμενταλισμός; Δενδιαθέτω την παραμικρή εύλογη εξήγηση. Όπως τόσο πολ-λοί από τους αθεϊστές φίλους μου, απλούστατα δεν μπορώνα καταλάβω τη φοβερή επιθετικότητα που ο Ντόκινς δεί-χνει προς τη θρησκεία. Για τον Ντόκινς η θρησκεία είναι ό,τι
  11. 11. 16 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘτο κόκκινο πανί για τον ταύρο- προκαλεί όχι μόνο μια επιθε-τική στάση, αλλά πολύ περισσότερο μια στάση που σκορπί-ζει στους τέσσερις ανέμους τους συνήθεις επιστημονικούς κα-νόνες περί εξονυχιστικής ακρίβειας και εντιμότητας. Ενώαυτό το πικρόχολο βιβλίο είναι γραμμένο με ρητορικό πά-θος και ισχύ, η δριμύτητα των θέσεών του απλώς αποκρύ-πτει τα τετριμμένα, αδύναμα και επαναλαμβανόμενα επιχει-ρήματά του. Δεν είμαι ο μόνος που ένιωσε απογοήτευση εν προκειμέ-νω. Η περί Θεού αυταπάτη διασαλπίζει το γεγονός ότι οσυγγραφέας του ψηφίστηκε πρόσφατα ένας από τους τρειςκορυφαίους διανοούμενους του κόσμου. Πρόκειται για μιακαταμέτρηση που έλαβε χώρα μεταξύ των αναγνωστών τουπεριοδικού Prospect χ ο Νοέμβριο του 2005. Ποια είναι, όμως,η γνώμη του ίδιου περιοδικού για το βιβλίο του; Ο βιβλιο-κριτικός του Prospect σοκαρίστηκε από αυτό το «αδιάφορο,δογματικό, ασυνάρτητο και αντιφατικό βιβλίο». Ο τίτλοςτης βιβλιοκριτικής; «Ντόκινς ο δογματιστής». AircLvrcuvrctc; ο τ ο ν Ν τ ό ι<_ινςΕίναι σαφές ότι χρειάζεται να δοθεί κάποια απάντηση στο Ηπερί Θεού αυταπάτη, κι αυτό διότι, αν μη τι άλλο, η απουσίαμιας απάντησης ενδέχεται να πείσει κάποιους ότι δεν μπορείνα δοθεί καμία απάντηση. Πώς όμως θα πρέπει να απαντή-σει κάποιος; Μια προφανής απάντηση θα ήταν η εξής: μέσωενός εξίσου επιθετικού, ανακριβούς βιβλίου, το οποίο θα γε-λοιοποιεί τον αθεϊσμό, παραμορφώνοντας τις ιδέες του και
  12. 12. Η ΑΥΤΑΙΊΑΤΗ TOY DA WKINS 11παρουσιάζοντας τους τσαρλατάνους του σαν να ήτανάγιοι του. Κάτι τέτοιο, όμως, θα ήταν άστοχο και αντιπαργωγικό, για να μην πούμε και διανοητικώς ανειλικρινές. Στην πράξη είναι όντως δύσκολο να γραφτεί μια απάντση σ αυτό το βιβλίο - όχι, όμως, επειδή τα επιχειρήματά τ<είναι καλοδουλεμένα ή γιατί παρατάσσει τόσες αποστομ<τικές μαρτυρίες υπέρ των θέσεών του. Πολύ συχνά το συγκκριμένο βιβλίο δίνει την εντύπωση ότι είναι κάτι σαν συλλγή από βολικά μικρογεγονότα, τα οποία, με τον κατάλλη;τρόπο, έχουν διατυπωθεί εμφατικά έτσι ώστε να επιτευχ6η μέγιστη δυνατή επίδραση, και παράλληλα έχουν διευθετθεί χαλαρά, έτσι ώστε να δοθεί η εντύπωση ότι συνιστοιεπιχείρημα. Θα ήταν απερίγραπτα βαρετό να αντικρούοκάποιος αυτή την εξαιρετικά επιλεκτική επίκληση των ματυριών και θα οδηγούσε απλούστατα σ ένα απελπιστιιανιαρό βιβλίο που θα φάνταζε στα μάτια μου χολωμένο καντιδραστικό. Καθεμιά από τις παραμορφώσεις και τις εφατικές διατυπώσεις του Ντόκινς μπορεί να αμφισβητηέκαι να διορθωθεί. Παρ όλα αυτά, ένα βιβλίο που απλώς (πρόσφερε μια σειρά από διορθώσεις θα ήταν κατατονιιανιαρό. Υποθέτοντας ότι ο Ντόκινς δείχνει την ίδια εμπιστσύνη σε όλα τα σημεία του βιβλίου του, θα αρκεστώ απλινα τον αμφισβητήσω σε ορισμένα από τα πιο αντιπρόσωπετικά, αφήνοντας τους αναγνώστες να εξαγάγουν τα δικά τοσυμπεράσματα σχετικά με τη συνολική εγκυρότητα των ματυριών και της κρίσης του. Εν πάση περιπτώσει, είναι προφανές ότι ο Ντόκινς διχνει ελάχιστο ενδιαφέρον να κερδίσει τους θρησκευόμενοιοι οποίοι θα διαπιστώσουν με απέχθεια ότι οι πεποιθήσί
  13. 13. 18 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘκαι ο τρόπος της ζωής τους παραμορφώνονται κατάφωρα.Είναι στην πραγματικότητα οι ισχυρισμοί του αθεϊσμού τό-σο αδύναμοι που να χρειάζεται να ενισχυθούν με τέτοιες μι-σο-δουλεμένες ανοησίες; Ο Ντόκινς προσφέρει στους ανα-γνώστες του μια εξαιρετικά αμφίβολη φιλοφρόνηση, ότανυποθέτει ότι συμμερίζονται τις προκαταλήψεις και την άγνοιάτου περί θρησκείας. Οποιαδήποτε κριτική της ανάλυσής τουθα αντιμετωπιστεί με την εξής έξυπνη απάντηση: «Καλά,αυτό δεν θα έλεγες εσύ;» Το πιθανότερο είναι ότι οι ενστά-σεις στην ανάλυσή του θα απορριφθούν και θα αποδοκιμα-στούν εκ των προτέρων, ακριβώς διότι διατυπώνονται από«προκατειλημμένους» θρησκευόμενους που είναι τόσο ανόη-τοι και εγωπαθείς ώστε τολμούν να ασκούν κριτική στους«αντικειμενικούς» και «ορθολογικούς» αθεϊστές. Το σημείο αυτό είναι πολύ σοβαρό και ταυτόχρονα εκνευ-ριστικό. Η ολωσδιόλου δογματική πεποίθηση περί ορθότη-τας που διαπνέει στις μέρες μας ορισμένα τμήματα του Δυ-τικού αθεϊσμού -έξοχα αποτυπωμένη στο Η περί Θεού αυ-ταπάτη- τον συσχετίζει αυτόματα με τον θρησκευτικό φο-νταμενταλισμό, ο οποίος αρνείται την εξέταση ή αμφισβή-τηση των ιδεών του. Ο Ντόκινς ανθίσταται στον έλεγχο τωνβεβαιοτήτων του, τις οποίες βλέπει ως διάφανες και αληθείς,πέρα και πάνω από κάθε υπεράσπιση. Είναι τόσο πεπεισμέ-νος ότι οι απόψεις του είναι σωστές που δεν θα μπορούσε νανα δεχτεί ότι οι μαρτυρίες ενδέχεται να υποστηρίζουν άλλεςεκδοχές - ειδικά, θρησκευτικές εκδοχές. Ιδιαιτέρως ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι, δίχως ναφαίνεται να το κατανοεί, ο Ντόκινς απλώς αντιμετωπίζει τιςμαρτυρίες ως κάτι που πρέπει να χωρέσει μέσα στο προκα-
