• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Lnda drejta penale
 

Lnda drejta penale

on

  • 2,755 views

petrit Zogaj

petrit Zogaj

Statistics

Views

Total Views
2,755
Views on SlideShare
2,755
Embed Views
0

Actions

Likes
1
Downloads
21
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Microsoft Word

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Lnda drejta penale Lnda drejta penale Document Transcript

    • LËNDA DHE FUNKSIONI I SË DREJTËS PENALEI.NOCIONI DHE KARAKTERISTIKAT THEMELORE TË SË DREJTËS PENALEShoqëria i kundërvehet kriminalitetit , meqë kriminaliteti rrezikonrendin juridik dhe social, kushtet elementare të jetës së përbashkët ,vlerave themelore të njeriut dhe shoqërisë.Veprat me të cilat cenohet , dëmtohet apo asgjësohet vlerat juridiketë njeriut dhe të bashkësisë së caktuar, në të drejtën penale quhenvepra penale apo me një term të përgjithshëm kriminalitet.E drejtapenale është një ndër mënyrat dhe mjetet me të cilat mbrohetshoqëria dhe luftohet kriminaliteti.E drejta penale e ushtron mbrojtjennga kriminaliteti duke përcaktuar me ligj se cilat vepra apo sjellje tërrezikshme konsiderohen vepra penale dhe të cilat lloje të dënimeveapo të të sanksioneve të tjera penale mund t’u shqiptohet kryesve tëveprave penale.Me termin e drejta penale nënkuptojmë një degë të legjislacionitpozitiv të shtetit të caktuar dhe një degë të shkencave juridike ,përkatsisht të shkencës së të drejtës penale.Si degë e legjislacionit pozitiv, e drejta penale është sistem i normaveligjore me të cilat përcaktohet se cilat vepra të njerëzve konsiderohenvepra penale dhe far lloje të dënimeve apo të sanksioneve penale dot’u shqiptohen kryesve të tyre.Me nocionin e këtillë përcaktohet vetëm kuptim formal , ngase cekenvetëm elementet apo tiparet formale( juridike) të së drejtës penale.Në kuptimin material e drejta penale kufizohet duke pasur parasyshveprat penale , qëllimin dhe funksionin e kësaj dege.Së këndejmi e drejta penale në kuptimin material përkufizohet sidegë e drejtësisë me të cilën mbrohen nga veprat penale
    • 2marrëdhënjet e caktuara të shoqërisë, të mirat juridike që i përkasinshoqërisë dhe individit.Duke i gershetuar elementet e kuptimit formal dhe material, e drejtapenale mund të përkufizohet si sistemi i normave juridike me të cilat ,me qëllim të mbrojtjes të marrëdhënieve shoqërore , parashihenveprat penale dhe sanksionet penale që do t’u shqiptohen kryesve tëvepprave penale.E drejta penale e secilit vend ështe shprehje e atyre marrëdhënieveshoqërore që ekzistojnë në atë vend.Mirëpo përkundër dallimeve qëekzistojnë midis të drejtave penale të shteteve të caktuara ,ekzistojnë edhe ngjashmëritë e konsiderueshme , sidomos lidhur membrojtjen e të mirave që i përkasin individit .Kshtu psh. vrasjaplagosja , vjedhja , cënimi i nderit dhe autoritetit konsiderohen sivepra penale në të gjitha të drejtat penale bashkohore , pa marrëparasysh rregullimin shoqëroro-ekonomik që është i pranishëm nëvendin përkatës .Si karakteristikë themelore e së drejtës penale është se kjo është edrejtë ligjore .Është ligjore meqë kjo degë e drejtësisë i rregullon cështjet nga lëmii saj vetëm me ligj , e jo me ndonjë akt tjetër nënligjor apo norma tjerajuridike. E drejta penale njeriun të drejta dhe liritë e tia si dhesistemin e caktuar shoqëroro-politik e mbron duke paraparë dënimedhe sanksione tjera penale ndaj kryesve të vepravepenale.Sanksionet penale janë llojet më të rënda të sanksioneve tëcilat zbatohen duke përdorur dhunën dhe me to , kryesve të vepravepenale u kufizohet apo u merret liria, nderi, pasuria , të drejatt tjera ,madje edhe jeta në rasate kur shqiptohet dhe ekzkutohet dënimi mevdekje.Prej këtyre sanksioneve , dënimi është lloji më i rëndë isanksioneve penale me të cilin përvec qortimit publik të shoqërsië përveprën e kryer, synohet që kryesi gjatë vuajtjes së dënimit tëpërmirsohet dhe të kthehet si anëtarë i dobishëm i shoqërisë.Ndërsa një ndër karakteristikat themelore e të drejtës penale ështëparimi i ligjëshmërisë .Ky parim është garancion i progresit ,humanizmit dhe demokracisë , nga se ky është njëkohsisht edhe njëinstrument i fortë për mbrojtjen e qytetarëve nga arbitrariteti eventual i
    • 3shtetit.Shteti, përkatsisht gjykata mund ta thirrin në përgjegjësi penaleqytetarin dhe mund t’i shqiptojnë sanksion të caktuar penal,vetëmnëse ai ka kryer ndonjë vepër e cila më par , me norma penalejuridike është paraparë si vepër penale. LËNDA E SË DREJTËS PENALELëndë e së drejtës penale është vepra penale, kryesi i veprës penaledhe sanksionet penale.E drejta penale është degë e legjislacionitpozitiv të një shteti me të cilën përcaktohen se cilat veprakonsiderohen vepra penale, kushtet që duhet përmbushen për tëkonsideruar një person penalisht i përgjegjshëm dhe cili lloj isanksionit penal mund t’i shqiptohet. drejt penale pozitivie .Veprat penale si dukuri negative kanë qenë të pranishme, dhe tanikryhen në të gjitha formacionet shoqëroro-ekonomike .Vepra penalepërvec formës së saj juridike që është caktuar me ligj , në fakt ështëedhe një ngjarje reale në botën e jashtme , me të cilën cenohet apoasgjësohen të mirat juridike të bashkësisë shoqërore dhe të njeriut,sic janë: rregullimi shoqëroro-ekonomik, siguria e vendit , të drejtatdhe liritë e njeriut, integriteti i tij trupor, nderi, autoriteti, martesa ,familja etj.Mjetet me të cilat e drejta penale ushtron mbrojtjen jurdike nga veprapenale janë sanksionet penale.Këto u shqiptohen personave të cilëtme veprat apo sjelljet e tyre i kanë cenuar apo i kanë dëmtuar tëmirat juridike që mbrohen me këtë degë të drejtësisë.Sanksionetpenale shqiptohen dhe aplikohen kundër vullnetit të kryesit dhekonsistojnë në marrjen apo kufizimin e disa të drejatve të cilat i kanëgëzuar gjer në momentin e kryerjes së veprës penale në bazë tëkushtetutës dhe normave tjera juridike.Në krahasim me të kaluarëntani sanksionet penale që u shkaktohen kryesve të veprave penalekanë më pak karakter retributiv(hakmarrës) dhe tani intenca e tyreështë përmirsimi i kryesve të veprave penale meqëllim që ai tëkthehet si anëtarë i dobishëm i shoqërisë.FUNKSIONI MBROJTËS I SË DREJTËS PENALEFunksioni mbrojtës i së drejtës penale manifestohet nëpërmjetmbrojtjes së shoqërisë nga kriminaliteti dhe në kuadër të kësaj e
    • 4drejta penale ka për detyrë që të mbroj rregullimin e caktuarshoqëroro ekonomik dhe politik.E drejta penale ka për detyrë që t’i mbroj edhe të mirat juridike tëposacme që i përkasin njeriut dhe qytetarit, sic janë: jeta e njeriut ,integriteti trupor, liritë dhe të drejtat , nderin, autoritetin , barazinë dhesigurinë e qytetarëve etj.Këtë funksion mbrojtës e realizon duke iparaparë se cilat vepra shoqërore konsiderohen vepra penale dheduke i paraparë dënimet dhe llojet tjera të sanksioneve penale ndajkryesve të veprave penale .Shqiptimi i dënimeve dhe i sanksionevetjera penale ushtrohet duke u respektuar forma e caktuar me ligjin eprocedurës penale në bazë të parimit “që askush i pafajshëm tëmos dënohet, kurse fajtorit t’i shqiptohet dënimi merituar.Funksioni mbrojtës i së drejtës penale është fragmentar, nga se mekëtë degë të drejtësisë mbrohen vlerat më të rëndësishme , mëelemntare të individit dhe të bashkësisë.Mbrohen ato të mira apo atovlera të cilat janë të domosdoshme për ekzistencën e shoqërisë , dhetë individëve, duke marrë parasysh intensitetin e rrezikshmërisëshoqërore, mënyrën e kryerjes, shkallën e fajsisë etj.Psh.nukkonsiderohet vepër penale dëmtimi nga pakujdesia e sendit të huaj ,nuk ndëshkohet cdo tentim i ndonjë vepre penale, apo cdo lëshim idetyrimeve familjare.Vlerat tjera të shoqërisë dhe të individit mbrohenme norma tjera sic janë: normat e të drejtës civile, të drejtës familjare,të drejtës administrative.Nga kjo rezulton se se funksioni mbrojtës isë drejtë spenale është i karakterit subsidiar, ngase shprehet vetëmnë rastet kur vlerat e përmendura nuk mund të mbrohen me mjeteapo mënyra tjera, Ndërsa e drejta civile raportet e subjektëve juridiknë fushat e veta i rregullon në tërësi.Funksioni mbrojtës i së drejtës penale shprehet edhe me rastinshqiptimit , e vecmas gjatë fazës së ekzekutimit të dënimit dhesanksioneve tjera penale, ngase aplikimi i sanksioneve penale nukka për qëllim vetëm të dënoj apo ti shkaktoj ndonjë të keqe kryesit tëveprës penale , por në radhë të parë ka për qëllim që të përmirsojatë që në të ardhëmen të mos kryej vepra penale dhe të bëhetanëtarë i dobishëm për vete dhe për shoqërinë.
    • 5MARRËDHËNJET E SË DREJTËS PENALE NDAJ DEGËVE TË TJERA TË DREJTËSISËE DREJTA penale degë e sistemit juridik dhe së bashku me degëttjera juridike kj për qëllim mbrojtjen e shoqërisë dhe të individëve ,nga kjo rezulton se e drejta penale ka marrëdhënje të caktuara medegët tjera të drejtësisë, por megjithate ajo është një degë juridikeplotsisht e pavarur që lëndën e vet dhe metodat e veta për studimine cështjeve nga lëmi i saj.1.E DREJTA PENALE DHE E DREJTA KUSHTETUESEE drejta penale ka marrëdhënje të ngushta me të drejtënkushtetuese,në kushtetutë gjenden parimet kryesore të legjislacionit ,andaj të gjitha ligjet por edhe ligji penal, duhet domosdo të jenë nëpërputhje me parimet e proklamuara kushtetuese.Cdo ndryshim iplotsishëm apo i pjesërishëm i kushtetutës imponon edhe ndryshimetapo plotsimin e legjislacionit , pra edhe të ligjit penal.Dsipozitat parimore të kushtetutës , paraqesin platformë të qartë përmbrojtjen që duhet ta ushtroj e drejta penale , kështu që cdo cënimapo dëmtim i të mirave juridike apo të bashkësisë shoqërore, medispozitat e ligjit penal konsiderohet si vepër penale.Në kushtetutë ndeshim edhe një varg dispozitash të karakteritpenalo juridik, të cilat në dsipozitat e legjislacionit penal parashihennë mënërë të hollësishme dhe përcaktohen llojet e sanksionevepenale që do tu shqiptohen personave që i dëmtojnë ato të mira qëjanë të mbrojtura me kushtetutë.Në kushtetutë është paraparë parimii ligjshmërisë, me pas me kushtetutë parashihet parimi i ndalimi tëveprimit retroaktiv të ligjit penal, ABROGIMI i dënimit me vdekje.Gjithashtu kushtetuta në shumë vende të saj i mbron të mirat juridikekonkrete, sic janë e drejta e lirisë së lëvizjes, e drejta e vendbanimit ,paprekshmërisë së banesës , fshehtësisë së korrespondencës dhemjeteve tjera të komunikimit, barazisë së qytetarëve, të gjitha këto tëmira që garantohen me kushtetutë mbrohen edhe me të drejtënpenale dhe në rast të cënimit apo dëmtimit të tyre në legjislacionpenal janë parapara si vepra penale.
    • 62.E DREJTA PENALE DHE E DREJTA E PROCEDURËS PENALEGjer në filim të shekullit XIX normat e së drejtës penale dhe tëprocedurës penale kanë qenë të parapara në një ligj apo kod.NëKodin penal të austrisë i vitit 1803, kanë qenë të inkorporuara edhenormat e së drejtës penale edhe ato të procedurës penale.Ndarja edispozitave penalo juridike në ato materiale dhe procedurale dhesistemi i tyre në ligj apo kod të posacëm, u shpreh duke u mbështeturnë njohuri të reja dhe në përgjithsi si rezultat i zhvillimit të shkencavepenale.Në të drejtën penale parashihen se cilat vepra konsiderohen veprapenale dhe sanksionet penale që mund të shqiptohen kryesve tëtyre.Kurse e drejta e procedurës penale parashef normat me të cilatrregullohet veprimi dhe autorizimi i organeve shtetërore nëprocedurën penale.Me procedurën penale rregullohen marrëdhënjet midis gjykatave tëlarta dhe të ulta , raportet në mes gjykatës prokurorit, të fajsuarit ,mbrojtësit, të dëmtuarve dhe subjektëve tjerë në procedurë sic janë:dëshmitarët , eksperti përkthyesi etj.........Nëpërmjet të procedurës penale jetësohet e drejta penaleSikurse në të drejtën pnale edhe në procedurën penale vlenë parimi iligjëshmërisë i cili shprehimisht është paraparë në nenin 2.tëKPPPK, ku thuhet: vetëm gjykata kompetente e pavarur dhe epaanshme mund t’i shqiptoj sanksion penal kryerësit të veprës penalenë procedurë të filluar dhe të zbatuar sipas këtij Kodi.Lidhëshmëria në mes të këtyre dy degëve të drejtësisë, rezulton edhenga qëllimi i përbashkët i tyre luftimi i kriminalitetit.Duke u nisur nga përmbajtja dhe natyra e tyre nuk është vështirë tëdallohen normat e së drejtës penale nga ato të procedurës penale ,
    • 7mirëpo në disa raste dallimi në mes tyre është mjaft i vështirë.Psh.nëshkencën juridiko penale dhe në praktikë , ekzistojnë akoma dilemapërkitazi me normat që i referohen parashkrimit të ndjekjes penale ,se a janë norma të së drejtës penale apo të natyrës procedurale,kurparaqiten dilema të këtilla nuk është me rëndësi se këto normagjenden në ligjet penale apo procedurale, por vendimtare ështënatyrae këtyre normave, se me këto norma rregullohen kushtet përshqiptimin e sanksionit penal apo procedura që duhen të zhvillohenlidhur me veprën penale të kryer.Në disa raste , në ligjet penale gjenden normat e lëmit të së drejtëssë procedurës penale (rastet kur përcaktohet se kur personi nuk do tëndëshkohet pë veprën penale që e ka kryer jashtë vendit, apo në tëkundërtën, normat e së drejtës penale gjenden në kuadrin eprocedurës penale psh. në Kodin e procedurës penale parashihenkushtet për zbutjen e jashtzakonshme të dënimit.3.E DREJTA PENALE DHE E DREJTA CIVILEPikat takuese e këtyre dy degëve të së drejtës manifestohen vecmasnë dispozitat e tyre për deliktet dhe përgjegjësitë.Me shumëinkriminime mbrohet pasuria, ushtrohet mbrojtja nga mashtrimet merastin e shitblerjes. E drejta penale parashef si vepër penaledëmtimin e kreditorve , keqpërdorimi i autorizimeve në ekonomi,lidhja e kontratave në dëm të organizatës.Te veprat penale kundërjetës dhe trupit përpos sanksionint penal, në bazë të parimit të sëdrejtës civile detyrohet të paguaj edhe dëmshpërblimin material nësei dëmtuari ka pësuar edhe dëm material.Në të drejtën penale hasim një mori nocionesh të së drejtës civile sicjanë: nocioni i pronës, i pasurisë, marrja apo përvetsimi i sendit tëhuaj etj.Me cënimimin apo dëmtimin e të mirave të mbrojtura , sajohenpërgjegjësi civile dhe penale, në këto raste përgjegjësia penale ështëkomplementare (plotësuese) ngase vie në shprheje vetëm atëherekur nuk është e mjaftueshme përgjegjësia civile.
    • 8Në procedurë penale përpos veprës penale dhe përfgjegjësisëpenale sqyrtohet edhe kërkesa penalo juridike.4.E DREJTA PENALE DHE ADMINISTRATIVEE drejta administrative rregullon organizimin dhe punën eadministratës e cila përfshinë në vehte një numër të madh tëshërbimesh publike, e drejta administrative parashef kundravajtje dhesanksione për rastet kur bëhet cënimi i normave të kësaj dege tëdrejtësisë, mirëpo kur intenziteti i cënimit të këtyre normave ngapersonat zyrtar apo nga qytetarët është i lartë konsiderohen si veprapenale.Kjo deg si edhe e drejta penale me norma të saja përcakton se cilatvepra konsiderohen kundravajtje dhe cfar lloji i sanksionit mund tushqiptohet kryersve të tyre.Lidhëshmëria në mes të këtyre degëve të drejtësisë vecmasshprehet midis marrëdhënjeve të veprave penale, kundravajtjevedhe delikteve disiplinore.(10.pas.3).Me vepra penale cënohet apo dëmtohet e mira juridike e mbrojtur qëkonsiderohen shumë të rëndsishme për jetën shoqërore.Kundravajtjet paraqesin vepra të tilla me të cilat cënohet apodëmtohen të mirat juridike me vlerë më të vogël, sic janë psh.rendipublik dhe disiplina shoqërore.Përkundër dallimit në mes të veprave penale dhe kundravajtjeve , nëlëminë e kundravajtjes hasim një varg nocionesh të së drejtëspenale ,sic janë: parimi i ligjëshmërisë; përgjegjshmëria dhe fajësia,mbrojtja e nevojshme, nevoja ekstreme dhe vepra me rëndësi tëpakët si bazë për përjashtimin e kundravajtjes; ndalimi i veprimitretroaktiv të ligjit, matja e dënimit dhe mundësia e zbutjes së tij,bashkimi i veprave etj.
    • 9Përgjegjësia penale dhe ajo për kundravajtje përjashtojnë njëratjetrën, nëse një person është dënuar për vepër penale ai nuk mundtë dënohet për të njëjtën cështje edhe për kundravajtje, nëse njëperson është dënuar për kundravajtje e më pas për të njëjtën cështjeështë inicuar edhe procedurë penale dënimi i shqiptuar nëprocedurën për kundravajtje i llogaritet edhe në dënimin e shqiptuarnë procedurë penale.Mardhënjet në mes të drejtës penale dhe të drejtës administrativeshprehen në pjesën e posacme ku është parapar kaptina vepravepenale kundër detyrës zyrtare.5.E DREJTA PENALE DHE DEGËT TJERA TË DREJTËSISËE drejta penale si degë e sistemit juridik të caktuar, përvec degëvejuridike që i përmendëm, ka marrëdhënje apo lidhje edhe me degëtjera të drejtsisë, madje këto marrësdhënje janë edhe më tëtheksuara.A.E drejta penale dhe e drejta ekonomike.Në pjesën e posacme të së drejtës penale janë paraparë një moriveprash penale me të cilat synohet të mbrohen organizatat ngaveprimtaria e pandërgjegjshme, keqpërdorimet e ndryshme, sic janëlidhja e kontratave të dëmshme,shkaktimi i falimentos, konkurencajolojale etj.B.E drejta penale dhe e drejta e punësE drejta penale me dispozita të caktuara penale sanksiononkeqpërdorimet në marrëdhënjet e punës.(psh.kapitulli XVII).C.E drejta penale dhe e drejta familjareMarrëdhënjet midis këtyre degëve të drejtësisë manifestohen mefaktin se e drejta penale i mbron vlerat dhe institucionet e së drejtësfamiljare ( kapitulli XX).
    • 106.AUTONOMIA E SË DREJTËS PENALEFunksioni i së drejtës penale është i natyrës specifike .Andaj nëliteraturën e së drejtës penale janë paraqitur mendime të ndryshmelidhur me cështjen se a është e drejta penale degë autonome esistemit juridik, apo kjo është degë sekondare apo akcesore,përkatsisht komplementare në raport me degët tjera juridike të shtetitpërkatës.Pëkrahësit e mendimit se e drejta penale nuk është degë e pavarurtheksojnë se kjo degë ëhtë e natyrës sekundare, nga se kjo aplikohetkur marëdhëniet e caktuara juridike që janë të rregulluara në degëttjera të drejtësisë, nuk mund të mbrohen në mënyrë adekuate vetëmme masat që i parashohin , këta idhëtar njëkohsisht theksojnë se edrejta penale është e natyrës akcesore , ngase kjo është plotsisht evarur prej nocioneve dhe institucioneve të degëve tjera të drejtësisë,sic janë nocioni dhe institucioni i pasurisë, pronës, martesës, familjes,liria dhe të drejtat e njeriut dhe qytetarit etj.Mirëpo ky lloj dualizmi i mbrojtjes juridike nuk mund ta mohojautonominë e së drejtës penale dhe këto paralelizma nuk mund tashpiej të drejtën penale në relacion të subordinimit ndaj degës tjetërjuridike.Marrëdhënja dhe lidhërmëria e së drejtës penale me degëttjera të drejtsisë si dhe natyra sekundare dhe akcesore e së drejtëspenale ndaj degëve tjera , rezulton nga fakti se të gjitha degëtjuridike të një shteti kanë një qëllim unik-mbrojtjen e marrëdhënieveshoqëroro ekonomike të bashkësisë së caktuar dhe të mirave që ipërkasin individëve.Autonomia e së drejtës penale shihet në rastet kur vet i sanksiononcënimet apo dëmtimet e vlerave juridike që janq të mbrojtura medegët tjera të drejtësisë, sepse ajo vet i cakton kushtet për shqiptimine llojeve të sanksioneve penale.Autonomia e së drejtës penale shihet edhe po që se kihet parasyshqëllimi i posacëm që synohet të arrihet me rastin e shqiptimit tësanksioneve penale( individualizimi i dënimit) dhe qasjes specifike tëmirave juridike.
    • 11Autonomija e së drejtës penale shihet edhe nga fakti se, duke umbështëtur në funksionin specifik dhe mjetet me të cilat shërbehetpër luftimin e kriminalitetit.E drejta penale në mënyrë të pavarur icakton nocionet e veta, kështu fjala vjen , në mënyrë të pavarur epërcakton nocionin e personit zyrtar, nocionin e fëmijës dhe personittë mitur, përgjegjsisë penale etj.E drejta penale gjithashtu në mënyrë autonome rregullon një moricështjesh pa u mbështetur në degët tjera të drejtsisë, psh. vetëm metë drejtën penale sigurohet mbrojtja e posacme e jetës dhe trupit tënjeriut, liria, nderi autoriteti etj.Kundër tezave të natyrës joautonome të së drejtës penale flasin edhearsyet historike: e drejta penale nuk është paraqitur pas degëve tjeratë drejtësisë me qëllim që atyre tu ofroj mbrojtje juridike penale, porkjo është degë më e vjetër e drejtësisë.II.NDARJA E SË DREJTËS PENALE1.E drejta penale materiale dhe e drejta penale procedurale.E drejta penale në kuptimin e gjërë përmbanë në vete norma penale-juridike të natyrës materiale dhe të natyrës formale apoprocedurale.Sëkëndejmi rezulton edhe ndarja e së drejtës penale nëatë materiale dhe procedurale.Me normat e natyrës materiale përcaktohen se cilat vepra të njerëzvekonsiderohen vepra penale dhe cfar lloje të sanksioneve penalemund t’u shqiptohen kryesëve të tyre.Me normat e procedurës penale rregullohet procedurae gjykatës dheorganeve të tjera shtetërore për tu konstatuar se se aka kryer ndonjëperson vepër penale dhe se a janë plotsuar kushtet për shqiptimin esanksionit penal.
    • 122.E drejta penale dhe e drejta penale ekzekutive, apo e drejta e ekzekutimit ta sanksioneve penaleCështja e ekzekutimit të sanksioneve penale është e rregulluar meligj të posacëm.3.E drejta penale e përgjithshme dhe e posacmeE drejta penale e përgjithshme është ajo e cila vlenë për të gjithqytetarët .Ndërkaq e drejta e posacme penale është ajo e cila vlenëpër një grup qytetarësh që gjenden në marrëdhënje të caktuara apo ipërkasin grupit të caktuar të shoqërisë( E drejta penale ushtarake, ecila aplikohet ndaj personave ushtarak, e drejta penale ndaj tëmiturve që aplikohet vetëm ndaj kryesëve të miturve të vepravepenale.4.E drejta penale e rregullt dhe e jashtëzakonshmeE drejta penale e rregullt aplikohet në kushtet normale, tërregullta të jetës shoqërore(gjatë kohës së paqës).E drejta penale e jashtzakonshme nënkupton normatpenolo-juridike që nxirren dhe aplikohen në kushtet dherrethanat të jashtzakonshme( gjat luftës , apo rrezikut tëdrejtpërdrejt nga lufta).5.E drejta penale federative dhe e drejta penale e republikavee përkatsisht krahinave.6.E drejta penale kombëtare dhe e drejta penale ndërkombëtareE drejt penale kombëtare konsiderohet ajo e drejt penale apolegjislacion penal i një shteti të caktuar, që vepron apo zbatohet nëteritorin e tij.
    • 13Me të drejtën ndërkombëtare përcaktohet nocioni i krimevendërkombëtare, koncepti i lirive dhe të drejtave të njeriut, imunitetidiplomatik, procedura e gjykatave ndërkombëtare, pastajpërcaktohen normat e së drejtës penale që postulatet e tyre imbështesin në konventat bilatarale apo multiraterale lidhur merrëmbimin e aeroplanëve, tregëtisë me drogë, falsifikimin e parasë sëhuaj , cështja e ndëshkimit të personave për veprat e kryera jashtëvendit, cështja e ekstradimit, e drejta e azilit dhe format tjera tëbashkpunimit të shteteve kundërr kriminalitetit në arenënndërkombëtare.III.FILLET DHE ZHVILLIMI I SË DREJTËS PENALE NDËRKOMBËTARE-zhvillimi i së drejtës ndërkombëtare gjer në luftën e parë botërorePërkitazi me fillet e së drejtës penale ndërkombëtare ka mendime tëndara , disa mendojnë se e drejta penale ndërkombëtare ështëparaqitur në gjysmën e parë të shekullit XVI, ndërsa të tjerëtmendojnë se e drej.pen.ndërk.daton nga gjysma e parë eshek.XVII(f.19.pas.1.).E drej.pen.nderk.zhvillimin e saj e shënon sidomos me paraqitjen eideve dhe tendencave të shteteve dhe bashkësisë ndërkombëtare që,në kuadrin e mundësive të humanizohet lufta.Zhvillimi i hovshëm i së drejtë p.ndër.erdhi në shprehje me nxjerrjen ekonvenatve të hagës në vitin 1899 dhe 1907 që faktikisht paraqesinnjë lloj kodifikimi i së drejtës ndërkombëtare të luftës.Me këtokonventa u përcaktuan rregullat për mbrojtjen e popullsisë civile, përsjelljen ndaj të zënëve rob, si duhej vepruar ndaj të smurëve dhe tëplagosurve, janë ndaluar mënyrat apo mjett barbare të luftimit,mirëpo me këto konventa në vend të sanksioneve penale u parapanëvetëm përgjegjësi civile juridike e shtetit që i ka shkelur këtorregulla.Në bazë të këtyre konventave , u bë gjykimi i kriminelëve tëluftës së porë dhe të dytë botërore.
    • 14-zhvillimi i së drejtës ndërkombëtare penale midis dy luftrave botërorePas luftës së parë shënohet një fazë e re dhe shumë e rëndsishmënë zhvillimin e së drejtës penale ndërkombëtare.Krimet shumë tërënda që u kryen gjatë luftës së parë botërore sidomos shtetet qëluftuan kundër agresorit gjerman dhe aleatëve të tij mobilizuanopinionin botëror për të ndëshkuar kriminelët e luftës e posacërishttë perandorit gjerman Vilhelmit II dhe udhëheqësve të tjerë ushtarakdhe civil.Kështu , në Konferencën e paqës në Versajë u formuakomisioni i posacëm që kishte për detyrë të konstatoj përgjegjsinë eshteteve dhe udhëheqësve të tyre për shkak të fillimit të luftës.Nëbazë të raportit të komisionit, me Kontratën e Versajës është pararëtë formohet gjykata speciale për gjykimin i Vilhemit II, mirëpo Holandaka penguar zbatimin e kësaj dispozite duke refuzuar që Vilhemin tuadorzoj aleatëve me arsyetim se cënimi i moralit ndërkombëtar meligje holandeze nuk është paraparë si vepër penale e as që Holandaështë e obliguar në bazë të ligjit për ekstradimin tua dorzoj aleatëvepër veprat e tilla, përpos kësaj atëbotë nuk ekzistonte asnjë aktndërkombëtar që ndalonte luftën agresive.-zhvillimi i së drejtës ndërkombëtare gjatë luftës së dytë botëroreZhvillimi i hovshëm i së drejtës penale ndërkombëtare është shprehurpas luftës së dytë botërore. Nga kriminelët nazist dhe aleatët e tyrëpësuan me miliona njerëz, kështu që nga krimet e llahatarshmemobilizuan vetëdijen ndërkombëtare që fajtorë e kësaj lufte tëtmerrshme të mos ngelin pa u dënuar dhe Kështu me 8.gusht 1945në Londër u arritë marrëveshja e forcave të mëdha aleate që tëformojnë Gjykatën ushtarake e cila do ti gjykonte kriminelët e luftëssë dytë botërore , krahas marrëveshjes u nxorr edhe statuti IGjykatës Ndërkombëtare Ushtarake me të të cilin u përcaktuakompetenca dhe funksioni i gjykatës.Me Statutë u parapa se si krimendërkombëtare konsiderohen: krimet kundër paqës, krimet e luftësdhe krimet kundër njerzimit.
    • 15 Me Statutë të Gjykatës Ndërkombëtare Ushtarake të Nurembergut upërcaktuan disa parime me të cilat u rregullua përgjegjësia penalepër krimet e luftës.Ndër parimet kryesore janë këto:1.udhëheqsit, organizatorët, shtytësit ose bashkpuntorët që kanëmarrë pjesë në përpilimin ose ekzkutimin e ndonji plani apo komplotime qëllim që të kryhet ndonjë krim i paraparë me Statutin, janëpërgjegjës për të gjitha veprat që janë kryer në realizimin e atijplani( neni 6.al.3);2.pozita zyrtare e kryesit të veprës penale ndërkombëtare , qoftkryetar shteti apo udhëheqës tjetër i lartë shtetëror apo ushtarak,sipas të drejtës ndërkombëtare( neni 7), nuk mund të merren sirrethana për përjashtimin e përgjegjësisë penale apo zbutjen edënimit;3.fakti që kryesi i veprës penale ndërkombëtare ka vepruar sipasurdhërit të qeverisë së tij ose eprorit të tij, nuk do ta liroj ngapërgjegjësia penale, por kjo mund t’i merret si rrethnaëlehtësuese(neni);4.me rastin e gjykimit të cilitdo person të ndonji grupi apo organizate,gjykata ka autorizime që grupin apo organizatën anëtar i së cilës kaqenë kryesi i veprës penale ndërkombëtare ta shpallë si organizatëkriminale( neni 9), në rastet e tilla cdo shtet që ka nënshkruarMrrëveshjen ka të drejtë që, që për shkak të anëtarsisë nëorganizatat e përmenduara , individët e këtillë t’i nxjerrë paragjykatës.Në të gjitha rastet e këtilla , karakteri kriminal i grupit ose iorganizatës konsiderohet si i provuar(i vërtetuar) edhe nuk mund tëmohohet(neni10).Gjykata ushtarake Ndërkombëtare e Nurembergut, në procesin i cilizgjati një vit, me 1.tetor 1946 nxorri aktgjykimin me të cilin 12.kriminellufte me në krye Geringun u dënuan me vdekje, 3. me burg tëpërjetshëm, 4.me dënim me burg prej 10 e gjer më 20 vjet, ndërsa 3.u liruan nga akuza.Ngjashëm me gjykatën e Nurembergut , me 15.janar 1946 u formuaGjykata Ndërkombëtare Ushtarake e cila gjykoi kriminelët kryesorjaponez.
    • 16-zhvillimi i së drejtës penale ndërkombëtare pas Luftë së Dytë BotëroreNë dhjetor të vitit 1946 Ansamblea e përgjithshme e OKB nxorrirezolutën me të cilën verifkoi parimet e Statutitt të GjykatësUshtarake të Nurenbergut.Në dhjetor të vitit 1948 e nxorri Konventënnë të cilën prezentoi nocionin e ri të krimit të gjenocidit, ndërsashteteve anëtare të OKB, në legjislacionet e tyre penale tëparashohin krimin e gjenocidit si vepër penale.Në muajin gusht 1949 në Gjenevë u nxrrën 4.konventandërkombëtare të rëndësishme për të drejtën penale ndërkombëtare.-Konventën se si duhet vepruar ndaj të zënëve rob, Konventën mbimbrojtjen e personave civilgjatë kohës së luftës,Konventa përpërmirsimin e të palgosurve , të smuarve dhe personave të cilëve uështë fundosur anija luftarake dhe Konventa për përmirësimin egjendjes së të palgosurve dhe të smuarve në forcat e armatosura nëluftë.Edhe në Kosovë sipas Kornizës kushtetuese të gjitha konventat epërmenduar janë drejpërsëdrejti të aplikueshme në Kosovë.Vepratpenale të parapara në këto konventa janë inkorporuar në kodetpenale të shteteve bashkohore.Në Kodin penale të Kosovës, nëkapitullin XIV janë të sanksionuara 30 vepra penale të cilat janë tëparapara me këto konventa.Ndër veprat më të rëndësishme tëparapara, të parapara në këtë kapitull, janë krimet e gjenocidit ,krimet kundër njerëzimit , krimet e luftës në kundërshtim të rëndë mekonventat e Gjenevës, përdorimi i mjeteve ose metodave të ndaluaratë luftimit.E drejta penale ndërkombëtare mori një mbështetje të fortë medokumentin përfundimtar të Helsinkit, në vitin 1975, me të cilin tëdrejtat e njeriut më nuk konsiderohen vetëm cështje e brendshme enjë shteti , por këto konsiderohen edhe cështje ndërkombëtare,mbarënjerëzore.Këtij dokumenti iu bashkua edhe Këshilli i Sigurimit iKombeve të Bashkuara(1992) dhe Bashkimi Evropian(1994.
    • 175.THEMELIMI I GJYKATËS PENALE NDËRKOMBËTARE NË HAGË(1993)Për shkak të krimeve të llahatarshme që u kryen në ish jugosllavinënë luftrat e zhvilluar nga hegjemonistët sërb, si në Bosne, Kroaci dheKosovë , vetdijsoi opinionin ndërkombëtar që është e domosdoshmeqë të ndërntohen mekanizma ligjor me qëllim që kryerësit e këtyrekrimeve të mos ngelin të pandëshkuar.Kështu që Këshili i SigurimitKB me rezolutën 827.dt.22.2.1993 themeloi Gjykatën penalendërkombëtare në Hagë për gjykimin e personave për krimet eluftës që i kryen në teritorin e Jugosllavisë si:Tribunal për ndjekjen epersonave përgjegjës për shkelje të rënda të së drejtësndërkombëtare, të kryera në teritorinish Jugosllavisë në kohën prejvitit 1991 që njihet si Tribunal i Hagës .Pas krimeve makabre që u bënë edhe në Kosovë , nga regjimihegjomonist sërb Tribunali i Hagës vendosi që t’i zhvilloj hetimet edhenë Kosovë, që si rezultat pati inicimin e procedurës penale ndaj ishudhëheqësve të sërbisë , si ato civil ashtu edhe udhëheqësveushtarak.6.THEMELIMI I GJYKATËS SË PËRHERSHME PENALE NDËRKOMBËTAREQysh nga prfundimi i luftës së dytë botërore nuk kanë rreshturpërpjeket për themelimine Gjykatës penale ndërkombëtare tëpërhershme, e të gjitha këto përpjekje janë kurorizuar me sukses nëvitin 1998, përkatsisht me 18.korrik 1998, në Konferencën e OKB, tëmbajtur në Romë, me pjesmarrjen e 160 shteteve , me shumicënapsolute me 120 vota për,u nënshkrua marrëveshja për themelimin eGjykatës së Përhershme Penale Ndërkombëtare, selia e së cilës uvendos në Hagë.Sipas marrëveshjes së nënshkruar GJPPN do të ketë 18.gjyqtarëdhe do të jetë kompetente t’i gjykoj personat e akuzuar për krimet egjenocidit, krimet e luftës, për agresion dhe në përgjithsi për krimetkundër njerzimit.Me rastin e nënshkrimit të marrveshjes u aprovuaedhe Statuti i gjykatë që i ka 128.nene, ku janë të përfshiradispo.penale të procedurës penale dhe të ekzekutimit të dënimeve.Me këto dispozita janë përcaktuar struktura e gjykatës, kompetencatpër llojet e krimeve, llojet e sanksioneve penale, të cilat mund të
    • 18shqiptohen, si dhe mënyra dhe shteti ku mund të ekzukutohendënime e shqiptuara.Sipas Marrëveshjes GJPPN do të mund të fillonte punën pasi këtëmarrëveshje ta ratifikojnë së paku 6o.shtete.Në vitin 1998 kur ështëarritur marrveshja atë e kanë nënshkruar 55.shtete, ende pa umbushur 4.vite më 11.o4.2002 marrëveshjen e ratifikuan edhe10.shtete dhe me këtë datë hyri në fuqi Statuti i kësaj gjykate.Me 18.shkurt 2003, në Hagë dhanë betimin 18.gjykatësit e emruarnga të gjitha kontinentet e botës, 7.prej të cilave janë femra.Gjykata filloi punën më 1.janar 2003, ndërsa jurisdiksioni i saj uvendos të jetë retroaktiv prej 1.janarit të vitit 2003, gjer më 11.mars2003 kësaj gjykata e kanë arritur 200 paraqitje penale.IV. E DREJTA PENALE KOMPARATIVEE drejta penale komparative merret me studimin e legjislacionevepenale të vendeve të botës.E drejta penale komparative nukpërmbanë kurfar rregullash për zgjidhjen e cështjeve ndërkomëtarepenale , por shërben vetëm si metodë shkencore për njohjen edrejtave penale të shteteve tjera.E drejta penale ndërkombëtare ka rëndësi për një vend , meqë merastin e nxjerrjes, plotësimit apo ndryshimeve të ligjeve penalekrahas rrethanave shoqërore ekonomike të pranishme , merrenparasysh edhe zgjidhjet ekzistuese në të drerjtën penale e shtetevetjera.
    • 19SHKENCA E SË DREJTËS PENALE DHE SHKENCAT TJERA PENALE1.E DREJTA PENALE DHE SHKECA E SË DREJTËS PENALEMe termin e drejt penale sic u tha disa , nëkuptojmë një degë tëlegjislacionit pozitiv të shtetit të caktuar.Si degë e legjislacionit edrejta penale është sistem i normave me të cilat përcaktohet se cilatvepra konsiderohen vepra penale, kur personi konsiderohet penalishtdhe cfar lloji të sanksionit penal mund t’i shqiptohet.Kurse shkenca esë drejtës penale është sistem i nocioneve dhe i institucioneve të sëdrejtës penale.Shkenca e së drejtës penale , marrë në përgjithësi , është degë eshkncave shoqërore, e cila ka lëndën,metodën dhe sitemin e vet,mirëpo kjo shfrytëzon edhe rezultatet e shkencave të tjera natyrore,sidomos shkencat mbi njeriun, sic janë mjekësia, ë, psikiatria etj.2.DETYRA E SHKENCËS SË TË DREJTËS PENALEDetyrë primare e shkencës së të drejtës penale është studimi dheavancimi i së drejtës penale apo legjislacionit penal që është në fuqinë vendin e caktuar.Shkenca e së drejtës penale merret me sdudimine kuptimit juridik të veprës penale, të llojeve të formave të vepravepenale, gjithashtu studion kryesin dhe përgjegjsinë penale të tij, sidhe sanksionet penale.Pra kjo i shpjegon institucionet e së drejtëspenale , ndërlidhjen e tyre, i përcakton dhe i nxjerr parimet themeloreduke i ngritur në një shkallë të caktuar të përgjithsimit.Në këtëmënyrë formon sistemin e shkencës së të drejtës penale.Shkenca e së drejtës penale është e domosdoshme , ngasemundëson njohjen dhe kuptimin e drejt të isntitucioneve, nocionevedhe në përgjithësi të normave penaolo juridike që gjenden në fuqi.Në kuptimin e gjërë shkenca e së drejtës penale ka për detyrë tëstudioj kriminalitetin dhe masat që duhet ndërmarr për parandalimin
    • 20e tij.Vecmas shkenca e së drejtës penale merret me studimin ecështjeve themelore të politikës kriminale, ose me fjalë tjera , cfarjanë efektet e politikës së ndjekes penale dhe politikës ndëshkuesenë praktikë , si veprojnë organet e ndjekjes penale me rastin eaplikimit të normave penalo-juridike dhe propozon masa dheinstitucione të reja.Nga përkufizimi dhe detyra del se shkenca e së drejtës penale estudion ashtu sic është rregulluar me legjislacionin penal, ose ajo estudion të drejtën penale de lege lata(ashtu cfar është)dhe de legeferende(cfar duhet të jetë )duke dhënë propozime dhe sugjerime përzgjidhje , masa dhe institucione të reja, të cilat do t’i kontriboninluftës më të suksesshme kundër kriminalitetit.3.Sistemi i shkencës së drejtës penaleEdhe shkenca e së drejtës penale ndahet në pjesën epërgjithshme dhe pjesën e posacme.A/ Pjesa e përgjithshme e shkencës së të drejtës penalestudion parimet dhe institucionet themelore të së drejtëspenale.Lidhur me cështjet që shqyrtohen në pjesën e përgjithshme tëshkencës së drejtës penale ekzistojnë dy drejtime aposisteme:Sistemi bipartit( sipas këtij mendimi në pjesën e përgjithshmetë së drejtës penale studijohen vetëm dy nocione themelore vepradhe sanksioni penal dhe sitemi tripartit( vepra penale,fajtori dhesanksioni penal).B/.Pjesa e posacme e shkencës së të drejtës penale merret mestudimin e veprave penale vec e vec, elemntet e tyre, formën e fajitme të cilën kryhen ato dhe sanksionet penale që mund t’u shqiptohenkryesve të tyre.Pjesa e posacme e shkencës së të drejtës penale i studion nocionete veprave penale sic janë: vrasja, plagosja, vjedhja etj.Veprat penale rradhiten sipas ngjashmërisë së tyre në kapituj, madjekapitujt rradhiten sipas shkallës së apo pasojave që shkaktojnë atodhe ngjashmërisë së tyre, dhe kështu formohet sistemi i pjesës sëposacme të shkencës së drejtës penale.
    • 21II.SHKENCAT TJERA PENALENë luftën kundër kriminalitetit përpos të së drejtës penale merrenedhe shkencat tjera penale dhe jopenale, të cilat në aspekte tëndryshme krahas shkencës së të drejtës penale , merren me studimine kriminalitetit.Pa ndihmën e shkencave të tjera , shkenca moderne esë drejtës penale nuk mund të mendohet.Shkenca e së drejtëspenale shënoi rritje të hovshme prej kur filloi të zhvillohet shkenca ekriminologjike dhe shkencat tjera shoqërore dhe natyrore.Pra për të mundur e drejta penale dhe shkenca e së drejtës penaleta realizoj funksionin e vet duhet t’i shfrytëzojnë të mbërrimet eteknikës , mjekësisë, psikologjisë, pedagogjisë dhe shkencave tjerashoqërore dhe natyrore.Në kuadrin e të gjitha shkencave , që në ndonjë mënyrë mund tandihmojnë të drejtën penale në luftë kundër kriminalitetit, disa prejtyre janë më afër kësaj dege të drejtësisë ngase vecmas merren mesdudimin e kriminalitetit.Si shkenca penale konsiderohen:shkenca e procedurës penale,kriminologjia, politika kriminale,penologjia ,kriminalistike, mjekësiagjyqësore dhe psikiatria gjyqësore.1.Shkenca e procedurës penale (60)Shkenca e procedurës penale merret me studimin e të drejtës sëprocedurës penale të shtetit të caktuar.Kjo studion sistemin enormave juridike të përcaktuar me ligjin e procedurës penale, me tëcilin është rregulluar veprimataria , e prokurorisë publike dhepersonave tjerë që marrin pjesë në procedurën penale me me qëllimqë të zbulohet vepra penale, kryesi i saj dhe administrohen prova tërëndësishme për aplikimin e drejt të normave të legjislacionit penal.Shkenca e së drejtës penale duke bërë studimin e normave tëprocedurës penale, ashtu sic janë paraparë me ligj dhe duke përcjellëpraktikën gjyqësore lidhur me aplikimin e tyre , vështërsitë mangësitëeventuale dhe dilemat, shkenca e së drejtës penale me sugjerimet eveta kontribon që të gjenden zgjidhje më adekuate në aspektinnormativ dhe aplikativ.
    • 222.KriminologjiaKrminologjia është shkencë shoqërore e cila merret me studimin efenomenollogjisë dhe shkaqeve (etiologjisë) të kriminalitetit si dukurishoqërore dhe individuale.Nga kjo rezulton se kriminologjia ndahet nëdy pjesë në FENOMENOLGJINË KRIMINALE dhe në ETIOLOGJINËKRIMINALEFenomenologjia kriminale studion format nëpërmjet të cilavemanifestohet krimin., sic janë vëllimi, strukrura, ecuria etj, kurseetiologjia studion shkaqet dhe faktorët e kriminalitetit.Kriminologjia studion kriminalitetin në aspektinsociologjik,biologjik,psikologjik dhe në aspektet tjera me qëllim tëzbulimit të shkaqeve apo faktorët e përgjithshëm dhe të posacëm tëtij.Për këtë shkak në kuadër të kriminologjisë janë formuar displina tëposacme sic janë:1.sociologjia kriminale(stud.fakt.social të krimi.)2.antropologjia kriminale (që studion shkaqet biofizike të kriminalitetit)3.psikologjiaë kriminale( që studion shkaqet psikologjike tëkriminalitetit)4.viktimologjia ( që studin marrëdhëniet në mes të viktimës dhekryesit) etj.3.Politika kriminalePolitika kriminale është shkencë e cila studion kriminalitetin dhemasat që ndërmerren me qëllim të luftimit të tij dhe dukuriveantisociale.Këto masa ndahen në ato të karakterit preventiv dhe represiv.1.Masat e karakterit preventiv janë:masat konkrete ekonomike,sociale, edukative, të terapisë së punës dhe masat tjera të ngjashmeme të cilat synohet të sigurohet një zhvillim i drejtë dhe resocializimi i
    • 23delikuentit në mënyrën që ai në të ardhmën të apstonoj nga veprimetkriminale.2.Masat e karakterit represiv, janë në fakt sistemi i dënimeve dhesanksioneve tjera penale të shtetit të caktuar dhe mënyra e aplikimittë tyre.Pra politika kriminale i studion të gjitha llojet e sanksionev penale tëlegjislacionit penal të shtetit të caktuar, minimumet dhe maksimumete tyre të parapara me ligj, politikën e ndjekjes penale, politikënndëshkuese etj dhe jep sugjerime lidhur me përsosjen e këtyremasave nbë aspektin normativ dhe aplikimin e tyre.Politika kriminale interesimin e saj e shtrinë edhe në fazën eekzekutimit të sanksioneve dënimeve dhe sanksioneve tjera penale.Politika kriminale në mënyrë kritike studion cështjet nga lëmi i sëdrejtës penale dhe aplikimit të saj dhe në bazë të njohuriveshkencore kontribon në gjetjen e zgjidhjeve dhe metodave adekuatenë luftën kundër kriminalitetit.Ndikimi i P.K.shprehet në lëminë einkriminimeve (parashikimi i veprave penale), në lëminë e parimevetë së drejtës penale,verifikimin e arsyeshmërisë së legjislacionitpenal, pastaj në llojin dhe ashpërsimin e sanksioneve penale për disagrupe të veprave penale.Për derisa shkenca e së drejtës penale është shkencë normative,politika kriminale është shkencë deontologjike, ngase cështjen ekriminalitetit e studion de lege ferende(qfar duhet të jetë)4.P e n o l o gj i aPenologjia është degë e re e cila është paraqitur në shekullinXIX.Penologjia përkufizohet si shkencë e cila merret me studimin ecështjeve teorike dhe praktike të aplikimit(ekzekutimit) dhe efikasitetittë sanksioneve penale.Në kuptim e ngusht fjala penologji do të thotshkenca mbio dënimet, mirëpo ky nocion është i kapërcyer meqëpenaologjia përpos me dënimet rëndësi të vecant i kushtonekzekutimit të dënimit, sidomos të dënimit me heqje të lirisë , dënimitme burgim, mirëpo kjo degë e shkencës merret me efikasitetin tëekzekutimit të sanksioneve tjera penale, sic janë: masat edukuese,dënimet alternative,dënimet plotësuese si dhe të ashtquajturatsansionet parapenale(vrejtja gjyqësore).Penologjia merret edhe me
    • 24studimin e personalitetit të kryesit të veprës penale dheindividualizimin e dënimit gjatë fazës së ekzekutimit të tij, si dhe meorganizimin e jetës dhe punës në shtëpinë ndëshkuesepërmirsuese.Edhe penologjia konsiderohet si shkencë interdisiplinarengase në përmbushjen e misionit të saj ajo shfrytëzon njohuritë dherezultatet e shkencave tjera e vecmas të kriminologjisë, sociologjisëdhe statistikës.Nga lënda e studimit dhe qëllimet e saja, del qartë se penaologjiadhe shkenca e së drejtës penale kanë marrëdhënje të ngushta.Madjepër nga natyra njëra ndaj tjetrës janë kompementare.5.K r i m i n a l i s t i k aKriminalistika është shkencë e cila merret me zbulimin e vepravepenale dhe kryesëve të tyre, duke aplikuar metoda të ndryshmeshkencore dhe teknike.Objekt i kriminalistikës është prefeksionimi i masave dhe metodavetë policisë dhe gjykatës me qëllim të zbulimit të veparve penale dhekapjes së kryerësve të tyre.Krimi.ka rëndësi për të drejtën penale materiale si shkencë.Përshkencën e së drejtës penale është me rëndësi sepse i ofron tëdhëna për ngjarjen që ndodhin në jetën shoqërore dhe shërben sipiknisje në formësimin e veprave penale, në përcaktimin e e figuravetë veprave penale me ligj.Rëndësia e kriminalistikës shprehetsidomos në veprimtarinë praktike të organeve të ndjekjes penale.Për ta ushtruar funksionin e vet kriminalistika i përdor1.Teknikën kriminalistike,2.taktikën kriminalistike dhe,3. metodikën e kriminalistikës.Teknika kriminalistike përcakton mënyrën më adekuate për zbulimin,sigurimin, fiksimin dhe interpretimin e gjurmëve të veprave penaledhe provave materiale në përgjithsi dhe në kuadër të teknikëskriminalistike bëjnë pjesë:a.daktiloskopia, studimi i gjurmëve të gishtërinjëve
    • 25b.trasologjia, studimi i gjurmëve të këmbëvec.grafologjia, studimi i dorshkrimit dhe identifikimi i dokumenteved.balistika gjyqësore (studimi i armëve të zjarrta dhe lëvizja eprojektilit, fotografia gjyqësore , regjistrat penalë e tj.Taktika kriminalistike merret me studimin dhe përcaktimin emetodave të kryerjes së hetimeve, si dhe metodat e zbatimit të disaprovave dhe formimin e disa mjeteve provuese (ndëgjimi idëshmitarit,ndëgjimi i të pandehurit,ballafaqimi,kqyerja ekspertiza etj).Metodika kriminalistike merret me studimin dhe përcaktimin emënyrave dhe metodave më të përshtatshme për zbulimin e grupeveapo llojeve të pasacme të veprave penale dhe kryesve të tyre.Kësisoi, met.kri.stud.dallimet që shprehen gjatë fazës së bërjes së hetimevemidis veprave penale të vrasjes dhe faktkeqsive në komunikacion,ose dallimet e marrjes në pyetje të kryerësve të veprave penale tëvjedhjes, të mashtrimeve, të sabotimeve dhe diversioneve tëfalsifikimit të dokumeteve etj.6.Mjekësia gjyqësore apo forenzikeMe ndihmën e mjeksisë gjyqësore konstatohen shkaqet e vdekjes nëraste kur dyshohej se vdekja është shkatuar me dhunë, pastajhulumtohen gjurmët që janë shkaktuar me rastin e kryerjes së veprëspenale,siq janë gjurmët e gjakut,të pështymës, qimeve etj.Mendihmën e mjeksië gjyqësore në të drejtën penale konstatohet se aështë fjla për lëndimin e lehtë apo të rëndë trupore, a është dëmtuarrëndë shëndeti i njeriut etj.Kjo është shkencë ndihmëse e të drejtëspenale meqë me ndihmën e saj bëhet konstatimi dhe kualifikimi i drejti veprës penale.Mjeksia është shkencë interdisiplinare në kuadër të së cilës bëjnëpjesë: 1. tanatologjia,me ndihmën e së cilës konstatohet se vdekja ishte natyrale apo e dhunshme(vrasje), 2. Traumatologjia është shkencë e cila merret me sdudimin e llojeve të lëndimeve,
    • 26 3. Toksikologjia merret me studimin e helmeve dhe efektin e tyre në organizmin e njeriut, 4. Seksologjia është shkenca e cila meret me studimin e marrëdhënieve seksuale, në vecanti të delikteve seksuale që janë me rëndësi për të drejtat penale.7.Psikatria gjyqësorePsikiatria gjyqësore studion smundjet psikike dhe qrregullimet tjerashpirtërore, të cilat kanë lidhëshmëri me të drejtën penale ngase nëdisa raste këto qregullime psikike janë shkatar i kriminalitetit.8.Psikologjia gjyqësoreNë aspektin penal psikologjia gjyqësore përkufizohet si degë eshkencës, e cila merret me studimin e proceseve psikike tëpjesmarrësve në procedurën penale(të fajsuarit, të dëshmitarit,ekspertit etj.) dhe në bazë të njohurive të saj i ofron të dhëna tëcmueshme gjykatës për saktësinë e dëshmive të këtyre personave.Kjo degë e shkencës në literaturë emërtohet dhe si psikologji eprocedurës penale.Psiklogjia gjyqësore në lëmin e së drejtës penalemerret edhe me studimin e cështjeve psikologjike të kryesit të veprëspenale, të përmirsimit dhe riedukimit të tij, madje merret merret mestudimin e problemeve të psikologjisë së burgut, me psikologjinë eparandalimit të kriminalitetit, me psikologjinë e nxjerrjes së ligjeve ,me psikologjinë e interpretimit tyre etj.Ë gjyqësore është degë ndihmëse dhe aplikative dhe ka rëndësi tëmadhe praktike në lëminë e së drejtës penale në përgjithsi, nëvecanti të procedurës penale dhe gjatë fazës së ekzekutimit tësanksioneve penale.Gjithashtu me ndihmën e psikologjisë dhe degëve të saja përcaktohetniveli i zhvillimit psikik i të miturve, si kategori e posacme e personaveqë kryejnë vepra penale etj.Psikologjia , me njohuritë e saj i ndihmon legjislacionit penal dhegjykata me rastin përcaktimit të veprave penale, përgjegjësisë penaledhe sanksioneve penale
    • 27Kapitulli IV. ZHVILLIMI I SË DREJTËS PENALEI.DISA KARAKTERISTIKA TË PËRGJITHSHME TË ZHVILLIMIT TË SË DREJTËS PENALEE drejta penale është rezultat i zhvillimit të gjthmbarshëm e të gjatëhistorik të njerzimit.Për këtë arsye disa autorë pohojnë me vend sehistoria e së drejtës penale është në fakt historia e civilizimit tënjerëzimit.Zhvillimi i shoqërisë ka kushtëzuar që e drejta penale tamodifikoj përmbajtjen dhe principet e saja.Gjatë zhvillimit historik nëtë janë inkorporuar institute dhe instrumente të reja, të cilat gjithnjë emë tepër këtë degë të drejtësisë e kanë bërë më humane dhe krahaskësaj e ka ruajtur funksionin e saj në mbrojtjen e të mirave juridike tëshoqërisë dhe të individit.Kësisoi në krahasim me të drejtën penaletë kohës së lashtë dhe të mesjetës , e cila është karakterizuar përnga arbitrariteti,vrazhdësia dhe dënimet shumë të rënda , e drejtpenale e mëvonshme ,e sidomos ajo e tansihmja , është mëracionale dhe më humane.Në zhvillimin e së drejtës penale në të kaluarën dhe tani ndikojnëfaktorët të shumtë dhe të natyrës së ndryshme, sic janë karakteriirregullimit shoqëror dhe politik, shkalla e zhvillimit dhe forcat eshtetit, raportet e klasave e tj, gjithashtu në zhvillimin e së drejtëspenale ndikojnë edhe zhvillimi i teknikës dhe i civilizimit, religjioni,filozofia, idelogjia dhe tradita e në vecanti shkenca e së drejtë spenale dhe shkencat tjera që merren me studimin e kriminalitetit.Përndryeshe , fillet e së drejtës penale ndeshen që në bashkësinë eparë njerëzore, sepse që atëhere njerëzit e kanë paraë të nevojshmese duhet reaguar kundër atyre personave që i kanë dëmtuar interesate përbashkëta.II.PERIUDHA E BASHKËSISË SË PARË NJERËZORE DHE FILL ET E SË DREJTËS PENALEBashkësia e parë shoqërore shfaqet me formimin e njeriut dhe zgjatëgjer me paraqitjen e shteteve të para.edhe në këtë periudh ngjaninekcese që i cenonin rregullat e jetës shoqërore të bazuara në të
    • 28drejtën zakonore,është dashur patjetër të reagohet në këto ekcese,meqense akoma nuk ishte e formuar shteti dhe e drejta , përkatsishte drejta penale, këtë reagim e kryente familja apo fisi dhe kishte përqëllim që të mbrohet shoqëria nga veprat e këtilla të dëmshme.Ndaj cenuesve të këtyre rregullave bashkësia më së shpeshti bëhejdëbimi nga bashkësia, hakmarrja, në vecanti gjakmarrja dhekompozicioni.1.Dëbimi apo përzënia nga bashkësiaD.është forma e parë dhe më e lashtë e reagimit ndaj sjelljeve tëndaluara.Është shqiptuar vetëm ndaj anëtarëve të bashkësisë dhevetëm për raste më të rënda të delikteve.Për shkak të kushteve që kanë mbizotruar atë kohë , disa autordëbimin nga bashkësia e kanë barazuar me dënimin me vdekje,sepse personi që i shqiptohej kjo masë nuk gzonte kurfarëmbështetje dhe mbrojtje nga bashkësia e vet, kështu që cdo momenti kanosej rreziku nga uria, të ftohtit, nga egërsirat.Ndërsa reagimet ebashkësive tjera ndaj të huajve kanë qenë të pamshirshme.2.Hakmarrja dhe gjakmarrjaKjo form e reagimit qëndron në faktin se personi i dëmtuar apo tëafërmit e tij, reagonin kundër kryesit të delliktit apo anëtarëve tëfamiljes së tij, fisit, përkatsisht bashkësisë së fajtorit,duke i shkaktuarndonjë të keqe e cila duhej të ishte ekuivalente ose e keqe më emadhe se e keqja e shkaktuar viktimës.Gjakmarrja dhe në përgjithsi hakmarrja është aplikuar jo vetëm gjatëbashkësisë së parë njerëzore por edhe me lindjen e shtetit dhedrejtësisë, mirëpo ajo është kufizuar gradualisht dhe gjithnjë shkohejduke u ngushtuar rrethi i personave ndaj të cilëve mund të kryhejgjakmarrja përkatsiht hakmarrja.Sipas të drejtës zakonore shqiptare ,të afërmit e personit që jetonin ndaras nga kryesi , janë detyruar tëruhen 24.orë pas kryerjes së vrasjes, pas ktij afati ata kanë lëvizurlirisht.Gjakmarrja u kufizua edhe me institucionin e talionit i cili nënkupton“Sy për sy dhemb për dhëmb”, kjo është faza e parë e aplimit të njëlloj proporcioni në mes të keqës së pësuar dhe dënimit të
    • 29shkaktuar.Edhe pse sot tmerrohemi nga vrazhdësia e talionit, në atëkohë kur gjakmarrja nuk njihte kurfar limiti, ky ishte një progres imadh në drejtim të individualizimit dhe humanizimit të dënimit.Përndryshe parimin e talionit e hasim edhe në të drejtat e shkruaranë Kodin e Hamurabit i cili u nxorr në shekullin XVII .3.Kompozicioni apo shpagimi gjakutK.konsiston në dhënjen e dëmshpërblimit të caktuar viktimës osefamiljes së tij, më që rast kërkohej falje, përkatsisht shprehejkeqëardhje që ndodhi ajo e keqe.Së pari kompozicioni është aplikuarvetëm për veprat penale të vrasjes e më vonë zgjerohej edhe përvep.p. sic janë lëndimet trupore,fyerjet e nderit dhe autoritetit etj.Paraqitja e k.shënon një progres të madh dhe si një formë ekufizim të gjakmarrjes .K. në fillim ishte fakultativ, mirëpo më vonë duke i parë vetitë pozitivetë tij institucioni edhe shteti e përvetësoi këtë dhe me ligj eparashikoi si të obligueshëm.Edhe në të drejtën zakonore shqiptare kanë ekzistuar dy lloje tëpajtimit të gjakut : i vullnetëshëm dhe ai sipas urdhërit të pushtetit turkapo të bajrakut, në fillim tër.komp.i jepej viktimës mirëpo më vonëgjysma i jepej shtetit, këtu fillojnë edhe fillet e dënimit me gjobë.III.KARAKTERISTIKAT THEMELORE TË SË DREJTËS PENALE TË SHTETEVE SKLLAVOPRONAREShtetet skll.kanë ekzistuar gjatë një periudhe 4.mij vjecare.E drjeta skll. I ka kushtuar rëndësi të madhe mbrojtjes së pronësprivate dhe asaj të shtazëve, prodhimeve bujqësore, e në vecantskllevërve të cilat janë konsideruar si pronë e skllavopronarit.Në këtë formac.shoqër-ekonomik, edhe në lëmin ë e së drejtëspenale shprehen dallime në mes të njerëzve të lirë dhe skllevërve, sinë pikpamje të përgjegjësisë së tyre penale ashtu edhe në mbrojtjene personaitetit të tyre.Psh.nëse skllovopronari ka kryer vep.penale,në raste më të shpeshta ndaj tij është aplikuar parimi talionit apokompenzimi i dëmit, ndërsa skllavi edhe për delikte të imta janë
    • 30dënuar me dënime të rënda dhe të vrazhda, skllavi është konsideruarjo njeri por send. Dhe vrasja e tij është konsideruar si delikt kundërpasurisë.E drejta pena.në këtë periudhë ka pasur karakter teologjik, ashtuqë edrejta penale njeh një numër të vp.të karakterit fetar.E drejt.pena.skll.nuk është njohur parimi i ligjshmërisë përkitazi meveprat penale dhe dënimet, një numër shumë i vogël i cështjeve janërregulluar me ligj, kurse numri më i madh i marrëdhënieve shoqëroreka qenë i rregulluar me të drejtën zakonore.E drejta pena.skll.ka njohur lloje të shumta të dënimeve , të cilat përka natyrat ishin mjaft të rënda, të vrazhda dhe johumane, më sëshpeshti janë shqiptuar dënume me vdekje dhe lloje të ndryshme tëdëmtimeve fizike.Dënimi me vdekje është ekzekutuar me prejen e kokës, duke edjegur në grumbullin e drunjëve , duke e qar me anën ekuajëve.Dënim.me vdekje dhe ato fizike janë ekzekutuar publikishtme qëllim që të ushtroj frikësim te të tjerët.E drej.pen. e kësaj kohe nuk e ka njohur dënimin me heqje tëlirisë( në kuptimin e tanishëm) .Periu.skll.karakteriz.për mungesë të burimeve të shkruara, burimkryesor ka qenë e drejta zakonore, burime të shkru.apo ligje ka pasurpak, si më i rëndsishëm ka qenë Ligji i Hamurabit që u nxor nëshekullin XVII par epok.son.Në sist.skllav.nuk është shënuar ndonjë përparim në lëmin eshkencës së drejtës penale.IV.KARAKTERISTIKAT THEMELORE TË SË DREJTËS PENALE TË SHTETEVE FEUDALEEpoka e feudal.fillon në shek.V dhe zgjatë derinë shek.XVIII.Karakter. E të gjitha shte.feudal. është se kanë siguruar eksploatimine fshatarit nëpërmjet pushtetit të feudalit ndaj fshatarit.Këto dallimejanë shprehur edhe nëprmjet të ligjeve që nxirreshin në feudalizëm,në vecanti lidhur me ndëshkimin.Për të njetën vep.shumë më rënd
    • 31ndësh.fshatari( bujkrobi) sesa feudali. E drej.pen.feud.kishte karakterklasor ngase shprehte haptas interesin klasor e të klasës sësunduese feudale dhe shtresave tjera të larta, sic ishin :kastat, fisnikria dhe kisha.Përkundër karakterit kla.e drejtapenal.feu.në krahasim me të drej.pen.skll, ishte përparimtare, ngaseMandej fshatarit përkatsisht bujkrobit i ishte garantuar integritetitrupor dhe jeta, feudali nuk kishte të drejt ta vriste bujkrobin.Edhe në të drej.pena.feu.burim kryesor i së drej.ishte e drejtazakonore,Vetëm një numër i vogël i cështjeve ishte rregulluar me ligj,edhe në këtë sist.nuk ekzistonte parimi i ligjshm.Lidhur me vepr.penal.dhe dënimet dhe kjo ka mundësuar arbitrariteine gjykatave dhe ato mund të shqiptonin dënime të rënda apo të lehtasipas bindjes së tyre.Jurispondenca në përgjithsi ka qenë në anarki, cdo feudal synonte qënë teritorin e vet të siguroj jurispondencë vetanake ti parashefvepr.pen.dhe dënim.sipas vullne. Të tij.Në të drej.pen.feud.franceze përvec të drejtës zakonore , si burimkryesor ishin e drejta romake, e drejta kanonike (kishtare ), praktikagjyqësore si dhe dhe një numër i konsiderueshëm i dekreteve –urdhëresave të mbretërve.Si karakt.tjetër e ligj.feud. ishte mbroj.primare e pronës,rëndësi të madhe u kushtohej llojeve të ndryshme të vjedhjeve,grabitjeve dhe vjedhjeve grabitcare.Gjithashtu ligjet parash.një numër të madh të vep.pen.kundërsunduesit dhe shtetit, kundër religjionit, moralit dhe personalitetit tënjeriut.Sa i takon dënimeve ato nuk kanë ndryshuar shumë ngasist.skll.edhe në shtet feud.vend dominant kishte dënimi me vdekje
    • 32dhe llojet tjer.të dën.fizike si psh.preja e veshëve, duarve ose hundës,nxjerrja e syve etj.E drej.pen.feud.nuk e ka njohur dënimin me burg në kuptimin etanishëm.Gjatë mesjetës dënimet me vdekje ishin shqip.ndaj një numri tëveprave pen.kundër fesw.,kundër moralit madje edhe për lloje tëvjedhjeve të rëndomta.Dënimet me vdekje janë shqiptuar mjaft shpesh, ku nga njëdokument i arkivit të Spanjës, sipas të cilave vetëm gjatë shek.XVIjanë dënuar më se 300.000 veta me dënim me vdekje .Dënimet me vdekje janë ekzekutuar në mënyrë shumë të vrazhdëdhe barbare,nëpërmjet varjes, prerjes së kokës , coptimi i tëdënuarit,mbytja në rrota , djegja në grumbull. E drunjëve., varrosjapër së gjalli, duke e lënë të vdes nga uria, duke e futur në ujë të valëetj.Ka ekzistuar edhe dënimi me dëbim pastaj dënimet kundërpasuriswore, sic janë dënimi me konfiskim të pasurisë dhe dënimi metë holla dhe këto paraqitnin burim të rëndsishme të ardhurash përpasurimin e e arkës së sunduesve dhe të feudalëve të asaj kohe.Në feudalizmin e hershëm që përfshinë periudhën prej shek.V-XI edrej.pen.kryes.bazohet në të drejtën zakonore dhe në dispozi.ligj.që inxjerrnin perandor. Në shtet gjermane, sic ishte Perandoria eBurgundëve,Ostrogotëve,Viziogotëve,Langobardëve etj..ligjetquheshin “Leges Barborum” “të drejta popullore” që përmbanin edhetë drejta penalo juridike.Në francë u nxor ligji Salik” Lex Salicia”,pastaj ligjet Kapitullarie që i nxirrnin perandorët.Në këto ligje kishtedhe dispo.penale.Në periudhën e mesjetës ose feudalizmit të zhvilluar shek.IX-XVedrejta penale karakt. Përnga partikularizimi.Në këtë kohë në vend tëpërgjegjsië objektive aplikohej përgjegjsia subjektive-përgjegjësia nëbazë të fajit.Në periudhën e shthuarrjes së feudalizmit ishin të shpeshtakryengritjet mes fshatrëve, në luft kundër tyre feudalët ashpërsunarepresionin ndaj tyre de në këtë periudhë u bënë kodifikime të
    • 33rëndsishme në lëmin e së drejtës penale më të rëndsishëm ishin Kodii përgjithshëm gjerman “Constitutio Criminalis Carolina në vitin 1532,Kodi penal i Bavarisë në vitin 1751, Kodi Pen.i Austrisë i MariaTerezes në vitin 1768 dhe Kodi Penal i Prusisë në vitin 1794.E drejt.penale =sikundër edhe shkencat tjera shënon stagnim nëfeudalizmin e hershëm, mirëpo duke filluar nga shek.XII kur edhe uparaqitën shkollat glosatore dhe postglasatore, e sidoms nëshek.XVII u zhvillua dukshëm.Gjatë shek.XVII u bënë kodifikIme tërëndësishme në lëmin e së drej.pen.Njiherit e drej.pen.filloi të përpunohej në mënyrë sistemat, me që rastlindën nocion.lidhur me vep.pen dhe tipa. e saj.themelore.Shkenca e së drejtës penale e kësaj periudhe arriti ti përkufizojinstitucionet themelore të së drejtës penale dhe ti sistemoj ato.-Me këto të mbërrime u krijuan parakushte të volitshme për njëzhvillim të hovshëm të së drejtës penaleV.IDETË PENALO JURUDIKE NË VEPRAT E FILOZOFËVE DHE ILUMINISTËVE GJATË SHEKULLIT XVII DHE XVIII.Periudha prej shek.XV-XVII karakterizohet për nga procesi ishthuarjes së sistemit feudal dhe lindje e sistemit kapitalist, dukefilluar nga shek.XVI vërehen marrëdhënje shoqëroro ekonomikekapitaliste në kuadrin e sistem.feudal.Këto marrëdhënjë të reja u penguan nga sitemi feudal dheinstutucionet e tia.Zhvillimi i forcave të reja prodhuese kishte arriturnë nivel që nuk përkonte më me sistemin feudal ekzistues gradualishtpor në mënyrë të sigurt e dobësonte bazën e ekzistencës të sitemitfeudal..Kështu edhe pse akoma nuk u formua sistemi kapitalist,
    • 34në gjiun e sistem.feud. u formua një klasë e re e cila me forcën e sajekonomike që dispononte , i siguroi vetit pozita të forta edhe para setë vinte në pushtet.Aleatë të klasës së re që u formua në feudalizim, ishin filozofia dheteoria politike.Kësisoji mendimtarët më progresiv , filozofët dhejuristët si përfaqsues të renesancës dhe humanizmit, me veprat etyre ngritën zërin kundër vrazhdësisë së jurispondencës feudale,kundër arbitraritetit të feudalëve dhe gjyyatave të tyre dhe kundërpabarazisë së njerëzve.Filozofët, iluministët shkenctarët duke e sulmuar vrazhdësinë esist.feud., me mendimet e tyre progresive kontribuan në mas tëmadhe që e drejta penale dhe shkenca e së drejtës penale tëzhvillohet më shpejt.Në mesin e filoz.ilumin.që më së tepërmikontribuan që shkenca të lirohej nga teologjia, që të mbrohen tëdrejtat natyrore të njeriut, që të sigurohet barazia, ligjëshmëria,tëhumanizohen dënimet e tj. Janë Grociusi,Beconi,Monteskio,Hopsi,Volteri, Ruspoi etj.HUGO GROCIUSI KA THEMELUAR TË ASHTQUAJTURËNSHKOLLË NATYROrE të drejësisë.Sipas tij duhet bërë dallimin nëmes të drejtës natyrore dhe të drejtës hyjnore, e ka kritikuar ashpërndikimin teologjik të mesjetës, shumë veprave penale të karakteritfetar ua mohon karakterin e veprave penale dhe sipas tij duhetkonsideruar si vepra penale vetëm ato që dëmtojnë të drejtat tënjeriut,është angazhuar që të bëhën kufizime në procesin endëshkueshmërisë .2.Koncepcionet e Monteskies, Volterit dhe RusosM. në veprën e tij të mirnjohur “Fryma e ligjit”(L’espirt des lois) që upublikua në vitin 1748, si jurist filozof dhe sociolog ngriti zërin kundërarbitraritetit vrazhdësisë dhe pabarazisë që ekzistonet ne gjykatatfeudale,Mont.lanson teorinë e ndarjes së pushtetit politik nga aiekzekutiv.Në lëminë e së drejtës penale ka përfaqsuar mendimet qëedhe sot janë aktuale, se krimi më mir është të parandalohet.Sipas tijnë parandalimin e krimit efekt më të madhë do të ketë ndjenja ekryesit se ai me siguri do të ndëshkohet për veprën penale , sesaashpërsia e dënimit të shqiptuar.që masa e dënimit të jetë sipas
    • 35peshës së krimit, duhet braktisur torturën, aplikimi i dënimit me vdekjeduhet kufizuar, se në rrethana normale dënimet më të buta ushtrojnëefek më të mirë se dënimet e rënda.RUSO (80) , në veprën e tij kapitale “Mbi kontratën shoqëore”( lecontrat social 1762), ku sipas tij me formimin e shtetit e drejta endëshkimit i është besuar shtetit , i cili nëpërmjet gjykatës dhe nëinters të individit dhe shoqërisë e ndëshkon kryesin e veprëspenale.Sipas këtij koncepti me kryerjen e veprës penale individishkakton reagimin e bashkësisë shoqërore – shtetit , kurse shteti erealizon këtë reagim në bazë të autorizimeve që i janë besuar mekontratë.Sipas tij të gjith qytetarët kanë të drejtë të trajtohen nëmënyrë të barabart pranë gjykatës dhe organeve tjera të shtetit .Nëpikpamje të ndëshkueshmërisë , të gjith njerzit janë të barabart.Rusoikontriboi në të drejtën penale që të respektohet parimi i ligjshmërsisëlidhur me veprat penale dhe dënimet.VOLTERI, EDHE V.SIKUNDËR EDHE Becario e kritikoi rrept tëdrejtën penale dhe jurispondencën penale feudale, për shkak tëarbitraritetit, vrazhdësisë dhe keqpërdorimit,vecmas kritikoi procedurën penale e cila mbështetej në parimet einkuzicionit dhe sipas tij procedurat e tilla ishin shkatare tëarbitraritetit, vrazhdësisë , torturës dhe sjelljes arbitrare ndaj tëakuzuarit.V.ishte kundër dënimeve të vrazhda dhe ekzekutimit të tij publik,shqiptimin e dënimit me vdekje lejonte vetëm përjashtimisht për veprajashtzakonisht të rënda, ai është angazhuar që në vend të dënimit mevdekje të aplikohej dënimi me heqje lirie me punë të dhunshme., ai gjithashtu angazhohej qëgjykata të bëjë diferencimin e e veprave penale dhe në bazë të kësajtë caktoj llojin dhe lartësisnë e dënimit dhe V. Është i pari në historiqë e shtroi preventivën në këtë bazë.3.IDETË E CEZARO BEKARIOS dhe ndikimi i tyre në legjislacionet Penale të shekullit XVIII
    • 36C.B. konsiderohet autori më i madh i shek.XVIII që më së teprërmikontriboi që t’i vehen themelet e së drejtës penale bashkohore.Meveprën e tij “Mbi krimet dhe dënimet”( Dei delliti e delle pene) që eshkroi në moshën 26. vjecare (1764) bëri një kthesë radikale në tëdrejtën penale të atëhershme, ne vecanti në politikën kriminale.Përshkak të ideve progresiste vepra e tij u përkthye në shumë gjuhë tëbotës dhe fitoi popullaritet të madhë në Evropë , e sidomos nëFrancë.Cez.Bek.idetë e tia progresive në lëmin e së drejtës penale i mbësh.Në teorinë mbi kontratën shoqërore të Rusos, duke kritukuarjurispondencën dhe legjislacionin e atëhershëm ai proklamoi këto ide:-Dënimi duhet t’i përgjigjet nevojave të mbrojtjes së shoqërisë ngakriminlitetit.Poqëse ai nuk është fare i nevojshëm ai shëndrrohet nëaktë dhune i cili zbatohet nga ana e shtetit;-Dënimet duhet të jenë në proporcion me veprën.Poqëse vepra ështëe rëndë edhe dënimi duhet të jetë i rëndë;-Dënimet e rënda,që nuk janë të nevojshme edhe në rastet kur nukjanë të dëmshme, prap janë në kundërshtim me arsyeshmërinë dhedrejtësinë;-Në përgjithsi dënimi duhet t’i përshtatet gjendjes në popull, e jo tëshëndrrohet në dhunë, ai duhet të jetë publik, i shpejtë, idomosdoshëm dhe sa është e mundur i lehtë;-Dënimi duhet të shqiptohen në interesin e mbarë të shoqërisë, e jovetëm në interesin e ndonjë grupi;-Qëllimi dënmit nuk duhet të jetë mundimi dhe hakmarrja për shkaktë veprës së kryer, por preventiv në mënyrë që kryesi në të ardhmëntë mos e përsërisë veprën penale.Njiherit dënimi dhet të ketë efekt preventiv ndaj personave të tjerë;-Sa më i lartë të jetë niveli i zhvillimit kultural, njerzit janë më tëndjeshëm, andaj edhe dënimet mund të jenë më të buta;-Ligjet duhet të jenë të qarta dhe t’i kuptoj populli.Andaj gjykatat nukkanë të drejtë t’i interpretojnë ligjjet, këtë mund ta bëjnë vetëm
    • 37ligjdhënësi.Gjykata mundet vetëm në bazë të përfundimeve logjike t’iaplikojnë ligjet;-Veprat penale dhe dënimet mund të përfshihen vetëm me ligj(parimii ligjshmërsië);-Procedura penale duhet të zhvillohet duke e kufizuar burgun hetues,duke i vlerësuar në mënyrë të lirë provat, gjykimi duhet të jetë publik ,të pandehurit duhet t’i sigurohet mbrojtja , kurse tortura duhetbraktisur;-Dënimet me vdekje , pëvevc rasteve të jashtzakonshme , nuk është inevojshëm, por është i dëmshëm.Ky nuk është i drejtë , por ky nëfakt është luftë e kombit kundër një qytetari.Një seri ligjesh apo kodesh penale që u nxorrën kah fundi i shekullitXVII , në masë të konsiderueshme i përqafuan idetë penalo juridike tëBekarios ,Monteskieut , Rusos dhe filozofëve të tjerë.Kështu në Toskani në vitin 1786 u nxorr kodi penal i ashtëquajjturCodice leopoldine, që e përpiloi komisioni në krye me Bekarion.Nëkëtë kod u obrogua tortura, damkosja me hekur të skuqur, prerja egjymtyrëve dhe dënimi me vdekje, i cili pas disa viteve prap uparapa.Në këtë kod të miturit konsideroheshin kategori e posacme tëcilët gjer në moshën 12.vjecare fare nuk mund të dënoheshin, pormund tiu shqiptoheshin vetëm masa edukuese , kurse personat prejmoshës 12-14 vjec, mund të dënoheshin vetëm në raste kur ishintëaftë të kuptojnë rëndësinë e veprës dhe t’i kontrollojnë sjelljet etyre.Kodi Leoopoldin i Italisë ishte kodifikimi i parë i së drejtës penalenë të cilin u shprhën idetë përparimtare të Bekarios dhe filozofe tëtjerë.Idetë e Cezario Bekario dhe filozofëve të tjerë u shprehën edhe nëKodin penal të Austrisë( i ashtëquajturi Jozefina 1787).Edhe me këtëkod u abrogua dënimi me vdekje , por ai u zavendësua me formëshmë më të rëndë të heqjes së lirisë me pranga , gjatë së cilës kohëi ndëshkuariedhe rrahej, gjithashtu u abroguan dënimet fizike me anëtë gjymtimeve, mirëpo edhe me këtë kod u parapa damkosja mehekurtë skuqur dhe rrahje me thupër dhe kamxhik.Me këtë kod undalua analoogjia dhe për herë të parë në historinë e së drejtëspenale u paraparë parimi i ligjshmërisë së veparve penale dhedënimeve.
