Geografija i pojmovno kretanje 1

1,950 views

Published on

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Geografija i pojmovno kretanje 1

  1. 1. Refik Šećibović Razvojnost u nastavi geografije 1
  2. 2. Geografija i pojmovno kretanje Odnosi u nastavnom procesu i njihovo određenje prema geografskim elementima • mehanizme i strukture potrebne za razvoj geografskih pojmova • interesovanje i motivacija i ponašanje slušalaca • pozitivni i negativni efekti učenja pojmova • pojmovi i interakcijska nastave • snaga, sudjelovanje i predstavljanje slušalaca u nastavi Geografi su zainteresirani za • poimanje mjesta mjesta, • prostora i • okoliša Učenje geografije ima zadatak da pojasni : (i) njihova višestruka obilježja; (ii) interdisciplinarnim perspektivama; i (iii) prostornom i vremenskom dimenzijom.Geografija kao dio života • očuvanje i upravljanje zemljištem i prostorne • ljudi i njihovo kretanje • vrijeme kao faktor promjenaSlušaoci učestvuju u prepoznavanju pojmovnosti koja nastaje i mijenja: (i) kulture i baštine, (ii) rase, etnicity i pol, globalizacije, (iii) mobilnosti i migracija, (iv) klima i energija, i (v) tehnološke primjene, uključujući i GIS. 2
  3. 3. Priroda – čovjek – prostorLjudi žive u razčičitim životnim prostorima. Oni oblikuju i mijenjaju izgled pejzaža i naselja uskaldu sa svojim kulturnim odlikama.Kako doživljavamo okolinu u kojoj stanujemo?Na koji način se susrećemo sa pojavama i promenam, zemljama i ljudima u udaljenim krajevimasvijeta?Kako se ophodimo prema prirodnim osnovama koje su za naše preživaljvanje neophodne?Prostorna mnogostrukost i promjeneRazličiti pejzaži svjedoče o prostornoj raznovrsnosti naše planete i istovremeno govore o tomena koji način ljudi oblikuju i mjenjaju svoj prostor.Djeca i omladina sreću se sa prirodom i njenim pojvanim oblicima. Oni percipirajumnogostrukost oblika života na zemlji. Pri tome se razvija spoznaja o tome da su sulvoi za životna planeti veoma različiti i da su u jako velikoj meri podložni promjenama. To saznanje treba dadovede do razumijevanja i poštovanja različitih oblika življenja. Didaktičke napomene kod razvojnostiOsnovne didaktičke napomene odnose na obaveze nastavnika za: 1. Učešće u planiranju i odlučivanju 2. Socijalno učenje 3. Opažanje – doživljavanje – sticanje iskustva 4. Sposoboanosti i vještine 5. Spoznaje 6. Elementi i karakteristike – splet uzajamnih veza 7. Preinačavanje jednih oblika u druge 8. Iskustva sa metodama učenja Razvoj tematskih oblasti u starijim razredima osnovne školeRazvonojst pojmova se u mlađim razredima se odnosi : • Život u zajednici • Istorija – tradicije – običaji 3
  4. 4. • Moj životni prostor • Vrijeme i tragovi vremena • Proizvodnja i potrošnja • Prirodne pojave – dodir sa prirodom Globalni ciljevi na kraju osnovnog obrazovanjaOsnovni globalni ciljevi na kraju osnovnog obrazovanja iz geografije obuhvataju: • Sposobnosti i vještine • Zdravlje i dobro raspoloženje • Pogledi na svijet – predstave o čovjeku • Ljudi jednog svijeta • Društvo i njegove promjene • Država i njen razvoj • Biti na putu – trgovina i saobraćaj • Grad – selo : tamo gdje živi mnogo i tamo gdje živi malo ljudi • Konfiiguracija terena – životni prostori • Susret sa prirodom • Energija zemlje i materija • Oblici života Srednja školaGlobalni ciljevi na kraju srednjeg obrazovanja: • Stanovništvo – ljudi na putu • Konfiguracija terena – životni prostori • Tipični prostori – zemlje • Sirovine - energija • Svijet rada • Potrošnja 4