  14. 14. ΗΑΥΤΑΙΊΑΤΗ TOY DA WKINS 13τασκευασμένο θεωρητικό πλαίσιο του. Η θρησκεία παροισιάζεται από αυτόν σταθερά και συστηματικά με τον χειρότίρο δυνατό τρόπο· έναν τρόπο που απομιμείται τα χειρότερστοιχεία της παρουσίασης του αθεϊσμού εκ μέρους του 0prσκευτικού φονταμενταλισμού. Όταν ορισμένοι κορυφαύεπιστήμονες γράφουν υπέρ της θρησκείας, ο Ντόκινς αντοπαντά ότι απλούστατα δεν γίνεται να εννοούν αυτά που λένΟ Ντόκινς νιώθει ξεκάθαρα να απειλείται από την πιθανότττα ότι οι αναγνώστες του ίσως έρθουν σε επαφή με θρησκειτικές ιδέες ή θρησκευόμενους που μπορούν πράγματι να npcκαλέσουν θετικά συναισθήματα - ή, το χειρότερο, να γίνουαντικείμενο σεβασμού ή σοβαρού ενδιαφέροντος. Όλα αυτά φαίνεται ότι καθιστούν άνευ αντικειμένου τσυγγραφή βιβλίων όπως αυτό. Με την επιφύλαξη, όμως, όκι εγώ ήμουν κάποτε αθεϊστής και ξύπνησα από τον δογματκό λήθαργο μου χάρη στην ανάγνωση βιβλίων που αμφισβιτούσαν την απολιθωμένη κοσμοθεωρία μου. Υποθέτω πααυτό το βιβλίο θα διαβαστεί κυρίως από χριστιανούς που θίλουν να ξέρουν τι να λένε σε όσους φίλους τους έχουν διοβάσει το Η περί Θεού αυταπάτη και αναρωτιούνται για τεάν οι πιστοί είναι όντως τόσο διεστραμμένοι, εκφυλισμένικαι ανεγκέφαλοι όσο τους παρουσιάζει το εν λόγω βιβλΰΕλπίζω, εντούτοις, ότι το αναγνωστικό κοινό του θα συμπίριλάβει αθεϊστές των οποίων το μυαλό δεν εξαντλείται σ έ"νμοτίβο αυτόματων ανακλαστικών τύπου Ντόκινς. Υπάρχονπολλοί που αυταπατώνται σχετικά με τον Θεό και κάποιυπήρξα ένας από αυτούς. Το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας είναι σύντομο, τα σχόλια να περιορίζονται στα άκρως απαραίτητα, έτι
  15. 15. 20 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘώστε να μη σπαταληθούν σελίδες. Ο κύριος στόχος του εί-ναι απλός και σαφής: μια κριτική αντιμετώπιση των επιχει-ρημάτων που εκτίθενται στο Η περί Θεού αυταπάτη. Οι ανα-γνώστες ενδέχεται να ήθελαν αυτό το βιβλίο να επεκταθείκαι να ασχοληθεί με άλλα θέματα, όπως την επιδοκιμασίακαι τη διερεύνηση της διανοητικής ανθεκτικότητας και τηνπνευματική δύναμη του Χριστιανισμού.5 Τέτοια βιβλία θα γρα-φτούν εν ευθέτω χρόνω, αλλά το συγκεκριμένο είναι απλό, σύ-ντομο και εστιασμένο. Δεν προβαίνω σε παρεκβάσεις ή πα-ράπλευρα θέματα. Ο σκοπός του είναι ένας και μοναδικός: ηαποτίμηση της εγκυρότητας της κριτικής που ασκεί ο Ντό-κινς στην περί Θεού πίστη. 6 Αν και είναι γραμμένο στο πρώ-το πρόσωπο, για ιστορικούς και υφολογικούς λόγους, οι από-ψεις και τα επιχειρήματα που εκτίθενται ανήκουν και στουςδύο συγγραφείς. Αρκετά όμως με την εισαγωγή. Ας στραφούμε αμέσωςστα θέματα του Η περί Θεού αυταπάτη.
  16. 16. 1 A", ^ τ Α "ΐΙ α . τ ii) JJ e "0 CI cr^enr IJCCX jxe τ ο ν Θεό; Ο Θεός είναι μια αυταπάτη - ένας «ψυχωτικός nape βάτης» που εφευρέθηκε από τρελούς και αυταποτώμενους ανθρώπους.7 Αν και ο Ντόκινς δεν προσφέρει ένοαυστηρό ορισμό περί αυταπάτης, εννοεί σαφώς μια πεποθηση που δεν στηρίζεται σε μαρτυρίες - ή, το χειρότερο, ποεξαφανίζεται ενόψει μαρτυριών. Η πίστη είναι «η τυφλή εμπστοσύνη μπροστά στην απουσία μαρτυριών, ακόμα και cπείσμα των μαρτυριών».8 Πρόκειται για μια «διαδικασία τομη σκέπτεσθαι», για κάτι το «κακό, ακριβώς επειδή δεν απατεί νομιμοποίηση και δεν ανέχεται κανένα επιχείρημα».9 Αιτοί οι περιεκτικοί ορισμοί περί πίστης είναι συνυφασμέν*στο κοσμοείδωλο του Ντόκινς και επαναλαμβάνονται με ε(.μονή σε όλη την έκταση των γραπτών του. Δεν έχουμε να K Cνουμε μ ένα χριστιανικό ορισμό περί πίστης, αλλά με K Cποιον που έχει επινοηθεί από τον Ντόκινς για να εξυπηρί
  17. 17. 22 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘτήσει τους σκοπούς της πολεμικής του. Προσδιορίζει απευ-θείας αυτούς που πιστεύουν στον Θεό ως ανθρώπους πουέχουν απολέσει την επαφή τους με την πραγματικότητα -ως εκείνους που αυταπατώνται. Ο Ντόκινς σημειώνει ορθώς το πόσο σημαντική είναι η πί-στη για τους ανθρώπους. Αυτό που πιστεύεις έχει πολύ μεγά-λη επιρροή στη ζωή και τη σκέψη σου. Πς εκ τούτου, είναιακόμα πιο σημαντικό -αυτό, τουλάχιστον, υποστηρίζεται- ναυποβάλλουμε την πίστη σε κριτικό και. αυστηρό έλεγχο. Οιαυταπάτες πρέπει να ξεσκεπάζονται και στη συνέχεια ναεγκαταλείπονται. Συμφωνώ πλήρως. Από το 2004 που δημο-σίευσα το βιβλίο μου Ο Θεός του Ντόκινς, μου ζητούν σε τα-κτά χρονικά διαστήματα να μιλήσω πάνω στη θεματική του σεδιάφορα μέρη του κόσμου. Στις ομιλίες αυτές εκθέτω τις από-ψεις του Ντόκινς περί θρησκείας και στη συνέχεια τις αναιρώκομμάτι κομμάτι, επικαλούμενος στοιχεία και μαρτυρίες. Έπειτα από μια τέτοια ομιλία, δέχθηκα την επίθεση ενόςπολύ εκνευρισμένου νεαρού. Η ομιλία δεν υπήρξε τίποτα τοιδιαίτερο. Απλώς είχα καταδείξει μέσω μιας αυστηρής χρή-σης επιστημονικών, ιστορικών και φιλοσοφικών επιχειρημά-των ότι η διανοητική υπόθεση εργασίας του Ντόκινς κατά τουΘεού δεν μπορούσε να σταθεί στον κριτικό έλεγχο. Ο άν-θρωπος αυτός, όμως, ήταν εκνευρισμένος - στην πραγματι-κότητα, θα έλεγα ότι ήταν εξαγριωμένος. Γιατί; Διότι, όπωςμου είπε, κουνώντας μου το δάχτυλο, του είχα «καταστρέ-ψει την πίστη του». Ο αθεϊσμός του στηριζόταν στην αυθε-ντία του Ρίτσαρντ Ντόκινς κι εγώ είχα κλονίσει την πίστητου εντελώς. Έπρεπε πια να φύγει και να σκεφτεί τα πάνταεκ νέου. Πώς τόλμησα να κάνω κάτι τέτοιο!