    • 38VI.ZHVILLIMI I SË DREJTËS PENALE TË SHTETEVE KAPITALISTEMe revulucionin Francez të viti 1789 u përmbys sistemi feudal nëFrancë,pas revulucionit Francez filloi periudha e shkatërrimit tëfeudalizmit në tërë Evropën dhe në botë,Revulucion Borgjez i abrogoi privilegjet e feudalëve, afirmoi parimin elirisë, barazisë së të gjithë qytetarëve dhe aprimin e sovranitetit tëpopullit Ndryshimet e mëdha që u bënë në demokratizimin dhehumanizimin e marrëdhëniet shoqëroro-ekonomike , pati jehonë edhenë të drejtën penale.Idetë e filozofëve Montesk,Ruso,Volte e sidoms Cez.Bec, gjetënshprehje në aktet e para ligjore të Revulucionit Francez, Kështu nëDeklaratën mbi të drejtat e njeriut dhe qytetarit të vitit 1789 uformësuan parime me interes të posacëm të së drejtëspenale,Vecmas është i rëndsish.neni 6. i Deklaratës ku thuhej”Ligjimund të t’i parashoh vetëm dënimet e domosdoshme.Asksuh nukmund të dënohej për vepër , e cila para se të kryhej nuk ështëpërcaktuar me ligj si vepër e ndëshkueshme dhe për të cilën nukështë përcaktuar dënimi.Me këtë për herë të parë me një dokumentpolitik në mënyrë precize u shpreh parimi i legalitetit.Kodi i parë penal borgjez u nxor në Francë në vitin 1791Në këtë kod u realizuan të gjitha parimet e Deklaratës mbi të drejtat enjeriut dhe qytetarit .Në këtë kod për herë të parë shprhete ndarja në mes të drejtëspenale në dy pjesë; në pjesën e përgjithshme dhe në pjesën eposacme.Këto ndarje i përvetsuan të gjitha kodet që u nxorrën pas tij,si në vendet kapitaliste ashtu edhe ato socialiste .Në këtë kod u përvetsua parimi i ligjëshmërisë së veprave penale dhedënimeve, parimi barazisë së të gjith qytetarëve para ligjit, në mas tëmadhe u bë humanizimi i dënimeve., mundësia e shqiptimit të dënimitme vdekje u reduktua dukshëm.Sipas këtij kodi , dënimet janëpersonale , mund të godasin vetëm kryesin e vepr.penale, dominuesejanë dënimet me heqje të lirisë, kurse dënimet fiizike kryesisht uabroguan.
    • 39Me qëllim të evitohej arbitrariteti i gjykatave dënimet u parapanë nëmënyrë fikse , kjo ishte e meta më e madhe e këtij kodi, ngas ebëri tëpamundur cfardo lloji të individualizimit të dënimit nga ana egjykatave.Në këtë kod për herë të parë shprehen zgjidhje parimore dheprogresive që janë aktuale edhe sot e kësaj dite.KODI PENAL I NAPOLEONIT 1810Quhet Ko.i Napol.sepse vet Napol. E dekretoi, Ky kod së bashku meKodin e procedurës penale , në Francë hyri në fuqi më 1.janr të vitit1811.K.P.i N.parashihte dënime më të ashpëra .Dukshëm u rrit numri i veprave penale politike për të cilat mund tëshqiptohet dënimi me vdekje dhe dënimi me burg të përjetshëm, por në këtë kod u përvetsuan një varg zgjidhjesh nga kodi i vitit1791, edhe ky aprovoi parimin e legalitetit të veprave penale dhedënimeve ,qëllimi i dënimit ishte mbrojtja e shoqërisë duke ushtëruar efektfrikësimi,dënimet nuk ishin të parapara në mënyrë apsolute porrelative(minimumi max),parashihte institucionin e faljes si e drejtë e shefit të shtetit,veprat penale i ndante sipas peshës , në krime. dhe delikte.KPN. ushtroi ndikim të madh në kodet penale që u nxorrën pas tij dheky shërbeu si mostër për shumë kode që u nxorrën në Evropë gjer nëvitet shtaëdhjetë të shek.XIX, Kodi i Napol me disa ndryshimendodhet në fuqi edhe sot në Francë.Në vitin 1813 në Gjermani u nxorr Kodi penal i Bavarisë(86)Edhe në këtë Kod sikundër në kodin e Napol. Njihej parimi iligjshmërisë së veprave dhe dënimeve,
    • 40gjykatave u lehej mundësi e vogël e matjes së dënimit, ngaseparashihte suaza të vogla të minimumit dhe maksimumit.Karakterizohej me dënime të ashpëra ,Në bazë të konceptit të Fojerbahut se dënimi duhet të ushtrojpreventivën gjenerale me anë të frikësimit,dënimet me vdekje ishin të shpeshtanjihte edhe dënimin me burg të përjetshëm me pranga.Kodi Napol.dhe ai i Bavarisë shërbyen si mostra të kodeve tjera që unxorrën ne Evropë.Ndikim i madh i Kodit penal të Napoleonit u shpreh edhe në Kodinpenal të Spanjës(1822 dhe 1824, Greqisë(1824), Brazilit (1830),Japonisë (1880), Prusisë (1851) Portugalisë( 1852) Turqisë(1858)Belgjikës(1867),Austrisë(1852) dhe Italisë (1889).Kodi penal i Bavarisë ushtroi ndikim në Kodin penal të Gjermanisë(1871) në disa legjislacione të Zvicrës dhe në Kodin Penal tëSuedisë(1864)VII.SHKOLLAT NË TË DREJTËN PENALEZhvillimi i shkencave shoqërore dhe atyre ekzakte, e vecmas zhvillimii shkencës së të drejtës penale dhe paraqitja e legjislacionit penal nëEvropë, në gjysmën e dytë të shek XVII dhe në shekullin XIX,kontribuan në formimin e shkollave në të drejtën penale.Si shkolla kryesore në të drejtën penale konsiderohen: shkollaklasike, antropologjike, pozitive, sociologjike, shkolla neoklasike dheshkolla e mbrojtjes së re shoqërore.Këto shkolla në përgjithsikontribuan në mënyrën e vet në zhvillimin e shkencës së drejtëspenale dhe legjislacionin e vet penale.1.SHKOLLA KLASIKE
    • 41Kjo shkollë paraqitet në gjysmën e dytë të shek.XVII.Quhet klasikengase kundërshtarët e kësaj shkolle janë munduar që konceptet esaja t’i trajtojnë si të vjetruara- klasike.Sholla klasike me koncepcionet e tyre kishin reaguar ashpër kundërshkencës së drejtës penale,legjislacionit dhe jurispondencës sëatëhershme feudale.Si themelues dhe pëqrfaqsues të kësaj shkollekonsiderohen Cezario Becario dhe Anselm Fojerbah.Cezario Bekario në veprën e tij mbi krimet dhe dënimet formoiplatformën e kësaj shkolle, ngase në të drjetën penale shprehu nëmënyrë të qartë idetë e borgjezisë.Kontribut të madh në lindjen e kësaj shkolle dha edhe gjermani AnselFojerbah, ky me veprën e tij “Revizioni i parimeve dhe nocionevethemelore të së drejtës penale pozitive “(1800), Libri i drejtësisë sëtërë gjermane dhe disa punime tjera dha kontribut të madhë nëzhvillimin e shkencës juridike.Juristi anglez Bentam përpunoi teorinë e dobisshmërisë shoqërore tëdënimit të ashtquajturën “Teori utilitare” dhe ky autor prezentoi idetëlidhur me qëllimin e dënimit në luft kundër kriminalitetit.Kontributi më imadh i tij është në reformën e enteve ndëshkuese dhe legjislacionitmbi ekzekutimin e dënimeve, në drejtim të humanizmit tëekezekutimit të dënimit me heqje të lirisë, duke u mbështetuar nëidetë eXhonë Huardit i cili konsiderohet reformator më i madh i entevendëshkuese gjatë gjysmë së dytë të shek.XVIII.Kjo shkollë përkundër të metave të saja meqë ajo u shfaq në kohënkur akoma ishte në fuqi sistemi feudal,u angazhua që të evitohet pabarazia, arbitrariteti dhe tortura, kjoshkollë u ungazhua që të sigurohet liria dhe barazia e qytetarëve, sipas tyre kjo mund të arrihej me përcaktimin e veprave penale dhedënimeve me ligj, pra me aplikimin e parimit të legalitetit “nullumpoena nullum crimena sine lege”,
    • 42kjo shkollë gjithashtu preferonte që në të drejtën penale të aplikohejparimin e përgjegjësisë penale personale dhe subjektive,që dënimet të shqiptohen në pajtueshmërinë me peshën e veprëspenale dhe shkallën e përgjegjësisë penale.Nën ndikimin e ideve tëshkollës klasike u nxorrën një numër i madhë i kodeve penale tëvendeve të Evropës dhe botës në përgjithsi.Nocionet kryesor të së drejtës penale sic janë vepra penale, kryesidhe dënimi janë trajtuar vetëm si nocione logjike apstrakte dhejuridike, e jo si dukuri reale në jetën shoqërore,sipas tyre dënimi është vetëm si pasojë juridike e veprës së kryer,edhe kryesin e veprës penale e trajton si qenie apstrakte, sipas kësajshkolle vullneti i kryesit për të kryer një veprër penale është i lirë nukështë i detyrminuar nga faktorët tjerë, subjektiv dhe objektiv.,në idetë e këtilla gjenë mbështetje kërkesa që dënimi duhet të ketëkarakter retributiv(hakmarrës),sipas tyre përgjegjsia penale dhe dënimi duhet përcaktuar sipasveprës penale e jo sipas personalitetit të kryesit, sipas kësaj filozofietë gjith kryesit e veprës penale duhet të trajtohen njësoj para ligjit dhekryesisht njësoj të dënohen.Këto janë të metat kryesore të kësajshkolle , ngase edhe në rastet kur kryhen veprat penale të njëjta,rrezikshmëria shoqërore e tyre është e ndryshme,varësisht prejmotiveve nga të cilat është kryer, rrethanat personale të kryesit si dhenga një varg rrethanash tjera objektive dhe subjektive.Sipas kësaj shkolle dënimi është sanksioni themelor dhe i vetmi dheai duhet të kishte karakter hakmarrës ku kryesi i veprs penale medënim dhet të pendohet dhe t’i paguaj mëkatet dhe në këtë mënyrëdo të rivehet rendi moral që është cënuar me kryerjen e veprëspenale.Shkolla klasike në masë të madhe ka kontriibuar në formimin e sëdrejtës penale bashkohore, këtë e bërë duke formuar nocione dheinstitucionet e kësja dege të drejtësisë .
    • 43Si e metë e shkollës klasike konsiderohet se mendimet e veta nuk ibazonte në jetën reale , por mbështetej në koncepcionet metafizike tëlogjikës apstrakte, nuk e merrte parasyshë personalitetin e kryesit tëveprës penale dhe hulumtimet shkencore të shkencës sëkriminologjisë lidhur me faktorët e kriminalitetit.Kurse vecmas si anë pozitive e kësaj shkolle konsiderohej se forcoiparimin e legalitetit në të drejtën penale dhepërpunoi në baza shkencore institucionet e së drejtës penale.2.SHKOLLA ANTROPOLOGJIKENë gjysmën e shek.XIX u shënua një zhvillim i hovshëm i shkencavenatyrore dhe atyre shoqërore , vecmas shkencës së biologjisë,mjeksisë dhe sociologjisë.Ky zhvillim i shkencave natyrore dheshoqërore , krijoji kushte edhe për zhvillimin e shkencës së të drejtëspenale në bazë të postulateve të reja.Me arritjen e njohurive të reja shkencore , u kritikuan koncepcionet eshkollës klasike për arsye se nuk i kushtoi shumë kujdes studimit tëshkaqeve të kriminalitetit.Në bazë të këtyre kritikave dhe tëmbrrimeve të reja të shkencave nnatyrore dhe shoqërore u konkluduase vepra penale dhe kryesi i saj duhet të studijohen në aspektinbilogji,psikologjik, psikiatrik dhe sociologjik, kështu me aplikimin emetodave të reja dotë zbulohen faktorët e përgjithshëm dhe tëposacëm të kriminalitetit.Shkollat e para që janë marrë me studimin e shkaqeve apo faktorëvetë kriminalitetit shfaqn në itali.Këto shkolla quhen kriminologjike dhenë kuadrin e tyre në fillim paraqiten shkollat antropologjike, e më pasajo pozitive.Themelues i shkollës antrologjike është Cezaro Lombrozo(1835-1909) ai ishte mjek , psikiatër, e më vonë edhe profesor i mjeksisëgjyqësore, vepra e tij më e rëndsishme është “Njeriu kriminel” dhe“Antropologjia kriminale”Koncepcionet themelore të shkollës antropologjike C.L. i shtroi nëveprën e tij “Njeriu kriminel” (L’uomo deliquente) që u botua në vitin1876.Lombroze ishte mjek në burgun e torinos dhe profesor imjekësisë gjyqësore dhe për një kohë të gjatë studioi të dënuarit me
    • 44anë të metodva të ndryshme, ai më parë studioi kafkat e mijra tëdënuarve e pastaj studioi antropometrinë dhe fizigoneminë e disammijra kriminelëve në burgun e torinos, në bazë të këtyre studimeveLL. Konstatoi se një numër i konsiderueshëm personave të dënuarposedojnë anomali fizike dhe psikike. Dhe erdhi në përfundim sekriminelët janë një lloj i posacëm i gjinisë njerëzore(species generishumani) dhe kështu nxorri tezën e ashtëquajtur “Kriminel ilindur”(Deliquente nato) i cili mund të njihet nga të tjerë për ngatiparet të natyrës anatomike,ngase kokën e ka shumë të madhe aposhumë të vogël, ballin e ngushtë, nofullat e qitura, fiturën egjatë dhetë gjërë, sytë e shtrembër dhe të thelluar, buzët e holla, flokëteshpeshta, dhëmbët e rrallë dhe të mdhenjë, duart egjata, kursesipas karakteristikave fiziologjike dhe psikologjike njeriu kriminelmund të njihet ngase tek ai shfaqen anomali të ndryshme sic janë :mungesa e ndjenjës për dhembje( prandaj tatuazhohen-vizatojnëshkronja apo shkrenja në trup duke prerë apo shkuar lëkurën dheduke ngjyrosur vendin me ndonjë lëndë) u mungon ndjenja normalejanë mizorë, ndjejnë knaqsi pas kryerjes së penale janë tëpakujdesshëm etj.Këto anomali sipas LL . janë të trashiguara nga tëparët (stërgjyshit) e tyre, për këtë shkak janë të natyrës atavike .Në bazë të këtyre karaktersitikave Llomb.kriminelët i radhitë në5.grupe 1.Fajtorët e lindur, 2.Fajtor.e smurë psikik, 3.Fajtorët ngashprehia, 4.Fajtorët nga pasioni, 5.Fajtorëte e rastit.1.Fajtorët e lindur. Karakterizohen nga mungesa e ndjenjësmorale.Këta sipas LL.i posedojnë të gjitha tiparet e natyrësdegjeneruese anatmike, biologjike dhe psikologjike dhe ky grupiparticipon në rreth 40% të numrit të gjithmbarshëm të krimeve dhe sitë këtillë janë shumë të rrezikshëm, heret e fillojnë veprim. Krimin.dhejanë të papërmirsueshme.2.Fajtorët e smurë psikik, karakterizohen me të gjitha tiparet ekriminelve të llindur, mirëpo këto persëona lëngojnë edhe nga disasmundje psikike, nën ndikimin e të cilave ata kryejnë vepra penaledhe këto i ndanë në 3.grupe: në fajtorë të smurë psikik në kuptim tëplotë, në të marr moralë dhe gjysëm të marrë apo të ashtquajturmatoid.
    • 453.Fajtorët nga shprehia, nuk posedojnë tiparet e kriminelëve të lindur,mirëpo veprat penale i kryejnë për shkak të ndikimit të faktorve socialdhe për shkak të dobësive të tyre morale.4.Fajtorët nga pasioni, për nga natyra janë shumë të ndieshëm dhepër shkak të provkimeve të ndryshme shpejtë shqetsohen, dhe nënndikimin e shqetësimit apo tronditjes kryejnë vepra penale.këtopersona nuk kanë tipare të kriminelit të lindur, përkundrazi kanëtipare antikriminale dhe janë të pashëm, verat penale i kryejnë nënndikimin e pasionit dhe ndjenjave fisnike(dashuria prinërore, nderit tëcënuar etj), pas kryerjes së vepr.pena.pendohen.Kjo kateg.ekrim.merr pjesë në numrin e përgjith. Të krimin rreth 5-6%, në këtëkateg.hynë edhe fajtorët politik.5.Fajtorët e rastit, sipas LLO.nuk posedojnë veti të linduar e as tëfituara,por këtë e bëjnë nën ndikimin e faktorëve të jashtëm tëmjedisit shoqëror në të cilin jetojnë, këta persona sipas LLOm.janëmë pakë të rrrezikshëm dhe nuk duhet dënuar.Mendimet e tilla të Llom.u kritikuan ashpër ngase sipas kritikëveekzistojnë individ të cilët i posedojnë të gjitha tiparet të njeriutkriminel të lindur, por asnjë her nuk kanë kryer vepra penalepërkundrazi janë shumë të ndershëm,Llombrozo nën ndikimin ekëtyre kritikave i korigjoi qëndrimet e tia, mirëpo edhe më tej si faktorkryesor për kriminalitet i konsideron vetitë biopsiqike të njeriut, ndërsaai mohon ndikimin e faktorëve social në formimin e personaliteit tëcdo njeriu andaj edhe të delikuentit.Për kundër të metave edhe kjo shkollë pati ndikim të madhë nëzhvillimin e shkencës së drejtës penale dhe legjislacionin penal,ngase ua tërhoqi vëmendjen shkencëtarve dhe gjykata se duhetkushtuar rëndësi edhe personalitetit të kryesit.3.Shkolla pozitive ( 94 ) , shkolla pozitive paraqitet në fund tëshek.XIX në Itali, themelues të kësaj shkolle janë:1. Enriko Feri profesor i së drejtës penale, me veprën e tij “Sociologjiakriminale” (1884) dhe, Rafael Garafalo gjykatës, me veprën e tij “Kriminologjia",konsiderohet edhe si themelues i shkencës së kriminologjisë , sidisiplinë e pavarur nga e drejta penale dhe sociologjia.
    • 46Shkolla pozitive si dhe ajo antropologjike. E kritikoi ashpër shkollënklasike, duke ia mveshur fajin për shtimin e kriminalitetit.Sipas Feritshkolla klasike fare nuk i kushtoi rëndësi shkaqeve të kriminalitetit,por më tepër u përqëndruar në vënien e një sistëmi ndëshkimor qëkishte karakter hakmarrës.Sipas Ferit ekzistojnë tri kategori të faktorëve që ushtrojnë ndikimdominant në gjenezën e kriminalitetit edhe ate:A).Faktorët antropologjik ose individual: ato janë konstrukcion organiki fajtorit, nëpërmjet të cilit shprehen anomalitë e kafkës, trurit,sensibilitetit apo ndieshmërisë dhe të gjitha vecoritë tjerafizike.Konstitucioni psikik i kryesit karakterizohet për nga anomalitë eintelegjencës dhe të ndieshmërisë, kurse vetitë personale që shfaqensi faktorë të kriminalitetit janë raca, mosha arsimimi dhe edukimiprofesioni etj.B).Faktorët fizikë ;janë : klima, stina vjetore, tempratura vjetorekushtet atmosferike etj.C). Faktorët social, janë kushtet e mjedisit shoqëror në të cilat jetondelikuenti, si faktor socila që ndikojnë në kriminalitet janë :dendësia epopullsisë, rregullimi i raporteve në familje, sistemi i edukimit,prodhimi industrial, alkolizmi, mënyra e organizimit ekonomik dhepolitik, organizimi i administratës publike, manddej organizimi ijurispondencës dhe sitemi i legjislacionit penal.Nga kjo rezulton se shkolla poz.përpos anomalive antropologjike sishkaktar që ndikojnë në kriminalitet i potencon edhe faktorët socialdhe këto risi konsiderohen si përparim i shkencës së të drejtëspenale.Shkolla pozitive faktorët kriminogjen i ndanë në dy grupe a).A.Në grupin e faktorëve te të cilët rol dominant kanë faktorëtindividual apo të brendshëm(endogjenë) dheb).grupin e fajtorëve ku rol dominant kanë faktorët e jashtëm-social( egzogjen).
    • 47Edhe shkolla pozitive sikundër ajo antropologjike e bën ndarjen efajtorëve në pesë kategori1.fajtorët e lindur,2.fajtorët e smurë psikik3.fajtorët nga shprehia,4.fajtorët nga pasioni dhe5.fajtorët e rastit.Krahas ndarjes së fajtorëve shkolla pozitive bënë edhe ndarjen ekriminalitetit të gjithmbarshëm në dy grupe;1.Grupin e veprave penal.natyrore apo ataviste sic janëmorali,ndjenjat religjioze dhe patriotike dhe; 2.Grupi i veprave penale ligjore apo evolutive.ku bëjnë pjesë vepratpenale politike dhe ato kundër ekonomisë.Konsiderohen evulutiveapo ligjore ngase me ndryshimin e marrëdhënieve shoqëroroekonomike dhe politike, këto vepra penale e ndryshojnë figurën e tyreapo nuk konsiderohen fare vepra penale.Sipas shkollës pozitive vepra penale është rezultat i ndikimit tëfaktorëve antropologjik, fizik dhe social,Vullneti i njeriut është i determinuar(kushtëzuar), andaj njeriu sipastyre sillet ashtu sic është i detyruar e jo sic dëshiron,vullneti i tij nuk është i lirë sic pretendonin përfaqsuesit e shkollësklasike.Përgjegjsia penale të cilën e kanë pretenduar përfaqsuesit e shkollësklasike është konstruksion juridik që duhet hequr nga e drejta penaledhe në vend të saj duhet aplikuar përgjegjësinë shoqërore apoligjore,Sipas këtij koncepti kryesi i veprës penale domosdo duhetpërgjigjur për veprën e kryer, pa marr parasysh gjendjen e tij psikike.Dënimet janë masa të dobëta madje edhe të padobishme në luftëkundër kriminalitetit, nga se me dënime nuk mund të ushtrohet kurfarndikimi në faktorët që e kushtëzojnë kriminalitetin.Përfaqsuesit e shkoll.Poz. në vend të dënimeve propozojnë masasiguruese dhe këto masa i radhisin në 4.kategori:
    • 481.Masat preventive, apo substitute të dënimve, që konsistojnë nëndërmarrjen e masave ekonomike, sociale dhe pedagogjike ;2.Masat e kompensimit të dëmit ;janë të karakterit civilo-juridik dhekonsistojnë në kompenzimin e dëmit viktimës;3.Masat represive, parashihen për vepra penale të lehta dhekonsistonin në shqiptimin e dënimt me burg, detyrimin e ushtrimit tëpunës së dhunshme, ndalimin e ushtrimit të profesionit të caktuar apozejes etj;4.Masat eliminatore, këto masa duhet aplikuar ndaj kryesve trëveprave penale më të rënda dhe më të rrezikshme.Ndaj kryesve tëkëtillë të veprave penale propozohej internimi në kolonitë ekoperativave bujqësore, vendosja e tyre në spitale psikiatrike dhedënimi me vdkje .Eneriko Feri formësoi këto përfundime që duhet aplikuar në lëmin esë drejtës penale:a) nocionin e veprës penale, që sipas shkollës klasike dhe neoklasikeishte nocion kryesor, duhet zavendsuar me nocionin e rrezikshmërisësë kryesit;b).nocionin e përgjegjësisë morale, i cili ishte bazë e përgjegjësisëpenale dhe fajësisë , duhet zavendsuar me nocionin e përgjegjësisësociale apo shoqërore,c) nocioni e dënimit, i cili është institucion i pakuptimt dhe ipadobishëm, duhet zavendsuar me sistemin e masave sociale,preventive dhe individuale si dhe me masat terapeutike represive dheeliminatore.Nëse i bëjmë një vështrim kritik ideve të shkollës pozitive , mund tëkonkludojmë se edhe përkundër ca të metave,ajo dha kontribut të madhë në zhvillimin e shkencës së të drejtëspenale dhe legjislacionit penal.
    • 49Kontribut i posacëm i shkollës pozitive në të drejtën penalekonsiderohet përpunimi i sistemit të masave të mbrojtjes sëshoqërisë nga kriminalitetit, me c’ërast ajo e para vuri në pahë rolindhe rëndësinë e masave preventive në luft kundër kriminalitetit,Sipas shkolle në luftë kundër kriminalitetit duhet aplikuar masatpreventive e jo represive.Kjo shkollë kontriboi në paraqitjen e masve siguruese si lloj iposacëm i sanksioneve penale, të cilat i njohin të gjitha të drejtatpenale të tanishme.Si e metë e shkollës pozitive , sikundër edhe të asj antropologjike,është se mbivlerësoi vetitë apo anomalitë antropologjike si faktorkryesor të kriminalitetit.Edhe kjo shkollë e përvetsoi koncepsionin e kriminelit të lindur,pohimi i cili shkenctarisht nuk mund të vërtetohet.Edhe më i papranueshëm është koncepcioni i shkollës pozitive sendaj personave që posedojnë anomali anatomike dhe biopsiqikeduhet të aplikohen masa mbrojtëse para se ata të kryejnë veprapenale ( ante delicktum) ngase si të tilla paraqesin rrezik përshoqërinë, sepse mundëson arbitraritetin dhe keqpërdorimin eorganeve shtetërorë dhe aplikimi i këtij koncepcioni do të cënonte tëdrejta dhe liritë e njeriut,shkolla pozitive vullnetin e njeriut e konsideron si automat i cili inënshtrohet ndikimit të faktorve social, aplikimi i këtij koncepcioni dotë thotë mohimi i fajsisë, veprës penale dhe dënimit, pra mohimi iinstitucioneve kryesore të së drejtës penale.Për këtë arsye koncepcionet e së drejtës pozitive u konsideruan tepërekstreme, joreale dhe të papranueshme.4.SHKOLLA SOCIOLOGJIKE
    • 50Themeluesite kësaj shkolle janë Franc von List nga Berlini, VonHamel nga Amsterdami dhe Adolf Prins nga Brukseli.Quhet shkollë sociologjike nga se si faktor kryesorë të kriminalitetit ikonsideron faktorët social, në vacanti ataekonomik.Shkoll.Soci.shfaqet si rezultat i konflikteve midis ideve tëshkollës klasike, në një anë, dhe shkollës Italiane, Antropologjike dhepozitive në anën tjetër.Kjo shkollë përvec ideve të reja që i inaguroi në doktrinën e sëdrejtës penale dhe legjislacionit penal, kishte për qëllim ti pajtontedallimet në mes shkollave të përmenduar.Shkolla sociologjike filloi ta studioi kriminalitetin si dukuri masiveshoqërore, e jo vetëm si ngajrje në jetën e njeriut.Në studimin e saj,shkolla sociol. Nuk e mohoi rëndësinë e faktorëve biologjik, mirëpo ,faktorët social , e vecmas faktorët ekonomik, sipas saj, ushtrojnëndikim vendimtar në gjenezën e kriminalitetit.Duke u mbështetur në koncepcioni se vepra penale është rezultat indikimit të vetive personale të kryesit, në një anë, dhe faktorëve tëjashtëm sidomos rrethanave ekonomike, në anën tjetër , dhe se nëmomentin e caktuar ndikim vendimtar mund të ketë grupi i parë apo idytë i faktorëve, shkolla sociologjike i radhitë delikuentët në dykategori :
    • 51A) Delikunetët e rasti dheB.Delikuentët nga shprehiaDelikuentët e rastit janë persona të cilët nuk kanë predispoyitat për tëkryer vepra penale .Këta persona veprat penale i kryejnë nënndikimin e gjendjeve momentale dhe krizave të brendshme qëshkaktohen nën ndikimin e faktorëve të jashtëmm.Delikuentët nga shprehia(kronikë), janë persona të cilët veprat penalei kryen të ndikuar nga faktorët e brandshëm.Veprat penale dhekriminalitetit janë shprehje e personalitetit të tyre, këta personaposedojnë prierje për të kryer vepra penale, kësisoi edhe provokimetsado të imta të jashtme i shtyejnë të kryejnë vepra penale.Ndryshe nga shkalla pozitive , edhe në formimin e personalitetit tëdelikuentit nga shprehia , ndikim vendimtar kanë marrëdhënietshoqërore, mjedisi ku jetojnë ata, e në vecanti kushtet ekonomike tëjetës, ngase këto rrethana janë jo vetëm shkaktar vendimtarë ikriminalitetit por edhe ushtrojnë edhe ndikim vendimtarzhvillimin epersonalitetit. Të delikuentit..Kategorine e delikuentëve nga shprehia shkolla sociologjike i ndanënë dy lloje në delikuentët:A. E përmirsueshëm dhe
    • 52B. Të papërmirsueshëm ,Adolf Princ njeh edhe kategorine tjetër të delikuentëve delikuentëtanormal dhe në këtë grup i radhitë alkolistët , neurotikët,degjenerikët, disa kategori të psikopatëve etj.Sipas shkollës sociologjike dënimi duhet të ketë qëllim preventivën ejo hakmarrjen,moto e kësaj sholle ka qenë se nuk dënohet vepra por kryesi, sipastyre lloji dhe lartësia e dënimit duhet të jetë jo në proporcion meveprën e kryer por me gjendjen e rrezikshmërisë së kryesit.Sipas kësaj shkolle dënimi duhet t’i arrijë këto qëllime:1.ti frikësoj delikuentët e rastit,2.t’i resocializoj delikuentët e përmirsushëm dhe3.t’i bëjë të padëmshëm delikuentët e papërmirsueshëm, ndërsanëse vepra penale ka qenë rezultat i kushteve të caktuara shoqërore,dënimi duhet të ndikoj në kushtet apo rrethanat e tilla në drejtim tëpërmirsimit apo evitimit të tyre.Shkolla sociologj.ka qenë kundërshtare e rrept e dënimeveafatshkurtëra me burg,në vend të dënimeve afatshkurtëra me burg ka propozuar dënim metë holla apo dënim me kusht,
    • 53shkolla Sociol.ka kërkuar që të formohet një e drejt e posacmepenale për të miturit.Duke u mbështetuar në koncepcionin mbi gjendjen e rrezikshme tëdelikuentit shkolla soc.ka qenë e mendimit se krahas dënimit duhetparaparë edhe masa të posacme të mbrojtjes shoqërore MASATSIGURUESE.Sipas kësaj shkoll.dënimet do të shqiptohen ndaj kryesve penalisht tëpërgjegjshëm, ndërsa masat siguruese ndaj atyre penalisht tëpapërgjegjshëm.Sikundër shkolla pozitive edhe shkolla sociologjike është angazhuarqë politika kriminale të orientohet në ndërrmarjen e masave të tilla ,në rend të përë të masave sociale dhe ekonomike, që dotë kenëefekt në parandalimin e kriminalitetit.Duke i përkrahur nevojat dhe kërkest e shteteve borgjeze , idetë eshkollës sociologjike kontribuan që të ashpërsohet sistemi irepresioneve, në vecanti i politikës ndëshkuese dhe në këtë mënyrëkrijoi mundësi për një të drejtë penale arbitrare.e cila karakterizohej për dënime të ashpëra , arbitraritet dhe mundësie gjërë për shqiptimin e masave siguruese.Si e metë tjetër e shkll.soc.ishte edhe fakti se në mësimet e veta eteproi me atë se disa delikuent janë të papërmirsueshëm dhe se ndaj
    • 54tyre duhet shqiptuar dënime të rënda, pohimet e tilla nuk kishinmbështetje shkencore.Si me metë e shk.soc.konsiderohet përcaktimi arbitrarë i bazës sëpërgjegjësië penale,nuk i ka diferencuar në masë të duhur dënimet dhe masat siguruesedhe klasifikim e kryersve e ka bërë në mënyrë jo të plotë, vecmas si emetë e kësaj shkolle konsiderohej ideja se dënimi nuk duhet caktuarnga pesha e veprës penale por vetëm në bazë të rrezikshmërisë sëkryesit, këto ide kontribuan që në masë të madhe të ashpërsohendënimet.Anë pozitive e kësaj shkolle konssiderohej se nën ndikimin e ideve tëkësaj shkolle ,në shkencën e së drejtës penale dhe në legjislaciuonin penal upërvetsua dualitetit i sanksioneve penale të dënimeve dhe të masavetë sigurisë,i kushtoi rëndësi të madhe individualizimit të sanksioneve penale,mandej kontriboi në zavendësimin e dënimeve afatshkurtëra nëdënime me kusht apo me të holla dhe në masë të madhe u angazhuapër masa preventive.5.SHKOLLA NEOKLASIKE
    • 55Me ndimet e ndryshme në mes të shkolës klasike , në një anë , dhetë shkollës poztive dhe sociologjike, në anën tjetër, kontribuan që nëfillim të shek.XX, të shfacet shkolla neoklasike , në fakt kjo shkollëparaqet një vazhdimësi e shkollës klasike.Shkolla neoklasike në mësimet e saja i kushtëzoi rëndësi të madheparimit të legalitetit të veprave penale dhe dënimeve.Sipas shkollës neoklasike, dënimi edhe më tej duhej të mbetejsanksion kryesor penal me elementet e tij retributive, mirëpo ndryshe nga koncepcioni i shkollës klasike dënimi duhej tëarrij preventivën gjenerale dhe speciale,pastaj me rastin e matjes së dënimit duhet bërë individualizimi i tijnë bazë të vetive personale të kryesit të veprës penale, e edhe gjatëekezekutimit të dënimit duhet marrë masa të duhura përresocializimin e kryesit të veprës penale.Sipas neoklasik., edhe pse në vullnetin e njeriut ndikojnë faktorëendogjen he ekzogjenë, në pikën e fundit prej tij varet se ado ta kryejveprën penale apo jo.,shtrojnë nevojën e studimit të personalitetit të kryesit,
    • 56pastaj ata thojnë se në mes të përgjegjësisë së plotë dhepapërgjegjësisë së plotë ekziston përgjegjshmëria e zvogluar dhe njëvarg tjerash gjendje psikike kalimtare , të cilat ndikojnë në kryerjen eveprës penale.Shkoll.neokl.ndikoi që në të drejtën penale të njihet institucioni ipërgjegjshmërisë së zvogluar.Edhe këta ishin idhtarë të dualitetit tësanksioneve penale të dënimeve dhe masave siguruese.Masat siguruese janë të nevojshme ndaj kategorisë së kryerësve tëveprave penale , të cilët për shkak të papërgjegjshmërisë apopërgjegjshmërisë së zvogluar , si dhe vetive apo shprehive negativeqë kanë, vetëm me shqiptimin apo ekzekutimin e dënimit nuk mundtë arrihej qëllimi caktuar, me anë të masave siguruese synohej që tëneutralizohej apo të evitohej kjo rrezikshmëri, sipas tyre mastasiguruesemund të shqiptohen vetëm pasi që të kryhet vepra penale.Masat siguruse mund të shqiptohen si të vetme sanksione penalevetëm ndaj kryesve të papërgjegjshëm, ndërsa ndaj delikuentëve tërrezikshëm , masa siguruese mund të shqiptohet së bashku medënimin.Sipas shkol.neokl. kryesit e mitur të veprave penale duhet të kenëstatus të të posacëm në të drejtën penale, ndaj tyre në të shumtën erasteve duhet shqiptuar masat edukuese, kurse vetëm pjesërishtdënimet..
    • 57Prej kësaj kohe masat edukative nisin të marrin karakter të posaqëmnë sanksionet penale.Nën ndikimin e neoklas.u nxorën numri më imadh i kodeve penale të shek.XX.6.MBROJTJA SHOQËROREMbrojta shoqërore paraqitet pas luftës së dytë Botërore në Itali.Iniciator i themelimit të mbrojtjes së re shoqërore është italioni FilipoGramatika..Ky në vitin 1945 në Gjenovë ,formoi Qendrën përstudimin e Mbrojtjes Shoqërore, me iniciativën e së cilës u mbajtkongresi i parë ndërkombëtar i mbrojtjes shoqërore, në San Remo nëvitin 1947..Dy vjet më pas në vitin 1949, mbahet Kongresi i dytëndërkombëtarë me të cilin themelohet Shoqta ndërkombëtare për tëDrejtën Penale.Kongresi i gjashtë i kësaj shoqate u mbajtë nëBeograd (1961), në të cilën u shqyrtua cështja e madhorëve të rinjënë të drejtën penale.Kombet e Bashkuara në vitin 1948 formuan Seksinin për mbrojtjenshoqërore , qëllimi i të cilit është gjetja e mënyrave dhe e mjeteve mëadekuate për parandalimin e kriminalitetit dhe përmirsimin edelikuentëve.Tani përfaqsues më autoritativ i mbrojtjes së re shoqërore është MarkAnsel, gjykatës i Gjykatës së Kasacionale të Francës dhe autor i librit“La Defense social novelle”(mbrojtja e re shoqërore1954).
    • 58Në kuadrin e kësaj lëvizje dallohen rryma ekstreme dhe rryma ematur .1.Rryma ekstreme, si përfaqsues i denjë i kësaj rryme është FilipoGramatika dhe idhëtarët e tij.Gramatika mendimate e veta ekstreme iprezentoi në librin “Princip di difesa Sociale” (Parimet e mbrojtjesshoqërore 1967), sipas Fil.Gram.e drejta penale tradicionale duhetzavnedsohet me sistemin e mbrojtjes shoqërore, në të cilën më nukdo të ekzistonin nocioni klasike të së drejtës pemnale sic janë veprapenale , fajtori, përgjegjsia dhe dënimet, por duhet futur nocionetvepra antisociale, subjektivizmi, masat e mjekimit dhe preventiva,madje disa idhëtar të kësaj rryme propozonin që të abrogohej e drejtapenale e cila nuk është treguar efikase dhe në vend të saj duhetaplikuar masa të mjekimit.2.Rryma përkore apo e matur, përfaqsues i kësaj rryme është MarkAnseli me veprën e tij “La Defens sociale novelle, kjo rrymë është emendimit se e drejta penale nuk mund të zavendsohet me ndonjësistem të ri të masave të mbrojtjes shoqërore, por thekson se në tëdrejtën penale duhet futur risi të reja dhe të bëhet modifikimi i saj,edhe më tej duhet mbetur nocionet vepra penale, kryesi dhesanksioni penal edhe dënimi nuk mund të përjashtohet nga sistemete mbrojtjes së re shoqërore.Parimimi i legalitetit mbetet parimthemelor në të drejtën penale.Ky drejtim thekson domosdonë e“dejurizimit “të së drejtës penale , dmth. Nga e drejta penale të hiqennocionet apstrakta dhe metafizike.Ndaj kryesit duhet alikuar tretman itillë i cili ka për qëllim resocilaizimin.
    • 59Mbrojtja e re shoqërore angazhohet për socializimin dhe humanizimine të drejtës penale, delikuentit duhet ofruar ndihmë në mënyrë që aitë integrohet nën shoqëri si qytetar i dobishëm, M. ER.Sh.angazhohet për një sistem më racional të masave preventiveme të cilat do të ndikohet në evitimin e shfaqjeve të kriminalitetit.Mar në tërësi , mësimet dhe idetë e m.r.sh.dhanë kontributë tëmadhë në zhvillimin e së drejtës penale gjer në ditën e sotme.Cakoncepcine të saj sidomos të rrymës ekstreme për abrogimin e sëdrejtës penale u kritikuan ashpër dhe koncepcionet e tilla ukonsideruan si utopi e rrezikshme, u kritkua edhe koncepcioni që ngae drej.pena të hiqen nocionet themelore vepra penale, kryesi dhesanksioni penal, ngase nëse kjo realizohet e drejta pena.do tahumbëte karakterin e degës juridike dhe mjetit aplikativ në luftkundër kriminalitetit..Rrymës përkore apo të matur i bëhet vrejtje se duke e theksuarvetëm qëllimin e preventivës speciale e lë pas dore domosdonë ekarakterit retributiv dhe të preventivës gjenerale si qëllim të dënimit.Teoria e mb.së.re.shoq.mbi domosdonë e individualizimit të dënimitmarrë në tërësi është progres, mirëpo insistimi që kjo të bëhet nëbazë të vetive personale të delikuentit dhe me qëllim të arritjes sëpreventivës speciale, con në paërcaktueshmëri lidhur me bazën dhekriteret me rastin e shqiptimit dhe ekzekutimit të sanksioneve penale.
    • 60Perkundër të metave e mb.r.sh.duhet theksuar se shumica e ideve tësaja ishin progresive dhe ndikuna në zhvillimin e mëtejm të së drejtëspenale.-Ide progresive të M.R.SH. konsiderohet idea mbi ndërrimin esanksioneve penale,-domosdonë e studimit të personalitetit të dimit të kryesit të veprëspenale dhe përshtatjen e masave dhe trajtimit penalo juridik vetivepersonale të delikuentit;-nën ndikimin e ideve progresive të m.r.sh.në një varg legjislacioneshpenale u krijuan e drejta penale për të mitur, krahas të mitur ve dhemadhorët e rinjë fituan satus të posacëm në të drejtën penale;-u shpreh aplikimi i gjërë i dënimit dhe lirimit me kusht;-u futën masa të reja të karakterit edukativo –social në shtëpitëedukuese përmirsuese etj.VËSHTRIM I SHKURTËR ZHVILLIMIT HISTORIK TË SË DREJT ËS PENALE TË KOSOVËS1.E drejta penale e Kosovës gjatë periudhës së feudalizmitE drej.pen.e Kosvës gjatë kësaj periudhe i ak të gjitha tiparet e tëdrejtës penale të shteteve tjera të Evropës.Nga periudha e feudalizmit të hershëm, gjer në nshek.XII, nuk janëruajtur dokumente juridike të shkruara (ligje, kode apo përmbledhje tësë drejtës zakonore), në bazë të së cilave do të mund të nxirreshinkonluzione lidhur me të drejtën penale të asaj kohe.
    • 61Në teritorin e Kosvës, në Republik. E Shqip dhe në viset tjera etnikeshqipëtare, gjatë kohës së mesjetësnuk janë ruajtur monumentejuridkenë bazë të të cilave do të mund të nxirrnim ndonjë parafytirimjuridik për karakterin e së drejt.pena.të asaj kohe.Në shek.XV, Kosova Shqip. Viset tjera shqiptare dhe pothuajse tëgjitha viset tjera ballkanike u pushtuan nga perand.turke e cila sundoinë këto vise gati5. shekuj dhe në këto vise aplikohej e drejtazakonore por edhe e drejta zakonore penale,krahas kësaj vepronoinedhe shriati, kanunamet turke dhe Kod.Pen.i Turqisë i vitit 1868.NëKosovë ekzistonte një dualizëm juridik.Krahas zbatimit të sheriatitdhe të drejtës penale turke, është aplikuar edh e drejta zakonoreshqiptare dhe në kaudrin e saj edhe e drejta zakonore penale.edhepse ishin tendencat turke që ed rejta penale të rregullo.me ligjet dhekanunamet turke në viset malore së pushoi kurr së vepruari e drejtazakonore shqiptare.Pjesa më e madhe e së drejtës zakonore shqiptare quhej Kanuni iLekë Dukagjinit, që i mblodhi populli dhe i sitemoi frati ShtjefënGjecovi.Në Shqipër.dhe trojet tjera shqipëtare, si e drejt zakonore njihen edheKanuni i Skenderbeut(arbërit) Kanuni i Maleve, Kanuni i Labërisë sidhe kanunet tjera lokale si ai i Bendës, Mirditës,Pukës,Hasit etj..Këtokanune së bashku me Knunin e Lekë Dukagjinit përbëjnë burimet esë drejtës zakonore penale shqiptare.
    • 62Sias kanuneve të përmendura veprat penale ishin të sitemuara sivijon:Veprat penale kundër personit,, kundër familjes dhe martesës,kundër pronës private, kundër kishës dhe veprat tjera penale.Kanuni i Lekë Dukagjinit ka 12.libra, 24.kapituj, 259 nyje dhe 1263paragrafe.Në tërë vëllimin e e Ka.të L.D. normat penalo juridike janëtë pakta, nuk janë të sitemuara si duhet dhe ka përsëritje.Në kuadrin e normave penalo juridike janë të rregulluara cainstitucione të përgjithshme të së drejtës penale , si fjala vjenfajësia,bashkpunimi, tentativa, dënimet si dhe figurat e vepravepenale të posacme.Llojet e dënimit sipas Ka.të L.D.ishin:1.Gjakmarrja,2.dënimi mevdekje 3.Dëbimi 4.Djegja e shtëpisë 5.Rrënimi i pasurisë 6.Të prerit epemëve dhe të lënit e tokës djerrin 7.gjoba dhe 8.leqitja(bojkotimi).2.E drejta penale e Kosovës midis dy luftrave botërore(1918-1941)Pas përmbyt.së perand.osm.Shqipria shpallipavarsinë në vitin 1912,e cila ndërkohë u pranua ndërkombtarsisht.Kosova dhe viset tjerashqiptare u okupuan dhe u vunë nën sovranitettin MSKS,shtet që uthemelua në vitin 1918,Kosova dhe Maqedonia u emërtuan Sërbi eJugut.Në tër teritorin e këtij shteti pra edhe të Kosovës , në fillim uaplikuan kapitulli IX dhe XI i Kodit penal të Sërbisë mbi krimet dhekundravjtjet kundër shtetit, mbretit dhe kushtetutës.Në vitin 1921 uaprovua Ligji i posacëm mbi mbrojtjen e sigurisë dhe rendit shtetëror,i cili karakterizohej me dënime drakonike.Kodi Pena.i MJ u aprovuanë vitin 1929 dhe hyri në fuqi me 1.janar të vitit 1930.Për atë kohë kykod u vlerësua si kod modern mirëpo për shqiptarët kodi penal u
    • 63abuzua shumë., ngase u vrnë rreth 10.000 shqiptar në periudhën1918-1941, reth 200.000 shqiptar të shpërngulur në turqi.Mereformën agrare rreth 380.000 ha ju morën shqipëtarve dhe ju dhanëkolonistëvesërb e malazez.3.E drejta penale e Kosovës pas luftës së dytë botërore.Luftë iu bashkluan edhe shqiptarët me shpresë se pas luftës do t’ibashkangjiten Shqipërisë,Në Konferencën e Bunjës me 31. dhjetordhe 1 dhe 2. janar të vitit 1944, ku përpos shipt.morën pjesë edhedisa sërb të Kosovës dhe përfaqsues anglez, u vendos që Kosovapas luftës t;i bashkohet Shqipërisë,mirëpo siq është e njohur pasluftës shqiptarët u tradhtuan dhe ngelën nnën sovranitetin e sërbisëdhe të Jugosllavisë.Në shtetin e Jugosllavisë , nën jurisdiksionin e së cilës ishte edheKosova, në vitin 1945 u nxorrën këto ligje:-Ligji mbi luftimin e spekulimeve dhe sabotimeve ekonomike;-Ligji mbi mbrojtjen e pasurisë popullore dhe qeverisjen e saj;-Ligji mbi ndalimin e nxitjes së urrejtjes dhe përqarjeskombëtare,racore dhe fetare;-Ligji mbi veprat penale kundër popullit dhe shtetit dhe-Ligji mbi llojet e dënimeve.Me 4.dhjetor 1947 u nxorr Kodi penal –pjesa e përgjithshme dhe hyrinë fuqi me 12.2.1948. dhe u përgadit sipas modelit sovjetik dhe ikishte të gjitha mangësit që i kishte edhe Kodi Sovjetik.
    • 64Ky Kod ka lejuar analogjin dhe ka lejuar arbitraritetin dhepaligjshmërin, sidomos në procedset penale kundër shqiptarve, poredhe kroatëve dhe sllovenëve.Në vitin 1948 nga lëmia penale u nxorrën edhe 3.ligje tërëndsishme:Ligji mbi veprat penal.kundër detyrës zyrtare;Ligji mbiveprat penale ushtarake dhe Ligji mbi veprat penale kundër pasurisësë përgjithshme popullore dhe pasurisë së koperativave dheorganizatave tjera shoqërore.Më 27.2.1951, Kuvendi i Jugosllavisë aprovoi Kodin e tërsishëm edhepjesën e përgj, edhe pjesën e vecant i cili hyri në fuqi më më 1.korriktë vitit 1951. ku pushuan së vepruar Kodi pen.i vitit 1948 si dhe ligjetpenale të posacme që kanë qenë në fuqi.3.Ligji penal i RSFJ të Jugosllavisë dhe Ligji penal i KSAK.Kosova me Kushtetun jugosllave të vitit 1974 në aspektin juridik ubarazua në masë të konsiderueshme me republikat e këtij shteti,mirëpo në praktikë nga regjimi i sërbisë, në mënyrë arbitrare dhekundërkushtetuese iu reduktoheshin autorizimet dhe kompetencat esaja, sidomos në lëminë e policisë , gjyqësisë , legjislacionit etj.Kushtetuta e Jugosllavisë në vitin 1974 për herë të parë aprovoikoncepcionin e decentralizimit të kompetencave ligjëdhënëse edhenë lëmin e legjislacionit penal të republikave dhe krahinave( neni281.par.1.pika 12.). Të gjitha republikat dhe krahinat nxorrën edheligjet e tyre penale të cilat hynë në fuqi më 1.korrik 1977.Në nivelin
    • 65jugosllav u nxorr Ligji penal federativ i cili poashtu hyri në fuqi me1.korr.1977.Në jugosll,vepronin 9.ligje penale.Ligji pena.federativ në pjesën më të madhe i rregullo.cështjet epjesës së përgjithshme të së drejtës penale, kurse në pjesën eposacme i parashihte vetëm ato vepra penale, të cilat rrezikonin osedëmtonin të mirat juridike që i përkisnin tërë jugosllavisë, si dehveprat penale që i kryenin nga personat zyrtar të inkuadruar nëorganet federative.Nga aplikimi i LPK,në polici në prokurori dhegjyqësi 75% e të punësuarve ishin shqiptarë.Mirëpo regjmi sërb menjë politik tendencioze selektive , në mas të madhe arriti takriminalizoj një numër të madhë pjestarësh të kombit shqiptar tëKosovës dhe viseve tjera etnike shqiptare të asaj Jugosllavije.Kykriminalizim u intensifikua pas demostratave paqësore të studetëvedhe mbar popullit shqipatr të vitit 1981, 1987, 1988 dhe në pranver tëvitit 1989.Gjatë periudhës (1981-1990), në proceset penale politike u dënuan3.348 shqipëtarë, me dënime mesatare 7.vjet e dy muaj, me gjithsejt23.760 vjt burgim.Gjatë kësaj periudhe u gjykuan edhe 10.000shqiptarë për kundravajtje politike me gjitsejt 1232 vjet burgim, përvepra penale politike dhe kundravajtje politike u ndëshkuan 13.348shqiptarë me gjithsejt rreth 25.000 vjet burgim apo 250 shekuj.Ligji penal i Kosovës ishte në fuqi deri më 23.mars 1989 kur regjimi iatëhershëm sërb në mënyrë kundërkushtetuese suprimoi autonominëe Kosvës dhe njiherit abrogoi LPK.Prej marsit 1999 në Kosovë uzbatua ligji Pen. I jugosllavisë dhe ai Sërb, ndërsa pas clirimit urikthye në fuëi LPK dhe LPJ.
    • 664.Kodi penal i KosovësPuna në përgaditjen e kodit pena të Kosovës ka filluar me 1.shtator1999.Versioni i parë është pregaditur vetëm në gjuhën shqipe ngaekspertët kosovar dhe në fund të dhjetorit të këtij viti është dërguarnë Njujork.Në shkurt të vitit 2000 ky kod është kthyer në Prishtinë dheka vazhduar puna në përgaditjen e tij paralelisht në dy gjuhë-nëgjuhën shqipe dhe gjuhën angleze, prej shkrtit të vitit 2000 krahasekspertëve kosovar , kanë marrë pjesë edhe rreth 30.ekspertndërkombëtar nga Këshill i Evropës, UNMIK-u, Soqat.sëJuris.Amerika ABACE, UNICEF-it OSBE dhe ekspert indiv.të Anglisëdhe të SHBA.Në fillim të marsit 2003 është përgaditur versionbipërfundimtar i KPK dhe i është dërguar Qeverisë dhe Kuvendit tëKosovës.Pas shqyrt të Kodit nga këto organe i është kthyer Zyrësligjore të UNMIK-ut dhe kodi u aprovua nga përfaq.spec.i OKB nëKosovë Mihail Shtajner më 6.korrik 2003, ndërsa ka hyrë në fuqi më6.prill 2004, u shpall në rregulloren e UNMIK-ut nr.2003/25.Model nismëtar i përpilimit tq këtij kodi ka shërbyer Kodi Penal iBos.Her. e më pas u përpilua sipas koncepteve modeleve konkrete tështeteve bashkohore të Evropës perëndimore, posacërisht të Koditpenal të Gjermanisë, Zvicrës , Francës , dhe Italisë, janë akceptuaredhe zgjidhje parimore dhe konkrete nga legjislacioni penal i Anglisëdhe SHBA, pastaj janë marr disa koncepcione nga Kodi penal iShqipë,Sllovenisë, Kroacisë , pastaj një numër i madh i dsipozitave të
    • 67konventave ndërkombëtare që i dedikohen të drejtave dhe lirive tënjeriut dhe luftën efikase kundër kriminalitetit.Edhe Kodi Penal i Kosovës është i ndarë në dy pjesë , në pjesën epërgjithshme dhe në pjesën e posacme , ai është sistemuar në XXXkapituj me 357 nene .BURIMET E SË DREJTËS PENALEBurimet materiale dhe formale të së drejtës penaleBurimet materiale : konsiderohen të gjitha marrëdhëniet shoqërore –ekonomike dhe marrëdhëniet e tjera shoqërore, që e karakterizojnënjë shoqëri, sitemin e saj shoqëroro-politik, ekonomik etj.Burimet formale : si burime formale të së drejtës penale janë normatjuridike vec e vec dhe tërsia e tyre, ky është sistemi juridik i njëcaktuar.Burim kryesor duke u mbështetur në parimin nullum crimen nullapoena sine lege është Kodi penal, burimet tjera konsiderohenkushtetuta,konventa ndërkombtare etj.Me fjal tjera si burim formal i sëdrejtës penale është legjislacioni i një vendi të caktuar.II.KUSHTETUTA SI BURIM I SË DREJTËS PENALE
    • 68Kushtetuta është ligji më i lart dhe me fuqi juridike më të madhe nëcdo shtet të ciilizuar.Sistemi kushtetues në të drejtën penalekondsiderohet si burim me rëndësi të posacme.Me kushtetutë përcakohet rregullimi shoqëroro ekonomik dhe politik ishtetit, liritë dhe të drejtat elemntare të qytetarve, barazia e tyre dhenjë varg vlerash tjera të rëndsishme.Të gjitha kto vlera të garantuarame kushtetutë mbrohen edhe me të drejtën penale.Në paramiet themelore të kushtetutës përcaktohen themelet e disaparimmeve kryesore të së drejtës penale dhe politikës së luftimit tëkriminalitetit.Kushtetuta me një varg dispozitash të saj paraqitet edhe si burim idrejtpërdrejt i së drejtës penale, kështu psh.kushtetuta parashefparimin e legalitetit me rastin e përcaktimit të veprave penale dhesanksioneve penale, garanton rrespektimin e personalitetit të njeriutdhe dinjitetin njerëzor në procedurë penale dhe në cdo procedurëtjetër, qytetarve u garantohet liria e lëvizjes dhe evendbanimit,paprekshmëria e banesës, letrave dhe dërgesave, ugarantohet parekshmëria e persaonalitetit , e jetës personale dhefamiljare.Kushtetuta me dsipozitat e veta në mënyrë të drejtpërsëdrejt disaveprime i proklamon të kundërligjshme dhe kundërkushtetuese.meKush. Si kundërkushtetuese konsiderohen veprat:tradhëtia e shtetitapo nënshkrimimi apo pranimi i kapitullimit të vendit apo të njëpjesetë tij, nxitja e urrejtjes dhe mostolerancës nacionale , raciale apofetare, cdo nxjerrje me dhunë e pohimeve dhe e deklaratave, cdoprivim i kundërligjshëm i lirisë, cdo hyrje e kundërligjshme në banesë
    • 69e huaj dhe lokalet tjera si dhe bastisjen e tyre, cdo tekanjoze(arbitraritet) me të cilat cenohet ose kufizohet e drejta enjeriut.Organeve ligjdhënëse u cakton obligim që për këto vepra tëparashohin sanksine penale.III.E DREJTA PENALE NDËRKOMBËTARE SI BURI I SË DREJTËS PENALEKontr.ndër.(konventat, marrëveshjet dhe traktatet) paraqesin burim tërëndsishëm i së drejtës penale.Të këtilla janë :Konventa e Gjenevës mbi humanizimin e luftës, të vitit1949, Konventa për luftimin dhe parandalimin e krimit të gjenocidit, tëvitit 1948, Konven.mbi eleminimin e dsikrim.racial të vitit1966.Vecmas veprat penale kundër sigurimit ajror , rrjedhin ngaKonven.mbi luftimin e rrëmbimit të kundërligjshëm të flutarakës Hagë1970 dhe Konven.mbi luftim e akteve kundërligjore të drejtuarakundër sigurisë së flutarakeve civile, Montreal 1971.Obligimet nga këto konventa shtetet nacionale i realizojnë duke iparaparë në legjislacionet e tyre penal veprat penale, sic janëdiskriminimi racial,gjenocidi, krimet e luftës kundër popullsisë civile,krimet e luftës kundër të palgosurve dhe të smurëve, si dhe krimet eluftës kundër të zënëve rob, nxitja e urretjes, të përcarjes osemostolerancës nacional, raciiale apo fetare.IV.LIGJI PENAL SI BURIM KRYESOR I SË DREJTËS PENALE
    • 70 1. E drejta penale është e drejtë ligjoreKosiderohet e drejt ligjor nga se burim primar i saj është ligji, vepratpenale dhe sanksionet penale mund të caktohen vetëm me ligj.Si burim kryesor i së drejtave penale bashkohore është kodi penalapo ligji penal.2.Nocioni i ligjit penal, Kodit penal dhe legjislacionit penal.Me nocionin ligj penal nënkuptojmë cdo dispozitë ligjore me të cilënrregullohen cështje nga fusha e së drejtës penale, në radhë të parëkëto dispozitat me të cilat parashihen vepra penale dhe sanksionetpenale ndaj kryesve të tyre.Me nocionin ligj penal nënkuptojmë edheato dsipozitat ligjore të cilat veprën e ndaluar dhe të inkriminuar, nëkushtet e caktuara e konsiderojnë të lejuar, psh.shtimikundërligjshmërisë, për shkak të rrezikshmërisë shoqërore të imët,mbrojtjes së nevojshme etj.Me nocion kod penal, nënkuptojmë ligjin të rëndësishëm në të cilin nëmënyrë të tërsishme dhe të sistemuar përmblidhen dispozitatpenaolo-juridike, termi kod zakonisht përdoret për ligje voluminozedhe të rëndsishme në aspektin penalo juridik dhe politik, me të cilinnë mënyrë sitematike dhe të tërsishme rregullohet një degë edrejtsisë.
    • 71Me shprehjen legjislacion penal, nënkuptojm të gjitha ligjet penale ,pra edhe kodin penale, si dhe tërë sistemin e ligjeve dhe dispozitavetjera penale, të cilat janë në fuqi.V.BURIMET E TJERA TË SË DREJTËS PENALE1.Ligjet tjera, normat nënligjore dhe aktet e përgjithshme.Në mesin e burimeve të tjera të së drejtës penale, duhet cekur atoligje apo norma juridike të cilat paraqiten si burim indirekte,plotësuese dhe sekundare.Këtu në radhë të parë duhet cekur kodin eprocedurës penale dhe ligjin për ekzekutimin e sanksioneve penale,si burime të rëndësishme për të drejtën penale konsiderohen ligji përorganizimin e gjykatave, ligji për prokurorinë dhe ligji për policinë.Në mesin e burimeve anësore dhe plotsuese duhet cekur disadisozita të normave tjera juridike.Kjo është kur situata kur ligji nëmënyrë të drejtpërsëdrejtë, apo në mënyrë indirekte i referohet apoudhëzojnë ndonjë normë tjetër juridike, e cila e qartëson apo eplotëson normën juridike penale.Këto janë të ashtqujturat normatblankete.Psh. neni 152. të KPPK, parashihet si vepër penale kushdoqë në kundërshtim me dsipozitat ligjore mbi nërprerjen e shtazanisëdhe me pëlqimine gruas shtatëzanë ndërprenë shtatzaninë.Osevepra penal trajtimi i pandërgjegjshëm mjeksor, neni 219. të KPPK.Si burime indirekte dhe plotësuese të së drejtës penale janëgjithashtu ligjet tjera dhe normat apo aktet nënligjore si deh aktet e
    • 72përgjithshme.Gjithashtu si burim i srejtës penale janë edhe rregullat eprofesioneve , rregullat teknike ,në raste kur ligji penal u referohetkëtyre.Burimet indirekte dhe plotsuese janë më se të domsodoshme, ngaseme teknikën juridike të kodit penal nuk është e meundur tëparashihen të gjitha ngjarjet, situatat në jetën e përditshme e as t;ipërcjell me norma juridike zhvillimin e shpejt të teknikës dheshkencës.2.E drejta zakonoreParimi i legalitetit , që është përvetsuar, përjashton mundësinë që edrejta zakonore të jetë burim i drejtpërsëdrejti i së drejtës penale,sëkëndejmi nuk është e mundurqë me doket të parashifen vepratpenale të reja , të abrogohen veprat ekzistuese apo të zgjerohenapo të abrogohen dënimet.Mirëpo në disa raste e drej.zaknore mund të paraqitet si burim irëndësishëm i s drejtës penale, poqëse këtë legjislacion e merrparasysh dhe e inkorporon në dispozitat e veta .Kshtu për shembulldisa vepra penale ndërkombëtare kundër njerëzimit dhe të drejtësndërkom., dispozitat e ligjit mbështeten në doket apo rregullat e sëdrejtës ndërkmbëtare.Në legjislacionin penal edhe pse është esanksionuar si vepër penale , nuk është përcaktuar se cka ështëfyerja, mirëpo për tu konsideruar se ekziston fyerja duhet të merrenparasysh doket e mjedisit shoqëror të caktuar.
    • 733.Praktika gjyqësoreNë të drejtën penale romake dhe ate mesjetare praktika jyqsore kaqenë burim i rëndësishëm i së drejtës penale nga se gjykata kanëvendosur në bazë të aktgjzkimeve të mëparshme, për shkak se nukkanë ekzistuar norma të mjaftueshme penalo juridike.Praktikagjyqësore më vonë është shacur si burim i rëndsishëm i së drejtëspenale në shtet anglosaksone, mirëpo tani edhe në këto shtet edrejta e shkruar(ligjet dhe burimet tjera të shkruara) gjithnjë e mëtepër janë duke zënë vend dominant në radhën e së drejtës penale.Në të drejtë ton pena dhe në të drejtën penale të Evropës praktikagjyqësore nuk është burim i drejtpërsëdrejt i drejtës penale, sepse dotë ishte në kundërshtim me parimin nullum crimen nullum poena sinelege, prakt.gjy.nuk mund të parash.vepra penale të reja apo t’iabrog.ato ekzistuese.Aktgjykimet e posac.të gjyka. Si dhe qëndrimetapo mendimet parimore të gjykatave të larta nuk mund tëkonsiderohen si rregulla , në bazë të cilave do të mund të shqiptohetndonj; sanksion penal.Praktika gjyqsore ka rëndësi me rastin e interpretimit të ligjeve penaleqë është punë e përditshme e gjykatave.4.Shkenca e së drejtës penale
    • 74Shkenca e së drejtës penale sikundër edhe prakti.gjyq.nuk ështëburim i drejpërsëdrejt i së drejtës penale pozitive, sepse me te nukmund të formohen vepra të reja penale e as të abrogohen atoekzistuese .Mirëpo me ndihmën e shkecës së të drejtës penale ështëbërë ndërtimi i një varg nocionesh dhe institucionesh të së drejtëspenale , shk. E së drej.penal ndikon në reformën e së drejtës penale,përkatsisht të drejtës penale.KODI PENALI.PJESA E PËRGJITHSHME DHE E POSACME E KODIT PENALA).Pjesa e përgjithshme e kodit penale, paraqet një sitem të normave penalo-juridike me të cilat përcaktohen parimet e së drejtës penale si dhe nocioni dheinstitucioent themelore të së drejtës penale, sic janë veprat penale,dënimet dhe llojet e sanksioneve penale , mbrojtja e nevojshme,nevoja ekstreme.B.Pjesa e posacme e kodit penal paarqe sistem normaave penalo-juridike me të cilat përcaktohen veprat penale vec e vec si dhesanksionet penale dhe masat e trajtimit të detyrueshëm që mund t’it’ju shqiptohen kryesve të veprave penale.
    • 75Midis pjesës së përgjithshme dhe asaj të posacme ekzistojnë njëvarshmëri dhe lidhëshmëri e ngusht, njëra pa tjetrën nuk mund tëekzistojnë e as të aplikohen në praktikë.Kshtu parimi i legalitetit të veprës penale dhe sanksionit penal si dhemasa e trajtimit të detyrushëm, si parim themelor i të drejtës penale ,mund të shprehet vetëm ndaj atij personi që ka kryer aso vepre tëparaparë me ligjë si vepër penale .Gjithashtu edhe normat e posacme të së drejtës penale nuk mund tëaplikohen pa aplikimin e normave të pjesës së përgjithshme të koditpenal.Psh. te vepra penale marrja e sendit të huaj, parashihet se kryesimund të dënohet me gjobë ose me burg deri në një vit, në këtëinkriminim nuk shihet sa është minimumi i dënimit me burg sa ështëminimumi dhe maksimumi i dënimit me gjobë, në këtë inkriminim nukështë përcaktuar se kryesi mund të dënohet edhe nga pakujdesia,nuk është përcaktuar se apërgjigjet , bashkëkryesi, shtytësi apondihmësi, të gjitha këto i rregullon pjesa e përgjithshme e së drejtëspenale.E drejta penale apo kodi penal, funksionin e vet mund ta realizojvetëm me aplikimin e pjesës së përgjithshme dhe të posacme përcdo rast të kryerjes së veprës penale.