  5. 5. Drugi dio - kurikulum, geografija i pojmovni proces Geografija u školskom kurikulumuŠta geografija ima u kurikulumu, kao svoje osnovno mjesto.Pojmovno određivanje kurikuluma kao značajke za razvoj geografskih znanja.Nastava unutar novoformiranih kurikularnih programa Ishod geografsk ogznanja Standardi kvaliteta geografskih znanja Temeljna geografska znanja i Piramida kurikularnih ishoda 5
  6. 6. Piramida kurikularnih ishoda u geografiji ima svoj karakter koji se mora poštovati u ocjenjivanjusistema razvojnosti. Geografska kompetentnost – definicija i srodni pojmoviKompetencija obuhvata: i) kognitivnu kompetenciju koja uključuje i korišćenjeteorija/koncepta, ali i implicitnog znanja (tacit knowledge), koje se stiče iskustvom;ii)funkcionalna kompetencija (sposobnosti, know-how), koja je potrebna za vršenjekonkretne delatnosti; iii) personalna kompetencija, koja se odnosi naponašanje/postupanje u/sa nekom datom situacijom; iv) etička kompetencija, kojaobuhvata određene lične/društvene vrednosti.Ono što je posebno bitno za ekonomske fakultete odnos prema poslodavcima, tako da jeprilagodljivost nastavnog procesa zasnovana na odnosu prema zapošljivosti i kvalitetu. Ono štosmo kao osnov imali kod formiranja kompetencija jer prilagodljivost našeg obrazovnog procesaprema poslodavcima i procesu zapošljavanja. Ulaženje u proces formiranja kompetencija zasnivaose definisanju rezultata obrazovnog procesa, ali i mogućnosti kritičkog preispitivanja razvojaznanja i veština naših studenata, prema mišljenjima naših partnera odnosno poslodavaca.Ubacivanje novih pogleda na bolonjski proces je upravo isticanje individualni razvoj studenata injihovog povezivanja sa institucijom i nejnim ciljevima, tu važnu ulogu imaju ključnekompetencije. Ključne kompetencije predstavljaju transferzibilni, multifunkcionalni paket znanja, veština isposobnosti koje su potrebne pojedincu da bi ostvario lično ispunjenje, razvoj, profesionalnu mobilnost izapošljavanje. Ključne kompetencije pojedinac stiče na kraju stručnog obrazovanja iosposobljavanja i predstavljaju osnovu za njegovo doživotno učenje. Ovakva definicija posebno naglašava transferzibilnost i adaptivnost ključne kompetencijeu mnogim situacijama i kontekstima. Multifunkcionalnost znači da se postignute ključnekompetencije mogu koristiti za dostizanje različitih profesionalnih zadataka i predstavljajumogućnost za lično ispunjenje u životu, radu i učenju svakog pojedinca.U ovom kontekstupostizanje ključnih kompetencija omogućava ostvarivanje tri osnovna zadataka bitna za svakogpojedinca ali i društva u celini: • lično ispunjenje i profesionalni razvoj (kulturni kapital): ostvarenje profesionalnih ciljeva i ličnih želja vezanih za kontinuirano učenje; • aktivno građanstvo (socijalni kapital): stvaranje mogućnosti svakome da kao aktivan građanin učestvuje u razvoju društva; • zapošljavanje (ljudski kapital): sposobnost svakog pojedinca da postigne i ostvari posao na tržištu rada.Evropski okvir za ključne kompetencije za učenje tokom čitavog života definiše osam ključnihkompetencija:• Komunikacija na maternjem jeziku — znači da se izraze i prevede misli, osećanja i činjenice u usmenoj i pisanoj formi i to u ukupnom društvenom i kulturnom kontekstu, zatim u obrazovanju i radu i kod kuće ; 6