  18. 18. Η ΑΥΤΑΙΊΑΤΗ TOY DA WKINS 17 Καθώς σκεφτόμουν αυτό το γεγονός όταν επέστρεφα οδγώντας στο σπίτι μου, βρέθηκα να είμαι διχασμένος όσ<αφορά το τι είχε συμβεί. Ένα κομμάτι μου μετάνιωνε που ιχε φέρει προφανώς σε τόσο άβολη θέση αυτόν το νεαρό. Iχα προκαλέσει θύελλα στις κατασταλαγμένες απόψεις τζωής του. Παρ όλα αυτά, παρηγορούσα τον εαυτό μουτη σκέψη ότι, εάν ήταν τόσο απερίσκεπτος που στήριζεζωή του στην ξεκάθαρα ανεπαρκή κοσμοθεωρία του Ντκινς, τότε θα έπρεπε κάποια στιγμή να συνειδητοποιήσει cβασιζόταν ηθελημένα σε σαθρά θεμέλια. Η αποκάλυψη ταυταπάτης θα ερχόταν κάποια στιγμή. Εγώ απλώς έτυχεείμαι το ιστορικό συμβεβηκός που έκανε αυτή την αποκάλψη πραγματικότητα στον δεδομένο τόπο και χρόνο. Από την άλλη, το άλλο κομμάτι του εαυτού μου άρχινα συνειδητοποιεί αφενός μεν το πόσο βαθιά υποστηρίζομε τις πεποιθήσεις μας, αφετέρου δε την επιρροή που ασκοπάνω στο καθετί. Ο Ντόκινς έχει δίκιο- οι πεποιθήσεις εηκαίριας σημασίας. Στηρίζουμε τη ζωή μας πάνω σ αυτές. Ακμα θυμάμαι την αναταραχή που βίωσα όταν έκανα τη δινοητικώς επώδυνη -αλλά και καρποφόρα- μετάβαση ατον αθεϊσμό στο Χριστιανισμό. Κάθε στοιχείο της πνεύμακής μου σκευής έπρεπε να επαναδιευθετηθεί. Ο Ντόκινς έ;δίκιο -και μάλιστα αδιαφιλονίκητα- όταν απαιτεί να μη σιρίζουμε τη ζωή μας σε αυταπάτες. Όλοι χρειάζεται να εξειζούμε τις πεποιθήσεις μας, ειδικά όταν είμαστε τόσο αφελπου νομίζουμε ότι δεν έχουμε καν πεποιθήσεις. Αναρωτμαι, όμως, ποιος είναι αυτός που πραγματικά αυταπατάσχετικά με τον Θεό;
  19. 19. 24 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘ Η TTLCTTH. 6LVCLL TTCLlScLgUAjSltC;Όπως γνωρίζει οποιοσδήποτε είναι εξοικειωμένος με τηναντιθρησκευτική πολεμική, μια επαναλαμβανόμενη αθεϊστι-κή κριτική κατά της θρησκευτικής πίστης αποτελεί κάτι τοπαιδαριώδες - μια παιδική αυταπάτη που όφειλε να έχει εξα-φανιστεί μόλις έφτασε η ανθρωπότητα στην ωριμότητά της.Καθ όλη τη διάρκεια της καριέρας του, ο Ντόκινς έχει ανα-πτύξει μια παρόμοια κριτική, αντλώντας από μια αθεϊστικήαναλογία με μακρά παράδοση. Στα παλαιότερα έργα τουτόνιζε ότι η πίστη στον Θεό ισοδυναμεί με την πίστη στονΑϊ-Βασίλη και στη Νεράιδα των Δοντιών. Στις τελευταίες πε-ριπτώσεις έχουμε να κάνουμε με παιδιάστικες πεποιθήσειςπου τις εγκαταλείπει κάποιος αμέσως μόλις καταστεί ικανόςνα σκέπτεται βασισμένος σε μαρτυρίες. Το ίδιο και η περί-πτωση του Θεού. Είναι προφανές, έτσι δεν είναι; Όπως τόνι-σε ο Ντόκινς στην εκπομπή του Μια σκέψη για την ημέραστο ραδιόφωνο του BBC το 2003, η ανθρωπότητα «μπορεί πιανα αφήσει την κλαψιάρικη φάση της και επιτέλους να ενηλι-κιωθεί». Αυτή η «παιδαριώδης εξήγηση» ανήκει σε μια προ-γενέστερη, δεισιδαίμονα εποχή στην ιστορία της ανθρωπότη-τας· κι εμείς την έχουμε ξεπεράσει.10 Μμμ. Όπως πολλές από τις αναλογίες του Ντόκινς, η συ-γκεκριμένη έχει κατασκευαστεί με μια ορισμένη ατζέντα κα-τά νου - εν προκειμένω, τη γελοιοποίηση της θρησκείας.Παρ όλα αυτά, η αναλογία είναι καταφανώς εσφαλμένη.Πόσους ανθρώπους γνωρίζεις που άρχισαν να πιστεύουνστον Αϊ-Βασίλη κατά την ενήλικη ζωή τους; Ή, από την άλ-λη, ποιος μπορεί να πει ότι η πίστη στη Νεράιδα των Δο-
  20. 20. 19Η ΑΥΤΑΙΊΑΤΗ TOY DA WKINSντιών τον παρηγόρησε στα γεράματά του; Πίστευα στο1Αϊ-Βασίλη ως την ηλικία των πέντε (αν και, ενήμερος για τ(καλά που συνεπαγόταν αυτή η πίστη, άφησα τους γονείιμου να νομίζουν ότι τον έπαιρνα στα σοβαρά μέχρι πολύ αργότερα). Αρχισα να πιστεύω στον Θεό μόνο όταν πήγα crrcπανεπιστήμιο. Αυτοί που χρησιμοποιούν το εν λόγω επιχείρημα περί παιδικότητας θα πρέπει να εξηγήσουν το λόγο γιοτον οποίο τόσο πολλοί άνθρωποι ανακαλύπτουν τον Θείπολύ αργότερα στη ζωή τους και δεν θεωρούν, ασφαλώςκάτι τέτοιο έκφραση κάποιας παλινδρόμησης, διαστροφής ΐεκφυλισμού/Ενα πρόσφατο καλό παράδειγμα είναι ο ΑντονΦλιου (γεν. 1923), ο γνωστός αθεϊστής φιλόσοφος που άρ-χισε να πιστεύει στον Θεό στα ογδόντα του. Εντούτοις, το Η περί Θεού αυταπάτη είναι αναμφίβολοσωστό όταν διατυπώνει επιφυλάξεις σχετικά με την κατήχη-ση των παιδιών εκ μέρους των γονιών τους.11 Το αθώο μυα-λό τους διαφθείρεται από τους ενηλίκους, που στουμπώνουτα παιδιά με τις ολέθριες και ταυτόχρονα γελοίες θρησκευ-τικές πεποιθήσεις τους. Ο Ντόκινς υποστηρίζει ότι η βιολο-γική διαδικασία της φυσικής επιλογής χτίζει το παιδικό μυα-λό έτσι ώστε να έχει την τάση να πιστεύει οτιδήποτε του λέ-νε οι γονείς ή άλλοι ενήλικοι. Αυτό, ισχυρίζεται, κάνει τα παι-διά επιρρεπή στο να εμπιστεύονται οτιδήποτε τους λένε οιγονείς τους, όπως στην περίπτωση του Αϊ-Βασίλη. Αυτό θαπρέπει να θεωρηθεί ένας από τους πιο σημαντικούς παράγο-ντες που εμπλέκονται στη διατήρηση της θρησκευτικής πί-στης μεταξύ των ανθρώπων, ενώ θα έπρεπε να έχει εξαλει-φθεί εδώ και αιώνες. Σπάστε τον μεταξύ των γενεών κύκλοτης μεταβίβασης των θρησκευτικών ιδεών και αμέσως θα
