Lnda drejta penale

6,885 views
6,542 views

Published on

petrit Zogaj

0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
6,885
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
92
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Lnda drejta penale

  1. 1. LËNDA DHE FUNKSIONI I SË DREJTËS PENALEI.NOCIONI DHE KARAKTERISTIKAT THEMELORE TË SË DREJTËS PENALEShoqëria i kundërvehet kriminalitetit , meqë kriminaliteti rrezikonrendin juridik dhe social, kushtet elementare të jetës së përbashkët ,vlerave themelore të njeriut dhe shoqërisë.Veprat me të cilat cenohet , dëmtohet apo asgjësohet vlerat juridiketë njeriut dhe të bashkësisë së caktuar, në të drejtën penale quhenvepra penale apo me një term të përgjithshëm kriminalitet.E drejtapenale është një ndër mënyrat dhe mjetet me të cilat mbrohetshoqëria dhe luftohet kriminaliteti.E drejta penale e ushtron mbrojtjennga kriminaliteti duke përcaktuar me ligj se cilat vepra apo sjellje tërrezikshme konsiderohen vepra penale dhe të cilat lloje të dënimeveapo të të sanksioneve të tjera penale mund t’u shqiptohet kryesve tëveprave penale.Me termin e drejta penale nënkuptojmë një degë të legjislacionitpozitiv të shtetit të caktuar dhe një degë të shkencave juridike ,përkatsisht të shkencës së të drejtës penale.Si degë e legjislacionit pozitiv, e drejta penale është sistem i normaveligjore me të cilat përcaktohet se cilat vepra të njerëzve konsiderohenvepra penale dhe far lloje të dënimeve apo të sanksioneve penale dot’u shqiptohen kryesve të tyre.Me nocionin e këtillë përcaktohet vetëm kuptim formal , ngase cekenvetëm elementet apo tiparet formale( juridike) të së drejtës penale.Në kuptimin material e drejta penale kufizohet duke pasur parasyshveprat penale , qëllimin dhe funksionin e kësaj dege.Së këndejmi e drejta penale në kuptimin material përkufizohet sidegë e drejtësisë me të cilën mbrohen nga veprat penale
  2. 2. 2marrëdhënjet e caktuara të shoqërisë, të mirat juridike që i përkasinshoqërisë dhe individit.Duke i gershetuar elementet e kuptimit formal dhe material, e drejtapenale mund të përkufizohet si sistemi i normave juridike me të cilat ,me qëllim të mbrojtjes të marrëdhënieve shoqërore , parashihenveprat penale dhe sanksionet penale që do t’u shqiptohen kryesve tëvepprave penale.E drejta penale e secilit vend ështe shprehje e atyre marrëdhënieveshoqërore që ekzistojnë në atë vend.Mirëpo përkundër dallimeve qëekzistojnë midis të drejtave penale të shteteve të caktuara ,ekzistojnë edhe ngjashmëritë e konsiderueshme , sidomos lidhur membrojtjen e të mirave që i përkasin individit .Kshtu psh. vrasjaplagosja , vjedhja , cënimi i nderit dhe autoritetit konsiderohen sivepra penale në të gjitha të drejtat penale bashkohore , pa marrëparasysh rregullimin shoqëroro-ekonomik që është i pranishëm nëvendin përkatës .Si karakteristikë themelore e së drejtës penale është se kjo është edrejtë ligjore .Është ligjore meqë kjo degë e drejtësisë i rregullon cështjet nga lëmii saj vetëm me ligj , e jo me ndonjë akt tjetër nënligjor apo norma tjerajuridike. E drejta penale njeriun të drejta dhe liritë e tia si dhesistemin e caktuar shoqëroro-politik e mbron duke paraparë dënimedhe sanksione tjera penale ndaj kryesve të vepravepenale.Sanksionet penale janë llojet më të rënda të sanksioneve tëcilat zbatohen duke përdorur dhunën dhe me to , kryesve të vepravepenale u kufizohet apo u merret liria, nderi, pasuria , të drejatt tjera ,madje edhe jeta në rasate kur shqiptohet dhe ekzkutohet dënimi mevdekje.Prej këtyre sanksioneve , dënimi është lloji më i rëndë isanksioneve penale me të cilin përvec qortimit publik të shoqërsië përveprën e kryer, synohet që kryesi gjatë vuajtjes së dënimit tëpërmirsohet dhe të kthehet si anëtarë i dobishëm i shoqërisë.Ndërsa një ndër karakteristikat themelore e të drejtës penale ështëparimi i ligjëshmërisë .Ky parim është garancion i progresit ,humanizmit dhe demokracisë , nga se ky është njëkohsisht edhe njëinstrument i fortë për mbrojtjen e qytetarëve nga arbitrariteti eventual i
  3. 3. 3shtetit.Shteti, përkatsisht gjykata mund ta thirrin në përgjegjësi penaleqytetarin dhe mund t’i shqiptojnë sanksion të caktuar penal,vetëmnëse ai ka kryer ndonjë vepër e cila më par , me norma penalejuridike është paraparë si vepër penale. LËNDA E SË DREJTËS PENALELëndë e së drejtës penale është vepra penale, kryesi i veprës penaledhe sanksionet penale.E drejta penale është degë e legjislacionitpozitiv të një shteti me të cilën përcaktohen se cilat veprakonsiderohen vepra penale, kushtet që duhet përmbushen për tëkonsideruar një person penalisht i përgjegjshëm dhe cili lloj isanksionit penal mund t’i shqiptohet. drejt penale pozitivie .Veprat penale si dukuri negative kanë qenë të pranishme, dhe tanikryhen në të gjitha formacionet shoqëroro-ekonomike .Vepra penalepërvec formës së saj juridike që është caktuar me ligj , në fakt ështëedhe një ngjarje reale në botën e jashtme , me të cilën cenohet apoasgjësohen të mirat juridike të bashkësisë shoqërore dhe të njeriut,sic janë: rregullimi shoqëroro-ekonomik, siguria e vendit , të drejtatdhe liritë e njeriut, integriteti i tij trupor, nderi, autoriteti, martesa ,familja etj.Mjetet me të cilat e drejta penale ushtron mbrojtjen jurdike nga veprapenale janë sanksionet penale.Këto u shqiptohen personave të cilëtme veprat apo sjelljet e tyre i kanë cenuar apo i kanë dëmtuar tëmirat juridike që mbrohen me këtë degë të drejtësisë.Sanksionetpenale shqiptohen dhe aplikohen kundër vullnetit të kryesit dhekonsistojnë në marrjen apo kufizimin e disa të drejatve të cilat i kanëgëzuar gjer në momentin e kryerjes së veprës penale në bazë tëkushtetutës dhe normave tjera juridike.Në krahasim me të kaluarëntani sanksionet penale që u shkaktohen kryesve të veprave penalekanë më pak karakter retributiv(hakmarrës) dhe tani intenca e tyreështë përmirsimi i kryesve të veprave penale meqëllim që ai tëkthehet si anëtarë i dobishëm i shoqërisë.FUNKSIONI MBROJTËS I SË DREJTËS PENALEFunksioni mbrojtës i së drejtës penale manifestohet nëpërmjetmbrojtjes së shoqërisë nga kriminaliteti dhe në kuadër të kësaj e
  4. 4. 4drejta penale ka për detyrë që të mbroj rregullimin e caktuarshoqëroro ekonomik dhe politik.E drejta penale ka për detyrë që t’i mbroj edhe të mirat juridike tëposacme që i përkasin njeriut dhe qytetarit, sic janë: jeta e njeriut ,integriteti trupor, liritë dhe të drejtat , nderin, autoritetin , barazinë dhesigurinë e qytetarëve etj.Këtë funksion mbrojtës e realizon duke iparaparë se cilat vepra shoqërore konsiderohen vepra penale dheduke i paraparë dënimet dhe llojet tjera të sanksioneve penale ndajkryesve të veprave penale .Shqiptimi i dënimeve dhe i sanksionevetjera penale ushtrohet duke u respektuar forma e caktuar me ligjin eprocedurës penale në bazë të parimit “që askush i pafajshëm tëmos dënohet, kurse fajtorit t’i shqiptohet dënimi merituar.Funksioni mbrojtës i së drejtës penale është fragmentar, nga se mekëtë degë të drejtësisë mbrohen vlerat më të rëndësishme , mëelemntare të individit dhe të bashkësisë.Mbrohen ato të mira apo atovlera të cilat janë të domosdoshme për ekzistencën e shoqërisë , dhetë individëve, duke marrë parasysh intensitetin e rrezikshmërisëshoqërore, mënyrën e kryerjes, shkallën e fajsisë etj.Psh.nukkonsiderohet vepër penale dëmtimi nga pakujdesia e sendit të huaj ,nuk ndëshkohet cdo tentim i ndonjë vepre penale, apo cdo lëshim idetyrimeve familjare.Vlerat tjera të shoqërisë dhe të individit mbrohenme norma tjera sic janë: normat e të drejtës civile, të drejtës familjare,të drejtës administrative.Nga kjo rezulton se se funksioni mbrojtës isë drejtë spenale është i karakterit subsidiar, ngase shprehet vetëmnë rastet kur vlerat e përmendura nuk mund të mbrohen me mjeteapo mënyra tjera, Ndërsa e drejta civile raportet e subjektëve juridiknë fushat e veta i rregullon në tërësi.Funksioni mbrojtës i së drejtës penale shprehet edhe me rastinshqiptimit , e vecmas gjatë fazës së ekzekutimit të dënimit dhesanksioneve tjera penale, ngase aplikimi i sanksioneve penale nukka për qëllim vetëm të dënoj apo ti shkaktoj ndonjë të keqe kryesit tëveprës penale , por në radhë të parë ka për qëllim që të përmirsojatë që në të ardhëmen të mos kryej vepra penale dhe të bëhetanëtarë i dobishëm për vete dhe për shoqërinë.
  5. 5. 5MARRËDHËNJET E SË DREJTËS PENALE NDAJ DEGËVE TË TJERA TË DREJTËSISËE DREJTA penale degë e sistemit juridik dhe së bashku me degëttjera juridike kj për qëllim mbrojtjen e shoqërisë dhe të individëve ,nga kjo rezulton se e drejta penale ka marrëdhënje të caktuara medegët tjera të drejtësisë, por megjithate ajo është një degë juridikeplotsisht e pavarur që lëndën e vet dhe metodat e veta për studimine cështjeve nga lëmi i saj.1.E DREJTA PENALE DHE E DREJTA KUSHTETUESEE drejta penale ka marrëdhënje të ngushta me të drejtënkushtetuese,në kushtetutë gjenden parimet kryesore të legjislacionit ,andaj të gjitha ligjet por edhe ligji penal, duhet domosdo të jenë nëpërputhje me parimet e proklamuara kushtetuese.Cdo ndryshim iplotsishëm apo i pjesërishëm i kushtetutës imponon edhe ndryshimetapo plotsimin e legjislacionit , pra edhe të ligjit penal.Dsipozitat parimore të kushtetutës , paraqesin platformë të qartë përmbrojtjen që duhet ta ushtroj e drejta penale , kështu që cdo cënimapo dëmtim i të mirave juridike apo të bashkësisë shoqërore, medispozitat e ligjit penal konsiderohet si vepër penale.Në kushtetutë ndeshim edhe një varg dispozitash të karakteritpenalo juridik, të cilat në dsipozitat e legjislacionit penal parashihennë mënërë të hollësishme dhe përcaktohen llojet e sanksionevepenale që do tu shqiptohen personave që i dëmtojnë ato të mira qëjanë të mbrojtura me kushtetutë.Në kushtetutë është paraparë parimii ligjshmërisë, me pas me kushtetutë parashihet parimi i ndalimi tëveprimit retroaktiv të ligjit penal, ABROGIMI i dënimit me vdekje.Gjithashtu kushtetuta në shumë vende të saj i mbron të mirat juridikekonkrete, sic janë e drejta e lirisë së lëvizjes, e drejta e vendbanimit ,paprekshmërisë së banesës , fshehtësisë së korrespondencës dhemjeteve tjera të komunikimit, barazisë së qytetarëve, të gjitha këto tëmira që garantohen me kushtetutë mbrohen edhe me të drejtënpenale dhe në rast të cënimit apo dëmtimit të tyre në legjislacionpenal janë parapara si vepra penale.