    • 76Shumica e normave penalo juridike të pjesës së përgjithshme ,kryesisht i përcaktojnë kushtet e përgjithshme për aplikimin esanksioneve penale dhe masave të trajtimit të detyrueshëm, krahasnormave të këtilla në pjesën e përgjithshme gjendjen edhe aso norma, që në një masë janë të natyrës deklarative –përcaktohet platforma esë drejtës penale, të tilla janë normat e kodit penal, ku është ipërcaktuar funksion mbrojtës i së legjislacionit penal si dhe baza eshtrëngimit me anë të sanksioneve penale(shih qëllimin e dënimit34.).Disa norma janë të natyrës eksplikative, me to shpjegohetdomethënja e disa termeve që përdoren në ligj( psh.personi zyrtarneni 1007).Karakteristikë e normave penalo juridike në pjesën e posacme ështëse cdonjëra prej tyre i ka dy pjesë ,dispozitivin dhe sanksionin.Në dispozitiv përcaktohen elementet e veprës penale (figura e veprëspenale , kush mund të jetë kryes i veprës penale (subjekt) dhe nëcka konsiston veprimi i kryerjes .Lidhur me veprimin e kryrjes mund të përcaktohet mënyra e kryerjes,mjetet me të cilat mund të kryhen, vendi dhe koha e kryerjes.Kurse lidhur me subjketin kryesin mund të përcaktohet se veprënpenale mund ta kryej cdo person(psh.kushdo që tjetrin privon ngajeta), ose vetëm personi zyrtar, përsoni përgjegjës, personi ushtaraketj.1.Ekziston dispozitivi i rëndomt(bënë vetëm emërtimin e vepravepenale);
    • 772.Dispozitivi përshkrues/cakton tiparet e verpës penale,bëhetpërshkrimi ityre/3.Dispozitivi udhëzues apo norma blankete/kur për disa tipare tëveprës penale ushëzon në ndonjë normë tjetër të kodit penal.Ekziston edhe dispozitivi i përbërë, që cakton figurën e tëashtëquajturave vepra penale të përbëra, kur vepra pen.kryh. mendërmarrjen e njërit prej llojeve të caktuara të veprimeve/vep.pe.ecënimit të paprek.së banes.mund të kryhet kur personi hynë apo nuke liron banesën.Dispo i përbër ekzis edhe atëher kur vep.pen. të caktuar mund takryejnë persona të ndryshë./vep.pen.dhënja e dëshmisë së rrejhmemund ta kryej dëshmitari,eksperti, përkthyesi apo interpreti dhe kurvep.pena.mund të kryhet në mënyrë alternative ndaj objekteve tëcaktuara /cënimi i fshehtësisë së korrespo.dhe bazave të dhënakompjuterike/.II.PARIMI I LEGALITETIT APO LIGJSHMËRISË NË TË DREJTËN PENALEParimi i ligjsh.ka qenë i njohur edhe në formacionet e shekullit tëvjtetër dhe të mesëm, mirëpo afirmimi i tij u shpreh në gjysmën e dytëtë shek.XVIII.
    • 78Për futjen e parimi të legal.në të drejtën penale janë angazhuarjuristët dhe filozofët e njohur të shek.XVIII, edhe atë Monteskio,Bekario , Servan.Formulimin e këtij parimi në gjuhën latine nullum crimen, nullumpoena sine lega për her të parë e dha pemnalisti Ansel Fojerbah.Ky parim në të drejtën kushtetuese dhe në të drejtën penale uinagurua si reagim kundër arbitraritetit, tiranisë dhe vrazhdësissë tëdrejtës penale dhe jurispondencës penale të shtetve feudale.Parimi i legalitetit apo i ligjshmërisë ka rëndësi shoqërore-politike dhejuridike.-Rëndësiashoqërore politike konsiston në sigurimin e qytetarëve ngaarbitraritetit dhe keqpërdorimit eventual të gjykatave dhe organeve tëtjera shteërore,ky parim paraqet gurthemel për qytetarët për sigurinee tyre , ngase qytetarët qysh më parë e dinë se cilat veprakonsiderohen vepra penale e cilat vepra të llejuara.Rëndësia juridike e parim.të leg.konsiston në sendërtimin e pesëpostulateve këto janë:1.Që vetëm ligji të jetë burimi së drejtës penal.2.Që të ndalohet aplikimi i analogjisë;3.Që të ndalohet veprimi retroaktiv i ligjit;4.Që me rastine përcaktimit të veprave penale , ligjdhënësi duhet tëshërbehet me terme dhe shprehje precize, në mënyrë që të evitohet
    • 79cdo arbitraritetit eventual i gjyqeve apo organeve tjera shtetërore tëcilat i interpretojnë apo i aplikojnë ligjet penale;5.Parimi i ligjshmërisë ngërthen në vete edhe kërkesën që ligji i ciliparashef veprën penale të parasheh edhe sanksionin penal.INTERPRETIMI I LIGJEVE PENALE1.KUPTIMI DHE RËNDËSIA E INTERPRETIMIT NË TË DREJTËN PENALEMe interpretim në të drejtën penale kuptojmë përcaktimin e kuptimit tënormës së caktuar penalo-juridike.Interpretimi i ligjeve ka rëndësi tëmadhe dhe është i domosdoshëm në të drejtën penale , ngaseshumica e normave penalo juridike nuk mund të aplikohen në rastinkonkret nëse nuk inerpretohen-para se të përcaktohet kuptimi i drejt ityre.II.LLOJET E INTERPRETIMEVE TË LIGJEVE PENALEEkzistojnë tri grupe interpretimesh:1.Sipas sujektëve që mund ta bëjnë interpretimin,2.Sipas me todave dhe3.Sipas vëllimit.1.Subjektëet që mund ta bëjnë interpretimin
    • 80Varësisht prej asaj se cili subjekt e bënë interpretimindallojmë:interpretimin autentik,gjyqësor dhe doktrinar.1.Interpretimi autentik apo i obligueshëmInterp.autentik e bënë organi i cili e ka nxjerrë ligjin që inerpretohet, ekëtë mund ta bëjë vetëm parlamenti i shtetit.Interpretimi autentikkonsiderohet më i rëndësishmi dhe këtij sikundër edhe ligjigjit duhett’i përmbahen të gjith organet shteërore.Interpretimi autentik bëhet nëprocedurë të njetë sikundër edhe me rastin e nxjerrjes së tij,interpretimi autentik konsiderohet pjesë integrale e ligjit.Nukpreferohet inerpretimi autentik që është në disfavor të të akuzuarit.Përpos interpretimit autentik, të cilat bëhn pas hyrjes në fuqi të ligjit ,nganjëher vet ligji përmbanë dispozita për interpretimin i disashprehjeve të veta .Psh.KPPPKnë nenin 107.Këto janë tëashq.definicioni legal i shprehjeve.2.Interpretim gjyqësorËshtë inerpretim të cilin e bënë gjykata gjatë aplikimit të ligjit në rastinkonkret.Interpretimi gjyqësor nuk ka afekt të përgjithshëm obliguespor vlenë vetëm për rastin konkret.Gjykatat në punën e tyre janë të pavarura në rastin e aplikimit dheinterpretimit të ligjit, mirëpo me qëllim të sigurimit të unitetit në
    • 81praktikën e gjykatave , që ka rëndësi të madhe penalo-luridike dheshoëqëroro politike,Gjykata Supreme e vendit , kur konstaton sepraktika gjyqësore e vendit nuk është unike , merr qëndrime dhemendime parimore juridke për cështjet që janë me rëndësi përaplikimin unik të ligjeve.Këto qëndrime ushtrojnë ndikim nëinterpretimin dhe aplikimin unik të ligjeve penale në praktikë.3.Inerpretim shkencor apo doktrinar,e bënë shkenca e së drejtëspenale(Institutet shkencore katedrat e tj.).Ky lloj inter.nuk është iobligu.për organet që merren me aplikimin e ligjeve , mirëpo meforcën e argumenteve shkenca e së drejtës penale ushtron ndikimnë praktikën gjyqësore dhe ligjëdhënëse.III.METODAT E INTERPRETIMIT1.Interpretimi gramatikor i normave penalo juridike bëhetme ndihmëne rregullave të gramatikës dhe sintaksës.Interpretimi i këtillësendërtohet zakonisht duke i analizuar shprehjet dhe nocionet epjesës së tekstit dhe në këtë mënyrë gjendet kuptimi i normëspenalpidke.2.Interpretim logjikMbështetet në rregullat e logjikës, me ndihmën e këtij interpretimi ,përcaktimi i përmbajtjes dhe kuptimit të ligjit bëhet me anë të tëmenduarit dhe të nxjrrjes së konkluzioneve.Interpretimi logjik është
    • 82ngushtë i lidhur me ate gramatikor dhe në praktikë ky interpretim nukmund të bëhet ndaras.Me anë të interpretimit logjit konkludojm se në rastet kur për ndonjivepër penale në pjesën e posacme është i përcaktuar vetëmminimumi apo maksimumi i posacëm i dënimit , atëhere do tëaplikohet minimumi apo maksimumi i përgjitjhshëm.Me rastin e interperetimit logjik përdoren dy rregullatë posacme:argumentum a contrario dhe argumentum a fortieri.A/Argumentum a kontrario; është ajo rregull e interpretimit , në bazëtë së cilës nxjerrim përfundim se përjashtohet mundësia e aplikimit tëndonji norme penalo juridike , pocëse ajo është parapara vetëm përnjë rast konkret dhe si e tillë bënë përjashtimin nga normat epërgjithshme që rregullojnë atë cështje.Psh.me par.3.të nenit 304 të KPPK, parashifet se nuk ështëpenalisht përgjegjës sipas këtij nenit personi nëse ai është nëmarrëdhënie me kryesin e vepr.pe.si bashkshort,partnerjashtmartesor, i afërm i gjakut i shkallës së parë , vëlla ose motër,prind adoptues ose fëmij i adobtuar.Me aplikimin e kësaj rregulle ,nxjerrim përfundim se personat tjerë do të përgjigjen penalisht ,pocëse e kanë ditur dhe nuk e kanë lajmruar veprën penale.B/Argumentum a fortiori shprehet në dy forma:-Si argumentum a maiori ad minus, që përmbanë në vehte logjikënsipas së cilës po cëse diq është e ndaluar për rastin më të lehtë ,
    • 83gjithsesi dduhet konkluduar se është i ndaluar edhe për rastin më tërënd.psh.nëse parshihet përgjegjësi penale për ndonjë vp.të kryernga pakujdesia është e logjikshme se ekziston edhe përgjegjsia përvp.të kryer me dashje.-Argumentum a maiori ad maius, sipas kësaj rregulle kur diq. Ështeëe lejuar për rastin më të lehtë aq më parë ajo është e lejuar për rastinmë të rënd, psh. nëse ligji parashef nmundësinë e lërimit nga dënimikur heqë dorë vullnetare nga tentaiva e metë, atëhere kjo mundësiekziston edhe për rastin e heqjes dorë vullnetare nga tentativa emetë.-Në kuadër të interpretimit logjik , në disa raste shfrytëzohet edheargumentum ad apsurdum.Intepretimi i këtill shfrytëohen per tëprovuar se aplikimi i ndonji norem do të qonte në përfundim apsurd.Psh.qëndrimi se dënimi i shlyer nga evidenca e të ndëshkuarve farenuk guxon të merret parasysh, është apsurde me nenin tjetër të koditpenal, sipas të cilit të dhënat mbi dënimin e shlyer mund tu jepengjykatës, prokurorisë publike dhe organeve të policisë lidhur meprocedurën penale që zhvillohet kundër personit të caktuar ndaj tëcilit është shlyer dënimi.Kjo zgjidhje qonë në zgjidhje apsurde.3.Interpretimi historik
    • 84I.H.konsiston në përcaktimin e kuptimit të normës penalo-juridikeduke u mbështetur në historikun e lindjes së saj., në kuadër të këtijinter.egziston:-Interpretiv subjektiv, ku kuptimi i ligjit penal apo i normës penaolojuridike përcaktohet , sipas kohës që është nxjerrë, sipas asaj qëligjëdhënësi ka synuar të arrij në kohën kur e ka nxjerrë ligjin.-Interpretiv objektiv apo evolotiv, kuptimi i ligjit po normës penalo-juridike, percaktohet sipas kohës kur bëhet aplikimi i tij.(më heret kaqenë si vp.e rëndë fyerja me anë të radios, më vonë është lejuar qëtë konsiderohet si formë e rëndë e fyerj.që është kryer me anë tëtelivizionit).4.Interpretimi sistematikPërcakton përmbajtjen dhe kuptimin e ndonji norme penalo-juridikenë bazë të vendit që është rradhitur në sistemin e ngushtë dhe tëgjërë të legjislacionit penal si dhe lidhmërinë e saj me normat dheinstitucionet juridike.5.Interpretimi krahasues apo komparativ,Është metodë e till e interp.e cila kuptimin e ligjit e përcakton duke ebërë krahasimin e dy apo më shumë teksteve autentike të ligjit tënjet,që është shpallur në gjuhë të ndryshme.6.Interpretimi sipa sqëllimit apo int.teleologjik
    • 85Interpret.sip.q. është metodë e tillë e interpretimit të ligjit penal, i cilikuptimin e tij snon ta përcaktoj sipas qëllimit të ligjit (ratio legis).IV.INTERPRETIMI SIPAS VËLLIMIT1.Interpretimi i ngusht apo restriktivIN.EKZ.EKZISTON ATËHERE KUR FJALëve , termeve aponocioneve që janë përdorur në ligj u jepet kuptim i ngusht.2.Interpretimi i gjërë apo ekstenziv, ekziston atëhere kur fjalëve ,termave apo nocioneve të ligjit penal u jepet kuptim i gjërë.Kjo nga fakti se në disa raste ligjdhënësi me normën e caktuar kathënë më pakë apo më shumë,në anën tjetër , për shkak të tëzhvillimit dinamik shoqëroro ekonomik është i domosdoshëminterpretimi ekstensiv, ngase pas nxjerrjes së normës së caktuar ,apo në përgjithsi ligjit penal, paraqiten situata apo veprime të tilla tëcilat sipas të gjitha kritereve mund të kualifkohet si vepër penale.Psh.te vepra penale e vjedhjes , e cila konsiston në marrjen ekundërligjshme të pasurisë të pasurisë së huaj të lujtshme me qëllimtë përvetsimit të saj.Shtrohet pyetja se cka konsiderohet send iluajtshëm në kuptimit të këtij inkriminimi.Lidhur me këtë ështëpërvetsuar menidmi se këtij nocioni duhet dhënë kuptim të gjërë dheme këtë nënkuptohet psh edhe rryma elektrike sepse edhe kjo, sipas
    • 86të gjitha kritereve , mund të konsiderohet send i lujtshëm dhe ndaj sajtë kryhet vepra penale e vjedhjes.Duhet pasur parasysh që me rastin e interpretimit ekstenziv nuklejohet zgjerimi i zonës kriminale.V.A N A L O GJ I ANë drejtësi analogjia në kuptimin e gjërë paraqet zgjidhjen emarrdhënieve shoqërore në bazë të nromave që rregullojnëmarrëdhënie të ngjashme.An.në të drejtën penale paraqet rastin kur një vepër që nuk është eparaparë me ligjë si vepër penale, konsiderohet sie till në bazë tëngjashmërisë me veprën penale.Analogjia si mënyrë e krijimit tëveprave të reja penale është e ndaluar në të drejtën penale ngaseështë në kundërshtim me parimin e legalitetit.,edhe në KPPK ështëinkorporuar ky parim ku në nenin 1.par.1.thuhet “Veprat penale,sanksionet penale dhe masat e trajtimit të detyrueshëm përcaktohenvetëm me ligj”.Në të drejtën penale të ish shteteve socilaiste të Evropës edhe nëRepublikën e Shqipërisë dhe në ish Federatën Jugosllave , pasLuftës së dytë Botërore, ka qenë e lejuar analogjia , nase ekzistoninzbrastira të mëdha juridike. Anologjia në këtë periudhë lejohej mqë edrejta penale nuk ishte e kodifikuar, kurse për shumicën einkriminimeve aplikoheshin rregullat e paraluftës.Mirëpo me nxjerrjene kodeve penale të ish.Jugosll.1951 dhe 1952 nën sovranit. E të cilës
    • 87ishte edhe Kosova gjer më 12.6.1999, u bë kodifikimi i së drejtëspenale dhe prej atëhere u ndalua analogjia.Me anë të analogjisë gjithashtu nuk mund të zgjerohet as elemntetapo rrethanat kualifikuara dhe të privelegjuara në veprat ktjerapenale.Me anë të analogjisë nuk mund të sajohen as sanksione tëreja penale.Këto kufizime vlejnë për aplikimin e analogjisë , pa marrparasysh a janë në dëm të kryesit të veprës penale (analogjia inmalam partem) apo në favor të tij( analogjia in bonampartem).Gjithashtu me analogji nuk mund të bëhet as ashpërsimi idënimeve.Analogjia e lejuar.Në të drejtën penale konsiderohet se është e lejuaranalogjia po që se ajo është në favor të të fajsuarit dhe nëseinterpretimi i tillë nuk është në kundërshtim me normat dhe parimet etjera penalo-juridike.Kjo mund të shprehet në rast kur është fjala përbazat apo rrethanat e përjashtimit të veprës penale dhendëshkueshmërisë , nga se kjo fushë në mas të madhe nuk është erregulluar me ligj.Madje analogjia është e lejuar në rastet kurekzistojnë rrethana për zbutjen e dënimit si dhe në përgjithsi nësituata kur kryesi i veprës penale vehet pozitë më tëfavorshme(analogjia in bonam partem), që mbështet në parimin indubi pro reo.Analogji si mënyrë e interpretimit në favor të të kryesit tëveprës penale ,në mënyrë decidive është e paraprë në KPPK neni1.par.3. ku thuhet “Në rast paqartësie përkufizimi i veprës penaleinterpretohet në favor të personit i cili hetohet, akuzohet ose shpalletfajtor”.
    • 88Analogjia në të drejtën penale lejohet edhe në rastet kur edhe vetëligji në mënyrë shprehimre udhëzon aplikimin e saj edhe në situtatatqë janë të ngjashme me ato që parashihen në figurën e veprëspenale .Kjo vecmas shprehet në dispozitat e kodit penale , në të cilatfigura e veprës penale përcaktohet edhe me të ashtëquajturënklauzola gjenerale.Psh.dispo.e nenit 218 par.1 të PPK, parashihet sivijon”Kushdo që, në kundërshtim me ligjin e shëndetësisë , në spital ,maternitet të spitalit, shkollë apo restorant apo punëtori në të cilënpërpunohen artikuj ushqimor apo e cila kryen shërbime higjenikeapo në organiztaën e biznesit apo vend të ngjshëm pune , epunëson apo e mban në punë personin për të cilin e di se lëngon ngasmundja ngjitëse dhe me këtë shkakton përhapjen e smundjesdënohet gjobë ose burgim deri në një vit.Analogjia e ndaluarAnalogjia është e ndaluar në të drejtën penale , po që se sipasnormës së caktuar penalo-juridike bëhet subsimimi i veprës apo rastiti cili nuk është i paraparë me ligj dhe poqëse duhet të tejkalohet apozgjerohet vëllimi i normës nëse dëshirohet që edhe ai rast tëpërfshihet me normën e caktuar.Pra në rastet kur tejkalohet kufiri ikuptimit të normës që është përcaktuar edhe me anë të interpretimitatëhere shprehet analogjia e ndaluar.Do të ishte psh. analogji endaluar rasti kur ndonjë person dënohet për vepër penale të
    • 89vjedhjes , pocëse është ushqyer në restoran, mirëpo nuk ka pasur tëholla të paguajë.VEPRIMI I LEGJISLACIONIT PENALI.VËSHTRIM I PËRGJITHSHËMCdo ligj penal vepron në kohë të caktuar, në teritorin e caktuar dhendaj personave të caktuar.II.VEPRIMI I LIGJIT PENAL NË KOHËSikur edhe ligjet e tjera , edhe kodi penal vepron në kohëtëcaktuar.Ai filln të veproj prej momentit të hyerjes në fuqi dheaplikohet gjer të pushoj së vepruari.Zakonisht ligji hynë në fuqi 8.passhpalljes në gazetën zyrtare..Meqë me ligjë penal rrgullohen cështje shumë të rëndësishme dhedelikate , koha prej nxjerrjes dhe hyrjes në fuqi të ligjit është më egjatë.Kështu është vepruar edhe me KPPPK, i cili është aprovuar më6.korrik 2003, ndërsa ka hyrë në fuqi më 4.priill 2004.Ligjet për shkaqe të arsyeshme mund të hyjnë në fuqi brenda afatitmë të shkurtër se 8.ditë nga dita e shpalljes , ose ditën e shpalljes.Koha prej shpallje.së ligj.në gaz. Zyrt, e gjeri sa hynë në fuqi, quhetvacati legis.Ligji penal vepron përderisa abrogohet me ligjin e ri,
    • 90përkatsisht ai vepron në ditën e kur hynë në fuqi ligji i ri, i cilishprehimisht ose në mënyrë të heshtur e abrogon të mëparshim.Në mënyr.shpreh.ligji i ri e obrogon të mëparsh.kur ligji i riparash.dispo të posacme me të cilën e abrogon të mëparshmin.Në mënyrë të heshtur ligji pena.abrogohet atëhere kur ligji i ri nukpërmbanë dispozitën mbi abrogimin e ligjit të mëparshëm, mirëpocështja e njëjta i rregullon në mënyrë të njëjt apo të ngjashme Lexpostiore derogat legi priori..Ligji penal.pushon së vepruari edhe kurskadon afati për të cilin është nxjerrë.1.Rëndësia e përcaktimit të veprimit të ligjit penal në kohëPërcaktimi i veprimit të ligjit penal në kohë ka rëndësi të madhe në tëdrejtën penale ngase prej kësaj varet se cili ligj do të alikohet ndajkryesit të veprës penale ..Kjo ka rëndësi nëse vepra penale ështëkryer kur ka qenë në fuqi ligji i vjetër, ndërsa kryesi gjykohet kur ligji imëparshëm ka pushuar së vepruari.2.Ndalimi i veprimit retroaktiv të ligjit penal dhe aplikimi i ligjit më të butëMe ispozitat e kodit Penal, në të drejtën penale është përvetsuarparimi i ndalimit të veprimit retroaktiv të ligjit penal.Kjo shprehimishtështë paraparë shprehimisht në nenin 2. paragrafin 2. i cili thot:”Nërast se ligji në fuqi ndryshon para shqiptimit të vendimit të formës sëprerë, atëhere ndaj kryesit zbatohet ligjji që është më i favorshëm “
    • 91Lidhur me zbatimin e ligjit më të butë ndaj kryesit të veprës penaleKodi Penal i Kosovës ka përvetsuar konceptin edhe më të avancuar ,që tani janë të përvetsuar edhe kodet penale të shteteve të EvropësPerendimore, kshtu që në nenin 2.paragrafi 2.thuhet “Nëse ligji i rinuk e inkriminon veprën,por kryesi i veprës penale është dënuar meaktgjykimin e formës së prerë në pajtimi me ligjin e mëparshëm,dënimi nuk fillon të ekzekutohet ose , në rast se ka filluar ndërprehet”.Nga parimi i përgjithshëm se ndaj kryesit duhet aplikuar ligji më ifavorshëm-butë , Kodi penal i Kosovës ngjashëm me disa kodepenale të Evropës perendimore bën një përjashtim në nenin 2.para.4.ku shprehimisht Thuhet “Një ligji i cili ka qenë në fuqi vetëmpër kohë të caktuar, zbatohet për ato vepra penale që janë kryergjatë kohës kur ai ligj ka qenë në fuqi edhe në rastin kur nuk vazhdontë jetë në fuqi.Kjo nuk zbatohet nëse vet ligji shprehimisht eparashikon ndryshe .(Kjo dispozitëështë paraparë në raste dhesituata të jashtëzakonshme, spsh.rreziku i luftës, kohës së luftës, nëkohën e ndonjë epidemie apo katastrofe natyrore , për të cilatrrethana mund të nxirren ligje të posacme të cilat parashohin veprapenale).Cështja e aplikimit të ligjit më të butë është obligim për gjykatën e joajo të vendos që të aplikoj këtë apo atë ligj.Bjë ligj konsiderohet më i butë poqëse veprën penale nuk e parashefvepër penale, po qe se parasheh rrethana të reja të përjashtimit ekundërligjshmërisë, po qe se parasheh lloj më të butë të dënimit ,mundësis më të madhe të zbutjes apo lirimit nga dënimi, mundësi tëshqiptimit të dënimit me kusht apo lloj tjetër të dënimit
    • 92alternativ.Gjithashtu një dënim konsiderohet më i butë, po qe se nukparashef mundësi të shqiptimit të dënimit plotsues, parashef afat mëtë shkurtër të vjetërsimit.VEPRIMI I LIGJIT PENAL NË TERRITOR1.Nocioni i veprimit të ligjit penal në teritor.Ligji penal i një shteti sikundër edhe ligjet në përgjithësi , zakonishtveprojnë në teritorin e shtetiti në të cilin janë nxjerrë .Parimi se ligji penal apo kodi penal aplikohet në teritorin e venditështë manifestim i sovranitetit të cdo shteti , që në të drejtën penaleemërtohet si pushtet represiv i shtetit.Edhe kodi penal i Kosovësvepron në tërë territorin e Kosovës, sikundër edhe kodet penale eshteteve tjera.Cështjet të cilat shtrohen dhe rregullohen në kuadrin të institucionit tëveprimit të legjislacionit penal në territo, më tepër kanë të bëjnë melementet ndërkombëtare.Këtu kryesisht është fjala për veprimin eligjeve penale të Kosovës ndaj shtetetasve të huaj që kryejnë veprapenale të cilët në ndonjë mënyrë gjenden në vendin tonë, si dhepersonave që kryejnë vepra penale me të cilat dëmtojnë të miratjuridike të shtetasve tanë apo të shtetasve të huaj, pra këtu fjalaështë për cështjet që bëjnë pjësë në fushën e së drejtës penalendërkombëtare.
    • 93Me qëllim të evitimit të konflikteve të mundshme se cili shtet ështëkompetent të gjykoj kryesin e veprës penale, me dsipozitat e koditpenal është rregulluar veprimi legjislacionit penal në teritor.Me këtodispozita në masën më të madhe është rregulluar veprimi i ligjit penaltë Kosovës ndaj kryesve të veprave penale me elemntendërkombëtare.Me dispozitat penalo juridike të parapara në nenin 99-1004, janëaprovuar pesë parime , të cilat aprovohen në shumicën e të drejtavepenale të shteteve tjera bashkohore këto janë:-parimi teritorial-parimi real,-parimi i personalitetit aktiv,“ “ pasiv dhe-parimi universal.2.Veprimi i legjislacionit penal sipas parimit teritoorialParimi teritorial i veprimit të ligjit penal të Kosovës në teritor, sikundëredhe në të drejtat penale të shteteve tjera, është aprim themelor ,kurse parimet tjera janë të natyrës plotsuese.Sipas këtij parimilegjislacioni penal i një vendi aplikohet ndaj të gjitha personave qëkryejnë vepër penale në teritorin e tij pa marr parasysh se a janë aponuk janë shtetats të tij, apo janë persona pa shtetësi.Parimi teritoria parashihet edhe në Kodin penal të Kosovës, në nenin99. par.,1. ku thuhet “Ligji penal I Kosovës zbatohet për secilinperson, i cili kryen vepër penale në teritorin e Kosovës”
    • 94Veprimi i legjislacionit penal sipas parimit teritorialrezulton ngasovraniteti i cdo shteti që në teritorin e vet të ushtrojë pushtetinreprsiv dhe jurisdiksionin,arsyeshmëria e këtij parimi mbështetet edhenë efektin e preventivës së përgjithshme , gjithashtu parimi teritorilarsyetohet edhe nga shkaqet prakktike, ngse e vërteta më së mirimund të konstatohet në vendin e ngjarjes.Shtrohet pyetja se cka konsiderohet teritor i një shteti.Me teritor të një vendi nënkuptojmë sipërfaqen toksore, bregdetin,sipëqrfaqen ujore brenda kufijëve dhe hapsirën ajrore mbi të.Sipas ligjit mbi bregdetin zonëa teritoriale shtrihet 10.milja nautikenga toka .Kjo sipërfaqe konsiderohet teritor i shtetit , kurse jashtëkësaj sipërfaqe konsiderohet det i hapur.Legjislacioni penal aplikohet edhe ndaj secilit që ka kryen vepërpenale në anijën e tij, pa marr parsysh se ku ndodhet në khën ekryerjes së veprës penale, në derin e hapur , në teritorin e shtetit tëcaktuar, në ujrat e huaja teritoriale apo në limanet e huaja.Kjo situatënuk është paraparë me Kodin penal meqë Kosova akoma është nënadministra.e KB.Legjislacioni penal i Kosovës zbatohet edhe ndaj secilit që kryenvepër penale në aeroplanin e regjistruar në Kosovë , pa marrparasysh ku gjendet flutarakja në kohën e kryerjes së veprës penale.(neni 99.par.2.).
    • 95Legjislacioni penal do të aplikohej edhe ndaj personave që kryejnëvepra penale në Kosovë edhe atëhere kur për ato vepra penale janëndëshkuar në shtetin tjetër , apo kur procedura është duke uzhvilluar, mandje edhe në rastet kur kryesi e ka vuajtur dënimin që iështë shqiptuar për të njetën vepër .Ky parim përjashton rregullën “nebis in idem”( nuk guzon të ndëshkohet dy herë për të njejtën vepërpenale).Ligji lejon një zbutje të këtij parimi mjaft të ashpër.Sipas nenit104 të Kodit penal, nëse personi i ndëshkuar e ka vuajtur dëniminjashtë vendit , dënimin e vuajtur do tia llogarisë në dënimin eshqiptuar për të njetën vepër penale, gjithashtu , sipas kësaj dispozite, në masën e dënimit të shqiptuar do t’i llogaritet edhe paraburgu apoprivimi i lirisë gjatë procedurës së ekstradimit.Vendin tonë pas lufte e frekuentojnë një numër i madhë i shtetasve tëhuaj , qoft si puntor UNMIKU, punëtor të organiztave të ndryshmejoqeveritare, afaristë , turistë etj, të cilët mund të kryejnë veprapenale në Kosovë.Në raste të këtilla kur kryesi dhe i dëmtuari janështetats të huaj, sipas legjislacionit tonë penal , është paraparëmundësia që ndjekja penale e të huajit t’i besohet shtetit të huaj, mekusht që edhe ai shtet të veproj kësisoi me shtetasit tonë( parimi ireprocitetit).Mundësia dhe procedura për transferim ( ekstradim) epersonave të jkëtillë që kanë kryer vepra p[enale në teritorin eKosovës, është e rregulluar me Kodin e Procedurës penale tëKosovës( kapit.XL VII, neni 516-533).
    • 96Përjashtim i posacëm nga parimi teritorial ilegjislacionit tonë penalparashihet për personat që ushtrojnë funksione me rëndësi tëposacme ( i ashtëquajturi imuniteti juuridiko-material) psh,deputetët,gjyqtarët sipas dispozitave kushtetuese parashifet se “askush i cilimerr pjesë në gjykim nuk mund të thirrret në përgjegjësi penale përmendimin e dhënë me rastin e marrjes së vendimit gjyqësor”.Nga imuniteti juridko material duhet dalluar imunitetin juridikoprocedural.Përjashtimi nga veprimi teritorial të legjislacionit tonë penal, njihetedhe në bazë të së drejtës ndërkombëtare.Sipas Konventës së Vjenëmbi marrëdhënjet diplomatike të vitit 1961; Të Konventës së Vjenëspër marrëdhëniet konsulore të viti 1963 si dhe Marrveshja lidhur mefunksionarët e organiztava të caktuar ndërkombëtare 1947 dhe1954, personat e huaj që ushtrojnë detyra të caktuara në kët lëmenjëpërjshtohen nga jurisdiksioni i shtetit tonë.Këta janë shefat e shtetevedhe përcjellësit e tyre, shefat e msioneve diplomatike dhe anëtarët efamiljeve të tyre.Në Kosovë imunitet diplomatik gëzojnë edhepunëtorët e UNMIK-ut, OSBE-s, pjestarët e policisë së UNMIK-ut dheKFOR-it.3.Veprimi i legjislacionit penal të Kosovës, për veprat penale që kryhen jashtë teritorit të Kosovës
    • 97Meqense të mirat juridike të Kosovës apo të qytetarëve të saj mundtë cënohen edhe me veporat penale qqë kryhen në shtet tjera ,dispozitat e legjislacionit tonë penal parashohin mundësinë e aplikimittë tyre edhe ndaj personave ëqë kryejnë vepra penale jashtë teritorittë Kosovës.Për të mundur të aplikohet ligji i jonë penale dhe në situatat kur veprapenale ështëkryer jashtë Kosovës, ed rejta jonë penale i ka aplikuardisa parime të natyrës së përgjithshme siq janë:Parimi real, parimi i personalitetit aktiv, personalitetit pasiv, dheparimi universal.3.1.Parimi real ose mbrojtësKur vepra penale kryhet jashtë territotit të Kosovës, por me të cilatdëmtohen apo rreziokohen të mirat juridike të vendit tonë apo tëqytetarëve tanë , aplikohet ligji jonë penal.Parimi real apo mbrojtës është paraparë në nenin 100 par.1. të koditpenal, ku është paraprë zbatimi i parimit real të legjislacionit tëKosovës është paraparë me shumicën e veprave penale kundër tëdrejtës ndërkombëtare të parapara në nenet 116-121, 125-128, 132,133(1) 134-137, 139(1) (2) dhe (3) 141 dhe 244) vp.nga neni 244.Gjithashtu aplikimi i parimit real apo mbrojtës të legjislacionit penal tëKosovës është paraparë edhe për disa vepra penale shumë të rëndame të cilat rrezikohet siguria e Kosovës ose e popullit të saj.lidhur mekëtë në nenin 100 paragrafi 2 të KPPPK, është paraparë “Ligjet
    • 98penale të Kosovës zbatohen ndaj cilido person që kryen vepër penalenga nenet 110-113 rë këtij kodi jashtë teritorit të Kosovës, kur vepra etill paraqet rrezik ndaj sigurisë së Kosovës, ose popullsisë së saj, nëpërgjithsi ose pjesërisht”.Këto inkriminme janë : kryerja e vepraveterorriste(neni 100), ndihma në kryerjen e veprave tererriste ( neni111), lehtësismi i kryerjes së terorrizmit, organizimi përkrahja dhe,pjesmarrja në grupe terorriste.( neni 113).Sipas natyrës së tij , parimi real apo mbrojtës , është parim ngasepërjashton aplikimin e rregullës ne bis in idem.Mdje ndryshe ngaparimi teritorial, ky është në mënyrë obliguese primar, sepse patjetërduhet të fillohet procedura penale kur kryhen vepra penale tëparapara në nenet e theksuara më alrt, madje edhe kur nështetintjetër ka filluar apo ka përfunduar procedura, si dhe në rastet kur e kavuajtur dënimin.3.2.Primi i personalitetit aktiv.Sipas parimit të personalitetit aktiv apo parimi nacional, legjislacioniynë penal aplikohet në rastet kur qytetarët e kOSOVËS kryejnë veprapenale jashtë tëerritorit të Kosovës .Kështu në nenin 101 par.1. tëKPPPK THUHET : “Ligjet penale të Kosovës zbatohen ndaj secilitperson i cili është banor i Kosovës, nëse personi i tillë kryen vepërpenale jashtë teritorit të Kosovës dhe nëse kjo vepër poashtu është edënueshme në vendin ku është kryer ajo vepër”.
    • 99Parimi i personalitetit aktiv zbatohet edhe në rastet e kryerësve tëveprave penale të cilët nuk janë shtetas të asnjë shteti (apatrid).Kjoështë paraparë në nenin 101.par.2.të KPPPK, i cili shprehet:” Ligjipenal i Kosovës zbatohet poashtu ndaj secilit person i cili nuk është injë shtetësie të huaj nëse personi kryen vepër penale jasht teritorit tëKosovës dhe kjo vepër poashtu është e dënueshme në vendin kuështë kryer kjo vepër”. Ky parim aplikohet edhe në situatën kurpersoni pas kryerjes së veprës penale , bëhet banor i Kosovës(101.par.3.)Arsyeshmëria e aplikimit të këtij parimi qëndron në faktin se qytetari iKosovës, sipas kushtetutës sonë, nuk mund t’i ekstradohet shtetit kuedhe e ka kryer veprën penale, ndërsa në anën tjetër nuk duhetlejuar që personat e këtillë të ngelin të pandëshkuar.Po mos tëekzistonte ky parim shtetasit tonë që kryejnë vepra penale jashtëKosovës nuk do të mudn të ndëshkoheshin.Parimi i personalitetit aktiv është subsidiar, ngase legjislacioni ynëpenal do të aplikohet ndaj kosovarëve vetëm poqëse në vendin ku ekanë kryer veprën penale nuk është ushtruar mbrojtja e duhur juridikopenale.Sipas nenit 1003 par.1 pika 1-3 të KPPK thuhet: ndaj shtetasve tanëqë kanë kryer vepra penale jashtë vendit , ndjekja penale nuk do tëndërmerret:1.nëse kryesi në tërësi e ka vuajtur dënimin që i është shqiptuarjashtë vendit;2.nëse kryesi jashtë vendit me aktgjykimin e formës së prerë ështëliruar ose dënimi i është parashkrirë ose i është falur;
    • 1003.nëse për vepër penale , sipas ligjit të huaj, ndiqet në bazë tëkërkesës së të dëmtuarit , ndërsa kërkesa e tillë nuk ështëparashtruar.Nga kjo rezulton se parimi i personalitetit aktiv e respekton parimin“ne bis in idem”. Edhe për aplikimi e këtij parimi kërkohet identitet inormave, d. M . th. Vepra që konsiderohet si vepër penale sipasligjeve tona , e tillë duhet konsideruar edhe sipas ligjeve të vendit tëkryerjes së kësaj vepre, mirëpo kjo zgjidhje nuk është apsolute, nërast kur sipas ligjit të vendit ku është kryer vepra për atë vepër nukndëshkohet, mirëpo ajo vepër konsiderohet si vepër penale sipasparimeve të pranuara të bashkësisë ndërkombëtare, ndjekja mund tëndërmerret sipas lejës së prokurorit shterorë.3.3.Parimi i personalitetit pasivSipas të këtij parimi , legjislacioni penal i Kosovës aplikohet ndaj tëhuajve , të cilët jashtë territorit të Kosovës , kryejnë vepra penalekundër qytetarit tonë ose kundër vendit tonë.Kështu sipas nenit 102të KPPK, thuhet: “Lighji penal i Kosovës zbatohet ndaj cilitdo person injë shtetësie të huaj nëse :1.Personi i tillë kryen vepër penale jashtë territorit të Kosovës kundërbanorit të Kosovës, edhe atëher kur vepra e till penale nuk ështëcekur në nenin 100 të këtij kodi;2.Kjo vepër është e dënueshme në vendin ku është kryer, dhe
    • 1013.Kryesi është ndodhur në territorin e Kosoës ose ka qenëtrannsferuar në Kosovë”.Edhe ky parim është supsidiar.3.4.Parimi universalSipas këtij parimi legjisl.ynë penal. Aplikohet edhe ndaj të huajit i cilikryen vepër penale jashtë territorit të Kosovës ndaj shtetit të huaj apopersonit të huaj.Që të mund të aplikohet ky parim duhet që shtetasihuaj të haset në teritorin e Kosovës apo të ekstardohet.Ky parimështë paraparë në nenin 100 par.1.të KPPK.Aplikimi i këtij parimi shprehte kur është fjala për vepra penale tërënda të cilat i kryejnë të huajt jasht vendit , veprat e tillë janëpsh.krimet e luftës, gjenocidi dhe veprat tjera kundër të drejtësndërkombëtare dhe njerëzimit.Gjithashtu vepra të tilla janë edheveprat penale të cilat për nga natyra janë të karakterit internacionaldhe kryhen me pjesmarrjen e personave të ndryshëm, sic janëpsh.prodhimi dhe qarkullimi i narkotikëve, prodhimi dhe shpërndarja eshkresave ponografike, trafikimi me njerëz, terrorizmi ndërkombëtaretj.Arsyeshmëria e këtij parimi konsiston në faktin se është obligimndërkombëtar i cdo shteti që ta luftoj kriminalitetin , pa marr parasyshse ku kryhet dhe e mira e kujt është e dëmtuar.Ky parim njëherit
    • 102është edhe manifestimi i solidaritetit ndërkombëtarnë luftën kundërkriminalitetit.Aplikimi i këtij parimi është subsidiar.Edhe aplikimi i këtij parimi kërkon idnetitetin e normave, mirëpo lidhurme idnetitetin e normave ligji jonë parashef një përjashtim.Sipas KPprokurori i Kosovës, mudn të lejoj ndjekjen penale edhe pa marrparasysh ligjin e vendit ku është kryer vepra penale , po qe se ështëfjala për vepra penale të cilat në kohën kur janë kryer ështëkonsiderura vepër penale siaps parimeve apo rregullave të së drejtësndërkombëtare.Ky lloj përjshtimi nga parimi i identitetit të normaveështë në pajtim me dispozitat e Paktit ndërkombtar mbi të drejtatqytetare dhe politike të vitit 1966.4.Parimi i juridiksionit përfaqsues( bartja e pushtetit represivParimi i jurisdiksionit përfaqsues është paraparë me Konventënevropiane mbi cedimin, transferin e ndjekjes penale të vitit 1978.Mekëtë konventë janë zgjidhur në mënyrë parimore cështjet kryesore tëcedimit(transferit) të ndjekjes penale nga shtetit ku është kryer veprapenale në shtetin, , shtetësinë e të cilit e ka kryesi i veprëspenale.këte institutë e ka paraparë edhe KPPK në nenin 103 par.4.kyparim është një lloj përjashtimi nga parimi i veprimit teritorial tëlegjislacionit tonë penal.Sipas par. Të juris.përfaq.në rast kur shtetasi
    • 103i huaj kryen vepër penal në teritorin e Kosovës, edhe pse gjykatattiona kanë ta dënojnë në bazë të parimit teritorial, është paraparëmundësia që vendi ynë të heq dorë nga kjo e drejtë dhe ndjekjapenale t’i besohet shtetit të huaj, shtetësinë e të cilit e ka kryesi iveprës penale , apo që në atë shtet ka vendëqëndrimin epërhershëm.Si kusht që duhet të plotsohet për aplikimin e këtij parimi është qështeti i huaj të ndërmerr ndjekjen dhe që shtetasui i huaj të ketë kryervepër penale për të cilën parashihet dënim me burgim deri në 10.vjet.Për veprat penale kundër sigurisë së komunikacionit nuk ka kufizime(neni 514.par.1 dhe 3. KPPPK);Kërkohet parimi i reciprocitetit ( neni 103 par.4).Jurisdk.nuk do të lejohet në rastet kur shtetasi ynë është i dëmtuarme vepër penale dhe ai e kundërshton këtë , përvec rasteve kurështë siguruar kërkesa pasuroro juridike(neni 514 par.4. Kodi i Përk.iProc.Penale)5. EkstradimiQë të mund të realizohet parimi real, parimi i personalitetit aktiv, pasiv, parimi universal dhe parimi territorial i legjislacionit penal , është enevojshme që të rrespektohet bashkpunimi midis shteteve.Një ndërformat e bashkpunimit midis shteteve që mundëson shqiptimin apo
    • 104ekezkeutimin e dënimit kryesit të veprës penale , është edheekstradimi i fajtorit .Me ekstradim , në të drejtën penale nënkuptojmë dorëzimin e kryesittë veprës penale prej një shteti në shtetin tjetër , me qëllim që kryesitë dënohet për veprën penale të kryer, ose me qëllim që ndaj tij tëekzekutohet dënimi i shqiptuar me aktgjykimin e plotfuqishëm.Ekstradimi është forma kryesore e ndihmës juridike midis shteteve nëfushën e së drejtës penale dhe në masë të konsiderueshmemundësonluftimin e kriminalitetit në përmasa ndërkombëtare.Për nga natyra e tij është institucion i përzier meqë ngërthen në vehteelemnte të së drejtës penale , të procedurës penale dhe elementendërkombëtare.Në vendet e pranuara ndërkombëtarisht si shtete sovrane , për shkaktë rëndësisë , kushtet e ekstradimit janë të rregulluara mekushtetutë.Sipas Kornizës kushtetuese për vetqeverisjen epërkohshme të Kosovës ( nenet 8.1.(i) 8.1 (m) dhe 8.1.(o) instituti iekstradimit është në kompetencë ekskluzive të përfaqsuesit specialtë KB dhe si e tillë nuk është rrregulluar fare me dispozitatkushtetuese.Cështja e ekstardimit në shtetet sovarne është rregulluarpërpos me kushtetutë edhe me konventa ndërkombëtare dhemarrëveshje bilaterale.Në KPPPK, kaptina XLVIIII, neni 516-532, është përcaktuarprocedura dhe kushtet të cilat duhet të përmbushen që të mund tëekstradohet kryesi i veprës penale.
    • 105Në kontratë për ekstradim duhet cekur se për cilat lloje të vepravepenale do të bëhet dorëzimi i fajtorit .Kjo bëhet në tri mënyra:1.Metoda e enumeracionit, me cërast ceken llojet e veprave penalepër të cilat do të bëhet ekstradimi ;2.Me anë të metdës eliminatore, me c’ërast ceken veprat penale përtë cilat nuk do të bëhet ekstradimi dhe3.Me anë të metodës së klauzolës gjenerale, me cë rast lloji i vepravepenale , për të clat dotë bëhet ekstradimi , caktohet sipas llojit dhemasës më të butë të dënimit.6.Kushtet të cilat duhet të plotsohen për ekstradimin e personit nështetin e huaj siaps dispozitave të KPPPK.Në legjislacionet penale të shteteve bashkohore si dhe në kontratat ,përkatsisht konvenbtat ndërkombëtare, janë sajuar disa parime tëpërgjithshme të cilat respektohen me rastin e ekstardimit.Sipas nenit 517 të KPPPK, ekstardimi (transferi) i kryesit të veprëspenale në shtetin e huaj mund të bëhet nëse plotësohen këto kushte:1.Shtetasi i vendit nuk mund të ekstradohet ;2.Që vepra për të cilën kërkohet ekstradimi nuk është kryer nëteritorrin e Kosovës kundër banorit të Kosovës;3.Që të ekzistoj idnetiteti i normës;
    • 1064.Idnetiteti i personit , ekstradimi i të cilit kërkohet ëhstë vërtetuar;5.Që ka prova të mjaftueshme për të mbështetur dyshimin e bazuarse shtetasi i huaj , ka kryer vepër penale ose për këtë ekzistonaktgjykimi i formës së prerë;6.Që ekstardimi të mos kërkohet për vepër penale për të cilënparashihet dënim me vdekje , derisa shteti i cili kërkon ekstradiminnuk garanton se dënimi me vdekje nuk do të shqiptohet ose nuk do tëekzekutohet;7.që të mos ekzistoj rreziku real që personi , ekstradimi i të cilitkërkohet të mos trajtohet ose dënohet në mënyrë johumane;8.Që ekstradimi të mos kërkohet për vepra penale politike apoushtarake ;9.që personi, ekstradimi i të cilit kërkohet nuk e gzon të drejtënmbrojtjes të paraparë për refugjatënë Kosovë;10.Që ekstradimi të mos jetë në kundërshtim metë drejtënndërkombëtare ose standardet ndërkombëtare të të drejtave tënjeriut;11. Kushti i specialitetit, që personi të mund të ndëshkohet vetëm përatë vepër penale për të cilën është ekstraduar;12.Që vepra penal;e të mos jetë parashkruar dhe13.Që shtetasi i huaj, ekstadimi i të cilit kërkohet , ende nuk ështëliruar ose dënuar në formë të prerë nga gjykata vendore për veprënpenale për të cilën këkrkohet ekstradimi, që procedura penale të moszbatohet në Kosovë kundër tij për vepër penale të paraparë me nenin100 të KPPK dhe kur procedura penale ka filluar për vepër penale të
    • 107kryer kundër banorit të Kosovës, kërkesa pasuroro juridike për tëdëmtuarin të jetë sigurua.7.E drejta e azilitTermi azil rrjedh prej fjalës latine asylum, që do të thotë strehim.Vështruar historikisht , e drejta e azilit është institucion më i vjetër seekstradimi.Këtë e kanë njohur e drejta hebraike, ajo greke, romakedhe më von në e drejta e mesjetës.Në këto periudha , edrejta e azilitështë shprehur duke u strehuar kryesi i veprës penale në vendet ecaktuar brenda shtetit , shtetësinë e të cilit e ka pasurpersoni.Zakonisht vendet që u kanë ofruar strehim kryerësve tëveprave penale të caktuara kanë qenë kishat , manastiret, feudalët ecaktuar dhe oborret mbretërore.Në kuptimin e tanishëm, e drejta e azilit është paraqitur në mesin eshek.XIX me qëllim që të mbroheshin kryerësit e veprave penalepolitike, që në pikën e fundit kishin karakter progresiv.Duke umbështetur në natyrën dhe brendinë e këtij institucioni, tani të gjithashtetet bashkohore e njohin institucionin e azilit, me anë të cilit unjihet e drejta e strehimit kryerësve të veprave penale politike.Sikundër shtetet tjera, edhe vendi ynë njeh të drejtën e azilit.Sipasdispozitave të nenit 517 par.1.pika 10-11 të KPPPK, u garantohet edrejta e strehimit shtetasve të huaj dhe personave pa shtetësi,
    • 108përkatsisht nuk do të lejohet ekstradimi i tyre nëse kërkesa përekstradim është bërë:a).me qëllim të ndjekjes ose dënimit personit transferi i të cilitkërkohet për shkak të racës, gjinisë, shtetësisë ose prejardhjesetnike,religjinot, mendimit politik ose antarësimit në ndonjë grupshoqëror;b).Nëse personi ekstradimi i të cilit kërkohet nuk gëzon të drejtën embrojtjes të paraparë për refugjatë në Kosovë;c).Nëse lutja për transferim është paraqitur për shkak të ndonjiveprimi politik i cili nuk konsiderohet vepër penale nga neni 116 deri145 të KPPK dhed).Nëselutja për transferim është në kundërshtim me të drejtënndërkombëtare ose standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriutpër cfardo arsye.NOCIONI DHE ELEMENTET E VEPRËS PENALEI.NOCIONI I VEPRËS PENALE
    • 1091.Nocioni formalo-material i veprës penaleNocioni formal i veprës penale paraqitet në mesin e shek.XIX dhekryesisht e njeh sghkolla klasike.Sipas këtij nocioni , vepra penalekonsiderohej si fenomen juridik apo fakt juridik, e cila shkakton pasojajuridike në botën e jashtëme.Sipas këtij nocioni vepra penale përcaktohet vetëm duke i pasurparasysh elemntet e saj formale spo juridike.Sipas nocionit material, vepra penale është vepër apo sjellje e njeriute cila dëmton apo rrezikon vlerat elementare të njeriut, të shoqërisëdhe sistemit juridik.Sipas nocionit material formal vepra penale është vepër e njeriut ecila është e kundërligjshme, e kryer me faj dhe e cila është epërcaktuar me ligj si vepër penale, por e cila njëherit është edhevepër e rrezikshme.Kodi penal i Kosovës e përvetson nocionin formalo-material të veprëspenale dhe ky nocion është ërcaktuar në nenin 6. i cil thot;” Veprapenale është vepër e kundërligjshme e cila është përcaktuar me ligj sivepër penale, tiparet e së cilës janë përcaktuar me ligj dhe për tëcilën me ligj është e paraparë sanksioni penal ose masa e trajtimit tëdetyrueshëm”, sipas kësaj dispozita për të ekzistuar vepra penale nëmënyrë kumulative duhet të plotësohen 4. kushte themelore:1.Kushti i parë është kundërligjshmëria e veprës penale;
    • 1102.Kushti i dytë është pasoja e dëmshme apo rrezikshmëria;3.Kushti i tretë është që vepra jo vetëm që duhet të jetë e caktuar nëligj si vepër penale, por njëherit duhet të poërcaktohen me ligj edhetiparet apo elemntet konstituive të veprës penale(parimi i përcaktimittë veprës penale me ligj)’4.Kushti i katërtë është që ligjëdhënsi për cdo vepër penale tëparashof sanksionin penal ose llojin e masës së trajtimit tëdetyrueshëm që mund të shqiptohet.II.ELEM ENTET THEMELORE TË VEPRËS PENALENga përkufizimi i veprës penale që u theksua më parë rezulton sevepra penale përbëhet prej 4.elementeve themelore e këto janë:1.Veprimi i njeriut, 2.Kundërligjshmëria, 3.Përcaktueshmëria e veprëspenale në ligj dhe 4.Përgjegjshmëria penale e kryesit (fajësia).Cdo vepër penale për tu konsideruar vepër penale duhet tëposedojnë në mënyrë kumulative të të gjitha këto katër elemente që ipërmendëm.Të gjitha këto elemente së bashku përbëjnë anatominë eveprës penale dhe cdonjëri prej tyre është pjesë e strukturës sëveprës penale.Sëkëndemi nëse mungon njëri prej këtyre elemnteve ,vepra penale nuk mund të ekzistoj.
    • 111Elemntet themelore të veprës penale mund të ndahen në elementeobjektive dhe subjektive.Legjislacioni ynë penal dhe praktike gjyqësore përvetsonë nocioninobjektivo-subjektiv të veprës penale, mirëpo në disa situata lejonëmundësin e ekzistimit të veprës penale në kuptimin penalo juridikedhe nëse janë përmbushur vetëm elementet objektive. Psh.nëseveprën penale e ka kryer personi i smurë psikiqikisht i cili nuk kaqenë i aftë që t’i kontrolloj sjelljet e tia dhe t’i kuptoj rëndësinë eveprës penale, ai është penalisht i papërgjegjshëm, mirëpomegjithate konsiderohet se vepra penale ekziston dhe në këto situataintervenohet me masa jopenale, masat e trajtimit të detyrueshëmpsikiatrik të cilat parashihen me ligj të vecantë.(neni 76 i KPPK).III.FIGURA E VEPRËS PENALEPËRKUNDËR faktit se termi figurë e veprës penale njihet që motiedhe sot e kësaj dite është kontestuese se cka duhet nënkuptuar mekëtë.Sipas mendimit të disa autorve , me figurën e veprës penale duhetkuptuar tërsinë e elementeve themelore të veprës penale, ndërsasipas mendimit të autorëve të tjerë , me termin figurë e veprës penaleduhet nënkuptuar tërsinë e elemnteve të posacme të cdo veprepenale.Tani mbisundon mendimi se me figurën e veprës penale duhetnënkuptuar tërësinë e elemnteve të veprës penale të caktuar , ngase
    • 112cdo vepër penale i posedon elemntet e veta të posacme ëqë e bënëtë dallohet nga vepra tjera.Tërësia e elemnteve të posacme sajonfigurën e veprës penale të caktuar.Elementet themelore apo të përgjithshme( veprimi i njeriut ,kundërligjshmëria etj) duhet të shprehen te cdo vepër penale,elemntet e posacme janë tipare apo karaktersitikë e veprës penale tëcaktuara dhe këto shprehen krahas elemnteve të përgjithshme.Figura e veprës penale sajohet duke përcaktuar elemntet e posacmevec e vec dhe duke bërë sintetizimin dhe përgjithsimin e tyre nëdispozitën e caktuar penalo juridike. Vepra penale e vjedhjespërbëhet prej 4.elemnteve ; 1) marrjes 2) pasurisë së huaj tëlujtshme dhe 3.me qëllim që me përvetsimin e saj t’i sjell vetes osetjetrit fitim pasuror në mënyrë të kundërligjshme, pa këto elemnte tëposacme ska vepër penale psh, nëse dikush e merr automjetin edikujt për ta vozitur nuk ka vepër penale të vjedhjes . Ose kur iakuzuari me përdorimin e forcës ia merr orën të dëmtuarit që tësiguroj ardhjen e tij nuk e kziston vepra penale e vjedhje por veprapenale e shtrëngimit.Elementet e posacme të figurës së veprës penale konkrete mund t’ireferohen kohës apo vendit të kryerjes,mënyrës apo mjetit tëkryerjes , vetive personale , mardhënieve midis kryesit dhe viktimësetj.
    • 113OBJEKTI I VEPRËS PENALEI.NOCIONI I OBJEKTIT TË VEPRËS PENALEVeprat penale janë të drejtuara kundër të mirave apo vlerave të cilatjanë të mbrojtura me sistemin juridik të vendit dhe me të drejtënndërkombëtare.Të mirat juridike që janë të mbrojtura me të drejtënpenale janë edhe objekt i veprës penale.Objekt i vp.është e mirajuridike ndaj të cilës është e drejtuar vepra penale.Objekt i vep.pe, janë të mirat apo vlerat vitale të njeriut , të popullit tënjë vendi dhe të komunitetit ndërkombëtar.Këto janë jeta e njeriut,integriteti i tij trupor, liritë dhe të drejtat themelore të njeriut dheqytetarit, siguria , paqja, barazia , prona, rregullimi shoqërorë politikdhe siguria e vëndit, martesa , familja., nderi autoriteti etj.Për shkak të rëndësisë së madhe që kanë këto vlera për shoqërinëdhe qytetarin, këto dhe vlerat e ngjashme janë të mbrojtura me tëdrejtën nacionale dhe të drejtën penale ndërkombëtare.Në të drejtën penale dallohen dy llje të objektit të veprës penale dheatë: objekti i përghjithshëm dhe grupor.1.Objekti i përgjithshëm dhe grupor i veprës penalea).Obj. i përgj. I ve.pen., marrë në tërësi , është njeriu dhe bashkësiashoqërore.Përkatsisht qytetari dhe sistemi kushtetues juridik si dhe
    • 114siguria e vendit sipas legjislacionit tonë janë objekt i përgjithshëm iveprave penale, gjthashtu sipas legjislacionit tonë penal objekt ipërgjithshëm i veprës penale janë edhe vlerat juridikendërkombëtare, mbarënjerëzore.Nga kjo mund të konkludojmë se tërësia e të gjitha të mirave juridikeqë janë të mbrojtura me të drejtën penale , paraqesin objekt tëpërgjithshëm të veprave penale.b).Objek.grup.i vepr.pen.është konkretizim i objektit të përgjithshëmtë veprave penale.Objekti grupor i veprave penale përfshinë disaobjekte të posacme që janë të ngjashme në mes vehte.Psh.objektgrupor i veprave penale është jeta dhe trupi i njeriut, rregullimishoqëroro-juridike, siguria e vendit etj.Kapitujt e veprave penale që parashihen në legjislacionin penal, nëfakt paraqesin objekt grupor të veprave penale.2.Objekt i veprimitMe objekt veprimi nënkuptojmë personin apo vlerën tjetër juridikendaj të cilit është ndërmarrë veprimi i kryerjes, me cërast dëmtohetapo rrezikohet objekti që mbrohet nga e drejta penale.E mira apo vlera juridike ndaj së cilës është e drejtuar vepra penaleparaqet objektin e veprimit.Psh. te vepra penale e vrasjes objektveprimi është jeta e njeriut, te vepra penale e vjedhjes objekt veprimiështë snedi i lujtshëm, te veprat penale prodhimi dhe vënja në
    • 115qarkullim e parave të falsifikuar, objekt veprimi është paraja errejshme.Në shkencën e së drejtës penale objekt i veprimit ndahet në objektinsulmues dhe gramatik.a).Objekt sulmues është lënda ndaj së cilës është drejtuar veprimi iveprës penale.Psh.te vepra penale e vjedhjes , objekt sulmues ështëprona te sendi i tundshëm, te vrasja është njeriu, te lajmrimi i rremëështë personi i akuzuar rrejshëm.b).Objekt gramatik është lënda në të cilën kryhet veprimi kryerjespsh. te vep.pen. falsifikimit të parasë, objekt gramatik është monedhae falsifikuar.Te disa vep.pen.objekti sulmues dhe gramatik janë të njëtë, psh. tevep.pen. e vrasjes , jeta e njeriut është njëkohsisht objekt sulmuesdhe gramatik.Kurse disa vepra penale posedojnë të tri grupe objektetë përmendura.psh.te vepra penale e dhënjes së dëshmisë sërrejshme, objekt grupor është jurispondenca, objekt sulmues ështëpersoni i akuzuar rrejshëm, kurse objekt gramatik është deklarata erreme.Përcaktimi i objektit të veprimit , si dhe dallimi i objektit sulmues dhegramatik, ka rëndësi praktike, ngase objekti i veprimit është tipar ifigurës së cdo vepre penale.Andaj nga kjo varet edhe kualifikimi isaktë i veprës penle.
    • 116II.SUBJEKT I VEPRËS PENALE1.Njeriu si subjekt i veprës penaleA).Personi që kryen vepër penale quhet subjekt i veprës penale.Përvec atyre që drejtpërsëdrejti ndërmarrin vepprimin e kryerjes ,subjekt i veprës penale konsiderohen edhe shtyetsit,ndihmësit dheorganizatës kriminale, ngase edhe këta kontribojnë në kryerjen eveprës penale.Lidhur me moshën , subjekt të veprës penale konsiderohen vetëmpersonat që mbushur moshën 14.vjecare.personat nën moshën14.vjecare janë jasht sverës penale kjo është paraparë shprehimishtnë nenin 11.par.2. të KP, ku thuhet:”Personi nuk konsiderohetpenalisht përgjegjës nëse në kohën e kryerjes së veprës penaleështënën moshën 14.vjecare”.-sipas kriterit të moshës ,subjektët e veprës penale , ndahen nëdelikuentë të mitur , si të tillë konsiderohen personat prej moshës 14-18 edhe këta ndahen në dy grupe të mitur të rinjë 14-16 dhe të miturtë rinjë 16-18 vjec.Persona mdhor të rinjë konsiderohen personat prejmoshës 18-21 vjec-Sipas kritereve të aftësive psikike, legjislacioni ynë bënë dalliminmidis personave të përgjegjshëm, të papërgjegjshëm dhe mepërgjegjsi të zvogluar. Dhe varsisht se a kanë qenë më heret të
    • 117dënuar subjekt e VP. Ndahen në Subjekt primar(për herë të parëkanë kryer vepër penale) dhe ato recidivist që edhe më parë kanëqenë të dënuar për ndonjë vepër penale.Në të drejtën penale njihen dy lloj subjekesh të veprave penale edheatë subjekti aktiv dhe subjekti pasiv.Në të shumtën e rasteve veprat penale mund t’i kryejë cdo person(subjekt) këto vepra penale jna ëtë formuluar kësisoji “kushdo qëkryen” psh, vrasjen, plagosjen, vjedhjen etj.Mirëpo ekzistojnëvep.pen. të cilat , ër shkak të tipareve të tyre të posacme , nuk mundt’i kryej cdo person, por vetëm një kategori e personave që posedojnëveti të posacme, psh.ve.pe.të shpërdorimit të pozitës zyrtare oseautorizimit.B).Subjekt pasiv është personi që është dëmtuar apo rrezikuar mevepër penale, ai quhet edhe viktimë e veprës penale.Subjekt pasivmund të jetë personi fizik dhe juridik.2.Personi juridik si subjekt i veprës penaleNë të drejtën romake njihej rregulla e vjetër “societas delinquere nonpotest” (personat juridikë nuk mund të jenë subjekt të veprëspenale).Në të drejtën romake personat juridik janë konsideruar bartëstë përgjegjësisë civile , e jo edhe të përgjegjësië private.Në të drejtën penale të mesjetës , njihej mundësia që edhe personatjuridik të konsiderohen të veprës penale.Pra edhe dënoheshin.
    • 118Në shkencën bashkohore të së drejtës penale mbisundon mendimise personat juridikë nuk mund të konsiderohen subjekte të vepravepenale.Në shumicën e ligjeve penale të shteteve të Evropës Perensimore,nuk parashihet mundësia që personat juridik të konsiderohensubjekte të veprave penale, mirëpo ndaj personave juridik ështëparaparë mundësia e shqiptimit të dënimeve për kundravajtje, përmospagesën e tatimeve, doganave , kontributeve të ndryshme, apokur nuk i rrespektojnë normat e tjera me të cilat rregullohenmarrëdhëniet e tjera ekonomike.Legjislacionet e shteteve anglosaksone personave juridik ua njohinstatusin e subjektit të veprës penale.Koncepti anglosakson i përgjegjsisë së personave juridik për vepratpenale u përvetsuan së pari në shtetet më të zhvilluaar të EvropësPerendimore spsh.në Gjermani, Francë dhe disa vende tjera.Kykoncept është përvetsuar edhe në Kodin Penal Slloven të vitit 1994.3.Përgjegjësia e personave juridik për veprat penale sipas legjislacionit penal të KosovësEdhe në Kodin Penal të Kosovës sipas koncepcit anglo-amerikan dhemodelit të Kodit penal të Gjermanisë, Francës ,Sllovenisë dhe disaKodeve tjera në mënyrë parimore është përcaktuar përgjegjësia e
    • 119personave juridik për veprat penale të cilat i kryen në emër apollogari të personit juridik.Kjo nuk do të thot se në situata të tilla i tërë personeli juridik-të gjithpunëtorët dhe udhëheqsit e tyre përgjigjen penalisht sikurse në rastetkur veprën penale e kryen personi fizik.Përkundrazi i tërë personelijuridik do të përgjigjet vetëm për dëmin e shkaktuar nga veprapenale.NDARJA E VEPRAVE PENALESipas natyrës veprat penale ndahen në veprat penale të përgjithshmedhe veprat penale politike;Sipas numrit të veprimeve që e përbëjnë figurën e veprës penaleveprat penale ndahen në vepra penale të thjeshta dhe të përbëra sidhe veprat penale të vazhduara dhe kolektive;Mvarsissht nga fakti se në veprën penale është përfshirë vetëmveprimi apo edhe pasoja , ekzistojnë veprat penale formale dhemateriale;Bazuar në faktin se me vepër penale dëmtohet apo rrezikohet e mirae mbrojtur dallojmë veprat penale që dëmtojnë dhe veprat penale qërrezikojnë;Duke u mbështetur në karakteristikat e veprave penale dhekohëzgjatjen e pasojave dallojmë veprat penale momentale,permanente dhe të gjendjes;Sipas mënyrës së kryerjes dallojmë veprat penale të kryera meveprim dhe veprat penale të kryera me mos veprim;
    • 120Sipas fazave të kryerjes veprat penale dallohen në ato që ngelin nëtentativë dhe ato të kryera(të përfunduara);Sipas peshës disa ligje veprat penale i ndajnë në krime delikte dhekundravajtje.1.Veprat penale të përgjithshme dhe politikeA/.Veprat e përgjithshme penale janë ato vepra të cilat i kanë njohurgjithmon të drejta penale e të gjitha shteteve , pa marrë parasyshrregullimin e tyre shoqëroro ekonomik/ veprat penale kundër jetësdhe trupit , kundër pasurisë, kundër nderit dhe autoritetit, kundërdinjitetit dhe moralit.B/.Veprat penale politike janë të drejtuara kundër të mirave politikedhe kryhen nga motivet politike, të mira politike konsiderohentthemelet e rregullimit shoqërorë të një vendi, pavarsia dhe siguria eshtetit, integritetit teritorial etj.Veprat penale politike janë paraqitur relativisht vonë edhe ate nëFrancë kah fundi i gjysmës së parë të shek.XIX,pas ngadhnjimit tëRevulicionit Borgjez në Francë.Konsiderohet kriminalitet ligjor apoevulutiv ngase mjaft shpesh pëson ndryshime, varsisht nga situatapolitike dhe rrethanat e tjera shoqëroro-ekonomike në vend dhe nëarenën ndërkombëtare.Sipas teoria objektive vepër penale politike konsiderohen ato veprapenale të cilat janë të drejtuara kundër shtetit dhe organizimit të tij,kundër pavarsisë, sigurisë, integritetit teritorial, marrëdhënieve të tijme shtete tjera, kundër të drejtave themelore të qytetarve etj.
    • 121Sipas teoorisë subjektive për tu konsideruar një vepër penalepolitike, vendimtare janë motivet dhe qëllimi i kryesit.Ekzistojnë veprat penale politike komplekse dhe konekse.a/.Veprat penale komplekse janë veprat penale të rëndomta por qënë rastin konkret paraqesin sulm ndaj rregullimit juridik apo ndajndonjë të mire tjetër politike, këto janë vepra specilae në raportmeveprat penale të rëdnomta.Si vepra të këtilla janë psh.vrasja ,fyerja apo shpifja e kryetarit të shtetit apo funksionarve të lartshtetërorë.b/.Veprat penale konekse, gjithashtu janë vepra penale të rëndomta,mirëpo të cilat paraqiten si mjet që do të shërbejë ndonjë të mirëpolitike, ose paraqitet si përgaditje apo pasojë e veprës penalepolitike/ vjedhja e armëve nga depoja ushtarke me qëllimqë tëpërdoren për kryengritje të armatosur; dhënia e ushqimit apoveshmbathjes kryengritësve kundër sistemit juridik dhe sigurisë.Veprat penale politike janë të njohura edhe në legjislacionin tonëpenal /kapitulli XIII neni 108-115/2.Vepra penale e përbërëKonsiderohet vepër penale e përbërë ngase me ligj është e paraparëse ajo mund të kryhet me ndërmarrjen e dy apo më shumë
    • 122veprimeve.dhe këto vepra penale mund të jenë si vepra penale tëpërbëra të drejta dhe jo të drejta;-te veprat penale të përbëra të drejta , veprimet të cilat e përbëjnëfigurën e këtillë të veprës penale , mund të paraqesin secila prej tyrevec e vec vepër penale të posacme/vepër penale e përbërë e drejtëështë psh grabitja, figura e së cilës përbëhet prej dy veprave penalepërdorimi i dhunës apo kanosjes dhe të vjedhjes.Vepra penale e përbërë jo e drejtë ekziston në raste kur figura eveprës penale është e përbërë prej dy a më shumë veprimeve ,mirëpo vetëm njëra paraqet vepër penale, si vepër e këtillë ështëdhunimi( 193 KPPPK).Ekzistojnë edhe vepra tjera penale të përbëra të cilat sipas tekstit tëpërshkrimit lgjor, veprimi i kryerjes përbëhet prej shumë veprimeve,prej të cilave asnjë veprim vetvetiu nuk paraqet ndonjë vepër penaledhe këto janë të ashtëqujturat , veprat penale dyveprimshe,dyaktëshe ose shumëaktëshe psh. vepra penale marrja e pengjeve eparashikuar nga neni 143. të KPPK, ku thuhet:” Kushdo qëzë,arreston dhe e kërcnon se do ta vras , do ta plagosë ose se do tëvazhdojë ta mbajë në arrest personin e tillë me qëllim që ta detyrojpersonin fizik ose një grup personash për të kryer a për të mos kryervepër si kusht eksplicit o imblicit për lirimin e personit tjetër dënohetme burgim së paku tre vjetësh.3.Vepra penale formale dhe materiale
    • 123a/.Veprat penale formale konsiderohen ato vepra të cilat sipas ligjitkonsiderohen se janë kryer vetëm me faktin e mdërrmarjes sëveprimit të kryerjes /cenimi i paprekshmërisë së banesës neni 166,moslajmrimi i veprës penale apo kryesit/neni 304/, fyerja /neni 187/etj. Të tilla janë veprat penale të ashtëqujtura rrezikimi apstrakt ,pastaj veprat penale të parashikuara nga neni 328.të KPPK etj.b/.Veprat penale materilae, janë ato vepra penale për ekzistimin e tëcilave ligji parashef shkatimin e pasojës së caktuar/ psh.vrasja,plagosja , ndërprerja e palejuar e shtatzënisë, dëmtimi i pendave etj.4.Veprat penale që dëmtojnë dhe rrezikojnëa/.Veprat penale që dëmtojnë , janë ato vepra penale të cilatkonsiderohen se janë kryer nëse asgjësohet apo dëmtohet e mirajurdike që mbrohet me të drejtën penale/ vrasja, plagosja, dëmtimi isendit të huaj etj /.b/.Veprat penale që rrezikojnë, konsiderohen se kryhen kur shkatohetrreziku ndaj objektit të mbrojtur, edhe pse nuk është shkaktuarpasoja.Psh. vepra penale e braktisjes së personit të paaft / neni 212të KPPK/ ( shkelja e detyrimeve familjare) është vepër që rrezikon,mirëpo nëse kryesi i kësaj vepre penale me anë të braktisjes synontevdekjen e personit të paaft, atëhere do të konsiderohet se ekzistonvepra penale e vrasjes në tentativë e jo vepra penale e rrezikimit .Rreziku te këto vepra penale mund të jetë konkret dhe apstrakt
    • 124-rreziku konkret psh. për arsye se nuk janë ndërmarr masa mbrojtësetë domosdoshme ka ardhur gjer ke shembja e dheut dhe ngujimixehtarve që janë rrezikuar( neni 186 par.1-2) , ose një shofer iautobusit, me angazhimin e tij maksimal, në momentin e fundit arrinëta shpëtoj nga rreziku i ndeshjes së drejtpërsëdrejt me ndonjëautomjet tjetër që po e ngiste automjetin e tij në mënyrë jo të rregullt .rreziku konkret mund të vërehet edhe nga inkriminimet tëparashikuara me nenin 293- 294, 299 të KPPK/.-Rreziku apstrakt , si lloj i veprës penale që rrezikon, ekzistojnë nërastet kur në kodin penal është përcaktuar si mundësi apo gjendje ecila mund të shkaktoj rrezikun konkret shkaktimi i rrezikut tëpërgjithshëm( neni 292). Etj.5.Veprat penal momentale, permanente dhe të gjendjesA).Veprta penale momentale janë ato vepra te të cilat pasojashkaktohet menjiher pas përfundimit të veprimit të kryerje( vraja ,vjedhja grabitja etj)B).Veprat penale përmanente janë ato vepra penale të cilatshkaktojnë pasojën që mund të zgjasin kohë të shkurtër apo të gjatë,mecërast kohzgjatja e pasojës konsiderohet element i figurës sëveprës penale.Kohzgjatja e pasojës apo e gjendjes sëkundërligjshme është rrethanë që e karakterizon natyrën e këtyre
    • 125veprave penale/ të tilla janë psh. cënimi i paprekshmërisë së banesësneni 166.të KPPPK, pastaj vepra penale bashkjetesa me personinnën moshën 16.vjecare në një bashkësi jashtëmartesore neni 208 tëKPPK, privimi i kundërligjshëm nga liria neni 162 etj/.(largimi arbitrarëdhe ikja nga forcat e armatosura neni 217 .par.1. dhe 4. të LPJ)Në dispozitat e KP, me të cilat parashihen veprat penale përmanente,nuk është cekur shprehimisht se kohzgjatja e gjendjes së rrezikshmeparaqet element të figurës së veprës penale .Kohëzgjatja e gjendjes së këtillë të kundërligjshme mund të ketëndikim me rastin e matjes së dënimit.C).Veprat penale të gjendjes, si dhe veprat penale permanente ,krijon gjendje të kundërligjshme, mirëpo kohëzgjatja e gjendjes nukparaqet , nuk është element i figurës së këtyre veprave penale.Veprat penale të gjendjes konsiderohen se janë kryer edhe nëkuptimin material edhe formal me krijimin e gjendjes s tillë, pa marrparasyshë se pasoja, akoma vazhdon,psh.vepra penale e Bigamisëneni 205 të KPPK, pastaj ndryshimi statusit familjar të fëmijës, neni209,të KPPK.Dallimi i këtyre dy grupeve të veprave penale është i domosdoshëmqë në mënyrë të ndryshme të vendosen cështjet e përgjithshme.Psh. vendi i kryerjes te këto vepra penale mund të jetë cdo vend kuka zgjatur gjendja e kundërligjshme ,parashkrimi i ndjekjes penale përveprat penale permanente fillon të rrjedhë prej momentit tëpushuarjes së gjendjes së kundërligjshme, mbrojtja e nevojshme
    • 126është e mudnur gjatë gjith kohës së zgjatjes së gjendjes sëkundërligjshme, heqja dorë vullnetare është e mundur vetëm gjersaveprimi nuk ka përfunduar, e jo gjersa zgjatë gjendja e tillë , koha ekryerjes së veprës penale është momenti i pushimit gjendjes sëkundërligjshme.6.Ndarja e veprave penale në krime , delikte dhe kundravajtjeNdarja e veprave penale në krime, delikte dhe kundravajtje, për herëtë parë është përvetsuar në Kodin penal të Francës të vitit 1791 dhe1810, nën ndikimin e Kodit penal Francez, ndarjen e këtillë epërvetsuan edhe disa legjislacione të shtetve tjera të Evropësperendimore si.p.sh. ai i Gjermanisë, Holandës, Norvegjisë etjKodi Penal i Shqipërisë i aprovuar në vitin 1995 me ndryshimet emëvonshme veprat penale i ndanë në krime dhe kundrvajtjepenale(neni 1, par.2.).Kodi ynë penale nuk e njeh ndarjen e veprave penale në këto tri llojesepse për këtë ndarje nuk ekzistojnë shkaqe praktike e as teorikedhe parimore.Mirëpo përkundër kësaj , në Kodin penal ndeshim termin krim,psh.krimet kundër njerëzimit(neni 117) krimet e luftës në kundërshtimtë rëndë me Konventën e Gjenevës( neni 118) etj.Edhe pse në Kodin e Përkohshëm Penal të Kosovës, nuk ështëpërvetsuar kjo ndarje e veprave penale, megjithate në sitemin tonëjuridik njihen tri lloje të veprave që ndëshkohen.Këto janë vepratpenale, deliktet ekonomike dhe kundravajtjet.