  21. 21. 26 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘπάψει όλη αυτή η ανοησία. Η ανατροφή των παιδιών εντόςμιας θρησκευτικής παράδοσης -προτείνει ο Ντόκινς- απο-τελεί μια μορφή παιδικής κακοποίησης. Σίγουρα στο σημείο αυτό εγείρεται ένα εύλογο ζήτημα.Παρ όλα αυτά, χάνεται με κάποιον τρόπο μέσα στο θόρυβοτης τεταμένης ρητορικής και της γενικής αποτυχίας να εξα-χθούν οι όποιες συνεπαγωγές. Έχοντας διαβάσει τις αστείεςπαραμορφώσεις της θρησκείας που συνιστούν ένα τόσο απο-καρδιωτικό γνώρισμα του Η περί Θεού αυταπάτη, πολύ φο-βάμαι ότι οι κοσμικοί άνθρωποι απλώς θα στουμπώσουν ταίδια εύπιστα παιδιά με τα δικά τους πλέον δόγματα - τα παι-διά που, σύμφωνα με τις σωστές παρατηρήσεις του Ντόκινς,στερούνται τη δυνατότητα διάκρισης που απαιτείται προςαξιολόγηση των διάφορων ιδεών. Δεν προτίθεμαι να φανώαγενής, αλλά όλη αυτί] η προσέγγιση ηχεί ενοχλητική σαντα αντιθρησκευτικά προγράμματα που είχαν ενσωματωθείστη σοβιετική εκπαίδευση κατά τη διάρκεια της δεκαετίαςτου 50, προγράμματα που βασίζονταν σε μάντρας όπως «ηεπιστήμη έχει αναιρέσει τη θρησκεία», «η θρησκεία αποτελείδεισιδαιμονία» και άλλα παρόμοια. Είναι πράγματι αναγκαίο για μια κοινωνία να αναστοχα-στεί πάνω στο θέμα της εκπαίδευσης των 7ΐαιδιών της. Ωστό-σο, κανένας δεν μπορεί να επιχειρηματολογήσει υπέρ τηςεπιβεβλημένης ανατροφής τους βάσει των αγαπημένων δογ-μάτων και διαστρεβλώσεων του Ντόκινς. Αυτό που κρίνε-ται αναγκαίο είναι να τους πει κάποιος, με εντιμότητα καιακρίβεια, τι ακριβώς διδάσκει ο Χριστιανισμός - παρά να υπο-βληθούν στις γελοίες παραμορφώσεις της χριστιανικής θεο-λογίας που βρίθουν στο προπαγανδιστικό κείμενο του. Ηπε-
  22. 22. ΗΑΎΤΑΠΑ ΤΗ TOY DA WKINSpi Θεού αυταπάτη, ιτερισσότερο χάρη στις ανεπάρκειες ππαρά χάρη στα δυνατά της σημεία, ενισχύει την ανάγκη γιμια υψηλής ποιότητας θρησκευτική αγωγή στο πλαίσιο ΤΓδημόσιας σφαίρας· μια θρησκευτική αγωγή που θα αντικρούτις ακατέργαστες καρικατούρες, τις στερεοτυπικές προκχταλήψεις και τις ωμές παραμορφώσεις τις οποίες σκορπά:τώρα ο αθεϊστικός φονταμενταλισμός. Για πολλά χρόνια, έδινα μια σειρά διαλέξεων στο Πανεπστήμιο της Οξφόρδης με τον τίτλο «Εισαγωγή στη χριστιονική θεολογία». Δεν μπορώ παρά να θεωρήσω ότι αυτές <διαλέξεις θα μπορούσαν κάπως να είχαν φανεί χρήσιμες στοΝτόκινς κατά τη συγγραφή του βιβλίου του. Όπως τόνισεΤέριΙγκλετον, κριτικός της λογοτεχνίας και του πολιτισμοίστη δριμεία κριτική του για το Η περί Θεού αυταπάτη: «Φονταστείτε κάϊΐοιον να μακρηγορεί περί βιολογίας με μοναδκή γνώση πάνω στο αντικείμενο το Βιβλίο των ΒρετανικάΠτηνών και θα έχετε αμέσως μια εικόνα σχετικά με το πααισθάνεται κάιτοιος όταν διαβάζει τον Ρίτσαρντ Ντόκινς νθεολογεί».12 Ο Ντόκινς παραθέτει ασμένως τις απόψεις του φίλου το"Νικόλας Χάμφρεϊ, ο οποίος προτείνει να μην επιτρέπεται πιστους γονείς να διδάσκουν τα παιδιά τους την «κυριολεκτκή αλήθεια της Βίβλου», όπως δεν επιτρέπεται «να βγάζοττα δόντια των παιδιών τους με γροθιές».13 Αν ο Χάμφρεϊ θιλει να είναι συνεπής εν προκειμένω, τότε θα πρέπει να είν<εξίσου εξαγριωμένος με εκείνους που πλασάρουν τις παρομορφώσεις τους περί θρησκείας σαν να ήταν αλήθειες. Aveρωτιέμαι αν θα δεχόταν πως οι γονείς που διαβάζουν στπαιδιά τους το Η περί Θεού αυταπάτη κακοποιούν επίσης τ
  23. 23. 28 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘπαιδιά τους. Ή μήπως διαπράττεις κακοποίηση μονάχαόταν επιβάλλεις θρησκευτικές και όχι αντιθρησκευτικές δι-δασκαλίες και αυταπάτες; Η TTtcnrn. GLVCLL -TragciXoynΥποθέτω πως σε κάθε κίνημα υπάρχει ένα φανατικό περι-θώριο. Έχοντας εμπλακεί σε πολλές δημόσιες αντιπαραθέ-σεις σχετικά με το εάν η επιστήμη έχει αναιρέσει την ύπαρξητου Θεού, διαθέτω πια επαρκή εμπειρία όσον αφορά το τινομίζω πως θα πρέπει να περιγραφεί ως ένας αλλόκοτος τρό-πον τινά άνθρωπος, ένας άνθρωπος που συχνά υποστηρίζειεξωτικές ιδέες, ανεξάρτητα από το στρατόπεδο στο οποίο ανή-κει, στο πλαίσιο της διαμάχης μεταξύ Θεού και αθεϊσμού. Ένααπό τα πιο χαρακτηριστικά γνωρίσματα της αντιθρησκευτι-κής πολεμικής του Ντόκινς είναι η εκ μέρους του παρουσία-ση του παθολογικού σαν να επρόκειτο για το φυσιολογικό,του περιθωρίου σαν να επρόκειτο για το κέντρο, του κάθετρελάρα σαν να επρόκειτο για τον μέσο όρο. Σε γενικές γραμ-μές, η τακτική του είναι αποτελεσματική στο κοινό που τονδιαβάζει, ένα κοινό που μάλλον γνωρίζει ελάχιστα περί θρη-σκείας και κατά πάσα πιθανότητα ενδιαφέρεται γι αυτήνακόμα λιγότερο. Αυτό όμως είναι απαράδεκτο και σίγουραόχι επιστημονικό. Ο Ντόκινς επιμένει ότι η χριστιανική πίστη είναι μια «με-τά επιμονής εσφαλμένη πεποίθηση, η οποία υποστηρίζεταιεις πείσμα ισχυρών αρνητικών μαρτυριών».14 Το πρόβλημαείναι πώς να πείσεις «τους πέρα για πέρα πιστούς» ότι ο αθεϊ-
  24. 24. Η ΑΥΤΑΙΊΑΤΗ TOY DA WKINS 23σμός είναι σωστός, όταν οι ίδιοι αυταπατώνται τόσο πολσχετικά με τη θρησκεία που διαθέτουν και έχουν ανοσία ένοντι όλων των μορφών ορθολογικής επιχειρηματολογίας. Cεκ τούτου, η πίστη είναι ουσιαστικά και αμετάτρεπτα παρίλογη. Προς υποστήριξη της θέσης του, ο Ντόκινς έχει avcζητήσει εκείνους τους χριστιανούς θεολόγους που πιστεύότι μπορούν να βεβαιώσουν αυτό το θεμελιωδώς εκφυλσμένο γνώρισμα της θρησκευτικής πίστης. Σε παλαιότεργραπτά του, υποστήριξε ότι ο χριστιανός συγγραφέας του τρτου αιώνα, Τερτυλλιανός, είπε κάποια ιδιαιτέρως χαζά πρά^ματα, όπως: «Πρέπει οπωσδήποτε να το πιστέψει κάποιοδιότι είναι παράλογο». Η άποψη αυτή απορρίπτεται ως τιπική θρησκευτική ανοησία. «Με τον τρόπο αυτό ψεύδεταιπαράνοια». 15 Τώρα πια δεν παραθέτει αυτή την άποψη -χαίρομαι ποτο λέω- αφότου τόνισα ότι ο Τερτυλλιανός δεν είπε στηπραγματικότητα κάτι τέτοιο. Ο Ντόκινς είχε πέσει στην ncγίδα που λέγεται «δεν ελέγχω τις πηγές μου» και απλάεπαναλάμβανε ό,τι είχαν πει παλαιότεροι αθεϊστές συγγροφείς. Εντούτοις, πρόκειται για άλλο ένα ανησυχητικό παροδείγμα της ατελείωτης επανάληψης παρωχημένων επιχειρΓμάτων, που έχει γίνει τόσο χαρακτηριστική στην περίπτωστου αθεϊσμού στην εποχή μας. ΓΙαρ όλα αυτά, ο Ντόκινς φαίνεται ότι έχει βρει ένα νέπαράδειγμα του ιρασιοναλισμού της πίστης - εν πάση περπτώσει, νέο για τον ίδιο. Στο Η περί Θεού αυταπάτη παροθέτει λίγα επιλεγμένα τσιτάτα από το Γερμανό προτεστοντη θεολόγο του δέκατου έκτου αιώνα, Μαρτίνο Λούθηρ<τα οποία έχει αντλήσει από το Διαδίκτυο, και φανερώνου