  6. 6. 62.E DREJTA PENALE DHE E DREJTA E PROCEDURËS PENALEGjer në filim të shekullit XIX normat e së drejtës penale dhe tëprocedurës penale kanë qenë të parapara në një ligj apo kod.NëKodin penal të austrisë i vitit 1803, kanë qenë të inkorporuara edhenormat e së drejtës penale edhe ato të procedurës penale.Ndarja edispozitave penalo juridike në ato materiale dhe procedurale dhesistemi i tyre në ligj apo kod të posacëm, u shpreh duke u mbështeturnë njohuri të reja dhe në përgjithsi si rezultat i zhvillimit të shkencavepenale.Në të drejtën penale parashihen se cilat vepra konsiderohen veprapenale dhe sanksionet penale që mund të shqiptohen kryesve tëtyre.Kurse e drejta e procedurës penale parashef normat me të cilatrregullohet veprimi dhe autorizimi i organeve shtetërore nëprocedurën penale.Me procedurën penale rregullohen marrëdhënjet midis gjykatave tëlarta dhe të ulta , raportet në mes gjykatës prokurorit, të fajsuarit ,mbrojtësit, të dëmtuarve dhe subjektëve tjerë në procedurë sic janë:dëshmitarët , eksperti përkthyesi etj.........Nëpërmjet të procedurës penale jetësohet e drejta penaleSikurse në të drejtën pnale edhe në procedurën penale vlenë parimi iligjëshmërisë i cili shprehimisht është paraparë në nenin 2.tëKPPPK, ku thuhet: vetëm gjykata kompetente e pavarur dhe epaanshme mund t’i shqiptoj sanksion penal kryerësit të veprës penalenë procedurë të filluar dhe të zbatuar sipas këtij Kodi.Lidhëshmëria në mes të këtyre dy degëve të drejtësisë, rezulton edhenga qëllimi i përbashkët i tyre luftimi i kriminalitetit.Duke u nisur nga përmbajtja dhe natyra e tyre nuk është vështirë tëdallohen normat e së drejtës penale nga ato të procedurës penale ,
  7. 7. 7mirëpo në disa raste dallimi në mes tyre është mjaft i vështirë.Psh.nëshkencën juridiko penale dhe në praktikë , ekzistojnë akoma dilemapërkitazi me normat që i referohen parashkrimit të ndjekjes penale ,se a janë norma të së drejtës penale apo të natyrës procedurale,kurparaqiten dilema të këtilla nuk është me rëndësi se këto normagjenden në ligjet penale apo procedurale, por vendimtare ështënatyrae këtyre normave, se me këto norma rregullohen kushtet përshqiptimin e sanksionit penal apo procedura që duhen të zhvillohenlidhur me veprën penale të kryer.Në disa raste , në ligjet penale gjenden normat e lëmit të së drejtëssë procedurës penale (rastet kur përcaktohet se kur personi nuk do tëndëshkohet pë veprën penale që e ka kryer jashtë vendit, apo në tëkundërtën, normat e së drejtës penale gjenden në kuadrin eprocedurës penale psh. në Kodin e procedurës penale parashihenkushtet për zbutjen e jashtzakonshme të dënimit.3.E DREJTA PENALE DHE E DREJTA CIVILEPikat takuese e këtyre dy degëve të së drejtës manifestohen vecmasnë dispozitat e tyre për deliktet dhe përgjegjësitë.Me shumëinkriminime mbrohet pasuria, ushtrohet mbrojtja nga mashtrimet merastin e shitblerjes. E drejta penale parashef si vepër penaledëmtimin e kreditorve , keqpërdorimi i autorizimeve në ekonomi,lidhja e kontratave në dëm të organizatës.Te veprat penale kundërjetës dhe trupit përpos sanksionint penal, në bazë të parimit të sëdrejtës civile detyrohet të paguaj edhe dëmshpërblimin material nësei dëmtuari ka pësuar edhe dëm material.Në të drejtën penale hasim një mori nocionesh të së drejtës civile sicjanë: nocioni i pronës, i pasurisë, marrja apo përvetsimi i sendit tëhuaj etj.Me cënimimin apo dëmtimin e të mirave të mbrojtura , sajohenpërgjegjësi civile dhe penale, në këto raste përgjegjësia penale ështëkomplementare (plotësuese) ngase vie në shprheje vetëm atëherekur nuk është e mjaftueshme përgjegjësia civile.
  8. 8. 8Në procedurë penale përpos veprës penale dhe përfgjegjësisëpenale sqyrtohet edhe kërkesa penalo juridike.4.E DREJTA PENALE DHE ADMINISTRATIVEE drejta administrative rregullon organizimin dhe punën eadministratës e cila përfshinë në vehte një numër të madh tëshërbimesh publike, e drejta administrative parashef kundravajtje dhesanksione për rastet kur bëhet cënimi i normave të kësaj dege tëdrejtësisë, mirëpo kur intenziteti i cënimit të këtyre normave ngapersonat zyrtar apo nga qytetarët është i lartë konsiderohen si veprapenale.Kjo deg si edhe e drejta penale me norma të saja përcakton se cilatvepra konsiderohen kundravajtje dhe cfar lloji i sanksionit mund tushqiptohet kryersve të tyre.Lidhëshmëria në mes të këtyre degëve të drejtësisë vecmasshprehet midis marrëdhënjeve të veprave penale, kundravajtjevedhe delikteve disiplinore.(10.pas.3).Me vepra penale cënohet apo dëmtohet e mira juridike e mbrojtur qëkonsiderohen shumë të rëndsishme për jetën shoqërore.Kundravajtjet paraqesin vepra të tilla me të cilat cënohet apodëmtohen të mirat juridike me vlerë më të vogël, sic janë psh.rendipublik dhe disiplina shoqërore.Përkundër dallimit në mes të veprave penale dhe kundravajtjeve , nëlëminë e kundravajtjes hasim një varg nocionesh të së drejtëspenale ,sic janë: parimi i ligjëshmërisë; përgjegjshmëria dhe fajësia,mbrojtja e nevojshme, nevoja ekstreme dhe vepra me rëndësi tëpakët si bazë për përjashtimin e kundravajtjes; ndalimi i veprimitretroaktiv të ligjit, matja e dënimit dhe mundësia e zbutjes së tij,bashkimi i veprave etj.
  9. 9. 9Përgjegjësia penale dhe ajo për kundravajtje përjashtojnë njëratjetrën, nëse një person është dënuar për vepër penale ai nuk mundtë dënohet për të njëjtën cështje edhe për kundravajtje, nëse njëperson është dënuar për kundravajtje e më pas për të njëjtën cështjeështë inicuar edhe procedurë penale dënimi i shqiptuar nëprocedurën për kundravajtje i llogaritet edhe në dënimin e shqiptuarnë procedurë penale.Mardhënjet në mes të drejtës penale dhe të drejtës administrativeshprehen në pjesën e posacme ku është parapar kaptina vepravepenale kundër detyrës zyrtare.5.E DREJTA PENALE DHE DEGËT TJERA TË DREJTËSISËE drejta penale si degë e sistemit juridik të caktuar, përvec degëvejuridike që i përmendëm, ka marrëdhënje apo lidhje edhe me degëtjera të drejtsisë, madje këto marrësdhënje janë edhe më tëtheksuara.A.E drejta penale dhe e drejta ekonomike.Në pjesën e posacme të së drejtës penale janë paraparë një moriveprash penale me të cilat synohet të mbrohen organizatat ngaveprimtaria e pandërgjegjshme, keqpërdorimet e ndryshme, sic janëlidhja e kontratave të dëmshme,shkaktimi i falimentos, konkurencajolojale etj.B.E drejta penale dhe e drejta e punësE drejta penale me dispozita të caktuara penale sanksiononkeqpërdorimet në marrëdhënjet e punës.(psh.kapitulli XVII).C.E drejta penale dhe e drejta familjareMarrëdhënjet midis këtyre degëve të drejtësisë manifestohen mefaktin se e drejta penale i mbron vlerat dhe institucionet e së drejtësfamiljare ( kapitulli XX).
  10. 10. 106.AUTONOMIA E SË DREJTËS PENALEFunksioni i së drejtës penale është i natyrës specifike .Andaj nëliteraturën e së drejtës penale janë paraqitur mendime të ndryshmelidhur me cështjen se a është e drejta penale degë autonome esistemit juridik, apo kjo është degë sekondare apo akcesore,përkatsisht komplementare në raport me degët tjera juridike të shtetitpërkatës.Pëkrahësit e mendimit se e drejta penale nuk është degë e pavarurtheksojnë se kjo degë ëhtë e natyrës sekundare, nga se kjo aplikohetkur marëdhëniet e caktuara juridike që janë të rregulluara në degëttjera të drejtësisë, nuk mund të mbrohen në mënyrë adekuate vetëmme masat që i parashohin , këta idhëtar njëkohsisht theksojnë se edrejta penale është e natyrës akcesore , ngase kjo është plotsisht evarur prej nocioneve dhe institucioneve të degëve tjera të drejtësisë,sic janë nocioni dhe institucioni i pasurisë, pronës, martesës, familjes,liria dhe të drejtat e njeriut dhe qytetarit etj.Mirëpo ky lloj dualizmi i mbrojtjes juridike nuk mund ta mohojautonominë e së drejtës penale dhe këto paralelizma nuk mund tashpiej të drejtën penale në relacion të subordinimit ndaj degës tjetërjuridike.Marrëdhënja dhe lidhërmëria e së drejtës penale me degëttjera të drejtsisë si dhe natyra sekundare dhe akcesore e së drejtëspenale ndaj degëve tjera , rezulton nga fakti se të gjitha degëtjuridike të një shteti kanë një qëllim unik-mbrojtjen e marrëdhënieveshoqëroro ekonomike të bashkësisë së caktuar dhe të mirave që ipërkasin individëve.Autonomia e së drejtës penale shihet në rastet kur vet i sanksiononcënimet apo dëmtimet e vlerave juridike që janq të mbrojtura medegët tjera të drejtësisë, sepse ajo vet i cakton kushtet për shqiptimine llojeve të sanksioneve penale.Autonomia e së drejtës penale shihet edhe po që se kihet parasyshqëllimi i posacëm që synohet të arrihet me rastin e shqiptimit tësanksioneve penale( individualizimi i dënimit) dhe qasjes specifike tëmirave juridike.
  11. 11. 11Autonomija e së drejtës penale shihet edhe nga fakti se, duke umbështëtur në funksionin specifik dhe mjetet me të cilat shërbehetpër luftimin e kriminalitetit.E drejta penale në mënyrë të pavarur icakton nocionet e veta, kështu fjala vjen , në mënyrë të pavarur epërcakton nocionin e personit zyrtar, nocionin e fëmijës dhe personittë mitur, përgjegjsisë penale etj.E drejta penale gjithashtu në mënyrë autonome rregullon një moricështjesh pa u mbështetur në degët tjera të drejtsisë, psh. vetëm metë drejtën penale sigurohet mbrojtja e posacme e jetës dhe trupit tënjeriut, liria, nderi autoriteti etj.Kundër tezave të natyrës joautonome të së drejtës penale flasin edhearsyet historike: e drejta penale nuk është paraqitur pas degëve tjeratë drejtësisë me qëllim që atyre tu ofroj mbrojtje juridike penale, porkjo është degë më e vjetër e drejtësisë.II.NDARJA E SË DREJTËS PENALE1.E drejta penale materiale dhe e drejta penale procedurale.E drejta penale në kuptimin e gjërë përmbanë në vete norma penale-juridike të natyrës materiale dhe të natyrës formale apoprocedurale.Sëkëndejmi rezulton edhe ndarja e së drejtës penale nëatë materiale dhe procedurale.Me normat e natyrës materiale përcaktohen se cilat vepra të njerëzvekonsiderohen vepra penale dhe cfar lloje të sanksioneve penalemund t’u shqiptohen kryesëve të tyre.Me normat e procedurës penale rregullohet procedurae gjykatës dheorganeve të tjera shtetërore për tu konstatuar se se aka kryer ndonjëperson vepër penale dhe se a janë plotsuar kushtet për shqiptimin esanksionit penal.
  12. 12. 122.E drejta penale dhe e drejta penale ekzekutive, apo e drejta e ekzekutimit ta sanksioneve penaleCështja e ekzekutimit të sanksioneve penale është e rregulluar meligj të posacëm.3.E drejta penale e përgjithshme dhe e posacmeE drejta penale e përgjithshme është ajo e cila vlenë për të gjithqytetarët .Ndërkaq e drejta e posacme penale është ajo e cila vlenëpër një grup qytetarësh që gjenden në marrëdhënje të caktuara apo ipërkasin grupit të caktuar të shoqërisë( E drejta penale ushtarake, ecila aplikohet ndaj personave ushtarak, e drejta penale ndaj tëmiturve që aplikohet vetëm ndaj kryesëve të miturve të vepravepenale.4.E drejta penale e rregullt dhe e jashtëzakonshmeE drejta penale e rregullt aplikohet në kushtet normale, tërregullta të jetës shoqërore(gjatë kohës së paqës).E drejta penale e jashtzakonshme nënkupton normatpenolo-juridike që nxirren dhe aplikohen në kushtet dherrethanat të jashtzakonshme( gjat luftës , apo rrezikut tëdrejtpërdrejt nga lufta).5.E drejta penale federative dhe e drejta penale e republikavee përkatsisht krahinave.6.E drejta penale kombëtare dhe e drejta penale ndërkombëtareE drejt penale kombëtare konsiderohet ajo e drejt penale apolegjislacion penal i një shteti të caktuar, që vepron apo zbatohet nëteritorin e tij.