    • 1277.Deliktet ekonomikeNë subjektet juridike të shteteve bashkohore janë të koncektruaramjete të mëdha financiare me qëllim të ushtrimit të veprimtarive tëndryshme prodhuese dhe shërbyese .Veprimtaria e tyre u sjellë dobitë shumfishta qytetarëve dhe shoqërisë në përgjithsi.Mirëpo po qe sekëto subjekt nuk punojn konform rreguklave të caktuara afariste dhefinanciare shkaktojnë pasoja shumnë të dëmshme për qytetarët dheshoqërinë.Në fushën e veprimtarisë ekonomike dhe shoqërore mund të kryhentri (3) lloj vepra teë ndaluara dhe të ndëshkuara.A/.Veprat penale ekoomike-janë të parapara në kapitullin e posacëmtë KPPK, kapitulli XXII.B/.Deliktet ekonomike janë vepra të ndaluara dhe më të rëndësishmeqë kryhen gjatë ushtrimit të veprimtarive të ndryshme ekonomikedhe si të tilla zënë vendin dominant në kuadrin e këtyre tri veprave tëdëmshme që mund të kryhen në ekonomi.C/.Kundravajtjet janë lloje më të lehta të veprave të ndaluara qëmund të kryhen në këtë lëmi.Me ligjin mbi deliktet ekonomike , delikte ekonomike konsiderohetcënimi rregullave të afarizmit ekonomik dhe financiar, të cilën e ka
    • 128kryer personi juridike dhe personi përgjegjës në subjektin juridik, i cilika shkaktuar apo ka mundur të shkaktoj pasoja të rënda dhe i cili medispozitën e organit kompetent është përcaktuar si deliktekonomik( neni 2.par.1.të Ligjit mbi deliktet ekonomike).Si delikteekonomike mund të konsiderohen cënimi i rregullave apo idispozitave me të cilat përcaktoheet mënyra e ceversijes me mjetetshteëore për prodhim, dispozitat që kanë të bëjnë me mënyrën endarjes së të hyrave të tërsishme të organizatës ekonomike,kontrbutet që duhet paguar, afarizmi financiar, qarkullimi i mallit dhe ishërbimeve në vend dhe në botën e jashtme.Subjekt të delikteve ekonomike janë personat juridik dhe si subjektjuridik më së shpeshti paraqiten organiztat ekonomike.Sipas ligjit tëgjithë personat juuridik nuk mund të jenë subjekt të delikteveekonomike- sipas nenit 6.par.2. LDE, bashkësitë komunat dheorganet e tyre dhe organet tjera shtetërore nuk mund të jenë subjekttë delikteve ekonomike.Krahas personave juridik , subjekt i delikteve ekonomike mund tëjenë edhe kategotritë e cakttuara të personave fizik që janë tëpunësuar në personin juridik, psh.drejtori , udhëheqësi i ndonjëshërbimi etj.Përgjegjësia e personit juridike është objektive , ngas epërgjegjësiasajohet edhe në rastet kur personi përgjegjës nuk është fajtor përdeliktin ekonomik, ndërsa përgjegjësia e personit fizik përgjegjësështë subjektive.Në rast kur personi fizik-përgjegjës me aktgjykimin e plotfuqishëmështë dënuar për vepër penale e cila i ka tiparet edhe të deliktit
    • 129ekonomik, nuk mudn të dënohet edhe për delikt ekonomik, sepsevepra penale konsumon deliktin ekonomik( neni 14 LDE)Ligji mbi deliktet ekonomike parashef tri lloje të sanksioneve që mundtu shqiptohen kryerësve të delikteve ekonomike. Dënimet, dënimi mekusht dhe masat mbrojtëse.Në kuadër të dënimeve dënimi me gjobëështë i vetmi dënim që mund t’i shqiptohet personit juridik dhepersonit përgjegjës, kurse masat mbrojtëse në esencë janë masasiguruese dhe mund të shqiptohen krahas dënimit.LPE njef 5.lloje të masave mbrojtëse 1.shpallja publike e aktgjykimit,2.marrja e sendit 3) marrja e dobisë pasurore 4) ndalimi i personit tëcaktuar që të merret me veprimtarinë e caktuar dhe 5.Ndalimi ipersonit përgjegjës që të ushtroj detyrën e caktuar.III.KUNDRAVAJTJET DHE VEPRAT PENALESipas përkufizimit ligjor , kundravajtjet janë cënime të rendit publik tëpërcaktuar me ligj dhe dispozita tjera , për të cilat janë të paraparadënimet kundravajtëse dhe masat mbrojjtëse, përderisa veprat penaljanë vepra të rrezikshme, kundravajtjet , janë cënime të rendit publikdhe si të tilla paraqesin cënimin e disiplinës shoqërore.Me anë të veprave penale cënohen apo dëmtohen vlerat themelorëtë individit apo të shoqërisë , kurse me kundravajtje cënohen vleratmë të vogla të individit dhe shoqërisë.Lëmënjtë që mbrohen ngakundravajtjet janë të shumta dhe të natyrës së mdryshme.Me ligjinpër kundravjtjet me dispozita dhe me vendimet e kuvendevekomunale , kundravajtjet parashifen në :
    • 130-nga lëmi i punëve të brandëshme,-nga lëmi i trafikut publik;-nga lëmi i financave ;-nga lëmi i ekonomisë;-nga lëmi i punëve komunale;-nga lëmi i punës dhe marrëdhënies së punës;-nga lëmi i shkencës arsimit dhe dhe kulturës;-nga lëmi i mbrojtje shëndetësore dhe –-nga lëmi i mbrojtjes sociale dhe nga lëmenjtë tjerë.Përkundër dallimit në mes të veprave penale dhe kundravajtjevelidhur me shkallën e rrezikshmërisë shoqërore,objektin mbrojtës dhesanksionet që parashihen dhe shqiptohen për to, prap se prap këtovepra të ndaluara kanë parime të njëjta edhe posedojnë institucioneidentike.Edhe për kundravajtje vlenë parimi caktueshmërisë sëveprës dhe dënimit në ligj, ndalimi veprimit retroaktiv,pavarësia eorganit që gjykon, dashja pakujdesia, mbrojtja e nevojshme, nevojaekstreme, matja e dënimit , mundësia e zbutjes së dënimit bashkimi iveprave penale etj.Përgjegjësia penale përjashton përgjegjësinëedhe për kundravajtje,nëse një person është gjykuar përkundravajtje, ndërsa ndërkohë inicohet edhe procedura penale për tënjetën cështje dhe i shqiptohet dënim për vepër penale në dënim illogaritet edhe dënimi i shqiptuar në procedurën për kundravajtje. V E P R I M I
    • 131Me termin veprim , në të drejtën penale nënkuptojmë të gjitha sjelljetapo veprimet e njeriut që manifestohet në botën e jsashtëme dhe tëcilat janë të përcaktuara me ligj si vepra penale.Veprimet që ngjajnë në psikën dhe vullnetin e brandshëm të njeriut,sic janë mendimi, dëshira vendimi dhe veprimi për të kryer vepërpenale nuk mund të konsiderohen veprime në kuptimin penalo-juridikdhe nuk mund të ndëshkohet po qe se ato nuk manifestohen nëbotën e jashtme.Veprimi i kryerjes është ai veprim me të cilin kryhet vepra penale ,d.m.th.ai veprim i cili është i përcaktuar në përshkrimin e veprëspenale si veprim i kryerjes.Te vepra penale e vrasjes veprimi ikryerjes është shtënja nga pushka, dhënja e helmit etj, te veprapenale e vjedhjes marrja e sendit të huaj të lujtshëm, te vepra penalee spiunazhit mbledhja përkatsisht dhënja e të dhënave tëbesueshme.Duke e përcaktuar veprimin e kryerjes ligji penal vepron në mënyra tëndryshme, veprimi ose është caktuar ndaras nga pasoja ose veprimidhe pasoja janë përfshirë bashkë.Veprimi kryerjes më së shpeshticaktohet me një shprehje( psh. te vjedhja merr, përfitoj ke fshehja,detyron te shtrëngimi, lëshon te ikja nga ushtria etj.
    • 132Për tu konsideruar një veprim relevant në të drejtën penale, ai duhettë jetë i vullnetëshëm.I vullnetshëm konsiderohet ai veprim i cili ështëndërmar dhe është dirigjuar nga ana e personit të vetdijshëm dhe nëbazë të vullntit të lirë.Sipas të drejtës penale nuk do të konsiderohen si veprime dhe nukdo të ndëshkohen sjelljet apo veprimet që ndërmerren aposhkaktohen pa vetdije, rastsisht , nën ndikimin e dhunës apokanosjes.Veprimet pa vetdije janë ; veprim në gjumë, mecërast nëna ia zëfrymën foshnjës së vet së porsalindur dhe e mbytë ; apo personi dukeecur në trotuar rrëshcet për shkak të ngricës dhe tjetrit i shkaktonlëndime trupore.Veprimet me vetëdije(por pa vullnet ) janë kur personi nën ndikimine dhunës apo kanosjes detyrohet të ndërmarr veprimet ecaktuara.Psh personeli i bankës i kërcnuar me revole nga grabitësidetyrohet t’i dorzoj të gjitha të hollat atyre, d.m.th.në situatën e këtillëkryesi është mjet në duart e tjetër kujt.Veprimi në kuptimin penalo juridik nuk ekziston edhe atëhere kurnëpyetje është fuqia madhore .Psh.një anije e përfshirë nga uragani egodet anijen tjetër dhe shkakton viktima në njerëz.etj.
    • 133Veprimi kryerjes së veprës penale mund të shprehet si një lëvizjefizike, si një akt i vullnetshëm, psh.personi A. Me një të shtënë eprivon nga jeta personin B. Veprimi i kryerjes mund të jetë kompleksedhe si i tillë i përbërë nga shumë veprime të njëpasnjëshmepsh.personi A.me shumë të shtëna privon nga jeta personin B.Në të drejtën penale janë të rëndësishme vetëm ato veprime tënjeriut të cilat i përgjigjen ndonjë veprimi të përcaktuar të figurës sëveprës penale përkatëse.Veprimi i kryerjes së veprës penale në ligj është përcaktuar nëmënyra të ndryshme.Në disa raste veprimi i kryerjes është përcaktuarnë mënyrë të saktë, p.sh.në nenin 259 të KPPK, pushtimi ipaligjshëm i pronës së personit tjetër apo pjesë të saj.Në disa rasteveprimi kryerjes është caktuar në mënyrë indirekte duke cekur vetëmpasojën që shkaktohet , privimi nga jeta neni 146 të KPPK.Në raste më të shpeshta , në ligj veprimi është përcaktuar me ndonjëterm të përbashkët apo të përgjithsuar, i cili përfshinë në vehte njëvarg veprimesh të ngjashme psh.në nenin 119.par.1.shkelja e rëndëe ligjeve dhe zakoneve që zbatohen në konfliktin e armatosur.Në disa raste veprimi i kryerjes me ligj është përcaktuar më përsëafërmi, duke përcaktuar mjetin apo mënyrën e kryerjes së veprëspenale, vendin dhe kohën e kryerjes së veprës penale, motivi nga tëclat mund të kryhet vepra penale etj.psh vrasja në mënyrë mizoreapo dinake, vrasja për interes, peshkimi i kundërligjshëm me
    • 134eksploziv, rrymë elektrike apo helm, ndihma e agresorit gjatë kohëssë luftës etj.Veprimi në kuptimin penalo juridik( veprim apo mosveprim), vështruarnë raport me veprën penale mund të jetë: Veprim i kryerjs,veprim ishtytjes, veprim i ndihmës, dhe veprimi i organizimit të shoqatëskriminale , e nëse veprën penale e kryejnë dy e më tepër personaatëhere ekziston edhe veprimi i bashkryerjes.Në lifgj janë përcaktuar se disa vepra penale mund të kryhen me disaveprime, dhe te veprat e këtillë veprimi i kryerjes me ligj mund të jetë ipërcaktuar në mënyrë alternative, kurse më rrall në mënyrëkumulative dhe në këto situata konsiderohet se është kryer veprapenale vetëm nëse është ndërmarr vetëm njërii nga këto veprime tëcaktuar me ligj. Psh. sipas nenit 219 të KPPPK, vepra penale etrajtimit të pandërgjegjshëm mjekësor , kryhet kur mjeku me rastin edhënjes së ndihmës mjekësore përdor mjetin e papërshtatshëm,mënyrën e papërshtatshme ose nuk i zbaton masat përkatësehigjenike, apo në përgjithsi vepron në mënyrë të pandërgjegjshmedhe në këtë mënyrë shkakton keqësimin e gjendjes shëndetësore tëndonji personi.Në mënyrë kumulative është caktuar veprimi i kryerjes , në rastet kurkonsiderohet se vepra është kryer vepra penale , po qe se janëndërrmar dy apo më shumë veprime që e përbëjnë figurën e veprëspenale përkatëse , psh. vepra penale e mosdhënjes së ndihmëspersonit të lënduar në fatkeqsi të komunikacionit neni 301 të KPPK,kryhet kur shoferi i automjetitt ose i mjetit tjetër transportues e lë pa
    • 135ndihmë personin që me atë mjet transportues është lënduar oselëndimin e të cilit me atë mjetë e ka shkaktuar.Sipas nenit 31. par.1 të KPPK, vepra penale mund të kryhet meveprim apo mosveprim.1.Vepra penale të kryer me veprimShumica e veprimeve penale të parapara në legjislacion penal kryhetme veprim.Në kuptim penalo juridik, veprim është lëvizje trupore e vullnetshme enjeriut me të cilën kryhet vepra penale / te vrasja shkrepja me armë,te vepra penale e vjedhjes marrja e sendit të huaj etj).Me rastin e kryerjes së veprës penale me veprim personi vepron nëkundërshtim me normën që e ndalon veprimin e caktuar( normaprohibitive) psh. te vepra penale e incestit cenohet norma e cilandalon marrëdhëniet seksuale në familje, apo te vrasja cenohetnorma e cila ndalon që ndonjë person të privohet nga jeta.2.Vepra penale të kryera me mosveprimVeprat penale me mosveprim , apo sic quhen ndryshe deliktetomnisive, kryhen me msondërmarrjen apo apstenimin nga veprimet
    • 136që ka qenë i detyruar ta ndërmarrë dhe kjo është përcaktuar menenin 31.par.2.të KPPK i cili thotë:” Vepra penale kryhet memosveprimi vetëm kur kryesi nuk i ndërmerr veprimin të cilin ka qenëi obliguar ta kryej”.P.sh. mosdhënia e ndihmës nga neni 220 tëKPPK.Me veprat penale me mosveprim cenohen normat të cilat urdhërojnëapo obligojnë që të ndërmerret veprimi i caktuar. Këto norma quhennorma imperative apo përceptive, këto norma gjenden jo vetëm nëlegjislacion penal por eshe jasht sferës së tij, psh në të drejtëushtarake, të drejtës së punës, të drejtës financiare , të drejtënfamiljare etj.Vepra penale të kryera me mosveprim mund të ndahen në dy grupe:1. Në veprat penale të drejta me mos veprim dhe 2. Veprat penale jotë drejta të kryera me msoveprim.A/.Veprat penale të drejta të kryera me mosveprim, janë ato lloje teveprave penale të cilat dhe në kodin janë përcaktuar se mund tëkryhen vetëm me mosveprim, psh.mosdhënia e ndihmës personit,jeta e të cilit gjendet në rrezik të drejtpërsëdrejt/neni 156 të KPPK/.B/.Veprat penale jo të drejta të kryera me mosveprim janë veprat tëcilat zakonisht kryhen me veprim, mirëpo në disa raste mund tëkryhen me mosvperim.Vepra penale e vrasjes zakonisht kryhet meveprim, mirëpo mund të kryhet edhe me mosveprim, në rastin kur eëma me qëllim që ta privoj nga jeta fëmiun e vet nuk e ushqim dhefëmiu vdes.
    • 137K A U Z A L I T E T INë shkencën e së drejtës penale kauzalitetit përkufizohet si lidhje nëmes të veprimit apo mos veprimit dhe pasojës së shkaktuar.Lidhja kauzale është paraparë edhe në dispozitat e nenit 14. tëKPPK, ku thuhet :personi nuk është penalisht përgjegjës kur midisiveprimit ose mosveprimit të tij dhe pasojave mungon lidhjashkakësore, ose kur nuk ka mundësi të shaktohet pasoja”Që të mund të përcaktohet kauzaliteti në të drejtën penale, duhet tëkonstatohet se midis veprimit dhe pasojës ekziston lidhja edomosdoshme kauzale.Veprimi është kauzal atëhere kur konsttaohetse po të mos ishte veprimi nuk do të ishte shkaktuar pasoja endaluar.Për këtë arsye kauzaliteti konsiderohet si pjesë përbërëse efigurës së veprës penale.Lidhur me kauzalitetin ekzistojnë dy koncepcione: ai filozofik dhepenalo juridik.Sipas koncepcionit filozofik si shkak i ndonjë pasoje konsiderohen tëgjitha rrethanat dhe faktorët që në zingjirin e ngjarjes kanë kontribuarqë të shkaktohet ajo.Sipas koncepcionit penalo juridik, relevante janë vetëm ato rrethanaapo shkaqe që janë të lidhuar ngushtë me veprimin e njeriut, nëkuadër të këtij koncepcioni ekzistojnë disa toeri;
    • 138A/.Teorie ekuivalente, sipas kësaj teorie si shkak i pasojëskonsiderohet cdo veprim apo mosveprim i cili në ndonjë mënyrë kakontribuar që të shkaktohet pasoja e ndaluar.B/.Teoria e dallimit apo diferencimit kualitativtë shkakut Dhe kushtit.Sipas kësaj teorie ekziston dallimi kualitativ apo esencial midisshkaqeve dhe kushteve që kanë kontribuar në shkaktuarjen epasojës.Ky dallim konsiston në faktin se vetëm shkaqet mund tëshkaktojnë pasojën, kurse kushtet vetëm ndikojnë që pasoja tëshkaktohet.C/.Teoria e kauzalitetit adekuat.Sipas kësaj teorie , shkak i pasojës është ai vperim i cili sipaspërvojës së përgjithshme , pra në mënyrë gjenerale , pavarsisht ngarasti konkret në zingjirin e ngjarjes, është i përshtatshëm që tashkaktoj pasojën e ndaluar.Psh. nëse personi A, e qëllon personin B.në kokë me një send të fortdhe të rëndë, ky veprim është i përshtatshëm , adekuat që ta shkaktojvdekjen e personit, andaj sipas teorisë së kauzalitetit adekuat personiA.konsiderohet shkak i vdekjes së personit B.Në të kundërtën nëse veprimi nuk është i përshtatshëm që nërrethanat normale të shkaktoj pasojën e ndaluar, atëhere sipas teoris.Së kauz.adekuat ai veprim nuk është tipik dhe si i tillë nuk mund tëkonsiderohet si shkak i vdekjes.
    • 139Psh.personi A. Godet lehtë në kokë personin B. I cili kaqenë ilënduar edhe më heret dhe kishte komqa, që ka kushtëzuarpërkeqsimin e gjendjes shëndetësore kua ai vdes, sipas kësaj teorienë këto rrethana nuk mund të konsiderohet shkak i vdekjes sëpersonit B.Prej këtyre tri torive , në praktikën gjyqësore më së shpeshti aplikohetteoria ekuivalente.Në shkencën e së drejtës penale mbisundonmendimi se është më oportune që të sajhohen disa rregulla tëpërgjithshme të cilat do të ndihmonin dallimin e kushteve që mund tëkonsiderohen si shkaqe të pasojës së veprë spenale disa rregulla tëpërgjithshme janë:a/.Kushtet e drejtpërdrejta, të cilat shkaktojnë pasojën e veprëspenale gjithher konsiderohen shkak i saj;b/. Kushtet indirekte mund të konsiderohen shkak i pasojës vetëm nërast kur shkaktojnë kushtet apo rrethana të drejtpërdrejta të cilatshkaktuan pasojën e veprës penale. Dhe sipas tyre nëse personi A.Godet personin B. Dhe i shkakton lëndime trupore, ky lëndim iakeqëson gjednjen për shkak të smundjes ekzistuese të tij dhe aivdes, atëhere lëndimi trupor si ksuht indirekt mund të konsiderohet sishkak i vdekjes së personit B.;c/.Kusht apo shkak i pasojës së veprës penale konsiderohet edherasti kur vetëm shpejtohet shkaktimi i pasojës , e cila edhe ashtu dotë shkaktohej./psh. nëse infermierja gabimisht i jep inekcionit pacientit
    • 140i cili vuan nga një smundje e pashërueshme dhe personi menjihervdes , edhe në këto raste veprimi i këtillë konsiderohet shkak ivdekjes .Lidhjen kauzale e ndërpren ndonjë veprim apo rrethanë tjetër e cilandërkohë paraqitet në zingjirin e ngjarjes dhe kështu shkakton pasojëkrejtësisht tjetër nga ajo që zakonisht shkaktohet.Psh.personi A.i shkakton lëndim të lehtë trupor personit B. Dhepocëse personi B.vdes në spital për shkak të infeksionitsi pasojë elidhjes së plagës me fashë të papastër , në këtë rast personi A.nukdo të konsiderohet shkak i vdekjes së personit B.ngase infeksioni eka ndërprerë lidhjen kauzale midis veprimit të personit A dhe pasojëssë vdkjes së personit B.Apo rasti tjtër më eklatant: nëse personi A. Ishkakton lëndim personit B. Dhe po qe se duke e dërguar me ndihmëtë shpejt në spital shkaktohet aksident dhe ai vdes , apo pasi qëvendoset në spital ai vdes nga zjarri që e kaplon spitalin.2.Kauzaliteti te vepra penale me mosveprimK A U Z A L I T E T INë shkencën e së drejtës penale kauzalitetit përkufizohet si lidhje nëmes të veprimit apo mos veprimit dhe pasojës së shkaktuar.Lidhja kauzale është paraparë edhe në dispozitat e nenit 14. tëKPPK, ku thuhet :personi nuk është penalisht përgjegjës kur midisiveprimit ose mosveprimit të tij dhe pasojave mungon lidhjashkakësore, ose kur nuk ka mundësi të shaktohet pasoja”
    • 141Që të mund të përcaktohet kauzaliteti në të drejtën penale, duhet tëkonstatohet se midis veprimit dhe pasojës ekziston lidhja edomosdoshme kauzale.Veprimi është kauzal atëhere kur konsttaohetse po të mos ishte veprimi nuk do të ishte shkaktuar pasoja endaluar.Për këtë arsye kauzaliteti konsiderohet si pjesë përbërëse efigurës së veprës penale.Lidhur me kauzalitetin ekzistojnë dy koncepcione: ai filozofik dhepenalo juridik.Sipas koncepcionit filozofik si shkak i ndonjë pasoje konsiderohen tëgjitha rrethanat dhe faktorët që në zingjirin e ngjarjes kanë kontribuarqë të shkaktohet ajo.Sipas koncepcionit penalo juridik, relevante janë vetëm ato rrethanaapo shkaqe që janë të lidhuar ngushtë me veprimin e njeriut, nëkuadër të këtij koncepcioni ekzistojnë disa toeri;A/.Teorie ekuivalente, sipas kësaj teorie si shkak i pasojëskonsiderohet cdo veprim apo mosveprim i cili në ndonjë mënyrë kakontribuar që të shkaktohet pasoja e ndaluar.B/.Teoria e dallimit apo diferencimit kualitativtë shkakut Dhe kushtit.Sipas kësaj teorie ekziston dallimi kualitativ apo esencial midisshkaqeve dhe kushteve që kanë kontribuar në shkaktuarjen e
    • 142pasojës.Ky dallim konsiston në faktin se vetëm shkaqet mund tëshkaktojnë pasojën, kurse kushtet vetëm ndikojnë që pasoja tëshkaktohet.C/.Teoria e kauzalitetit adekuat.Sipas kësaj teorie , shkak i pasojës është ai vperim i cili sipaspërvojës së përgjithshme , pra në mënyrë gjenerale , pavarsisht ngarasti konkret në zingjirin e ngjarjes, është i përshtatshëm që tashkaktoj pasojën e ndaluar.Psh. nëse personi A, e qëllon personin B.në kokë me një send të fortdhe të rëndë, ky veprim është i përshtatshëm , adekuat që ta shkaktojvdekjen e personit, andaj sipas teorisë së kauzalitetit adekuat personiA.konsiderohet shkak i vdekjes së personit B.Në të kundërtën nëse veprimi nuk është i përshtatshëm që nërrethanat normale të shkaktoj pasojën e ndaluar, atëhere sipas teoris.Së kauz.adekuat ai veprim nuk është tipik dhe si i tillë nuk mund tëkonsiderohet si shkak i vdekjes.Psh.personi A. Godet lehtë në kokë personin B. I cili kaqenë ilënduar edhe më heret dhe kishte komqa, që ka kushtëzuarpërkeqsimin e gjendjes shëndetësore kua ai vdes, sipas kësaj teorienë këto rrethana nuk mund të konsiderohet shkak i vdekjes sëpersonit B.Prej këtyre tri torive , në praktikën gjyqësore më së shpeshti aplikohetteoria ekuivalente.Në shkencën e së drejtës penale mbisundonmendimi se është më oportune që të sajhohen disa rregulla të
    • 143përgjithshme të cilat do të ndihmonin dallimin e kushteve që mund tëkonsiderohen si shkaqe të pasojës së veprë spenale disa rregulla tëpërgjithshme janë:a/.Kushtet e drejtpërdrejta, të cilat shkaktojnë pasojën e veprëspenale gjithher konsiderohen shkak i saj;b/. Kushtet indirekte mund të konsiderohen shkak i pasojës vetëm nërast kur shkaktojnë kushtet apo rrethana të drejtpërdrejta të cilatshkaktuan pasojën e veprës penale. Dhe sipas tyre nëse personi A.Godet personin B. Dhe i shkakton lëndime trupore, ky lëndim iakeqëson gjednjen për shkak të smundjes ekzistuese të tij dhe aivdes, atëhere lëndimi trupor si ksuht indirekt mund të konsiderohet sishkak i vdekjes së personit B.;c/.Kusht apo shkak i pasojës së veprës penale konsiderohet edherasti kur vetëm shpejtohet shkaktimi i pasojës , e cila edhe ashtu dotë shkaktohej./psh. nëse infermierja gabimisht i jep inekcionit pacientiti cili vuan nga një smundje e pashërueshme dhe personi menjihervdes , edhe në këto raste veprimi i këtillë konsiderohet shkak ivdekjes .Lidhjen kauzale e ndërpren ndonjë veprim apo rrethanë tjetër e cilandërkohë paraqitet në zingjirin e ngjarjes dhe kështu shkakton pasojëkrejtësisht tjetër nga ajo që zakonisht shkaktohet.Psh.personi A.i shkakton lëndim të lehtë trupor personit B. Dhepocëse personi B.vdes në spital për shkak të infeksionitsi pasojë elidhjes së plagës me fashë të papastër , në këtë rast personi A.nuk
    • 144do të konsiderohet shkak i vdekjes së personit B.ngase infeksioni eka ndërprerë lidhjen kauzale midis veprimit të personit A dhe pasojëssë vdkjes së personit B.Apo rasti tjtër më eklatant: nëse personi A. Ishkakton lëndim personit B. Dhe po qe se duke e dërguar me ndihmëtë shpejt në spital shkaktohet aksident dhe ai vdes , apo pasi qëvendoset në spital ai vdes nga zjarri që e kaplon spitalin.2.Kauzaliteti te vepra penale me mosveprimMosveprimi apo mos ndërrmarja e veprimit të caktuar mund të jetëshkak i pasojës nëse janë përmbushur këto kushte :1). Nëse ka ekzistuar obligimi që të veprohet në mënyrën e caktuarpër tu parandaluar pasoja;2.).nëse personi ka pasur mundësi , ka qenë në gjendje të parandalojshkaktuatrjen e pasojës dhe;3)nëse konstatohet se me siguri pasoja nuk do të shkaktohej, ose dotë shkaktohej pasoja shumë më e vogës , po të ndërmerrej veprimiqë është dashur të ndërmerrej.P.sh.nëse konstatohet se për shkak tëmosdhënies së ndihmës mjekësore është shkaktuar keqësimi igjendjes shëndetsore apo vdekja e personit , shkaktoar i kësaj pasojekonsiderohet mjeku i cili ka pasur për detyrë që t’i jap ndihmëmjekësore personit jeta e të cilit ka qenë në rrëzik.VENDI DHE KOHA E KRYERJES SË VEPRËS PENALE
    • 1451.VENDI I KRYERJES SË VEPRËS PENALENë të shumtën e rasteve pasoja e veprës penale shkaktohet nëvendin ku është ndërmarr veprimi, në këto situata nuk ka dilema ,ngase vendi i kryerjes konsiderohet vendi ku është ndërmarrveprimi.Në disa raste veprimi ndërmerret në një vend ndërsa pasojashkaktohet në një vend tjetër.Caktimi i vendit të kryerjes është e rëndësishme në aspektin epërcaktimit të kompetencës.Nga aspekti i së drejtës ndërkombëtare , mund të shtrohet cështja ekompetencës së gjykatave të shteteve të caktuara, nëse veprimështë ndërmarr në një shtet ndërsa pasoja është shkaktuar nëtjetrën(dikush shtënë nga teritori i një shteti dhe privon nga jetapersonin në shtetin tjetër, në këto rrethana shtrohet pyetja se kush dota gjykoj kryesin përkatsiht gjykata e cilit shtet.Cështa e vendit tëkryerjes është e rëndësishme dhe nga këndvështrimi i të drejtëspenale procedurale nacionale, kur vendi i kryerjes dhe i pasojësështë shkaktuar në teritorin e gjykatave të ndryshme, në këto situataduhet caktuar se cila gjykatë është kompetente.,Prej vendit të kryerjes së veprës penale varet se cili ligj do tëaplikohet;Te disa vepra penale vendi i kryerjes konsiderohet si elemntkonstitutiv .
    • 146Përkitazi me caktimin e kriteriumeve për vendin e kryerjes së veprëspenale në shkencën e së drejtës penale ekzistojnë tri mendime:1.Sipas teorisë së veprimit si vend i kryerjes konsiderohet vendi kuështë ndërmarr veprimi i kryerjes pa marr parasysh se ku ështëshkaktuar pasoja sipa skësaj teorie nuk do të ishte në rregull që vendii kryerjes të lidhej me pasojën, nga se shpesh është rastësi shkaktimii pasojës.Psh.nëse personi është plagosur në një vend , ndërsa ështëdërguar në spital në një vend tjetër ku edhe vdes , andaj ky vend nukështë në kurfar lidhje kauzale me veprimin kryrës, ngase në këtë rastpasoja ka mundur të shkaktohet në cdo vend tjetër;2.Sipas teorisë së suksesit, si vendi i kryerjes së veprës penalekonsiderohet vendi ku është shkaktuar pasoja, pa marr parasysh seku është ndërmarr veprimi i kryerjes.3.Sipas teorisë së ubikvitetit , si vend i kryerjes konsiderohet si vendi indërmarrjes së veprimit ashtu edhe vendi i shkaktimit të pasojës.Sipas kësaj teorie të gjitha elementet e e veprës penale qëndrojnë nëlidhëhmëri reciprooke dhe kanë rëndësi të njëjt dhe nuk ka nevojë qëvendi ku është ndërrmar veprimi të ketë prioritet në raport me vendine shkaktimit të pasojës ose e kundërta.Kjo teori ka gjetur aplikim nënumrin më të madh të legjislacioneve si më e përshatshme që tëmbroj interesat e shteteve të caktuara me rastin e aplikimit të sëderjtës penale ndërkombëtare, nga se kjo cdoher mundëson aplikimine së drejtës së brendshme.
    • 147Edhe KPPK e ka akceptuar këte teori , kshtu që sipas dispozitave tënenit 33.par.1.vepra penale konsiderohet se është kryer si në vendinku kryesi ka vepruar, apo ka qenë i deturuar të veproj, ashtu edhe nëvendin ku është shkaktuar pasoja.Te veprat penale të vazhduar , kolektive apo permanente, vend ikryerjes së veprës penale konsiderohet secili vend ku është ndërmarrndonjë veprim që bënë pjesë në figurën e kësaj veprave të këtilla. Vendi i kryerjes te veprat penale të kryera në bashkpunimTe veprat penale të kryera në bashkpunim, si vend i kryerjeskonsiderohet si vendi ku ka vepruar bashkpuntori ashtu edhe vendiku vepruar kryesi, përkatsisht ku është shkaktuar pasoja. Vendi i kryrjes te veprat penale të ngelura në tentativëSipas nenit 33. par.2.të KPPK, në rast kur tentativa e veprës penalendëshkohet, vendi i kryerjes konsiderohet si vendi ku ështëndërmarrë veprimi kryerjes, ashtu edhe vendi ku sipas parashikimeveapo dashjes së kryesit pasoja është dashur të shkaktohet ose kamundur të shkaktohet.KOHA E KRYERJES SË VEPRËS PENALEPërcaktimi i rregullave sipas të cilavë do të caktohet se në cfar kohekonsiderohet se është kryer vepra penale është e rëndësishme për
    • 148rastet kur nga momenti i ndërmarrje së veprimit e deri te shkaktimi ipasojës ka kaluar një distancë kohore .Derisa te caktimi i vendit të kryerjes së veprës penale ishte e mundurqë si vend i kryerjes të caktohet ose vendi i ndërmmarjes së veprimit ,ose vendi i shkaktimit të pasojës, kjo nuk mund të aplikohet kur ështëfjala e caktimit të kohës së kryerjes së veprë spenale.Caktimi i kohës se ku është kryer një veprë penale është erëndësishme për shumë arsye:-për caktimin e përgjegjësisë penale dhe për zbatimin e sanksionitpenal është vendimtare mosha e kryesit në kohën e kryrjes së veprëspenale;-afati i vjetërsimit fillon të ecë nga koha e kryerjes së veprës penale;-përgjegjshmëria për veprën penale caktohet sipas ligjit që ka qenënë fuqi në kohën e kryerjes së veprës penale;-koha e kryerjes së veprës penale është e rëndësishme edhe të atovepra penale te të cilat koha është elemnt i veprës penale.Përkitazi me përcaktimin e kohës së veprimit, në shkencën e sëdrejtës penale dhe në KPPK, është përvetsuar teoria e veprimit.Sipas neni 32. të KPPK, vepra penale konsiderohet se është kryer nëkohën kur personi ka vepruar apo është dashur të veproj, pa marrparasysh se kur është shaktuar pasoja.Te veprat penale që janë kryer në bashkpunim, kohë e kryerjeskonsiderohet kur bashkpuntori ka vepruar e jo kur kryesi ka ndërmarrveprimin e kryerjes,
    • 149Për veprat penale të vazhduara dhe kolektive ,si kohë e kryerjeskonsiderohet e tërë koha gjatë së cilës janë ndërmmar veprimet epsoacme që e përbëjnë figurën e këtyre llojeve të veparve penale;Te veprat penale përmanente , si kohë ë kryerjes konsiderohet kohasa ka zgjatur gjendja e kundërligjshme.KUNDËRLIGJSHMËRIAKundërligjshmëria është elemnt apo atribut i përgjithshëm i cdo veprepenale.Kundërligjshmëria paraqet bazë juridike për përcaktimin e veprëspenale, sipas natyrës së saj kundërligjshmëria është tipar i cdodelikti, andaj ky është tipar edhe i delikteve penale-veprave penale.RREZIKSHMËRIA SHOQËRORE E VEPRËS PENALE SI KOMPO NENTE MATERIALE E KUNDËRLIGJSHMËRISËRrezikshmëria është tipare sociale dhe elemnt material ekundërligjshmërisë .Rrezikshmëria është prezumim i veprës penaleështë pjesë përbërse e veprës penale .Lidhur me rrezikshmërinë si komponente e kundërligjshmërisë , duhettheksuar se në të drejtën penale nuk konsiderohet cdo vepërshoqërore e rrezikhme si vepër penale.Për tu konsideruar një veprimi rrezikshmë si vepër penale , është e domosdoshme që ai veprim tëmanifestohet me një shkallë të lartë të rrezikshmërisë dhe të jetë ipërcaktuar me ligj si vepër penale.Ekzistojnë një mori veprash tjera të
    • 150dënueshme dhe të ndaluara me ligj, por për shkak të rrezikshmërisëmë të vogël nuk konsiderohen si vepra penale por fjala vjen, sikundravajtje, delikte civile, nga kjo rezulton se cdo vepër errezikshme nuk është edhe vepër penale, ndërsa cdo vepër penaleështë edhe e rrezikshme.1.SHKALLA E RREZIKSHMËRISËRrezikshmëria shoqërore e veprës penale mund të jetë e intensitetittë ndryshëm.Disa vepra penale janë më pak të rrezikshme, disa mëshumë.Vepra penale e vrasje është më e rrezikshme se lëndimi irëndë trupor, vjedhja grabitcare më e rrezikshme se vjedhjaetj.Rrezikshmëria shoqërore mund të shkallëzohet varësisht ngaintensiteti dhe rëndësia e të mirës juridike që është rrezikuar apodëmtuar.Shkalla e rrezikshmëris përcaktohet edhe duke marrparasysh mënyrën e kryerjes së veprës , mjetet me të cilën ështërrezikuar apo dëmtuar.Shkalla e rrezikshmërisë shoqërorepërcaktohet edhe duke pasur parasysh mënyrën e kryerjes së veprës, mjetet me të cilat është rrezikuar apo dëmtuar e mira juridike , kohae kryerjes , vendi i kryerjes.Shkalla e rrezikshmërisë varte edhe ngavet kryesi(subjekti)i veprës penale, sic është motivi nga i cili kryesi kakryer veprën penale, jeta e tij e mëparshme a është recidiv apojo.Duke u bazuar në shkallën e rrezikshmërisë shoqërore ,përcaktohet pesha e veprës penale , sëkëndejmi kur rrezikshmëriaështë e madhe , edhe vepra penale konsiderohet më e rëndë dheanasjelltas, kur rrezikshmëria ishte më e vogl edhe vepra
    • 151konsiderohet më e lehtë.Shkalla e rrezikshmërisë shoqërore tëveprës penale shprehej edhe nëpërmjet të sanksionit penal.Përveprat penale më të rrezikshme në ligj parashihej lloje dhe dënimemë të ashpëra.2.RREZIKSHMËRIA E PËGJITHSHME DHE E POSACMERrezikshmëria e përgjithshme është ajo rrezikshmëri e veprës penalesic është përcaktuar në ligj, në mënyrë të përgjithshme(abstrakte)përnumër të pacaktuar të rasteve.Përcaktimin e rrezikshmërisëshoqërore në mënyrë të përgjithshme e bënë ligjdhënësi.Psh. kur nethemi se vjedhja është vepër e rrezikshme shoqërore kemi parasyshvjedhjen në formën e përgjithshme, mirëpo në mes të vjedhjevemegjithate ekziston dallime.Rrezikshmëraia e posacme shprehet me kryerjen e veprës penalekonkrete në kuadrin e llojit të njetë të veprave penale.Përcaktimin eshkallës së rrezikshmërisë së posacme të veprës penale të caktuar ebënë gjykata në cdo rast konkret, duke marr parasysh veprën penaletë kryer me tërë tërësinë e vet , sic është intensitetit i rezikimit apodëmtimit të mirës juridike , mjetet me të cilat është kryer, vendi dhekoha e kryerjes, motivet apo qëllimet e kryerësit etj.Rëndësia e përcaktimit të rrezikshmërisë së posacme
    • 152Përcaktimi i rrezikshmërisë ka rëndësi ngase me anë të saj bëhetdallimi midis veprave penale të njëjta.Nëse personi A. Me shpërdorimpërvetson 50.000 €, kurse personi B.150.000 €.Këtu edhe pse bëhetfjalë për vepër të njejtë penale rrezkshmëria shoqërore e veprëspenale të personit B.është më e madhe se ajo e personitA.Rrezikshmëria e posacme ka rëndësi edhe për matjen e dënimit .RAPORTET MIDIS KUNDËRLIGJSHMËRISË DHE RREZIKSHMËRISËNë të shumtën e rasteve kundërligjshmëria dhe rrezikshmëriashoqërore , si dy elemnte të përgjithshme të veprës penale, janë tëlidhura ngusht në mes vete, janë koherente dhe përputhen.Mirëpomund të ndodhë që midis kundërligjshmërisë në kuptiminformal( shkelja e ndonjë norme, e ndonjë urdhërese apo ndalese , ecila me ligj përcaktohet si vepër penale) dhe kundërligjshmërisë nëkuptimin material , përkatsiht rrezikshmërisë( sjellja e njeritu e cilaështë në kundërshtim me normën e caktuar penalo juridike, por e cilanë të njëjtën kohë edhe edëmtonapo e rezikon të mirën juridike qëështë e mbrojtur pikrisht me atë normë). , të ekzistojnëmospajtueshmëri që këto dy komponente të mos përputhen.Psh. një vepër e cila në momnetin e nxjerrjes së ligjit ështëkonsideruar si kundërligjshme dhe e rrezikshme për shoqërinë , pasnjë periudhe të caktuar mund të pushoj të jetë e rrezikshme përshoqërinë për shkak të ndryshimit të raporteve shoqëroro ekonomike,në raste të këtilla i jepet përparsi dimenzionit material tëkundërligjshmërisë dhe kësisoji konsiderohet se nuk ka vepër
    • 153penale.Mirëpo mund të ndodhë e kundërta që ndonjë vepër a sjelljenë kohën kur është nxjerrë ligji nuk është konsideruar ekundërligjshme, ndërkohë për shkak të ndryshimit të raporeveshoqëroro ekonomike ajo vepër ka marrur tiparet e veprës penale tërrezikshme, mirëpo edhe në këtë rast nuk konsiderohet vepërpenale , ngase për tu konsideruar një vepër penale përposrrezikshmërisë , duhet të jetë e përcaktuar me ligj si vepër penale.Për të ekzistuar vepra penale duhet të ekzistojë edhekundërligjshmëria edhe rrezikshmëria kumulativisht përndryshe nukka vepër penale.MARRËDHËNIA MIDIS KUNDËRLIGJSHMËRISË DHE CAKTUESHMËRISË SË VEPRËS PENALE NË LIGJNë të drejtën penale për tu konsideruar një vepër e kundërligjshmeajo duhet të jetë e përcaktuar në ligj si vepër penale.Nëse nuk ështëe përcaktuar në ligj si vepër penale ajo nuk mund të jetë e tillë.Andajduhet dalluar kundërligjshmërinë nga përcaktueshmëria e veprëspenale në ligj.Kjo ka edhe rëndësi praktike sepse cdo vepër ekundërligjshme nuk konsioderohet edhe vepër penale.Psh.mospagimi i borxhit është e kundërligjshme, por nuk është vepërpenale,sepse me ligj nuk është e paraprë si e tillë.Vetëm në rastet kur vepra e caktuar e kundërligjshme edhe menormat e legjislacionit penal është përcaktuar si vepër penale.Kshtufjala vjen , me ligj është paraparë si vepër e kundërligjshme marrja esendit të huaj me qëllim të fitimit pasuror në mënyrë tëkundërligjshme.Në këtë rast kundërligjshmëria përputhet me
    • 154përcaktueshmërinë e veprës penale në ligj.Ngas edhe në KPPKmarrja e sendit të huaj me këtë qëllim konsiderohet vepër penale evjedhjes ( neni 252).Te disa vepra penale kundërligjshmëria gjendet në normat penalojuridike psh. vepra penale e vrasjes, plagosjes , vjedhjes etj, në këtorrethana vepra penale është e kundërligjshme sipas kodit penal dhenjëherit është e përcaktuar me kod si vepër penale.Mirëpo te veprattjera penale , kundërligjshmëria gjendet në degët tjera tjera tëdrejtësisë, psh. në të drejtën civile, në të drejtën kushtetuese, në tëdrejtën familjare etj.Shkelja apo veprimi i kundërligjshëm që shprehennë këto degë të drejtësisë , në disa raste me normat e kodit penalështë përcaktuar si vepër penale.Psh. mosdhënja e alimentacionitapo cënimi i të drejtës elektrorale janë vepra tëkundërligjshme( sipas drejtës familjare, perkatsisht të drejtëskushtetuese) por këto njëherit konsiderohen edhe vepra penale.KUNDËRLIGJSHMËRIA SI ELEMENT I FIGURËS SË DISA VEPRAVE PENALEPërkundër faktit se kundërligjshmëria është element i përgjithshëmdhe konstituiv i cdo vepre penale , kjo në të shumtën e rasteve nukfutet në përshkrimin ligjor të figurës së veprës penale.Kështu psh. nënenin 146 të KPPK nuk thuhet” kush e privon tjetrin nga jeta nëmënyrë të kundërligjshme, ose psh .në nenin 154.nuk thuhet “ kush eplagos tjetrin rënd apo ia dëmton shëndetin rënd në mënyrë të
    • 155kundërligjshme por vetëm thuhet kush tjetrin e privon nga jetapërkatsisht kush e plagos tjetrin rënd apo ia dëmton rënd shëndetin.Elementi i kundërligjshmërisë si tipare e përgjithshme e cdo veprepenale, në të shumtën e rasteve nuk futet në figurën , në përshkrimine figurës së veprës penale, nga se ekziston supozimi i përgjthshëmse cdo vepër penale është e kundërligjshme.Futja e kundërligjshmërinsë në figurën e posacme të veprës penaleTe disa vepra penale në përshkrimin e figurës së veprës penale,figuron kundërligjshmëria.Psh,sipas nenit 162.të KPPK thuhet“kushdo që personin tjetër në mënyrë të kundërligjshme eburgos embanë të mbyllur, ose në ndonjë mënyrë tjetër privon nga liria....ndërsa sipas nenit 166 thuhet “Kush në mënyrë të paligjshme hynënë bansën e huaj ose në lokale të mbyllura ...”Me siguri ligjdhënësi ka futur kundërligjshmërinë te këto veprapenale, për të tërhequr paralelën se kur këto veprime konsiderohentë ligjshme e kur të kundërligjshme .Ngas eheqja e lirisë mund tëbëhet me vendimin gjyqësorë, kontrollimi i banesë s me urdhërin egjykatës etj.SHKAQET TË CILAT E PËRJASHTOJNË KUNDËRLIGJSHMËRINË
    • 156Në të shumtën e rasteve të gjitha veprat penale të cilat posedojnëelemnte të përgjithshme dhe të posacme të figurës konkrete tëveprës penale , sic pamë më lart, konsiderohen edhe vepra tëkundërligjshme.Mirëpo në situata të caktuara edhe pse një veprim i përmbanë tëgjitha elementet-tiparet e vepërës penale, për shkak të rrethanave tëcaktuara veprën e bëjnë të lejuar .Këto norma në të drejtën penalequhen permisive, apo norma që lejojnë veprimet e caktuara , të cilatpërndryshe janë veprime të ndaluarae që konsiderohen vepra penale.Shkaqet më të rëndsishme që mund ta përjashtojnëkundërligjshmërinë i kemi ndarë në tri grupe:-shkaqet e përjashtimit të kundërligjshmërisë sipas pjesës sëpërgjithshme të Kodit penal;-shkaqet e përjashtimit të kundërligjshmërisë sipas pjesës sëposacme të kodit penal dhe;-shkaqet e përjashtimit të kundërligjshmërisë sipas degëve të tjera tëdrejtësisë.SHKAQET E PËRJASHTIMIT TË KUNDËRLIGJSHMËRISË SIPASPJESËS SË PËRGJITHSHME TË KODIT PENALKPPK, në pjesën e tij të përgjithshme parasheh dy norma permisive,me të cilat përjashtohet kundërligjshmëria në rast se përmbushenkushtet e caktuara.Këto janë mbrojtja e nevojshme(neni 8) dhenevoja ekstreme ( neni 9).
    • 157Si shkaqe apo rrethana që e përjashtojnë kundërligjshmërinë sipaspjesës së përgjithshme të KPPK, janë edhe dhuna dhe kanosja,veprae rëndësisë së vogël( neni 7) dhe urdhërat nga lart ( neni 10).MBROJTJA E NEVOJSHMENë nenin 8.par.1 të KPPK thuhet shprehimisht se nuk është vepërpenale ajo vepër e cila është kryer në mbrojtje të nevojshme.Sipas nenit 8.par.2.të KPPK,” mbrojtja e nevojshme është mbrojtja ecoila është e domosdoshme për të zbrapsur sulmin ekundërligjshëm,real dhe të atcasshëm ndaj vetes ose ndaj njëpersoni tjetër, me kusht që kjarakteri i mbrojtjes të jetë në proporcionme shkallën e rrezikut që paraqet sulmi”Mbrojtja e nevojshme do të ekzistojë psh. në rast kur personi A. Esulmon me thik personin B, mirëpo personi B.duke e mbrojtur jetën evet e privon nga jeta personin A.Nga ky shembull rezulton se në situatën e përshkruar janëpërmbushur të gjitha tiparet e veprës penale të vrasjes, mirëpo meqëvrasja është kryer në mbrojtje të nevojshme, konsiderohet se veprapenale nuk ekziston, meqë i sulmuar ka të drejtë ta zmrap sulmin ekundërligjshëm.Mbrojtjen e nevojshme si institucion që e përjashtonkundërligjshmërinë , së këndejmi edhe veprën epanle , e njohin tëgjitha të drejtat penale të shtetve bashkohore .Kjo ka qenë e njohuredhe në të drejtën romake.
    • 158Në shkencën e së drejtës penale ekzistojnë dy teori të cilat earsyetojnë mbrojtjen e nevojshme edhe ate teoria subjektive dhe ajoobjektive.Teoria subjektivePersoniqë kryen vepër penale në mbrojtje të nevojshme nuk duhetndëshkuar meqë ai në momentin e zbrapjes së sulmit gjendet nëgjendje të tronditjes së fortë shpirtëroree cila përjashton përgjegjësinëdhe fajësinë.Teoria objektiveSipas kësaj teorie , isulmuari është i autorizuar, në kushtet e caktuarame ligj , që duke zbrapsur sulmin e kundërligjshëm, t’i shkaktojndonjë dëm të mirave juridike të sulmuesit.Për të ekzistuar mbrojtja e nevojshme duhet të ekzistoj sulmi dhembrojtaj .S U L M ISulmi është cdo veprim i njeriut i cili është i drejtuar në dëmtimin aporrezikimin e ndonjë të mire juridike.Sulmi zakonisht kryhet me veprim, mirëpo përjashtimisht sulmi mundntë kryhet edhe me mos veprim/ mjeku i ndihmës së shpejt refuzon t;ijap ndihmë mjeksore personit që gjendet në gjendje rreziku për
    • 159jetë.Në raste të tilla , cdo person mund ta detyroj mjekun që ta kryejdetyrën e vet.Kushtet që duhet të përmbushen me rastin e sulmit1.Sulmues duhet të jetë njeriu.Për të ekzistuar mbrojtja e nevojshme , sulmi duhet të ndërrmiret nganjeriu.Disa teoricent mendojnë se sulmi mund të vij nga shtazët.Sulmi mund të ndërrmeret nga cdo person, nga personi madhor, imituri, nga fëmiu apo personi i smur psikik.Sulmi mund të ndërmerretme qëllim, nga pakujdesia , apo rastësisht.Në të gjitha këto rastembrojtja është e nevojshme.Mbrojtja është e lejuar edhe nga personiqë gzon imunitet diplomatik..2.Sulmi mudn të jetë i drejtuar kundër cdo të mireKPPK, nu i vek të mirat juridike të cilat mund të jenë objekt sulmi, porflet në përgjithsi për zbrapsjen e sulmit prej vetit apo tjetrit.Kësisoisulmi mund të jetë i drejtuar ndaj të mirave juridike që i përkasinpersonit fizik, personave juridik, sigurisë apo integritetit teritorial tëKosovës etj.Mirëpo në jetën e përditshme më së shpeshti sulmohetjeta e njeriut integriteti trupor dhe pasuria.3.Sulmi duhet të jetë i kundërligjshëm.
    • 160Sulmi është i kundërligjshëm kur sulmuesi nuk ka kurfar autorizimeshjuridike për veprimtarinë e vet, kur veprimtaria e vet cenon siteminjuridik.Nga kushti që sulmi duhet të jetë i kundërligjshëm del se sulmi i cili endërmerr në bazë të ndonjë autorizimi ligjor , nuk është ikundërligjshëm dhe kundër tij nuk është e lejuar mbrojtja enevojshme. Psh.nuk është e lejuar mbrojtaj e nevojshme ndaj policit , i cili nëbazë të urdhërit të ligjshëm e privon nga liria personin e caktuar , apopersoni i hasur duke kryer vepër penale nuk ka të drejt në mbrojtje tënevojshme, nëse cilido qytetar don ta privoj nga liria, qytetari nukmund tu kundërshtoj organeve të ndjekjes penale, të cilët në bazë tëligjit bëjnë bastisjen e banesës së tij, mirëpo nëse personi zyrtar itejkalon autorizimet e tia atëher ky lloj tejaklimi konsioderohet sulm ikundërligjshëm dhe kundër tij është e lejuar mbrojtja e nevojshme.4.Sulmi duhet të jetë i atcasshëmSulmi është i atcasshëm kur në cdo moment pritet të filloj, kur kafilluar të veproj dhe gjersa zgjatë, përkatsisht gjersa të përfundoj.Sulmi konsiderohet se mund të pritet në cdo moment në rastet kurmund të filloj aty për aty, menjiher.Psh në grindje e sipër midis dypersonave, njëri prej tyre mbush revolënapo nzjerr thikën ngakllëfi.Ose situata tjetër personi A. E ndjek me thikë personin B. Dheky posa i ofrohet nxjerr revolen dhe e privon ate nga jeta, në këto
    • 161situata konsiderohej se mbrojtja është e atcasshme me sulmin, edhepse ai akoma nuk ka filluar, mirëpo në cdo cast pritej të filloj.Situata është më e qartë në rastet kur sulmi ka filluar të veproj.Nërastet të këtilla , mbrojtja mund të ndërmerret menjiherë dhe mund tëzgjasë gjersa zgjat edhe sulmi.Në momentin kur pushon së vepruarsulmi , apo kur sulmi refuzohet apo zotrohet , duhet të pushoj edhembrojtja.5.Sulmi duhet të jetë i vërtetPër tu konsideruar se ekziston mbrojtja e nevojshme , sulmi duhet tëjetë i vërtetë, që të ekzistoj realisht.Nëse ndokush gabimisht mendonse është sulmuar dhe duke qenë në lajdhitje e lëndon apo e privonnga jeta “sulmuesin” , atëhere në këso raste fjala është për mbrojtjetë nevojshme fiktive , të kujtuar, apo sic quhet ndryshe mbrojtja enevojshme putative.Personi A. Me qëllim tallje me personin B. Nëerrsirë e sulmon këtë me revole imituese (lodër), mirëpo personi B.Duke menduar se sulmi është i vërtet e vret atë.Në këto situata nukekziston mbrojtja e nevojshme, por në këto rrethana mund të bëhetfjal për lajthimin në fakt ( neni 18 të KPPK), nëse nuk ka qenë saduhet i kujdesshëm mund të përgjigjet për veprën penale të kryer ngapakujdesia(18.p1r.2) ndërsa nëse ka qenë në lajthim real tëpamenjanuar nuk është penalisht përgjegjës.(18.par.1).2.M B R O J T J A
    • 162Mbrojtja është cdo veprim i njeriut me të cilin dëmtohet apo rrezikohetndonjë e mir e sulmuesit.Mbrojtja e nevojshme ekziston edhe ngapërkufizimi i këtij institucioni, mbrojtja e nevojshme ekziston edhe nërastet kur sulmi zmbrapset edhe nga personi i tretë..Kushtet të cilat duhet të përmbushen me rastin e mbrojtjes (zbrapsjae sulmit)1.Mbrojtja duhet të jetë e drejtuar kundër sulmuesit.Për tu konsideruar se ekziston mbrojtja e nevojshme , veprimet embrojtjes duhet të jenë të drejtuara kundër sulmuesit, kndër asaj tëmire juridike të sulmuesit , e cila është e nevojshme për zbrapjen esulmit( psh. kundër trupit, jetës, pasurisë etj).Mbrojtja duhet të jetë domosdo e nevojshme për zbrapjen e sulmit.Për tu konsideruar një mbrojtje si e nevojshme ajo duhet të jetëdomosdo e nevojshme që personi prej vetes apo tjetrit ta zmbrapssulmin .Një mbrojtje konsiderohet e nevojshme në rast kurkonstatohet se sulmi nuk ka mundur të zbrapset pa i shkaktuardëmtim sulmuesit.Psh. një i moshuar i moshës mbi 70 vjecare menjë letfe e sulmon personin e ri dhe fizikisht të zhvilluar, i sulmuar nukmund të arsyetohej se ka vepruar në mbrojtje të nevojshme nëse atëe ka privuar nga jeta, ngase mbrojtja në situatat e tilla nuk ka qenëdomosdo e nevojshme, sepse i ka mundur ta zbraps sulmin pashkaktuar vrasjen.
    • 1633.Mbrojtja duhet të jetë proporcionale me intenzitetin e sulmitPër të qenë mbrojtja domosdo e nevojshme , ajo duhet të ekzistojënë proporcionalitet (përpjestueshmëri) midis intensitetit të sulmit dhembrojtjes.( në proporcion me mjetet që i përdor sulmuesi, forcës fiziketë sulmuesit, mjetet që i posedon sulmuesi).Mirëpo nuk kërkohet njëekuivalencë në mes të intensitetit të sulmit dhe mbrojtjes përkatsishtnë mes të keqës së kanosur dhe të keqës së shkaktuar.Përkndrazikonsiderohet se ekziston mbrojtja e nevojshme edh e kur e keqja eshkaktuar në rastin e zbrapsjes së sulmit është më e madhe se ekeqja e kanosur.Mirëpo nuk konsiderohej se ekziston mbrojtja enevojshme kur ekziston një disproporcion i madh midis dëmtimit i ciliështë shkaktuar dhe dëmtimit që është kanosur.Psh. vrasja e fëmiut icili po vidhte mollë etj.Ose vrasja e klientit në kafene i cili po thentegota etj.Ndihma e domosdoshmeEkziston atëhere kur personi i cili nuk është objekt sulmi , nga tjetrizbraps sulmin e atcasshëm dhe të kundërligjshëm.3.Tejkalimi i mbrojtjes së nevojshmeTejkalimi apo kapërcimi i mbrojtjes së nevojshme shprehet në rastetkur mbrojtja nuk është proporcionale me sulmin apo kur mbrojtja
    • 164ndërmerret pasi që është zmbrapsur ose ka pushuar së vepruarsulmi.Ekziston disproporcion në mes të mbrojtjes dhe sulmit, kur psh. njëadoloshent e godet me thupër një person të rritur dhe të zhvilluarndërsa ky nxjerr revolën dhe vret atë;Konsiderohet se mbrojtaj është ndërmarr pasi që sulmi ështëzbrapsur , në situatën kur i sulmuar ka arritur që sulmuesit tia tërheqthikën e pastaj me të njetën thikë e privon ate nga jeta;Sulmi ka pushuar , kur sulmuesi pasi ka shtënë disa her në drejtim tësulmuarit ka ndërprerë sulmin dhe ka filluar të ikë i vehet pas isulmuari e arrinë dhe i shkakton plagë të rënda apo e privon nga jeta.Në të gjitha rastet kur i sulmuari i tejkalon kufinjët e mbrojtjes sënevojshme , cdo dëmtim që i shkakton sulmuesit knsiderohet vepërpenale dhe personi i këtillë përgjigjet penalisht sikur për cdo vepërtjetër penale.Mirëpo me ligj parashihet mundësia që në situatat tëkëtilla kryesi të dënohet më butë apo të lirohet nga dënimi( neni8.par.4 të KPPK).NEVOJA EKSTREMENevoja ekstreme është rrethanë e dytë që e përjashtonkundërligjshmërinë.Sipas përkufizimit ligjor nevoja ekstreme ekzistonkur vepra është kryer me qëllim që kryesi ta menjanoj , ta zmbrapsprej vetes apo tjetrit rrezikun e atcasshëm dhe të paprovokuar, i cili
    • 165nuk ka mundur të evitohet në ndonjë mënyrë tjetër, me kusht që ekeqja e shkaktuar nuk është më e madhe se e keqja që ështëkanosur ( neni 9.par.2.të KPPK).Psh.personi A. Me qëllim që të shpëtoj jetën e fëmisë , depërton medhunë në shtëpinë e personit B. Të cilën e ka kapluar zjarri., personiA. Me qëllim që ta shpëtoj jetën e fëmiut që po fundosej merr barkëne huaj, alpinsitët pas shumë bredhjeve në pyell të lodhur dhe të uriturgjejnë stanin e barinjëve e thejnë ate dhe marrin ushqimin, oseshoferi i veturës për ti shmangur kontaktitt të drejtpërdrejt me fëmiun icili papritmas del në rrugë, del në trotuar dhe lëndon këmbësorin etj.Edhe te nevoja ekstreme .ekziston rreziku për ndonjë të mirë,medallim se te mbrojtja e nevojshme në konflikt janë e drejta dhe epadrejta ( personi në brojtje të nevojshme, e mira e tij dhe në anëntjetër sulmuesi, sulmi i kundërligjshëm), ndërsa te nevoja ekstremebëhet fjalë për konfliktine dy të mirave asj që rrezikohej që shpëtohetdhe asaj që duhet viktimizuar me qëllim të shpëtimit të të mirës e cilaështë në rrezik,pra bëhët fjalë për zgjidhje ekstreme në mes të dy tëkqijave.Pë ekzistimin e këtij institucioni duhet të shprehet rreziku dhemenjanimi i rrezikut.1.RR E Z I K USi parakusht për ekzistimin e nevojës ekstreme është ekzistimi irrezikut .Rreziku zakonisht përkufizohet situatë në të cilën , në bazë
    • 166të rrethanave ekzistuese objektive , me arsye supozohet se në cdomoment , aty për aty, mund të dëmtohet e mira juridike e personitfizik apo juridik.Rreziku mund të vij nga fuqitë dhe dukuritë natyrore sic janëvërshimet, tërmetet acaret e mëdha shembja e dheut apo orticet eborës etj,.. sulmet e shtazëve apo egërsirave , prishja e pajisjeveteknike , sic është prishja e makanizmit frenues të automobilit,autobusit apo kamionit, vërshimet eksplodimet e ndryshme etj.Kushtet që duhet të përmbushen me rastin e rrezikutRreziku nuk duhet të jetë i provokuar apo i shkatuar.Nuk mund tëkonsiderohet se personi ka vepruar në nevojën ekstreme nëse mefajin e tij me dashje apo nga pakujdesia e ka shkatuarrrezikun.psh.personi vet e shkakton zjarrindhe duke u gjendur edhevet në rrezik për të shpëtuar e lëndon tjetrin.Ose situata tjetër nësengarësi i automobilit duke vozitur me shpejtësi të madhe në rrugë idel fëmiu dhe ky për ta shpëtuar fëmiun del në trotuar dhe lëndonndonjë person.Kodi penal në situata të këtilla bënë dallimin se rrezikuështë shkaktuar me dashje apo nga pakujdesia dhe nëse rrezikuështë shkaktuar nga pakujdesia , kryesin e tillë gjykata mund tandëshkoj më butë ( neni 9.par.3 të KPPK).2.Rreziku mund t’i kanoset cdo të mire
    • 167 Rreziku parimisht mund t’i kanoset cdo të mire juridike që është embrojtur në sistemin juridik, mirëpo në praktikë rreziku më sëshpeshti është i drejtuar kundër jetës, trupit, shëndetit lirisë dhepasurisë.3.Rreziku duhet të jetë i vërtetëRreziku konsiderohet i vërtet kur ai realisht ekziston, është objektiv,nëse personi gabmisht mendon se rreziku ekziston atëhere fjalaështë për të ashtquajturën nevojë ekstreme putative, në këto situatatpërgjegjësia e tij zgjidhet sikur te mbrojtja e nevojshme putative, nëbazë të parimeve të përgjegjsisë penale të veprave të kryera nëlajthim real apo faktik( neni 18).2.Mënjanimi i rrezikutMenajanimi i rrezikut konsiderohet veprimi që nërmerret me qëllim qëtë shpëtohet e mira juridike së cilës i kanoset rreziku.Me veprimin emenjanimit të rrezikut zakonisht realizohen tiparet e veprës penale tëckatuar, mirëpo meqë vepra është kryer në kushtet e nevojësekstreme , vepra e tillë nuk konsiderohet vepër penale, përjashtohetekzistimi i veprës penale.Kushtet që duhet përmbushur me rastin e menjanimit të rrezikut
    • 1681.Të mos ketë ekzistuar mundësia që rreziku të mënjanohet në ndonjimënyrë tjetër.Për tu konsideruar se ekziston nevoja ekstreme duhet konstatohet senë rastin konkret rreziku nuk ka mundur të menjanohet pa u dëmtuarapo asgjësuar e mira juridike e personit tjetër.E nëse konstatohet serreziku ka mundur të menjanohet në ndonji mënyrë tjetër, psh. dukeikur , duke thirrur në ndihmë duke i skajur sendet etj, kurse kryesinuk i ka shfrytëzuar këto mundësi, por rrezikun e ka menjanuar dukee dëmtuar të mirën juridike të personi tjetër nuk konsiderohet seekziston nevoja ekstreme( kjo nuk kërkohet te mbrojtja e nevojshme).2.Menjanimi i rrezkut duhet të jetë i atcasshëm, aktual me ekzistimine rrezikutKonsiderohet se është përmbushur ky kusht në rastet kur veprimi metë cilin mënjanohet rreziku është ndërmarr gjatë kohës kur vepronrreziku ose kur pritet, kanoset që rreziku të filloj në cdo moment.Nësemenjanimi i rrezikut nuk kandodhur nën kushte e përshkruara më lartatëhere nuk bëhet fjalë për nevojën ekstreme, por veprimet e tillakonsiderohen vepër penale.3.Në mes të keqës së kanosur dhe të keqes së shkaktuar duhet tëekzistoj proporcionaliteti i caktuar.
    • 169Nevoja e kstreme ekziston atëhere kur e keqja e shkaktuar është evlerës së njëjt apo më të vogël se e keqja që është kanosur tëshkaktohet ( neni 9.par.2. të KPPK).Në rast kur e keqja e shkaktuar është më e vogël se e keqja që ështëkanosur , nuk ka vështërsi për përcaktimin e ekzistimin e nevojësekstreme, psh,për tu shpëtuar jeta dmëtohet pasuria e tjetrit, mirëpokur është fjala për të mirat e vlerës së njejt, atëhere zgjidhja ecështjes së ekzistimit të nevojës ekstreme paraqet vështërsi.Psh. amund të konsiderohet se ekziston proporcionaliteti apo ekuivalencanë rastet kur janë në kolizion nderi dhe pasuria, liria dhe pasuria,pasuria dhe integriteti trupor.Madje lindin dilema lidhur mepërcaktimin e proporcionalitetit dhe atëhere kur janë në pyetje vlerate njëta.psh.lëndimi i një pjese të trupit apo organit, ndaj lëndimittrupor ose organit që është kanosur ti shkaktohet personit tjetër.Nëteori dhe praktikë mbisundon mendimi se më e vlevshme janë ato tëmira që janë mbrojtur me dënime më të rënda.3.Tejkalimi i nevojës ekstremeSikundër te mbojtja e nevojshme edhe te nevoja ekstreme mund tëshprehet tejkalimi : a).kur e keqja e shkaktuar është më e madhe se ekeqja e kanosur; b).kur rreziku ka mundur të menjanohet duke edëmtuar në përmasa më të vogla të mirën juridike të personit tjetërdhe c).kur dëmtimi i të mirës juridike të personit tjetër është bërë pasika pashuar , pasi që ka kaluar rreziku.
    • 170Vepra e cila kryhet me rastin e tejkalimit të kufijve të nevojësekstreme konsiderohet vepër penale dhe nëse tejkalimi është bërëme dashje përgjigjet për dashje e nëse është bërë nga pakujdesiapërgjigjet për pakujdesi nëse ligji parasheh përgjegjsi penale përpakujdesi.Kodi penal madje parashef mundësinë e lirimit nga dënimi, nësekonstatohet se kapërcimi kufinjëve të nevojës ekstreme është bërënë rrethana vecanarisht lehtësuese (neni 9.par.3).4.Detyrimi për t’iu ekspozuar rrezikutEkzistojnë disa kategori njerzish të cilët për shkak të detyrës ,profesionit apo pozitës sociale që kanë në shoqëri, nuk mund tëthirren në nevojën ekstreme por janë të obliguar t;i ekspozohenrrezikut ( neni 9.par.4.të KPPK).Detyrimi për t’iu ekspozuar rrezikut mund të rrjedhë ngaligji( psh.rojtari në roje), nga marrëdhënia e punës ( psh. rojtari indonji objekti në kushtet ecaktuar është i obliguar t;i ekspozohetrrezikut; nga profesioni( zjarrfiksi është i obliguar t;i ekspozohetrrezikut për ta fikur zjarrin edhe nëse i kanoset rreziku) ; nga kontrata( psh. një person me kontratë merr për obligim që të kujdest përpersonin e palëvizshëm).DHUNA DHE KANOSJA
    • 171````````````````````````````````````````Disa legjislacione penale të shteteve të huaja , me dispozita tëposacme parashohin përjashtimin e ndëshkueshmërisë të personit icili e kryen veprën penale nën ndikimin e dhunës dhe kanosjes sicështë psh.kodi penal i Sllovenisë dhe i Kroacisë.Dispozita të këtillanuk gjenden në Kodin tonë penal.2.Nocioni dhe llojet e dhunës`````````````````````````````````````````````````Dhuna është përdorimi i forcës ndaj një personi me qëllim që tadetyrohet të ndërmarr apo të mos ndërmarr një veprim me të cilinrealizohet tiparet e një vepre penale.Dhuna mund të jetë fizike apomekanike, ndërsa sipas nenit 107.par.10.të KPPPK, si dhunëkonsiderohet edhe përdorimi i hypnozës ose mjeteve tjera dehëseme qëllim që ndokush kundër vullnetit të vet të vehet në gjendje tëpavetdijshme ose të bëhet i paaftë për rezistencë, por ajo mund tëjetë edhe vis maior.Dhuna mund të jetë absolute dhe kompulzive.1.Dhuna absolute`````````````````````````````````````
    • 172Dhuna absolute është ajo dhunë me të cilën personi në tërësi, ështëprivuar që lirisht të vendos për sjelljet e veta.Për të drejtën penale dhuna apsolute është me rëndësi ngase njëperson e detyron personin tjetër që të kryej vepër penale .Dhuna është absolute në rast kur me përdorimin e dhunës , ai ndaj tëcilit është përdorur dhuna , në tërësi ka qenë i privuar nga mundësiaqë të merr vendim për veprim apo mos veprim, ose nëse ka qenë ipenguar që vendimin e tij ta realizoj.Psh.personi A. E lidh punëtorin ee autorizuar të hekurudhës i cili nuk mund të jap sinjal që treni duhettë ndalet dhe kështu shkaktohet ndeshja e trenave me që rastshkaktohen viktima njerzish dhe dëm materail..Dhuna apsloluteekziston edhe në situatën kur personi e hipnotizon tjetrin apo edetyron të konsumoj alkool dhe në atë gjendje e shtyen që të kryejvepër penale.2.DHUNA KOMPULSIVE``````````````````````````````````````````Dhuna kompulsive shprhete në raste kur personi ndaj të cilit përdoretdhuna nuk është absolutisht i privuar nga mundësia për të vendosurmirëpo dhuna që aplikohet bënë presion të tillë që e shtrënfon tëndërmarr apo mos të ndërmarr veprimin e caktuar.Psh kryesi i drejtonrevolën sportelistitt të bankës dhe e detyron që tia komunikoj kodinsekret teë sefit të bankës.