  25. 25. 30 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘτο άγχος του Λούθηρου σχετικά με το λόγο στο πλαίσιο τηςζωντανής πίστης.16 Δεν γίνεται καμία προσπάθεια όμως νααποσαφηνιστεί τι εννοεί ο Λούθηρος με τον όρο «λόγο» καιπώς διαφοροποιείται από αυτό που ο Ντόκινς εκλαμβάνειως την αυτονόητη σημασία του όρου.17 Αυτό που στην πραγματικότητα έλεγε ο Λούθηρος ήτανότι ο ανθρώπινος λόγος δεν μπορούσε ποτέ να κατανοήσειπλήρως ένα κεντρικό θέμα της χριστιανικής πίστης - το γε-γονός ότι ο Θεός προσφέρει στην ανθρωπότητα το θαυμα-στό δώρο της λύτρωσης δίχως να απαιτεί από τους ανθρώ-πους να κάνουν πρώτα κάτι γι αυτόν. Από μόνη της η αν-θρώπινη κοινή λογική θα έβγαζε το συμπέρασμα ότι πρέπεινα κάνεις κάτι για να κερδίσεις την εύνοια του Θεού - μιααντίληψη την οποία ο Λούθηρος θεωρούσε ότι αποτελεί ένασυμβιβασμό όσον αφορά το ευαγγέλιο της θείας ευσπλαχνίας,κάτι που καθιστούσε τη λύτρωση αντικείμενο εξαγοράς ήαξιοσύνης. Η ανεπαρκής εμπλοκή του με τον Λούθηρο καταδεικνύειτο πώς ο Ντόκινς εγκαταλείπει ακόμα και την επίφαση τηςαυστηρής έρευνας που στηρίζεται σε μαρτυρίες. Τα ανεκδο-τολογικά δεδομένα υποκαθιστούν τις μαρτυρίες και η επιλε-κτική αναζήτηση για παραθέματα στο Διαδίκτυο παίρνει τηθέση της αυστηρής και συστηματικής ενασχόλησης με τιςκύριες πηγές. Στο βιβλίο του, ο Ντόκινς σκορπά στους τέσ-σερις ανέμους τα κριτήρια της ακαδημαϊκής έρευνας. Θέλεινα γράψει ένα βιβλίο προπαγάνδας και ως εκ τούτου αντι-μετωπίζει την ακριβή παρουσίαση της θρησκείας ως ένα άβο-λο εμπόδιο στη βασική ατζέντα του. Η τελευταία είναι η δια-νοητική και πολιτισμική καταστροφή της θρησκείας. Πρό-
  26. 26. Η ΑΥΤΑΙΊΑΤΗ TOY DA WKINS 31κείται, βέβαια, για ένα δυσάρεστο γνώρισμα που χαρακτη-ρίζει τόσο αυτόν όσο και άλλους φονταμενταλιστές.ΒτπχεLgn.jxcnd iregt τ ι ι ς oirctg^eujq τ ο υ Θεού;Ο Ντόκινς υποστηρίζει ότι η ύπαρξη ή η μη ύπαρξη του Θεοίαποτελεί μια επιστημονική υπόθεση η οποία επιδέχεται ορ-θολογική απόδειξη. Στο βιβλίο Ο τυφλός ωρολογοποιός, cΝτόκινς παρουσίασε μια μεστή και αποτελεσματική κριτικΓτων επιχειρημάτων του συγγραφέα του δέκατου ένατου αιώ-να, Ουίλιαμ Πέιλι, περί της υπάρξεως του Θεού επί τη βάσετης βιολογίας. Εν προκειμένω βρισκόμαστε στα χωράφιοτου Ντόκινς και ως εκ τούτου γνωρίζει καλά για ποιο πράγ-μα μιλάει. Το συγκεκριμένο βιβλίο παραμένει το καλύτερίδείγμα της κριτικής τού εν λόγω επιχειρήματος που έχει πο-τέ δημοσιευτεί.18 Η μόνη κριτική που θα ήθελα να διατυπώ-σω σ αυτή την όψη του βιβλίου Ο τυφλός ωρολογοποιός εί-ναι ότι οι ιδέες του Πέιλι ήταν τυπικές για την εποχή του καόχι για το Χριστιανισμό στο σύνολο του, καθώς και ότι πολλοί χριστιανοί συγγραφείς εκείνης της εποχής είχαν θορυβηθεί με την προσέγγιση του Πέιλι, βλέποντάς την ως μκπρώτης τάξεως συνταγή για το θρίαμβο του αθεϊσμού. Δειυπάρχει καμία αμφιβολία για μένα ότι ο Πέιλι θεωρούσε πω<ο ίδιος «αποδείκνυε» κατά κάποιο τρόπο την ύπαρξη το;Θεού, ενώ από την άλλη η εκτεταμένη κριτική του Πέιλι ειμέρους του Ντόκινς στο συγκεκριμένο βιβλίο είναι δίκαιηευγενική και ακριβής. Στο Η περί Θεού αυταπάτη ο Ντόκινς στρέφει την προ
  27. 27. 32 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘσοχή του σε άλλα παρόμοια «επιχειρήματα» που στηρίζο-νται στη φιλοσοφία της θρησκείας. Δεν είμαι σίγουρος ότιαυτό ήταν μια απολύτως σοφή κίνηση. Ξεκάθαρα είναι έξωαπό τα νερά του και επιτυγχάνει ελάχιστα με τη σύντομη καιεπιφανειακή ενασχόλησή του με τα εν λόγω μεγάλα και δια-χρονικά ζητήματα, τα οποία συχνά δεν μπορούν να επιλυ-θούν απλώς με την εμπειρία.19 Η γενική στάση του φαίνεταιπως είναι η εξής: «Ιδού πώς ένας επιστήμονας θα επέλυε αυ-τές τις φιλοσοφικές ανοησίες». Για παράδειγμα, ο Ντόκινς διαφωνεί με τις προσεγγίσειςπου ανέπτυξε ο Θωμάς ο Ακινάτης κατά τον δέκατο τρίτοαιώνα, γνωστές κατά παράδοση ως «πενταπλή οδός».20 Ηγενική παραδοχή μεταξύ των φιλοσόφων της θρησκείας εί-ναι ότι, ενώ τα επιχειρήματα αυτού του είδους διαφωτίζουνμε ενδιαφέροντα τρόπο τα σχετικά ερωτήματα, δεν διευθε-τούν τίποτα. Αν και παραδοσιακά αναφέρονται ως «αποδεί-ξεις περί της υπάρξεως του Θεού», αυτό δεν αποτελεί ακρι-βή περιγραφή. Το μόνο που κάνουν είναι να δείχνουν τηνεσωτερική συνέπεια της πίστης στον Θεό - με τον ίδιο τρό-πο που τα κλασικά επιχειρήματα περί του αθεϊσμού (όπως ηπερίφημη ιδέα του Λούντβιχ Φόιερμπαχ περί «προβολής»του Θεού: βλ. σελ. 68) δείχνουν τη δική του εσωτερική συνέ-πεια, αλλά όχι τα αποδεικτικά θεμέλιά του. Η βασική γραμμή σκέψης που καθοδηγεί τον Ακινάτη εί-vat ότι ο κόσμος καθρεφτίζει τον Θεό ως δημιουργό του. Πρό-κειται για μια υπόθεση, προερχόμενη από την πίστη, για τηνοποία ο Θωμάς υποστηρίζει ότι συνηχεί με ό,τι παρατηρού-με στον κόσμο. Επί παραδείγματι, τα σημάδια της τάξης πουπαρουσιάζει ο κόσμος μπορούν να εξηγηθούν βάσει της