  13. 13. 13Me të drejtën ndërkombëtare përcaktohet nocioni i krimevendërkombëtare, koncepti i lirive dhe të drejtave të njeriut, imunitetidiplomatik, procedura e gjykatave ndërkombëtare, pastajpërcaktohen normat e së drejtës penale që postulatet e tyre imbështesin në konventat bilatarale apo multiraterale lidhur merrëmbimin e aeroplanëve, tregëtisë me drogë, falsifikimin e parasë sëhuaj , cështja e ndëshkimit të personave për veprat e kryera jashtëvendit, cështja e ekstradimit, e drejta e azilit dhe format tjera tëbashkpunimit të shteteve kundërr kriminalitetit në arenënndërkombëtare.III.FILLET DHE ZHVILLIMI I SË DREJTËS PENALE NDËRKOMBËTARE-zhvillimi i së drejtës ndërkombëtare gjer në luftën e parë botërorePërkitazi me fillet e së drejtës penale ndërkombëtare ka mendime tëndara , disa mendojnë se e drejta penale ndërkombëtare ështëparaqitur në gjysmën e parë të shekullit XVI, ndërsa të tjerëtmendojnë se e drej.pen.ndërk.daton nga gjysma e parë eshek.XVII(f.19.pas.1.).E drej.pen.nderk.zhvillimin e saj e shënon sidomos me paraqitjen eideve dhe tendencave të shteteve dhe bashkësisë ndërkombëtare që,në kuadrin e mundësive të humanizohet lufta.Zhvillimi i hovshëm i së drejtë p.ndër.erdhi në shprehje me nxjerrjen ekonvenatve të hagës në vitin 1899 dhe 1907 që faktikisht paraqesinnjë lloj kodifikimi i së drejtës ndërkombëtare të luftës.Me këtokonventa u përcaktuan rregullat për mbrojtjen e popullsisë civile, përsjelljen ndaj të zënëve rob, si duhej vepruar ndaj të smurëve dhe tëplagosurve, janë ndaluar mënyrat apo mjett barbare të luftimit,mirëpo me këto konventa në vend të sanksioneve penale u parapanëvetëm përgjegjësi civile juridike e shtetit që i ka shkelur këtorregulla.Në bazë të këtyre konventave , u bë gjykimi i kriminelëve tëluftës së porë dhe të dytë botërore.
  14. 14. 14-zhvillimi i së drejtës ndërkombëtare penale midis dy luftrave botërorePas luftës së parë shënohet një fazë e re dhe shumë e rëndsishmënë zhvillimin e së drejtës penale ndërkombëtare.Krimet shumë tërënda që u kryen gjatë luftës së parë botërore sidomos shtetet qëluftuan kundër agresorit gjerman dhe aleatëve të tij mobilizuanopinionin botëror për të ndëshkuar kriminelët e luftës e posacërishttë perandorit gjerman Vilhelmit II dhe udhëheqësve të tjerë ushtarakdhe civil.Kështu , në Konferencën e paqës në Versajë u formuakomisioni i posacëm që kishte për detyrë të konstatoj përgjegjsinë eshteteve dhe udhëheqësve të tyre për shkak të fillimit të luftës.Nëbazë të raportit të komisionit, me Kontratën e Versajës është pararëtë formohet gjykata speciale për gjykimin i Vilhemit II, mirëpo Holandaka penguar zbatimin e kësaj dispozite duke refuzuar që Vilhemin tuadorzoj aleatëve me arsyetim se cënimi i moralit ndërkombëtar meligje holandeze nuk është paraparë si vepër penale e as që Holandaështë e obliguar në bazë të ligjit për ekstradimin tua dorzoj aleatëvepër veprat e tilla, përpos kësaj atëbotë nuk ekzistonte asnjë aktndërkombëtar që ndalonte luftën agresive.-zhvillimi i së drejtës ndërkombëtare gjatë luftës së dytë botëroreZhvillimi i hovshëm i së drejtës penale ndërkombëtare është shprehurpas luftës së dytë botërore. Nga kriminelët nazist dhe aleatët e tyrëpësuan me miliona njerëz, kështu që nga krimet e llahatarshmemobilizuan vetëdijen ndërkombëtare që fajtorë e kësaj lufte tëtmerrshme të mos ngelin pa u dënuar dhe Kështu me 8.gusht 1945në Londër u arritë marrëveshja e forcave të mëdha aleate që tëformojnë Gjykatën ushtarake e cila do ti gjykonte kriminelët e luftëssë dytë botërore , krahas marrëveshjes u nxorr edhe statuti IGjykatës Ndërkombëtare Ushtarake me të të cilin u përcaktuakompetenca dhe funksioni i gjykatës.Me Statutë u parapa se si krimendërkombëtare konsiderohen: krimet kundër paqës, krimet e luftësdhe krimet kundër njerzimit.
  15. 15. 15 Me Statutë të Gjykatës Ndërkombëtare Ushtarake të Nurembergut upërcaktuan disa parime me të cilat u rregullua përgjegjësia penalepër krimet e luftës.Ndër parimet kryesore janë këto:1.udhëheqsit, organizatorët, shtytësit ose bashkpuntorët që kanëmarrë pjesë në përpilimin ose ekzkutimin e ndonji plani apo komplotime qëllim që të kryhet ndonjë krim i paraparë me Statutin, janëpërgjegjës për të gjitha veprat që janë kryer në realizimin e atijplani( neni 6.al.3);2.pozita zyrtare e kryesit të veprës penale ndërkombëtare , qoftkryetar shteti apo udhëheqës tjetër i lartë shtetëror apo ushtarak,sipas të drejtës ndërkombëtare( neni 7), nuk mund të merren sirrethana për përjashtimin e përgjegjësisë penale apo zbutjen edënimit;3.fakti që kryesi i veprës penale ndërkombëtare ka vepruar sipasurdhërit të qeverisë së tij ose eprorit të tij, nuk do ta liroj ngapërgjegjësia penale, por kjo mund t’i merret si rrethnaëlehtësuese(neni);4.me rastin e gjykimit të cilitdo person të ndonji grupi apo organizate,gjykata ka autorizime që grupin apo organizatën anëtar i së cilës kaqenë kryesi i veprës penale ndërkombëtare ta shpallë si organizatëkriminale( neni 9), në rastet e tilla cdo shtet që ka nënshkruarMrrëveshjen ka të drejtë që, që për shkak të anëtarsisë nëorganizatat e përmenduara , individët e këtillë t’i nxjerrë paragjykatës.Në të gjitha rastet e këtilla , karakteri kriminal i grupit ose iorganizatës konsiderohet si i provuar(i vërtetuar) edhe nuk mund tëmohohet(neni10).Gjykata ushtarake Ndërkombëtare e Nurembergut, në procesin i cilizgjati një vit, me 1.tetor 1946 nxorri aktgjykimin me të cilin 12.kriminellufte me në krye Geringun u dënuan me vdekje, 3. me burg tëpërjetshëm, 4.me dënim me burg prej 10 e gjer më 20 vjet, ndërsa 3.u liruan nga akuza.Ngjashëm me gjykatën e Nurembergut , me 15.janar 1946 u formuaGjykata Ndërkombëtare Ushtarake e cila gjykoi kriminelët kryesorjaponez.
  16. 16. 16-zhvillimi i së drejtës penale ndërkombëtare pas Luftë së Dytë BotëroreNë dhjetor të vitit 1946 Ansamblea e përgjithshme e OKB nxorrirezolutën me të cilën verifkoi parimet e Statutitt të GjykatësUshtarake të Nurenbergut.Në dhjetor të vitit 1948 e nxorri Konventënnë të cilën prezentoi nocionin e ri të krimit të gjenocidit, ndërsashteteve anëtare të OKB, në legjislacionet e tyre penale tëparashohin krimin e gjenocidit si vepër penale.Në muajin gusht 1949 në Gjenevë u nxrrën 4.konventandërkombëtare të rëndësishme për të drejtën penale ndërkombëtare.-Konventën se si duhet vepruar ndaj të zënëve rob, Konventën mbimbrojtjen e personave civilgjatë kohës së luftës,Konventa përpërmirsimin e të palgosurve , të smuarve dhe personave të cilëve uështë fundosur anija luftarake dhe Konventa për përmirësimin egjendjes së të palgosurve dhe të smuarve në forcat e armatosura nëluftë.Edhe në Kosovë sipas Kornizës kushtetuese të gjitha konventat epërmenduar janë drejpërsëdrejti të aplikueshme në Kosovë.Vepratpenale të parapara në këto konventa janë inkorporuar në kodetpenale të shteteve bashkohore.Në Kodin penale të Kosovës, nëkapitullin XIV janë të sanksionuara 30 vepra penale të cilat janë tëparapara me këto konventa.Ndër veprat më të rëndësishme tëparapara, të parapara në këtë kapitull, janë krimet e gjenocidit ,krimet kundër njerëzimit , krimet e luftës në kundërshtim të rëndë mekonventat e Gjenevës, përdorimi i mjeteve ose metodave të ndaluaratë luftimit.E drejta penale ndërkombëtare mori një mbështetje të fortë medokumentin përfundimtar të Helsinkit, në vitin 1975, me të cilin tëdrejtat e njeriut më nuk konsiderohen vetëm cështje e brendshme enjë shteti , por këto konsiderohen edhe cështje ndërkombëtare,mbarënjerëzore.Këtij dokumenti iu bashkua edhe Këshilli i Sigurimit iKombeve të Bashkuara(1992) dhe Bashkimi Evropian(1994.
  17. 17. 175.THEMELIMI I GJYKATËS PENALE NDËRKOMBËTARE NË HAGË(1993)Për shkak të krimeve të llahatarshme që u kryen në ish jugosllavinënë luftrat e zhvilluar nga hegjemonistët sërb, si në Bosne, Kroaci dheKosovë , vetdijsoi opinionin ndërkombëtar që është e domosdoshmeqë të ndërntohen mekanizma ligjor me qëllim që kryerësit e këtyrekrimeve të mos ngelin të pandëshkuar.Kështu që Këshili i SigurimitKB me rezolutën 827.dt.22.2.1993 themeloi Gjykatën penalendërkombëtare në Hagë për gjykimin e personave për krimet eluftës që i kryen në teritorin e Jugosllavisë si:Tribunal për ndjekjen epersonave përgjegjës për shkelje të rënda të së drejtësndërkombëtare, të kryera në teritorinish Jugosllavisë në kohën prejvitit 1991 që njihet si Tribunal i Hagës .Pas krimeve makabre që u bënë edhe në Kosovë , nga regjimihegjomonist sërb Tribunali i Hagës vendosi që t’i zhvilloj hetimet edhenë Kosovë, që si rezultat pati inicimin e procedurës penale ndaj ishudhëheqësve të sërbisë , si ato civil ashtu edhe udhëheqësveushtarak.6.THEMELIMI I GJYKATËS SË PËRHERSHME PENALE NDËRKOMBËTAREQysh nga prfundimi i luftës së dytë botërore nuk kanë rreshturpërpjeket për themelimine Gjykatës penale ndërkombëtare tëpërhershme, e të gjitha këto përpjekje janë kurorizuar me sukses nëvitin 1998, përkatsisht me 18.korrik 1998, në Konferencën e OKB, tëmbajtur në Romë, me pjesmarrjen e 160 shteteve , me shumicënapsolute me 120 vota për,u nënshkrua marrëveshja për themelimin eGjykatës së Përhershme Penale Ndërkombëtare, selia e së cilës uvendos në Hagë.Sipas marrëveshjes së nënshkruar GJPPN do të ketë 18.gjyqtarëdhe do të jetë kompetente t’i gjykoj personat e akuzuar për krimet egjenocidit, krimet e luftës, për agresion dhe në përgjithsi për krimetkundër njerzimit.Me rastin e nënshkrimit të marrveshjes u aprovuaedhe Statuti i gjykatë që i ka 128.nene, ku janë të përfshiradispo.penale të procedurës penale dhe të ekzekutimit të dënimeve.Me këto dispozita janë përcaktuar struktura e gjykatës, kompetencatpër llojet e krimeve, llojet e sanksioneve penale, të cilat mund të
  18. 18. 18shqiptohen, si dhe mënyra dhe shteti ku mund të ekzukutohendënime e shqiptuara.Sipas Marrëveshjes GJPPN do të mund të fillonte punën pasi këtëmarrëveshje ta ratifikojnë së paku 6o.shtete.Në vitin 1998 kur ështëarritur marrveshja atë e kanë nënshkruar 55.shtete, ende pa umbushur 4.vite më 11.o4.2002 marrëveshjen e ratifikuan edhe10.shtete dhe me këtë datë hyri në fuqi Statuti i kësaj gjykate.Me 18.shkurt 2003, në Hagë dhanë betimin 18.gjykatësit e emruarnga të gjitha kontinentet e botës, 7.prej të cilave janë femra.Gjykata filloi punën më 1.janar 2003, ndërsa jurisdiksioni i saj uvendos të jetë retroaktiv prej 1.janarit të vitit 2003, gjer më 11.mars2003 kësaj gjykata e kanë arritur 200 paraqitje penale.IV. E DREJTA PENALE KOMPARATIVEE drejta penale komparative merret me studimin e legjislacionevepenale të vendeve të botës.E drejta penale komparative nukpërmbanë kurfar rregullash për zgjidhjen e cështjeve ndërkomëtarepenale , por shërben vetëm si metodë shkencore për njohjen edrejtave penale të shteteve tjera.E drejta penale ndërkombëtare ka rëndësi për një vend , meqë merastin e nxjerrjes, plotësimit apo ndryshimeve të ligjeve penalekrahas rrethanave shoqërore ekonomike të pranishme , merrenparasysh edhe zgjidhjet ekzistuese në të drerjtën penale e shtetevetjera.