    • 173Për tu konsideruar që dhuna komplusive e përjashton përgjegjsinëpenale , duhet konstatuar se ajo nuk ka mundur të evitohet në ndonjimënyrë tjetër, me mbrojtje të nevojshme, duke thirrur në ndihmë apoduke ikur.Deri sa dhuna apsolute është vetëm direkte( ndaj personi që duhet tëmarr veprim) dhuna kompluzive mund të jetë direkte dhe indirekte,indirekte ndaj të afërmëve të të shtrënguarit zakonisht ndaj fëmijëve.3.K A N O S J A.``````````````````````Kanosja është deklarata e ndonjë personi me të cilën i bëhet me dijedikujt se do ta gjej ndonjë e keqe nëse nuk vepron ashtu si dëshironpersoni që kanoset.Kanosja më së shpeshti kryhet në mënyrë verbale, me gojë.Me anëtë deklaratave të ndryshme.Mirëpo mund të kryhet me shkrim apo meveprime konkludnete.Për ekzistimin e kanosjes nuk është edomosdoshme që ai që kanoset ta realizoj kanosjen , por ai ndaj tëcilit është e orjentuar kanosja në bazë të situatës të rrethanavekonkrete, të fitoj bindje se kanosja do të realizohet.Rëndësia penalo juridike e dhunës dhe kanosjes.`````````````````````````````````````````````````````````````````````
    • 174Në rastin e përdorimit të dhunës apsolute nuk ka vepër penale, meqënuk e ka njërin element themelor “veprimin e vullnetsshëm tëpesonit.Sipas kësaj personi i cili nën ndikimin e dhunës kryen vepër ecila i përmban të gjitha tiparete e ndonjë vepre penale të caktuuar meligj, nuk do të ndëshkohet ai person ngase do të konsiderohet se aika qenë vetëm mjet për kryerjen e veprës penale.Ndërsa kur bëhet fjalë për dhunën kompluzive dhe kanosjen ataduhet vlerësuar në kuadër të mbrojtjes së nevojshme dhe nevojësekstreme.Kjo nënkupton se dhuna kompluzive dhe kanosja duhetkonsideruar si “sulm” te mbrojtja e nevojshme, përkatsisht si “rrezik:te nevoja ekstreme.Andaj po qe se dhuna kompluzive përkatsishtkanosja janë të tilla që paraqesin sulmin e atcasshëm dhe tëkundërligjshëm për qarsye është e nevojshme mbrojtja, apo ajoparaqet rrezik të dukshëm dhe të atcasshëm e cila mund të evitohetvetëm me lëndimin e të mirës së huaj, atëhere me ekzistimin edhekushteve ekziston mbrojtja e nevojshme , përkatsisht nevojaekstreme,vetëm në këto situata dhuna kompluzive përkatsishtkanosja mund të jenë bazë pë përjashtimin e rrezikshmërisëshoqërore , prandaj edhe të përjashtimit të ekzistimit të veprëspenale.Vecanarisht duhet pasur parasysh rastin kur përdorimi i dhunëskompluzive dhe kanosjes paraqet rrezik për carsye kryerësi vie nëgjendje të nevojës ekstreme.
    • 175Me rastin e vlerësimit se në situatën e tillë e përjashtohet ekzistimi iveprës penale , është e domosdoshme të vërtetohet se athua e keqjae cila po realizohet( dhuna kompluzive) apo e keqja e cila pokanoset(kanosja) më e madhe se e keqja ose enjet me të keqën tëcilën kryerësi e shkakton për ta evituar rrezikun.ngase vetëm nësituatën e till dhuna kompluzive përkatsisht kanosja mund të jenëbazë e drejtpërdrejt për përjashtimin e ekzistimit të veprës penale.Në të gjitha rastet tjera , nëse ndonjë person kryen vepër penale nënndikimin e dhunës kompluzive dhe kanosjes , kjo rrethanë mund tëjetë me ndikim vetëm me rastin e matjes së dënimit përkatsiht nëzbutjen e tij.VEPRA E RËNDËSISË SË VOGËL`````````````````````````````````````````````````````````Mund të ndodhë që ndonji person të kryej një vepër e cila i ka tëgjitha tiparet e veprës penale të përcaktuar me ligjin penal, mirëpo,për shkak se vepra posedonrrezikshmëri tejet të vogël shoqërore, ajonuk konsiderohet vepër penale.Psh,personi A. Në një restoran vjedhnjë pirun të thjesht.Në veprimet e personit A.arrihen të gjitha elemntete veprës penale të vjedhjes , mirëpo meqë shkalla e rrezikshmërisësë kësaj vepre është e parëndsishme, kjo vepër nuk konsiderohetvepër penale .Përcaktimi i rëndësisë së vogël shoqëroreDuhet plotësuar dy kushte për tu konsideruar një vepër penale merreziksmëri të vogël shoqërore;
    • 176-një i përketë rëndësisë së veprës dhe-i dyti i përket pasojës.Në nenin 7.të KPPK thuhet se “ Nuk është vepër penale ajo vepër ecila edhe pse përmban tiparte e veprës penale të përcaktuar me ligjështë e rëndësisë së vogël.Vepra është e rëndsisë së vogël kurrrezikshmëria e saj nuk është e rëndësishme për shkak të natyrësose peshës së veprës , të mungësës së pasojës ose pasojës tëparëndsishme; të rrethanave në të cilat është kryer vepra, të shkallëssë ulët të përgjegjsië penale të kryesit të veprës ose për shkak tërrethanve personale të kryesit.D.mth.për ekzistimin e veprës penale të rëndësisë së vogël duhetplotsuar në mënyrë kumulative të dy kushtet , vepra duhet të jetëedhe e rëndësisë së vogël dhe e cila nuk ka pasur fare pasoja tëdëmshme, apo pasoja dëmtonjëse ka qenë e parnëdsishme.Se a është një vepër e rëndësisë së vogël varet nga shumërrethana.Si bazë orientuese për vlerësimin se e cvar rëndësie ështënjë vepër penale duhet të shërbej qëndrimi i ligjëdhënësit e cilamanifestohet në dënimin e parashikuar për veprën penale.Psh.veprapenale e vrasjes , grabitja etj.nuk mund të konsiderohen të rëndësisësë vogël, këto vepra janë të natyrëssë rëndë , për këto vepra penaleparashihen dënime të rënda, andaj bazuar në këtë rrethanë dhebazuar në elemntet e posacme(tiparte)e veprave të tilla , këto veprajanë cdo her të rëndësishme.
    • 177Del se vepra penale të rëndësisë së vogël janë ato vepra penale përtë cilat ligjdhënsi parashef dënime të buta, mirëpo nuk do të thotë seveprat e tilla janë gjtihnjë të parëndsishme.Për tu konsideruar një vepër e rëndësisë së vogël përpos peshës sëveprës, duhet plotsuar edhe kushtet tjera të cilat kryesisht kanë tëbëjnë me mjetet me të cilat është kryer vepra penale, , rrethanat në tëcilat një vepër penale është kryer, raporti psikik i kryesit ndaj vepërës(forma e fajit, qëllimi dhe motivi i tij) etj.Nuk është e nevojshme që tëgjitha këto kushte të përmbushen ne cdo rast , është e mundur që tëekzistoj vetëm një kusht dhe vepra të trajtohet e rëndësisë së vogël.Kushti i dytë që një vepër penale të konsiderohet e me rrezikshmërishoqërore të parëndsishme, kërkohet që të mos jetë shkaktuarpasoja e ndaluar apo ajo të jetë e parëndsihmepsh. Te vepra penaletentativa e marrjes së automjetit të huaj Personi A. Hynë në veturën epersonit B. Dhe dëshiron që me te të shkoj dikund mirëpo pengohetnë realizimin e qëllimit të tij ( ai nuk ka shkatuar fare pasojën).Sepasoja a është e parëndsishme paraqet cështje faktike të cilëngjykata e vlerëson në cdo rast konkret.URDHËRAT NGA LARTË`````````````````````````````````````````````Personat që për nga hirearkia janë në pozitë vartëse , janë tëobliguar t’i ekzkeutojnë urdhërat e eprorëve të tyre.Mirëpo mund tëndodhë që me ekzketimin e atyre urdhërave të kruhet vepra penale.
    • 178Cështja e përgjegjësisë penale të personave të cilët kryejnë veprapenale në bazë të urdhërit të eprorëve të tyre është rregulluar nëmënyrë parimore në nenin 10.të kodit peanl, ndërsa më detajishtrregullohet me ligje të posacme-ligjin mbi shërbimin ushtarak, meligjin mbi shërbimin policor dhe me ligjin për punën në organetshteërore.Sipas dispozitave të kodit penale edhe kur vartësi kryen vepra penalesiaps urdhërit të eprorit do të konsiderohet penalisht përgjegjës dhedo të dënohet, kshtu neni 10.par.1. i KPPK, thot” Fakti që një vepërpenale është kryer nga një person në bazë të urdhërit qeveritar osetë një eprori qoft ushtarak apo civil nuk e lehtëson kryesin ngapërgjegjësia penale”, mirëpo në tri nënparagrafe të këtij neni janëparaparë rastet kur vartësi edhe pse ka kryer vepër penale nukkonsiderohet penalisht përgjegjës dhe nuk dënohet nëse:1.Personi ishte i detyruar logjërisht t’u bindej urdhërave të qeverisëose eproit të tij;2.Personi nuk e dinte që urdhëri ishte i kundërligjshëm dhe;3.Urdhëri nuk ishte në mënyrë të dukshme i paligjshëm, ikundërligjshëm.SHKAQET E PËRJASHTIMIT TË KUNDËRLIGJSHMËRISË SIPAS PJESËS SË POSACME
    • 179 ```````````````````````````````````````````Në pjesën e posacme të KP. Janë paraparë rastet e përjashtimit tëkundërligjshmërisë e disa veprave penale.Shkaqet e posacme qëpërjashtojnë kundërligjshmërinë në KPPK janë të parapar në nenet152, 169 par.2 , 187 par.4. dhe 189 par.5.Psh. te vepra penale zbulimi i aautorizuar i fshehtësisë neni169,par.2. thuhet se nuk është vepër penale e kundërligjshme nëseështë kryer për interes të përgjithshëm ose për të ruajtur interesintjetër që është më i rëndsishëm nga interesi i rujatjes së sekretit.Pataj në nenin 187.par.2. thot:”Personi nuk është penalishtpërgjegjës nëse e përshkruan individin tjetër në mënyrë fyese nëveprën shkencore, letrare apo artistike, në një shqyrtim serioz gjatëushtrimit të detyrës zyrtare, gjatë ushtrimit të profesionit të gazetarisë,gajtë veprimtarisë politike apo të ndonjë veprimtarie shoqërore osenë mbrojtjen e ndonji të drejte apo interesave të arsyeshme dhe nësesipas mënyrës së përshkrimit apo rrethanave të tjera përkatëse,është e qartë se vepar nuk është kryer me qëllim përqmimi.SHKAQET E PËRJASHTIMIT TË KUNDËRLIGJSHMËRISË QË NUK JANË TË PARAPARA NË KODIN PENAL ````````````````````````````````````````````````````````````````Në grupin e shkaqeve që e përjashtojnë kundërligjshmërinë bëjnëpjesë:1.veprimet e kryera gjatë ushtrimit të detyrës zyrtare;2.rreziku ilejuar;3.veprat e kryera në bazë të së drejtës prindëorore dhe të
    • 180drejtës së edukimit; 4.veprat e kryera gjatë ushtrimit të profesionit sëmjeksisë5.pëlqimi i të dëmtuarit dhe 6.veprimi në interes të dëmtuaritdhe “pëlqimi i sypozuar”.1.VEPRAT PENALE TË KRYERA GJATË USHTRIMIT TË DETYRËS ZYRTARE```````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````` Për veprat e kryera gjatë ushtrimit të detyrës zyrtare, nisej ngaparime se në këto raste detyra për të vepruar është i caktuar menormën juridike ose urdhërin e ligjshëm të organeve publikeshteërore andaj veprat e tilla nuk mund të jetë e kundërligjshme.Veprimet e tilla të autorizuara janë psh. bastisja e banesës, priviminga liria, marrja e letrave,marrja e mjetit me të cilin është kryer veprapenale, ekzekutimi i dënimit me burgim;ose kur qytetarin privon ngaliria personin të cilin e ka nxanë flagrancë me rastin e kryerjes sëveprës penale.Po mos të ekzistonte autorizimi ligjor për veprimet ekëtilla secila prej këtyre veprave do të konsiderohej vepërpenale.Gjithashtu nuk konsiderohet vepër penale kur personat eautorizuar-organet policore, në bazë të autorizimeve me ligj, kurbrenda kufinjëve ligjorë përdorin forcën fizike, shkopinjët e gomësapo armët e zjarrëta.(ligji penal i Kroacisë në nenin 32.parashef “senuk ka vepër penale kur personi zyrtar në bazë të autorizimeve ligjorezbaton masat e dhunës konfom ligjit”).2.RREZIKU I LEJUAR
    • 181`````````````````````````````Mënyra e jetës bashkohore mbështet në përdorimin dhe shfrytëzimine të mbrrimeve të shumta teknike dhe të ushtrimeve të veprimtarivetë rrezikshme, të cilat krahas dobisë shumë të madhe shoqërore,njëherit paraqesin rrezik për jetën dhe integritetin trupor të njerëzve,shnëdetin, të mirat materiale etj.Psh.puna në xeherore, tarnsportirrugor hekurudhor ajroë, shfrytëzimi elektranave nukleare prodhimi iarmëve , eksploziveve të ndryshme, helmeve kemikaljeveetj.Gjithashtu shoqëria për shkak të interesit të përgjidhshëm lejondhe toleron rreziqet e dnryshmeqë janë imanente në garat endryshme sportive, garat e ndryshme, ekspeditat, lojrat e rrezikshmeartistike, shkathtësitë e ndryshme etj.Rëndësia penalo juridike e rrezikut të lejuar````````````````````````````````````````````````````````````Në të drejtën penale , rreziku i lejuar nënkupton që veprimet errezikshme nuk janë të kundërligjshme, edhe nëse kanë sjellë gjer kepasojat e dëmshme, përkatisht realizimin e veprës penale, nësekanë qenë të rrespektuara dispozitat siguruese për marrjen e masavepër eveitimin e pasojave të dëmshme, në këto situata bëhet fjalë për“fatkeqësi” dhe rreziku i lejuar është shkak për përjashtimin ekundërligjshmërisë.Praktikisht problematike e rrezikut të lejuar paraqitet aty ku individët eautorizuar nuk u janë përmbajtur rregullave të sigurisë( lëshimet e
    • 182individëve) dhe kjo mund të trajtohet si pakujdesi në kryerjen eveprës penale , si cënim i vigjilencës së domosdoshme.3.VEPRAT APO MASAT QË NDËRMERREN NË BAZË TË SËDREJTËS PRINDORE DHE TË DREJTËS SË EDUKIMIT ```````````````````````````````````````````````````````````````````````````Edukimi i fëmijëve është e drejt dhe obligim i prindërve, kujdestaritdhe edukatorit.Kjo të drejta dhe detyra bazën e kanë në të drejtënfamiljare.Gjithashtu , me qëllim të edukimit dhe të arsimimit tëfëmijëve dhe në përgjithësi të nxënësve, autorizime të posacme unjihen edhe mësuesve dhe profesorëve.Veprimet apo masat e këtyrepersonave nuk do të konsiderohen veprime të kundërligjshme nësendërmerren me qëllim të edukimit dhe arsimimit të nxënësve.Nga kjorezulton se tolerohet lëndimi i ndonjë të drejte me qëllim të realizimittë qëllimit të përgjithshëm të pranuar, i cili në këto situata kapërparësi. Si shembuj ku sipas bazave të këtilla është e përjashtuarkundërligjshmëria mund të theksohen privimi nga liria e personave tëkëtillë, cënimi i konfidencës së letrave të tyre, marrja e disa sendevetë tyre etj, nëse këto veprime ndërmerren me qëllim të edukimit tëfëmijëve.Të këtilla nuk do të ishin veprimet të kryera në mes bashkshortëve,Vecmas nuk do të mund të thuhej se burri në raport me gruan në atëdrejtim ka ndonjë pozitë të vëcant.Sipas praktikës gjyqësoreFranceze, një gjykatë në vitin 1922 e ka liruar nga dënimi për arsyese ndaj gruas së tij ka aplikuar dënimet trupore, mirëpo gjykata e
    • 183kasacionit nuk ka pranuar qëndrimin e këtillë juridik të gjykatës sëulët, duke konsideruar se ajo është në kundërshtim me zakonetbashkohore.4.INTERVENIMET MJEKËSORE ```````````````````````````````````````````````````Operacione medisinale, të aplikuara sipas kërkesës së dijesmedicinale, të sukseshme apo të pasuksesëshme dhe shumëveprima tjera medicinale me qëllim shërimi, edhe pse ato marr vec evec paracesin lëndim trupor i personit , nuk janë vepra penale nukjanë të dënueshme.ARSYESHMËRIA E PËRJASHTIMIT TË KUNDËRLIGJSHMËRISË TË KËTYRE INTERVENIMEVE MJEKËSORE ```````````````````````````````````````````Lidhur me arsyeshmërinë e përjashtimit të kundërligjshmërisë sëkëtyre veprave penale , ligjet penale nuk japin ndonjë përgjigje, përkëtë arsye në teorinë e së drejtë penale paraqiten mendime tëndryshme.Sipas një grupi autorësh , shkak i përjashtmit tëkundërligjshmërisë së inervenimit mjeksorë është pëlqimi i pacientit,apo pëlqimi i supozuar.Sipas grupit të dytë të autorëve, mendimi i të cilëve konsiderohet më idrejtë, interevenimet mjekësore nuk konsiderohen vepra penalengase këto ndërmerren në interes të paciontit dhe si i tillë janë tëdobishme edhe për shoqërinë.
    • 184STERILIZIMI DHE TREDHJA````````````````````````````````````````Intervenimet mjeksore me qëllim sterilizimi, dhe tredhje edhe nërastet kur janë ndërmarr me pëlqimin –kërkesën e palës, nëse nukekziston ndonjë ligj i cili lejon, paraqesin vepra penale të lëndimittrupor, meqë këto veprime nuk ndërmerren me qëllim shërimi.TRANSPALATIMI I ORGANEVE```````````````````````````````````````````Transpelatimi i organeve dhe pjesëve të trupit , sipas dispoziatve nëfuqi, mund të bëhet vetëm nëse arrihet pëlqimi i atij që jep dhe atij qëmerr dhe nëse ekziston arsyeshmëria e intervenimit tëkëtillëmjekësor,kur organi merret nga pesoni i vdekur, duhet saktsisht tëdefinohet momneti i vdekjes.EUTANAZIA````````````````Lidhur me autanazinë (vdekja nga mëshira) ekzistojnë mendime tëndryshme pro dhe kundra, mirëpo disa shtete në kusht mjaft strikte tëparapara me ligj, ekanë lejuar eutanazinë.Në mesin e këtyre shteteveedhe Holanda e ka legalizuar eutanazinë në dhjetor të vitit 2000.Sipas legjislacionit tonë penal nuk është e lejuar eutanazia, përkatsihtkjo konsiderohet vepër penale.INTERVENIMET KIRURGJIKE PLASTIKE`````````````````````````````````````````````````````````
    • 185Intervenimet kirurgjike estetike dhe plastike si dhe disa intervenimetjera (psh.tatuazhet, shpuarje e veshëve etj) nuk konsiderohen vepërpenale edhe pse nuk ndërmerren me qëllim shërimi, ngase nukparaqesin rrezik dhe ndërmerren në interes të pacientit.EKSPERIMENTET MJEKËSORE`````````````````````````````````````````````Nuk lejohen eksprimentet në njerëz dhe këto veprime të mjekëvekonsiderohen vepra penale. Eksperimente të natyrës së këtillëkonsiderohen aplikimi i mjeteve dhe metodave të reja me qëllim tëterapisë apo diagnozës , të cilat më parë nuk janë provuar apo të cilatnuk kanë dhënë rezultate të mira.PËLQIMI I TË DËMTUARIT`````````````````````````````````````````Legjislacion penal në asnjë vend shprehimisht nuk parashef pëlqimine të dëmtuarit si shkak për përjashtimin e kundërligjshmërisë.Për disa vepra penale në ligjet penale veprimin e bënë inkriminuesnëse është ndërmarr pa pëlqimin e të dëmtuarit, në të kundërtënveprimi nuk konsiderohet i kundërligjshëm, psh vepra penale edhunimit nga neni 193.par.1.të KPPK, nëse nuk ka pasurkundërshtim përkatsisht rezistencë nuk ka vepër penale.Këtu pëlqimi nuk paraqitet si arsye e përjashtimit tëkundërligjshmërisë, por vetëm se nuk janë përmbushur tiparet ligjoretë veprës penale.
    • 186Ka vepra penale ku në figurën e veprës penale, pëlqimi i palës tjetërështë elemnte i saj, andaj edhe ky pëlqim nuk mund të jetë arsye përpërjashtimin e kundërligjshmërisë. Psh. veprat penale nga neni 270të KPPK, kontraktimi i përfitimit pasuror joproporcional (kontrata tëfajdegjillakut), nuk mund të përjashtohet kundërligjshmëria edhpse kaekzistuar pëlqimi i të dëmtuarit.VEPRAT PENALE KU PËLQIMI I TË DËMTUARIT ËSHTË IRELEVANT```````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Pëlqimi i të dëmtuarit në të shumtën e herave nuk e përjashtonkundërlgjshmërinë, nga fakti se të mirat juridike në radhë të parëmbrohen në interes të përgjithshëm, psh. veprat penale kundërrregullimit juridik dhe sigurisë së vendit, pastaj veprat penale tëvrasjes, plagosjes dhe një mori veprash tjera penale.Vrasjakonsiderohet vrasje edhe nëse është bërë me pëlqimin e të dëmtuarit.Të dënueshme janë edhe veprat penale të lëndimit trupor dhe tëvrasjes edhe kur ato janë kryer në dyluftim.VEPRAT PENALE KU PËLQIMI I TË DËMTUARIT DUHET TË PËRJASHTOJ KUNDËRLIGJSHMËRINË ```````````````````````````````````````Përkundër faktit se pëlqimi i të dëmtuarit në të shumtën e rasteve nukka kurfar rëndësie për të drejtën penale , ekzistojnë disa veprapenale të cilat për nga natyra, lloji dhe shkalla e rrezikshmërisëshoqërore janë , më të lehta , për carsye në të drejtën penale duhettë merret parasysh pëlqimi i të dëmtuarit si rrethanë për përjashtimin
    • 187e kundërligjshmërisë-veprës penale.Psh. klienti pajtohet që avokati itij ta paraqes ate të cilën ai ia ka besuar, pastaj te veprat penalekundër nderit dhe autoritetit, si dhe te veprat penale kundër lirive dhetë drejtave të qytetarëve.Edhe te shumë vepra penale kundërpasurisë mund të aprovohet pranimi i të dëmtuarit, psh. nëse pronarii sendit mund ta shkatroj sendin e tij dhe mos të paraqes vepërpenale , atëhere këtë mund ta bëjë edhe personi tjetër me pëlqimin etij.SUROGAT I PËLQIMIT TË DËMTUARIT;TË VEPRUARIT NË INTERES TË DËMTUARIT DHE “PËLQIMI I SUPOZUAR” ```````````````````````````````````````````````````````````Këto janë raste të vecanta të pëlqimit.Në mes të shkaqeve përpërjashtimin e kundërligjshmërisë hynë edhe “pëlqimi i supozuar” apo“veprimi për interes të dëmtuarit”.Në pyetje janë ato situata jetësoreku në kolizion janë sverat e brendshme të dëmtuarit të njejtë.Psh.dikush hapë letrën e mikut të tij duke supozuar se ka ndonjë lajmë tërëdnësishëm për mikun e tij , për të ndërmarr ai urgjent dicka; apodikush e lëndon tjetrin derisa e ka shpëtuar atë.apo diksuh hynë nëbanesën e huaj për ta ndalur rrjedhën e ujit për shkak të pëlcitjes sëgypave, pastaj rastet e ndryshme nga praktika mjeksore, psh.ndërprerja e shtatzanisë, operacionet e ndryshme urgjente e tj. Kurpacijenti nuk ka mundur të japë pëlqimin,mirëpo mbizotron bindja seai potë kishte mundësi sigurisht do ta jipte pëlqimin.
    • 188Arsyeshmëria e përjashtimit të kundërligjshmërisë së veprave penaleqë kryhen në interes të të dëmtuarit apo në bazë të pëlqimit të supozuar ```````````````````````````````````````````````Në situata të këtilla ,për tu konsideruar se veprimet e tilla nuk janë tëkundërligjshme duhet të merren për interes të të dëmtuarit.Këtu në shumicën e rasteve fjala është për rastet e papritura të cilatnuk presin, përkatsihst kur rreziku mund të evitohet vetëm nëseveprohet me urgjencë.Në anën tjetër pëlqimi i supozuar arsyetohet me faktin se nëse sipasfuqisë së ligjit është përjashtuar kundërligjshmëria kur në nevojëekstreme një e mirë juridike shpëtohet duke e lënduar të mirënjuridike të personit të tretë, duhet lejuar edhe përjashtuarkundërligjshmërinë kur një e mirë juridike shpëtohet me dëmtimin etë mirës juridike e të dëmtuarit të njëjt.VETWLWNDIMI```````````````````````````````Vetwlwndimi ekziston nw rastet kur njw person e dwmton tw mirwnjuridike , tw mirwn personale, psh. i shkakton vehtes lwndime truporeapo e shkatwrron pasurinw e vet.Tw mira juridike personalekonsiderohen psh.jeta, integriteti trupor, nderi autoriteti, liria eqarkullimit, pasuria individuale etj.
    • 189Nw tw drejtwn penale vetwlwndimi nuk paraqet vepwr penale mekusht qw mos paraqes rrezik pwr shoqwrinw.Do tw pwrgjigjetpenalisht ai i cili me qwllimqw t’i shmanget shwrbimit ushtrak e plagosvehten, nw kwto situata konsiderohet se personi i tillw ka kryer vepwrpenale shmangie nga shwrbimi ushtrak duke e bwrw vehten tw paaft.PWRGJEGJWSIA PENALE````````````````````````````````````1.Pwrgjegjwsia penale si elment subjektiv i veprws penaleNw tw drejtwn penale , njw person konsiderohet penalisht pwrgjegjwsnwse nw kohwn e kryerjes sw veprws penale ka poseduar cilwsi twcaktuara psikike dhe nwse te ai ka ekzistuar njw marrwdhwnie ecaktuar psikike ndaj veprws tw ciwn ai e ka kryer, dmth. Njw personkonsiderohet penalisht i pwrgjegjshwm nwse nw kohwn e kryerjes swveprws penale ka qenw i pwrgjegjshwm dhe i fajshwm.2.ELEMENTET E PËRGJEGJSISË PENALE`````````````````````````````````````````````````````````````````Përgjegjësia penale përbëhet prej dy elementeve :1.Nga vetitë e caktuara psikike tw kryesit(përgjegjësia) dhe2.Nga qëndrimi apo marrëdhënia e kryesit ndaj veprës që e kakryer( nga fajësia).
    • 190D.m.th.përgjegjësia penale përbëhet nga përgjegjshmëria dhe fajësia.a/.Përgjegjshmëria````````````````````````````Një person konsiderohet i përgjegjshëm atëhere kur posedon aso veti(cilësi) psikike që i bëjnë të mundshme të kuptoj rëndësinë e veprësdhe t’i kontrolloj sjelljet e veta.b/.Fajësia```````````````Ndërsa kryesi i veprws penale konsiderohet i fajshëm kur ndaj veprëska pasur aso qëndrimi apo raporti i cili e bënë të mundshëm t’ingarkohet vepra, përkatsisht kur veprën e konsideron si të veten.Nga kjo rezulton se për të ekzistuar përgjegjësia penale, kryesi duhettë jetë i përgjegjshëm dhe i fajshëm.Nëse një person nuk është ipërgjegjshëm, nuk është i aftë që ta kuptojë rëndësinë eveprës dhe t’ikontrolloj sjelljet e tia, atëhere nuk mund të konsiderohet i fajjshëm ,nga kjo rezulton se përgjegjshmëria është bazë ku ndërtohet fajësia,përgjegjshmëria është kusht për tu sajuar fajësia.Në anën tjetër njëperson mund të jetë i përgjegjshëm por të mos jetë i fajshëm,nësemungon njëri nga këto dy elemnte nuk ka përgjegjësi penale.Në nenin 11. par.1.të KPPK është përcaktuar nocioni i përgjësisëpenale dhe në këtë par. Thuhet” Personi konsiderohet penalisht
    • 191përgjegjës nëse është mendërisht i aftë dhe është shpallur fajtor përkryerjen e një vepre penale.PËRGJEGJSHMËRIA````````````````````````````````````Në të drejtën penale një person konsiderohet penalisht ipërgjegjshëm atëhere kur posedon aso veti apo aftësi intelektuale( mendore) dhe volitive që i bëjnë të mundshëme të mendoj , tëgjykojë, të vendosë dhe t’i kontrolloj sjelljet dhe veprimet e veta .Prej këtij përkufizimi del se përgjegjshmëria përbëhet prej dyelementeve:elementit intelektual apo të vetdijes dhe elementit volitivapo të dëshirës-vullnetit1.Elementi intelektual apo të vetëdijes```````````````````````````````````````````````````````Elementi intelektual ( mendor) në të drejtën penale ekziston atëherekur kryesi i veprës penale është i aftë që të kuptojë rëndësinë eveprës së vet, që të ketë pasqyrë parafytyrim të qartëse sëhtë duke ekryer një vepër të rrezikshme dhe të kundërligjshme.2.Elementi volitiv apo elementi i dëshirës`````````````````````````````````````````````````````````
    • 192Elementi volitiv i dëshirës përkatsisht i vullnetit ekziston atëhere kurpersoni është në aso gjendje apo ka aftësi psikike që të vendosë dhet’i kontrolloj sjelljet e veta.Kodi Penal i Kosovsë sikur shumë kode penale të shteteve tjera nuke përcakton nocionin e përgjegjshmërisë, por përkundrazi me nenin12.par.1. përcakton papërgjegjshmërinë.PAPËRGJEGJSHMËRIA```````````````````````````````````````````Më parë u tha se personi është i përgjegjshëm kur posedon aftësi përta kuptuar rëndësinë e veprës dhe aftësinë për ti kontrolluar sjlljet eveta.Kryesi i veprës penale i cili nuk i posedon këto dy aftësi, aponjërën nga këto aftësi, në të drejtën penale konsiderohet ipapërgjegjshëm.Sipas nenit 12.par.1.të KPPK, i papërgjegjshëm , përkatsisht mepaaftësi mendore konsiderohet “ Personi i cili ka kryer vepër penalekonsiderohet i paaftë mendërisht nëse në kohën e kryerjes së veprëspenale lëngonte nga ndonjë smundje mendore e përkohshme ose epërhershme, çrregullim mendor apo ngecje në zhvillimin mendor qëka prekur funksionimin e tij mendor dhe për pasojë nuk ka qenë nëgjendje të kuptojë apo kontrollojë veprimet apo mosveprimet e tij apotë kuptoj se kryen vepër penale”.
    • 1931.Smundjet mendore të përhershme dhe të përkohshme janë lloje tësmundjeve të sistemit qendror nervor të intensitetit të tillë të cilat ebëjnë personin plotësisht të papërgjegjshëm.Smundjet mendore të përhershme apo kronike janë ato smundje qëzgjasin kohë të gjatë dhe të cilat sipas të mbrrimeve të shkencës sëpsikiatrisë bashkëkohore edhe përkundër mjekimit , janë tëpashërueshme.Si sëmundje psikike kronike janë psh.epilepsia,paraliza progresive, skizofrenia,paranoja, psikoza encefalike etj.Sëmundjet mendore të përkohshme apo akute janë lloje tësëmundjeve që lajmrohen në perioda kohore dhe që spontanishtmund të pushojnë, apo të cilat sipas të mbrrimeve bashkohore tëshkencës së psikiatrisë mund të neutralizohen, madje edhe tëshërohen.Smundjet mendore të përkohshme```````````````````````````````````````````````````` mund t’i shkaktojnë p.sh.helmimet e ndryshme me anë tëkëpurdhave dhe disa smundje infektive, mandej helmimet me anë tëalkoholit(dehje patologjike) apo drogës, afekti patologjik, gëzim apohidhërim i tepruar,gjendjet e ndryshme patologjike të zgjimit, nervozatdhe reagimet tjera abnormale.
    • 1942.Çrregullimi mendor i përkohshëm``````````````````````````````````````````````````````````Çregullimi mendor i përkohshëm është lloj i tillë i çregullimevemendore të përkohshme apo momentale të shmicës së funksionevepsikike posaçërisht të vetëdijës.Kryesi gjendet në aso gjendjeshëndetësore që nuk është i aftë të gjykoj dhe të vendos drejtë, nukështë në gjendje psikike që të kuptojë rëndësinë e veprës dhe të’ikontrollojë sjelljet e tij.3.Zhvillimi mendor me ngecje``````````````````````````````````````````````````Zhvillimi mendor me ngecje është gjendje e ngecjes së zhvillimitmendor( psikik), e cila është shkaktuar nga grymosja(atrofia)esistemit qendror nervor, apo nga kushtet e posaçme socilae në tëcilat ka jetuar njëperson.Këtu në radhë të parë shprehen pengesat nëzhvillimin psikik në sferën e intelektit.Këtu bëhet fjalë për moszhvillimtë aparatit psikik, për shkak të cilit personi i këtillë nuk është nëgjendje të gjykojë dhe të vendosë.Nuk është i vetdijshëm se ç’bënë.Këto ngecje mund të lajmrohen në forma të ndryshme;-idiotët e shkallës së parë , zhvillimi mendor it ë cilëve është ibarabart me zhvillimin mendor të shtazëve;-idiotët e shkallës së dytë,zhvillimin medor i të cilëve është sa ifëmijëve gjer në 3. vjeç;
    • 195-imbecilët, zhvillimi mendor i të cilëve është sa i fëmijëve prej 3-6.vjeçdhe;-debilët, zhvillimi psikik i të cilëve është i barabart me atë të fëmijëvegjer 14.vjeç.PËRGJEGJSHMËRIA ESENCIALISHT E ZVOGLUAR````````````````````````````````````````````````````````````````````````Përgjegjshmëria esencialisht e zvogluar është gjendje e tillë epersonit në kohën e kryerjes së veprës penale , nëse për shkak tësmundjes mendore kronike apo të përkohshme, çrregullimit mendorapo ngecjes në zhvillimin mendor, aftësia e kryesit që të kuptojërëndësinë e veprës apo aftësia e tij që tëi kontrolloj sjeljet e veta kaqenë dukshëm , esencialisht e zvogluar.Kodi ynë penal njeh përgjegjshmërinë e zvogluar, si gjendje psikike,mendore, midis përgjegjshmërisë dhe papërgjegjshmërisë, sipasnenit 12.par.2. të KPPK “personi, i cili ka kryer vepër penale ,konsiderohet se ka aftësi të zvogluar mendore nëse në kohën ekryerjes së veprës penale aftësia e ti për të kuptuar apo kontrolluarveprimet apo mos veprimet e tij ka qenë dukshëm e zvogluar përshkaqet e cekura në paragrafin 1. të këtij neni.Personi i këtillë konsiderohet përgjegjës, por këto rrethana merenparasysh nga gjyakat kur vendos mbi kohëzgjatjen dhe llojin esanksionit ose masën e trajtimit të detyrueshëm”.Mendimet e ndryshme përkitazi me përgjegjshmërinë esencialisht të zvogluar.```````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````
    • 196a/.Institucioni i përgjegjshmërisaë esen nciale të zvogluar në teori dhelegjislacionin bashkohor është përvetsuar ngase shumica epenalistëve dhe psikiatërve janë të mendimit se ekzistojnë gjendjemendore në të cilat kryesi osedon aso aftësi intelektuale dhe volitive,mirëpo për shkak të defekteve në sferën bipsiqike, këto aftësi janë tëzvogluar.b/.Mirëpo ka autorë në të drejtën penae të cilët e kundërshtojnëinstitucionin e përgjegjshmërisë esenciale të zvogluar me ç’rast cekinse sëhtë shumë vështirëqë në praktikë gjendja e këtillë të vërtetohetdhe gjithashtu është shumë vështirë që të bëhet dallimi midispërgjegjësisë esenciale të zvogluar nga përgjegjshmëria dhepapërgjegjshmëria.Ndërkaq , gjendjen e përgjegjshmërisë esenciale të zvogluar më sëshpeshti e shkaktojnë psikopatitë, alkolizmi kronik, narkomania,mandej neurozat, neurastia dhe neuropatia.Shkaqe tjetra që mund tëshpiejnë në përgjegjshmëri esenciale të zvogluar mund të jenësenileti i të oshuarve, çrregullimet endryshme organike, sisp.sh.shtatzania, lindja , helmimet e ndryshme, smundjet infektive etj.PËRGJEGJSHMËRIA ESENCIALE E ZVOGLUAR DHE NDIKIMI I SAJ NË
    • 197 PËRGJEGJSINË PENALE DHE NDËSHKIMIN SIPAS KPPK. ``````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Kur të se kryesi në kohën e kryerjes së veprës penale ka pasurpërgjesi dukshme të zvogluar mund të dënohet më butë.Zvoglimi ipërgjegjshmërisë është bazë fakultative për zbutjen e dënimit.Sipas disa ligjeve penale kur gjykata konstaton se ndonjë personveprën penale e ka kryer në gjendje të përgjegjsisë esencialisht tëzvogluar, kryesi duhet të dënohet më butë( e ashtqujtura zbutjeobligative).Sipas ligjeve tjera kryerja e veprës penale në gjendje tëpërgjegjësisë esencialisht të zvogluar është bazë sipas të cilësgjykata mundet kryesin ta gjykoj më butë (e ashtëquajtura zbutjefakultative.).KPPK, ka akceptuar variantën e zbutjes alternative të zbutjes sëdënimit (Prof.Ismeti në librin e tij mendon se kjo rrethanë e obligongjykatën që ta zbutë dënimin).nëse kryesi në momentin e kryerjes sëveprës penale ka pasur përgjegjësi esencilaisht të zvogluar.( neni12.par.2.të KPPP)Nëse gjykata konsideron se aftësia e të pandehurit që të kuptojrëndësinë e veprës së vet apo t’i kontrolloj veprimet e tia nuk kaqenë e tillë që do të ishte bazë për zbutjen e dënimit , kjo rrethanëmerret parasysh si rrethanë lehtësuese me rastin e matje së dënimit.Aplikimi i masave siguruese ndaj kryesve të veprave penale me përgjegjësi esncilalsiht të zvogluar. ``````````````````````````````````````````````````
    • 198Nëse gjykata konstaton se kryesi i veprës penale me përgjegjshmëriesenciale të zvogluar është e në të ardhmen i rrezikshëm për rrethinku jeton, atëhere mundet kryesit të këtillë, krahas dënimit , t’i shqiptojedhe masën e trajtimit të detyrueshëm psikiatrik( neni 76), apotrajtimin e detyrueshëm psikiatrik në liri, i cili mund të shqiptohet bashme dënimin me kusht nën mbykqyrjen e shërbimit sprovues( neni 52KPPK. Ose nenit 3.të rregullorës nr,2004/04 Mbi proceduraën penaleku përfshihen kryerës me çrregullime mendore).Krahas dënimi , njëra prej këtyre dy lloje të masave të trajtimit tëdetyrueshëm psikiatrik u shqiptohet posaçërisht kryesve abnormalëtë veprave të veprave penale nga radha e psikopatëve , të cilëtzakonisht janë , jo vetëm në gjendje të përgjeshmërisë esencilae tëzvogluar, por edhe në të ardhmën paraqesin rrezik.ACTIONES LIBERAE IN CAUSA`````````````````````````````````````````````Është parim se nëse kryesi në kohën e kryerjes së veprës penale kaqenë i papërgjegjshëm ai nuk mund të konsiderohet penalisht ipërgjegjshëm për atë vepër.Mirëpo nga kjo rregull ekziston njëpërjashtim.Ky përjashtim shprehet në rastet kur vetë personi eshpien, e sjell veten në gjendje të papërgjegjshme dhe në atë gjendjekryen vepër penale,në rastet e këtilla personi konsiderohet penalisht ipërgjegjshëm për veprën penale që e ka kryer në gjendjen epapërgjegjshme të cilën e ka shkaktuar vetë.Rastet e këtilla në tëdrejtën penale janë të njohura në gjuhën latine me shprehjen
    • 199actiones liberae in causa( veprimet ë janë të lira në vendim , e joedhe në kryerje).Janë të shumta dhe të ndryshme rastet e tilla në praktikë, shoferipërkundër shenjave të qarta të lodhjes vazhdon ta ngasë veturën ,flenë dhe kështë shkelë njeriun; personi i autorizuar që at mbyllërampën kur duhet të kaloj treni dehet me alkohol dhe kur vie koha elëshimit nuk e bënë këtë dhe vie gjer ke ndeshja e trenit dheautomjetit të udhëtarëve etj.Institucionin Actio libera in causa tani e njohin të gjitha legjislacionetpenale të shteteve bashkohore.Në KPPK ky instituë është i paraparënë nenin 13. ku shprehimisht thuhet”është penalisht përgjegjës kryesii veprës penale që , duke përdorur alkool, drogë, apo ndonji mënyrëtjetër e sjell veten në gjendje të tillë , në të cilën nuk mund të kuptojërëndësinë e veprimit apo mosveprimit të vet ose t’i kntrolloj sjelljet eveta, nëse para para se të ketë sjelë veten në atë gjendje , veprimetapo mos veprimet e tia kanë qenë të prëfshira në dashjen e tij aponëse është i pakujdesshëm ndaj veprës penale dhe ligj parashefpërgjegjësi penale për kryerjen e veprës penale nga pakujdesia”.Mund të ndodhin raste kur njeriu me qëllim e sjellë vehten në gjendjetë tillë , ngse mendon se nëse e kryen veprën penale në gjedje tëpapërgjegjshme nuk mund të konsiderohet penalisht përgjegjës.P.sh.mjeku kujdestar në spital me qëllim që mos ta bëjë operacionpacientin i cili jendet në rrezik jete konsumon alkool dhe kështu ebënë vehten të paaftë që ta ushtroj profesionin e mjekut, ose rastitjetër personi mund të mos ketë kurajo ta vrasë dike në gjendjenormale dehet me alkool e mund frikën dhe del e vret personin.
    • 200Arsyeshmëria e këtij instituti```````````````````````````````````````Ky institucion ekziston me qëlim të evitimit të keqpërdorimit se mundtë konsiderohet penalisht përgjegjës vetëm personi i cili në kohën ekryerjes së veprës penale ka qenë i përgjegjshëm dhe, po mos tëekzistonte ky parim nuk do të mund të ndëshkoheshin që me vetdije ,me qëllim apo nga pakujdesia e sjellin vehten në gjendje tëpapërgjegjshme dhe në këtë gjendje kryejnë vepra penale.Edhe në shtetet në legjislacionin e të cilave nuk ekziston ky institutë,teoria dhe praktika e kanë pranuar këtë institutë juridik.Kushtet që duhet plotësuar për ekzistimin e këtij instituti.`````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Që të mund të aplikohet ky institut , sipas nenit 13.të KPPK, duhet tëplotsëhen këto kushte:1.personi duhet të jetë i vetdijshëm në kohën kur e sjellë veten nëgjendje të papërgjegjshme;2.që personi me fajin e tij ( me dashje apo nga pakujdesia) vehet nëkëso gendnje , psh.konsumon alkool, drogë, apo vazhdon ta ngasveturën edhe pse e vëren se është i molisur për gjum.;3.para se ta sjellë veten në gjendje të papërgjegjshme vepra të jetë epërfshirë në dashjen apo pakujdesinë e tij dhe ;
    • 2014.që të ketë kryer veprën penale, e cila në esencë i përgjigjet veprëse cila ka qenë e përfshirë me dashjen apo pakujdesinë e kryesitgjersa ai ka qenë në gjendje të vetdijshme. D.m.th.duhet të jetë kryerajo vepër të cilën kryesi e ka parafytyruar-supozuar, apo ka mundurdhe ka qenë i detyruar ta supozoj e jo të ekzistoj ndonjë vetëdije epërgjithshme se mund të kryej ndonjë vepër penale( të papërcaktuar),kjo nënkupton se duhet të ekzistoj një përputhshmëri në mes tëveprës që kryesi e kishte në vetdije derisa ishte në gjendje tëpërgjegjshme dhe veprës që e ka kryer në gjendje tëpapërgjegjshme.Mirëpo këtu nuk kërkohet ndonjë ngjashmëri apsolute, duhet marrurse kjo ngjashmëri ekziston, nëse kryesi sa ishte i përgjegjshëm kaqenë i vetdijshëm se do të kryej veprën penale plagosje e rëndëtrupore , mirëpo është shkaktuar vdekja.Ose rasti tjetër kryesi para setë ulet në automobil konsumon alkool dhe ka qenë i vetdijshëm seduke e ngarë automobilin në gjendje të tillë mund të shkaktoj aksidentkomunikacioni, është irelevante se aksident është shkaktuar duke undeshur me një veturë tjetër apo është devijuar nga rruga dhe karënë në greminë.Actio libera causa dhe përgjegjsia penale``````````````````````````````````````````````````````````````````
    • 202Sipas këtij instituti personi përgjigjet sipas parimeve të përgjithshmenë të cilat mbështet përgjegjësia penale.Edhe këtu për të mundur meu konsideruar penalisht përgjegjës kryesi i veprës penale, duhet tëjetë i përgjegjshëm dhe i fajshëm.Mirëpo përgjegjshmëria duhet tëekzistoj në kohën kur ai e sjell veten në gjendje të papërgjegjshme.Actio libera in causa mund të shkaktohet me dashje dhe ngapakujdesia.Për libera in causa gjithmonë përgjigjet nëse është kryer me dashje,e nëse është kryer nga pakujdesia përgjigjet vetëm kur ligji caktonkryesi dotë përgjigjet edhe për vepër të kryer nga pakujdesiaActio libera in causa dhe përgjegjshmëria esenciale e zvogluar`````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Siq u tha më lart gjendja plotsisht e papërgjegjshme e shkaktuar ngavet kryesi nuk përjashton përgjegjshmërinë penale dhe nndëshkiminpër veprën penale që është kryer në këtë gjendje,atëhere është elogjikshme që personi që kryen veprën penale nën rrethanat e actiolibera in causa, në gjendje të përgjegjshmërisë penale esnecilaisht tëzvogluar ai dënohet për veprën e kryer dhe në këto rrethanapërgjegjshmëria esencialisht e zvoglau nuk mund t’i mert as sirrethanë lehtësuese.F A J I````````````````````
    • 203Për tu konsideruar një person penalisht përgjegjës për veprën e kryerai duhet të jetë i përgjegjshëm dhe duhet të jetë i fajshëm.Faji ëshëelement subjektiv i veprës penale.Për të mund ndëshkuar një person për veprën e tij, nuk mjafton që aitë ketë kryer vetëm vepër të kundërligjshme që parashihet si vepërpenale, por ai atë vepër duhet ta kryej me fajin e tij.Një person konsiderohet se veprën penale e ka kryer me faj nërastet kur ka ditur se me veprimin apo mosveprimin e tij do tëshkaktojë pasojë të ndaluar në botën e jashtme, pasojë kjo që në ligjishtë e paraprë si vepër penale, dhe nëse ndaj veprës- pasojës kapasur aso marrëdhënie, relacion e cila i bënë të mundshme gjyqit qët’ia ngarkojë, tëia vëjë në barrë atë vepër.Marrëdhënia apo relacioni psikik i kryesit ndaj veprës në të drejtënpenale quhet fajësi.Faji lidhur me veprimin e veprës penale````````````````````````````````````````````````````Lidhur me veprimin e veprës penale , faji ekziston atëhere kur personiështë i vetdijshëm dhe e dëshiron ndërmarjen e veprimit , apo kurështë i vetdijshëm dhe dëshiron të mos e ndërmarr veprimin ecaktuar, kur me mosveprim kryhet vepra penale e caktuar.Faji lidhur me pasojën````````````````````````````````Lidhur me pasojën, konsiderohet se një person është i fajshëm nërastet kur është i vetdijshëm dhe dëshiron të shkaktohej pasoja e
    • 204ndaluar në botën e jashtme., mirëpo fajsia është në tërsi që përfshinëveprimin dhe pasojën.TEORITË MBI FAJIN`````````````````````````````````````Në shkencën e së drejtës penle lidhur me fajin ekzistojnë tri teori,ajopsikologjike, teoria normative dhe teoria normativo-psikologjike.1.Sipas teorisë psikologjike, faji është marrëdhënie(relacion) psikik ikryesit ndj veprës së vet dhe pasojës së asaj vepre, e cila shprehetme dashjedhe nga pakujdesia.2.Sipas teorisë normative , një person konsiderohet se e kryenveprën penale me fajin e tij në rast kur veprën penale e konsideron sitë kundërligjshme.3.Sipas teorisë psikologjike-normative, një person konsiderohet se eka kryer një vepër penale me faj në rast kur janë shprehur elemntet eteorisë psikologjike dhe normative.
    • 205Sipas KPPK,nenit 15. dhe 16.faji i ka dy forma kryesore dashja(dolus)dhe pakujdesinë (kulpa).1.Dashja është forma më e rëndë e fajit dhe më së shpeshti vepratpenale kryhen me këtë form të fajit.Në rastet kur vepra penale kryhetme dashje, kryesi gjith her konsiderohet penalisht përgjegjës.2.Pakujdesia është formë më e lehtë e fajit dhe për veprat penale tëkryera nga pakujdesiakryesi dënohet vetëm në rastet kur me ligjshprehimisht parashihet se do të dënohet edhe për veprat e kryeranga pakujdesia.D A SH J A`````````````````````````````Në shkencën e së drejtës penale dhe në praktikën gjyqsore, dashjakonsiderohet si formë më e shpeshtë e fajit me të cilën kryhet veprapenale.Sipas dispozitave të nenit 15.të KPPK, vepra penale është kryer medashje kur kryesi ka qenë i vetdijshëm për veprën e vet dhe kadashur që ta kryej, apo ka qenë ivetdijshëm se për shkak të veprimitdhe mosveprimti të tij mund të shkaktohet pasoja e ndaluar, por e kapranuar, por e ka pranuar, është dakorduar që të shkaktohet pasoja.Nga përkufizimi ligjor i dashjes rezulton se KPPK, njeh dy lloje tëdashjes: dashjen direkte dhe ate eventuale.
    • 2061.D ASHJA DIREKTE``````````````````````````````````````Dashja dirkete (dolus direktus) ekziston atëhere kur kryesi është ivetdijshëm se me veprimin apo mosveprimin e vet do të kryej vepërtë dëmshme, vepër penale dhe e dëshiron kryerjen e asaj vepre,dëshiron që të shkaktohet pasoja e ndaluar në botën e jashtme.Kjo formë e dashjes kështu është përkufizuar edhe në KPPK,nënenin 15.par.2. ku thuhet”personi vepron me dashje direkte kur ështëi vetdijshme për veprën e vet dhe e dëshiron kryerjen e saj”.Nga kjo del se dashja përbëhet prej dy elementeve atij intelektual apotë vetdijes dhe atij volutiv.Elementi intelektual apo i vetdijes``````````````````````````````````````````````Në kuadrin e dashjes direkte shprehet në rastet kur kryesi është ivetdijshëm, e di, ka parafytyrim të qartë për veprën që e kryen dhepasojat që do të shkaktohen nga ajo vepër dhe për lidhjen kauzalemidis veprës dhe pasojës që do të shkaktohet.Te kjo form e dashjes , kryesi duhet të jetë i vetdijshëm edhe përtiparet e tjera që e përbëjnë figurën e veprës penale të caktuar, siçjanë objekti i veprës penale , koha mënyra, mjetet e kryerjes së
    • 207veprës penale dhe të gjitha rrethanat tjera reale të cilat përbëjnëtiparet e veprës penale.Nëse kryesi nuk ka qenë i vetdijshëm për ndonjërën nga rrethanatreale që është tipare e veprës penale , atëhete te kryesi i tillë nukekziston dashja lidhur me atë vepër.Psh. nëse personi A.nuk di seakoma gjendet në martesë dhe lidhë martesë me personin B.,atëhere nuk mund të konsiderohet se ka kryer vepër penale tëbigamisë.Elementi voitiv apo i dëshirës ( i vullnetit)``````````````````````````````````````````````````````````````Elementi volutiv te dashja direkte shprehet atëhere kur kryesi kadashur, ka dëshiruar që me veprimin apo mosveprimin e vet tëshkaktojë pasojën e caktuar.Konsiderohet se personi e ka dëshiruar kryerjen e veprës kur kandërmarr veprimin me qëllim që të shkaktoj pasojën, e cila ështëtipare e veprës penale të caktuar.P.sh.personi A. Me qëllim që taprivoj nga jeta shkrep nga revolja në drejtim të tij dhe e vret.Mirëpo, do të konsiderohet se personi e ka dëshiruar kryerjen eveprës edhe atëhere kur ndërmarrja e një veprimi të kundërligjshëmështë i domosdoshëm ngase shërben për të realizuar qëllimin e vet,p.sh. e vret personin tjetër me qëllim që t’ia merr të hollat, apo kurndokush e vret të afërmin e vet me qëllim që ta trashigojë pasurinë etij, e falsifikon diplomën e fakultetit për të fituar ndonjë post etj.Në ktë
    • 208shembuj të dhënë, të hollat, pastaj trashigimi dhe posti paraqesinqëllim, ndërsa privimi nga jeta , përkatsisht falsifikimi janë mjetet përrealizimin e qëllimit.Vullneti apo dëshira përfshinë edhe pasojën e cila medomosshkaktohet krahas pasojës së mëparshme, pasojës kryesore.Kshtu,p.sh.nëse kryesi me qëllim që ta vras personin A.i cili gjendet me tëtjerët, hedh bombën në drejtim të tij, me ç’rast nga shpërthimishkaktohet vdekja edhe e personave të tjerë.Gjithashtu konsiderohet se personi ka vepruar me dashje direkteedhe në rastet kur dëshiron shkaktuarjen e asaj pasoje , por e di seme siguri do të shkaktohet edhe një pasojë tjetër edëmshme.Psh.personi A.disaminuta para se të kaloj treni nëvendkalimin ku duhet lëshuar rampa për të ndaluar kalimin eautomjeteve vret personin B, i cili duhej ta lëshoj rampën dhe kësisoishkatohet ndeshja e trenit me autobusin e udhëtarve, në këtorrethana konsiderohet se kryesi ka vepruar me dashje direkte edhelidhur me viktimat e udhëtarve dhe dëmin material. Apo e vretë të ëmën e cila ka në gji fëmin e vogël, e vetdijshëm qësipas rrethanave ekzistuese se edhe fëmiu do të vdes në munges tëushqimit dhe kujdesit.DASHJA EVENTUALE```````````````````````````````````````
    • 209Dashja eventual ekziston atëhere kur kryesi ka qenë i vetdijshëm sepër shkak të veprimit apo mosveprimit mund të shkaktohet pasoja endaluar, mirëpo me vetdije është dakorduar që ajo të shkaktohet.( neni 15.par.3.KPPK).Dallimet në mes të dashjes dirkete dhe eventuale.`````````````````````````````````````````````````````````````````````Dashja eventuale ka ngjashmëri me dashjen direkte, mirëpo ka edhedallime kualitative në sferën e vetdijës, e aq më tepër në sferën evullnetit-dëshirës lidhur me pasojën e shkaktuar.Te dashja eventuale ndryshe nga dashja direkte , kryesi me veprimete veta nuk ka për qëllim që të shkaktojë pasojën e caktuar që ështëtipare e veprës së ndaluar, madje shkaktuarjen e saj nuk e parashefsi të sigurt, mirëpo është i vetdijshëm se me ndërmarrjen e veprimit tëcaktuar krijohet një mundësi e madhe , një rrezik i madh se dotëkruhet ajo vepër dhe do të shkaktohet edhe ajo pasojë, të cilën eparashef si të mundshme, por të cilën nuk e dëshiron.Te dashja eventuale pasoja e shkaktuar nuk është ajo të cilën ai edëshiron, mirëpo ai llogarit, supozon me një probalitet të madh, menjë mundësi të madhe se ajo vepër do të shkaktohet dhe përkundërkësaj ai pajtohet, pranon që të shkaktohet edhe ajo pasojë në mënyrëqë ta realizojë qëllimin e vet kryesor.P.sh.personi A.shkrep me revoleme qëllim që ta vras personin B.që është duke vozitur automobilin në
    • 210të cilin ndodhet edhe personi C.Personi A. Nësituatën e dhënë është ivetdijshëm se mund ta godas edhe personin C, apo me vrasjen epersonit A. Do të shkaktohet edhe vdekja e personit C.për shkak tërrokullisjes së automobilit mirpo nuk abstenon nga qëllimi itj.Personi A.me qëllim që ta privoj nga jeta personin B.i qetë helm nëpije edhe pse e dinë se nga ajo gotë mund të helmohet edhe ndonjiperson tjetër.Edhe kjo form e fajit përbëhet prej dy elemnteve : elemntit intelektualapo i vetdijës dhe elemnti volitiv apo i dëshirës.1.Elementi intelektual apo i vetdijes te dashja eventuale```````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Ekziston kur kryesi është i vetdijshëm, supozon se nga veprimi apomosveprimi i tij mund të shkaktohet pasoja e ndaluar, nga kjorezulton se te dashja eventuale kryesi shkaktimin e pasojës e shefvetëm si të mundshme.Nëse kryesi shkaktimin e pasojës nuk e shef si të mundshme nukmund tëë bëhet fjalë për dashje eventuale por eventualisht përpakujdesi pa vetdije.Gjithashtu nuk mund të konsiderohet se veprapenale është kryer me dashje eventuale nëse kryesi ishte i sigurt sepasoja do të shkaktohet.Te dashja eventuale, përveç dilemës lidhur me mundësinë eshkaktuarjes së pasojës, dilema apo dyshimi mund t’i referohet edheçdo rrethane e cila është tipare e veprës penale tëcaktuar.D.th.dashja eventuale ekziston edhe atëhere kur kryesi i
    • 211veprës nuk ka parafytyrim të qartë për ndonji tipare të veprës penale ,por e parashef vetëm si të mundshme.Psh te vepra penalekeqpërdorimi seksual i personave nën moshën 16.vjeçare ,kryesi nukështë i sigurt se i mituri i ka 16.vjeç,mirëpo e parashef mundësinëdhe llogaritë në te dhe nëse nuk i ka 16.vjeç kryen veprën penale.Vetdija mbi mundësinë e shkaktuarjes së pasojës së ndaluarpjesërisht është e njejt ë me vetdijen te dashja direkte,përkatsishtedhe te dashja direkte edhe te dashja eventuale kryesi është ivetdijshëm, mirëpo te dashja direkte kryesi është i sigurt se ajo do tëshkaktohet, ndërsa te dashja eventuale kryesi nuk është i sigurt , pore parashef si të mundshme.Elementi volitiv apo i vullnetit te dashja eventuale````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Elementi volitiv te dashja eventuale shprehet kur kryesi pranon, jeppëlqimin apo lejon që të shkaktohet pasoja e ndaluar .Kryesi është ivetdijshëm për mundësinë e shkaktimit të pasojës së dëmshme , tëcilën për ndryshe nuk e dëshiron, mirëpo të cilën e pranon si një llojçmimi me qëllim të realizimit të qëllimit të tij kryesor.Te dashja eventuale nuk është fjala për moskujdes, madje nuk ështëfjala as për ndonjë vlerësim të gabuar, përkundrazi, këtu kryesi merastin e veprimit apo të mosveprimit të tij e pranon pasigurinë,gjendjen e rrezikut dhe pasojën eventuale që do të shkaktohet.
    • 2123.Përgjegjsia penale dhe ndëshkimi te veprat penale të kryera me dashje direkte dhe eventuale ````````````````````````````````````````````Sipas KPPK, për veprat penale të kryera me dashje , kryesi gjithëherpërgjigjet penalisht, pa marr parasysh se vepra penale është kryerme dashje direkte apo eventuale, madje kodi nuk bënë kurfar dallimeparimore për veprat penale e kryera me këto dy forma të dashjes.Mirëpo në teori dhe në praktikë, në të shumtën veprat penale tëkryera me dashje direkte konsiderohen më të rënda se veprat penaletë kryera me dashje eventuale.Mirëpo, në praktikën gjyqësore ndeshim edhe aso raste kur kryesi, icili kryen vepër me dashje eventuale, për shkak të qëndrimit të tij ndajpasojës, e sidomos për shkak të paskrupullësisë dhe vrazhdësisë qëmanifestohet ndaj viktimës, është shumë më i rrezikshëm se personiqë kryen veprë penale me dashje direkte, për këtë arsye meritonedhe ndëshkim më të rëndë.4.Dashja direkte dhe eventuale , si tipare e figurës së veprës penale```````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Në shumicën e rasteve , si tipare të figurës së veprës penale,kodipenal nuk parashef dashjen direkte apo eventuale me të cilat mund tëkryhet vepra e caktuar ,Ligji psh. te vrasja thotë”kush tjetrin e privon nga jeta do tëdënohet...., nga ky formulin rezulton se nuk përmend asnjë lloj
    • 213dashje, me këtë është mbuluar edhe dashja direkte edhe ajoeventuale.Kjo don të thot se cdo vepër penale mund të kryhet edheme njërën edhe me formën tjetër të dashjes , vetëm nëse përshkrimiligjor është ashtu i konstruktuar që përjashton dashjen eventualePsh. vepra penale e marrjes së sendit të huaj , veprat penale tëvjedhjes, veprat penale të lajmërimit të rremë , mund të kryhet vetëmme dashje direkte,Veprat penal kundër sigurisë në komunikacion nuk mund të kryhenme dashje direkte por vetëm me dashje eventual, pastaj vepratpenale trajtimi i pandërgjegjshëm mjekësor, pastaj mosdhënia endihmës mjeksore mund të kryhen vetëm me dashje eventuale.Pse këto vepra penale mund të kryhen vetëm me dashje evntuale?.Sepse nëse kryesi edhe te vepra e par edhe te vepra e dytë kishtepër qëllim ta privoj nga jeta dikend atëhere do të realizoheshin tiparete veprës penale të vrasje edhe te njëra edhe te tjetra.Nëse personi A. me automjetin e tij ju ka vërsulur personit B( viktimës) të cilin e kishte në shënjetër ta privoj nga jeta këtu nukbëhet fjalë për delikt të komunikacionit por për vepër penale tëvrasjes, e njeta gjë ndodhë edhe te mosdhënja e ndihmës mjeksore,nëse në dashjen e mjekut ka qenë privimi nga jeta i të smuarit dukemos i dhënë ndihmën mjeksore, atëhere realizohet figura e veprëspenale të vrasjes e jo mosdhënja e ndihmës mjekësore.5.Qëllimi dhe motivi, si tipare subjektive të veprës penale
    • 214````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Te një numër i veprave penale ligji parashef si tipare të veprës penale, si elemente konstituive të saj qëllimin apo motivin me të cilin mundtë kryhet vepra penale.1.Q Ë LL I M I````````````````````````````````````QëLLIMI Është ngusht i lidhur me termin cak.Caku është fenomenobjektiv fizik i jashtëm.Qëllimi në fakt është një parafytyrim përpasojën e veprës penale, çdo vepër penale që kryhet me dashjetsypozohet se është kryer me qëllim të caktuar.Zakonisht qëllimi nuk bënë pjesë në nocionin e dashjes , përkatsishtnuk konsiderohet si element i domosdoshëm i veprës penale.Kështu,p.sh. do të konsiderohet se ëshë kryer vepra penale e fyerjes me vetfaktin se ndokush i drejton tjetrit fjalë fyese apo në ndonjë mënyrë epërbuzë, pa marr parasysh se a ka ekzistuar qëllimi që ta fyej tjetrin.Mirëpo në disa raste , për tu konsideruar se është kryer vepra penalee caktuar nuk mjafton vetëm dashja, por me ligj shprehimisht ështëparaprë që vepra penale të jetë kryer me qëllim të caktuar (dolluscoloratus).P.sh. vepra penale e vjedhjes (neni 252 i KPPK) konsiderohet seështë kryer vetëm nëse kryesi, pasurinë të lujtshme e ka marr meqëllim që tapërvetsoj në mënyrë të kundërligjshme.Poqese kryesikëte vepër nuk e ka kryer me këte qëllim, atëhere nuk do të ekzistoj
    • 215vepra penale e vjedhjes , por mund të ekzistoj vepra penale emarrjes së pasurisë së huaj të parashikuar nga neni 258. të KPPK.Apo vepra penale falsifikimi i parasë (neni 244 i KPPK), konsiderohetse sëhtë kryer , vetëm po qe se falsifikimi i parasë është bërë meqëllim që ta vëjë në qarkullim si të vërtet.2.M O T I V I`````````````````````````````Motivi është komponent psikologjike e jetës shpirtërore e cila eshtynë personin të ndërmarr veprimin e caktuar.Motivi sikundër qëllimi , gjenden jashtë dashjes, vepra penalekonsiderohet se është kryer me dashje pa marr parsysh se a ështëkryer me motiv të caktuar.Mirëpo në legjislacionin penal disa veprapenale konsiderohet se ekzistojnë vetëm nëse janë kryer me motivetë caktuara.Psh. vepra penale e vrasjes nga motivet racore,nacionale apo fetare vrasja e rëndë nga motivet e hakmarrjes sëpaskrupullt apo nga motivet tjera të ulëta ( neni 147 pika 6. 9 tëKPPK) dhuna nga motivet armiqsore , veprat penale të terrorizmit etj.Nëse këto vepra nuk janë kryer nga motivet e caktuara , atëhereështë fjala për vepra tjera penale.Nga kjo mund të konkludojmë se nëdisa raste të parapara shprehimisht me ligj , motivi shfaqe si elementkonstituiv i veprës penale , e nëse motivi nuk është i paraparë sielement kualifikues i veprës penale ai mund të merret qoft si rrethanëlehtsuese apo rënduese me rastin e matjes së dënimit ( neni 64. tëKPPK).
    • 216Tani me dispozitat e KPPK, nuk është paraparë si vepër e cilësuarvrasja nga motivet e gjakmarrjes, mirëpo vrasjet e tilla ndodhinshpesh në rrethanat kosovare, në këto situata me rastin e matjes sëdënimit motivi do të merret si rrethanë rënduese .6.LLOJET E POSAÇME TË DASHJES```````````````````````````````````````````````````````````Pamë se kkodi penal parashef dy lloje dashjes, ate direkte dheevntuale,ndërsa ai nuk njeh forma tjera të dashjes, mirëpo ekzistojnëedhe forma tjera të posçme të dashjes të cilat kanë rëndësi përpraktikën gjyqësore dhe merren si rrethana rënduese apo lehtësueseme rastin e matjes së dënimit të tilla janë dashja e caktuar;; dashja epërgjithshme; dashja alternative; dashja e paramenduar apo meparamendim dhe dashja e atçasshme e papritshme.DOLUS DETERMINATUS( dashja e caktuar).````````````````````````````````````````````````````Dash. E cak. Shprehet në rast kur kryesi i ka paraparë pasojat dhetiparet e tjera të figurës së veprës penale , kjo formë edashjespërputhet në tëresi me dashjen direkte.DOLUS GENERALIS( dashja e përgjithshme`````````````````````````````````````````````````````````````````````Shprehet në rastet kur kryesi e kryen veprën penale me një dashje tëpacaktuar, ai veprën e kryen me qëllim që të shkaktoj pasojën e cila
    • 217në vetdijën e tij nuk është e përcaktuar konkretisht.Psh. dikush eqëllon dikend me mjet të fort nuk e din se çfar ;lëndimi do tëi shkaktojtë rënd apo të fort.DOLUS PRAEMEDITATUS (Dashja e paramenduar) dhe DOLUS REPENTINUS( dashja e atëcasëshme papritmas) `````````````````````````````````````````````````````````````````````Dashja e paramenduar ekziston në rastet kur vendimi për të kryervepër penale lind mjaft kohë para se të kryhet ajo, kryesi megakftohësi me mndësi të gjatë kohore ka menduar para se të kryejveprën penale.Te dashja e atçasëshme kryesi merr vendim në çast aty për aty( nëafekt në situatën e dhënë)DOLUS ANTECEDENS( dashja në të njetën kohë me veprimin)DHE DOLUS SUBSEQUENS( dashja krijohet pas kryerjes së krimit)``````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Dolus antecedens , dashja lind në të njetën kohë me veprimin,ndërsa te dolus subsequens, dashja shkaktohet pas veprimt tëkryerjes dhe kjo zakonisht ndodhë me pranimin e pasojës e cila ështëshkatuar nga pakujdesia apo rastësisht, kjo form nuk është faredashje meqë dashja duhet të ekzistoj në të njetën kohë me veprimin,mirëpo kjo mund të merret si rrethanë rënduese me rastin e matjes
    • 218së dënimit.P.sh. dikush dikend e mbyll nga pakujdesia, më vonë këtëe vëren, por edhe më tej e mbanë të mbyllur.DOLUS ALTERNATIVUS(dashja alternative)`````````````````````````````````Dashja alternative është një lloj i veçant idashjes së papërcaktuar, nësituata të këtilla kryesi parashef mundësinë e realizimit të dy apo mëshumë pasojave , mirëpo varsisht nga rrjedha e ngjarjes mund tërealizohet vetëm njëra apo tjetra pasojë( njëra përjashtontjetrën)>psh.dikush gjuan me gur dikend i cili mbanë në dorë vaze tëçmueshme këtu alternativisht ekzistojnë dy mundësi: lëndimi truporapo dëmtimi i sendit, apo personi A. Gjuan me gurë personin B. Por egodet personin C.P A K U J D ESI A````````````````````````````````````````````Pakujdesia ( culpa) është forma e ditë e fajit dhe për nga intensiteti ipërgjgjsisë penale është fomë më e lehtë e fajsisë.Marrë në prgjithsi,në aspektin e së drejtës penale, pakujdesia ekziston atëhere kurkryesi nuk edëshiron pasojën e shkaktuar, përkatsisht kur pasojashkaktohet kundër vulnetit të tij.Me pakujdesi shkatohet pasoja e dëmshme (vepra penale)e cila kamundur të mos shkaktohet po të ishte kryesi më i kujdesshëm.Në të drejtën penale pakujdesia përcaktohet sipas kriterit objektiv dhesubjektiv.
    • 2191. Sipas kriterit objektiv, konsiderohet se nji person kryen vepër ngapukujdesia në rastet kur nuk i respekton kërkesat e shoqërisë që tëjetë në masë të duhur i kujdesshëm.2.Sipas kriterit Subjektiv, konsiderohet senjë person kryen vepërpenale nga pakujdesia në rastet kur nuk i ka respektuar kërkesat eshoqërisë që të jetë i kujdeshëm edhe pse sipas aftësive mendoredhe fizike ka mundur të ishte i kujdesshëm dhe kështu të mosshkaktohej pasoja e ndaluar- e dëmshme.Kodi i PPK,( neni 16.par. 1 ) i njeh dy lloje të pakujdesisë ,pakujdesinë me vetdije apo mendjelehtësia dhe pakujdesinë pavetdije apo nga neglizhenca.Këto dy lloje të pakujdesisë dallohen sipas elementit të vetëdijes apoelementit intelektual.Ndërsa dalohen nga dashja , ngase në asnjërënformë të pakujdesisë nuk shprehet dëshira apo vullneti për tëshkaktuar pasojën e ndaluar në botën e jashtme.2.PAKUJDESIA ME VETËDIJE````````````````````````````````````````````````````Pakujdesia me vetdije apo mendjelehtësia(luxuria) është e rregulluarme dispoziat e nenit 16.par.1. e jo par.2. siç thot prof. Ismeti ,tëKPPK, ku thuhet” Personi vepron me pakujdesi të pavetdijshme kurnuk është i vetdijshëm se pasoja e ndaluar mund të shkaktohet si
    • 220rezultat i veprimit ose mosveprimit të tij, por me mendjelehtësimendon se ajo nuk do tëshkaktohet apo se ai do të mund taparandalojë shkaktimin e saj.Ja disa shembuj ku mund të bëhet fjalë për pakujdesinë me vetdije,psh.mjeku e operon pacinetin duke mos i aplikuar të gjitha masatdezinfektuese , duke menduar se edhe pa këto masa çdo gjë do tëpërfundoj mësë miri, ndokush në pushim verorë kur është vapë emadhe dhzë zjarrin duke menduar se nuk do të lejoj përhapjen e tijdhe leht do ta fikë.Puntori e dinë se me hudhjen e duqit të cigares nëpodrum në grumbullin e letrave mund ta shkaktoj zjarrin , mirëpomendon se letrat janë të lagëta dhe cigarja së shpejti do të fiket dheçdo gjë do të jetë në rregull, mirëpo megjithate vie gjer kezjarri.Ndokush pavemendshëm luan me armë në dhomë ku ka edhenjerëz tjerë dhe dikend e plagos etj.Karakteristikë i pakujdesisë me vetdije është se kryesi nuk e dëshironpasojën e ndaluar, madje as nuk e pranon, nuk dakordohet meshkaktuarjen e saj, kryesi në rastin e pakujdesisë me vetdijeshpreson se nuk do të shkaktohet pasoja e ndaluar, përkatsishtveprimin e ndërrmer me bindje se do t’i shmanget pasojës, do taparandaloj .P.sh. shoferi i cili ka përvojë të gjatë në vozitje e drejtonautomobilin nëpër rugë të mbuluar me akull me një shpejtësi tëmadhe me bindje se nuk do të shkaktoj aksident duke u mbështeturme përvojën e tij apo çdo penges eventuale në rrugë do ta evitoj pormegjithate shkakton aksident komunikacioni.