  7. 7. • Komunikacija na stranom jeziku — široko je povezana sa komunikacijom na maternjem jeziku, s tim da sposobnost treba da varira između četiri dimenzije komunikacije na stranom jeziku - slušanja, govora, čitanja i pisanja;• Osnovne kompetencije iz matematike, prirodnih nauka i tehnologije — znače sposobnost sabiranja, oduzimanja, množenja, deljenja, i to na nivou mentalnog računanja i na nivou pisanog računanja kako bi se rešili različiti problemi u svakodnevnim situacijama ;• Digitalna kompetencija — znači sigurno i kritičko korišćenje elektronskih medija u radu, odmoru i komunikaciji;• Naučiti kako se uči — znači sklonost i sposobnost da se organizuje i reguliše proces sopstvenog učenja što znači efektivno korišćenje vremena, sticanje, procesiranje, primena i evaluacija ključnog znanja — kod kuće, na poslu, u procesu obrazovanja i osposobljavanja;• Interpersonalne,interekulturalne kompetencije, društvene i građanske kompetencije — potrebne su za efektivno učešće u građanskom i društvenom životu, uključujući sposobnost rešavanja konflikata i efikasna saradnja sa drugima u različitim situacijama i kontekstima;• Preduzetnički i inovacijski duh — znači spremnost za prihvatanje promena, za podršku i adaptaciju promena u skladu sa spoljašnjim uslovima, za preuzimanje odgovornosti za vlastite akcije, razvijanje strateških vizija, postavljanje i ostvarivanje zadataka ;• Kulturna svest i izražavanje — znači razumevanje važnosti kreativnog izražavanja ideja, iskustava i emocija kroz različite oblike medija, zatim uključujući muziku, ples, književnost i likovnu umetnost.1 Koncept ključnih kompetencija direktno otvara pitanje tradicionalnog razumevanja, štatreba da se uči na fakultetu i kako treba da se realizuje nastava. Tradicionalno, škole, fakulteti idruge obrazovne institucije su obrazovale pojedince za poslove u preduzećima i kompanijama,gde su oni imali relativno stabilne poslove. Danas, obrazovanje treba da pripremi pojedince nesamo da bi uspešno vodili svoje firme već i da postanu inovativni i "preduzimljivi" unutarkompanija u kojima su zaposleni. Poslodavci traže pojedince koji su sposobni da komuniciraju sakompanijama u različitim delovima sveta što znači da im je potrebna komunikacija na stranimjezicima, zatim pojedince koji će moći da koriste kompjutersku tehniku, i znaju da rešavajuprobleme. Zato su ključne kompetencije ono što pojedinac stiče na kraju obrazovanja i ono stoon prepoznaje kao osnovni element. Međutim, sistem ključnih kompetencija u evropi ne dajeodređene odgovore kada je u pitanju kurikularni okvir i njegova transformacija prema spoljnimzahtevima. Tu se sada nameće kao jedan od ključnih okvira i pitanje novih mernih instrumenatakoji su vezani za kurikulum. A to su pre svega diplomske vrednosti i mapiranje kurikuluma.Sam pojam kompetentnosti moramo povezati sa osnovnim shvatanjima o geografskojpismenosti, kao osnovnom pokazatelju koliko jedna osoba razumije geografsku sredinu. Zatomožemo geografsku pismenost kao izraz koji označava usvojenost funkcionalno upotrebljivihgeografskih znanja, ali i vještina i sposobnosti koje poedincu omogućavaju da fleksibilno shvativezu prirode – čovjeka – društva.Kod geografske pismenosti geografska znanja su osnov za razumijevanje prostornih odnosa,međutim, određene vještine imaju važnu ulogu koje objašnjavaju funckionalnu upotrebljivost1 A Pirrie: Key competences for lifelong learning: A European Union reference framework, paper presented at the ETFworkshop on 30 March 2006 7