  19. 19. 19SHKENCA E SË DREJTËS PENALE DHE SHKENCAT TJERA PENALE1.E DREJTA PENALE DHE SHKECA E SË DREJTËS PENALEMe termin e drejt penale sic u tha disa , nëkuptojmë një degë tëlegjislacionit pozitiv të shtetit të caktuar.Si degë e legjislacionit edrejta penale është sistem i normave me të cilat përcaktohet se cilatvepra konsiderohen vepra penale, kur personi konsiderohet penalishtdhe cfar lloji të sanksionit penal mund t’i shqiptohet.Kurse shkenca esë drejtës penale është sistem i nocioneve dhe i institucioneve të sëdrejtës penale.Shkenca e së drejtës penale , marrë në përgjithësi , është degë eshkncave shoqërore, e cila ka lëndën,metodën dhe sitemin e vet,mirëpo kjo shfrytëzon edhe rezultatet e shkencave të tjera natyrore,sidomos shkencat mbi njeriun, sic janë mjekësia, ë, psikiatria etj.2.DETYRA E SHKENCËS SË TË DREJTËS PENALEDetyrë primare e shkencës së të drejtës penale është studimi dheavancimi i së drejtës penale apo legjislacionit penal që është në fuqinë vendin e caktuar.Shkenca e së drejtës penale merret me sdudimine kuptimit juridik të veprës penale, të llojeve të formave të vepravepenale, gjithashtu studion kryesin dhe përgjegjsinë penale të tij, sidhe sanksionet penale.Pra kjo i shpjegon institucionet e së drejtëspenale , ndërlidhjen e tyre, i përcakton dhe i nxjerr parimet themeloreduke i ngritur në një shkallë të caktuar të përgjithsimit.Në këtëmënyrë formon sistemin e shkencës së të drejtës penale.Shkenca e së drejtës penale është e domosdoshme , ngasemundëson njohjen dhe kuptimin e drejt të isntitucioneve, nocionevedhe në përgjithësi të normave penaolo juridike që gjenden në fuqi.Në kuptimin e gjërë shkenca e së drejtës penale ka për detyrë tëstudioj kriminalitetin dhe masat që duhet ndërmarr për parandalimin
  20. 20. 20e tij.Vecmas shkenca e së drejtës penale merret me studimin ecështjeve themelore të politikës kriminale, ose me fjalë tjera , cfarjanë efektet e politikës së ndjekes penale dhe politikës ndëshkuesenë praktikë , si veprojnë organet e ndjekjes penale me rastin eaplikimit të normave penalo-juridike dhe propozon masa dheinstitucione të reja.Nga përkufizimi dhe detyra del se shkenca e së drejtës penale estudion ashtu sic është rregulluar me legjislacionin penal, ose ajo estudion të drejtën penale de lege lata(ashtu cfar është)dhe de legeferende(cfar duhet të jetë )duke dhënë propozime dhe sugjerime përzgjidhje , masa dhe institucione të reja, të cilat do t’i kontriboninluftës më të suksesshme kundër kriminalitetit.3.Sistemi i shkencës së drejtës penaleEdhe shkenca e së drejtës penale ndahet në pjesën epërgjithshme dhe pjesën e posacme.A/ Pjesa e përgjithshme e shkencës së të drejtës penalestudion parimet dhe institucionet themelore të së drejtëspenale.Lidhur me cështjet që shqyrtohen në pjesën e përgjithshme tëshkencës së drejtës penale ekzistojnë dy drejtime aposisteme:Sistemi bipartit( sipas këtij mendimi në pjesën e përgjithshmetë së drejtës penale studijohen vetëm dy nocione themelore vepradhe sanksioni penal dhe sitemi tripartit( vepra penale,fajtori dhesanksioni penal).B/.Pjesa e posacme e shkencës së të drejtës penale merret mestudimin e veprave penale vec e vec, elemntet e tyre, formën e fajitme të cilën kryhen ato dhe sanksionet penale që mund t’u shqiptohenkryesve të tyre.Pjesa e posacme e shkencës së të drejtës penale i studion nocionete veprave penale sic janë: vrasja, plagosja, vjedhja etj.Veprat penale rradhiten sipas ngjashmërisë së tyre në kapituj, madjekapitujt rradhiten sipas shkallës së apo pasojave që shkaktojnë atodhe ngjashmërisë së tyre, dhe kështu formohet sistemi i pjesës sëposacme të shkencës së drejtës penale.
  21. 21. 21II.SHKENCAT TJERA PENALENë luftën kundër kriminalitetit përpos të së drejtës penale merrenedhe shkencat tjera penale dhe jopenale, të cilat në aspekte tëndryshme krahas shkencës së të drejtës penale , merren me studimine kriminalitetit.Pa ndihmën e shkencave të tjera , shkenca moderne esë drejtës penale nuk mund të mendohet.Shkenca e së drejtëspenale shënoi rritje të hovshme prej kur filloi të zhvillohet shkenca ekriminologjike dhe shkencat tjera shoqërore dhe natyrore.Pra për të mundur e drejta penale dhe shkenca e së drejtës penaleta realizoj funksionin e vet duhet t’i shfrytëzojnë të mbërrimet eteknikës , mjekësisë, psikologjisë, pedagogjisë dhe shkencave tjerashoqërore dhe natyrore.Në kuadrin e të gjitha shkencave , që në ndonjë mënyrë mund tandihmojnë të drejtën penale në luftë kundër kriminalitetit, disa prejtyre janë më afër kësaj dege të drejtësisë ngase vecmas merren mesdudimin e kriminalitetit.Si shkenca penale konsiderohen:shkenca e procedurës penale,kriminologjia, politika kriminale,penologjia ,kriminalistike, mjekësiagjyqësore dhe psikiatria gjyqësore.1.Shkenca e procedurës penale (60)Shkenca e procedurës penale merret me studimin e të drejtës sëprocedurës penale të shtetit të caktuar.Kjo studion sistemin enormave juridike të përcaktuar me ligjin e procedurës penale, me tëcilin është rregulluar veprimataria , e prokurorisë publike dhepersonave tjerë që marrin pjesë në procedurën penale me me qëllimqë të zbulohet vepra penale, kryesi i saj dhe administrohen prova tërëndësishme për aplikimin e drejt të normave të legjislacionit penal.Shkenca e së drejtës penale duke bërë studimin e normave tëprocedurës penale, ashtu sic janë paraparë me ligj dhe duke përcjellëpraktikën gjyqësore lidhur me aplikimin e tyre , vështërsitë mangësitëeventuale dhe dilemat, shkenca e së drejtës penale me sugjerimet eveta kontribon që të gjenden zgjidhje më adekuate në aspektinnormativ dhe aplikativ.
  22. 22. 222.KriminologjiaKrminologjia është shkencë shoqërore e cila merret me studimin efenomenollogjisë dhe shkaqeve (etiologjisë) të kriminalitetit si dukurishoqërore dhe individuale.Nga kjo rezulton se kriminologjia ndahet nëdy pjesë në FENOMENOLGJINË KRIMINALE dhe në ETIOLOGJINËKRIMINALEFenomenologjia kriminale studion format nëpërmjet të cilavemanifestohet krimin., sic janë vëllimi, strukrura, ecuria etj, kurseetiologjia studion shkaqet dhe faktorët e kriminalitetit.Kriminologjia studion kriminalitetin në aspektinsociologjik,biologjik,psikologjik dhe në aspektet tjera me qëllim tëzbulimit të shkaqeve apo faktorët e përgjithshëm dhe të posacëm tëtij.Për këtë shkak në kuadër të kriminologjisë janë formuar displina tëposacme sic janë:1.sociologjia kriminale(stud.fakt.social të krimi.)2.antropologjia kriminale (që studion shkaqet biofizike të kriminalitetit)3.psikologjiaë kriminale( që studion shkaqet psikologjike tëkriminalitetit)4.viktimologjia ( që studin marrëdhëniet në mes të viktimës dhekryesit) etj.3.Politika kriminalePolitika kriminale është shkencë e cila studion kriminalitetin dhemasat që ndërmerren me qëllim të luftimit të tij dhe dukuriveantisociale.Këto masa ndahen në ato të karakterit preventiv dhe represiv.1.Masat e karakterit preventiv janë:masat konkrete ekonomike,sociale, edukative, të terapisë së punës dhe masat tjera të ngjashmeme të cilat synohet të sigurohet një zhvillim i drejtë dhe resocializimi i
  23. 23. 23delikuentit në mënyrën që ai në të ardhmën të apstonoj nga veprimetkriminale.2.Masat e karakterit represiv, janë në fakt sistemi i dënimeve dhesanksioneve tjera penale të shtetit të caktuar dhe mënyra e aplikimittë tyre.Pra politika kriminale i studion të gjitha llojet e sanksionev penale tëlegjislacionit penal të shtetit të caktuar, minimumet dhe maksimumete tyre të parapara me ligj, politikën e ndjekjes penale, politikënndëshkuese etj dhe jep sugjerime lidhur me përsosjen e këtyremasave nbë aspektin normativ dhe aplikimin e tyre.Politika kriminale interesimin e saj e shtrinë edhe në fazën eekzekutimit të sanksioneve dënimeve dhe sanksioneve tjera penale.Politika kriminale në mënyrë kritike studion cështjet nga lëmi i sëdrejtës penale dhe aplikimit të saj dhe në bazë të njohuriveshkencore kontribon në gjetjen e zgjidhjeve dhe metodave adekuatenë luftën kundër kriminalitetit.Ndikimi i P.K.shprehet në lëminë einkriminimeve (parashikimi i veprave penale), në lëminë e parimevetë së drejtës penale,verifikimin e arsyeshmërisë së legjislacionitpenal, pastaj në llojin dhe ashpërsimin e sanksioneve penale për disagrupe të veprave penale.Për derisa shkenca e së drejtës penale është shkencë normative,politika kriminale është shkencë deontologjike, ngase cështjen ekriminalitetit e studion de lege ferende(qfar duhet të jetë)4.P e n o l o gj i aPenologjia është degë e re e cila është paraqitur në shekullinXIX.Penologjia përkufizohet si shkencë e cila merret me studimin ecështjeve teorike dhe praktike të aplikimit(ekzekutimit) dhe efikasitetittë sanksioneve penale.Në kuptim e ngusht fjala penologji do të thotshkenca mbio dënimet, mirëpo ky nocion është i kapërcyer meqëpenaologjia përpos me dënimet rëndësi të vecant i kushtonekzekutimit të dënimit, sidomos të dënimit me heqje të lirisë , dënimitme burgim, mirëpo kjo degë e shkencës merret me efikasitetin tëekzekutimit të sanksioneve tjera penale, sic janë: masat edukuese,dënimet alternative,dënimet plotësuese si dhe të ashtquajturatsansionet parapenale(vrejtja gjyqësore).Penologjia merret edhe me
  24. 24. 24studimin e personalitetit të kryesit të veprës penale dheindividualizimin e dënimit gjatë fazës së ekzekutimit të tij, si dhe meorganizimin e jetës dhe punës në shtëpinë ndëshkuesepërmirsuese.Edhe penologjia konsiderohet si shkencë interdisiplinarengase në përmbushjen e misionit të saj ajo shfrytëzon njohuritë dherezultatet e shkencave tjera e vecmas të kriminologjisë, sociologjisëdhe statistikës.Nga lënda e studimit dhe qëllimet e saja, del qartë se penaologjiadhe shkenca e së drejtës penale kanë marrëdhënje të ngushta.Madjepër nga natyra njëra ndaj tjetrës janë kompementare.5.K r i m i n a l i s t i k aKriminalistika është shkencë e cila merret me zbulimin e vepravepenale dhe kryesëve të tyre, duke aplikuar metoda të ndryshmeshkencore dhe teknike.Objekt i kriminalistikës është prefeksionimi i masave dhe metodavetë policisë dhe gjykatës me qëllim të zbulimit të veparve penale dhekapjes së kryerësve të tyre.Krimi.ka rëndësi për të drejtën penale materiale si shkencë.Përshkencën e së drejtës penale është me rëndësi sepse i ofron tëdhëna për ngjarjen që ndodhin në jetën shoqërore dhe shërben sipiknisje në formësimin e veprave penale, në përcaktimin e e figuravetë veprave penale me ligj.Rëndësia e kriminalistikës shprehetsidomos në veprimtarinë praktike të organeve të ndjekjes penale.Për ta ushtruar funksionin e vet kriminalistika i përdor1.Teknikën kriminalistike,2.taktikën kriminalistike dhe,3. metodikën e kriminalistikës.Teknika kriminalistike përcakton mënyrën më adekuate për zbulimin,sigurimin, fiksimin dhe interpretimin e gjurmëve të veprave penaledhe provave materiale në përgjithsi dhe në kuadër të teknikëskriminalistike bëjnë pjesë:a.daktiloskopia, studimi i gjurmëve të gishtërinjëve