  28. 28. HA ΥΤΑΠΑ ΤΗ TOY DA WKJNS 31ύπαρξης του Θεού ως δημιουργού. Αυτή η προσέγγιση συ-ναντάται ευρέως ακόμη σε χριστιανικά κείμενα, με σκοπό νουποστηριχθεί η άποψη ότι η πίστη στον Θεό «αρμόζει εμπει-ρικά» καλύτερα στον κόσμο εν συγκρίσει προς τις όποιε(εναλλακτικές. Καθώς ο ίδιος ο Ντόκινς χρησιμοποιεί αλλοΐτην ίδια προσέγγιση για να συστήσει τον αθεϊσμό, πραγμα-τικά δεν καταλαβαίνω γιατί θα έπρεπε να παραπονεθεί γιοτο συγκεκριμένο επιχείρημα. Σε κανένα σημείο ο Θωμάς δεν μιλάει για αυτές τις θέσεκσαν να επρόκειτο για «αποδείξεις» περί της υπάρξεως τοιΘεού. Μάλλον θα πρέπει να θεωρηθούν μαρτυρία σχετικά μίτην εσωτερική συνοχή της πίστης στον Θεό. Ο Ακινάτης ενδιαφέρεται να διερευνήσει τις ορθολογικές συνεπαγωγές τηιπίστης με τους όρους της εμπειρίας μας περί ομορφιάς, αιτιότητας, κ.ο.κ. Η πίστη στον Θεό πράγματι προϋποτίθεται· στισυνέχεια καταδεικνύεται ότι αυτή η πίστη εξηγεί ό,τι μπορενα παρατηρηθεί εντός του κόσμου. Η ένδειξη ενός σχεδίοιμπορεί να λειτουργήσει πειστικά, όχι αποδεικτικά, όσον αφορά το ρόλο της θείας δημιουργικότητας εντός του σύμπαντος. Ο Ντόκινς εκλαμβάνει εσφαλμένα μια εκ των υστέρω*παρουσίαση της συνοχής της πίστης και της παρατήρηση*ως μια εκ των προτέρων απόδειξη της πίστης - ένα εντελώικατανοητό σφάλμα για όσους είναι νέοι σ αυτόν το χώροαλλά ένα σφάλμα που είναι ούτως ή άλλως σημαντικό. Ενώ ο Ντόκινς βλέπει την πίστη ως μια διανοητική ανοησία, οι περισσότεροι από εμάς γνωρίζουμε ότι υποστηρίζουμπολλές πεποιθήσεις που δεν μπορούμε να αποδείξουμε α>αληθείς, αλλά οι οποίες είναι εντελώς λογικές.21 Ας μιλήσουμε λίγο με τεχνικούς όρους: οι πεποιθήσεις μας ενδέχεται ν<
  29. 29. 34 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘείναι εύλογες, αλλά όχι και αποδεδειγμένες. Το σημείο αυτόδεν είναι ιδιαιτέρως δύσκολο ή σκοτεινό. Εδώ και πολλά χρό-νια οι φιλόσοφοι της επιστήμης έχουν υποστηρίξει ότι υπάρ-χουν πολλές επιστημονικές θεωρίες που επί του παρόντοςθεωρούνται αληθείς - αλλά οι οποίες ενδεχομένως να πρέπεινα εγκαταλειφθούν στο μέλλον, καθώς προκύπτουν πρόσθε-τες μαρτυρίες ή αναπτύσσονται νέες θεωρητικές ερμηνείες.Για παράδειγμα, δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα να πιστεύεικάποιος ότι επί του παρόντος η θεωρία της εξέλιξης του Δαρ-βίνου είναι η καλύτερη εξήγηση των διαθέσιμων μαρτυριών,δίχως κάτι τέτοιο να σημαίνει ότι είναι και αληθής.22 Η CLICGCTLCL CT1TL"0Ctv0RTTTCL τ ο υ ΘεούΟ Ντόκινς αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο σ ένα συγκε-κριμένο επιχείρημα -ή, καλύτερα, σε μια χαλαρή δέσμη απόθέσεις- υπό τη γενική ένδειξη ότι «είναι σχεδόν βέβαιο πωςδεν υπάρχει Θεός».23 Αυτό το φλύαρο συνονθύλευμα έχει πο-λύ κακή δομή, προκαλώντας δυσκολία σε κάποιον να παρα-κολουθήσει το βασικό του επιχείρημα, το οποίο φαίνεται πωςείναι μια προέκταση του ερωτήματος: «Ε, καλά, και τότε ποιοςδημιούργησε τον Θεό;» «Όποιος Θεός είναι ικανός να σχε-διάσει οτιδήποτε θα πρέπει να είναι τόσο σύνθετος που νααπαιτεί το ίδιο είδος εξήγησης και στη δική του περίπτωση.Ο Θεός εμπλέκεται σε μια ατελείωτη αναγωγή από την οποίαδεν μπορεί να μας βοηθήσει να διαφύγουμε».24 Ο Ντόκινς είναι ιδιαιτέρως χλευαστικός απέναντι στουςθεολόγους που επιτρέπουν στον εαυτό τους «την αμφίβολη
  30. 30. Η ΑΥΤΑΠΑΤΗ TOYDAWKINSπολυτέλεια της αυθαίρετης επινόησης ενός τέλους σε μάπειρη αναγωγή».25 Οτιδήποτε εξηγεί κάτι άλλο θα πρέπει ιίδιο να εξηγηθεί - και αυτή η εξήγηση με τη σειρά της χρεκζεται να εξηγηθεί κ.ο.κ. Δεν υπάρχει κανένας εύλογος τρόπίμε τον οποίο να μπορεί να τερματιστεί αυτή η ατελείωτη αν<γωγή των εξηγήσεων. Τι εξηγεί την εξήγηση;Ή, για να αλλ(ξω ελαφρώς τη μεταφορά, ποιος σχεδίασε το σχεδιαστή; Παρ όλα αυτά, στο σημείο αυτό θα πρέπει να τονιστεί ότο «ιερό δισκοπότηρο» των φυσικών επιστημών είναι η αν(ζήτηση της «μεγάλης ενοποιημένης θεωρίας», μιας «θεωρΰτων πάντων». Γιατί μια τέτοια θεωρία θεωρείται τόσο σημ<ντική; Επειδή θα μπορεί να εξηγεί τα πάντα, δίχως η ίδια απαιτεί ή να χρειάζεται κάποια εξήγηση.26 Το εξηγητικό πλασιο σταματά σ αυτό ακριβώς το σημείο. Εάν τα απερίσκεπικαι απλουστευτικά επιχειρήματα του Ντόκινς είχαν κάποιβαρύτητα, τότε αυτή η μεγάλη επιστημονική αναζήτηση 6μπορούσε να απορριφθεί με μία φαινομενικά βαθυστόχασιαλλά στην ουσία τετριμμένη ερώτηση: τι εξηγεί τον εξηγηττ Από την άλλη, ίσως να μην υπάρχει καμία τέτοια έσχαιθεωρία. Ίσως η «θεωρία των πάντων» να αποδειχθεί πως εναι η «θεωρία του τίποτα». Ωστόσο, δεν υπάρχει κανένας λ(γος να υποθέσουμε ότι αυτή η αναζήτηση είναι εξαρχής μιαποτυχία, απλώς και μόνο επειδή αντιπροσωπεύει τον τε(ματισμό μιας εξηγητικής διαδικασίας. Άλλωστε, μια ανάλίγη αναζήτηση για κάποια μη αναγώγιμη εξήγηση βρίσκετ<στην καρδιά της επιστημονικής αναζήτησης. Δεν υπάρχεδώ καμία λογική ασυνέπεια, κανένα εννοιολογικό σφάλμ·καμία αντιφατικότητα. Ο Ντόκινς, λοιπόν, αναπτύσσει ένα επιχείρημα που έχ
  31. 31. 36 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘελάχιστο νόημα, είτε στη σύντομη και βιαστική διατύπωσήτου στο Η περί Θεού αυταπάτη, είτε στις πιο εκτεταμένες εκ-δοχές του σε άλλα κείμενα. Σε μια κάπως συμπιληματική καιπεριπαικτική εκδοχή της «ανθρωπικής αρχής», ο Ντόκινς το-νίζει την ξεκάθαρη απιθανότητα της ύπαρξής μας. Η πίστηστον Θεό, υποστηρίζει λοιπόν ο Ντόκινς, αντιπροσωπεύειμια πίστη σ ένα ον του οποίου η ύπαρξη θα πρέπει να είναιακόμα πιο σύνθετη, και ως εκ τούτου πιο απίθανη. Εντού-τοις, αυτό το άλμα από τη συνθετότητα στην υποστήριξη τηςαπιθανότητας είναι εξαιρετικά προβληματικό. Γιατί κάτι σύν-θετο είναι απίθανο; Μια «θεωρία των πάντων» μπορεί κάλ-λιστα να είναι πιο σύνθετη από τις ελάσσονες θεωρίες πουεξηγεί - αλλά στην περίπτωση αυτή πώς σχετίζεται αυτό μετην απιθανότητά της; Ας κάνουμε όμως μια παύση. Το μόνο αναπόφευκτο καιεξαιρετικά απίθανο γεγονός σχετικά με τον κόσμο είναι ότιεμείς, ως στοχαστικά ανθρώπινα όντα, βρισκόμαστε όντωςεδώ. Είναι, όμως, πρακτικά αδύνατον να προσδιορίσουμε σεποσότητα την απιθανότητα της ύπαρξης των ανθρώπων. ΟΝτόκινς είναι σαφής, ειδικά στο βιβλίο Ανεβαίνοντας το Όροςτης Απιθανότητας, πως είναι πολύ, πάρα πολύ απίθανο. 27 Εί-μαστε όμως εδώ. Το γεγονός αυτό καθαυτό, ότι σπαζοκεφα-λιάζουμε σχετικά με το πώς συνέβη και είμαστε εδώ, εξαρτά-ται από το γεγονός ότι είμαστε εδώ και ως εκ τούτου είμα-στε σε θέση να στοχαστούμε την πιθανότητα αυτής της πραγ-ματικότητας. Ίσως χρειάζεται να αναλογιστούμε πως είναιπολλά τα πράγματα που φαίνονται απίθανα - αλλά η απιθα-νότητα δεν συνεπάγεται και ποτέ δεν συνεπαγόταν τη μηύπαρξη. Εμείς μπορεί να είμαστε εξαιρετικά απίθανοι - αλλά