    • 221Te kjo pakujdesi personi nuk do ta ndërmerrte veprimin e kryerjes pota dinte me siguri se pasoja do të shkaktohet( po ta dinte se do tëshkaktoj aksident ai ndoshta fare nuk do ta voziste automobilin).Kjo formë e fajit përbëhet prej dy elemnteve :1.Prej vetdijes mbi mundësinë e shkaktimit të pasojës dhe ,2.Shpresës apo bindjes se do të mund ta parandaloj shkaktimin epasojës, apo pasoja nuk do të shkaktohet fare.-Vetëdija mbi mundësinë e shkaktimi të pasojës së ndaluar kryesishtduhet t’i përfshijë të gjitha tiparet e veprës penale.Konsiderohet se personi ka vepruar nga pakujdesia me vetdije kur kaqenë i vetdijshëm se me ndërmarrjen e veprimit mund të shkaktohetpasoja e ndaluar, mund të kryhet vepra penale.Sipas disa autorve elementi i vetdijes te veprat penale ngapakujdesia me vetdije është i njëjt sikurse te dashja eventuale.Ndërsa autorët tjerë mendojnë se elementi i vetdijes apo intelektualerrënjësisht dallon nga elementi i vetdijes apo intelektual i dashjeseventuale.Te dashja eventuale kryesi parashef mundësinë e pasojës si të sigurtdhe përkundër kësaj ndërmerr veprimin e kryerjes dhe takordohet qëtë shkaktohet pasoja e ndaluar –që të kryhet vepra penale.
    • 222Te pakujdesia me vetdije –mendjelehtësia, kryesi vetëm parashef sitë mundshme , supozon se nga veprimi i tijmund të shkaktohetpasoja e ndaluar, mund të kryhet vepra penale, mirëpo gjithher ështëi bindur , shpreson se do ta parandaloj, do ta pengoj shkatuarjen epasojës, apo pasoja vetvetiu nuk do të shkaktohet.Pra te pakujdesiame vetdije, ndryshe nga dashja eventuale , kryesi nuk është i sigurtse do të shkatohet pasoja. Nga kjo rezulton se shkalla e sigurisë sëshkaktuarjes së pasojës është më e madhe te dashja eventuale nëkrahasim me pakujdesinë me vetëdije.2.Shpresa apo bindja e kryesit se do të mund të parandaloj; shkatuarjen e pasojës, apo se pasoja nuk do të shkaktohet````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````:shtë elemnt volitiv i pakujdesshëm me vetdije, i cili manifestohet meqëndrimin negativ të kryesit ndaj veprës së mundshme.-shpresa apo bindja se pasoja nuk do të shkaktohet apo shkaktuarjene pasojës do ta parandalojë, duhet të mbështetet në dy supozime .a/.Supozimi i parë mbështet në faktin se kryesi shpreson se meaftësitë e veta do të mund ta parandalojë shkaktuarjen e pasojës,dheb/.Supozimi i dytë mbështet në shpresën se sipas rrejedhës sëlogjikshme të veprimit dhe të rrethanave të rastit konkret, pasoja endaluar nuk do të shkaktohet. Kjo shpresë apo supozim se pasojanuk do të shkaktohet , duhet mbështetur në rrethana dhe fakte reale,
    • 223e jo të jetë ndonjë shpresë e thatë e tij , psataj ndonjë mbështetje nëfatin , ndonjë kalkulim i tij iracional.Psh. një gjykatë kroate të pandehurin e ka shpallur fajtor për shkak tëveprës penale të rrezikimit të komunikacionit e kryer me dashjeevntuale, gjykata e shkallës së dytë e ndryshon cilësimin juridik dhekonsideron se vepra penale është kryer nga pakujdesia me vetdije.Gjykata Supreme pranon qëndrimin e gjykatës së shkallës së parë sevbepra penale është kryer me dashje eventuale, nga se bëhet fjalëpër personin i cili për her të parë kishte në dor një kamion prej8.tonësh me një rimorkio prej 10.tonësh në një teren shumë të rëndë,i përgjumur dhe kishte pirë edhe alkool.Këto faktet shpien nëpërfundim që kryesi në asnjë mënyrë nuk ka mundur të presë se nukdo të shkaktohet pasoja apo se ate do të mund ta evitoj.4.PAKUJDESIA PA VETËDIJE``````````````````````````````````````````````````Pakujdesia pa vetdije apo neglizhenca ekziston kur personi nuk ështëi vetdijshëm se pasoja e ndaluar mund të shkaktohet si rezultat iveprimit ose mos veprimit të tij, edhe pse në rrethanat dhe sipasvetive të tij personale ka mundur të ishte i vetdijshëm për këtëmundësi( neni 16.par.3 të KPPK).Te pakujdesia pavetdije nukekziston as komponenta inelektuale e as ajo volitive ( e dashjes).P.sh. diksuh plagos personin të cilin fare nuk e ka parë duke ehedhur ndonjë objekt nga dritarja, apo dikush e vret personi në gjahëi cili ishte pas kaqube dhe të cilin fare nuk e ka parë, dikush dikujtnga odrinanca e tij në vend të ilaqit i jep helmin, ose dikush duke u
    • 224tallur me dikend me topa bore e lëndon rëndë dikend, dikush kalidhur kalin për druri ai trembet dhe lëndon ndonjë fëmi etj.Në literaturën e së drejtës penale, veçanarisht në atë të huaj, njihetshkallëzimi i pakujdesisë në:a/. Pakujdesi të rëndë( culpa lata ku pasoja e dëmshme ka mundur tëshifet nga çdo njeri mesatar;b/.pakujdesia e lehtë (culpa levis, ku pasoja e dësmshme ka mundurtë shifet nga njeriu i kujdesshëm) dhe ,c/.pakujdesia shumë e lehtë (culpa levisima ku pasoja e dëmshme kamundur të parashifet nga njeriu veçanarisht i kujdesshëm).Këtë llojndarje legjislacioni ynë penal nuk e njef, por kjo rrethanë mund tëmerret parasysh me rastin e matjes së dënimit.5.DALLIMI I PAKUJDESISË PA VETDIJE NGA RASTI````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Në të drejtën penale konsiderohet se ekziston rasti ( casus) atëherëkur një person e shkakton pasojën e ndaluar të cilën , sipasrrethanave objektive nuk ka qenë i obliguar ta parashof, kurse sipasvetive dhe aftësive të tija nuk ka mundur ta parashohë.Psh.personirrëshqet në rrugë dhe e lëndon rëndë diken, ose puntori duke puniarnë skele i shpëton nga dora drrasa dhe e lëndon rënd dikendposhtë.për të ekzistuar rasti duhet plotësuar elementet objektive,nëse sipas rrethanave në të cilat kryesi kavepruar , nuk ka qenë idetyruar dhe nuk ka mundur të jetë i vetdijshëm se mund tëshkaktohet pasoja e ndaluar, ndërsa sipas kritereve subjektive, kryesinë rrethanat e rastit konkret, sipas aftësive dhe vetive të tia , nuk ka
    • 225qenë i detyruar dhe nuk ka mundur të jetë i vetdiijshëm se ngaveprimi apo mos veprimi i tij und të shkaktohet pasoja e dëmshme .6.PAKUJDESIA PROFESIONALE``````````````````````````````````````````````````````Pakujdesia profesionale s;shtë pakujdesi e personit , i cili gjatëushtrimit të profesionit apo zejes së tij , është i detyruar të jetë më’ ikujdesshëm se sa njerzit e tjerë.Konsiderohet se vepra penale ështëkryer nga pakujdesia profesionale nëse personi gjatë ushtrimit tëprofesionit , detyrës apo zejes, nuk ka treguar në atë masë kujdesqëkërkohet gjatë ushtrimit të profesionit të tij dhe për shkak tëmungesësë së kujdesit të duhur është shkaktuar pasoja endaluar.Kodi ynë penal nyk parashef norma të posaçme me të cilatrregullohet çështja e përgjegjsië penale te veprat penale që kryhennga pakujdesia profesionale.Mirëpo kryesit kjo rrethanë mund t’imerret si rënduese me rastin e matjes së dënimit.7.PËRGJEGJëSIA PËR VEPRAT E KRYERA NGA PAKUJDESIAPër veprat penale të kryera me dashje, kryesi gjithher konsiderohetpenalisht përgjegjës dhe dënohet.Kurse në rast se vepra penalekryhet nga pakujdesia , kryesi zakonisht nuk dënohet, por dënohetvetëm përjashtimisht edhe atëhere kur me ligj shprehimisht ështëparaparëse kryesi do të dënohet edhe për veprat penale të kryearnga pakujdesia.
    • 226Shikuar në përgjithsi , sipas Kodit tonë penal, për pakujdesi dënohenkryesit e veprave pena;le kundër shëndetit të njeriut, kundër sigurisësë përgjithshme të njerëzve dhe të pasurisë së trafikut publik, madjepër veprta penale nga pakujdesia e personave që ushtrojnëfunksione të rëndësishme si dhe veprat penale kundës jetës dhetrupit .Lidhur me ndëshkimin,Kodi ynë penal nuk bënë dallim nëse ështëkryer vepar penale me pakujdesi me vetdije apo pa vetdije, dallimemund të ketë vetëm me rastin ematje së dënimit.Pakujdesia mevetdije konsiderohet si formë më e rëndë e pakujdesisë, mirëpondonjëher pakujdesia pa vetdije mund të jetë shumë më e rëndë seajo me vetdije.PËRGJEGJSIA PËR FORMAT E KUALIFIKUAR Të VEPRAVE PENALE`````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Në praktikë janë të njohura rastet që kryesi kryen një veprë penale ,dhe nga ajo vepër shkaktohet pasoja më e rëndë nga ajo që kadashur të shkaktohet dhe e cila zakonisht shkaktohet.E drejta penalei ndanë ato raste ke të cilat vie gjer ke pasoja më e rëndë,përkatsisht që karakterizohen me rrethana të posaçme dhe për atoraste parashef dënime më të rënda.1.P.sh. kur dikush i shkakton tjetrit plagosje të rëndë trupore, atëherenga kjo vepër mund të rezultoj edhe vdekja e të lënduarit.Në këtorrethana është shkatuar pasoja e cila ëshë më e rëndë nga ajo qëzakonisht shkaktohet.
    • 2272.Nga ana tjetër nëse dikush kryen vepër penale , p.sh. gjat kohës sëluftës apo mobilizimit, atëhere kjo vepër është kryer në rrethana tëjashtzakonshme.Nga ky përkufizim del se në të drejtën penale njihen dy lloje tëveprave penale të kualifikuara.Veprat penale të kualifikuara mepasoja më të rënda dhe vepra penale të kualifikuara me rrethana tëposaçme.PËRGJEGJËSIA PËR VEPRAT PENALE TË KUALIFIKUARA ME PASOJË ME TË RËNDË ``````````````````````````````````````````````Rastet e veprave penale të kualifikuara me me pasoja më të rënda ,në mënyrë parimore , si institut i përgjithshëm janë paraparë në nenin17 i cili nen thotë: Nëse kryerja e një vepre penale shkakton pasoja tetë cilat e tejakalon qëllimin e kryerësit dhe për këtë ligji parashikonnjë dënim më të rëndë, dënimi më i rëndë mund të shqiptohet në rastse posoja i atribohet pakujdesisë së kryesit.Nëse pasoja më e rëndë ka qenë e rastit , dënimi më i rëndë iparashikuar nuk mund të shqiptohet edhe pse ekziston vepra më erëndë .Psh.nëse personi A.me dashje i shkakton lëndim të rëndë truporpersonit B, i cili nga këto lëndime vdes, atëhere personi A. Do tëndëshkohet me dënim më të ashpër të parashikuar, vetëm nëse ai
    • 228në raport me vdekjen ka vepruar nga pakujdesia qoft me vetdije apopa vetdije.Në të kundërtën nëse vdekja e personit B.ka qenë e rastësishmedhe nuk mund t’i atribohet pakujdesisë së kryesit, personi A.mund tëdënohet vetëm me atë dënim që është i parashikuar për lëndim tërëndë trupor.Kodi penal nuk bënë dallimin lidhur me ate se athua vepra penalethemelore është kryer me dashje apo nga pakujdesia.a/Rastet kur vepra thmelore është kryer me dashja ndërsa pasoja mëe rëndë nga pakujdesia, p.sh. nëse për shkak të lëndimit të rëndëtrupor i lënduari vdes neni 154.par.4. të KPPK.( jo neni 147)b/. Rastet kur vepra enale themelore është kryer nga pakujdesia poredhe pasoja më e rëndë është sjhkaktuar nga pakujdesia, veprapenale e rrezikimit të trafikut publik neni 297.par.4. dhe 5.Veprat penale kundër shëndetit publik, siç janë trajtimi ipandërgjegjshëm mjekësor ( neni 219, par.4 dhe 5) , pastaj ushtrimi ikundërligjshëm i veprimtarisë mjekësore ( neni 221 par.2. etj).VEPRA PENALE E KUALIFIKUAR DHE BASHKIM VEPRASH PENALEArsyeshmëria penalo juridike i veprës penale të kualifikuar me pasojën më të rëndë
    • 229```````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Po të mos ekzistonin dispozita të posaçme për përgjegjësinë përpasojën më të rëndë, në shumë raste do të ekzistonin dy veprapenale në bashkim ideal.Psh. vdekja nga pakujdesia e personit të dhunuar , do të duhej tëkualifokohej si vepër penale e dhunimit dhe vepër penale e vrasjesnga pakujdesia në bashkim ideal, apo shkaktimi vdekjes i njëpersonin me bartjen e smundjeve ngjitëse nga pakujdesia do të ishtekualifikua si vepër penale e bartjes së smundjeve ngjitëse ngapakujdesia dhe veprës penale të vrasje nga pakujdesia në bashkimideal.Duke i aplikuar dispozitat për përgjegjsinë për pasoja më tërënda në të gjith këto raste ekziston vetëm një vepër penale edhe ateajo më e rënda , ndërsa përjashtohet ekzistimi i bashkimit ideal.PËRGJEGJËSIA PENALE PËR VEPRAT PENALE TË KUALIFIKUARA ME RRETHANA TË POSAÇMENë disa raste nëse vepra penale në rrethana të caktuar të paraparame ligj, ajo vepër penale fiton atributin e veprës penale më tërrezikshme , mëtë rëndë, e cila në të drejtën penale quhet vepërpenale e kualifikuar me rrethanë të posaçme.Kështu psh, është paraparë dënim më i rëndë nëse vepra penaleshkretërim apo vjedhje e pyjeve nga neni 284 dhe 285 (286 dhe 287ështëe shkruar gabimisht) të KPPK,është kryer në pyellin e mbrojtur,në parkun nacional ose në pyjet tjera me destinim të posaçëm.
    • 230Rrethanat të cilat veprën penale e bëjnë të kualifikuar zakonisht ireferohen: mënyrës së kryerjes,vendi dhe koha e kryerjes , objektndaj të cilit është drejtuar veprimi etj.P.sh.te vepra penale e vjedhjes neni 253 par.1.pika 1-4 thuhet nësevepra është kryer duke e thyer me forcë ndërtesat e mbyllura ,dhomat, arkat në mënyrë posaçërisht të rrezikshme apo të vrazhdë,duke shfrytëzuar gjendjen e krijuar si rezultat i zjarrit, vërshimeve apofatkeqsive të tjera , duke shfrytëzuar paaftësinë ose gjendjen tjetër tërëndë të personit tjetër, konsiderohet se sëhtë kryer forma e rëndë ekësaj vepre penale .Këtu pra mënyra e kryerjes dhe rrethanat tjeraparaqiten si rrethana të cilat kësaj vepre i japin atributin e veprëspenale më të rrezikshme, më të rëndë.Te vepra penale e vrasjes nëse ajo është kryer nga interesi, ngamotivet e ulëta, apo nga hakmarrja e apskrupult, atëhere në kët rastemotivi nga i cili është kryer vrasja paraqitet si rrethanë e cila vrasjessë caktuar i jep karakterin e formës së kualifikuar të kësaj veprepenale.Konform parimit të legalitetit vepra penale e kualifikuar me rrethana tëposaçme mund të konsiderohet se ekziston vetëm atëhere kur ajorethanë shprehimisht është paraparë me ligj si tipare përbërëse eveprës penale themelore.Vepra penale e kulaifikuar me rrethanë të posaçme zakonisht kryhetme dashje , mirëpo mund të kryhet edhe nga pakujdesia qoft mevetëdije apo pa vetdije.
    • 231Vepra penale e kualifikuar me rrethana të posaçme kryhet me dashjekur kryesi krahas veprës themelore ka qenë i vetdijshëm edhe përrrethanat e posacme të cilat veprën e bëjnë më të rrezikshme dhe kadëshiiruar që ajo vepër të kryhet pikërisht në ato rrethana.Nga pakujdesia me vetdije, kur kryesi supozon se veprën është dukee kryer në ndonji rrethanë që veprën e bëjnë të rrezikshme, mirëpolehtë mendon se ajo rrethanë nuk ekziston, apo kur nuk është ivetdijshëm se veprën penale sëhtë duke e kryer në rrethana tëtilla( pakujdesia pa vetdije) .L A J TH I M I ``````````````````````````````````Lajthimi (error) rëndomt definohet si parafytyrim i gabuar apo, jo idrejt për ndonjë rrethanë, Nëse ky parafyturim i gabuar i përketndonjë rrethana reale , atëhere lajthimin e tillë e quajmë lajthim nëfakt.LAJTHIM NË FAKT `````````````````````````````````````Lajthimi në fakt sipas dispozitave të nenit 18.të KPPK, ekziston kurkryesi në kohën e kryerjes së veprës penale nuk ka qenë i vetdijshëmpër ndonji nga tiparet e saj të caktuar me ligj, apo kur gabimishtmendon se ekzistojnë rrethanat sipas të cilave , po ekzistonin atofaktikisht, ajo vepër do të lejohet.
    • 232Në të drejtën penale dallohen dy lloje të lajthimit në fakt edhe atelajthimi në fakt në kuptimin e ngusht dhe lajthimi faktik në kuptimin egjërë.1.Lajthimi faktik në kuptimin e ngusht, lajthimi në fakt në kuptimin engusht ekziston kur kryesi ka parafytyrim të gabuar për ndonjërrethanë e cila hy në figurën e veprës penale, ose kryesi nuk di përndonji rrethanë , tipare e cila në ligj është përcaktuar si elementkonstitutiv i veprës penale.Lajthimi i këtillë mund t’i përket veprimit të kryerjes, pasojës, objektittë veprimit, kauzalitetit dhe të gjitha rrethanave të tjera , të cilat meligj janë të parapar si elemente të figurës së caktuar së caktuar tëveprës penale.Psh. lajthimi në fakt në kuptimin e ngusht ekziston kur personi A.Nuk e dinë se është i infektuar andaj me rastin e aktit seksual einfekton personin B.Personi A. Merr sendin e huaj të lujtshëm duke menduar se ai ëshë ibraktisur, dikush ka marrëdhënie seksuale me personin të moshës14.vjeqare se ajo ëshë mbi moshën 14 vjeqare, mjekut i përzihenanalizat e dy personave të smurë , kështu që terapinë që duhetcaktuar njërit, ia cakton tjetrit dhe me këtë ia keqëson gjendjenshëndetsore të smuarit , dy persona kryejnë marrëdhënie seksuale
    • 233duke mos e ditur se janë kusherinjë të shkallës së parë, ( neni 204 tëKPPK) dikush hy në martesë me tjetrin duke menduar gabimisht semartesa e parë ka pushuar( neni 205 të KPPK).Vetëm lajthimi që i përket rrethanave që janë elemente konstituive tëveprës penale është relevante për të drejtën penale dhe vetëm nëkëto raste mund të konsiderohet se vepra penale është kryer nëlajthim në kuptimin e ngushtë.Nëse kryesi ka parafytyrim të gabuar për ndonjë rrethanë e cila nukështë element konstituiv i veprës penale , nuk mund të konsiderohetse ekziston lajthimi në fakt në kuptimin e ngusht, ky lloj lajthimi ështëirelevant për të drejtën penale dhe nuk ndikon fare në fajsinë ekryesit,d.m.th. vepra penale konsiderohet se është kryer dhe kryesipërgjigjet penalisht.Psh. shembull dikush hy në depo me qëllim që të vjedhë oriz mirëporezulton se në thas kishte pasur grurë, apo dikush e fut dorën nëxhepin e huaj për të vjedhë para por nga xhepi merr ari apo sende tëçmueshme, apo vjedhë orën e personit B. Duke menduar se ajoështë e personit C.Në këto raste kemi lajthim në objekt, mirëpo ky lloj lajthimi është iparëndsishëm dhe vepra penale e vjedhjes konsiderohet se ështëkryer, ngase bëhet fjalë për pasurinë e huaj të lujtshme që ështëpërvetsuar në mënyrë të kundërligjshme .Lajthimi në person (error in persona)
    • 234Nëse personi A. Shtënë me armë në njeriun duke menduar se aiështë egërsirë, ati kemi lejthim përkitazi me figurën e veprës.Mirëponëse personi A. Duke e pritur personin B. E vret personin C. Dukemenduar se ai është personi B. Atëhere nuk ka lajthim për tiparet eveprës , ky lajthim në aspektin penalo juridik është irelebant dhepersoni A. Përgjigjet për vrasje me dashje, dhe në rastin konkret janëpërmbushur të gjitha elmentet objektive dhe subjektive , përkundërkëtij lajthimi ai ka qenë i vetdijshëm se po vret njeriun.Mirëpo lajthimido të ishte relevante kur dikush fyen një person që është përfaqsuesdiplomatik i ndonjë shteti në vendin tonë ndërsa kryesi nuk ka diturpër statusin e tij, në këto rrethana ai do të përgjigjet për fyreje tërëndomt, e jo për vepër penale të cënimit të autoritetit të shtetit tëhuaj dhe organiztave ndërkombëtare psh.neni 186. të LPK ( f.261Baçiçi).Ose dikush e vret gruan shtatëzën duke mos e ditur se ajoështë e tillë , në këtë rast kryesi do të përgjigjej për vrasje të rëndomtnga neni 146 e jo për vrasje të rëndë sipas nenit 147.par.1.pika 2. tëKPPK.Pra në këtë rast shihet se lajthimi lidhur me cilësinë, statusin epersonit ndaj të cilit është drejtuar veprimin e kryerjes, në mas tëcaktuar është relevante ngase e ndryshon kualifikimin e veprëspenale.
    • 235Lajthimi në fakt në kuptimin e ngusht dhe lidhja kauzale````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Lidhja kauzale ekziston në rastet kur rrjedha e ngjarjes midis veprimitdhe pasojës nuk zhvillohet ashtu siç e ka paramenduar dhe dëshiruarkryesi, d.m.th. ai nuk mund ta shoh rrjedhën e kauzaliteti në të gjithadetalet.Për vlerësimin e këtij lajthimi është e rëndësishme se a është nëpyetje shmangia e rëndësishme apo e parëndësishme i kauzalitetitreal nga ai i parafytyruar.Vetëm në shmangien të rëndësishme-esenciale kemi të bëjmë me lajthimin e figurës së veprës dhe nukekziston dashja në raport me pasojën.Psh.personi A. Shtënë mearmë në personin B.për ta vrarë atë, mirëpo nga krisma frigohet kalidhe e godet të njetin person i cili vdes nga goditja e kalit ( shmangjeesenciale nga kauzaliteti i parafytyruar, në këtë situatë kryesi do tëpërgjigjej për vrasje në tentativë, ngase lajthimi këtu ka të bëjë vetëmnë realizimin e pasojës, ndërsa veprimi është i vullnetshëm.Kur kemi të bëjmë me shmangje të parëndsishme , lajthimi ëshëirelevante .Psh.personi A. Me qëllim që ta privoj nga jeta personin B.E hudhë në ujë me qëllim të fundosjes, mirëpo ai vdes para se të bienë ujë ngase gjatë rënjes e godet me kokë murin .Aberatio ictus, ekziston atëhere kur kryesi ndërmerr veprimin ndaj njësubjekti apo objekti të caktuar, kurse pasoja shkaktohet ndaj objektitapo subjektitt tjetër.
    • 236P.sh.personi A.shkrep me armë në personin B. Me qëllim që ta privojnga jeta , mirëpo në atë rast e godet personin C.që është gjendurrastsisht aty pranë.Në këtë rast në të drejtën penale konsiderohet sepersoni A..ka kryer dy vepra penale në bashkim ideal .Ndaj personitA, vrasje në tentativë, kurse ndaj personit C. Vrasje nga pakujdesia.Mirëpo nuk dotë konsidrohet aberatio ictus, nëse kryesi ndaj të dyobjekteve ka vepruar me dashje.LAJTHIMI NË FAKT NË KUPTIMIN E GJËRË`````````````````````````````````````````````````````````````````````````Lajthimi në fakt në kuptimin e gjërë ekziston kur ndokush në kohën ekryerjes së veprës penale gabimisht mendon se ekzistojnë rrethanasipas të cilave po të ekzistonin ato faktikisht, ajo vepër penale do tëishte e lejuar.Lajthimi në fakt në kuptimin e gjërë ekziston në rastet kur ndonjiperson ka qenë i vetdijshëm për të gjitha tiparet e veprës penale ,mirëpo ka pasur parafytyrim të gabuar mbi ndonji rrethanë reale , ecila nëse në të vërtetë ekziston ashtu çfar e paramendon , sipas ligjitdo të përjashtohet kundërligjshmëria dhe rrezikshmëria shoqërore eveprës së kryer, kshtu që ajo vepër do të ishte e lejuar.Disa shembuj të lajthimit të këtillë`````````````````````````````````````````````````Psh.polici privon nga liria një person duke menduar se ai ështëpersoni për të cilën është shpallur urdhërarresti, pastaj personi A.
    • 237Tjetërson sendin e huaj që i është huazuar duke qenë në lajthim se aii është falur, personi A. Gabimisht mendon se është sulmuar ngapersoni B. Dhe shtyen në te dhe i shkakton lëndime të rënda truporeapo vrasjen e tij ( mbrojtja e nevojshme putative).Lajthimi në fakt i mënjanuar dhe i pamenjanuar``````````````````````````````````````````````````````````````````````````1.Lajthimi në fakt i menjanuar ekziston në rastet kur kryesi për shkaktë pakujdesisë së tij ka qenë në lajthim.2.Lajthimi në fakt i pamenjanuar ekziston atëhere kur kryesi nuk kamundur dhe as që ka qenë i detyruar të ketë parafytyrim të drejt përato rrethana për të cilat ka qenë në lajthim.Efekti i lajthimit në fakt në përgjegjësi (331)`````````````````````````````````````````````````````````````Lajthimi në fakt i menjanuar dhe i pamenjanuar gjiithherë përjashtondashjen.Së këndejmi , personi që veprën penale e ka kryer nëlajthim nuk mund të konsiderohet se veprën penale e ka kryer medashje.Gjithashtu lajthimi i pamenjanuar përjashton jo vetëmdashjen , por edhe pakujdesinë.Kryesi i cili veprën e kryen nëlajthimin të pamenjanuar nuk është penalisht i përgjegjshëm dhe nukdënohet.Kur është fjala për lajthimin e menjanuar , kryesi mund të jetëpenalisht i përgjegjshëm dhe penalisht i papërgjegjshëm.Meqë , siçpamë , te lajthimi i menjanuar personi veprën e kryen nga
    • 238pakujdesia , atëherë a do të përgjigjet kryesi penalisht apo jo , kjovaret se a parasheh ligji përgjegjësi penale dhe për veprën e kryernga pakujdesia.Psh. në nenin 18.par.2.të KPPK, thot “ Personi që për shkak tëpakujdesisë ka qenë në lajthim, është penalisht përgjegjës përveprën penale të kryer nga pakujdesia kur ligji parashikonpërgjegjsin penale për vepër të tillë”.1.lajthimi në fakt në kuptimin e ngushtë dhe të gjërë, si dhe lajthimi imenjanuar dhe i pamenjanuar, gjithmon përjashton dashjen;2.lajthimi i pamenjanuar në fakt në kuptimin e ngusht dhe të gjërëpërjashton jo vetëm dashjen por edhe pakujdesinë;3.Lajthimi në fakt i menjanuar në kuptimin e ngusht dhe të gjërëpërjashton përgjegjsinë për pakujdesi vetëm në rast se nuk parashefpërgjegjësi për veprën penale nga pakujdesia.LAJTHIMI JURIDIK (331)``````````````````````````````````Lajthimi juridik ( error iuris) përkufizohet si lajthim mbindalueshmërinë e veprës.Lajthimi juridik shprehet në dy forma:A/.Forma e parë shprehet në rastet kur kryesi nuk e di se se vepra etij është e kundërligjshme, është e paraparë si vepër
    • 239penale.Psh.polici i cili privon ndonji person nga liria , nuk e din sevendimi mbi ekzekutimin e privimit të lirisë është nxjerrë në mënyrë tëkundërligjshme.B/.Forma e dytë e lajthimit juridik ekziston në rastet kur kryesigabimisht mendon se ekziston ndonjë rrethanë e cila përjashtonkundërligjshmërinë dhe veprën e bënë të lejueshme.P.sh.ushtari gjatë kohës së luftës , në bazë të urdhërit të eprorit të tij,kryen krime të gjenocidit apo krime kundër njerëzimit(116 dhe 117KPPK).EFEKTI I LAJTHIMIT JURIDIK NË PËRGJEGJËSINË PENALE (333)````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Shkenca e së drejtës penale gjatë shekullit XIX si dhe legjislacioni ikësaj periudhe nuk njohin kurfar efekti të lajthimit juridik, atëhere kambizotruar supozime se të gjitha ligjet dhe normat tjera juridike janëtë njohura dhe të gjith qytetarët janë të obliguar të njihen me to.Nëbazë të këtij supozimi është përvetsuar koncepcioni se mosnjohja eligjit nuk e arsyeton askend(ignoratia legis non excusat) si dheçdokush do të pësojë, do të dënohet për shkak të mosnjohjes së ligjit(ignoratia legis nocet)Në shkecën e së drejtës penale bashkohore , gjithnjë më i theksuarështë koncepcioni se lajthimi juridik, në rastet e caktuar kur ai vërtetënuk ka mundur të evitohet, medomos duhet të merret parasysh.Edhe në legjislacionet bashkohore ekzistojnë dy koncepcionepërkitazi me ndikimin e lajthimit juridik në përgjegjsinë penale.
    • 240-sipas koncepcionit të parë , lajthimi juridik mund të paraqes bazë përpërjashtimin e përgjegjsisë penale të kryesit.-sipas koncepcionit të dytë lajthimi juridik mund të shërbej si bazë përzbutjen e dënimit apo për lirimin nga dënimi.EFEKTI I LAJTHIMIT JURIDIK Në PëRGJEGJSINë SIPAS KPPK``````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Legjislacioni ynë penal ka përvetsuar koncepcionin e parë e kjovërehet nga dispozita e nenit 19.par.1.të KPPK i cili thot: “Nuk ështëpenalisht përgjegjës kryesi , i cili, për shkaqe të arsyeshme nuk e kaditur ose nuk ka mundur të dijë se vepra është e ndaluar”.Nga kjo rezulton se Kodi ynë penal e ka braktisur koncepcionintradicional se mosnjohja e ligjit dëmton (ignoratio legis nocet).Lajthimi juridik nuk përjashton dashjen, që do të thotë se edhe nërastet kur personi kryen veprën në lajthim juridik, ai mund tëkonsiderohet se ka vepruar me dashje.1.Nëse kryesi ka qenë në lajthim juridik të pamenjanuar, tëpaevitueshëm apo për shkaqe të arsyeshme, personi i tillë në tëdrejtën penale nuk konsiderohet penalisht i përgjegjshëm sipas nenit19.par.1.të KPPK.Lajthimi i pamenjanuar juridik ekziston kur kryesi nuk ka mundur tëevitoj lajthimin në të cilinështë gjendur, ai ka vepruar në asorrethanash që vërtetë nuk ka mundur të dij që ndonjë normë juridike
    • 241atë vepër e parashef si vepër penale.Vepra e tillë do të ishte psh.vepra penale e ushtrimit të kundërligjshëm të veprimtarisë mjekësore(neni 221).Lajthimi juridik i menjanuar( apo për shkaqe të paarsyeshme)```````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Ekziston në raste kur kryesi ka qenë në lajthim juridik mirëpo, nërrethanat të cilat kanë ekzistuar në kohën e kryerjes së veprës penaledhe sipas aftësive të tij personale , ai ka mundur të dijë se veprën qëështë duke e kryer është vepër e ndaluar, sëhtë e paraparë si vepërpenale.Lajthimi juridik i menjnaur në KPPK, është i paraparë në nenin19.par.3. ku thuhet “Lajthimi juridik është i evitueshëm nëseçdokush , pra edhe kryesi, ka mundur lehtë ta dij se vepra është ekundërligjshme , apo nëse sëhtë fjala për kryesin , i cil, duke marrëparasysh thirrjen , profesionin apo detyrën e tij, ka qenë i obliguar tëdijë dispozitën përkatëse”.Nëse vepra penale ka qenë në kundërshtim të hapt me normatsociale, etike dhe juridike, atëhere duhet konstatuar se kryesi kaqenë në lajthim juridik të menjanuar për shkakqe tëpaarsyeshme.Vepra e tillë është psh. marrëdhënia seksuale mepersonin e paaft, apo marrëdhënia seksuale me personin që nuk e kambushur moshën 16.vjeçare.Në raste të tilla kryesi konsiderohet i fajshëm.Kryesi i tillëkonsiderohet se e ka kryer veprën penale me dashje apo ngapakujdesia , varësisht prej vetdijes dhe elemntit volitiv që është
    • 242shprehur dhe ndaj tij konform nenit 19.par.2. mund t’ shqiptohetdënim më i butë.Nga lajthimi juridik duhet dalluar rastet kur kryesi gabimisht mendonse veprën që e kryen shtë e ndaluar, ndërsa ajo sipas ligjit nukkonsiderohet e tillë , psh. kryesi gabimisht mendon se shkelja ekurorës është e ndaluar me ligj, mirëpo ky lloj lajthimi është irelevantpër të drejtën penale.FAZAT E KRYERJES SË VEPRËS PENALENë literaturën juridike dallohen 4. faza të kryerjes së veprë penale:1.Vendimi për të kryer veprën penale;2.Veprimet pregaditore të cilat ndërmerren me qëllim të kryerjes sëveprës penale;3.Fillimi k ryerjes së veprës penale, që mund të ngelë edhe nëtentativë dhe;4.Kryerja e veprës penale (vepra penale e përfunduar).VENDIMI PËR TË KRYER VEPRËN PENALE```````````````````````````````````````````````````````````````````Faza e parë e kryerjes së veprës penale është vendimi i personit përtë kryer veprën penale.Sipas tëdrejtave penale bashkohore vendimi për të kryer veprënpenale , nuk mund të dënohet.Vendimet që ndodhin në psikën e
    • 243njeriut dhe që nuk manifestohen në botën e jashtëme nuk mund tëndëshkohen.VEPRIMET PËRGADITORE`````````````````````````````````````````````Veprimet pregaditore është faza e dutë në vazhdën e kryerjes sëveprës penale,e cila nuk është e domosdoshme të shprehet në çdorast.Veprimet me të cilat përgaditet kryerja e veprës penale mund tëshprehet në mënyra të ndryshme, si në furnizimin ose aftësimin emjeteve për kryerjen e veprës penale, në menjanimin e pengesaveqë paraqesin vështërsipër kryerjen e veprës penale, në arritjen emarrëveshjes, planifikimin apo organizimin me të tjerët me qëllim tëkryerjes së veprës penale, si dhe veprimet e tjera me të cilat krijohenkushte për kryerjen e drejtpërdrejtë të veprës penale, punë këto tëcilat nuk paraqesin veprime të kryerjes.Ndëshkueshmëria për veprimet pregaditore``````````````````````````````````````````````````````````````Meqë me veprime pregaditore nuk dëmtohen dhe nuk rrezikohen tëmirat juridike të mbrojtura me të drejtën penale dhe që akoma, edhepse janë ndërmarrë veprimet pregaditore , ekziston mundësia që
    • 244personi të ndërroj mendimin dhe të mos e kryej veprën penale , nëKodin ton penal dhe në kodet penale bashkohore është përvetsuarkoncepcioni që parimisht për veprime pregaditore personi nuk duhetndëshkuar.Për veprime pregaditore personat mund të ndëshkohen vetëmpërjashtimisht, madje vetëm kur është fjala për veprime pregaditoreqë janë ndërmarr me qëllimtë kryerjes së veprave penale shumë tërënda dhe nëse me ligj shprehimisht parashihet se edhe për veprimepregaditore personi dënohet.Ndëshkimi i veprimeve pregaditore sipas KPPK```````````````````````````````````````````````````````````````````````````Kodi penal i Kosovës , sikundër edhe shumica e kodeve bashkohore ,e ka përvetsuar koncepcionin se parimisht për veprimet përgaditorepersoni nuk ndëshkohet.Mirëpo, nga ky parim kodi ynë sikundër edhekodet e shteteve tjera bënë një përjashtim <Sipas kodit tonë penal ,personi do të ndëshkohet për veprimet pregaditore ve;tëm në rastetkur për shkak të rrezikshmërisë së lart shoqërore disa vepra penaleme ligj parashihet shprehimisht se edhe për veprime pregaditorepersoni dënohet.Kodi penal i Kosovës ndryeshe nga legjislacioni i mëparshm nëpjesën e përgjithshme nuk parashef dispozitë të posaçme me të cilëndo të rregullohej çështja e përgjegjsië penale dhe ndëshkueshmëria eveprimeve pregaditore që ndërmerren me qëllim të kryerjes së veprës
    • 245penale përjashtim bënë dispozitat e nenit 26.par.1.;me të cilën ështërregulluar çështja e përgjegjsisë penale dhe ndëshkueshmëria përrastet e bashkimit kriminal, në rastet e bashkimit kriminal, përkatsishttë organizatave kriminale do të konsiderohen të ndëshkuara edheveprimet pregaditore të cilat ndërmerren nga anëtarët e bashkimitkriminal, nëse ato veprime pregaditore janë ndërmarr me qëllim tëkryerjes së veprës penale për të cilën është paraprë dënim me tëpaktën pesë vjet.Si kriter themelor për ndëshkimine veprimeve pregaditore sipasKPPK, me rëndësi vendimtare janë rëndësia e objektit mbrojtës dheshkalla e rrezikshmërisë së veprës për shëndetin dhe jetën e njeriut,kombin dhe vlrat mbarnjerzore.Të këtilla janë ph.organizimit i grupit për kryerjen e krimit tëgjenocidit, krimeve kundër njerëzimit dhe krimeve të luftës, tëparapara në nenet 116 deri 124. veprat penale prodhimi depërpunimi i paautorizuar i narkotikëve të rrezikshëm dhe isubstancave psikotropike nga neni 230, organizimi i skemavepiramidale dhe bixhozit të paligjshëm 243 dhe trafikimi me njerëz139 etj.TENTATIVA E VEPRËS PENALE
    • 246````````````````````````````````````````````````````Sipas nenit 20 par.1.të KPPK, tentativa ekziston kur ndokkush medashje ndërmerr veprime të drejtpërdrejta për kryerjen e veprëspenale dhe vepra nuk është kryer ose elementet e veprës sëqëllimshme penale nuk janë realizuar.Tentativa ekziston në rastet kur vepra penale ka filluar të kryhet ,mirëpo nuk është shkaktuar pasoja e dëshiruar.Psh.personi A. Shtinë me pushkë në personin B. Mirëpo nuk ështëqëlluar,Në aspektin juridiko-penal , për tu konsideruar se është kryertentativa e veprës penale medomos duhet përmbushur këto kushte:1.Që të ndërmerret veprimi i kryerjes;2.Që veprimi të ndërmeret me dashje;3.që vepra të mos përfundohet , përkatsisht që të mos shkaktohetpasoja e veprës penale.1.çështja e fillimit të veprimit të kryerjes ka rëndësi kriminalo politike,teorike dhe praktike.Rëndësia kriminalo politike qëndron në faktin seme këtë caktohet kufiri midis asaj që nuk është e ndëshkuar(veprimetpërgaditore) dhe asaj që është e ndëshkuar (veprimi i kryrjes).Kyështë kufiri prej kur fillon intervenimi i së drejtës penale për rastet etentativës.
    • 247Çështja e caktimit të kufirit në mes të veprimeve pregaditore dhetentativës shpesh herë është i ndërlikuar, psh.kur pesoni A. Shtënënë personin B. Dhe nuk e qëllon atë, atëhere është e qartë se kemi tëbëjmë me tantativën e vrasjes e jo me pregaditjen e vrasjes.Nëse personi A. Sjell në tavanin e personit B. Material për ndezje dhenjë kantë me benzinë dhe nëse këtë e ka bërë që në momentin ecaktuar të shkaktoj zjarrin bëhet fjalë për veprime pregaditore, mirëponëse këtë e ka bërë që menjiher ta shkaktoj zjarrin atëhere kemi tëbëjmë me tentativë të veprës penale.2.Që veperimi të jetë marr me dashjeD.th.personi që ka vendosur të kryej veprën penale duhet të ketëqenë i vetdijshëm për të gjitha tiparet e veprës penale përkatëse.Tentativa mund të kryhet me dashje direkte dhe eventuale.Në shkencën e së drejtës penale mbisundon mendimi se tentativamund të kryhet nga pakujdesia.Mirëpo në rastet kur tentativa kryhetnga pakujdesia nuk hynë në zonën kriminale, përkatsisht nukndëshkohet.Psh, tentativa nga pakujdesia do të ekzistonte te mbrojtja enevojshme putative, kryesi shkrep me armë “sulmuesin” dhe nuk egodet.
    • 2483.kushti i tretë është që mos të shkaktohet pasoja e veprës penale tëcilën kryesi ka dashur ta realizoj, përndryshe nuk do të bëhej fjalë përtentativë por për vepër penale të kryer.Shkaqet që e rasyetojnë ndëshkimin për tentativë```````````````````````````````````````````````````````````````````````````````1.Sipas teorisë objektive, tentativa ndëshkohet meqë paraqet rreziktë të mirës juridike që është e mbrojtur me të drejtën penale, për këtëarsye tentativa konsiderohet vepër e rrezikshme shoqërore.2.Sipas torisë subjektive, arsyeshmëria e ndëshkueshmërisë sëtentativës, bazohet në vullnetin e personit që të kryej vepër penale.3.Sipas teorisë objektivo-subjektive, për tentativë kryesi dënohetedhe për shkak se ka rrezikuar të mirën juridike edhe për arsye se aika manifestuar vullnetin e tij kriminal për të kryer vepër penale.NDËSHKIMI I TENTATIVËS SIPAS TË DREJTËS SONË PENALESipas nenit 20.par.1.të KPPK, për tentativë përsoni dënohet kur ështëfjala për veprat penale për të cilat është paraparë dënim me burgimmë së paku tri vjet, ndërsa për veprat tjera penale kuparashihendënime më të lehta, për tentativë ndëshkohet vetëm kur me ligjshprehimisht parashihet se edhe për tentativë dënohet.Veprat e tillaku me ligj shprehimisht thuhet se edhe për tentativë dënohet janë
    • 249psh. veprat penale nga neni 263.par.3. keqpërdorimi i sigurimit,pastaj marrja e pasurisë së lujtshme nga neni 258.par.2. etj.Sipas nenit 65.par.2.të KPPK, në rastet kur vepra penale ka ngelurnë tentativë, kryesi mund të dënohet mësë tepërmi deri në ¾ (tri tëkatërtat) e maksimumit të dënimit të paraparë.TENTATIVA E PLOTË DHE E METË`````````````````````````````````````````````````````````Tentativa e plotë: konsiderohet se ekziston në rastet kur veprimi ikryerjes ka filluar dhe e ka përfunduar, mirëpo pasoja nuk ështëshkaktuar.Psh.personi A.shkrep nga revolja në personin B.mirëponuk e godet.Tentativa e metë, konsiderohet se ekziston atëhere kur personi efillon veprimin e kryerjes por nuk e përfundon.Psh.personi A.merr nëshenjë personin B.mirëpo nuk shkrep.Tentativa e cilësuarTentativa e cilësuar ekziston në rastet kur me veprimin e ndërmarrëështë tentuar të kryhet vepra penale, mirëpo në fakt është është kryerfigura e një vepre tjetër penale, e cila është e caktuar me ligj si vepërpenale e posaçme.Psh.personi A.shkrep me armë në personin B.meqëllim që ta privoj nga jeta , mirëpo i shkakton vetëm lëndim të rëndëtrupor.
    • 250VEPRAT PENALE TE TË CILAT NUK ËSHTË E MUNDUR TENTATIVANë teorinë e së drejtës penale dhe në praktikën gjyqësorekonsiderohet se te disa vepr penale nuk është e mundur tentativa,lidhur me këtë dallohen dy grupe veprash penale.1.Në grupin e parë bëjnë pjesë ato vepra penale te të cilat në tëdrejtën penale konsiderohen se janë kryer nëse janë ndërmarrveprimet pregaditore. Vepra penale të tilla janë psh.organizimi i grupitpër të kryer krimin e gjenocidit, krime kundër njerëzimit, krime tëluftës, pastaj trafikimin me njerëz etj.2.Në grupin e dytë të veprave penale te të cilat nuk është e mundurtentativa , bëjnë pjesë ato vepra penale te të cilat për shkak tënatyrës së tyre tentativa nuk ëshë e mundur.Psh.nuk ëshëtë emundur tentativa e veprës penale të fyerjes, shpifjes, pjesmarrja nërrahje etj.Për shkak të natyrës së tyre tentativa nuk është e mundur as teveprat penale që kryhen me mos veprim(veprat penale të drejta tëkryera me mosveprim) psh. mosdhënja e ndihmës mjekësore.Ndërsa te veprat penale jo të drejta të kryera me mosveprim është emundur tentativa.( psh. e ëma me qëllim që ta privoj nga jeta fëmiunesaj nuk i jep ushqim, ai bie në kom dikush e shpie në spital dhe nëçastin e fundit atij ia shpëtojnë jetën)
    • 251TENTATIVA E PAËRSHTASHME`````````````````````````````````````````````````````Tentativa e papërshtatshme ekziston atëhere kur mjetet të cilat janëpërdorur për kryerjen e veprës penale apo objekti ndaj të cilit ështëndërmarr veprimi i kryerjes , nuk ka mundur të shkaktojnë pasojën eveprës penale.a/.Tentativa e papërshtatshme me mjetet të papërshtatshme:përdorimi i sasisë së vogël të helmit apo sasi të vogël të eksplozivit,pushka është ngatrruar meqë plumbi ka qenë i lagët, bomba nuk kaeksploduar meqë meqë detonatori nuk ka qenë në rregull, përdorimi ihelmit i cili ka humbur efktin e helmit, shkrepja nga revolja e zbrazët.Pastaj rastet kur kryesi në vend të mjetit të përshtatshëm gabimisht iajep atë të pa;përshtatshëm, psh. në vend të arsenit përdor sheqeri,apo në vend të pijes së helmuar i jep ate që nuk është e helmuar.b/.Tentativa e papërshtatshme në objekt: ekziston kur kryesi kryenabortin e gruas e cila nuk është me barrë, pastaj korruptimi ianëtarëve të komisionit të cilët fare nuk janë kompetent të vendosinpër rastin për të cilin është i interesuar dhënësi i mitos, pastaj shtënjame armë në dhomën ku fare nuk ka qenë njeriu i cili ka qenë cakë isulmit.Papërshtatshmëria e objektit , i cili është posaçërisht i mbrojtur,psh,shtënja në personin i cila ka me vehte këmishën antiplumb .
    • 252Janë të mundura rastet e papërshtatshmërisë së dyfisht, kur edheobjekti edhe mjetet janë të papërshtatshme, psh. tentimi i abortit tëgruas e cila nuk ëshë me barrë me mjet të papërshtatshëm.TENTATIVA E PAPËRSHTATSHME ABSOLUTE DHE TENTATIVA E PAPËRSHTATSHME RELATIVE````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````1.Tentativa e papërshtatshme absoluteEkziston atëherë kur mjetet me të cilat është tentuar kryerja e veprëspenale apo objekti ndaj të cilës është tentuar të kryhet vepra penale ,kurrsesi në asnjë rast, nuk ka mundur të kryhet veprapenale.Psh.tentativa e vrasjes ndaj kufomës, apo shkrepja nga puhkae zbarzët, apo helmimi me helëm e cili ka humbur efektin helmuespër shkak të gjendjes etj).2.Tentativa e papërshtatshme relativeEkziston atëhere kur mjetet të cilat janë përdorur, apo objekti ndaj tëcilit është ndërmarr veprimi i kryerjes , marrë në përgjithsi janë tëpërshtatshëm për kryerjen e veprës penale , mirëpo në rastiin konkret, për shkak të ekzistimit dhe efektit të disa rrethanave , ato kanë qenëtë papërshtatshme.Në raport me objektin, tentativa do të ishte relative psh. kur objektiekziston , mirëpo në moment nuk është në vend( kryesi shtënë
    • 253nëpërmjet dritares në dhomën ku duhej të jetë personi që duhejvrarë, mirëpo ai para një kohe të caktuar ka dal nga aty; apo hajdutifut dorën ne xhepin e zbrazët.Në raport me mjetin tentativa relative ekziston kur mjeti vetvetiu ështëi përshtatshëm për ta arritur efektin e dëshiruar, mirëpo për shkak tëpërdorimit jo të rregullt apo për shkak të ndonjë rrethane tërastsishme nuk vie gjer ke rezultati( psh. nëse kryesi hudh bombënnë turmën e njerëzve , mirëpo bomba nuk eksplodon për shkak të sekryesi nuk diti ta përdor detonatorin.Ndëshkueshmëria për tentativë të papërshtatshme````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Lidhur me ndëshkueshmërinë ekzistojnë tri (3) teori:A/. ajo objektive, sa i përket tentativës së papërshtatshme apsolute ,meqë nuk ekziston mundësia objektive që të shkaktohet pasoja eveprës penale, këtë nuk duhet konsideruar si tentativë dhe kryesi nukduhet ndëshkuar, ndërsa sa i takon tentativës relative kryesi duhetndëshkuar nga se ka qenë e mundur që të shkaktohet pasoja endaluar.b/.Sipas teorisë subjektive, vendimtare është manifestimi i vullnetitkriminal, andaj qoft për tentativën e papërshtatshme apsolute aporelative kryesi duhej ndëshkuar dhe,c/.Teoria objektivo-subjektive,Në rast të tentativës së papërshtatshmerelative parimisht duhet dënuar, kurse për tentativën e
    • 254papërshtatshme apsolute duhet dënuar vetëm atëhere kur ajo ështëkryer në aso rrethana të cilat qartë bëjnë me dije se veprimi i tillëështë i rrezikshëm.Tentativa e papërshtatshme në kodin penale```````````````````````````````````````````````````````````````````````Sipas nenit 21. të KPPK,tentativa e papërshtatshme ekziston nësekryerja e veprës penale është tentuar me mjet të papërshtatshëm apondaj objektit të papërshtatshëm.Lidhur me ndëshkimin thuhej se për tentativën e papërshtatshmemund tëlirohet nga dënimi.KPPK, nuk bënë dallimin në mes tëtentativës së papërshtatshme apsolute dhe relative.HEQJA D0RË VULLNETARE NGA KRYERJA E VEPRËS PENALE```````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Vepra penale mësë tepërmi ngel në tentativë kur kryerja e veprëspenale ka qenë e pamundur apo e penguar për shkak të ndikimitndonjë rrethanë e jashtme, pavarsisht nga vullneti i kryesit.Mirëpomund të ndodhë që vetë kryesi i cili ka filluar kryerjen e veprës penale, vullnetarisht heqë dorë apo e eviton pasojën.Psh. në nenin 22. të KPPK, thuhet gjykata mund ta liroj nga dënimipersonin që vullnetarisht heq dor nga kryerja e veprës penale të cilëne ka filluar , megjithse është i vedtdijshëm se, në pajtim me të gjitharrethanat , ai mund ta vazhdonte veprën ose, nëse pas kryerjes sënjë vepre të tillë, ai parandalon shkaktimin e pasojave .Nga
    • 255përkufizimi i këtillë rezulton se lirimi nga dënimi është fakultativ e joobligativ siç gabimisht theksohet në librin e prof.Ismet Salihut.( meLPJ ishte relativ neni 21).Heqja dorë vullnetare nga tentativa e metë dhe e plotë``````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````1.Heqja dor nga tentativa e metë shprhete në rast kur kryesi mevullnetin e tij të lirë mdal veprimin e mëtejshëm, pushon sëvepruara.Psh.krsi merr në shenjë viktimin zhbllokon pushkën por nukshtinë.2.Heqja dorë vullnetare nga tentativa e plotë, shprehet në rast kurpersoni pasi që ka ndërmarr veprimin e kryerjes , ndërrmer veprimintjetër me të cilin pengon shkaktuarjen e pasojës.Psh. i ka dhënëhelëm viktimës, mirëpo para se të filloj të veproj helmi e ka ftuarmjekun.Nuk do të konsiderohet se ekziston heqja dorë vullnetare nga kryerjae veprës penale nëse kryesi i ka ndërmarrë të gjitha masat me qëllimtë parandalimit të shkaktimit të pasojës, mirpo megjithate pasoja ëshëshkaktuar( i jep helmin, nëdrkohë e fton mjekun mirëpo viktima vdes),në këto situata heqja dorë vullnetare mund t’i merret si rrethanëlehtësuese me rastin e matjes së dënimit.
    • 256Heqja dorë konsiderohet e vullnetshme nëse personi me vullnetin e tijtë lirë abstenon nga përfundimi i vperës penale.Nuk do tëkonsiderohet heqje dorë vullnetare nëse kryesi heq dorë për shkak tërrethanave të jashtme , psh. heq dorë nga se nuk mund ta thyejkasafortën apo heqë dorë nga kryerja e mëtejme e veprës penalesepse paraqitet roja e objektit.Përgjegjësia për veprën e pavarur penale të kryer me rastin e heqjes dorë vullnetareNë nenin 22. par.2. të KPPK, është përcaktuar se kryesi me rastin eheqjes dorë vullnetare do të dënohet për ato veprime të cilatpërbëjnë vepër tjetër penale të veçantë., të pavarur.Këtu në fakt janënë pyetje situatat kur personi kur personi heq dorë vullnetarisht ,mirëpo me atë rast në bashkimideal apo fiktiv i realizon tiparet endonjë vepre penale tjetër.Psh.nëse ndokush me ndihmën e dokumentit që e ka falsifikuar vetë,tentonë ta kryej veprën penale të mashtrimit apo të shpërdorimit,mirëpo vullnetarisht heq dorë nga kryerja e kësaj vepre , a do tëdënohet për falsifikimin e parasë;apo nëse ndokush vullnetarisht heqdorë nga grabitja , a do të dënohet për përdorimin e dhunës; apo ai icili ka hequr nga dorë nga vjedhja me anë të thyerjes , a do tëpërgjigjet për veprën penale dëmtimi i sendit të huaj; apo personi i cilika hequr dorë nga tentativa e vrasjes , me ç’rast ka shkaktuarpasojën e ndaluar lëndimi rëndë trupor , a do të dënohet për këtëpasojë .
    • 257Veprat penale të veçanat````````````````````````````````````Në rastet e këtilla shtrohet pyetja se cilat veprime duhet konsideruarsi vepra penale të veçanta kur shprehet heqja dorë vullnetare ngakryerja e veprës penale.Si vepra penale të veçanta në rastin e heqjes dorë vullnetare , duhetkonsideruar atë vepër e cila nuk është konsumuar me tantativë apo ecila nuk do të konsumohej edhe po qe se do të përfundohej veprapenale, psh. te vepra penale tentim mashtrimi me dokument tëfalsifikuar edhe po të përfundohej vepra penale e mashtrimit ajo nukdo ta konsumonte falsifikimin kjo ëshë vepër e veçant përkatsisht epavarur.Nuk do të konsiderohen vepra penale të veçanta përdorimi i dhunësnë raport me veprën penale të grabitjes; dëmtimi i sendit të huaj nëraport me veprën penale të vjedhjes së rëndë me anë të thyerjes;lëndimi i rëndë trupor në raport me veprën penale të vrasjes, pse?Ngase potë përfundohen këto vepra tao do t’i konsumonin këto tëdytat( këto vepra nuk e kanë statusin e veprave të pavaruara).BASHKIM I VEPRASH PENALE````````````````````````````````````````````````````Bashkim veprash penale ekziston atëherë kur personi me një apo memë shumë veprime kryen dy apo më shumë vepra penale për të cilat
    • 258në të njejtën kohë zhvillohetprocedura penale dhe për të gjitha vepratpenale të kryera shqiptohet një dënim.Kushtet që duhet plotsuar për të ekzistuar bashkim veprash penale````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Për tu konsideruar se ekziston bashkim veprash penale duhet tëpërmbuhsen këto kushte:1.Duhet të jenë kryer dy e më shumë veprash penale;2.Që këto vepra të jenë kryer nga i njeti person dhe ,3.Që për këto vepra të mos jetë gjykuar më parë;Ligji nuk përcakton se kur ekziston bashkim veprash penale, mirëponë nenin 71.par.të 1.të KPPK, rregullohet vetëm çështja e shqiptimittë dënimit për bashkim veprash penale.Bashkim veprash dhe recidiva```````````````````````````````````````````Bashkim veprash penale ka ngjashmëri me recidivizmin, në të dyrastet bëhet fjalë për kryerjen e dy e më tepër veprash penale,dallime qëndron në ate se te recidivizmi kruesi kryen vepër të repenale pasi që për veprat e mëhershme është dënuar dhe dënimin e
    • 259ka vuajtur, ndërsa bashkimi përfshinë përfshinë situatën kur njëperson kryen dy e më tepër veprash penale për të cilat ende nukështë gjykuar. Ekzistojnë dy lloje të bashkimit , bashkimi ideal dhe real i vepravepenale.1.Bashkimi ideal i veprave penale```````````````````````````````````````````````Bashkimi ideal i veparve penale ekziston në rastet kur personi me njëveprim apo mos kryen dy apo më shumë vepra penale për të cilatgjykohet në të njetën kohë.Psh. personi me një të shtënë, njëritperson i shkakton plagosje të lehtë trupore ndërsa personit tjetërplagosje të rëndë trupore.2.Bashkim real i veprave penale``````````````````````````````````````````````Baskimi real i veprave penale ekziston në rastet kur një person meshumë veprime apo mos kryen shumë vepra penale për të cilat në tënjetën procedurë penale gjykohet dhe i shqiptohet një dënim unik përtë gjitha veprat penale. Psh. personi me një goditje i shkaktonlëndimtrupor një personi , ndërsa me goditjen tejtër i shkaktonlëndime trupore personit tjetër.D.mth.me veprime të ndara kryehn dye mëshumë pasoja, nuk është me rëndësi se sa kohë ka kalur dhe sea janë kryer veprat penale në një vend apo në vende të ndryshme.Bashkimi Homogjen dhe heterogjen i veprave penale
    • 260````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````1.Bashkimi real homogjen ekziston kur me shumë veprime kryesuikryen shumë vepra penale të njëllojta( psh.personi me dy veprimekryen dy vepra penale të vjedhjes , plagosjes apo fyerjes..2.Bashkimi real heterogjen, ekziston në rastet kur personi me sumevepriem kryen shumë vepra penale të llojit të ndryshëm, psh. me njëvepri i shkakton plagosje trupore një personi kurse me veprimin tjetëre fyen personin tjetër.BASHKIMI FIKTIV I VEPRAVE PENALE```````````````````````````````````````````````````````````````Bashkim fikriv i veprave penale ekziston atëhere kur në shikim tëparë duket se me një apo më shumë veprime janë kryer shumë veprapenale , mirëpo në aspektin e së drejtës penale nuk konsiderohet sejanë kryer shumë vepra penale.Në të drejtën penale njihen dy lloje të bashkimit fiktiv, bashkimi fiktivideal dhe bashkimi fiktiv real.Bashkimi fiktiv ideal`````````````````````````````` `````Bashkimi fiktiv ideal ekziston kur personi me një veprim realizontiparet e dy apo më shumë veprave penale, mirëpo në të drejtënpenale konsiderohet se është kryer një vpepër penale e jo shumëvepra penale.
    • 261Bashkimi fiktiv ideal i veprave penale ekziston në rastet kur në mestë figurave të veprave penale sprehet marëdhënia e1.Specialitetit,2.Subsidiaritetit dhe e3.Konsumcionit1.Marrëdhënia e specialitetit ekziston kur një vepër penale parashihetnë dy norma, në dy nene, në atë mënyrë që një normë ështëparaparë në formë themelore, të përgjithshme, ndërsa në normëntjetër është paraparë në formë të posaçme apo speciale.Psh.ndokush duke përdorur dhunën kryen marrëdhënie seksualendaj një personi, në këtë rast nuk do të konsiderohet se janë kryer dyvepra penale , vepra e dhunës dhe e veprës penale marrëdhëniesseksuale me dhunë, por vetëm vepra penale e dytë, ngase vepra emarrëdhënies seksuale me dhunë është formë speciale e dhunës.2.Marrëdhënia e subsidiaritetit.````````````````````````````````````````````````Marrëdhënia e subsidiaritetit ekziston kur një vepër penale paraqitetsi fazë paraprake e veprës penale të dytë, psh. një person merr pjesënë rrafje dhe një personi i shkakton lëndim të rëndë trupore , do tëkonsiderohet se ka kryer vetëm veprën penale të lëndimit trupor e joedhe të veprës penale pjesmarrje në rrahje , ngase pjesmarrja nërrahje është vetëm fazë paraprake.
    • 2623.Marrëdhënia e konsumacionit``````````````````````````````````````````````````````Ekziston kur vepra penale e mëparshme konsumohet , përfshihet nëveprën tjetër penale.Psh. nëse dikush then derën e hyrjes për tëdepërtuar brenda në shtëpi dhe kryen vjedhjen, këtu do tëkonsiderohet se ka kryer vetëm veprën penale të vjedhjes së rëndë ejo edhe të veprës penale të dëmtimit të sendit të huaj dhe vepërspenale të cënimit të paprekshmërisë së banesës, ngase vepra më erëndë i konsumon ato më të lehta.BASHKIM FIKTIV REAL I VEPRAVE PENALEBash.fik.real ekziston atëhere kur me shumë veprime janë realizuartiparet e shumë veprave penale mirëpo sipas ligjit konsiderohet seështë kryer vetëm një vepër penale.Bashkimi fiktiv real i veprave penale ekziston në rastet e vepravepenale të përbëra, kolektive dhe të vazhduara.1.Vepra penale e përbërë````````````````````````````````````````````Vepra penale e përbërë konsiderohet vepra e përbërë prej dy a mëshumë veprave penale, të cilat sipas natyrës së tyre janë deomos tëlidhura dhe të kushtëzuar me njëra tjetrën.Vepra penale e përbërë është një lloj konstrukcioni juridik i cili mundtëë caktohet vetëm me ligj.Po qe se ligjëdhënësi nuk e bënë
    • 263bashkimin e dy a më shumë veprave penale në një vepër, atëhere nëtëdrejtën penale nuk mund të bëhet fjalë për veprën penale tëpërbërë, por për shumë vepra penale.Si vepër penale e përbërë konsiderohet psh. vepra penale e grabitjese cila përbëhet prej veprës penale të dhunës dhe vjedhjes, apo heqjae kundërligjshme e lirisë duke e keqpërdorur pozitën zyrtare oseautorizimet.Edhe në rastin e parë edhe në rastin e dytë rezulton se janë kryernga dy vepra penale , te rasti i parë vepra penale e dhunës dhe evjedhjes, ndërsa te rasti i dytë heqja e kundërligjshme e lirisë dhekeqpërdorimi i pozitiës zyrtare.Mirëpo , meqë në ligj janë të paraparasi një vepër penale konsiderohet se sëhtë kryer vetëm një vepërpenale si në rastin e parë ashtu edhe në rastin e dytë.Ekzistojnë veprat penale të përbëra të drejta, kur me ligj dy apo mëshumë veprime konsiderohen edhe si vepra penale të posaçme(psh.rastet e përmendura më sipër),Vepra penale të përbëra jo të drejta, kur me ligj njëra prej dyveprimeve nuk është e pararpë si vepër penale, psh. marrdhënietseksuale me dhunë, ku vetëm dhuna është e paraparësi vepërpenale por jo edhe mar;rëdhëniet seksuale.VEPRAT PENALE TË VAZHDUARA
    • 264```````````````````````````````````````````````Në legjislacionin tonë penale rrallë haset në termin vepër penale evazhduar, e as që jipet shpjegimi për veprën e këtillë,kjo përmendetnë KPPPK , në nenin 442.par.1.pika 4.(mjetet e jashtzakonshmejuridike rishikimi i procedurës).Vepra e vazhduar penale është konstrukcion i praktikës gjyqësoredhe i teorisë së drejtës penale.Në teorinë dhe praktikën gjyqësore , si vepër e vazhduar penalekonsiderohet rastet kur shumë vepra penale të kryera nga i njetiperson brenda afatit të caktuar, e që mes veti janë ngusht tëlidhura.dhe sajojnë një vepër penale, psh. shitësi në një minimarketpër çdo ditë vjedh nga një artikull etj. Dikush disa netë radhazi hynënë shtëpi dhe merr sendet pasi që familjarët janë në pushim, dikushpandërprerë vjedh biqikleta nga i njejti vend ku ruhen ato, dikushdhunon të njetëin persone disa her në një afat të shkurtër kohor, disatentime të ndërprerjes së shtatzanisë ndaj të njetës grua, arkatari indonjë ndërmarrje disa her nga kasa ka marrur para etj.Vepra e vazhduar nuk mund të shprehet te të gjitha veprat penale````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Institucioni i veprës penale të vazhduar psh. nuk mund të shprehet te shumica eveprave penale kundër jetës dhe trupit, kundër lirive dhe të drejtave të qytetarëve, kundër dinjitetit dhe moralit etj.Vepra penale e vazhduar më së shpeshti mund të shprehet te vepratpenale , kundër nderit dhe autoritetit, kurse rral te disa vepra tjerapenale.
    • 265Kushtet që duhet të përmbushen për ekzistimin e veprës penale të vazhduar````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````1.Që të jenë kryer shumë vepra penale,2.Që veprat penale të kryera të jenë të njejta,3.Që ato vepra penale të i ketë kryer i njeti person,4.Që at vepra penale të jenë kryer ndaj të njetitt person dhe5.Që të gjitha veprat penale të jenë kryer brenda një periudhe tëcaktuar kohore, përkatsisht që të ekzistoj kontinuittti kohor.Natyra juridike e veprës penale të vazhduar``````````````````````````````````````````````````````````````````````Vepra penale e vazhduar është konstrukcion juridik i kushtëzuar nganevoja e praktikës gjyqësore.Kjo vepër konsiderohet si një ndër llojete bashkimit fiktiv real ngase të gjitha veprat nga përbërja e sajkonsiderohen si një vepër uinke.Numri i veprave penale mund të merret si rrethanë rënduese merastin e matjes së dënimit.VEPRAT PENALE KOLEKTIVE````````````````````````````````````````````````````Me veprën penale kolektive nënkuptojmë kryerjen e shumë vepravepenale të njejta apo të llojit të njetë nga disa persona, të cilat nëtë
    • 266drejtën penale konsiderohet si një vepër penale , me ç’rast elemnti qëbashkon vepra në një është i natyrës subjektive.Vepra penale e vazhduar është konstrukcion juridik, ndërsa vepratpenale kolektive është konstrukcion ligjor.Varësisht se në çfarë marrëdhënie ka qenë kryesi ndaj veprës, nëteorinë e së drejtës penale njihen tri forma të veprës penale kolektive1.vepra penale kolektive në form të zejës; 2.vepra penale kolektivenë formë profesioni dhe 3.vepra penale kolektive nga shprehia.1.Vepra penale kolektive në formë të zejës`````````````````````````````````````````````````````````````Vepra penale kolektive në formë të zejes ekziston në rastet kurpersoni kryen një apo më shumë vepra penale të njëjta apo të llojit tënjëjtë me ç’rast që në fillim të kryerjes tregon gatishmëri që nga këtovepra të sigurojnë burim të përhershëm material.2.Vepra penale klektive në formë profesioni```````````````````````````````````````````````````````````````````````Vepra penale kolektive në formë profesioni ekziston në rastet kurpersoni kryen një apo shumë vepra penale të njëjta apo të llojit tënjëjtë me ç’rast qysh në fillim të kryerjes tregon gatishmëri që tëvazhdoj kryerjen e tyre edhe ate në formë të profesionit.3.Veprat penale kolektive nga shprehia```````````````````````````````````````````````````````````````````
    • 267Vepra penale nga shprehia ekziston atëhere kur personi kryen njëapo më shumë vepra penale të njëjta apo të llojit të njëjtë, ngashprehia që është formuar nga ai dhe më parë ka kryer vepra të tilla.Veprat penale kolektive në praktikë në të shumtën e herave shprehenme kryerjen e shumë veprave penale të njëjtaapo të llojit tënjejt.Mirëpo mund të ndodhë që personi edhe pse ka kryer vetëm njëvepër, konsiderohet se ka kryer vepër penale kolektive, nga sevendimtare për tu konsideruar se personi ka kryer këtë lloj të veprëspenale , është që të konstatohet se ai me at rast ka treguargatishmëri , që sërish t’i kryej ato vepra penale.Kodi ynë penal prej veprave penale kolektive njeh vetëm veprënpenale në formë të zejes edhe këtë shumë rrall.psh. organizimin eskemave piramidale dhe bixhozit të paligjshëm ( neni 243).Natyra juridike e veprës penale kolektive`````````````````````````````````````````````````````````````````````Sipas natyrës së saj , vepra penale kolektive është një ndër format ebashkimit fiktiv real të veprave penale ngase të gjitha veprat ngapërbërja e saj, në të drejtën penale konsiderohen si një vepërpenale.Siç u tha më sipër vepra penale kolektive mund të eklzistojedhe atëhere kurështë kryer vetëm një vepër penale.( do të ekzistojvepra penale kolektive në formë zejes edhe nëse kryesi ka luajturvetëm njiher bixhoz me që;llim që vehtes t’i sjell dobi pasurore,
    • 268mirëpo me atë rast ka shprehur gatishmëri që sërish të kryej kësovepra penale.).BASHKPUNIMI``````````````````````````````````Veprat penale mund të kryhen me veprimin e një personi apo tëshumë personave .Në rastin kur në kryerjen e veprës penale marrinpjesë dy e mëtepër persona kjo në të drjtën penale quhetbashkpunim.Legjislacioni penal, praktika gjyqësore dhe shkenca e së drejtëspenale bashkpunimi t i kushton rëndësi të posaçme, ngase kur veprapenale kryhet me pjesmarrjen e shumë personave , është shumë mëe rrezikshme se në rastet kur kryhet vetëm nga një person.Zakonisht në bashkpunim kruhen veprat penale të terrorizmit,trafikimit me njerëz, me drogë , me armë, mandej format e ndryshmetë vrasjeve me motive politike apo për interes të pasurimit etj.Bashkpunimi në të drejtën penale bashkohore konsiderohet si institut;i posaçëm i cili rregullohet me dispozita e përgjithshme të koditpenale .Gjithashtu për shkak të rrezikshmërisë më të madhe , edhenë pjesën e posaçme të KPPK, është paraparë inkriminimi i posaçëmnë kapitullin e veprave penale kundër pasurisë ( neni 274).Madje në disa vepra penale themelore , është paraparë shprehimishtse do të konsiderohet formë më e rëndë e veprës , nëse kryesi
    • 269vepron si anëtarë i grupit, psh. vepra penale e detyrimit ( neni267.par.2.) vepra penale e shantazhit ( neni 268.par.2.) etj.Lidhja objektive dhe subjektive në mes të bashkpuntorve si kusht për ekzistimin e bashkpunimit`````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Për t’u konsideruar në të drejtën penale se ekziston bashkpunimi, nukmjafton që në kryerjen e veprës penale të marrin pjesë shumëpersona , ngase është e mundur situata që në kryerjen e veprëspenale të marrin pjesë dy apo më tepër persona, mirëpo megjithatetë mosekzistoj bashkpunimi.Psh. nëse një person tenton me thyerjetë kryej vjedhjen , dhe personi i dytë, duke i shfrytëzuar veprimet e tëparit, ja arrinë që të depërtoj në lokal ku gjendet sendi i huaj ilujtshëm, atëhere këta dy persona nuk janë bashkpuntor të veprëspenale të vjedhjes së rëndë edhe pse ata në realitet kanë marr pjesnë kryerjen e veprës penale.A/.Lidhja objektive````````````````````````````Lidhja objektive qëndron në atë se secili bashkpuntor duhet tëndërmarr ndonji veprim me të cilin i kontribon kryerjes së veprëspenale.Pasoja e veprës penale duhet të jetë rezultat i përbashkët iveprimeve të të gjitha bashkpuntorëve.
    • 270B/.Lidhja subjektive``````````````````````````````Qëndron në atë se të gjithë bashkpuntorët duhet të jenë tëvetdijshëm se në kryerjen e veprës penale të caktuar marrin pjesë ,do të veprojnë së bashku në mënyra të ndryshme.d.m.th.përekzistimin e bashkpunimit është e nevojshme që bashkpuntorët tëdinë për njëri tjetrin., mirëpo nuk do të thotë se ata duhet të njihenpesonalisht.Psh.personi A.duhet të dij që përveq atij, në kryerjen e veprës penalemarrin pjesë edhe personi B dhe C. Dhe atë personi A. Dhe B. Duhett’i sigurojnë mjetet dhe t’i evitojnë pengesat kurse personi C. Duhet takryej veprën penale.Në këtë rast personi A. Mundet, por nuk është edomosdoshme t’i njoh edhe personalisht personin B. Dhe C., pormjafton vetëm të dijë që me dy persona do të bashkpunoj mendërmjetsimin e organizatorit.FORMAT E BASHKPUNIMIT````````````````````````````````````````````````Kodi ynë penal (në nenin 23-37) njef 4.lloje të bashkpunimitedhe ate:1.bashkryerjen, 2.shtytjen, 3.ndihmën dhe 4.bashkimin kriminal.Bashkëkryerja,shtytja , ndihma dhe bashkimi kriminal bien nëbashkpunimin në kuptimin e gjërë ndërsa,Shtytja, ndihma dhe bashkimi kriminal bien në bashkpunimin nëkuptimin e ngushtë.