  25. 25. 25b.trasologjia, studimi i gjurmëve të këmbëvec.grafologjia, studimi i dorshkrimit dhe identifikimi i dokumenteved.balistika gjyqësore (studimi i armëve të zjarrta dhe lëvizja eprojektilit, fotografia gjyqësore , regjistrat penalë e tj.Taktika kriminalistike merret me studimin dhe përcaktimin emetodave të kryerjes së hetimeve, si dhe metodat e zbatimit të disaprovave dhe formimin e disa mjeteve provuese (ndëgjimi idëshmitarit,ndëgjimi i të pandehurit,ballafaqimi,kqyerja ekspertiza etj).Metodika kriminalistike merret me studimin dhe përcaktimin emënyrave dhe metodave më të përshtatshme për zbulimin e grupeveapo llojeve të pasacme të veprave penale dhe kryesve të tyre.Kësisoi, met.kri.stud.dallimet që shprehen gjatë fazës së bërjes së hetimevemidis veprave penale të vrasjes dhe faktkeqsive në komunikacion,ose dallimet e marrjes në pyetje të kryerësve të veprave penale tëvjedhjes, të mashtrimeve, të sabotimeve dhe diversioneve tëfalsifikimit të dokumeteve etj.6.Mjekësia gjyqësore apo forenzikeMe ndihmën e mjeksisë gjyqësore konstatohen shkaqet e vdekjes nëraste kur dyshohej se vdekja është shkatuar me dhunë, pastajhulumtohen gjurmët që janë shkaktuar me rastin e kryerjes së veprëspenale,siq janë gjurmët e gjakut,të pështymës, qimeve etj.Mendihmën e mjeksië gjyqësore në të drejtën penale konstatohet se aështë fjla për lëndimin e lehtë apo të rëndë trupore, a është dëmtuarrëndë shëndeti i njeriut etj.Kjo është shkencë ndihmëse e të drejtëspenale meqë me ndihmën e saj bëhet konstatimi dhe kualifikimi i drejti veprës penale.Mjeksia është shkencë interdisiplinare në kuadër të së cilës bëjnëpjesë: 1. tanatologjia,me ndihmën e së cilës konstatohet se vdekja ishte natyrale apo e dhunshme(vrasje), 2. Traumatologjia është shkencë e cila merret me sdudimin e llojeve të lëndimeve,
  26. 26. 26 3. Toksikologjia merret me studimin e helmeve dhe efektin e tyre në organizmin e njeriut, 4. Seksologjia është shkenca e cila meret me studimin e marrëdhënieve seksuale, në vecanti të delikteve seksuale që janë me rëndësi për të drejtat penale.7.Psikatria gjyqësorePsikiatria gjyqësore studion smundjet psikike dhe qrregullimet tjerashpirtërore, të cilat kanë lidhëshmëri me të drejtën penale ngase nëdisa raste këto qregullime psikike janë shkatar i kriminalitetit.8.Psikologjia gjyqësoreNë aspektin penal psikologjia gjyqësore përkufizohet si degë eshkencës, e cila merret me studimin e proceseve psikike tëpjesmarrësve në procedurën penale(të fajsuarit, të dëshmitarit,ekspertit etj.) dhe në bazë të njohurive të saj i ofron të dhëna tëcmueshme gjykatës për saktësinë e dëshmive të këtyre personave.Kjo degë e shkencës në literaturë emërtohet dhe si psikologji eprocedurës penale.Psiklogjia gjyqësore në lëmin e së drejtës penalemerret edhe me studimin e cështjeve psikologjike të kryesit të veprëspenale, të përmirsimit dhe riedukimit të tij, madje merret merret mestudimin e problemeve të psikologjisë së burgut, me psikologjinë eparandalimit të kriminalitetit, me psikologjinë e nxjerrjes së ligjeve ,me psikologjinë e interpretimit tyre etj.Ë gjyqësore është degë ndihmëse dhe aplikative dhe ka rëndësi tëmadhe praktike në lëminë e së drejtës penale në përgjithsi, nëvecanti të procedurës penale dhe gjatë fazës së ekzekutimit tësanksioneve penale.Gjithashtu me ndihmën e psikologjisë dhe degëve të saja përcaktohetniveli i zhvillimit psikik i të miturve, si kategori e posacme e personaveqë kryejnë vepra penale etj.Psikologjia , me njohuritë e saj i ndihmon legjislacionit penal dhegjykata me rastin përcaktimit të veprave penale, përgjegjësisë penaledhe sanksioneve penale
  27. 27. 27Kapitulli IV. ZHVILLIMI I SË DREJTËS PENALEI.DISA KARAKTERISTIKA TË PËRGJITHSHME TË ZHVILLIMIT TË SË DREJTËS PENALEE drejta penale është rezultat i zhvillimit të gjthmbarshëm e të gjatëhistorik të njerzimit.Për këtë arsye disa autorë pohojnë me vend sehistoria e së drejtës penale është në fakt historia e civilizimit tënjerëzimit.Zhvillimi i shoqërisë ka kushtëzuar që e drejta penale tamodifikoj përmbajtjen dhe principet e saja.Gjatë zhvillimit historik nëtë janë inkorporuar institute dhe instrumente të reja, të cilat gjithnjë emë tepër këtë degë të drejtësisë e kanë bërë më humane dhe krahaskësaj e ka ruajtur funksionin e saj në mbrojtjen e të mirave juridike tëshoqërisë dhe të individit.Kësisoi në krahasim me të drejtën penaletë kohës së lashtë dhe të mesjetës , e cila është karakterizuar përnga arbitrariteti,vrazhdësia dhe dënimet shumë të rënda , e drejtpenale e mëvonshme ,e sidomos ajo e tansihmja , është mëracionale dhe më humane.Në zhvillimin e së drejtës penale në të kaluarën dhe tani ndikojnëfaktorët të shumtë dhe të natyrës së ndryshme, sic janë karakteriirregullimit shoqëror dhe politik, shkalla e zhvillimit dhe forcat eshtetit, raportet e klasave e tj, gjithashtu në zhvillimin e së drejtëspenale ndikojnë edhe zhvillimi i teknikës dhe i civilizimit, religjioni,filozofia, idelogjia dhe tradita e në vecanti shkenca e së drejtë spenale dhe shkencat tjera që merren me studimin e kriminalitetit.Përndryeshe , fillet e së drejtës penale ndeshen që në bashkësinë eparë njerëzore, sepse që atëhere njerëzit e kanë paraë të nevojshmese duhet reaguar kundër atyre personave që i kanë dëmtuar interesate përbashkëta.II.PERIUDHA E BASHKËSISË SË PARË NJERËZORE DHE FILL ET E SË DREJTËS PENALEBashkësia e parë shoqërore shfaqet me formimin e njeriut dhe zgjatëgjer me paraqitjen e shteteve të para.edhe në këtë periudh ngjaninekcese që i cenonin rregullat e jetës shoqërore të bazuara në të
  28. 28. 28drejtën zakonore,është dashur patjetër të reagohet në këto ekcese,meqense akoma nuk ishte e formuar shteti dhe e drejta , përkatsishte drejta penale, këtë reagim e kryente familja apo fisi dhe kishte përqëllim që të mbrohet shoqëria nga veprat e këtilla të dëmshme.Ndaj cenuesve të këtyre rregullave bashkësia më së shpeshti bëhejdëbimi nga bashkësia, hakmarrja, në vecanti gjakmarrja dhekompozicioni.1.Dëbimi apo përzënia nga bashkësiaD.është forma e parë dhe më e lashtë e reagimit ndaj sjelljeve tëndaluara.Është shqiptuar vetëm ndaj anëtarëve të bashkësisë dhevetëm për raste më të rënda të delikteve.Për shkak të kushteve që kanë mbizotruar atë kohë , disa autordëbimin nga bashkësia e kanë barazuar me dënimin me vdekje,sepse personi që i shqiptohej kjo masë nuk gzonte kurfarëmbështetje dhe mbrojtje nga bashkësia e vet, kështu që cdo momenti kanosej rreziku nga uria, të ftohtit, nga egërsirat.Ndërsa reagimet ebashkësive tjera ndaj të huajve kanë qenë të pamshirshme.2.Hakmarrja dhe gjakmarrjaKjo form e reagimit qëndron në faktin se personi i dëmtuar apo tëafërmit e tij, reagonin kundër kryesit të delliktit apo anëtarëve tëfamiljes së tij, fisit, përkatsisht bashkësisë së fajtorit,duke i shkaktuarndonjë të keqe e cila duhej të ishte ekuivalente ose e keqe më emadhe se e keqja e shkaktuar viktimës.Gjakmarrja dhe në përgjithsi hakmarrja është aplikuar jo vetëm gjatëbashkësisë së parë njerëzore por edhe me lindjen e shtetit dhedrejtësisë, mirëpo ajo është kufizuar gradualisht dhe gjithnjë shkohejduke u ngushtuar rrethi i personave ndaj të cilëve mund të kryhejgjakmarrja përkatsiht hakmarrja.Sipas të drejtës zakonore shqiptare ,të afërmit e personit që jetonin ndaras nga kryesi , janë detyruar tëruhen 24.orë pas kryerjes së vrasjes, pas ktij afati ata kanë lëvizurlirisht.Gjakmarrja u kufizua edhe me institucionin e talionit i cili nënkupton“Sy për sy dhemb për dhëmb”, kjo është faza e parë e aplimit të njëlloj proporcioni në mes të keqës së pësuar dhe dënimit të
  29. 29. 29shkaktuar.Edhe pse sot tmerrohemi nga vrazhdësia e talionit, në atëkohë kur gjakmarrja nuk njihte kurfar limiti, ky ishte një progres imadh në drejtim të individualizimit dhe humanizimit të dënimit.Përndryshe parimin e talionit e hasim edhe në të drejtat e shkruaranë Kodin e Hamurabit i cili u nxorr në shekullin XVII .3.Kompozicioni apo shpagimi gjakutK.konsiston në dhënjen e dëmshpërblimit të caktuar viktimës osefamiljes së tij, më që rast kërkohej falje, përkatsisht shprehejkeqëardhje që ndodhi ajo e keqe.Së pari kompozicioni është aplikuarvetëm për veprat penale të vrasjes e më vonë zgjerohej edhe përvep.p. sic janë lëndimet trupore,fyerjet e nderit dhe autoritetit etj.Paraqitja e k.shënon një progres të madh dhe si një formë ekufizim të gjakmarrjes .K. në fillim ishte fakultativ, mirëpo më vonë duke i parë vetitë pozitivetë tij institucioni edhe shteti e përvetësoi këtë dhe me ligj eparashikoi si të obligueshëm.Edhe në të drejtën zakonore shqiptare kanë ekzistuar dy lloje tëpajtimit të gjakut : i vullnetëshëm dhe ai sipas urdhërit të pushtetit turkapo të bajrakut, në fillim tër.komp.i jepej viktimës mirëpo më vonëgjysma i jepej shtetit, këtu fillojnë edhe fillet e dënimit me gjobë.III.KARAKTERISTIKAT THEMELORE TË SË DREJTËS PENALE TË SHTETEVE SKLLAVOPRONAREShtetet skll.kanë ekzistuar gjatë një periudhe 4.mij vjecare.E drjeta skll. I ka kushtuar rëndësi të madhe mbrojtjes së pronësprivate dhe asaj të shtazëve, prodhimeve bujqësore, e në vecantskllevërve të cilat janë konsideruar si pronë e skllavopronarit.Në këtë formac.shoqër-ekonomik, edhe në lëmin ë e së drejtëspenale shprehen dallime në mes të njerëzve të lirë dhe skllevërve, sinë pikpamje të përgjegjësisë së tyre penale ashtu edhe në mbrojtjene personaitetit të tyre.Psh.nëse skllovopronari ka kryer vep.penale,në raste më të shpeshta ndaj tij është aplikuar parimi talionit apokompenzimi i dëmit, ndërsa skllavi edhe për delikte të imta janë
  30. 30. 30dënuar me dënime të rënda dhe të vrazhda, skllavi është konsideruarjo njeri por send. Dhe vrasja e tij është konsideruar si delikt kundërpasurisë.E drejta pena.në këtë periudhë ka pasur karakter teologjik, ashtuqë edrejta penale njeh një numër të vp.të karakterit fetar.E drejt.pena.skll.nuk është njohur parimi i ligjshmërisë përkitazi meveprat penale dhe dënimet, një numër shumë i vogël i cështjeve janërregulluar me ligj, kurse numri më i madh i marrëdhënieve shoqëroreka qenë i rregulluar me të drejtën zakonore.E drejta pena.skll.ka njohur lloje të shumta të dënimeve , të cilat përka natyrat ishin mjaft të rënda, të vrazhda dhe johumane, më sëshpeshti janë shqiptuar dënume me vdekje dhe lloje të ndryshme tëdëmtimeve fizike.Dënimi me vdekje është ekzekutuar me prejen e kokës, duke edjegur në grumbullin e drunjëve , duke e qar me anën ekuajëve.Dënim.me vdekje dhe ato fizike janë ekzekutuar publikishtme qëllim që të ushtroj frikësim te të tjerët.E drej.pen. e kësaj kohe nuk e ka njohur dënimin me heqje tëlirisë( në kuptimin e tanishëm) .Periu.skll.karakteriz.për mungesë të burimeve të shkruara, burimkryesor ka qenë e drejta zakonore, burime të shkru.apo ligje ka pasurpak, si më i rëndsishëm ka qenë Ligji i Hamurabit që u nxor nëshekullin XVII par epok.son.Në sist.skllav.nuk është shënuar ndonjë përparim në lëmin eshkencës së drejtës penale.IV.KARAKTERISTIKAT THEMELORE TË SË DREJTËS PENALE TË SHTETEVE FEUDALEEpoka e feudal.fillon në shek.V dhe zgjatë derinë shek.XVIII.Karakter. E të gjitha shte.feudal. është se kanë siguruar eksploatimine fshatarit nëpërmjet pushtetit të feudalit ndaj fshatarit.Këto dallimejanë shprehur edhe nëprmjet të ligjeve që nxirreshin në feudalizëm,në vecanti lidhur me ndëshkimin.Për të njetën vep.shumë më rënd
  31. 31. 31ndësh.fshatari( bujkrobi) sesa feudali. E drej.pen.feud.kishte karakterklasor ngase shprehte haptas interesin klasor e të klasës sësunduese feudale dhe shtresave tjera të larta, sic ishin :kastat, fisnikria dhe kisha.Përkundër karakterit kla.e drejtapenal.feu.në krahasim me të drej.pen.skll, ishte përparimtare, ngaseMandej fshatarit përkatsisht bujkrobit i ishte garantuar integritetitrupor dhe jeta, feudali nuk kishte të drejt ta vriste bujkrobin.Edhe në të drej.pena.feu.burim kryesor i së drej.ishte e drejtazakonore,Vetëm një numër i vogël i cështjeve ishte rregulluar me ligj,edhe në këtë sist.nuk ekzistonte parimi i ligjshm.Lidhur me vepr.penal.dhe dënimet dhe kjo ka mundësuar arbitrariteine gjykatave dhe ato mund të shqiptonin dënime të rënda apo të lehtasipas bindjes së tyre.Jurispondenca në përgjithsi ka qenë në anarki, cdo feudal synonte qënë teritorin e vet të siguroj jurispondencë vetanake ti parashefvepr.pen.dhe dënim.sipas vullne. Të tij.Në të drej.pen.feud.franceze përvec të drejtës zakonore , si burimkryesor ishin e drejta romake, e drejta kanonike (kishtare ), praktikagjyqësore si dhe dhe një numër i konsiderueshëm i dekreteve –urdhëresave të mbretërve.Si karakt.tjetër e ligj.feud. ishte mbroj.primare e pronës,rëndësi të madhe u kushtohej llojeve të ndryshme të vjedhjeve,grabitjeve dhe vjedhjeve grabitcare.Gjithashtu ligjet parash.një numër të madh të vep.pen.kundërsunduesit dhe shtetit, kundër religjionit, moralit dhe personalitetit tënjeriut.Sa i takon dënimeve ato nuk kanë ndryshuar shumë ngasist.skll.edhe në shtet feud.vend dominant kishte dënimi me vdekje