  8. 8. geografskih znanja. To su vještine čitanja karata, uočavanja, opisivanja, komunikacije, terenskograda, GIS-a, itd. Zato se već sada može u ovoj oblasti govoriti o geografskoj kompetentnosti kojase razvija kroz obrazovni sistem.„U Websterovom riječniku kompetentnost (competence – pl. Comptences) definiše se kaokvalitet ili stanje funckionalne adekvatnosti, posedovanje dovoljno znanja, sposobnost procene iveština procene i veština za odgovarajuće polje delovanja. Može se još odrediti i kao ličnasposobnost ili potencijal. Isti izvor ne pravi razliku između značenja termina kompetentnost ikompetencija/kompetencije (competency – pl.competencies)“2.Kompetentnost u savremenom društvu sve više se shvata u najširem smislu kao određenasposobnost i odnosi se na procjenu ličnosti pojedinca. „Nasuprot tome, kompetencija ilikompetencije jeste uži, atomistički koncept koji se koristi da označi specifične veštine/sposobnosti i kratke vremenske intervale da se ostvare, i odnosi se na različite aktivnosti“3.Zato kada poimamo obrazovnu kompetentnost onda mislimo da je to karakteristika pojedincakoja obuhvata sistem znanja, sposobnosti, vještina i motivacionih odrednica i dispozicija, kojiobezbjeđuje da učenik uspješno savlađuje programske sadržaje nastavnih predmeta, a što sveomogućava njegovo dalje obrazovanje.Pitanje šta su to geografske kompetencije?Razvoj geografske kompetentnosti u velikoj mjeri kao opšte kategorije koja ima svoje faze urazvoju geografske kompetentnosti: • Prva faza – faza dječije igre , spontanog razvoja kod prvih pojmova o geografskim procesima i pojavama • Druga faza – faza formiranja prvih pojmova o svom okruženju i svakodnevnom životu u njemu (od II do IV razreda) • Treća faza – faza formiranja općih geografskih znanja i usvajanje prostornih raznolikosti na velikim prostorima • Četvrta faza – omogućavanje razumijevanja naučnih pojmova i teorija i primjene geografskih vještina u svakodnevnom životu • Peta faza – razvoj cjeloživtonog geografskog obrazovanja kroz sisteme neformalno i informalnog obrazovanja.Nesporno je da kroz sistem osnovnog i srednejg obrazovanja učenici integrišu brojna znanja ivještine, dolazi do intenzivnog razvoja geografskih kompetencija. Budući da je period školovanajrelativno dug period, to su školski ujecaji ključni u razvoju geografskih kompetencija kodpojedinaca. Pored njih veoma veliki utjecaj imaju i mediji, nove tehnologije, različite neformalneškole i društvene organizacije. Naročito veliki utjecaj imaju putovanja koja predastavljau segmentkoji podstiče jačanje geografskih znanja, ali i u najvećoj mjeri i vještina.Pojam kompetentnosti se u geografskim sredinama često pogrešno shvata i više se vezuje zaobuku i stručno usavršavanje, nego sa razumijevanjem. Međutim, većina autora da se krajem XXvijeka povećala potreba za istraživanjem i tumačenjem pojmova kompetencije i kompetentnost,kako bi se stanovništvu na jedan sistematičan način dale mogućnosti za lični razvoj.2 D. Bjekić, M. Bjekić, S Dragičević, M. Bjekić: Razvijanje tehničke kompetentnosti, str. 513 Ibid, str. 52 8
  9. 9. Razvoj komptenecija počiva na ukupnom društvenom odnosu prema najmlađim kategorijamastanovništva. Geografski pojmovi se javljaju još u djetinjstvu kao vodič za razumijevanje svogokruženja: • Razvojna dostignuća djeteta – veza sa interesovanjem • Razvoj dječijeg mišljenja o prostoru • Prvi nivo učenja – dominira vizuelni i akcioni, djeca najbolje uče kroz upoznavanje prostora.Prva faza (predškolski uzrast do 4 razreda osnovne škole) – informisanje o prostoru ispontani razvoj • Opažanje geografskih pojava • Sadržaj geografskog obrazovanja • Posebni primjeri