    • 271BASHKËKRYERJA``````````````````````````````````````Sipas nenit 23. të KPPK bashkëkryerja ekziston nëse dy apo mëshumë persona , duke marrë pjesë në veprimin e kryerjes apo nëndonjë mënyrë tjetër , së bashku kryejnë vepër penale.Me qëllim të përcaktimit sa më të qartë të bashkëkryerjes dhe dallimitndaj formave tjera të bashkpunimit në shkencën e së drejtës penalejanë paraqitur disa teori e ato janë: teoria formale –objektive, teoriasubjektive dhe teoria e ndarjes së punës ( rolit)A).Teoria formale objektive```````````````````````````````````````Kjo teori si bashkryes konsideron personin i cili ka ndërmarrëveprimin e kryerjes apo njëpjesë të veprimit të kryerjes ë është tipareqë është tipare e veprës penale të caktuar.B).Teoria subjektive`````````````````````````````Kjo teori përfaqson kencepcionin se sipas kritereve objektive nukmund të bëhet dallimi midis bashkryerjes dhe formave tjera të
    • 272bashkpunimit dhe sipas idhëtarëve të kësaj teorie të gjithpjesmarrësite veprës penale konsiderohen kryes.Sipas teorisë subjektive , edhe ndihmësit edhe shtyesit konsiderohen sikryes.Sipas kësaj teorie ,se ado të konsiderohet një personbashkryerës apo pjesmarrës tjetër në veprën penale , varetekskluzivish prej faktit se atë vepër a e ka dashur si të veten apo si tëhuajën.Nëse një person i cili merr pjesë në kryerjen e veprës penale, nuk edëshiron veprën si të vetën , por e konsideron si të huajën, pra kurvepron cum animo socii, atëherë ai është vetëm bashkëpuntor.Kjoështë teori e animusit , apo teori e vullnetit, në bazë të cilës duhetkonstatuar se a është një person bashkryerës apo pjesmarrës tjetërnë veprën penale.C/.Teoria e ndarjes së punës```````````````````````````````````````````````````````Sipas kësaj teorie bashkryrës është ai bashkpuntor i cili së bashkume tjetrin, në bazë të marrveshjes mbi ndarjen e punës , realizonpjesën e vet në procesin e kryerjes së veprës penale, me ç’rastveprën e dëshiron si të veten dhe si të përbashkët.Praktika jonë gjyqësore kryesisht e përvetson konceptin e teoris sëndarjes së punës.Psh. si bashkryrës konsiderohet edhe personi i cili sipas marrveshjesbënë roje gjatë kryerjes së veprës penale të vjedhjes.D/.Përcaktimi i bashkryerjes sipas teorisë mikste apo të përzier.
    • 273```````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Në teorinë bashkohore të së drejtës penale dhe praktikën gjyqësore ,për përcaktimin e nocionit të bashkryerjes dhe dallimit të saj prejformave të tjera të bashkpunimit ,është përvetsuar koncepcioniobjektivo subjektiv apo i përzier.Bashkryerja e domosdoshme``````````````````````````````````````````````````Në të gjitha ato raste ku vepra penale mund të kryhet vetëm nga njëperson, por që në kryerjen e saj marrin pjesë dy a më shumë persona, atëhere në të drejtën penale kjo quhetbashkëkryerjefakultative.Mirëpo ekzistojnë disa vepra penale të cilatp;r shkak të natyrës së tyre mund të kryhen vetëm nëse në veprimine kryerjes kanë marë pjesë shumë persona.Psh.kryengritja earmatosur.Bashkryerja fiktive```````````````````````````````````Bashkryerja fiktive ekziston kur dy apo më shumë persona sëbashkurealizojnë pasojën e veprës penale , por që me atë rast nuk kanëvepruar me vetdije e as që e kanë dëshiruar apo pranuar pasojën qëështë shkaktuar..Për shembull, për shkak të fajit të dy vozitësveshkaktohet aksidenti në komunikacion , meçërast personi i tretëpëson lëndime të rënda trupore apo humbë jetën.Bashkryerja e domosdoshme ndahet në dy grupe:
    • 2741.Vepra penale divergjente````````````````````````````````````````````````Janë ato vepra te të cilat mund të kryhen vetëm me pjesmarrjen eshumëpersonave ,vepra penale pjesmarrje në kryengritje tëarmatosur, rebelimi i personave të privuar nga liria.2.Veprat penale divergjente`````````````````````````````````````````````````Konsiderohen ato vepra penale për kryerjen e të cilave gjithashtuështë e domosdoshme pjesmarrja e shumë personave, inetresat e tëcilëve janë të kundërta psh.veprat penale të bigjozit, pastajpjesmarrja në rrahje.3.Bashkryerja suksesive````````````````````````````````````Bashkryerja suksesive shprehet në rastet kur ndonji person ështëduke e kryer një vepër penale , i bashkangjitet personi tjetër edhe meveprimin e tij merr pjesë në kryerjen e asja vepre penale.Psh.pasipersoni A.thyen xhamin e vitrinës,personi B. I bashkangjitet këtij dhesëbashku kryejnë vjedhjen.Bashkryerja te veprat penale me mosveprim`````````````````````````````````````````````````````````````````````Shprhet kur dy apo më shumë persona së bashku janë të detyruar tëndërmarin ndonji veprim , mirëpo ato nuk e bëjnë këtë psh.du
    • 275udhëheqës të xeherorës me marrveshje lëshojnë ndërmarrjen emasave siguruese dhe në xeherore vie gjer ke aksidenti, apo prindëritlëshojnë kujdesin ndaj fëmiut dhe ai fundoset në pusë etj.Pamundësia e bashkryerjes te disa vepra penale``````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Bashkryerja nuk është e mundur te disa vepra penale, ku me ligjfigura e veprës penale është e caktuar asisoi që ajo mund të kryhetvetëm me veprime vetanake , psh. veprat penale të fyerjes, dhënja edëshmisë së rrejshme , gjaktrazimi etj.Kryesi indirekt```````````````````````````````Kryes indirekt nënkuptojmë rastet kur një person shfrytëzon tjetrin simjet për ta realizuar qëllimin e vet kriminal për ta kryer veprënpenale.Psh.mjeku i cili dëshiron ta mbys pacientin , i cakton dozë tëfortë helmi dhe këtë dozë ia jep infermierja me ç’rast shkaktohetvdekja e tij.Në këtë situatë mjeku konsiderohet kryerës me dashje ivrasjes , kurse infermierja eventualisht si kryese e vrasjes ngapakujdesia,ose kur bashkshorti duke e maltretuar në mënyrë tëvazhduar bashkshortën e tij e detyron në vetvrasje.Lidhur me këtë duhet theksuar se nuk konsiderohet kryerës indirektkur një person përdor tjetrin si mjet për të kryer veprën penale>Psh.personi A. Shtynë personi B. Dhe ky i shakton lëndime personitC.
    • 276Përgjegjësia dhe ndëshkimi i bashkëkryesit``````````````````````````````````````````````````````````````````````Sipas nenit 23.të KPPK, secili bashkryerës ndëshkohet me dënimin eparashikuar për veprën e kryer.Në këtë rast bashkryesi përgjigjet nëkuadër të dashjes apo pakujdesisë( neni 27.par.1.).:shtë e mundur qënjëri të veproj me dashje direkte ndërsa tjetri me dashje eventuale,gjithashtu ëshë e mundur që te njëri bashkryerës të ekzistoj dashjadirekete, ndërsa te tjetri pakujdesia .Përgjegjshmëria dhe dënimicaktohet veçmas për secilin bashkryrës, varsisht prej formës së fajitme të cilin kanë vepruar dhe varësisht sa kanë kontribuar në kryerjene veprës penale.Bashkryerësi do të lirohet nga dënimi ,nëse ai vullnetarisht eparandalon kryerjen e veprës penale.Bashkryesi nuk përgjigjet për ekcesin e bashkryesit tjetër.Bashkpunimi në kuptimin e ngusht```````````````````````````````````````````````````````````Kur është fjala për bashkpunimin në kuptimin e gjërë , aty dy e mëtepër personadrejtpërdrejt marrin pjesë në veprimin e kryerjes, kursete bashkpunimi në kuptimin e ngusht bashkpunorët nuk marrin pjesëdrejtpërdrejti në veprimin e kryerjes së veprës penale, por meveprimet e tyre, që zakonisht merren parase ë filloj ose gjatë kryerjes
    • 277së veprës penale, vetëm ndihmohet apo lehtësohet kryerja e veprëspenale, të tilla janë shtyetja, ndihma dhe bashkimi kriminal.SHTYTJA```````````````````````Kjo formë e bashkpunimit është paraparë në nenin 24.të KPPK i cilithot” Kushdo qëme dashje e shtytë tjetrin të kryej vepër penale ,dënohet sikurse ai ta kishte kryer atë vepër penale , nëse veprapenale është kryer nën ndikimin e tij”.Meqë ligji nuk e bërë nocionin e shtytjes këtë e ka bërë teoria dhepraktika gjyqësore dhe kjo përkufizohet si ndërmarrje e veprimeve tëatilla me të cilat te personi tjetër me dashje shkaktohet ose forcohetvendimi për të kryer veprën penale.Shtytja mund të kryhet në dy forma edhe atë1.Forma e parë kur kryesi fare nukka vendosur që të kryhet veprapenale , me veprime të caktuar ndikohet që ai të formoj vendimin(tëvendos) të kryej veprën penale dhe,2.Në rastin e dytë kryesi ka ndërmend të kryej veprën penale , por iakoma nuk ka vendosur definitivisht, përkatsisht kur vendimi i tij ështëi luhatshëm dhe personi tjetër me veprimet e tia ndikon që vendimi itij të forcohet, të vendosë për të kryer veprën penale( në formën edytë inciativa për të kryer veprën penale nuk fillon nga shtytësi).Veprimet me të cilat bindet tjetri për të kryer vepër penale
    • 278``````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Dhënia apo premtimi i dhuratave,lutja , konosja, dhënia e këshillave,përqeshja për shkak të mosvendosshmërisë,bërja me dije për të mirtqë do t’i realizonte me kryerjen e veprës penale.Shtyetja dhe BashkshtytjaNë rast kur në shtyetje marrin pjesë dy apo më tepër persona atëherekemi të bëjmë me bashkshtyetje.Bashkimi ideal i shtytjes``````````````````````````````````````````Kur me një shtyetje ndikohet në dy apo më shumë persona për tëkryer veprën penale kemi të bëjmë me bashkshtytjen ideale.Bashkshtyetja reale````````````````````````````Kur shtyetësi me dy apo më shumë veprime ndikon te i njeti persontë kryej dy apo më shumë vepra penale.Shtytja duhet të jetë e drejtuar ndaj personit të caktuar si kryes iardhshëm dhe me qëllim të kryerjes së veprës penale të caktuar.Lidhur me kushtin eparë, shtytësi duhet ta njoh personin të cilin eshtynë që të kryej veprën penale.Mirëpo , kjo nuk do të thotë seshtytësi duhet patjetër ta njohë personalisht personin që eshtynë.Gjithashtu , për të ekzistuar shtytja nuk kërkohet që shtytja tëjetë drejtuar ndaj personin konkret.Lidhur me këtë në të drejtënpenale
    • 279konsiderohet se ekziston shtytja edhe kur ajo është drejtuar ndajrrethit të caktuar të njerëzve nga të cilët njëra prej tyre i ndikuar ngashtytja kryen vepër penale( psh. shtytja kryhet ndaj njerëzve që janënë një lokal të caktuar,shkollë konvikt, kazermë, apo ndaj pjetarve qëi përkasin ndonjë shoqate, partie, apo ndaj puntorëve të ndonjifabrike.Shtytja përpos që duhet të jetë e drejtuar ndaj personit të caktuar aporrethit të caktuar të njerëzve, ajo duhet yë jetë e drejtuar me qëllim tëkryerjes së veprës penale të caktuar.Nuk mund të bëhet fjalë përshtyetje nëse një person e shtynë tjetrin të kryej në përgjithsi ndonjivepër penale psh. të kryej vjedhje pa e konkretizuar se cilënvjedhje.Mirëpo nuk do të thotë se shtyetja duhet t’i përmbaj të gjithadetalet e kryerjes së veprës penale, siç janë psh.mënyra, mjeti, kohae kryerjes etj.( psh. e shtynë tjetrin që ta vret personin e caktuar,kryesi e kryen por në vend tjetër, kohë tjetër dhe mënyrë tjetër)Shtyetja indirekte``````````````````````````````````Shtyetje indirkete ekziston në rastet kur një person me dashje shtytëtjetrin që të ndikoj në personin e tretë për të kryer vepër penale, nëkëtë rast si shtytës konsiderohen dy persona.Përgjegjësia penale e shtytësit```````````````````````````````````````````Shtyetja mund të kryhet vetëm me dashje, andaj shtytësi përgjigjetvetëm po qe se ka vepruar me dashje edhe ate me dashje direkte
    • 280apo eventuale, nga kjo rezulton se shtytja nga pakujdesia nuk sjellpërgjegjësi penale për kryesin.Shtytësi , është personi i cili dëshiron ë të realizohet figura e veprëspenale të caktuara me ndihmën e kryesit, duhet të jetë i vetdijshëmpër tiparet reale të veprës penale,.Nga kjo del se edhe shtytësi duhettë jetë i vetdijshëm për veprimin e kundërligjshëm të personit tështyer.Provokatori agjent``````````````````````````````````P.A.;shtë personi i policisë i cili shtytë tjetrin të kryej vepër penale,por jo edhe me qëllim që kryesi ta përfundoj, por me qëllim që tëkapet duke kryer vepër penale në flagrancë( in flagranti).Provokatroiagent nuk ndëshkohet.Ndëshkimi i shtytësit`````````````````````````````````````Në nenin 24.të KPPK thuhet se shtytësi dënohet për çdo lloj veprepenale, si në rastet po ta kishte kryer vetë veprën penale.Dispozitat e nenit 65.nuk ka të bëjë edhe me shtytjen.Pengimi vullnetar i veprës penale.``````````````````````````````````````````````````````````Sipas nenit 27.par.2 të KPPK, gjykata e liron nga dënimi po qe sevullnetarisht e ka parandaluar kryerjen e veprës penale.
    • 281Shtyetja si vepër e posaçme penale```````````````````````````````````````````````````Për shkak të rrezikshmërisë shoqërore të madhe të disa vepravepenale dhe natyrës specifike të tyre, në disa raste Kodi ynë penalshtytjen e parashef si vepër penale të posaçme, të pavarur.Në KPPK në nenin 115.si vepër e posaçme penale është paraparështytja ( nxitja ) e urrejtjes , përqarjes, ose mosdurimit racor, fetar oseetnik, neni 130. shtytja për luftë agresore ose konflikt të armatosur.Nënenin 208 par. 2.;shtë paraparë si vepër penle nëse prindi,adoptuesi, apo ndonjë person tjetër , që ka autoritet prindr;or eshtynë personin e mitur nën gjashtmbdhjetë vjeç që të jetoj nëbashkësi jashtmartesore me personin tjetër, gjithashtu si vepërpenale e posaçme është paraparë edhe shtytja në vetvrasje neni 151të KPPK.Kur shtytja është paraprë si vepër penale e posaçme, konsiderohetse vepra është kryer , pa marr parasysh se a është kryer veprapenale apo ka ngelur në tentativëNë të gjitha rastet kur shtyetja është paraparë si vepër penale eposaçme, kryesi nuk do të gjykohet sipas dispozitave përbashkëpunimin , por do të gjykohet si për çdo vepër penale tëpavarur.Shtytja e pasuksesshme
    • 282`````````````````````````````````````````````Shtyetja e pasukseshme ekziston në rastet kur personi i shtytur nuk eka kryer e as që ka tentuar të kryej veprën penale, shkaqet mund tëjenë shumta dhe të natyrës së ndryshme.Psh,shtytësi nuk ka mundurta bindë tjetrin për ta kryer veprën penale , ose shtytësi ka suksesmirëpo kryesi e ndrron mendimin dhe abstenon nga kryerja e veprëspenale, shtytje e pasuksesshme ekziston edhe atëhere kur kryesi kandërmarr veprimet pregaditore të cilat sipas kodit nuk konsiderohetvepër penale.Shtytja e pasuksesshm ekziston edhe atëhere kurshtytësi e ka shtyrë personin i cili më parë ka vendosur të kryejveprën penale, ose kur i shtyturi fare se ka kuptuar shtytësin.Shtyetje e pasukseshme konsiderohet edhe kur kryesi kryen krejtvepër tjetër penale nga ajo që ka qenë i shtyrë.Ndëshkimi për shtyetje të pasuksesshme``````````````````````````````````````````````````````````````````Në krahasimme Kodin penale të Sllovenisë , neni 26, Kodi penl iKroacisë neni 37, Kodi Penal i Maqedonisë neni 23. Kodi PPK, nuk einkriminon shtyetjen e pasuksesshme.Mirëpo në të gjitha rastet kurshtyetja është e paraparë si vepër penale e veçantë, shtyetësidënohet edhe për shtyetje të pasuksesshme.NDIHMA```````````````````````
    • 283Ndihma është ndërmarrja e veprimeve me të cilat një personi medashje ndihmon tjetrin të kryej vepër penale .( psh. furnizimi me mjete, evitimi i pengesave) apo veprimet që ndërmerren gjatë kohës sëkryerjes së veprës penale me të cilat lehtësohet kryerja e saj.Ndihmësi kontribon veprimit të kryerjes mirëpo nuk ndërmerr veprimekryrëse as pjesërisht me që në atë situatë do të bëhet fjalë përbashkryerje.Ndihmësi vepron para kryerjes së veprës penale ose gjatë kryerjessë veprës penale, e asesi pas kryerjes së veprës penale, ngase mendihmë kontribohet në shkaktimin e pasojës së ndaluar.Ndihma mund të kryhet vetëm pasi që personi i caktuar të ketëvendosuar të kryej vepër penale, e nëse ndihma jepet para sepersoni të ketë vendosur për të kryer vepër penale , ato veprimemund të kualifikohen vetëm si shtytje e jo si ndihmë. Veprimet qëjanë ndërmarr pasi që është kryer vepra penale, nuk mund tëkonsiderohet si ndihmë, me kusht që të mos jetë premtuar më parë,para se të ketë filluar kryerja e veprës penale>Psh. do tëkonsiderohet ndihmë po q e se ndihmësi i premton kryesit se do tafshehë atë dhe sendet e vjedhura, e nëse nuk i ka premtuar më parëndërsa e fsheh atë, atëhere kemi të bëjmë me veprën penale tëposaçme fshehja e kryesit të veprës penale.Veprimet kryrëse duhet të kontribojnë në shkaktimin e pasojës sëndaluar , e nëse ato veprime nuk i kanë kontribuar personit të caktuar
    • 284për të kryer vepër penale, atëhere është fjala vetëm për tentativën endihmës apo ndihmën e pasuksesshme, të cilat kodi penal nuk indëshkon .P.sh. nëse personi A. Darat për prerjen e dryrit personitB.mirëpo personi B. Fare nuk e përdor këto dana por nëpërmjetdritares depërton në lokal ku e kryen vjedhjen.Çështja e ndihmës është e rregulluar me nenin 25. të KPPK.Ndihma mund të jetë dyllojëshe Fizike dhe Psiqike.Ndihmë Fizike```````````````````````````````Ndhmë fizike konsiderohen:vënia apo dhënia në disponimkryesitmjetet për kryerjen e veprës penale dhe menjanimin e pengesave përkryerjen e veprës penale( psh.sigurimi i mjeteve , vënia në disponime mjeteve aftësimi i mjeteve, sigurimi i helmit, bërja e rojës gjatëkryerjes së veprës penale etj, dërgimi në vendin e caktuar etj.)Ndihma Psiqike````````````````````````````````Si ndihmë psikike konsiderohet dhënia e këshillave apo udhëzimevesi të kryhet vepra penale dhe premtimi se do ta fshehë veprënpenale , kryesin e saj, gjurmët e veprës penale , ose përfitimet qërrjedhin nga kryerja e veprës penale.
    • 285Ndryshe nga shtyerja ndihma mund të kryhet edhe me mosveprim,psh. rojatari i ndonjë depoje nuk e mbyll derën ansore të depso meqëllim që ta ndihmoj kryesin ta klryej veprën penale të vjedhjes.Ndihma mës ës shpeshti kryhet në mënyrë direkte, mirëpo ajo mundtë kryhet edhe në mënyrë indirkete.Ndihma në mënyrë indirkete kryhet kur ndihmësi e ndihmon kryesitnëpërmjet personit tjetër.Raportet në mes të ndihmësit dhe kryesit të veprës penale````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Nihmësit dhe kryesit zakonisht janë të lidhur në mes vehte, ndihmësidinë për kryerësin, ndërsa ky për ndihmësin, mirëpo nuk do të thotëse ato duhet të njihen personalisht, duhet të ekzistoj një raport icaktuar apo një lidhje e caktuar, dmth. Është e mjaftueshme lidhja enjëanshme subjektive në drejtim të ndihmës-kryerës, mirëpo nukështë kusht për ekzistimin e ndihmës që edhe kryesi të dij përndihmën.Psh. nëse dikush e dinë se një person do të kryej vjedhjennë ndërmarje , e çkyqë rrymën elektrike për t’ia lehtësuar vjedhjen,do të konsiderohet ndihmës edhe pse nuk e njeh kryesin e as qëkryesi dinë se dikush i ka ndihmuar.Ndihmësi medomos duhet të dijë se cilit person individualisht tëcaktuar është duke i ndihmuar, ose cilit rreth të personave i përketkryesi.Psh.personi A. Nuk do të konsiderohet ndihmës nëse haphyrjen për në lokal i vetdijshëm se ky veprim i tij mund t’i lehtësojkryerjen e veprës penale cilitdo person.
    • 286Ndihma sikurse edhe shtyetja duhet të ekzistoj ndaj veprës penale tëcaktuar.Nuk do të ekzistonte ndihma nëse ndihmësit nuk i është enjohur se cilën vepër penale konkrete do kryej personin e caktuar.Ndihma e pasuksesshme````````````````````````````````````````````Ndihma e pasuksesshme do të ekzistonte atëhere nëse personi që iështë ndihma nuk e ka kryer verpën penale ose nuk ka tentuar takryejë, apo nuk ka ndërmarr veprimet pregaditore të cilatndëshkohen..Gjithashtu do të konsiderohet se ekziston ndihma e pasuksesshmeedhe atëherë kur me rastin e kryerjes së veprës penale , kryesi iveprës fare nuk i shfrytëzuar veprimet e ndihmës.P.sh.personi A.veprën penale të vrasjes e kryen me pushkë, e jo mehelmin që ia ka dhënë ndihmësi, Ose rasti tjetër, personi A. Veprënpenale të vjedhjes e kryen duke e thyer dritaren, e jo me çelësin falësqë ia ka dhënë ndihmësi.Për ndihmë të pasuksesshme nuk ndëshkohet, vetëm përjashtimishtnëse me rastin e ndihmës të pasukseshme nuk janë përmbushurelemntet e ndonjë vepre penale të posaçme . P.sh.furnizimi mepajisje ose materiale që janë të destinuara për prodhimin apotrafkimin e substancave narkotike apo psikotropike ose analoge( neni 230.par.3.të KPPK).Përgjegjsia penale dhe ndëshkimi i ndihmësit
    • 287````````````````````````````````````````````````````````````````````````Sa i përket përgjegjsisë penale ndihma mund të kryhet vetëm medashje , me dashje direkte dhe evntuale.Ndihma nga pakujdesia nukndëshkohet.Ndihmësi ndëshkohet për çdo lloje të veprës penale , pa marrparasysh peshën e saj.Nëse vepra penale për të cilën është dhënandihma ka ngelur në tentativë, ndihmësi do të dënohej vetëm nëseme ligj është paraprë ndëshkimi edhe për tentativë neni 20.par.2.tëKPPK, gjithashtu ndihmësi do të dënohej edhe nëse kryesi i kandërmarrë vetëm veprimet pregaditore , nëse edhe për veprimepërgaditore është paraparë nddëshkimi me ligj.Dënimi i ndihmësit```````````````````````````Sipas nenit 25.par.1.të KPPK, ndihmësi dënohe deri në tri të katërtat t¾ e maksimumit të dënimit të paraparë për veprën penale përkatëse(neni 65.par.2.të KPPK).Ndihma si vepër penale e posaçme`````````````````````````````````````````````````````````Për disa vepra penale ndihma mund të konsiderohet si vepër penalee posaçme dhe e pavarur nga vepra penale e kryesit .Psh. ndihma nëvetvrasje(neni 151) nduihma gruas shtatëzënë që ta ndërpresështatzaninë(neni 152) dhhënia e ndihmës kryesit pas kryerjes sëveprës penale( neni 305) mundësimi i arritjes së personit të privuarnga liria (neni 314).
    • 288Pengimi vullnetar i veprës``````````````````````````````````````Sipas dispozitave të nenit 27.par.2. të KPPK, gjykata e liron ngadënimi personin që e ndihmon kryerjen e veprës penale , nëse aiperson e pengon vullnetarisht kryerjen e veprës penale.Psh.personiA. I siguron personit B. Eksplozivin me qëllim të shkatrrimit tëobjekteve të rëndësishme ekonomike , mirëpo para se ai të fillonveprimin e kryerjes ndihmësi e shkatërron eksplozivin dhe me këtëpengon kryerjen e veprës penale.BASHKIMI KRIMINAL```````````````````````````````````````Bashkimi kriminal është forma e katërt dhe më e rëndë ebashkpunimit në kuptimin e ngushtë.Sipas KPPK, me termin bashkim kriminal nënkuptohet organizatakriminale , grup i personave , të cilët janë marr vesh për të kryervepër penale, rrjeti i personave me qëllime kriminale si dhe formattjera të ngjashme të bashkpunimit për kryerjen e veprave penale.E veçanta e krimit të organizuar është se nëpërmjet të bashkimitkriminal kryhen vepra shumë të rënda , siç janë trafikimi me drogë,me armë, me njerëz, terrorizmi,, format e rënda të vrasjeve, veprakundër pasurisë në formë të grabitjes, shantazhe , korrupsioni, larja eparave , kriminalitetit komjuterik, si dhe krimet e kryera kundër
    • 289njerëzimit dhe të drejtës ndërkombëtare gjatë konflikteve tëaramatosura apo luftrave në vendet e ndryshme të botës. Për përmasat alarmante të këtyre krimeve (nëpërmjetbashkimit kriminal) më së miri ilustrohen me krimin e trafikimit tëdrogë dhe njerëzve të cilat kanë arritur shkallë alarmante.Sipasvlerësimit të OKB, në vitet e fundit vetëm qarkullimi nga tregëtia medrogë vlerësohet në 400 miliardë dollarë.Ndërsa në vitin e funditmesatarisht për çdo vit trafikohen rreth 700 mijë njerëz dhe sipasdisa analistëve fitimi nga ky trafikim i qenieve njerëzore, sidomosfemrave është edhe më i madhë se tarfikimi me drogë.Në disa rastenë krimin e organizuar janë involvuar edhe pushtetarët të lartë tëorganeve shtetërore, situatë kjo që edhe më tepër e vështirësonzbulimin dhe ndëshkimin e kryerësve të këtyre veprave .Bashkimi kriminal sipas KPPK````````````````````````````````````````````````````Kodi penal i Kosovës bashkimin kriminal , si formë specifike tëbashkpunimit , e parashef në dispozitat e pjesës së përgjithshme dhenë një numër relativisht të madhë të dispozitave në pjesën eposaçme , me të cilat janë paraparë veprat penale të veçanta, të cilatmund të kryhen nga kjo formë e bashkpunimit.Sipas nenit 26.par.1.të KPPK bashkimi kriminal definohet kësisoi: “Kushdo që shprehimisht apo në mënyrë të heshtur merret vesh menjë apo me më shumë persona për të kryer ose për të nxitur kryerjen
    • 290e një vepre penale, për të cilat ligji parasheh së paku pesë vjetburgim dhe ndërmerr veprime pregaditore për realizimin emarrveshjes së tillë, si dhe merr pjesë në bashkimin kriminal, dënohetsipas neit 65.par.2. të KPPK.Përgjegjësia penale dhe ndëshkimi i anëtarëve të bashkimit kriminal```````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Bashkimi kriminal si institut i përgjithshëm i së drejtës penale, ështëparaparë me qëllim të inkriminimit të fazës më të hershme të kryerjessë veprës penale, në fazën e pregaditjes së veprës penale.Me këtëinstitutë në faktë ndëshkohet veprimet përgaditore, vepra këto të cilatndryshe quhen delicta preparata.Nga formulimi ligjor i dispozitave të nenit 26.par.1.të KPPK, rezultonse personat hyjnë në zonën kriminale , ndëshkohen vetëm nësemerren vesh, arrijnë marrëveshje ë të kryejnë apo të shtytin të tjerëtpër të kryer vepra penale për të cilën me ligj është paraparë dënimime burgim së paku pesë vjet dhe nëse ndërmarrin edhe veprimepërgaditore për realizimin e marrveshjes.Përgjegjësia e organizatorit të bashkimit kriminal```````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Në dispozitën e KPPK, në të cilën është inkriminuar bashkimikriminal, nuk ceket në mënyrë të veçant pozita penalo juridike eorganizatorit të të kësaj forme të bashkpunimit( siç këte e definonte
    • 291ligji i mëhershëm neni 26 i LPJ).Mirëpo gjykata këtë mund ta ketëparasysh me rastin e matjes së dënimit.Ndëshkimi i anëtarëve të bashkimit kriminal`````````````````````````````````````````````````````````````````````````Sipas dispozitës së cituar më lart rezulton se në rastin e bashkimitkriminal, personi konsiderohet penaliht përgjegjës dhe dënohen nësejanë plotësuar këto kushte:-nëse ka arritur marrëveshje në mënyrë shprehimore apo të heshturme një apo më shumë persona që të kryejë vepër penale;-nëse ka arritur marrëveshje me një apo mës humë persona që tështynë të tjerët që të kryejnë vepra penale;-kjo marrëveshje në të drejtën penale konsiderohet relevante vetëmnëse është kryer me dashje;-vepra enale për të cilën është arritur marrëveshja duhet dë jetë edënueshme me së paku pesë vjet burgim;-nëse me qëllim të kryerjes së veprës penale për të cilën është arriturmarrëveshja janë ndërmarr veprimet pregaditore për realizimin emarrëveshjes , psh.është bërë furnizimi me armë me qëllim tëkryerjes së vrasjes , apo janë blerë automjete me qëllim të transportittë drogës.Të gjitha këto kushte duhet të përmbushen në mënyrë kumulative përtu konsideruar se ekziston bashkimi kriminal dhe që të mund tëndëshkohen personat për këtë formë të bashkpunimit .
    • 292Sipas Kodi penal konsiderohet se kjo form e bashkpunimit ekzistonedhe pjesmarrësit e tij do të ndëshkohen edhe pse nuk është kryer eas tentuar të kryhet vepra penale për të cilën janë marrurvesh.Mjafton që të jetë aritur marrëveshja dhe që të jenë ndërmarrëveprimet pregaditore me qëllim të realizimit të marrëveshjes.Nëse në bazë të marrëveshjes edhe kryhet vepra penale , kryerësitedhe anëtarët e tjerë të bashkimitkriminal nuk do të konsiderohen sekanë kryer dy vepra penale-bashkimin kriminal dhe veprën e kryerpsh.të trafikimit me drogë, ngase në këto raste shprehet bashkimifiktiv, përkatsisht subsidiariteti.Anëtarët e bashkimit kriminal do tëdënohen vetëm për faktin se janë anëtarë , pa marr parasysh nësekanë marrë pjesë në kryerjen e veprës penale dhe pa marrëparasysh nëse kanë ditur se kush dhe kur ka kryer veprën penale.Anëtarët e bashkimit kriminal përgjigjen për të gjitha veprat penale qëjanë kryer në kuadër të marrëveshjes , por ata gjithashtu përgjigjenedhe për të gjitha veprat penale që rezultojnë nga ajo marrëveshje ,të tilla konsiderohen ato vepra penale të cilat janë ngushtë të lidhurame realizimin e marrëveshjes kriminale, apo shërbejnë si mjet për përkryerjen e veprave penale që janë të pararapara me marrëveshjekriminale.Psh.vjedhja e armëve e cila kryhet me qëllim të kryengritjessë armatosur, vepër kjo e cila është e paraparë me marrëveshje apome planin kriminal.Apo çdo anëtarë i bashkimit kriminalme rastin evjedhjes grabitqare të paraparë me marrëveshje, do të përgjigjenpërpos për vjedhje grabitqare edhe për lëndime trupore që u janë
    • 293shkaktuar personave që kanë tentuar të pengojnë kryerjen e vepravepenale, ose lënmdimin e policëve që kanë intervenuar.Ekces i anëtarit të bashkimit kriminal`````````````````````````````````````````````````````````````Nëse një anëtar të bashkimit kriminal kryen ndonjë veprë penale qënuk është paraparë me marrëveshje kriminale e as që rezulton ngarealizimi i marëveshjes, atëhere për këtë vepër përgjigjet vetëmanëtari i bashkimit kriminal që ka kryer këtë vepër.Psh. memarrëveshje është paraparë kryerja e vjedhjeve dhe njëri ngaanëtarët me rastin e kryerjes së vjedhjes e dhunon gruan që gjendetnë shtëpi, atëhere për veprën penale të dhunimit përgjigjet vetëm ai.Heqja dorë vullnetare``````````````````````````````````````````Me nenin 26.par.2. të KPPK është paraparë një dispozitë e karakteritkriminalo –politik me qëllim të lehtësimit të zbulimit dhe të luftës mëefikase kundër krimit të organizuar.Në këtë dispozitë është paraparëshprehimisht se gjykata mund t’i zvogëlpj dënimin apo ta lirojtërësisht nga dënimi anëtarin e bashkimit kriminal i cili është penalishtpërgjegjës në këto raste:-nëse vullnetarisht heq dorë nga marrëveshja;-nëse vullnetarisht ndërmerr veprimin për parandalimin e ekzistimit tëvazhdueshëm të bashkimit kriminal ose të kryerjes së veprës penalenë pajtim me qëllimin e saj, ose
    • 294-nëse vullnetarisht ia zbulon policisë njohuritë e marrveshjes nëkohën e duhur kur vepra penale të planifikuara ende mund tëparandalohet.Bashkimi kriminal si vepër penale e posaçme në KPPK`````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Bashkimi kriminal , siç u cek më sipër , është forma e bashkpunimitnë kryerjen e veprës penale, i cili është paraparë si institutë ipërgjithshëm i së drejtës penale dhe ndëshkohet me vet faktin earritjes së marrëveshjes për kryerjen e veprave penale për të cilatështë paraparë dënimi me së paku 5. vjet.burgim.Mirëpo në disaraste për shkak të rrezikshmërisë shumë të mëdha dhe për shkakqetë caktuara kriminalo politike , në pjesën e posaçme të KP, format endryshme të bashkimit kriminal janë paraparë si vepra penale tëveçanta. Ja disa vepra të tilla:-organizimi, përkrahja dhe pjesmarrja në grupet terroriste neni 113;-organizimi i grupit për kryerjen e krimit të gjenocidit, krimeve kundërnjerëzimit dhe krimeve të luftës neni 128;-pjesmarrja në trafikimin e njerëzve neni 139 par.3.-prodhimi dhe përpunimi i paautorizuar i narkotikëve të rrezikshëmdhe i substancave psikotropike nga anëtari një grupi neni230.par.4.pika 1.-organizimi i skemave piramidale dhe bixhozit të ndaluar neni 243dhe,-krimi i organizuar neni 274.
    • 295PËRGJEGJËSIA PENALE PËR VEPRAT PENALE TË KRYERA ME ANË TË MEDIAVE```````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Shtypi radi televizioni , interneti dhemjetet tjera të informimit dhekomunikimit publik kanë rëndësi të posaçme për individin dheshoqërinë në përgjithsi .Për shkak të rëndësisë së madhe , çështja e shtypit dhe mjetet etjera të informimit dhe komunikimit publik është rregulluar mekushtetutë, ligje të posaçme , si dhe me kodin penal.Sipas dispozitave kushtetuese , shtypi radioja , televizioni dhe mjetettjera të informimit dhe të komunikimit publik kanë për detyrë tëinformojnë saktësisht dhe objektivisht opinionin për ndodhitë epërditëshme , si dhe të publikojnë mendime e informata të organeve,organizatave e të qytetarëve që janë me interes për opinionin.Mirëpo , për fat të keq, jo rralë shtypi dhe mjetet e tjera të informimitpublik i tejkalojnë autorizimet e veta për qëllime të ndryshme, e mësëshpeshti për qëllime të politikës së ditës.Në këto rrethana dhe situatamjetet e informimit shërbehen me informta të paverifikuara , metrillime dhe gënjeshtra dhe në këtë mënyrë publikojnë apotransmetojnë të dhëna të pavërteta, gjysëm të pavërteta apodezinformata, me të clat rrezikojnë dhe dëmtojnë rëndë liritë, të drejtadhe barazinë e individit dhe të kolektivitetit të caktuar kombëtar.Me anë të informimit të gabuar , tendencioz apo joadekuat, për tëdrejtën penale është me rëndësi ngase me anë të shtypit , radiostelevizionit dhe mjeteve tjera të komunikimit publik, jo vetëm sendikohet ndaj numrit të caktuar të njerëzve, por me keqpërdorimin e
    • 296tyre mund të kryhene edhe një numër i madh i veprave penale siçjanë p.sh.nxitja e urrejtjes, përqarjes ose mostolerancës kombëtare,raciale fetare, nxitja për luftë agresive , nxitje për krimin egjenocidit,krimet e luftës apo krimet kundër njerëzimit, forma të rëndatë fyerjes, shpifjes, nxjerrja apo përhapja e të dhënave personale apofamiljare etj.Përgjegjësia penale për veprat penale të kryera me anë Të mediave sipas KPPK.`````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Në nenet 28,29 dhe 30 të KPPK është rregulluar përgjegjësia penaledhe ndëshkimi për veprat penale të kryera me anë të mediave.Medispozitat e nenit 28 dhe 29 të KPPK, në mënyrë të posaçme ështërregulluar përgjegjësia penale e autorit, kryeredaktorit përgjegjës,zavendësit të kryeredaktorit përgjegjës, botuesit dhe prodhuesit, edheate sipas parimit të përgjegjësisë kaskade apo shkallë shkallë.Përgjegjësia penale e kryeredaktorit përgjegjës dhe zavndsit të tij`````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Sipas nenit 28. par.1. dhe 2. të KPPK, në radhë të parë përgjigjetautori informacionit (28.par.1.)Kryeredaktori përgjegjës dhe zavendësi i tij përgjigjen nëse:-nëse autori nuk mund të gjendet ose të gjykohet në gjykatatvendore,-nëse informacioni është botuar pa dijen e autorit ose kundër vullnetittë tij.
    • 297Sipas dispozitave të KPPK, autori nuk mund të gjendet në raste kurartikulli , informta apo deklarata me të cilën është kryer vepra penale ,është publikuar në mënyrë anonime apo me pseudonim dhepërkundur përpjekjeve të duhura nuk ka mundur të konstatohetidnetiteti i autorit.Për veprat penale të kryera me anë të mediave nuk mund të përgjigjet penalishtpërshkruesi, korrektori, radhitësi, shitësi shpërndarësi dhe personat tjerë qëkryejnë punë teknike lidhur me pregaditjen dhe publikimin e informatës.Përgjegjësia penale e botuesit, shtypshkronjësit dhe prodhuesit````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Përgjegjësia penale e botuesit``````````````````````````````````````````````````Sipas nenit 28.par.3.të KPPK, botuesi i gazetës është përgjegjës, nësekryeredaktori ose personi që e zavendson në kohën e publikimit të informatave ,nuk mund të gjendet ose të gjykohet në gjykatat e vendit.Përgjegjësia penale e shtupëshkronjësit`````````````````````````````````````````````````````````Në nenin 28.par.4.të KPPK, thuhet se nëse nuk është e mundur të dënohetbotuesi sipas paragrafit 3.të këtij neni, për shkak të pengesave ligjore apofaktike, do të përgjigjet shtypëshkronjësi nëse ka ditur se ekzistojnë pengesa tëtilla faktike dhe ligjore.Përgjegjësia penale e prodhuesit````````````````````````````````````````````````````Sipas nenit 28.par.5 të KPPK, nëse vepra penale është kryer me anë të mjetevetë shiritit magnetofik, filmik,diapozitivit, fotografive ose mjeteve tjera audio dhevideo të dedikuara për media masive ose për preznetimin publik ose për njënumër të madh të personave, dënohet prodhuesi nëse redaktori përgjegjës dhezavendësi i tij nuk mund të gjykohen ngase nuk mund të gjenden ose të gjykohennë Gjykatat e Kosovës.Mbrojtja e burimeve të informatave`````````````````````````````````````````````````````````````Me qëllim që të garantohet liria e shtypit dhe ushtrimi efikas i profesionit tëgazetarisë dhe lëmenjëve tjerë të informimit dhe komunikimit publik, si dhe meqëllim që gazetarët dhe anëtarët e redaksisive të mbrohen nga kërcnimet dhetrysnitë e ndryshme, krahas dispozitave mbi mediat , edh në kodin penal ështëparaparë që personat që marrin pjesë si profesionistë në publikimin einformacioneve ose janë anëtarë të redaksisë të medias, kanë të drejtë të mos etregojnë autorin apo përmbajtjen dhe burimin e informtave( neni 29.par.1.).
    • 298Mirëpo mbrojtja e burimit të informatave nga ana e profesionistëve ose anëtarëvetë këshillit të redaksisë si dhe ndihmësve të tyre është e limituar, është e kufizuarderi në një masë me dispozitat e nenit 29.par.2. pika 1 dhe 2. të KPPK, sipaskësaj dispozite personi i cili merr pjesë si profesionist në publikimin einformacioneve ose si anëtarë i bordit redaktues konsiderohet penalishtpërgjegjësdhe dënohet nëse gjykata konstaton se :1.Zbulimi i informatave është i domosdoshëm për të parandaluar sulmin qëpërmbanë kërcnim të drejtpërdrejtë ndaj jetës apo integritetit trupor të ndonjipersoni , ose2.Zbulimi i informatave është i domosdoshëmpër të parandaluar veprën penalepër të cilën është paraparë dënimi me burgim prej së paku tre vjetësh, ose përkëto vepra penale të veçanta: veprën penale të degradimit të integritetit seksualneni 196, veprën penale të tregimit të materialit pornografik personave nënmoshën 16.vjeqare neni 203, veprën penale të përvetsimit gjatë ushtrimit tëdetyrës neni 340, veprës penale të marrjes së ryshfetit neni 343 ose veprëspenale të dhënies së ryshfetit neni 340 të KPPK.NOCIONBI, FUNKSIONI DHE SISTEMI I SANKSIONEVE PENALE`````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Çështje kryesore të së drejtës penale të çdp vendi janë sanksionet penale .Këtojanë epiqendër të vemendjes të së drejtës penale dhe të politikës kriminale.Në të gjitha rastet kur personi i caktuar kryen vepër të rrezikshme, e cila me ligjështë e përcaktuar si vepër penale, është e domosdoshme që shoqëria ndajkryesit të veprës së tillë të ndërmarrë ndonjë masë, e cila ka për qëllim pengimine kryerjes sëveprës penale në të ardhmen.Në të drejtën penale , masat të cilat zbatohen ndaj kryesit të veprave të këtillaquhen sanksione penale.Krahas sanksioneve penale shteti duhet të disponoj dhe të ndërmarrë masa tëndryshme , siç janë ngritja e nivelit arsimor, kulturës dhe vetdijes për respektimine ligjit, të lirive , të drejtave , sigurisë dhe barazisë së qytetarëve dhe një vargëmasash tjera për mirëqenjen ekonomike dhe sociale të qytetarëve dhe shoqërisësëatij vendi në tërësi.Sanksionet penale janë masa shtrënguese që zbatohen me dhunë dheparaqesin represion ndaj kruesit të veprës penale.Me anë të sanksionit penalkryesit të veprës penale i kufizohen apo i merren të drejtat, liritë dhe të drejtattjera shumë të rëndësishme, siç është liria e lëvizjes, pasuria etj.Ndërsa nëvendet ku akoma është në fuqi dënimi me vdekje, kryesit të veprës penale imerret edhe jeta.Meqë e drejta penale funksionin e saj të luftës kundër kriminalitetit e ushtronnëpërmjet të sanksioneve penale, sanksionet epnale janë në epiqendër të saj.
    • 299Edhe sanksionet penale kanë pasur një evulim gjatë fazave të ndryshme tëzhvillimit të shoqërisë dhe tendencat e reja të zhvillimit të sanksioneve penalekonsistojnë: Në një çasje të re të shoqërisë ndaj delikuentit që ai të mos trajtohetsi anmik i shoqërisë, por që me trajtimin adekuat të kthehet si anëtarë i dobishëmdhe i barabart i shoqërisë, të parashihen dënime alternative, sidomos të disadënimeve me kusht, me punë për dobi të përgjithshme, gjysëm liria, si substitutetë dënimt me burgim; në përforcimin e mëtejmë të preventivës speciale, veçmasnë formë të resoclaizimit; në dobësimin e elementeve klasike retributive tëdënimit; që dënimi të ketë elemnte të mjaftueshme satisfaksionit edhe ndaj palëssë dëmtuar nga vepra penale; që sanksioni të shqiptohet në raste tëpashmangëshme dhe të domosdoshme.Nëse përmbushen këto synime –kushtedo të forcohet parimi i ligjshmërisë dhe do të evitohet arbitrariteti.Sanksionet penale janë masa të dhunshme penalo-juridike të cilat i shqiptongjykata në procedurën e përcaktuar me ligj ndaj kryesit të veprës penale, meqëllim të mbrojtjes së shoqërisë dhe individit nga kriminaliteti, ndërsakonsistojnjnë në marrjen apo kufizimin e lirive dhe të drejtave të caktuara apotërheqjen e vrjetjes kryesit se do t’i merren apo kufizohen liritë apo të drejtat nësesërish kryen vepër penale.Karakteristikat themelore të sanksioneve penale```````````````````````````````````````````````````````````````````````````Sanksionet penale , kanë këto karakteristika themelore:-me anë të sanksioneve penale shoqëria mbron nga kriminaliteti vlerat më tërëndsishme të individit dhe të bashkësisë shoqërore,-sanksionet penale mund t’iu shqiptohen vetëm kryesve të veprave penale,-ndaj kryesve të veprave penale mund të shqiptohet vetëm ai sanksion penale icili është paraparë me ligj në momnetin e kryerjes së veprs penale,-sanksionin penal mund ta shqiptoj vetëm gjykata në bazë të pocedurës tëpërcaktuar me ligj dhe,-me anë të sanksioneve penale , kryesve të veprave penale u merren apo ukufizohen liritë dhe të drejtat e tyre.Llojet e sanksioneve penale në përgjithsi``````````````````````````````````````````````````````````````````Që nga fillimi i shekullit XX, në vend të monizmit , në të drejtën penaleinagurohen pluralizimi i sanksioneve penale.Pa marr parasysh dallimet terminologjike , në të cilat e drejta penale bashkohorekryesisht njihen këto lloje të sanksioneve penale:dënimet kryesore, dënimetalternative, dënimet plotësuese, masat siguruese, masat edukative, dënimi mekusht dhe vërejtja gjyqësore.Në fillim të shekullit XX, krahas dënimit paraqitet edhe një lloj tjetër i sanksionitpenal, që u dedikohet kryesve të mitur të veprave penale, këto janë masatedukuese apo masat edukuese përmirsuese.
    • 300Diç më vonë, por gjithashtu në fillim të shekullit XX, nën ndikimin e shkollësitaliane janë krijuar edhe një lloj i sanksioneve penale që aplikohen ndaj kryesvetë veprave penale që lëngojnë nga smundjet e ndryshme psikike që quhen masasiguruese, në KPPK këto masa quhen masa të trajtimit të detyrueshëm.Pa marr parasysh se ekzistojnë dallime terminologjike në emërtimin e masavesiguruese , tani pothuajse se të gjitha legjislacionet penale bashkokohore njohinkëto lloje sanksioneve penale.Mirëpo meqë disa masa siguruese në esnecë janësanksione penale me të cilat kryesve të veprave penale u merren apo ukufizohen disa të drejta, në suhmë legjislacione penale të shteteteve të EvropësPerendimore, këto lloj të sanksioneve konsiderohen si dënime plotsuese, kshtu ,ka vepruar edhe KPPK në nenin 54.Në fund të shekullit XIX, evulucioni i së drejtës penale shpien në humanizimin,zbutjen dhe reagimin e shtetit ndaj kryesve të veprave penale që kanë shpie gjerke inagurimi i disa llojeve të reja të sanksioneve penale dënimit me kusht dhevërejtja gjyqësore.Sistemi i sanksioneve penale në të drejtën penale të Kosovës``````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Ngjashëm me të drejtën penale të shteteve të Evropës Perendimore dhe tëSHBA, e drejta jonë penale përvetson sistemin pluralist të sanksionevepenale.në nenin 3. të KPPK janë paraparë katër lloje të sanksioneve penale këtojanë:1.dënimet kryesore;2.dënimet alternative;3.dënimet plotsuese dhe4.vërejtja gjyqësore.1.Dënime kryesore shqiptohen ndaj personave madhorë, të cilët janë penalisht tëpërgjegjshëm për veprën penale të kryer.2.Dënimet alternative në brendinë e tyre janë substitute, zavendsim i dënimit meburgim, spektri i tyre është mjaft i gjërë dhe i llojllojshëm.Këto lloje tësanksioneve penale në fakt janë një lloj i posaçëm i masave parapenale, kukryesi i veprës penale në vend që të dënohet i tërhiqe vërejtja dhe njiherit icaktohen obligime të cilat duhet t’i përmbush brenda afatit të caktuar, e nëse nuki përmbush obligimet e caktuara , dënimet alternative mund të revokohet dhe tëshëndrrohet në dënim me burg.3.Dënimet plotsuese, janë të karakterit sekundar dhe i plotsojnë dënimetkryesore, këto dënime mund të shqiptohen vetëm së bashku me dënimetkryesore.
    • 3014.Vërejtja e gjjykatës, ky lloj i sanksionit është i karakterit parapenal, është eparaparë për vepra të lehta penale.Llojet e masave dhe sanksioneve ndaj të miturve`````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Ndaj kryesve të veprave penale të mitur mund të shqiptohen masat e divesitetit,masat edukuese dhe burgimi për të mitur.DËNIMET```````````````````````Në strukturën e të gjitha llojeve të sanksioneve penale që njihen tani në tëdrejtën penale bashkohore, dënimi është lloji më i vjetër i sanksionit penal.Kalindur nga gjakmarrja dhe kompozicioni, si forma të parë të reagimit të shoqërisëndaj veprave të ndaluara të individëve.Gjer në fund të shekullit XIX dënimi kaqenë i vetmi lloj i sanksionit penal.Përkundër faktit se tani të drejtat penale bashkohore njohin edhe lloje tjera tësanksioneve penale , dënimi edhe sot është sanksion themelor, ngase më sëshpeshti shqiptohet ndaj kryesve të veprave penale.Në shkencën e së drejtës penale njihet nocioni formal dhe material i dënimit.Nocioni forma```````````````````````````````Përcaktohet duke pasur parasysh elementet juridike të dënimit siç janëpërcaktueshmëria e tij në ligj, ligjshmëria me rastin e shqiptimit, organi i cili ështëkompetent për shqiptimin e tij, procedura gjyqësore që duhet tërespektohet përtë mudur të shqiptohet etj.Nocioni material````````````````````````````Përcaktohet duke pasur parsysh qëllimin e dënimit, qëllimi i dënimit ështëmbrojtja e shoqërisë nga kriminaliteti dhe preventiva me qëllimqë kryesi në tëardhmen të mos kryej vepra penale dhe të përmirsohet si dhe ruajtja e disciplinëssë qytetarëve.Sipas nocionit formalo- material, dënimi përkufizohet si masë e dhunshme eparaparë me ligj, të cilën e shqipton gjyqi ndaj kryesit penalisht të përgjegjshëmtë veprës penale, me qëllim të mbrojtjes së vlerave t’;ë caktuara të qytetarve dhetë shoqërisënë tëresi dhe i cili konsiton në marrjen apo kufizimin e lirive dhe tëdrejtave të kryesit të veprës penale.Elementet dhe karakterisitikat themelore të dënimit``````````````````````````````````````````````````````````````````````````1.Elementet themelore të dënimitDënimi posedon këto elemente:
    • 302-sipas brendisë së tij dënimi duhet të paraqes një vlerësim negativ moralo-etikndaj veprës penale dhe kryesit.-si masë e dhunshme dënimi duhet të paraqes një të keqe që e godet kryesin eveprës penale.-dënimi duhet të ketë qëllimin e caktuar/mbrojtja e shoqërisë dhe qytetarëve ngakriminaliteti,-dënimi duhet të jetë i përcaktuar me ligj.Karaktersitikat themelore të dënimit``````````````````````````````````````````````````````````1.Dënimi duhet të jetë personal,d.m.th.dënimi duhet ta godass personalishtkryesin e veprës penale, mirëpo sido që të jetë ai i godet edhe anëtarët e ngushttë familjes së të gjykuarit.2.Dënimiduhet të jetë human, nuk duhet ta mundoj apo ta poshtroj, përbuzëdelikuentin,edhe me Konvent ndërkombëtare edhe me KPPPK, por edhe meLigjin për ekzekutimin e sanksioneve penale garantojnë resppektimin epersonalitetit dhe dinjitetit të njeriut në procedurën penale edhe gjatëekzekutimit të dënimit.3.Dënimi duhet të jetë legjitim, dënimi është legjitim vetëm nëse gjyqi shqiptonasi lloj dhe lartësie të dënimit, i cili është i domosdoshëm për mbrojtjesn eshoqërisë nga kriminaliteti dhe përmirsimin e e kryesit( fajtorit).4.Dënimi duhet t’i godas njësoj kryesit e veprave penale, pa marr parasyshpërkatësinë nacionale, fetare, racore, politike socilae etj.5.Dënimi duhet të jetë proporcional me peshën e veprës penale dhe shkallën epërgjegjësisë penale të kryesit.6.Dënimi duhet të jetë i ndarë, ai është i ndarë nëse mund të shqiptohet në masëmë të vogël apo më të madhe, varësisht nga pesha e veprës penale.7.Dënimi duhet të jetë i revokueshëm, kur konstatohet se dënimi është shqiptuarnë kundërshtim me ligjin ai duhet të abrogohe( për shkak të lajthimit të gjykatës,dëshmisë së rrejshme të dëshmitarit etj)8.Dënimi duhet të jetë i përmirsueshëm, edhe koj duhet të shprehet kur ështëshqiptuar në kundërshtim me ligjin, dënimet pasurore janë të përmirsueshëm,ndërsa dënimi me vdekje nuk është i përmirsueshëm , ndërsa shumë autormendojnë se edhe dënimi me burg nëse është mbajtur është i papërmirsueshëm.Baza juridike e dënimit````````````````````````````````````````
    • 303Në shkencën e së drejtës penale është shtruar pyetja se prej nga del e drejta eshtetit të zbatoj masa të dhunshme ndaj personave që kryejnë vepra penale,masa këto të cilat individëve u merren apo u kufizohen të mirat juridike tërëndësishme.Lidhur me këtë çështje ekzistojnë disa teori:1.Teoria metafizike apo idealiste: sipas këtyre teorive dënimi është manifestim ihakmarrjes së shoqëërisë dhe shtetit kundër kryesve të veprave penale.2.Teoritë mbi kontratën shoqërore ( grociusi, Hobsi,Lloku, Bekario etj) sipaskëtyre teorive individi i ka bartë shtetit që ai t’i mbroj nga kriminalitetit, meqë vetnuk janë në gjendje të mbrohen.3.Teoritë normative juridike.sipas kësaj teorie baza juridike e shtetit që të zbatojdënimet gjendet në vet sistemin juridik, në vet normën juridike mbështetetarsyeshmëria e shtetit që të aplikoj dënimet.4.Teoritë Sociologjike, këto teori , bazën juridike të dënimit e shohin në të drejtëndhe në domosdonë e shoqërisë që të mbrohet nga kriminaliteti.Qëllimi i dënimit``````````````````````````````````Edhe lidhur me qëllimin e dënimit ekzistojnë disa teori:1.Teoria absolute, sipas cilës teori qëllimi i dënimit është hakmarrja ndaj personitqë kryen vepër penale.( sipas teorive metafizike dhe idealiste kryesi vepron mevullnet të lirë, andaj edhe hakmarrja paraqitet si i vetmi qëllim i dënimit).2.Teoria relative,sipas këtyre teorive qëllimi i dënimit është preventiva , që kryesinë të ardhmen mos të kryej vepra penale, kjo ndahet në teorinë e preventivësindividuale dhe në teorinë e preventivës gjenerale.A/.Sipas teorisë së preventivës individuale qëllimi i dënimit është që kryesin eveprës penale ta pengoj që në të ardhmën të kryej sërish vepra penale.B/.Sipas teorisë së prventivës gjenerale, qëllimi i dënimit është që të ushtrojndikim friksues ndaj kryersve të mundshëm të veprave penale dhe në këtëmënyrë t’i zbraps nga kriminalitetit.3.Teoria e përzier.këto janë sintezë të teorive apsolute dhe relative, sipas këtyreteorive qëllimi i dënimit nuk mund të arrihet as vetëm me hakmarrje e as vetëmme preventivë, dënimi duhet të ketë qëllim preventivën dhe hakmarrjen.Qëllimi i dënimit sipas të drejtës penale të Kosovës`````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Në nenin 34.të KPPK, është përcaktuar qëllimi i i përgjithshëm i dënimit:
    • 3041.Të parandalojë kryesin nga kryerja e veprave penale në të ardhmën dhe tëbëjë rehabilitimin e tij, dhe2.Të parandaloj personat tjerë nga kryerja e veprave penale.Nga dispozitat e përmendura rezulton se e drejta jonë penale e përvetsonpreventivën e posaçme ( speciale) dhe të përgjithshme gjenerale si qëllim idënimt.Preventiva e posa është e paraparë në nenin 34.par.1., ndërsa preventivagjenerale parshihet në par.2. të nenit të cituar.Ky në fakt është efekti frikësues idënimit ndaj kryesve të mundshëm të veprave penale, me vet faktin se për çdovepr;r penale është i paraparë dënimi që do t’i shqiptohet kryesve të vepravepenale , kjo ëshë një lloj kanosje dhe si e tillë ushtron edhe efekt frikësues, izbraps atao nga kryerja e veprës penale..Edhe sot përkundër faktit se nëpërmasa më të vogla në krahasim me të kaluarën , dënimi përmbanë në vehtenjë dozë të hakmarrjes..Pohimi i këtillë gjenë mbështetje në tërër legjislacioninpenale nga se për vepra më të rënda penale parashihet dënim më i rëndë.Mirëpohakmarrja nuk duhet konsidruar ashtu siq ka qenë në mesjetë.Përveçpreventivës individuale dhe gjenerale , dënimi duhet të përmbush edhe qëllimin edrejtësisë.Duhet të jetë i drejtë.I drejtë do të jetë ai lloj i dënimit i cili do t’ishkaktoj një të keqe edhe kryesit të veprës penale.Mirëpo qëllimi i dënimit duhettë jetë riedukimi dhe risocializimit i delikuentit.Dënimet janë legale dhe të ligjshme vetëm kur shqiptohen në rastet eparashikuara me ligj, ndërsa legjitime janë vetëm në rastet kur lloji dhe lartësia edënimeve të shqiptuara janë të domosdoshme.Sistemi i dënimeve në të drejtën penale të Kosovës````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````KPPK i njeh pesë (5) lloje të dënimeve( neni 36.41 dhe 54).-dënimin me burgim afatgjatë,-dënimin me burgim,-dënimin me gjobë,-dënimet alternative dhe-dënimet plotsuese.E drejta jonë penale nuk e njh dënimin me vdekje , ky dënim është abroguar më12. dhjetor 1999 me rregulloren e UNMIKUT 1999/24Karakteristikë e sistemit të dënimeve të parapar në KPPK është se parasheh njënumër të madh të llojeve të dënimeve.Ky sitem i dënimeve është kopatibil mesitemin e dënimeve të parapara në kodet penale të shteteve të EvropësPerendimore dhe SHBA, sidomos me parashikimin e dënimeve plotsuese dhealternative.Ndarja e dënimev``````````````````````````````````Në radhë të parë dënimet ndahen në ato kryesore dhe plotsuese(sekundare).
    • 305Dënimet kryesore (primare)```````````````````````````````````````````````Janë ato të cilat ligji i parasheh se mund të shqiptohen si masë kryesore edënimit.Sipas nenit 38. të KPPK dënimet kryesore janë:1.dënimi me burgim afatgjatë,2.dënimi me burgim dhe3.dënimi me gjobë.Dënimi me gjobë mund të jetë kryesor kur shqiptohet vet dhe plotsues kurshqiptohet së bashku me dënimin me burg.Dënimet plotsuese``````````````````````````````````Dënmet plotsuese janë ato lloje të dënimeve të cilat mund të shqiptohen vetëmkrahas dënimit kryesor apo alternativ.Sipas nenit 54.të KPPK, parashihen këtodënime plotsuese:1.gjoba,2.heqja e së drejtës për tu zgjedhur,3.Ndalimi i ushtrimit të funksioneve në administratën publike ose në shërbiminpublik,4.ndalimi i ushtrimit të profesionit, aktiviteteve ose detyrës,6.marrja e patentë shoferit,7.marrja e sendit,8.urdhëri për publikimin e aktgjykimit dhe,9.dëbim i të huajit nga territori i Kosovës.Dënime alternative```````````````````````````````` ``Dënimet alternative janë rezultat i trendeve bashkohore në tëdrejtën penale dhekanë për qëllim që në të gjitha rastet e mundshme të parapara me ligj, në vend tëdënimit me burgim, të shqiptohet dënimi alternativ, që janë joizoluese, jo meburgim.Sipas dispozitave të nenit 41, 43, 49, 50, , 52 dhe 53 rezulton se KPPK njehpesë (5) lloje të dënimeve alternative dhe ate:1.dënimi me kusht neni 43,2.dënimi me gusht me urdhër për trajtim të detyrueshëm rehabilitues neni 49,3.dënimi me kusht me urdhër për mbykçyrje nga shërbimi sprovues neni 50,4. dënimi me kusht me urdhër për punë në dobi të përgjithshme neni 52, dhe5.gjysmëliria neni 53.
    • 306Dënimet mëtej ndahen në dënime permanente(përjetshme) dhe kohore(për njëkohë të kufizuar)Pastaj ekziston minimumi i përgjithshë dhe minimumi i posaçëm,maksimumi ipërgjithshëm dhe maksimumi i posaçëmMinimumi i përgjithshëm është 15.ditë, ndërsa maksimumi i përgjithshëm ëshë20 vjet për dënimin me burgim ndërsa 40 vjet për burgimin afatgjatëDënmet kumulative dhe dënimet alternative. Kur dënimet parashihen në mënyrëkumulative gjykata duhet ti shqiptoj të gjitha dënimet e parapara me ligj.Dënimi me vdekje``````````````````````````````````KPPK dhe i tërë sistemi juridik i Kosovës nuk e njeh dënimin me vdekje.Mirëponë disa shtete të Evropës dhe të botës, ky lloj dënimi njihet edhe tani dhe si i tillëshqiptohet për rastet shumë të rënda të veprës penale .Dënimi me vdekje është idrejtuar kundër vlerës më të rëndësishme të njeriut , kundër jetës së tij, dhe si itillë është lloji më irëndë i dënimit në të gjitha legjislacionet që e njohin.Dënimi me vdekje është lloji më i vjetër i dënimit në histrorinë e së drejtëspenale.Gjer në fund të shekullit XVIII, në Evropë dhe kontinente tjera të botës,dënimi me vdekje ka qenë i paraparë për një numër të madh të vepravepenale.Psh.në legjislacionin penal të Francës në shekullin XVIII dënimi mevdekje parashihej për 115. vepra penale, gjatë kësaj kohe dënimi me vdekjeështë ekzekutuar në mënyra shumë të vrazhda dhe me mundime të tmerrshme.Në gjysmën e dytë të shek.XVIII dhe në fillim të shekullit XIX nga ana e filozofëvedhe iluministëve si dhe nga disa përfaqsues të shkollës klasike, veçmas tëCezario Bekarios, iu drejtuan kritika të ashpëra sistemit ndëshkimor të së drejtëspenale mesjetare.Duke u ndikuar nga këto kritika në gjysmën e parë të shekullitXIX numri i veprave penale për të cilat mund të shqiptohet dënimi me vdekjeështë kufiziar në 12. vepra penale.Në fund të shekullit XIX u themelua edhe lëvizja abolacioniste e cila edhe sot ekësaj dite angazhohet për heqjen e dënimit me vdekje.Kjo lëvizje ka arriturrezultate të konsiderueshme, ngase përpos që u zvoglua numri i veprave penalepër të cilat mund të shqiptohet dënimi me vdekje gjer në fund të vitit 1970 arritiqë në 40.shtete të botës të abrogohet dënimi me vdekje, nëse në dekadat efundit numri i shteteve që kanë abroguar dënimin me vdekje është shumë më imadhë.Tani ekzistojnë idhtarët pro dënimit me vdekje dhe ato kundër dënimit mevdekje (abolacionistët).A.Idhtarët që pretendojnë se duhet edhe mëtej të ekzistoj dënimi me vdekje thirren në këto argumente```````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````
    • 3071.Vetëm me anë të dënimit me vdekje shoqëria mund të mbrohet nga individëtqëkryejnë vepra jashtzakonisht të rënda dhe dënimi me vdekje është mjet ifundit i mbrojtjes nga kriminelët e këtillë, në ç’rast sanksionet tjera do të ishinjoefikase,2.Dënimi me vdekje ushtron efekt të madhë frikësues dhe si i tillë paraqitet sifaktor i rëndsishëm i preventivës speciale dhe gjenerale.3.Dënimi me vdekje është sanksioni më radikal ndaj kryesve tëpapërmirsueshëm të veprave penale jashtzakonisht të rrezikshme.4.Rëndomt, dënimin me vdekje e përkrah shtresa më e gjërë e popullsisë dhe ekonsiderojnë garanci të sigurisë së tyre juridike.5.Ekzekutimi i fshhtë i dënimit me vdekje mënjanon rrezikun e paraqitjes sëmotiveve të ulëta dhe ndjenjën e dhembshurisë ndaj të ndëshkuarit, qëeventualisht mund të shfaqet.B/.Kundërshtarët e dënimit me vdekje japin këto argumente`````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````1.E drejta për të jetuar është e drejt sovrane e njeriut.këtë të drejt nuk ia kadhënë shteti andaj edhe nuk mund tia merr.2.Dënimi me vdekje është i parevokueshëm de i papërmirsueshëm.3.Dënimi me vdekje është i padrejtë dhe johumanë.4.Dënimi me vdekje është i pandarë nuk lejon mundësinë e ndarjes dhe godet nëmënyrë të njetë të gjithë kryesit.5.Dënimi me vdekje në mas të madhe ka dozë të hakmarrjes së shoqërisë ndajkryesve të veprave të rënda penale.6.Dënimi me vdekje është në kundërshtim me qëllimin e dënimit., me që;llimin eprevetivës individuale që kryesi të përmirsohet dhe në të ardhmen mos të kryejvepra penale.7.Dënimi me vdekje nuk ndikon në uljen e kriminalitetit.Shumica e legjislacioneve penale të Evropës Perendimore e kanë abroguardënimin me vdekje në tërsi apo gjatë kohës së paqës, dënimin me vdekje ngashtetet e Evropës Perendimore e njohin Belgjika dhe Irlanda dhe Greqia mirëpovitet e fundit fare nuk e kanë shqiptuar.Kurse disa shtete të EvropësPerendimore dënimin me vdekje e parashohin vetëm për vepra penale tëposaçme të cilat kryhen gjatë kohës së luftës.Veprat e tilla janë psh.spiunazhiapo tradhëtia.Nga viti 1965-1989 njëzet e shtatë shtete e kanë obroguar dënimin mevdekje.Disa shtet e kanë abroguar dënimin me vdekje por e kanë paraparëdënimin me burg rë përjestshëm apo me burgim afatgjatë.Të gjitha shtetet ngaish Jugosllavia e kanë hequr dl;ënimin me vdekje, nga ato Sllovenia parashehdënim me 30.vjet burgi, Kroacia ,Kosova Sërbia , Mali i zi parashohin dënim me40.vjet burgim, Bosna 45.vjet burgim, Maqedonia në vend të dënimit me vdekjeka paraparë dënimin me burg të përjetshëm.