  32. 32. 32dhe llojet tjer.të dën.fizike si psh.preja e veshëve, duarve ose hundës,nxjerrja e syve etj.E drej.pen.feud.nuk e ka njohur dënimin me burg në kuptimin etanishëm.Gjatë mesjetës dënimet me vdekje ishin shqip.ndaj një numri tëveprave pen.kundër fesw.,kundër moralit madje edhe për lloje tëvjedhjeve të rëndomta.Dënimet me vdekje janë shqiptuar mjaft shpesh, ku nga njëdokument i arkivit të Spanjës, sipas të cilave vetëm gjatë shek.XVIjanë dënuar më se 300.000 veta me dënim me vdekje .Dënimet me vdekje janë ekzekutuar në mënyrë shumë të vrazhdëdhe barbare,nëpërmjet varjes, prerjes së kokës , coptimi i tëdënuarit,mbytja në rrota , djegja në grumbull. E drunjëve., varrosjapër së gjalli, duke e lënë të vdes nga uria, duke e futur në ujë të valëetj.Ka ekzistuar edhe dënimi me dëbim pastaj dënimet kundërpasuriswore, sic janë dënimi me konfiskim të pasurisë dhe dënimi metë holla dhe këto paraqitnin burim të rëndsishme të ardhurash përpasurimin e e arkës së sunduesve dhe të feudalëve të asaj kohe.Në feudalizmin e hershëm që përfshinë periudhën prej shek.V-XI edrej.pen.kryes.bazohet në të drejtën zakonore dhe në dispozi.ligj.që inxjerrnin perandor. Në shtet gjermane, sic ishte Perandoria eBurgundëve,Ostrogotëve,Viziogotëve,Langobardëve etj..ligjetquheshin “Leges Barborum” “të drejta popullore” që përmbanin edhetë drejta penalo juridike.Në francë u nxor ligji Salik” Lex Salicia”,pastaj ligjet Kapitullarie që i nxirrnin perandorët.Në këto ligje kishtedhe dispo.penale.Në periudhën e mesjetës ose feudalizmit të zhvilluar shek.IX-XVedrejta penale karakt. Përnga partikularizimi.Në këtë kohë në vend tëpërgjegjsië objektive aplikohej përgjegjsia subjektive-përgjegjësia nëbazë të fajit.Në periudhën e shthuarrjes së feudalizmit ishin të shpeshtakryengritjet mes fshatrëve, në luft kundër tyre feudalët ashpërsunarepresionin ndaj tyre de në këtë periudhë u bënë kodifikime të
  33. 33. 33rëndsishme në lëmin e së drejtës penale më të rëndsishëm ishin Kodii përgjithshëm gjerman “Constitutio Criminalis Carolina në vitin 1532,Kodi penal i Bavarisë në vitin 1751, Kodi Pen.i Austrisë i MariaTerezes në vitin 1768 dhe Kodi Penal i Prusisë në vitin 1794.E drejt.penale =sikundër edhe shkencat tjera shënon stagnim nëfeudalizmin e hershëm, mirëpo duke filluar nga shek.XII kur edhe uparaqitën shkollat glosatore dhe postglasatore, e sidoms nëshek.XVII u zhvillua dukshëm.Gjatë shek.XVII u bënë kodifikIme tërëndësishme në lëmin e së drej.pen.Njiherit e drej.pen.filloi të përpunohej në mënyrë sistemat, me që rastlindën nocion.lidhur me vep.pen dhe tipa. e saj.themelore.Shkenca e së drejtës penale e kësaj periudhe arriti ti përkufizojinstitucionet themelore të së drejtës penale dhe ti sistemoj ato.-Me këto të mbërrime u krijuan parakushte të volitshme për njëzhvillim të hovshëm të së drejtës penaleV.IDETË PENALO JURUDIKE NË VEPRAT E FILOZOFËVE DHE ILUMINISTËVE GJATË SHEKULLIT XVII DHE XVIII.Periudha prej shek.XV-XVII karakterizohet për nga procesi ishthuarjes së sistemit feudal dhe lindje e sistemit kapitalist, dukefilluar nga shek.XVI vërehen marrëdhënje shoqëroro ekonomikekapitaliste në kuadrin e sistem.feudal.Këto marrëdhënjë të reja u penguan nga sitemi feudal dheinstutucionet e tia.Zhvillimi i forcave të reja prodhuese kishte arriturnë nivel që nuk përkonte më me sistemin feudal ekzistues gradualishtpor në mënyrë të sigurt e dobësonte bazën e ekzistencës të sitemitfeudal..Kështu edhe pse akoma nuk u formua sistemi kapitalist,
  34. 34. 34në gjiun e sistem.feud. u formua një klasë e re e cila me forcën e sajekonomike që dispononte , i siguroi vetit pozita të forta edhe para setë vinte në pushtet.Aleatë të klasës së re që u formua në feudalizim, ishin filozofia dheteoria politike.Kësisoji mendimtarët më progresiv , filozofët dhejuristët si përfaqsues të renesancës dhe humanizmit, me veprat etyre ngritën zërin kundër vrazhdësisë së jurispondencës feudale,kundër arbitraritetit të feudalëve dhe gjyyatave të tyre dhe kundërpabarazisë së njerëzve.Filozofët, iluministët shkenctarët duke e sulmuar vrazhdësinë esist.feud., me mendimet e tyre progresive kontribuan në mas tëmadhe që e drejta penale dhe shkenca e së drejtës penale tëzhvillohet më shpejt.Në mesin e filoz.ilumin.që më së tepërmikontribuan që shkenca të lirohej nga teologjia, që të mbrohen tëdrejtat natyrore të njeriut, që të sigurohet barazia, ligjëshmëria,tëhumanizohen dënimet e tj. Janë Grociusi,Beconi,Monteskio,Hopsi,Volteri, Ruspoi etj.HUGO GROCIUSI KA THEMELUAR TË ASHTQUAJTURËNSHKOLLË NATYROrE të drejësisë.Sipas tij duhet bërë dallimin nëmes të drejtës natyrore dhe të drejtës hyjnore, e ka kritikuar ashpërndikimin teologjik të mesjetës, shumë veprave penale të karakteritfetar ua mohon karakterin e veprave penale dhe sipas tij duhetkonsideruar si vepra penale vetëm ato që dëmtojnë të drejtat tënjeriut,është angazhuar që të bëhën kufizime në procesin endëshkueshmërisë .2.Koncepcionet e Monteskies, Volterit dhe RusosM. në veprën e tij të mirnjohur “Fryma e ligjit”(L’espirt des lois) që upublikua në vitin 1748, si jurist filozof dhe sociolog ngriti zërin kundërarbitraritetit vrazhdësisë dhe pabarazisë që ekzistonet ne gjykatatfeudale,Mont.lanson teorinë e ndarjes së pushtetit politik nga aiekzekutiv.Në lëminë e së drejtës penale ka përfaqsuar mendimet qëedhe sot janë aktuale, se krimi më mir është të parandalohet.Sipas tijnë parandalimin e krimit efekt më të madhë do të ketë ndjenja ekryesit se ai me siguri do të ndëshkohet për veprën penale , sesaashpërsia e dënimit të shqiptuar.që masa e dënimit të jetë sipas
  35. 35. 35peshës së krimit, duhet braktisur torturën, aplikimi i dënimit me vdekjeduhet kufizuar, se në rrethana normale dënimet më të buta ushtrojnëefek më të mirë se dënimet e rënda.RUSO (80) , në veprën e tij kapitale “Mbi kontratën shoqëore”( lecontrat social 1762), ku sipas tij me formimin e shtetit e drejta endëshkimit i është besuar shtetit , i cili nëpërmjet gjykatës dhe nëinters të individit dhe shoqërisë e ndëshkon kryesin e veprëspenale.Sipas këtij koncepti me kryerjen e veprës penale individishkakton reagimin e bashkësisë shoqërore – shtetit , kurse shteti erealizon këtë reagim në bazë të autorizimeve që i janë besuar mekontratë.Sipas tij të gjith qytetarët kanë të drejtë të trajtohen nëmënyrë të barabart pranë gjykatës dhe organeve tjera të shtetit .Nëpikpamje të ndëshkueshmërisë , të gjith njerzit janë të barabart.Rusoikontriboi në të drejtën penale që të respektohet parimi i ligjshmërsisëlidhur me veprat penale dhe dënimet.VOLTERI, EDHE V.SIKUNDËR EDHE Becario e kritikoi rrept tëdrejtën penale dhe jurispondencën penale feudale, për shkak tëarbitraritetit, vrazhdësisë dhe keqpërdorimit,vecmas kritikoi procedurën penale e cila mbështetej në parimet einkuzicionit dhe sipas tij procedurat e tilla ishin shkatare tëarbitraritetit, vrazhdësisë , torturës dhe sjelljes arbitrare ndaj tëakuzuarit.V.ishte kundër dënimeve të vrazhda dhe ekzekutimit të tij publik,shqiptimin e dënimit me vdekje lejonte vetëm përjashtimisht për veprajashtzakonisht të rënda, ai është angazhuar që në vend të dënimit mevdekje të aplikohej dënimi me heqje lirie me punë të dhunshme., ai gjithashtu angazhohej qëgjykata të bëjë diferencimin e e veprave penale dhe në bazë të kësajtë caktoj llojin dhe lartësisnë e dënimit dhe V. Është i pari në historiqë e shtroi preventivën në këtë bazë.3.IDETË E CEZARO BEKARIOS dhe ndikimi i tyre në legjislacionet Penale të shekullit XVIII
  36. 36. 36C.B. konsiderohet autori më i madh i shek.XVIII që më së teprërmikontriboi që t’i vehen themelet e së drejtës penale bashkohore.Meveprën e tij “Mbi krimet dhe dënimet”( Dei delliti e delle pene) që eshkroi në moshën 26. vjecare (1764) bëri një kthesë radikale në tëdrejtën penale të atëhershme, ne vecanti në politikën kriminale.Përshkak të ideve progresiste vepra e tij u përkthye në shumë gjuhë tëbotës dhe fitoi popullaritet të madhë në Evropë , e sidomos nëFrancë.Cez.Bek.idetë e tia progresive në lëmin e së drejtës penale i mbësh.Në teorinë mbi kontratën shoqërore të Rusos, duke kritukuarjurispondencën dhe legjislacionin e atëhershëm ai proklamoi këto ide:-Dënimi duhet t’i përgjigjet nevojave të mbrojtjes së shoqërisë ngakriminlitetit.Poqëse ai nuk është fare i nevojshëm ai shëndrrohet nëaktë dhune i cili zbatohet nga ana e shtetit;-Dënimet duhet të jenë në proporcion me veprën.Poqëse vepra ështëe rëndë edhe dënimi duhet të jetë i rëndë;-Dënimet e rënda,që nuk janë të nevojshme edhe në rastet kur nukjanë të dëmshme, prap janë në kundërshtim me arsyeshmërinë dhedrejtësinë;-Në përgjithsi dënimi duhet t’i përshtatet gjendjes në popull, e jo tëshëndrrohet në dhunë, ai duhet të jetë publik, i shpejtë, idomosdoshëm dhe sa është e mundur i lehtë;-Dënimi duhet të shqiptohen në interesin e mbarë të shoqërisë, e jovetëm në interesin e ndonjë grupi;-Qëllimi dënmit nuk duhet të jetë mundimi dhe hakmarrja për shkaktë veprës së kryer, por preventiv në mënyrë që kryesi në të ardhmëntë mos e përsërisë veprën penale.Njiherit dënimi dhet të ketë efekt preventiv ndaj personave të tjerë;-Sa më i lartë të jetë niveli i zhvillimit kultural, njerzit janë më tëndjeshëm, andaj edhe dënimet mund të jenë më të buta;-Ligjet duhet të jenë të qarta dhe t’i kuptoj populli.Andaj gjykatat nukkanë të drejtë t’i interpretojnë ligjjet, këtë mund ta bëjnë vetëm
  37. 37. 37ligjdhënësi.Gjykata mundet vetëm në bazë të përfundimeve logjike t’iaplikojnë ligjet;-Veprat penale dhe dënimet mund të përfshihen vetëm me ligj(parimii ligjshmërsië);-Procedura penale duhet të zhvillohet duke e kufizuar burgun hetues,duke i vlerësuar në mënyrë të lirë provat, gjykimi duhet të jetë publik ,të pandehurit duhet t’i sigurohet mbrojtja , kurse tortura duhetbraktisur;-Dënimet me vdekje , pëvevc rasteve të jashtzakonshme , nuk është inevojshëm, por është i dëmshëm.Ky nuk është i drejtë , por ky nëfakt është luftë e kombit kundër një qytetari.Një seri ligjesh apo kodesh penale që u nxorrën kah fundi i shekullitXVII , në masë të konsiderueshme i përqafuan idetë penalo juridike tëBekarios ,Monteskieut , Rusos dhe filozofëve të tjerë.Kështu në Toskani në vitin 1786 u nxorr kodi penal i ashtëquajjturCodice leopoldine, që e përpiloi komisioni në krye me Bekarion.Nëkëtë kod u obrogua tortura, damkosja me hekur të skuqur, prerja egjymtyrëve dhe dënimi me vdekje, i cili pas disa viteve prap uparapa.Në këtë kod të miturit konsideroheshin kategori e posacme tëcilët gjer në moshën 12.vjecare fare nuk mund të dënoheshin, pormund tiu shqiptoheshin vetëm masa edukuese , kurse personat prejmoshës 12-14 vjec, mund të dënoheshin vetëm në raste kur ishintëaftë të kuptojnë rëndësinë e veprës dhe t’i kontrollojnë sjelljet etyre.Kodi Leoopoldin i Italisë ishte kodifikimi i parë i së drejtës penalenë të cilin u shprhën idetë përparimtare të Bekarios dhe filozofe tëtjerë.Idetë e Cezario Bekario dhe filozofëve të tjerë u shprehën edhe nëKodin penal të Austrisë( i ashtëquajturi Jozefina 1787).Edhe me këtëkod u abrogua dënimi me vdekje , por ai u zavendësua me formëshmë më të rëndë të heqjes së lirisë me pranga , gjatë së cilës kohëi ndëshkuariedhe rrahej, gjithashtu u abroguan dënimet fizike me anëtë gjymtimeve, mirëpo edhe me këtë kod u parapa damkosja mehekurtë skuqur dhe rrahje me thupër dhe kamxhik.Me këtë kod undalua analoogjia dhe për herë të parë në historinë e së drejtëspenale u paraparë parimi i ligjshmërisë së veparve penale dhedënimeve.