  32. 32. Η ΑΥΤΑΙΊΑΤΗ TOY DA WKINS 31είμαστε εδώ. Το θέμα, λοιπόν, δεν είναι εάν ο Θεός είναι mθανός, αλλά εάν είναι πραγματικός. 0 Θ ε ό ς τ υ υ ν icevtAJvΣτο Η περί Θεού αυταπάτη ο Ντόκινς ασκεί κριτική στη «Xcτρεία των κενών». Πρόκειται για αναφορά σε μια προσέγγση της χριστιανικής α/ιολογητικής, η οποία αναδείχθηκε κιρίαρχη κατά τον δέκατο όγδοο και δέκατο ένατο αιώνα -λεγόμενη προσέγγιση του «Θεού των κενών».28 Στην απλοίστερη μορφή της, υποστήριζε ότι σε μια φυσιοκρατική ή επστημονική κατανόηση της πραγματικότητας υπήρχαν avcγκαστικά «κενά». Σε ορισμένα σημεία η περίφημη ΦυσιηΘεολογία (1801) του Ουίλιαμ Πέιλι χρησιμοποιεί επιχειριματα αυτής της προσέγγισης. Υποστηρίχθηκε, λοιπόν, όπρέπει να υποθέσουμε πως υπάρχει ο Θεός έτσι ώστε αντιμετωπιστούν τα κενά στην επιστημονική κατανόηση. Επρόκειτο για μια χαζή κίνηση και εγκαταλείφθηκε εξ ολ<κλήρου κατά τον εικοστό αιώνα. Ο πρώτος καθηγητής τιθεωρητικής χημείας στην Οξφόρδη, ο περίφημος μεθοδιστιλαϊκός ιεροκήρυκας Τσαρλς Κούλσον, την καταδίκασε με τιεύγλωττη φράση «ο Θεός των κενών». Στη θέση της ζήτη<να μπει μια περιεκτική αποτίμηση της πραγματικότητας,οποία θα τόνιζε την εξηγητική ικανότητα της χριστιανικής τστης στο σύνολο της και όχι μια καταφυγή σε όλο και πιο (.κρά κενά.29 Η κριτική του Ντόκινς κατά εκείνων που «λτρεύουν τα κενά», παρά τις όποιες υπερβολές της, είναι κεπαρκής και έγκυρη. Επομένως, θα πρέπει να τον ευχαριστ
  33. 33. 38 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘσουμε που μας βοήθησε να ξεφορτωθούμε αυτή την παρωχη-μένη και εσφαλμένη τροπή στην ιστορία της χριστιανικήςαπολογητικής. Πρόκειται, μάλιστα, για ένα καλό παράδειγματου πώς ο διάλογος ανάμεσα σε επιστήμη και χριστιανική θεο-λογία μπορεί να οδηγήσει σε κάποια χρήσιμα αποτελέσματα. Και ενώ είχε προβεί σε μια πολύ καίρια παρατήρηση ο Ντό-κινς, δυστυχώς στη συνέχεια αποδυνάμωσε το επιχείρημάτου, ισχυριζόμενος ότι όλοι οι θρησκευόμενοι προσπαθούννα σταματήσουν τους επιστήμονες απ το να διερευνούν αυτάτα κενά: «Μία από τις πραγματικά κακές επιρροές της θρη-σκείας είναι ότι μας διδάσκει πως αποτελεί αρετή να είναι κα-νείς ικανοποιημένος δίχως να κατανοεί».30 Αυτό ίσως να αλη-θεύει για ορισμένες πιο εξωτικές εκδοχές του Χριστιανισμού-δηλώνω όμως εμφατικά ότι δεν είναι γνώρισμα της χριστια-νικής θεολογίας. Πρόκειται για ωμή γενίκευση που κατα-στρέφει μια καθ όλα ενδιαφέρουσα συζήτηση. Σε τελική ανάλυση, δεν υπάρχει τίποτα επιλήψιμο στηναποδοχή των ορίων της κατανόησής μας, η οποία εν μέρει προ-κύπτει από τα όρια της ίδιας της επιστήμης και εν μέρει απότην περιορισμένη ανθρώπινη ικανότητα προς κατανόηση. Όπως έχει σημειώσει αλλού ο ίδιος ο Ντόκινς: Η σύγχρονη φυσική μάς διδάσκει ότι η αλήθεια είναι κάτι περισσότερο απ όσο βλέπουν τα μάτια μας ή απ όσο μπο- ρεί να καταλάβει το τόσο περιορισμένο μυαλό μας, το οποίο με τη σειρά του εξελίχθηκε προσπαθώντας να αντεπεξέλθει ανάμεσα σε αντικείμενα μεσαίου μεγέθους που κινούνταν με μέσες ταχύτητες μέσα σε μέσες αποστάσεις στην ήπειρο της Αφρικής.31
  34. 34. Η ΑΥΤΑΙΊΑΤΗ TOY DA WKINS 33 Ελάχιστα θα πρέπει να μας εκπλήσσει ότι αυτό το «τόοπεριορισμένο» ανθρώπινο μυαλό αντιμετωπίζει σοβαρές δισκολίες όταν ασχολείται με οτιδήποτε πέρα από τον κόσμτης καθημερινής εμπειρίας. Η ιδέα του «μυστηρίου» αναδύ;ται συνεχώς, καθώς το ανθρώπινο μυαλό αγωνίζεται να K Cτανοήσει κάποιες ιδέες. Αυτό αληθεύει αναμφίβολα για χχεπιστήμη και σίγουρα αληθεύει για τη θρησκεία. Ωστόσο, το πραγματικό πρόβλημα εν προκειμένω είναιεκ μέρους χριστιανών απολογητών -με καλές, κατά τ άλλπροθέσεις- βεβιασμένη μετεγκατάσταση του Θεού στις κριφές κόγχες του σύμπαντος, πέρα από κάθε αποτίμηση ή διρεύνηση. Αυτό όντως συνιστά ένα πραγματικό πρόβλημΔιότι αυτή η στρατηγική χρησιμοποιείται ακόμη από το κίνιμα του Ευφυούς Σχεδίου (Intelligent Design) - ένα κίνημπροερχόμενο κατά βάση από τη Βόρεια Αμερική, το οπουποστηρίζει την ύπαρξη ενός «Ευφυούς Σχεδιαστή» ε π ί βάσει των κενών που βρίσκουμε στις επιστημονικές εξηγσεις, όπως είναι για παράδειγμα η «μη αναγώγιμη συνθετόττα» του κόσμου. Δεν πρόκειται για προσέγγιση που αποδέχμαι, είτε εξ επόψεως επιστήμης είτε εξ επόψεως θεολογίοΚατά την άποψή μου, αυτοί που αποδέχονται την εν λό^προσέγγιση καθιστούν το Χριστιανισμό εξαιρετικά -και α<καιολόγητα- ευάλωτο έναντι της επιστημονικής προόδου. Παρ όλα αυτά, η προσέγγιση που στηρίζεται στον «Θτων κενών» είναι μία μόνο από τις πολλές χριστιανικές πρσεγγίσεις στο ερώτημα σχετικά με το πώς η περί Θεού υτιόίση εξηγεί τα πράγματα. Κατά την άποψή μου, πήρε λάθδρόμο· πρόκειται για μια αποτυχημένη απολογητική στρατγική που ανήκει σε κάποια παλαιότερη εποχή και είναι πια I