ishoda učenjaDruga faza (od petog do 7 razreda) – formiranje prvih pojmova • Razvijena saznajna interesovanja: o Razvoj voljne pažnje o Potrebne konkretne operacije, o Škola podstiče • Drugi nivo učenja, o deskripcija, opisivanje opisnih elemenata o • Aktivnosti učenika • Oblici učenja • SadržajiTreća faza (od 8 do 1 razreda srednje škole) – formiranje sistema naučnih pojmova ogeografskim objektima i pojavama • Razvojna dostignuća i razvojni zadaci: o intelektualni razvoj dostiže nivo formalnih operacija, o unapređuju se formirani sistemi pojmova; o dominira verbalno mišljenje. • Razvojni zadatak: donošenje prvih profesionalnih odluka o daljem školovanju i postizranje novog pristupa okolini • Treći nivo učenja – teorijski nivo sa logičkim osnovama • Treći nivo poučavanja: • Aktivnosti učenika. Učenici postaju svjesni geografskog prostora i uticaja čovjeka • Oblici učenja: • Geografski sadržaji:Četvrta faza – razvoj i prihvatanje naučnih (geografskih ) pojmova i teorija 9
  10. 10. • Razvojna dostignuća i razvojni zadaci: o razumijevanje teorijskih sistema u geografiji, o samostalno uočavanje problema i o oblici njihovog riješavanja; o praćenje geografskih fenomena preko Interneta. • Četvrti nivo učenja: formalno logičko deduktivni • Aktivnosti učenika • Oblici učenja • Osnovni nivo podučavanja • SadržajiPeta faza – neformalno i informalno geografsko obrazovanjeOdvija se u oblastima izvan obrazovanja i podstiče na stalno praćenje znanja iz oblasti geografijekoja su stečena u formalnom sistemu. Treći dio – Problemi praćenja i ocjenjivanja kvaliteta geografskih znanjaPosljedice neriješavanja problema praćenja i ocjenjivanja kvaliteta znanja učenika u nastavigeografije mogu da budu ozbiljne po razvoj učenika.Bez sistema praćenja i ocjenjivanja kvaliteta znanja, nema mogućnosti strukturiranja čitavogsistema učenja u nastavi geografije. Tako da i najosmišljeniji sistem rada sa učenicima, ako ne birazvijao komponentu kvaliteta, ne bi mogao da ima razvojni segment u geografskom predmetu. 10
  11. 11. Ocjenjivanje Praćenje Razvojnost Uzajamni odnosi u nastaviAutonomija geografske nastave ne smije zanemariti značaj drugih segmenata razvojnosti koji seupravo ogledaju u kvalitetu znanja. Nastavnici koji ne prate druge segmente nastavnog procesa uopsanosti su da padnu u neprofesionalnost, samovolju i neefikasnost. Što bitnoupsoravarazvojnost učeničkih znanja.Ciljevi nastavnog predmeta i prećenje i ocjenjivanje geografskih znanja: • uvođenje standarda na različitim nivoima, koji mogu biti internog i eksternog karaktera • uvođenje kulture evaluacije i samoevaluacije kvaliteta ocjenjivanja i praćenja od strane nastavnika • jačanje funkcije aktiva i okruženja na razvoj učenika iz oblasti geografije.Osnovni uslov za uvođenje evaluacije na kvalitet i razvoj geografskih znanja mora se zasnivati naobrazovnim standardima i generalnim ciljevima koji se nalaze u kurikulumu. Povezivanje ciljeva iz 11
  12. 12. geografije sa generalnim ciljevima u kurikulumu, moraju se ogledati i kroz sistem praćenja iocjenjivanja učenika. U tom smislu praćenje i ocjenjivanje mora biti pravedno i jasno prikazano uširoj javnosti, jer to donosi kvalitet rada i samim tim postiže se uspjeh kod učenika.Jedan od osnovnih preduslova kod praćenja geografskih znanja i njihovog usvajanja kod učenikaje evaluacija rada. Evaluacija u geografiji mora da se poveže sa generlnim ciljevima i razvojnostigeografskih pojmova, inače proizvostei potpuno drugačiji segment. Zato