  38. 38. 38VI.ZHVILLIMI I SË DREJTËS PENALE TË SHTETEVE KAPITALISTEMe revulucionin Francez të viti 1789 u përmbys sistemi feudal nëFrancë,pas revulucionit Francez filloi periudha e shkatërrimit tëfeudalizmit në tërë Evropën dhe në botë,Revulucion Borgjez i abrogoi privilegjet e feudalëve, afirmoi parimin elirisë, barazisë së të gjithë qytetarëve dhe aprimin e sovranitetit tëpopullit Ndryshimet e mëdha që u bënë në demokratizimin dhehumanizimin e marrëdhëniet shoqëroro-ekonomike , pati jehonë edhenë të drejtën penale.Idetë e filozofëve Montesk,Ruso,Volte e sidoms Cez.Bec, gjetënshprehje në aktet e para ligjore të Revulucionit Francez, Kështu nëDeklaratën mbi të drejtat e njeriut dhe qytetarit të vitit 1789 uformësuan parime me interes të posacëm të së drejtëspenale,Vecmas është i rëndsish.neni 6. i Deklaratës ku thuhej”Ligjimund të t’i parashoh vetëm dënimet e domosdoshme.Asksuh nukmund të dënohej për vepër , e cila para se të kryhej nuk ështëpërcaktuar me ligj si vepër e ndëshkueshme dhe për të cilën nukështë përcaktuar dënimi.Me këtë për herë të parë me një dokumentpolitik në mënyrë precize u shpreh parimi i legalitetit.Kodi i parë penal borgjez u nxor në Francë në vitin 1791Në këtë kod u realizuan të gjitha parimet e Deklaratës mbi të drejtat enjeriut dhe qytetarit .Në këtë kod për herë të parë shprhete ndarja në mes të drejtëspenale në dy pjesë; në pjesën e përgjithshme dhe në pjesën eposacme.Këto ndarje i përvetsuan të gjitha kodet që u nxorrën pas tij,si në vendet kapitaliste ashtu edhe ato socialiste .Në këtë kod u përvetsua parimi i ligjëshmërisë së veprave penale dhedënimeve, parimi barazisë së të gjith qytetarëve para ligjit, në mas tëmadhe u bë humanizimi i dënimeve., mundësia e shqiptimit të dënimitme vdekje u reduktua dukshëm.Sipas këtij kodi , dënimet janëpersonale , mund të godasin vetëm kryesin e vepr.penale, dominuesejanë dënimet me heqje të lirisë, kurse dënimet fiizike kryesisht uabroguan.
  39. 39. 39Me qëllim të evitohej arbitrariteti i gjykatave dënimet u parapanë nëmënyrë fikse , kjo ishte e meta më e madhe e këtij kodi, ngas ebëri tëpamundur cfardo lloji të individualizimit të dënimit nga ana egjykatave.Në këtë kod për herë të parë shprehen zgjidhje parimore dheprogresive që janë aktuale edhe sot e kësaj dite.KODI PENAL I NAPOLEONIT 1810Quhet Ko.i Napol.sepse vet Napol. E dekretoi, Ky kod së bashku meKodin e procedurës penale , në Francë hyri në fuqi më 1.janr të vitit1811.K.P.i N.parashihte dënime më të ashpëra .Dukshëm u rrit numri i veprave penale politike për të cilat mund tëshqiptohet dënimi me vdekje dhe dënimi me burg të përjetshëm, por në këtë kod u përvetsuan një varg zgjidhjesh nga kodi i vitit1791, edhe ky aprovoi parimin e legalitetit të veprave penale dhedënimeve ,qëllimi i dënimit ishte mbrojtja e shoqërisë duke ushtëruar efektfrikësimi,dënimet nuk ishin të parapara në mënyrë apsolute porrelative(minimumi max),parashihte institucionin e faljes si e drejtë e shefit të shtetit,veprat penale i ndante sipas peshës , në krime. dhe delikte.KPN. ushtroi ndikim të madh në kodet penale që u nxorrën pas tij dheky shërbeu si mostër për shumë kode që u nxorrën në Evropë gjer nëvitet shtaëdhjetë të shek.XIX, Kodi i Napol me disa ndryshimendodhet në fuqi edhe sot në Francë.Në vitin 1813 në Gjermani u nxorr Kodi penal i Bavarisë(86)Edhe në këtë Kod sikundër në kodin e Napol. Njihej parimi iligjshmërisë së veprave dhe dënimeve,
  40. 40. 40gjykatave u lehej mundësi e vogël e matjes së dënimit, ngaseparashihte suaza të vogla të minimumit dhe maksimumit.Karakterizohej me dënime të ashpëra ,Në bazë të konceptit të Fojerbahut se dënimi duhet të ushtrojpreventivën gjenerale me anë të frikësimit,dënimet me vdekje ishin të shpeshtanjihte edhe dënimin me burg të përjetshëm me pranga.Kodi Napol.dhe ai i Bavarisë shërbyen si mostra të kodeve tjera që unxorrën ne Evropë.Ndikim i madh i Kodit penal të Napoleonit u shpreh edhe në Kodinpenal të Spanjës(1822 dhe 1824, Greqisë(1824), Brazilit (1830),Japonisë (1880), Prusisë (1851) Portugalisë( 1852) Turqisë(1858)Belgjikës(1867),Austrisë(1852) dhe Italisë (1889).Kodi penal i Bavarisë ushtroi ndikim në Kodin penal të Gjermanisë(1871) në disa legjislacione të Zvicrës dhe në Kodin Penal tëSuedisë(1864)VII.SHKOLLAT NË TË DREJTËN PENALEZhvillimi i shkencave shoqërore dhe atyre ekzakte, e vecmas zhvillimii shkencës së të drejtës penale dhe paraqitja e legjislacionit penal nëEvropë, në gjysmën e dytë të shek XVII dhe në shekullin XIX,kontribuan në formimin e shkollave në të drejtën penale.Si shkolla kryesore në të drejtën penale konsiderohen: shkollaklasike, antropologjike, pozitive, sociologjike, shkolla neoklasike dheshkolla e mbrojtjes së re shoqërore.Këto shkolla në përgjithsikontribuan në mënyrën e vet në zhvillimin e shkencës së drejtëspenale dhe legjislacionin e vet penale.1.SHKOLLA KLASIKE
  41. 41. 41Kjo shkollë paraqitet në gjysmën e dytë të shek.XVII.Quhet klasikengase kundërshtarët e kësaj shkolle janë munduar që konceptet esaja t’i trajtojnë si të vjetruara- klasike.Sholla klasike me koncepcionet e tyre kishin reaguar ashpër kundërshkencës së drejtës penale,legjislacionit dhe jurispondencës sëatëhershme feudale.Si themelues dhe pëqrfaqsues të kësaj shkollekonsiderohen Cezario Becario dhe Anselm Fojerbah.Cezario Bekario në veprën e tij mbi krimet dhe dënimet formoiplatformën e kësaj shkolle, ngase në të drjetën penale shprehu nëmënyrë të qartë idetë e borgjezisë.Kontribut të madh në lindjen e kësaj shkolle dha edhe gjermani AnselFojerbah, ky me veprën e tij “Revizioni i parimeve dhe nocionevethemelore të së drejtës penale pozitive “(1800), Libri i drejtësisë sëtërë gjermane dhe disa punime tjera dha kontribut të madhë nëzhvillimin e shkencës juridike.Juristi anglez Bentam përpunoi teorinë e dobisshmërisë shoqërore tëdënimit të ashtquajturën “Teori utilitare” dhe ky autor prezentoi idetëlidhur me qëllimin e dënimit në luft kundër kriminalitetit.Kontributi më imadh i tij është në reformën e enteve ndëshkuese dhe legjislacionitmbi ekzekutimin e dënimeve, në drejtim të humanizmit tëekezekutimit të dënimit me heqje të lirisë, duke u mbështetuar nëidetë eXhonë Huardit i cili konsiderohet reformator më i madh i entevendëshkuese gjatë gjysmë së dytë të shek.XVIII.Kjo shkollë përkundër të metave të saja meqë ajo u shfaq në kohënkur akoma ishte në fuqi sistemi feudal,u angazhua që të evitohet pabarazia, arbitrariteti dhe tortura, kjoshkollë u ungazhua që të sigurohet liria dhe barazia e qytetarëve, sipas tyre kjo mund të arrihej me përcaktimin e veprave penale dhedënimeve me ligj, pra me aplikimin e parimit të legalitetit “nullumpoena nullum crimena sine lege”,
  42. 42. 42kjo shkollë gjithashtu preferonte që në të drejtën penale të aplikohejparimin e përgjegjësisë penale personale dhe subjektive,që dënimet të shqiptohen në pajtueshmërinë me peshën e veprëspenale dhe shkallën e përgjegjësisë penale.Nën ndikimin e ideve tëshkollës klasike u nxorrën një numër i madhë i kodeve penale tëvendeve të Evropës dhe botës në përgjithsi.Nocionet kryesor të së drejtës penale sic janë vepra penale, kryesidhe dënimi janë trajtuar vetëm si nocione logjike apstrakte dhejuridike, e jo si dukuri reale në jetën shoqërore,sipas tyre dënimi është vetëm si pasojë juridike e veprës së kryer,edhe kryesin e veprës penale e trajton si qenie apstrakte, sipas kësajshkolle vullneti i kryesit për të kryer një veprër penale është i lirë nukështë i detyrminuar nga faktorët tjerë, subjektiv dhe objektiv.,në idetë e këtilla gjenë mbështetje kërkesa që dënimi duhet të ketëkarakter retributiv(hakmarrës),sipas tyre përgjegjsia penale dhe dënimi duhet përcaktuar sipasveprës penale e jo sipas personalitetit të kryesit, sipas kësaj filozofietë gjith kryesit e veprës penale duhet të trajtohen njësoj para ligjit dhekryesisht njësoj të dënohen.Këto janë të metat kryesore të kësajshkolle , ngase edhe në rastet kur kryhen veprat penale të njëjta,rrezikshmëria shoqërore e tyre është e ndryshme,varësisht prejmotiveve nga të cilat është kryer, rrethanat personale të kryesit si dhenga një varg rrethanash tjera objektive dhe subjektive.Sipas kësaj shkolle dënimi është sanksioni themelor dhe i vetmi dheai duhet të kishte karakter hakmarrës ku kryesi i veprs penale medënim dhet të pendohet dhe t’i paguaj mëkatet dhe në këtë mënyrëdo të rivehet rendi moral që është cënuar me kryerjen e veprëspenale.Shkolla klasike në masë të madhe ka kontriibuar në formimin e sëdrejtës penale bashkohore, këtë e bërë duke formuar nocione dheinstitucionet e kësja dege të drejtësisë .