  35. 35. 40 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘπερασμένη. Αυτό τονίστηκε καθ όλη τη διάρκεια του εικο-στού αιώνα από διαφόρους χριστιανούς θεολόγους και φιλο-σόφους της θρησκείας, οι οποίοι έχουν στραφεί και πάλι σεπρογενέστερους και πιο ενδεδειγμένους τρόπους αντιμετώ-πισης του σχετικού ερωτήματος. Για παράδειγμα, ο Οξφορ-διανός φιλόσοφος Ρίτσαρντ Σουίνμπερν είναι ένας απότους πολλούς εκείνους συγγραφείς που ισχυρίζονται ότι ηικανότητα της επιστήμης να εξηγεί τον εαυτό της απαιτείεξήγηση - και η πιο οικονομική και φερέγγυα εκδοχή αυτήςτης εξηγητικής ικανότητας έγκειται στην αντίληψη περί δη-μιουργού Θεού.32 Το επιχείρημα του Σουίνμπερν υποστηρίζει ότι η ίδια ηκαταληπτότητα του σύμπαντος χρειάζεται εξήγηση. Συνε-πώς, δεν είναι τα κενά της κατανόησης του κόσμου εκ μέ-ρους μας που υποδεικνύουν τον Θεό, αλλά μάλλον η ίδια ηδυνατότητα σύλληψης της επιστημονικής και άλλων μορφώνκατανόησης που απαιτεί κάποια εξήγηση. Εν συντομία, το ενλόγω επιχείρημα έχει ως εξής: η ίδια η εξηγητικότητα απαιτείεξήγηση. Όσο μεγαλύτερη είναι η επιστημονική πρόοδος τό-σο περισσότερη θα είναι η εκ μέρους μας κατανόηση του σύ-μπαντος - και συνεπώς τόσο μεγαλύτερη θα είναι και η ανά-γκη μας να εξηγήσουμε αυτή την πρόοδο. Πρόκειται για μιαπροσέγγιση που προτρέπει και ενθαρρύνει την επιστημονικήέρευνα, παρά επιζητεί να την αποτρέψει. Ποια είναι γενικότερα η σχέση επιστήμης και θρησκείας;Ο Ντόκινς έχει πολλά να πει πάνω σ αυτό το θέμα, γι αυτόας προχωρήσουμε στην εξέταση των σχετικών του απόψεων:
  36. 36. 35 6^el α ν α ι ρ έ σ ε ι η. e i r i f y - i n j i η τ ο ν Θεό; την ατζέντα του Η περί Θεού αυταπάτη υπόκειτα Σ μια διάχυτη πεποίθηση, ότι η επιστήμη έχει αναιρέσει τον Θεό. Αυτοί που συνεχίζουν να πιστεύουν στον Θεοείναι απλούστατα σκοταδιστικοί και δεισιδαίμονες αντιδραστικοί, οι οποίοι αρνούνται εντελώς τη νικηφόρα προέλασΓτων επιστημών, οι οποίες με τη σειρά τους έχουν εξαφανίσετον Θεό ακόμα και από τα απειροελάχιστα κενά της κατανόησης του σύμπαντος από την πλευρά μας. Ο αθεϊσμός είναι η μοναδική εναλλακτική για τον σοβαρό, προοδευτικόκαι σκεπτόμενο άνθρωπο. Τα πράγματα, όμως, δεν είναι τόσο απλά - και σχεδόν όλοοι φυσικοί επιστήμονες στους οποίους έχω μιλήσει γι αυτό τοθέμα το ξέρουν καλά αυτό. Έχουμε ήδη αναφερθεί στηαπόρριψη εκ μέρους του Στέφεν Τζέι Γκουλντ κάθε απερίσκεπτης εξίσωσης των επιστημονικών κατακτήσεων με τη·
  37. 37. 42 ΑΛΙΣΤΕΡ ΜΑΚΙ^ΚΡΑΘαθεϊστική πίστη. Όπως σημείωσε ο Γκουλντ στο βιβλίο Αιώ-νιοι Βράχοι, στηριζόμενος στις θρησκευτικές αντιλήψεις κο-ρυφαίων εξελικτικών βιολόγων: «Ή οι μισοί από τους συνα-δέλφους μου είναι υπερβολικά ηλίθιοι ή, στην αντίθετη πε-ρίπτωση, η επιστήμη του δαρβινισμού είναι εντελώς συμβα-τή με τις συμβατικές θρησκευτικές πεποιθήσεις - και εντε-λώς συμβατή με τον αθεϊσμό».33 Όπως τόνισα στο βιβλίο ΟΘεός rου Ντόκινς, η παρατήρηση αυτή είναι δίκαιη και ευρέωςαποδεκτή: η φύση μπορεί να ερμηνευτεί με θεϊστικό ή με αθεϊ-στικό τρόπο, αλλά δεν απαιτεί κανέναν από τους δύο. Και οιδύο αποτελούν έγκυρες διανοητικές δυνατότητες για τηνεπιστήμη. Το γεγονός ότι ο κορυφαίος εξελικτικός βιολόγος της Αμε-ρικής μπόρεσε να προβεί σε μια τέτοια δήλωση κάνει τονΝτόκινς έξω φρενών. Πώς μπορούσε να πει κάτι τέτοιο! ΟΝτόκινς απορρίπτει τις σκέψεις του Γκουλντ δίχως να τιςεξετάσει με σοβαρότητα και προσοχή. «Απλώς δεν πιστεύωότι ο Γκουλντ θα μπορούσε να εννοεί πολλά από όσα έγρα-ψε στο Αιώνιοι Βράχοι».34 Αυτή η ομολογία πίστεως αποτε-λεί και την απάντηση του Ντόκινς. Απλούστατα δεν είναιδυνατόν. Ο Γκουλντ δεν έκανε τίποτε άλλο πέρα από το νααναδιατυπώσει την ευρέως υποστηριζόμενη άποψη ότι υπάρ-χουν όρια στην επιστήμη. Την ίδια άποψη, προς περαιτέρωεκνευρισμό από την πλευρά του Ντόκινς, συναντά κανείςκαι στο έξοχο βιβλίο του σερ Μάρτιν Ρις Κοσμικό Ενδιαίτη-μα, το οποίο -με εντελώς εύλογο τρόπο- τονίζει ότι ορισμέ-να έσχατα ερωτήματα «βρίσκονται πέρα από τις δυνατότη-τες της επιστήμης».35 Μια και ο Ρις είναι ο πρόεδρος της Βα-σιλικής Ακαδημίας, η οποία περιλαμβάνει τους κορυφαίους
  38. 38. 37Η ΑΥΤΑΙΊΑΤΗ TOY DA WKINSεπιστήμονες της Βρετανίας, οι παρατηρήσεις του αξίζουν τηδέουσα κριτική προσοχή. Το θεμελιώδες ζήτημα που αντιμετωπίζουν οι επιστήμεςείναι το πώς να εξηγήσει κάποιος την εξαιρετικά σύνθετη,πολύπλευρη και πολυεπίπεδη πραγματικότητα. Αυτό το θε-μελιώδες ερώτημα της ανθρώπινης γνώσης έχει συζητηθείπολύ από τους φιλοσόφους της επιστήμης, ενώ συχνά έχειαγνοηθεί από εκείνους που, για τους δικούς τους λόγους, θέ-λουν να παρουσιάσουν την επιστήμη ως τη μόνη βιώσιμη οδόπρος την αυθεντική γνώση. Πάνω απ όλα, τραβάει το χαλίκάτω από τα πόδια εκείνων που θέλουν να μιλούν απλου-στευτικά για την επιστημονική «απόδειξη» ή «αναίρεση» σχε-τικά με ζητήματα όπως το νόημα της ζωής και η ύπαρξη τουΘεού. Οι φυσικές επιστήμες στηρίζονται στον επαγωγικόσυλλογισμό, ο οποίος συνίσταται στην «αποτίμηση των μαρ-τυριών και την εκτίμηση των πιθανοτήτων και δεν αποτελείμέσο απόδειξης».36 Ανταγωνιστικές εξηγήσεις είναι εμφα-νείς σε κάθε επίπεδο της ανθρώπινης προσπάθειας προς ανα-παράσταση του κόσμου - από τις λεπτομέρειες της κβαντι-κής μηχανικής μέχρι αυτά που ο Καρλ Πόπερ ονόμασε «έσχα-τα ερωτήματα» του νοήματος. Αυτό σημαίνει ότι τα μεγάλα ερωτήματα της ζωής -μερι-κά από τα οποία είναι επίσης επιστημονικά ερωτήματα- δενμπορούν να απαντηθούν με κανενός βαθμού βεβαιότητα.Οποιαδήποτε δέσμη παρατηρήσεων μπορεί να εξηγηθεί επίτη βάσει ενός αριθμού θεωριών. Ας χρησιμοποιήσω την τε-χνική γλώσσα της φιλοσοφίας της επιστήμης: οι θεωρίες κα-θορίζονται λιγότερο από τα στοιχεία που διαθέτουμε. Προ-κύπτει συνεπώς το ερώτημα: ποια κριτήρια μπορούν να

×