se u ovom procesumora poći od jasnih ciljeva • Zašto se evaluira? To je podela prema ciljevima i motivima evaluacije. Cilj evaluacije može biti saznajne prirode: da sagledamo postojeće stanje, kvlaitet procesa, kvalitet ishoda. Cilj može biti praktične prirode: da održavamo kontrolu, da omogućimo ciljane intervenicije (korekcije, inovacije, reformske transformacije i sl.). • Šta se evaluira? To je podela prema predmetu (sadržaju ili objektu) evaluacije. Evaluacija može biti fokusirana na „ulazne veličine“: na primer, evaluiranje plana). Tipično je da se evaluacija veuje za „izlazne veličine“: na primer, evaluiranje ishoda obrazovanja u određenim periodima ili na kraju određenog obrazovnog ciklusa. Evaluacija se može usredsrediti na „dinamiku procesiranja“, na tok obrazovnog procesa: na primer, evaluiranje načina u okviru nastanog procesa, vannastavnih aktivnosti, upravljanja školom – uloge direktora i upravnog odbora i slično. • Ko se evaluira? Evaluacija se može usredsrediti na pojedine kategorije aktera u obrazovanju. Učenici i nastavnici su najčešće predmet evaluacije – bilo njihove aktivnosti ili njihova postignuća, pa i širi dijapazon njihovih personalnih obeležja. I drugi akteri mogu biti objekt evaluacije. • Ko evaluira? To je podela prema vršiocima evaluacije. (1) Evaluaciju može da vrši sam akter čija je aktivnost i čiji rezultati su predmet evaluacije. To je samoevaluacija ili interna evaluacija koja se odvija u školi, odelenju, u okviru jednog predmeta, koju obavljaju nastavnici, učenici, stručni saradnici, direktor i sl. (2) Evaluaciju može da vrši posebna služba Ministarstva koja je nadležna za inspekciju rada škola. U odnosu na sistem to je takođe unutrašnja evaluacija kojom se preko inspekcije individualnih škola prati funkcionisanje cele školske mreže. (3) Evaluaciju može da vrši institucija koja je raletivno nezavisna od upravnih struktura unutar sistema obrazovanja, npr. nacionalni centar za obrazovne standarde i evaluaciju, to je spoljašnja ili eksterna evaluacija. Kod nas su najveće pojedinačne spoljašnje evaluacije bile ad hoc evaluacije koje su realizovali namenski formirani timovi eksperata ili konzorcijumi institucija. • Kome je evaluacija namenjena? Evaluacija mora biti korisna, a da bi bila, mora se unapred znati kome treba da bude korisna, ko su korisnici njenih nalaza. Neki od mogućih korisniak su: Vlada, prosvetni savet, Ministarstvo prosvete i sporta, pojeidni resori u Minisatrstvu, posebne institucije u sistemu (koje se bave npr. izradom obrazovnih/nastavnih planova i programa, izdavanjem udžbenika i ostale literature, školskom arhitekturom i opremanjem školskih prostora i sl.), zejdnica itd. Korisnici mogu biti stručna javnost i široka publika. Tipično je da svaka evaluacija može imati nekoliko primarnih korisnika4.Jasno da je za geografiju veoma važan svaki segement evaluacije, nao sigurno da pozicijageografije kao nastavnog predmeta u velikoj mjeri zavisi od funkcionisanja sistema u komgegrafska znanja se primjenjuju. Zato je bitno da svi nastavnici poznaju segmente domenaevaluacija u obrazovanju:4 Kvalitetno obrazovanje za sve – put ka razvijenom društvu, str. 161 -162 12
  13. 13. Evaluacija Eksterni ispiti Školska Nadzornička (mature, Evaluativna samoevalucija služba internacionalni istraživanja ispiti Organizacija evaluativni aktivnostiPiramida razvojnosti pojmova 13
  14. 14. ospos oblje Prepoznavanje Identifikacija Temeljna saznanjahttp://geography.about.com/ 14

×