  43. 43. 43Si e metë e shkollës klasike konsiderohet se mendimet e veta nuk ibazonte në jetën reale , por mbështetej në koncepcionet metafizike tëlogjikës apstrakte, nuk e merrte parasyshë personalitetin e kryesit tëveprës penale dhe hulumtimet shkencore të shkencës sëkriminologjisë lidhur me faktorët e kriminalitetit.Kurse vecmas si anë pozitive e kësaj shkolle konsiderohej se forcoiparimin e legalitetit në të drejtën penale dhepërpunoi në baza shkencore institucionet e së drejtës penale.2.SHKOLLA ANTROPOLOGJIKENë gjysmën e shek.XIX u shënua një zhvillim i hovshëm i shkencavenatyrore dhe atyre shoqërore , vecmas shkencës së biologjisë,mjeksisë dhe sociologjisë.Ky zhvillim i shkencave natyrore dheshoqërore , krijoji kushte edhe për zhvillimin e shkencës së të drejtëspenale në bazë të postulateve të reja.Me arritjen e njohurive të reja shkencore , u kritikuan koncepcionet eshkollës klasike për arsye se nuk i kushtoi shumë kujdes studimit tëshkaqeve të kriminalitetit.Në bazë të këtyre kritikave dhe tëmbrrimeve të reja të shkencave nnatyrore dhe shoqërore u konkluduase vepra penale dhe kryesi i saj duhet të studijohen në aspektinbilogji,psikologjik, psikiatrik dhe sociologjik, kështu me aplikimin emetodave të reja dotë zbulohen faktorët e përgjithshëm dhe tëposacëm të kriminalitetit.Shkollat e para që janë marrë me studimin e shkaqeve apo faktorëvetë kriminalitetit shfaqn në itali.Këto shkolla quhen kriminologjike dhenë kuadrin e tyre në fillim paraqiten shkollat antropologjike, e më pasajo pozitive.Themelues i shkollës antrologjike është Cezaro Lombrozo(1835-1909) ai ishte mjek , psikiatër, e më vonë edhe profesor i mjeksisëgjyqësore, vepra e tij më e rëndsishme është “Njeriu kriminel” dhe“Antropologjia kriminale”Koncepcionet themelore të shkollës antropologjike C.L. i shtroi nëveprën e tij “Njeriu kriminel” (L’uomo deliquente) që u botua në vitin1876.Lombroze ishte mjek në burgun e torinos dhe profesor imjekësisë gjyqësore dhe për një kohë të gjatë studioi të dënuarit me
  44. 44. 44anë të metodva të ndryshme, ai më parë studioi kafkat e mijra tëdënuarve e pastaj studioi antropometrinë dhe fizigoneminë e disammijra kriminelëve në burgun e torinos, në bazë të këtyre studimeveLL. Konstatoi se një numër i konsiderueshëm personave të dënuarposedojnë anomali fizike dhe psikike. Dhe erdhi në përfundim sekriminelët janë një lloj i posacëm i gjinisë njerëzore(species generishumani) dhe kështu nxorri tezën e ashtëquajtur “Kriminel ilindur”(Deliquente nato) i cili mund të njihet nga të tjerë për ngatiparet të natyrës anatomike,ngase kokën e ka shumë të madhe aposhumë të vogël, ballin e ngushtë, nofullat e qitura, fiturën egjatë dhetë gjërë, sytë e shtrembër dhe të thelluar, buzët e holla, flokëteshpeshta, dhëmbët e rrallë dhe të mdhenjë, duart egjata, kursesipas karakteristikave fiziologjike dhe psikologjike njeriu kriminelmund të njihet ngase tek ai shfaqen anomali të ndryshme sic janë :mungesa e ndjenjës për dhembje( prandaj tatuazhohen-vizatojnëshkronja apo shkrenja në trup duke prerë apo shkuar lëkurën dheduke ngjyrosur vendin me ndonjë lëndë) u mungon ndjenja normalejanë mizorë, ndjejnë knaqsi pas kryerjes së penale janë tëpakujdesshëm etj.Këto anomali sipas LL . janë të trashiguara nga tëparët (stërgjyshit) e tyre, për këtë shkak janë të natyrës atavike .Në bazë të këtyre karaktersitikave Llomb.kriminelët i radhitë në5.grupe 1.Fajtorët e lindur, 2.Fajtor.e smurë psikik, 3.Fajtorët ngashprehia, 4.Fajtorët nga pasioni, 5.Fajtorëte e rastit.1.Fajtorët e lindur. Karakterizohen nga mungesa e ndjenjësmorale.Këta sipas LL.i posedojnë të gjitha tiparet e natyrësdegjeneruese anatmike, biologjike dhe psikologjike dhe ky grupiparticipon në rreth 40% të numrit të gjithmbarshëm të krimeve dhe sitë këtillë janë shumë të rrezikshëm, heret e fillojnë veprim. Krimin.dhejanë të papërmirsueshme.2.Fajtorët e smurë psikik, karakterizohen me të gjitha tiparet ekriminelve të llindur, mirëpo këto persëona lëngojnë edhe nga disasmundje psikike, nën ndikimin e të cilave ata kryejnë vepra penaledhe këto i ndanë në 3.grupe: në fajtorë të smurë psikik në kuptim tëplotë, në të marr moralë dhe gjysëm të marrë apo të ashtquajturmatoid.
  45. 45. 453.Fajtorët nga shprehia, nuk posedojnë tiparet e kriminelëve të lindur,mirëpo veprat penale i kryejnë për shkak të ndikimit të faktorve socialdhe për shkak të dobësive të tyre morale.4.Fajtorët nga pasioni, për nga natyra janë shumë të ndieshëm dhepër shkak të provkimeve të ndryshme shpejtë shqetsohen, dhe nënndikimin e shqetësimit apo tronditjes kryejnë vepra penale.këtopersona nuk kanë tipare të kriminelit të lindur, përkundrazi kanëtipare antikriminale dhe janë të pashëm, verat penale i kryejnë nënndikimin e pasionit dhe ndjenjave fisnike(dashuria prinërore, nderit tëcënuar etj), pas kryerjes së vepr.pena.pendohen.Kjo kateg.ekrim.merr pjesë në numrin e përgjith. Të krimin rreth 5-6%, në këtëkateg.hynë edhe fajtorët politik.5.Fajtorët e rastit, sipas LLO.nuk posedojnë veti të linduar e as tëfituara,por këtë e bëjnë nën ndikimin e faktorëve të jashtëm tëmjedisit shoqëror në të cilin jetojnë, këta persona sipas LLOm.janëmë pakë të rrrezikshëm dhe nuk duhet dënuar.Mendimet e tilla të Llom.u kritikuan ashpër ngase sipas kritikëveekzistojnë individ të cilët i posedojnë të gjitha tiparet të njeriutkriminel të lindur, por asnjë her nuk kanë kryer vepra penalepërkundrazi janë shumë të ndershëm,Llombrozo nën ndikimin ekëtyre kritikave i korigjoi qëndrimet e tia, mirëpo edhe më tej si faktorkryesor për kriminalitet i konsideron vetitë biopsiqike të njeriut, ndërsaai mohon ndikimin e faktorëve social në formimin e personaliteit tëcdo njeriu andaj edhe të delikuentit.Për kundër të metave edhe kjo shkollë pati ndikim të madhë nëzhvillimin e shkencës së drejtës penale dhe legjislacionin penal,ngase ua tërhoqi vëmendjen shkencëtarve dhe gjykata se duhetkushtuar rëndësi edhe personalitetit të kryesit.3.Shkolla pozitive ( 94 ) , shkolla pozitive paraqitet në fund tëshek.XIX në Itali, themelues të kësaj shkolle janë:1. Enriko Feri profesor i së drejtës penale, me veprën e tij “Sociologjiakriminale” (1884) dhe, Rafael Garafalo gjykatës, me veprën e tij “Kriminologjia",konsiderohet edhe si themelues i shkencës së kriminologjisë , sidisiplinë e pavarur nga e drejta penale dhe sociologjia.
  46. 46. 46Shkolla pozitive si dhe ajo antropologjike. E kritikoi ashpër shkollënklasike, duke ia mveshur fajin për shtimin e kriminalitetit.Sipas Feritshkolla klasike fare nuk i kushtoi rëndësi shkaqeve të kriminalitetit,por më tepër u përqëndruar në vënien e një sistëmi ndëshkimor qëkishte karakter hakmarrës.Sipas Ferit ekzistojnë tri kategori të faktorëve që ushtrojnë ndikimdominant në gjenezën e kriminalitetit edhe ate:A).Faktorët antropologjik ose individual: ato janë konstrukcion organiki fajtorit, nëpërmjet të cilit shprehen anomalitë e kafkës, trurit,sensibilitetit apo ndieshmërisë dhe të gjitha vecoritë tjerafizike.Konstitucioni psikik i kryesit karakterizohet për nga anomalitë eintelegjencës dhe të ndieshmërisë, kurse vetitë personale që shfaqensi faktorë të kriminalitetit janë raca, mosha arsimimi dhe edukimiprofesioni etj.B).Faktorët fizikë ;janë : klima, stina vjetore, tempratura vjetorekushtet atmosferike etj.C). Faktorët social, janë kushtet e mjedisit shoqëror në të cilat jetondelikuenti, si faktor socila që ndikojnë në kriminalitet janë :dendësia epopullsisë, rregullimi i raporteve në familje, sistemi i edukimit,prodhimi industrial, alkolizmi, mënyra e organizimit ekonomik dhepolitik, organizimi i administratës publike, manddej organizimi ijurispondencës dhe sitemi i legjislacionit penal.Nga kjo rezulton se shkolla poz.përpos anomalive antropologjike sishkaktar që ndikojnë në kriminalitet i potencon edhe faktorët socialdhe këto risi konsiderohen si përparim i shkencës së të drejtëspenale.Shkolla pozitive faktorët kriminogjen i ndanë në dy grupe a).A.Në grupin e faktorëve te të cilët rol dominant kanë faktorëtindividual apo të brendshëm(endogjenë) dheb).grupin e fajtorëve ku rol dominant kanë faktorët e jashtëm-social( egzogjen).
  47. 47. 47Edhe shkolla pozitive sikundër ajo antropologjike e bën ndarjen efajtorëve në pesë kategori1.fajtorët e lindur,2.fajtorët e smurë psikik3.fajtorët nga shprehia,4.fajtorët nga pasioni dhe5.fajtorët e rastit.Krahas ndarjes së fajtorëve shkolla pozitive bënë edhe ndarjen ekriminalitetit të gjithmbarshëm në dy grupe;1.Grupin e veprave penal.natyrore apo ataviste sic janëmorali,ndjenjat religjioze dhe patriotike dhe; 2.Grupi i veprave penale ligjore apo evolutive.ku bëjnë pjesë vepratpenale politike dhe ato kundër ekonomisë.Konsiderohen evulutiveapo ligjore ngase me ndryshimin e marrëdhënieve shoqëroroekonomike dhe politike, këto vepra penale e ndryshojnë figurën e tyreapo nuk konsiderohen fare vepra penale.Sipas shkollës pozitive vepra penale është rezultat i ndikimit tëfaktorëve antropologjik, fizik dhe social,Vullneti i njeriut është i determinuar(kushtëzuar), andaj njeriu sipastyre sillet ashtu sic është i detyruar e jo sic dëshiron,vullneti i tij nuk është i lirë sic pretendonin përfaqsuesit e shkollësklasike.Përgjegjsia penale të cilën e kanë pretenduar përfaqsuesit e shkollësklasike është konstruksion juridik që duhet hequr nga e drejta penaledhe në vend të saj duhet aplikuar përgjegjësinë shoqërore apoligjore,Sipas këtij koncepti kryesi i veprës penale domosdo duhetpërgjigjur për veprën e kryer, pa marr parasysh gjendjen e tij psikike.Dënimet janë masa të dobëta madje edhe të padobishme në luftëkundër kriminalitetit, nga se me dënime nuk mund të ushtrohet kurfarndikimi në faktorët që e kushtëzojnë kriminalitetin.Përfaqsuesit e shkoll.Poz. në vend të dënimeve propozojnë masasiguruese dhe këto masa i radhisin në 4.kategori:
  48. 48. 481.Masat preventive, apo substitute të dënimve, që konsistojnë nëndërmarrjen e masave ekonomike, sociale dhe pedagogjike ;2.Masat e kompensimit të dëmit ;janë të karakterit civilo-juridik dhekonsistojnë në kompenzimin e dëmit viktimës;3.Masat represive, parashihen për vepra penale të lehta dhekonsistonin në shqiptimin e dënimt me burg, detyrimin e ushtrimit tëpunës së dhunshme, ndalimin e ushtrimit të profesionit të caktuar apozejes etj;4.Masat eliminatore, këto masa duhet aplikuar ndaj kryesve trëveprave penale më të rënda dhe më të rrezikshme.Ndaj kryesve tëkëtillë të veprave penale propozohej internimi në kolonitë ekoperativave bujqësore, vendosja e tyre në spitale psikiatrike dhedënimi me vdkje .Eneriko Feri formësoi këto përfundime që duhet aplikuar në lëmin esë drejtës penale:a) nocionin e veprës penale, që sipas shkollës klasike dhe neoklasikeishte nocion kryesor, duhet zavendsuar me nocionin e rrezikshmërisësë kryesit;b).nocionin e përgjegjësisë morale, i cili ishte bazë e përgjegjësisëpenale dhe fajësisë , duhet zavendsuar me nocionin e përgjegjësisësociale apo shoqërore,c) nocioni e dënimit, i cili është institucion i pakuptimt dhe ipadobishëm, duhet zavendsuar me sistemin e masave sociale,preventive dhe individuale si dhe me masat terapeutike represive dheeliminatore.Nëse i bëjmë një vështrim kritik ideve të shkollës pozitive , mund tëkonkludojmë se edhe përkundër ca të metave,ajo dha kontribut të madhë në zhvillimin e shkencës së të drejtëspenale dhe legjislacionit penal.

×