    • 308Historiku i shkurtër i dënimit me burgim````````````````````````````````````````````````````````````````Dënimi me burgim konsiston në marrjen e lirisë së lëvizjes(lirisë sëqarkullimit)kryesit të veprës penale për një kohë të caktuar.Ky lloj dënimikonsiderohet një ndër dënimet më të rënda ngase me këtë dënim kryesi i veprëspenale i merret një e drejtë themelore e drejta e lëvizjes , qarkullimit të lirë.Në të gjitha sistemet bashkohore në legjislacionet e tyre , dënimi me burgim zëvend qëndror, ngase për numrin më të madh të veprave penale është paraparëky lloj dënimi.Edhe në KPPK, për kundër një numri të madhë të dënimevealternative , për numrin më të madh të veprave penale është paraprë dënimi meburg.Dënim me burgim , për herë të parë është paraparë në Kodin penal të Francës tëviti 1791.Ky lloj dënimi paraqitet nën ndikimin e shkollës klasike , e veçmaspërfaquseit të saj të denjë Cezaro Bekario.Dënimi me burg paraqitet sizavendësim i dënimit me vdekje dhe dënimeve tjera fizike të cilat në përmasa tëgjëra u aplukuan gjatë mesjestës.Përkundër mangësive dhe dobësive që u shprehen gjatë ekzekutimit tëdënimeve me burg, ai u tregua shumë më efikas në krahasim me të gjitha llojet edënimeve fizike që u zbatuan në mesjetë.Gjatë historisë së tij, dënimi me burg ka pësuar evulucion të rëndsishëm.Nëshekullin XIX ka ekzistuar numër i madh i llojeve të dënimit me burg, si dhemënyrës së ekzekutimit të tij.Ndërsa sot , në legjislacionet e shtetevebashkëkohore, njihet një numër i vogël i llojeve të këtij dënimi me tendecë tëzvoglimit të mëtejm.Në ish Kodin penal të Jugosllavisë të vitit 1951 gjer në mesine vitit 1977 ka ekzistuar dënimi me burgim dhe dënimi me burgim të rëndë.KPPK,njeh dy lloje dënimesh me burgim, dënimin me burgim ( neni 37) dhedënimin me burgim afatgjatë(37).Dënimi me burgim afatgjatë`````````````````````````````````````````````Dënimi me burgim afatgjatë në KPPK, është rrjedhojë e abrogimit të dënimit mevdekje në Kosovë.Të gjitha shtet që kanë hequr dënimin me vdekje kanëparaparë në legjislacionet e tyre dënimin me burgim afatgjatë prej 30.vjetësh, 40,45 dhe me burgim të përjestshëm.Ky lloj dënimi është paraparë për veprat penale më të rënda të kryera me dashjenë rrethana veçanarisht të rënda ose që kanë shkaktuar pasoja shumë tërënda(neni 37 par.1)Dënimi me burgim afatgjatë në asnjë rast nuk është paraparë si lloj i vetëm idënimit, madje as për lloje më të rënda të veprave penale, ngase në nenin37.par.3.të KPPK thuhet se burgimi afatgjatë nuk mund të parashihet si i vetmi
    • 309dënim kryesor për një vepër të veçant pnale, nga kjo rezulton se dënimi meburgim afatgjatë mund të parashihet vetëm në mënyrë alternative me dëniminme burgim .Dënimi me burgim afatgjatë shqiptohet në kohëzgjatje prej 21-40 vjet, ky lloj idënimit mund të shqiptohet vetëm në vite të plota( sipas Salihut mirëpo mendojse mund të shqiptohet edhe në muaj të plot).Personit të dënuar me burgimafatgjatë mund tëi ipet lirimi me kusht pasi t’i ketë mbajtur ¾ e dënimit( neni37.par.4 i KPPK).Dënimi me burgim``````````````````````````````````Dënimi me burgim është lloji i dytë i dënimit me heqje të lirisë i paraparë nëKPPK( neni 38).Sikunëdr dënimi me burgim afatgjatë, edhe dënimi me burgim, është dënimkryesor.Mirëpo ndryshe nga dënimi me burgim afatgjatë, dënimi me burgim ështëparaparë për numrin më të madh të veprave penale.Shqiptimi i dënimit me burgim nganjiher është paraparë në mënyrë alternativeapo kumulative me dënimin me gjobë.Ndërsa në raport me dënimet plotsuese ,dënimi me burgim gjithherë është paraparë në mënyrë kumulative.Dënimi me burgim mund të shqiptohet prej 15.ditësh e deri më 20 vjet ( neni38.par.1 të KPPK).Dënimi me burgim shqiptohet në vite dhe muaj të plotë ndërsa deri në gjashtëmuaj mund të shqiptohet edhe në ditë të plota ( 38.par.2.)Dënimi me gjobë`````````````````````````````````Dënimi me gjobë bën pjesë në llojet e dënimeve pasurore.Me anë të këtijdënimi , kryesi i veprës penale detyrohet që brenda afatit të caktuar ta paguajshumën e të hollave në dobi të shtetit.Dënmin me gjobë apo me të holla e njohin të gjitha legjislacionetbashkohore.Dënimi me gjobë është lloji më i lehtë i dënimeve dhe shqiptohet përverprat penale të lehta mirëpo mund tëparashihen edhe për veprat penale tëmesme, ky lloj dënim është adekuat për t’i ikur dënimeve me burg afatshkurtër.Qëllimi i dënimit me gjobë është që kryesit të veprës penale t’i bëhet me dije nëmënyrë serioze se ka kryer vepër të kundërligjshme dhe njëherit ta godasstandardin e tij jetësor.Me rastin e dënimit me gjobë duhet të kihet perasyshgjendja materiale e kryesit.Në këtë drejtim disa shtete Austria,Gjermania,Suedia ,Sllovenia Kroacia njohin sistem të tillë ndëshkimor , ku lartësia e dënimit megjobë caktohet varësisht prej meditjes, sa fiton për një ditë punë.Në nenin 39. parashihet dënimi me gjobë ai mund të shqiptohet si dënim kryesordhe si dënim plotsues.( është i paqrtë konkludimi i pro.Ismetit kur thotëse dënimi
    • 310me gjobë mnd të shqiptohet si dënim plotsues me dënimin me kusht neni44.par.4 fa.456).Minimumi i dënimit me gjobë është 50 €, ndërsa max.25.000 €,ndërsa në rast kurvepra penale është kryer me qëllimi të itimit , max.i gjobës ëshët 500.000 €( 39.par.1.)Në nenin 39.par.2 dhe 3. të KPPK, është paraparë mënyra e ekzekutimit tëdënimit me gjobë, afati pagimit nuk mund të jetë më i shkurtër se 15. ditë e asmë i gjatë se 3. muaj në raste të arsyeshme , gjykata mund të vendos që dënimime gjobë të paguhet në këste, me kusht që afati i pagesës të mos jetë më i gjatëse dy vjet.Pastaj është paraparë procedura e pagimit të gjobës dhe zavendsimit të gjobësme punë në dobi të përgjithshme dhe zavendsimin e dënimit me gjobë me dënimme burg,ku 15 € llogaritet në një dit burg , me kusht që afati i burgimit nuk i kalon6.muaj(39.par.4.)Dënimi me gjobë nuk mund të ekezkeutohet pas vdekjes së të dënuarit.(39.par.6).Dënimet alternative`````````````````````````````````````Llojet e dënimeve alternative sipas KPPK``````````````````````````````````````````````````````````````````Duke u mbështetur në dispozitat e Rregullave të Tokios(shih 461 dhe 462)parashihen alternativat e dënimeve dhe masave në vend të dënimeve meburgim, si dhe rekomandimet e Kshillit të Evropës për aplikimin e tyre, dhe nëbazë të modeleve të Kodit penal të Italisë, Francës,Zvicrës, Gjermanisë dhe tëkodeve penale të shteteve tjera të Evropës Perendimore, në KPPK janë bërëpërpjekje që të ancipohen shumica e këtyre dënimeve dhe masave alternativeduke i akceptuar zgjidhjet edhe nga legjislacioni i SHBA dhe Anglisë.Qëllimi kryesor i dënimeve dhe masave të tjera alternative të parapara nëlegjislacionet e shteteve bashkohore , është që në të gjitha rastet e mundëshmetë ushtrohet luftë efikase kundër kriminalitetit pa u ekzekutuar dënimi me burgim,përkatsisht të luftohet kriminaliteti me sanksione dhe masa joizoluese, jo meburgim.Me KPPK janë paraparë 5.lloje të dënimeve alternative, të cilat mund tëshqiptohen nëvend të dënimit me burgim e këto janë:1.dënimi me kusht neni 43;2.Dënimi me kusht me urdhër për trajtim të detyrueshëm rehabilitues neni 49;3.Dënimi me kusht me urdhër për mbykqyrje nga shërbimi sprovuae neni 50 ;4.Dënimi me kusht me urhdër për punë në dobi të përgjithshme neni 52 dhe5.Gjysmëliria neni 53.Nocionet e dënimit me kusht dhe sistemet e ndryshme të tij````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````
    • 311Dënimi me kusht është pezullimi i ekzekutimit të dënimit të shqiptuar për njëkohë të caktuar dhe me kusht të caktuar.Ky është lloj i sanksionitparapenal.Nëse personi brenad afatit të caktuar nuk kryen vepër vepër penaledhe nëse i përmbush kushtet ecaktuara nga gjykata , dënimi i shqiptuar nukekzekutohet, kurse personi i tillë nuk konsiderohet i dënuar, në të kundër dënimime kusht mund të revokohe dhe pseroni i dënuar ta mbaj dënimin.Dënimi me kusht për herë të parë është paraqitur në SHBA dhe në Angli meemrin “probatio” sprovim, ky lloj dënimi u paraqit nën ndikimin e lëvizjeve përzavendësimin e dënimeve afatshkurtëra me burg.Qëllimi i dënimit me kusht është resocializimi i delikuentit me anë të pezullimit tëdënimit.Për nga natyar e tij , dënimi me kusht është i përshtatshëm të shqiptohet në vendtë dënimit afatshkurtër me burg për delikuentët e rastit dhe në përgjithsi përkryerësit e veprave penale të lehta.Duke u mbështetur në përparësit e këtij dënimi , ky dënim është përvetsuarpothuaj se në të gjitha legjislacionet e shteteve bashkohore.Sistemi i dënimit me kusht```````````````````````````````````````````````Në legjislacionin penal janë të njohura tri sisteme të dënimit me kusht:1.Sistemi anglo-amerikan; 2.Sistemi Evropian dhe 3.sistemi i përzier.1.Sistemi angloamerikan apo “probation”`````````````````````````````````````````````````````````````Është paraqitur në disa shtete të Amerikës dhe në Angli, në fund të shekullit XIX,si formë e zavendësimit të dënimit me burg.Sëpar është paraparë për kryesite ,mitur të veprave penale, e më pas edhe për kryesit madhor.Karakteristikë e këtij sistemi është se ndaj kryesit të veprës penale zhvillohetprocedurë penale , konstatohet fajësia e tij mirëpo nuk i shqiptohet dënimi, vehetnën mbykqyrje të posaçme.Shqiptimi i dënimit i dënimit pezullohet për një kohëtë caktuar dhe caktohen kushtet që duhet përmbushur .Gjat kohës së pezullimittë shqiptimit të dënimit ai vehet në mbykqyrje të posaçme, të cilin e ushtronpersoni zyrtar i emruar nga ana e gjyqit.Nëse kryesi gjatë kohës që e caktongjyqi nuk kryen vepër penale dhe i përmbush kushtet e caktuara atij nuk ishqiptohet dënimi fare.2.Sistemi evropian kontinental`````````````````````````````````````````````````````Është paraqitur në fund të shekullit XIX, së pari në Belgjikë dhe Francë dhe përatë quhet sistem belgo-francez, Më pas ky sitemi përvetsohet edhe në shtet tjeratë Evropës.3.Sistemi i përzier`````````````````````````````````````
    • 312Është përvetsuar në fillim të shekullit XIX dhe sipas këtij sistemi , ndaj kryesit tëveprës penale zhvillohet procedura penale , i shqiptohet dënimi dhe pezullohetekzekutimi i tij, por gjykata mund t’i caktoj edhe masa të posaçme të mbykqyrjespër një kohë të caktuar.Gjithashtu personit të dënuar me kusht mund t’i caktohenedhe detyrime të cilat duhet t’i përmbush ai .Edhe Kodi ynë penale ka përvetsuarkëtë siistem.Llojet e dënimit me kusht sipas KPPK``````````````````````````````````````````````````````````````KPPK, njeh katër lloje të dënimit me kusht edhe atë:1.dënimin me kudht,2.dënimin me kusht me urhër për trajtim të detyrueshëmrehabilitues,3.dënimi me kusht me urdhër për mbikëqyrje nga shërbimi sprovues,4.dënimi me kusht me urdhër për punë në dobi të përgjithshme.Këto lloje të dënimeve konsiderohen si dënime alternative në vend të dënimit meburgim apo me gjobë.Me këto lloje të dënimit në të vërtet kryesit të veprëspenale i tërhiqet vrejtja.DËNIMI ME KUSHT``````````````````````````````````````Sipas nenit 43. të KPPK ,gjykata mund ta shpallë personin fajtor, ti caktojdënimin , mirëpo ekzekutimin e tij e shtyen për një kohë të caktuar që nuk mundtë jetë më e shkurtër se 1. vit e as më e gjatë se pesë vejt ( koha e verifikimit) mekusht që i akuzuari në aftin e lënë të mos kryej vepër penale.Kushtet për shqiptimin e dënimit me kusht```````````````````````````````````````````````````````````````````Sipas nenit 44. të KPPK, dënimi me kusht mund të shqiptohet nëse plotësohendy kushte:1.kushtet të cilat i referohen dënimit të paraparë me ligj dhe dënimit të shqiptuarmnga ana e gjykatësa/.Lidhur me dënimin e paraparë, në nenin 44. par.1 thuhet shprehimisht sekryesit mund t’i shqiptohet dënimi me kusht për veprën penale e cila dënohet meburgim deri në pesë vjet edhe për veprat penale për të cilat parashihet dënimderi në 10.vjet burg, nëse zbatohendispozitat për zbutjen e dënimit.b/.lidhur me dënimin e shqiptuar nga ana e gjykatës, në paragrafin 2. të nenit tëcituar thuhet se dënimi me kusht mund shqiptohet , kur gjykata i cakton dënimme gjobë ose me burg deri në dy vjet, qoft për një vepër penale qoft për bashkimveprash penale.
    • 3132.kushtet të cilat i referohen personalitetit të kryesit të veprës penale dhe qëllimittë dënimit me ksusht .Kushtet që kanë të bëjnë me personalitetin e kryesit janë:-sjellja e mëparshme e kryesit,-sjellja e kryesit pas kryerjes së veprës penale,-shkalla e përgjegjësisë penale dhe,-rrethanat në të cilat është kryer vepra penale.Nëse gjykata kryesit të veprës penale i ka caktuar në mënyrë kumulative dëniminme burg dhe dënimin me gjobë, dënimi me kusht mund t’ia shqyptoj për të dydënimet apo vetëm për dënimin me burg (neni 44.par.4.Kushtet dhe detyrimet të cilat gjykata mund t’ia caktoj personit të dënuar me kusht````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Nga përku i dënimit me kusht me ligj, rezulton se personit të dënuar me kusht,gjykata i cakton kushte dhe detyrimet e caktuara të cilat duhet t’i përmbushai.Këto kushte janë të përgjithshme dhe të posaçme.1.Kushti i përgjithshëm që i akuzuari të mos kryej vepër tjetër penale në afatin qëe cakton gjykat e që nuk mund të jetë më i shkurtër se 1-e as më i gjatë se pesëvjet.(afati i verifikimit fillon të rrjedhë nga dita kur vendimi merr formën e prerë).2.Kushtet e posaçme janë:`````````````````````````````````````````a/.ta kthej përfitimin pasuror të fituar me vepër penale ,b/.ta kompensoj dëmin e shkaktuar me vepër penale osec/.t’i përmbush detyrimet tjera të parapara me dispozitat e ligjit penal.3.Detyrimet të cilat ia cakton gjykarta të akuzuarit janë ato të cilat rezultojnëa/.nga disa dënime plotsuese dheb/.ato të parapara për disa vepra penale.a/.detyrimet që rezultojnë nga disa dënime plotsuese janë : ndalimi i ushtrimit tëfunksioneve në administraëtën publike ose në shërbimet publike, ndalimi iushtrimit të profesionit ose aktiviteteve tjera, nadlimi për të drejtuar autom,jetinetj.Nëse krahas dënimit me kusht , gjykata shqipton ndonjë dënim plotsues, i cilikonsiston në ndonjë ndalesë, mund të vendos që dënimi me kusht do tërevokohet, nëse i dënuari me ksuht nuk e respekton ndalesën e caktuar.b/.Detyrimet të cilat janë paraparë për rastet e disa veprave penale,psh.detyrimetnga neni 212 par.3.pastaj nenit 213. pastaj nenit 293.par.4.
    • 314Revokimi i dënimit me kusht`````````````````````````````````````````````````Sipas KPPK, dënimi me kusht mund të revokohet për këto tri shkaqe:1.Nëse i dënuari gjatë periodëssë verifikimit kryen vepër të re penale.2.Nëse pas shqiptimit të dënimit me kusht vërtetohet se i dënuari ka kryer vepërpenale, para se të jetë dënuar me kusht.3.Nëse i dënuari nuk i ka përmbushur detyrimet, të cilat janë caktuar me dënimme kusht.Revokimi i dënimit me kusht për shkak të veprës së re penale``````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Nëse i dënuari me kusht gjatë afatit të verifikimit kryen vepër të re penalerevokimi i dënimit mund të jetë obligator dhe fakultativa/.dënimi me kusht do të revokohet detyrimisht nëse i dënuari gjatë kohës sëverifikimit kryen një apo më shumë vepra penale për të cilat i është shqiptuardënim me burg prej 2. e më shumë vjetësh( neni 45.par.1.)b/.dënimi me kusht do të revokohet në mënyrë fakultative nëse i dënuari gjatëkohës së verifikimit kryen një apo më shumë vepra penale për të cilat ështëshqiptuar dënim me burgim më pak se 2. vjet.Në raste të tilla gjykata do tëvendos nëse do të revokojë dënimin me kusht, pasi t’i vlerësoj të gjitha rrethanattë cilat i përkasin veprave penale të kryera dhe kryesit, e sidomos ngashmërinë eveprave penale të kryera, rëndësinë e tyre dhe motivet nga të cilat janë kryer.Nëse gjykata e revokon dënimin me kusht, për të gjitha veprat e shqipton njëdënim unik sipas nenit 71.të KPPK.Sipas dispozitave të KPPK, gjykata për veprën e re pnale mund t’i shqiptoj dënimme burg, apo edhe për veprën e re penale mund t’i shqiptoj prap dënim me kushtapo me të hollaRevokimi i dënimit me kusht për shkak të veprës penale të kryer më parë``````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````Mund të ndodhë që gjykata pasi ka shqiptuar dënimin me kusht të zbuloj vepër tëcilën kryesi e ka kryer më heret.Në raste të tilla , gjykata mund të revokoj dëniminme kusht nëse vlerëson se nuk do të kishte bazë për shqiptimin e dënimit mekusht pot ë dihej për atë vepër penale.Me rastin e vendosjes nëse do të revokojdënimn me kusht , gjyakata do të marrë parasush kriteret, të cilat janë paraparëpër revokimin e dënimit me ksuht për veprën e re penale (46).Revokimi i dënimit me kusht për shkak të mospërmbushjes së detyrimeve të caktuara```````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````
    • 315Mos përmbushja e detyrimeve të caktuar gjithashtu mudn të jetë arsye përrevokimin e dënimit me kusht.Nëse i dënuari me kusht nuk e përmbush njërën nga këto detyrime brenda afatittë caktuar me aktgjykim, gjykata sipas nenit 47.të KPPK, mund të vendosë si mëposht:-që personit të dënuar t’ia vazhdoj afatin e përmbushjes së detyrimit;-personin e dënuar mund ta liroj nga përmbushja e atij obligimi, nëse bindet se idënuari , për shkaqe të arsyeshme, nuk mund ta përmbush obligimin;-detyrimin e caktuar më parë ta zavendsoj me obligim tjetër të paraparë me ligj,apo-mund ta revokoj dënimin me kusht.Afatet e revokimit të dënimit me kusht``````````````````````````````````````````````````````````````Dënimi me kusht revokohet gjatë kohës së revokimit, mirëpo nëse për veprënpenale të kryer gjatë afatit të verifikimit është mësuar më von, dënimi me kushtmund të revokohet mësë argu në afat prej një viti nga dita e skadimit të afatit tëverifikimit.Edhe në situatën kur i dënuari nuk ;i përmbush obligimet e caktuara, dënimi mekusht mund të revokohet nëë afat prej një viti pas skadimit të afatit të verifikimit.DËNIMI ME KUSHT ME URDHËR PËR TRAJTIM TË DETYRUESHËM REHABILITUES```````````````````````````````````````````````````````````````````````Ky lloj dënimi me kusht i është dedikuar ndaj kategorisë së atyre kryerësve tëveprave penale , të cilët janë alkolistë apo narkomanë dhe nëse gjykatakonstaton se pikrisht vartësia ndaj alkoolit apo drogës ka qenë faktori kryesor qëka kontribuar të kryhet vepra penale.Personi i dënuar me kusht me urdhër për trajtim rehabilitues, gjykata ia caktonobligimin atij që të mjekohet.Organi sprovues e përpilon programin e trajtimit, tëcilit duhet tëi përmbahet i dënuari dhe shërbimi sprovues e informon gjykatën seprogrami i trajtimit është zbatuar me sukses.Në këtë rast gjykata nxjerr vendimme të cilin konstatohet se dënimi është mbajtur.Kjo mas shqiptohet në afat prej6muaj deri në 3 vjet.Në rast se i dënuari me kusht me urdhër për trajtim largohet nga programi itrajtimit rehabilitues pa i mbushur detyrimet lidhur me trajtimin, gjykata mund tazavendsoj detyrimin e mëparshëm me një tjetër, të shtyej kohëzgjatjen e urdhëritpër trajtim ose ta revokoj dënimin me kusht dhe të urdhëroj ekezkeutimin edënimit të caktuar në dënimin me kusht( neni 49 par.4.).DËNIMI ME KUSHT ME URDHËR PËR MBYKQYRJE NGA SHËRBIMI SPROVUES````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````````
    • 316Për nga natyra , përmbajtja dhe mënyra e ekzekutimit , është formë e dënimit mekusht të tipit anglo-amerikan dhe kjo masë konsiston në pezullimin e ekzekutimittë dënimit me burgim dhe kontrollin dhe dhënien e ndihmës kryesit të veprëspenale.Gjykata para se të shqiptoj këtë lloj dënimi , gjykata duhet të kërkojë ngashërbimi sprovues kompetent për territorin e vet mendimin nëse ky dënim mundtë ekzekutohet, si dhe çfar lloji deturimeve mund t’i caktohet, ky dënim mund tëzghjasë më së paku 6. muaj dhe jo më tepër se tre vjet.Llojet e detyrimeve të mbykqyrjes së shërbimit sprovues të caktuara me dënimin me kusht dhe mënyra e zgjedhjes së tyre~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~KPPK, në nenin 51. parashef 11. lloje të detyrimeve edhe atë:1.Mjekimi ose rehabilitimi në entin shëndetsor;2.Nënshtrimi në programin e trajtimit mjekësor ose rehabilitimit;3.Vizitat te psigologu ose të kshilluesit tjerë dhe veprimin në pajtim merekomandimet e tyre;4.Aftësimi profesional në një profesion të caktuar;5.Kryerja e aktiviteteve punuese;6.Shfrytëzimi i pagës dhe i të ardhurave të tjera ose i pasurisë për përmbushjene detyrimeve familjare;7.Mosndërrimi i vendbanimit pa autorizim të shërbimit sprovues;8.Heqja dorë nga përdorimi i alkoolit apo i drogës;9.Heqja dorë nga frekuentimi i vendeve apo lokaleve ku shërbehet pije alkolike;10.Heqja dorë nga shoqërimi me personat të caktuar, dhe11.Heqja dorë nga mbajtja e çfardo llji të armëve.Në rastet kur i dënuari me kusht nën mbykqyrjen e shërbimit sprovues nuk mbankontakte me shërbimin sprovues ose nuk i përmbush detyrimet të cilat i kacaktuar gjykata, detyrimet e mëparshme gjykata mund t’ia zavendësojë me njëdetyrim tjetër apo t’ia vazhdojë afatin brenda kohës së verifikkimit apo të revokojkëtë lloj të dënimit me kusht.Gjykata do të revokoj dënimin me kusht nën mbykqyrje të shërbimit sprovuesedhe nëse i dënuari kryen vepër të re penale për të cilën është shqiptuar dënimme burgim së paku dy vjet apo më tepër.Dënimi me kusht me urdhdër për punë në dobi të përgjithshmeSipas nenit 52. të KPPK, gjykata me aktgjykim, kryesit të veprës penale i caktonobligimin që brenda afatit të caktuar të kryej punë në dobi të përgjithshme, nëinteres publik.Kushtet për shqiptimin e dënimit me kusht me urdhër për pun në dobi të përgjithshme
    • 317-që gjykata kryesit të veprës penale t,i ketë caktuar dënimin me burgim deri nënjë vit ose dënim me gjobë deri në 2.500 €;-të ekzistoj vlerësimi i shërbimit spovues, dhe-të jepet pëlqimi i të dënuarit se ai dakordohet që t’i shqiptohet ky lloj dënimi.Kohëzgjatja e punës në dobi të përgjithshme dhe mundësia e caktimit të detyrimeve tjeraPuna në dobi të përgjithshme shqiptohet në kohëzgjatje së paku 30.orë, e mësëtepërmi 240 orë pune..Orët e caktuar duhet të kryhen brenda një viti ( neni 52par.3)Gjykata cakton numrin e orëve me vendim të posaçëm, ndërsa shërbimisprovues vendos për llojin e punës në dobi të përgjithshme që duhet kryerpersoni i dënuar, cakton organizatën për të cilën personi i dënuar do të kryejpunën, vendos për ditët e javës gjatë të cilave do të kryhet puna dhe embykqyrë kryerjen e punës në dobi të përgjithshme.Gjykata mund t’i urdhëroj që personi i dënuar një apo disa prej këtyredetyrimeve:-të mbaj kontakt me shërbimin sprovues,-të kthej përfitimin pasuror të fituar me veprën penale,-të kompenzoj dëmin e shkaktuar me vepër penale,-të përmbush detyrimet tjera të parapara me ligj si dhe-të përmbushë një apo disa prej njëmbdhjetë lloje të detyrimeve të parapara menenin 51. të KPPK.Kohzgjatja e përmbushjes së këtyre detyrimeve të parapara me nenin 51.të KPnuk duhet të jetë më i shkurtër se 6.muaj dhe më i gjatë se 3. vjet.Revokimi i dënimit me kusht me urdhër për punë në dobi të përgjithshmeNëse personi i dënuar pas kalimit të afatit të caktuar , në tërësi apo pjesërisht ,nuk e kryen punën në dobi të përgjithshme shoqërore, nuk mbanë kontakte meshërbimin sprovues ose nuk i kryen detyrimet nga neni 551. të urdhëruara ngagjykata , atëhre gjykata mund ta zavendësoj detyrimin e mëoarshëm me njëtjetër, mund ta shtyej kohën e mbykqyrjes brenda kohës së verifikimit ose tarevokoj dënimin me kusht.( neni 52.par.5.).Nëse revokohet ky lloj dënimi me kusht, i dënuari detyrohet ta mbajë dënimin ecaktuar me burgim apo ta paguaj dënimin me gjobë.GJYSËMLIRIA~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Gjysëmliria , si lloj i pestë i dënimit alternativ konsiston në atë që personi të cilit iështë shqiptuar dënimi me burgim, i mundësohet çdo ditë, brenda orëve tëcaktuara(gjashtë 8 apo 10.orë), të mund të qëndrojnë në liri për të vazhduarpunën profesionale të cilën e ka kryer edhe para kryerjes së veprës penale, apoqë të kryej punë familjare( psh. femra të kujdeset për fëmijët dhe punët tjera të
    • 318shtëpisë), të vijonë shkollimin, të vazhdoj mjekimin etj, pasi të kryej punët duhettë kthehet në burg.( 53)Kushtet për shqiptimin e gjysëmlirisë~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Sipas nenit 53 par.1.të KPPK, “Kur gjykata shqipton dënimin me burgim deri nënji vit, mund të urdhërojëekzekutimin e dënimit me gjysëm liri për shkak tëdetyrimeve të personit të dënuar lidhur me punën,arsimimin , kualifikimin oseaftësimin profesional, përgjegjësitë esenciale familjare apo nevojën për trajtimose rehabilitim mjekësor.Kur vuan dënimin me gjysëmëliri, personi i dënuardetyrohet që të kthehet në burg pas kryerjes të detyrimeve brenda kohës sëcaktuar nga gjyjkata”. Nga kjo rezulton se kushtet për shqiptimin e gjysëm lirisëjanë:-që kryesi i veprës penale të jetë dënuar dri në një vit burgim;-që për kryesin , familjen , por edhe për shoqërinë , do të jetë shumë e dobishmet’i lejohet vazhdimin apo përfundimi i punëve apo aktivitetve të cilat qëndrojnëpara tij dhe,-që për çdo ditë, pas kryerjes së punëve të caktuara, të kthehet në entin penal,në burg.Programin për implementimin e dënimit me gjysmëliri e përpilon drejtori i burgutme organin e shërbimit sprovues.Mënyra e ekzekutimit të këtij lloj dënimi detalisht rregullohet me ligjin përekzekutimin e sanksioneve penale.Revokimi i gjysëmëlirisë~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ Sipas nenit 53.par.2.të KPPK, është paraparë shprehimisht se nëse i dënuarinuk përmbush detyrimet lidhur me punën , arsimin apo aftësimin profesioanl, përtë cilat është shqiptuar gjysëmliria, gjykata do të revokoj këtë lloj dënimi dhe dotë urdhëroj që ky dënim , apo pjesa e mbetur këtij dënimi, të ekezekutohet nëburg.Në rastet kur gjykata vendos për revokimin e këtij lloji dënimi për shkak tëmospërmbushjes së detyrimeve të punës apo aktiviteteve tjera, do të kërkojraport nga shërbimi sprovues. Dënimet plotsueseParaqitja dhe zhvillimi i dënimeve plotsuese~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Gjer në fund të shekullit XIX dënimet kryesore kanë qenë i vetmi lloj isansksioneve penale që në të drejtën penale kanë mundur të shqiptohen ndajkryesve të veprave penale.Mirëpo , në fund të shek.XIX, nën ndikimin eshkollave pozitive dhe socioantropologjike, u parapanë edhe lloje tjera tësanksioneve penale, të cilat në fazën e paraqitjes u emërtuan si masasiguruese.Pas luftës së dytë botërore shumica e masave siguruese në shumë
    • 319kode penale të shteteve të Evropës Perendimore u konsideruan si dënimeplotsuese.Ndërsa masat siguruese të karakterirt mjekësor, emërtohen dhetrajtohen si masa të trajtimit dhe mjekimit, me ç’ërast në tërsi iu janë hequratributet e sanksioneve penale.Këte koncept tani e ka përvetsuar edhe KPPK.Edrejta penale e ish Jugosllavisë shumicën e dënimeve plotësuese , që taninjihen te ne i ka konsideruar masa siguruese(Kodi penal i 1948, 1951 si dhemeligjin penal të 1977).Nocioni dhe qëllimi i dënimeve plotësuese~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Dënimet plotsuese janë paraqitur si rezultat i njohurive të reja shkencore sedënimet kryesore nuk mund të jenë mjet efikas ndaj të gjith kryesve të vepravepenale.Për këtë arsye në të drejtën penale u formësua mendimi se , krahasdënimit kryesor, duhet paraparë edhe sanksione të tjera penale të lkarakteritkomplementar, plotësues.Kryesit të veprës penale i shqiptohet dënimi plotësues me qëllim që t’i merrenapo t’i kufizohen disa të drejta , të cilat për shkak të natyrës së tyre nuk mund t’imerren apo tëi kufizohen me dënime kryesore.Kufizimi apo marrja e disa të drejtave të posaçme me dënime plotsuese , midistjerash , bëhet për dy arsye kryesore:1.Arsya e parë qëndron në atë që funksionimi dhe autoriteti i disa detyrave dheprofesioneve shtetërore kërkon që t’i ushtrojnë personat që kanë një të kaluar tëpastër.P.sh.përkundër resocializimit është vështirë që menjiher pas mbajtjes sëburgut t’i besohet ushtrimi i funksionit të gjyqtarit, prokurori, inspektorit, profesoriti cili ka kryer ndonjë vepër penale të marrjes së mitos, keqpërdorimit të detyrëszyrtare, mashtrimit etj.2.Arsya e dytë është e karkterit kriminalo-politik, meqë nuk është e preferueshmeqë personi pas mbajtjes së dënimit menjiher të vehet në sprovë dhe të gjendetnë aso rrethana dhe kushte dhe të kryej të njetën detyrë eapo profesion të cilin eka shfrytëzuar për të kryerVepër penale.P.sh. nuk do të ishte e arsyeshme që arkatari , i cili ka qenë idënuar për vepër penale të shpërdorimit të pasurisë shoqërore, pas mbajtjes sëdënimit , t’i besohet përësri detyra e tillë , në të cilat rrethana përsëri mund takryej veprën penale.Nga kjo rezulton se këto masa janë të karakterit preventiv.Përparsi e posaçme e dënimeve plotsuese është se mundësojnë individualizimimë adekuat i sanksioneve penale dhe mundësi më e madhe për resocializimin ekryesit të veprës penale.Dënimet plotsuese shqiptohen krahas dënimit kryesor, kurse në disa rastekrahas dënimit alternativ(dënimit me kusht), ngase me kryerjen e veprës penale,personi i ka keqpërdor këto liri dhe të drejta.Lidhja midis dënimeve plotësuese dhe dënimeve kryesore dhe alternative~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
    • 320Krakteristikat e përbashkëta midis ketyre tri lloje të dënimeve janë këto:1.dënimet kryesore, plotësuese dhe ato alternative janë lloje të sanksionevepenale;2.Me të tri këto dallime gjyakat ka për qëllim që shoqërinë ta mbroj ngakriminaliteti;3.Të tri këto lloje të dënimit aplikohen me dhunë;4.Bazë për aplikimin e këtyre dënimeve është vepra penale;5.Për të gjitha këto dënime vlenë parimi i legalitetit;6.Të gjitha këto dënime i shqipton gjykata.Sistemi dhe lloji i dënimev plotësuese sipas KPK~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Neni 54.i KPPK parasheh këto lloje të dënimeve plotësuese:1).gjobën,2.heqja e së drejtës për të zgjedhur,3.ndalimi i ushtrimit të funksioneve në administratën publike ose shërbiminpublik,4.ndalimi i ushtrimit të profesionit, të aktivitetit ose detyrës,5.ndalimi për të drejtuar automjetin,6.marrja e patentshoferit,7.marrja e sendit,8.urdhëri për publikimin e aktgjykimit , dhe9.dënimi i të huajit nga teritori i Kosovës.Heqja e të drejtës për tu zgjedhur~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Sipas nenit 55. të KPPK, ky lloj dënimi plotsues mund të shqiptohet në dy raste:1.Këtë dënim gjykata e shqipton nëse personi me qëllim që të zgjidhet nëansamblenë komunale apo deputet në Kuvendin e Kosovës, gjatë procesitzgjedhor, e realizon këtë të drejtë duke u shërbyer me kërcnime ose falsifikim tëlistave të votimit dhe2.Këtë masë gjykata e shqipton ndaj kandidatit për zgjedhje, nëse ai kryen vepërpenale për të cilën gjykata i shqipton dënim me burgim së paku 5. vjet.Situata edytë nuk ka lidhje me procesin zgjedhor por me gjithate e bënë të padenjë nëaspektin etik.Ky lloj dënimi mund të shqiptohet në kohëzgjatje prej 1-3 vjet.Ekzekutimi fillonpasi i dënuari ta ketë vuajtur dënimin.Ndalimi i ushtrimit të funksioneve në administratën publike ose në shërbimin publik~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
    • 3211.Ky lloj i dënimi mund të shqiptohet në mënyrë obligative, në rast kur personi, tëcilit i është besuar ushtrimi i funksioneve në organet e pushtetit, apoadministratën publike, e këtë detyrë e keqpërdor, me ç’rast kryen vepër penalepër të cilën i është shqiptuar dënim me sëpaku 10.vjet burgim.Në këte situatë ai funksionin e tillë ai nuk mund ta ushtroj prej 1-5 vjet i cili fillontë ekezkutohet pasi që i dënuari ta vuaj dënimin.2.Sipas nenit 56.par.2.të KPPK, ky lloj dënimi mund të shqiptohet në mënyrëfakultative edhe në rast kur personi me shpërdorimin e funksionit kryen veprëpenale për të cilën gjykata i ka shqiptuar dënim me burgim gjer në 10.vjet.Nëkëtë situatë ndalimi zgjatë prej 1-3 vjet.Ky lloj dënimi mund të shqiptohet:1.që ta ketë shpërdorur funksionin , detyrën e caktuar,2.që ky shpërdorim të jetë paraparë me ligj si vepër penale dhe3.që për këtë vepër penale gjykata të ketë shqiptuar dënim me burgim sëpaku 10vjet.par.1. apo dënim deri në 10.vjet par.2.të KPPK.Ndalimi i ushtrimit të profesionit, veprimtarisë ose detyrës ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Ky lloj i dënimit plotsues konform nenit 57.par.2.mund të shqiptohet nëkohëzgjatje prej 1-5 vjet me kusht:1.që kryesit të veprës penale t’i shqiptohet dënim kryesor apo dënim alternativ;2.që kryesi i veprës penale ta ketë keqëpërdorur profesionin e vet, veprimtarinëdetyrën apo funksionin menaxhues apo administrativ ose,3.nëse me bazë, me arsye mund të pritet se ushtrimi i profesionit, veprimtarisë,detyrës apo funksionit menxhues ose administrativ mund ta keqpërdorë përkryerjen e veprës penale.Kohzgjatja e këtij lloj dënimi llogaritet prej ditës kur vendimi është bërë iplotfuqishëm, mirëpo koha e kaluar në burg, në entin shëndetsor për ruajtje dhemjekim, nuk llogaritet në këtë lloj dënimi d.m.th.afati i këti lloj dënimi vazhdon pasmbajtjes së burgimit përkatsisht pas lëshimit nga enti shëndetësor.Në rast të shqiptimit të këtij lloj dënimi plotsues së bashku me dënimin me kusht,gjykata mund të vendos që dënimi me kusht do të revokohet, nëse kryesi nuk errespekton detyrimin e ndalimit të ushtrimit të profesionit, veprimtarisë apodetyrës (57.par.3)a/.Konsideroj se formulimi nuk është i qartë kur është në pyetje par. 2. i nenit 56të KPPK. Si dhe dispozita e nenit 57.par.1. Ngase mendoj se ky lloj dënimplotsues duhet shqiptuar edhe në stuatën kur kryesi nuk e keqpërdor detyrën-funksionin e caktuar, në situatën kur me arsye mund të konsiderohet që ushtrimii mëtejm; i funksionin , thirrjes apo detyrës së caktuar do të ishte e rrezikshme.Ky dënim plotsues fillon të ekzekutohet pasi që kryesi ta kketë mbajtur dënimin.
    • 322Psh kur gjer ke vepra penale ka ardhur për shkak të paftësisë së kryesit nëkryerjen e funksionit, detyrës apo veprimtarisë së caktuar.Ajo paaftësi mund tërezultoj nga joprofesionalizmi i kryesit, psh mjeku icili është gjykuar për shkak tëtrajtimit të pandërgjegjshëm , mund t’i shqiptohet kjo masë nëse konstatohet seveprën e ka kryer për shkak të mosnjohjes së mjaftueshme të rregullave tëshkencës së mjkësisë,ose për shkak të paaftësisë psikofizike, psh. për avokatini cili i ka zbuluar fshetësitë në kryerjen e detyrës së tij konstatohet se atë e kabërë për shkak të harresë,b/.grupa e dytë e shkaqeve ka të bëjë me papërshtatshmërinë morale të kryesitme të cilat rrezikohet autoriteti i funksioneve, detyrave të caktuara psh.gjyqtari icili është dënuar për plagosje të rëndë trupore. Do të ishte jologjike që edhe mëtej ta ushtroj funksionin e gjyqtarit.Ndalimi i drejtimit të automjetit~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Sipas neni 58 të KPPK , ky lloji i dënimit plotsues mundt të shqiptohet nëseplotsohen këto kushte:1.që personi t; ketë kryer vepër penale me të cilën ka rrezikuar trafikun publik,2.që gjykata kryesit të veprës penale tëi ketë shqiptuar dënimin kryesor, ndonjëdënim alternativ, vërejtjen gjyqësore, masën e trajtimit të detyrueshëm apo taketë liruar nga dënimi,3.nëse rrethanat në të cilat është kryer vepra penale apo cënimet e mëparshmetë dispozitave mbi sigurinë e trafikut publik tregojnë se është rrezik që personit tëkëtill tëi lejohet që edhe më tej në të ardhëmën të drejtoj llojin dhe kategorinë ecaktuar të automjetit.Ky lloj dënimi mund t’i shqiptohet edhe personave të papërgjegjshëm,të cilit iështë shqiptuar masa e trajtimit të detyrueshëm psikiatrik, si dhe personave mepërgjegjësi të zvogluar apo narkomanëve dhe alkolistëve.Në rast të shqiptimit të këtij lloj dënimi plotsues së bashku me dënimin me kusht,gjykata mund të vendos që dënimi me kusht do të revokohet, nëse kryesi nuk errespekton këtë ndalesë.Kohzgjatja e këtij lloj dënimi llogaritet prej ditës kur vendimi është bërë iplotfuqishëm, mirëpo koha e kaluar në burg, në entin shëndetsor për ruajtje dhemjekim, nuk llogaritet në këtë lloj dënimi d.m.th.afati i këti lloj dënimi vazhdon pasmbajtjes së burgimit përkatsisht pas lëshimit nga enti shëndetësor.Por nësekryesit i është marr edhe patent shoferi kohëzgjatja e kësaj mase të përkohshmegjykata do t’ia llogaritë në lartësinë e dënimit të ndalimit të drejtimit të automjetit.
    • 323Marrja e lejes së vozitjes~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Ky llooj i dënimit plotsues konform nenit 59 të KPPK, mund të shqiptohet:1.që personi të ketë kryer vepër penale kundër sigur;isë së trafikut publik,2.nëse vepra penale kundër sigurisë ka shkaktuar plagosje të rëndë trupore apovdekjen e personit,3.që gjykata kryesit t’i ketë shqiptuar dënim kryesor, alternativ me kusht, vërejtjegjyqësore apo trajtim të detyrueshëm psikiatrik apo ta ketë liruar nga dënimi,4.nëse rrethanat në të cilat është kryer vepra penale, lloji i veprës penale aposhkeljet e mëoparshme të dispozitave mbi sigurinë e trafikut publik, tergojnë sepër shkak të apaftësisë është rrezik që personi i tillë edhe në të ardhmën tëdrejtoj automjetin.Kohzgjatja e këtij lloj dënimi është prej 1-5 vjet dhe llogaritet prej ditës kurvendimi është bërë i plotfuqishëm, mirëpo koha e kaluar në burg, në entinshëndetsor për ruajtje dhe mjekim, nuk llogaritet në këtë lloj dënimi d.m.th.afati ikëti lloj dënimi vazhdon pas mbajtjes së burgimit përkatsisht pas lëshimit nga entishëndetësor.Por nëse kryesit i është marr edhe patent shoferi kohëzgjatja ekësaj mase të përkohshme gjykata do t’ia llogaritë në lartësinë e dënimit tëmarrjes së lejes së vozitjes.(59 par.3. i KPPK).marrja e sendit~~~~~~~~~~~~~~~~~Sipas nenit 60. të KPPK, mund të meren ato sende që janë përdorur për kryerjene veprës penale apo që kanë qenë të dedikuara për kryerjen e veprës penale ,qofshin ato të kryesit apo të personave të tretë, si dhe sendet që janë razultat(pasojë) e verpës penale( psh.sendet e blera me parat e vjedhura apo memarrjen e ryshfetit vetura shtëpi apo ndonjë pasuri tjetër e luajtshme dh eepalujtshme)Ky lloj i dënimit plotsue mund të shqiptohet:nëse kryesit të veprës penale i ështëshqiptuar dënim kryesor, alternativ me kusht, vërejtje gjyqësore apo trajtim tëdetyrueshëm psikiatrik apo është liruar nga dënimi.Ky lloj dënimi mund t’i shqitptohet nëse është kryer vepra penale është tentuarvepra penale apoii ka ndërmarr veprimet pregaditore për kryerjen e veprëspenale.Përkatsisht do të merren ato sende që janë detikuar për kryerjen e veprëspenale.(60 par.1.të KPPK).Për disa raste KPPK ka paraparë mundësinë e marrjes së sendeve në mënyrëobligative.( neni 60.par.3)Urdhëri për publikimin e aktgjykimit~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
    • 324 Sipas neit 61.të KPPK, ekzekutimi i këtij lloji të dënimit plotsues bëhet duke epublikuar aktgjykimin tërësisht apo pjesërisht, në një apo disa gazeta,transmetohet në radioose televizion ose në stacionet raditeleivizive meshpenzime e të dënuarit ( neni 61.par.1.të KPPK.).Datën e publikimit, vëllimin, kohëzgjatjen si dhe çështjet tjera lidhur me këtë ecakton gjykata ( neni 61-3 të KPPK).Publikimi nuk do të urdhërohet nga gjykata nëse konstatohet se do të rrezikohetfshehtësia zyrtare, jeta private e personave ose morali i shoqërisë.Dëbimi i të huajit nga teritori i Kosovës~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Sipas nenit 62.par.1.të KPPK ky lloj dënimi mund të shqiptohet ndaj të huajit apopersonit pa shtetësi, i cili ka kryer vepër penale në teritorine Kosovës.Ky dënimplotsues shqiptohet në kohzgjatje prej 1-10 vjet .Personi të cilit iu është shqiptuarkjo masë duhet ta lëshoj Kosovës dhe nuk guzon të kthehet gjatë kohës sazgjatë kjo masë.Shqiptimi i këtij dënimi plotsues është fakultativ,psh.nëse gjykata komnstaton se ihuaji ka ndonji anëtar të familjes apo të afërm të ngusht në Kosovë, ka vend tëpunës në Kosovë, më parë ka qenë shtetas i Kosovës mund të mos e shqiptojkëtë mas.Dëbimi i të huajit nga Kosova nuk do të shqiptohet nëse është në kundërshtimme nenin 3.të të Konventës evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dheLirive Themelore të 4.nëntorit 1950 dhe protokolleve dhe Konventës lidhur mestatusin e refugjatëve të 28 korrikut 1951 dhe Protokollit të saj të 31.1.1967 oseKonventës kundër torturës dhe Trajtimit të vjetër të vrazhdë, çnjerzor dheposhtrues të 17.12 1984 ( neni 62.par.4.të KPPK).Koha e kaluar në paraburgim nuk i llogaritet në kohëzgjatjen e kësaj mase.Matja e dënimit~~~~~~~~~~~~~~~~Me matje të dënimit nënkuptojmë caktimin e lojit dhe lartësisë së dënimit kryesittë veprës penale.Me rastin e matjes së dënimit duhet të merren parasysh tëgjitha rrethanat lehtësuese dhe rënduese, që janë shprehur në momentin ekryerjes së veprës penale, në mënyrë që t’i caktohet ai lloj dhe masë dënimi i cilido t’i përgjigjet peshës së veprës penale dhe rrezikshërisë shoqërore të kryesitdhe me të cilin më së miri do të arrihej qëllimi i dënimit.Duke pasur parasysh organin që e bënë matjen e dënimit , në të drejtën penalenjihen tri lloje të matjes së dënimit :1.matja ligjore, matja gjyqësore dhe 3.matjaadministrative.1.Matja ligjore e dënimit
    • 325~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Matja ligjore e dënimit bëhet prej organit që e nxjerrë ligji, me ç’rast ligjdhënësicakton llojin dhe lartësinë e dënimit me rastin e parashikimit të veprës penale.Matja e dënimit nga ana e ligjëdhënësit bëhet sipas rrezikshmërisë apstrakte tëveorave penale( psh. vrasje plagosje, vjedhje etj).Në të drejtën penale njihen disa lloje të matjes ligjore të dënimit dhe atë: a/.Sistemi absolut i caktimit të dënimit b/.sistemi arbitrarë i caktimit të dënimit dhec/, sistemi relativ i caktimit të dënimeve. a/.Sistemi absolut i caktimit të dënimeveështë sistem i atillë sipas të cilit ;ligji përcakton saktësisht llojin dhe lartësinë edënimit që do t’ i shqiptohet kryesit të veprës penale pa marr parasyshrrezikshmërinë shoqërore të veprës penale konkrete dhe kryesit.Ky sistem kaekzistuar deri më shekullin XIX dhe ka lindur si rezultat i revoltës ndaj sistemitarbitrarë të dënimeve në sistemin skllavopronar dhe feudal.Për her të parë ështëparaparë në kodin penal të Francës të vitit 1791.b/.sistemi arbitrar i caktimit të dënimit atëhere kur ligjigjdhënësi nuk e përcaktonllojin dhe masën e dënimit , por këtë autorizim ia beson gjykatës që sipas bindjessë vet t’ia caktojëllojin dhe masën e dënimit kryesit të veprës penale.ky sitem kaekzistuar në sitemin e mesjetës.c/.Sistemi relativ i caktimit të dënimit ekziston atëhere kur ligji përcaktonminimumin dhe maksimumin e dënimit që mund të shqiptohet për veprën.Sipaskëtij sitemi gjykatës i lejohet mundësia që brenda kufinjëve të caktuar me ligj tamas dënimin për çdo rast konkret, duke i marur parasysh të gjitha rrethanatrelevante objektive dhe subjektive të veprës penale dhe të kryesit të saj.2.Matja gjyqësore e dënimit~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Këtë lloj të dënimit e bënë gjykata kur në procedurën penale konstatohet sekryesi i veprës penale së caktuar është penalisht përgjegjës për veprën e kryer.Matjen gjyqësore të dënimit e njohin të gjitha të drejta penale bashkohore.Këtëlloj të matjes së dënimit e njeh edhe e drejta jonë penale, ku në nenin 64. tëKPPK janë përcaktuar rregullat e përgjithshme mbi matjen e dënimit të cilatduhet deomos të merren parasysh, ndërsa nga neni 64-73 të KPPK, parashihenrregulla të posaçme për zbutjen apo ashpërsimi i dënimit dhe në këtë mënyrë t’ishqiptohet ai lloj dhe ajo masë e dënimit e cila do të jetë sa ma adekuate mepeshën e veprës dhe rrezikshmërinë e kryesit.3.Matja administrative e dënimit~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ ~~~~~~~~~~Krahas matjes ligjore dhe gjyqësore të dënimit ekziston edhe matjaadministrative e dënimit .Ky sistem i matjes së dënimit aplikohet në disa shtete tëSHBA.Sipas këtij sistemi , dënimin e masin organet kompetente për ekzekutimine dënimit .Kjo matje e dënimit mund të aplikohet vetëm te dënimet me heqje tëlirisë , me ç’rast gjykata e cakton vetëm llojin e dënimit, kurse kohzgjatjen ecakton organi administrativ.
    • 326Ligjëshmëria e shqiptimit të dënimit~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Kryesit të veprës penale mund t’i shqiptohet vetëm ai dënim i cili në kohën ekryerjes së veprës penale ka qenë i paraparë me ligj nulla poena sine lege.Individualizimi i dënimit~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Me individualizim të dënimit nënkuptohet përshtatja e dënimit veprës penale dhekryesit të saj.Qëllimi i individualizimit të dënimit është që të shqiptohet asi dënimii cili në mënyrë më efikase do të ndikojë në riedukimin e kryesit të veprës penale.Për her të parë është paraqitur në Kodin Penal të Francës të viti 1810, sipaskodit penal fraçez të vitit 1791 dënimet kanë qenë të përcaktuara në mënyrëapsolute , dmth.nuk ka ekzistuar individualizimi i dënimit.Pretendët e matjes apsolute mendonin se në këtë mënyrë të gjith kryesit eveprave penale ndëshkohen njësoj dhe kjo mënyrë e matjes së dënimit ështëmë i drejt.Por në praktikë kjo mënyrë e matjes së dënimit është treguar jo edrejtë dhe jo e barabart, meqë edhe kur pesha e veprës penale ka qenë e njetajo është kryer nga personat e ndryshme , në rrethana të ndryshme, motive tëndryshme etj.Metodat e individualizimit të dënimit~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Legjislacioni penal parasheh një varg dispozitash për zbatimin e individualizimittë dënimit në praktikë,kodi penal në pjesën eposaçme përcakton llojet dheminimumin e maksimumin e dënimt për çdo vepër penale veç e veç.Në nenin 64. të KPPK parasheh rregullat e përgjithshme me të cilat e obligongjykatën që me rastin e matjes së dënimit, duhet tëi marrë parasysh rrethanatobjektive dhe subjektive.ndërsa nenin 65. parasheh kushtet kur kryesit mund t’izbutet dënimi.Individualizimi i dënimit bëhet edhe gjatë ekzekutimit të dënimit.Llojet dhe rrethanat lehtësuese e rënduese~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
    • 327Kodi penal në nenin 64. të KPPK parasheh këto rrethana lehtsuese dherënduese:1.shkallën e përgjegjsisë penale,2.motivet nga të cilat është kryer vepra penale,3.sjellja e mëparshme dhe rrethanat personale të kryesit, 4.Pranimi i fajit 5.sjelljae kryesit pas kryerjes së veprës penale, 6.Intenziteti i rrezikimit apo i dëmtimit tësë mirës së mbrojtur, 7.Rrethan në të cilat është kryer vepra penale dhe8.Gjendja pasurore e kryesit.Zbutja e dënimit~~~~~~~~~~~~~~~~~Rrethanat lehtësuese dhe rënduese mund të kenë ndikim në matjen e dënimitvetëm brenda minimumit dhe maksimumit të dënimit të përcaktuar me ligj përatë vepër penale.Mirëpo në raste të caktuara vepra mund të kryeht në rrethanatë tilla saqë ate e bëjnë veçanarisht të lehtë.Zbutja e dënimit zbatohet kur me ligj parashihet mundësia që gjykata të shqiptojdënim nën minimumin e posaçëm të dënimit të paraparë për atë vepër penaledhe atë gjer në minimumin e përgjithshëm të atij lloji të dënimit, apo që tazavendsojë dënimin e paraparë për atë vepër penale me lloj të dënimit më tëbutë.Sipas nenit 66. të KPPK njihen dy lloje të zbutjes së dënimit a/.zbutja e dënimitnë raste kur shprehimisht parashihet me ligj dhe b/.zbutja e dënimit sipas bindjessë gjykatës.A/.Në pjesën e përgjithshme , KPPK në mënyrë shprehimore ka paraparëmundësinë e zbutjes së dënimit në rastet kur personi veprën penale e kryen mepërgjegjësi të zvogluar neni 12. par.2., në lajthim juridik neni 19.par.,në kapërcimtë kufinjëve të mbrojt.së nevojshme neni 8.par.4 ,te nevoja ekstreme neni9.par.3.te tentativa e veprës penale neni 20.par.3. dhe për ndihmën e veprëspenale neni 25.par.1.-mundësia e zbutjes së dënimit është e paraparë edhe në pjesën e posaçme,psh. te vepra penale e shtyerjes në vetvrasje dhe dhënia e ndihmës nëvetvrasje neni 151.par.5, kryesi mund të dënohet më butë nëse vepra penale ngapara 1,2,3, dhe 4.vetëm është tentuar.B/.Zbutja e dënimit sipas bindjes së gjykatës, është e lejuar me kodin penalpërjashtimisht, kur vepra penale është kryer në rrethana veçanarisht lehtësueseqë e veprën konkretë e bëjnë të lehtë.Sipas nenit 67.par.1. të KPPK, kufinjët e zbutjes së dënimit parashihen kësisoji:1.Nëse për veprën penale është paraparë dnimi me burgim afatgjatë, dënimimund të zbutet deri në 10 vjet burgim.2.Nëse për veprën penale është paraparë si masë më e ulët e dënimit burgimiprej së paku tre vjet dënimi mund të zbutet deri në një vit.3.nëse për veprën penale penale është paraparë si masë më e ulët e dënimit meburgim prej 2. vjetësh, dënimi mund të zbutet deri në 6.muaj burgim,
    • 3284.Nëse për veprën penale është paraparë si masë më e ulët e dënimit me burgimprej 1. viti , dënimi mund të zbutet deri në tre muaj.5.Nëse për veprën penale si masë më e ulët e dënimit është paraparë dënimi mëpak se një vit burg,dënimi mund të zbutet deri në 15.ditë burgim.6.Nëse për veprën penale nuk është paraparë masa më e ulët e dënimit (nukështë i përcaktuar minimumi i posaçëm),atëhere mund të shqiptohet dënim megjobë në vend të dënimit me burg.7.Nëse për veprën penale nuk është e paraparë shuma më e ulët e gjobës, gjobamund të zbutet deri në 50 €.Lirimi nga dënimi~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Në të drejtën penale është parim se çdo person që kryen vepër penale dhe qëështë penalisht përgjegjës duhet të dënohet.Mirëpo në disa raste mund tëndodhë që gjykata të konstatoj se është kryer vepra penale dhe se kryesi ështëpenalisht përgjegjës, por shqyptimi i dënimit nuk është i arsyeshëm për shkak tëintensitetit të veprës apo për shkaqe kriminalo politike.Gjykata mund ta liroj kryesin nga dënimi vetëm kur kjo shprehimisht është eparaparë me ligj. Sipas KPPK. Njihen dy grupe raste kur kryesi mund të lirohet nga dënimi .Grupi iparë i rasteve është paraparë me dsipozitat e pjesës së përgjithshme të koditpenal, ndërsa grupi i dytë me dispozitat e pjesës së posaçme.1.Me dispozitat e pjesës së përgjithshme të KP, mundësia e lirimit nga dënimiështë paraparë te veprat penale kapërcimi i kufinjëve të mbrojtjes së nevojshmeneni 8.par.4.kapërcimi i kufinjëve të nevojës ekstreme neni 9.par.3. lajthimi juridikneni 19.par.2, tentativa e papërshtatshme neni 21. heqja dorë vullnetare ngakryerja e veprës penale neni 22. heqja dor vullnetare nga baskimi kriminal neni26.par.2. për veprat penale nga neni 257, 258, 265 ose 269 nëse kryesi e kthenpasurinë e vjedhur e kthen parase të njoftohet për fillimin e procedurës penale,gjykata mund ta liroj nga dënimi. neni 266 etj.2.Me dispozitat e posaçme të KPPK, janë paraparë rastet e mundësisë së lirimitnga dënimi psh, nëse dëshmitari, eksperti, përkthyesi apo interpreti e revokondeklaratëbn e reme para se të jet nxjerrë vendimi përfundimtar neni 308 par.2.Nëse personi i privuar nga liria heq dorë nga rebelimi para se ta ketë ushtruardhunën apo kanosjen, neni 312.par., nëse sulmuesi ndaj personit zyrtar ka qenëi provokuar nga veprimi i kundërligjshëm apo brutal.Në rast kur legjislacioni penal parasheh mundësinë e lirimit nga dënimi , gjykataështë e autorizuar që kryesit t’ia zbut dënimin pa kufizime i paraparë medispozitat për zbutjen e dënimit (neni 68 par.2.).Bazat e posaçme të lirimit nga dënimi për vepra penale të kryera nga pakujdesia.~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
    • 329 Sipas nenit 69 të KPPK, gjykata mund ta liroj nga dënimin kryesin e vepërspenale të kryer nga pakujdessia në këto raste:1.kur pasojat e veprës penale e godasin aq rënd kryesin e veprës penalesaqëndëshkimi do të ishte i panevojshëm për realizimin e qëllimit të dënimit, ose kur2.kryesi menjiher pas kryerjes së veprës penale ka bërë përpjekje për evitiminapo zvoglimin e pasojave të veprës penale dhe nëse në tërsi apo në masë tëmadhe e ka kompensuar dëmin i cili është shkaktuar nga ajo vepër penale.Recidivi~~~~~~~~~~~~Me recidiv nënkuptojmë rastet kur personi që ka qenë më parë i dënuar përsërikryen vepër penale.(kuptimi penalo juridik)2.në kuptimin kriminologjik , recidivi paraqet çdo kryerje të sërishme të veprëspenale , nga personi i cili më parë ka kryer vepra penale , pa marr parasysh seishte apo nuk ishte i dënuar,3.në aspektin penalogjik recidivi ekziston kur personi që eka vuajtur dënimin meburg, sërish vjen në burg se kryen vepër tjetër penale.Llojet e recidivit~~~~~~~~~~~~~~~~Ekziston recidivi i përgjithshëm dhe special.Duke marr parasysh numrin e veprave penale të kryera , në të drejtën penalenjihen dy lloje të recidivit, recidivi i njëfisht dhe i shumëfisht.a/.recidivi i njifisht apo i rëndomt ekziston në rast kur personi , i cili ka qenë idënuar për vepër penale të mëparshme , sërish kryen vepër penale tjetër.Gjykata në situata të këtilla duhet të marr parasysh 1.se a është kryer vepër enjejt me atë të mëparshmën,2. se ajnë kryer këto dy vepra penale nga motivet enjejta 3. sa kohë ka kaluar nga dënimi i mëparshëm që e ka mbajtur apo që iështë falur.1.Recidivi i njifisht është rrethanë rënduese fakultative dhe gjykata nëse këtërrethanë e mrrë si rënduese mund t’i shqiptoj dënim deri në maksimumin eparaparë për atë vepër penale.2.recidivi i shumëfisht(multirecidivi) konsiderohet se ekziston atëhere kur personi,kur më parë ka qenë mësë paku dy herë i dënuar për vepra penale , sërish kryenvepër penale të re.sipas nenit 70.të KPPK, për të konsideruar recidivi i shumfishtduhet plotsuar këto kushte:a), që kryesi të jetë dënuar më parë dy apo më shumë herë për vepra penale tëkryera me dashje me së paku një vit burgim dhe
    • 330b/.nëse nga dita e lërimit të kryesit nga mbajtja ose përfundimi (skadimi) i dënimittë shqiptuar më parë deri në kryerjen e veprës së re penale kanë kaluar më pakse pesë bvjet.Këto kushte duhet plotësuar në mënyrë kumulative.Recidivi i shumfisht është rrethanë fakultative e ashpërsimit të dënimit dhe merastin e vlersëimit të gjykatës se ado të ashpërsoj apo so dënmin merr parasyshpranimin e fajit, ngjashmërinë e veprave penale të kryera, motivet nga të cilatjanë kryera, rrethanat në të cilat jabë kryer si dhe nevojën e realizimit të qëllimittë dënimit.Gjykata mund t’ia ashpërsoi dënimin recidivit të shumfisht por jo më tepër segjysmën e maksimumit që parashihet për veprën e re të kryer.Psh nëse recidivi i shumfisht kryen veprë të re penale për të cilën parashihetdënim deri në 8. vjet maksimumit mund t’i shtohen edhe 4. vjet d.m.th.kryesi tëdënohet me 12.vjet burg.Matja e dënimit për veprat penale të kryera në bashkim~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Në shkecën e së drejtës penale njihen tri sisteme të matjes së dënimit unik përvepra penale të kryera në bashkim 1.sistemin absorbcionit 2.sitemin easperacionit dhe 3. sistemin e kumulacionit.1.sistemi i absorbcionitMatet dënimi për çdo vepër penale veç e veç mirëpo si dënim unik shqiptohetdënimi më i rëndë i cili apsorbon në vehte dënimet më tëlehta.ky sistem tani nëpraktikë zbatohet shu mërallë,2.Sistemi i asperacionitSë pari matet dënimi për çdo vepër penale veç e veç, madje dënimi më ërëndëmerret për bazë, kurse dënimet tjra i shtohen këtij, por me kusht që dënimi uniktë mos e arrij shumën e të gjith dënimeve e as mos ta tejkaloj maksimumin epërgjithshëm të atij lloji të dënimit të përcaktuar me ligj.ky loloj i matjes sëdënimeve aplikohet në shumicën e legjislacioneve penale të shtetevebashkohore.3.sitemi i kumalicionitSipas këtij sitemi së pari dënimet caktohenveç e veç për çdo vepër penale nëbashkim, e më pas mblidhen të gjitha dënimet dhe shuma e tyre paraqet dëniminunik, të përbashkët.ky sitem aplikohet sidomos kur është në pyetje dënimi megjobë.
    • 331Sistemi i matjes së dënimit për veprat penale në bashkim në të drejtën penale të Kosovës~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Kodi penal i Kosovës i njeh tri sisteme të matjes së dënimit për veprat penale nëbashkim(71).Mirëpo prej tri sistemeve që njihen në shkencën e së drejtëspenale , sipas kodit penal, sitemi i asperacionit është themelor ngase më sëshpeshti aplikohet në praktik, ndërsa sistemi i kumulacionit dhe të absorbcionitjanë sisteme plotsuese.Sistemi apsorbcionit~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Sipas sistemit të absorbcionit, nëse gjykata për ndonji vepër penale ka shqiptuardënimin me burgim afatgjatë, atëhere e shqipton vetëm këtë dënim.Sistemi i asperacionit~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Sipas këtij sistemi nëse ggjykata për secilën vepër penale ka shqiptuar dënim meburgim, dënim unik duhet të jetë më i lartë se çdo dënim i veçantë, por dënimiunik nuk mund të arrij shumën e të gjitha dënimeve të përcaktuara dhe as tëtejkaloj periudhën prej 20. vjetësh.Nëse gjykata për secilën prej veprave penale ka caktuar dënim me burg prej 3.vjetësh, dënimi unik nuk mund të jetë më i gjatë se 8.vjet.Sistemi i kumulacionit~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Sipas këtij sistemi nëse gjykata për secilën vepër penale ka shqiptuar dënim megjobë, dënimi unik nuk duhet të tejkaaloj shumën prej 25.000 €, përkatsisht50.000 €, kur një apo më shumë vepra penale janë kryer për përfitime materiale.Nëse gjykata ka shqiptuar për disa vepra penale dënim me burg, ndërsa për disatë tjera dënim me gjobë, ajo shqipton një dënim unik me burgim dhe një dënimunik me gjobë.Dënimin plotsues gjykata e shqipton nëse është paraparë së paku për një vepërpenale.MATJA E DËNIMIT PERSONIT TË DËNUAR~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Në të shumtën e herave personi në të njetën kohë gjykohet për të gjitha vepratpenale të kryera në bashkim dhe i shqiptohet njëë dënim unik.Çështja e matjes së dënimit personit i cili më parë është dënuar , në tëdrejtënpenale shtrohet në këto raste:
    • 332-që një apo më shumë vepra penale të jenë zbuluar pasi që personi ështëdënuar dhe këti nuk, kanë mundur të përfshihet me aktgjykimin;-nëse personi para se të ketë filluar vuajtjen e dënimit sipas aktgjykimit tëmëparshëm kryen vepër të re penale;-nëse personi i dënuar gjatë mbajtjes së dënimit me burg kryen vepër penale tëre dhe-nëse të dënuarit me kusht i revokohet dënimi për shkak të veprës penale të cilëne ka kryer para se të jetë shqiptuar dënimi me kusht.Në këto situata sipas nenit 72 të KPPK, matja e dënimit bëhte sipas rregullave tëparapara për veprat penale në bashkim.Dënimet e shqiptuara më parë gjykata imerr si të caktuar , ndërsa dënimet i matë vetëm për veprat që nuk kanë qenë tëpërfshira në aktgjykimin e mëparshëm.Në raste të këtilla dënimin apo pjesën edënimit të cilën i dënuari e ka mbajtur i llogaritet në dënimin e shqiptuar.Nga rregulla e matjes së dënimit sipas nenit 72.par.2. ekziston një përjashtim,kunëse personi i dënuar me burgim apo me burgim afatgjatë gjat mbajtjes sëdënimit kryen vepër të re penale , gjyakata do t’i shqiptoj dënim për këtë vepërpenale pavarsisht nga dënimi i mëparshëm, nëse me zbatimin e dispozitave mbimatjen e dënimit për veprat penale në bashkim nuk mund të realizohet qëllimidënimit për shkak se ka mbetur pa u vuajtur shumë pak dënim( psh. nëse nëpërfundim të dënimit i burgosuri kryen vepër penale të vrasjes ndërsa për tavuajtur krejtsisht dënimin i kanë ngelur vetëm një vit, nëse aplikohen dispozitatpër matjen e dënimit për veprat penale të kryera në bashkim ai nuk do të mundtë dënohej më tepër se 20 vite e deri në momnetin kur e ka kryer veprën penale ikanë mbetur vetë 2. vite).LLOGARITJA E PARABURGIMIT DHE DËNIMIT TË MËPARSHËM~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ ~~~~Sipas nenit 73.par.1.të KPPK, koha që i pandehuri e ka kaluar në paraburgim, sidhe çdo lloj tjetër i privimit nga liria lidhur me veprën penale detyrimisht llogaritetnë dënimin e shqiptuar me burgim, burgim afatgjatë, dhe në dënimin me gjobë.Në të njetën mënyrë është rregulluar edhe çështja e llogaritjes së dënimit tëmëparshëm me burgim apo me gjobë për kundravajtje apo delikte ekonomike.( neni 73.par.2)Ndërsa në par.3. është paraparë se masa mbrojtëse që është shqiptuar përkundravajtje ose delikt ekonomik përfshihen në dënimin plotsues për veprënpenale.VËREJTJA E GJYKATËS~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Në gjysmën e shek.XIX në të drejtën penale filluan të çfaqen sasnksione , të cilatnë brendinë e tyre kishin për qëllim të zavendsonin dënimin me burgim veçmas
    • 333ato me dënim afatshkurtër, një ndër këto sanksione ështëedhe vërejtja egjykatës.Esenca e vrejtjes së gjykatës është që kryesit të veprës penale t’i tërhiqet vërejtjase ka kryer vepër penale, të cilën shoqëria në aspektin social dhe etik e vlerësonsi negative, të dëmshme, të keqe dhe për këtë gjykata i shqipton qortim ,përkatsisht vërejtje.vrejtja gjyqësore është një lloj sanksioni jopuntiv,jondëshkues.Ky lloj sanksioni është i paraparë në nenin 74. dhe 75 të KPPK ku ështëpërcaktuar se qëllimi i vërejtjes së gjykatës është që tëi jepet kryesit qortim kur,duke pasur parasush të gjitha rrethanat në lidhje me veprën dhe kryesin, vërejtjagjyqësore mjafton për të arritur qw;llimin e dënimit.Nocioni dh rëndësia e vërejtjes së gjykatës~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Vërejtja e gjykatës sipas brendisë dhe qëllimit të saj, nuk është dënim, por nëfakt është trajtim i kryesit të veprës penale me masa jondëshkuese.Sipas natyrëssë saj , vërejtja e gjykatës është masë për zavendsimin e dënimeve me burgimafatshkurtër dhe paraqet hap të rëndsishëm në drejtim të depanilizimit të sëdrejtës penale.Në brendinë e saj , vërejtja e gjykatës paraqet qortim serioz dhe publik që i bëhetkryesit të veprës penale dhe gjykata ia tërheq vërejtjen që në të ardhmen mos tëkryej vepra penale , sepse për vepra të tilla do të dënohet.edhe vërejtja egjykatës shqiptohet me aktgjykim.Kushtet për shqiptimin e vërejtjes së gjykatës~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Sipas nenit 75.par.2. dhe 3. të KPPK, vërejtja e gjykatës mund të shqiptohet( dmth.mund të shqiptohet sipas bindjes së gjykatës)për dy grupe veprashpenale:1.në grupin e parë bëjnë pjesë veprat penale për të cilat është paraparë dënimime burgim deri në një vit, apo dënim me gjobë dhe nëse vepra është kryer nërrethana lehtësuese që veprën e bëjnë veçanarisht lehtësuese.2.Në grupin e dytë të veprave penale për të cilat mund të shqiptohet vërejtja egjykatës hynë veprat penale për të cilat mund të shqiptohet dënim deri në 3.vjet(neni 75/3), nëse me ligj shprehimisht është paraparë kjo mundësi , psh. neni153 par. 3. të KPPK etj.Vërejtja e gjykatës mund të shqiptohet edhe për veprat penale në bashkim, pornuk mund në situata të tilla për një veprë tëi shqiptohet dënim e për një tjetërvrejtje e gjykatës.Efektet e vërejtjes së gjykatës
    • 334~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Kryesit që i shqiptohet vërejtja e gjykatës, konsiderohet person i dënuar dheshënohet në evidencën e të dënuarve.Ky dënim shlyhet nga evidenca nësekruesi brenda fatit prej një viti nga aktgjykimi i plotfuqishëm nuk kryenvepër të repenale (neni 87.par.2-1të KPPK).Me vërejtjen gjyqësore kryesit mund t;’i shqiptohen këto dënime plotsuese:ndalimin e drejtimit të automjetit, marrja e lejes së vozitjes dhe marrja e sendit( neni 54.par.3.)MASAT E TRAJTIMIT TË DETYRUESHËM~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Në shkencën e së drejtës penale është konstatuar se në mesin e faktorëve tëkriminitetit, çrregullimet mendore, përkatsisht smundjet psikike dhe varësia ngadroga dhe alkooli, janë gjithashtu faktor të rëndsishëm të kriminalitetit.Për tuevituar rreziku që personat e këtillë në të ardhmen të kryejnë vepra penale ,është treguar e domosdoshme që ndaj personave me përgjegjshmëri të zvogluardhe në varësi të drogës apo alkoolit , krahas dënimit , të shqiptohet edhe masa emjekimit.Ndërsa ndaj personave tërsisht të papërgjegjshëm për shkak tëçrregullimeve psikike , shqiptohet vetëm masa e trajtimit të detyrueshëm.Me anë të masave të trajtimit të detyrueshëm psikiatrik ndaj kryesve të vepravepenale me çrregullime mendore , të drejtat penale bashkohore kanë për qëllim t’irealizojnë dy funksione:1.të evitojnë rrezikun që personat e këtillë sërish tëkryejnë vepra penale dhe 2.ndërsa funkioni i dytë me këto masa të trajtimit tëdetyrueshëm psikiatrik, konsiston në arritjen objektivave të humanizimit të sëdrejtës penale.MASAT E TRAJTIMIT TË DETYRUESHËM NË TË DREJTËN PENALE TË KOSOVËS~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Në KPPK, masat e trajtimit të detyrueshëm nuk janë sanksione penale , por janëmasa të posaçme, masa sui generisë të karakterit mjeksor të karakterit mjeksor,të cilat u shqiptohen vetëm kryesve të veprave penale me paaftësi mendore dhenë varësi nga droga dhe alkooli.Për këtë arsye këto masa janë paraparë nëkapitullin e veçant(kap.V.neni 76 dhe 77) dhe janë tërsisht të ndara nga sistemidhe llojet e sanksioneve penale .Masat e trajtimit nuk konsiderohen dënime e aslloje të tjera të sanksioneve penale .Pra masat e trajtimit pëe nga brendia dheqëllimi i tyre janë masa të mjekimit.Në disa kode penale të Evr.perendimore poredhe të evr.qendrore dhe juglindore, këto masa emërtohen si masa siguruese ,edhe në legjislacionin penale që është aplikuar në Kosovë këto masa janëquajtur siguruese, e të tilla quhen edhe në legjislacionet e ish.republikave tëjugosllavisë që tani janë shtete të pavarura.Për kundër faktit se këto nuk konsiderohen sanksione penale edhe për këtovlenë parimi i ligjshmërisë.KPPK, në nent 76. dhe 77. i parashef tri lloje të trajtimit të detyrueshëm:1.Trajtimin e detyrueshëm psikiatrik për kryesin me paaftësi mendore;
    • 3352.Trajtimin e detyrueshëm psikiatrik për kryesit me aftësi të zvogluar mendore,dhe3.Trajtimi me anë të rehabilitimit të detyrueshëm i personave të varur nga drogaose alkooli.Procedura e shqiptimit të masave të trajtimit të detyrueshëm për kryesit meapaftësi mendore (tërsisht të papërgjegjshëm) dhe trajtimi i detyrueshëm përkryesin me aftësi të zvogluar mendore, është e paraparë me ligj tëveçant..Ndërsa shqiptimi i trajtimi me anë të rehabilitimit të detyrueshëm tëpersonave të varur nga droga apo alkooli janë të përcaktuar me nenin 77. tëKPPK.TRAJTIMI I DETYRUESHËM PSIKIATRIK I KRYESIT ME PAAFTËSI MENDORE~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Këtë masë të trajtimit të detyrueshëm gjykata e shqipton në rastet kur konstatonse veprën penale personi e ka kryer në gjendje tërsisht të papërgjegjshme(neni76), ndaj kryesëve të këtillë të veprave penale e vetmja masë që mund tëshqiptohet është mjekimi i detyrueshëm.Personi konsiderohet plotsisht i papërgjegjshëm nëse në kohën e kryer sëveprës penale ka lënguar nga smundja menodre e përkohshme ose epërhershme, çrregullimi mendor apo ngecje e zhvillimit mendor, gjendje këto tëcilat personin e kanë bërë të paaft që të kuptoj apo t’i kontrolloj veprimet apomosveprimet e tia, apo të kuptoj se po kryen vepër penale ( neni 12.par.1.).Kjo masë është e natyrës kurative mjekësore dhe se këtë masë e njohin të gjithalegjislacionet bashkohore me emërtime të ndryshme.Gjykata mund t’i shqiptoj masat e trajtimit të detyrueshëm psikiatrik nëseplotsohen këto kushte:1.që personi të ketë kryer vepër penale, e cila është konstatuar në procedurëpenale;2.që vepra të jetë kryer nga personi i papërgjegjshëm;3.që gjykata të konstatoj se personi do të rrezikoj vehten ose tjetrin apo pasurinëme vlerë të madhe nëse lëshohe në liri, dhe4.që pëe evitimin e rrezikut është i nevojshëm mjekimi në entin shëndetsor.TRAJTIMI I DETYRUESHËM PSIKIATRIK I KRYESIT ME AFTËSI TË ZVOGLUAR MENDORE~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Aftësia e zvogëluar mendore ekziston nëse personi për shkak të sëmundjesmendore të përkohshme ose të përhershme, çrregullimit mendor apo ngecje në
    • 336zhvillimin mendor, aftësia e tij ka qenë dukshëm , esencialisht e zvoglauar për tukontrolluar veprimet apo mosveprimet e tij, apo të kuptoj se kryen vepërpenale(neni 12.par.2.).Personat e këtillë konsiderohen penalisht përgjegjës dhe dënohen.Mirëpo gjykatme rastin e matjes së dënimit këtë gjendje shëndetsore të tij do ta marr parasyshsi rrethanë lehtësuese.Meqë kryesi i veprës penale me përgjegjshmëri të zvogluar konsiderohetpenalisht përgjegjës, gjykata është e obliguar që së pari tëia shqiptojdënimin.Nëse kryesi i këtillë, për shkak të përgjegjsisë të zvogluar është edhe irrezikshëm për veten, tjetrin apo pasurinë me vlerë të madhe , atëhere krahasdënimit ia shqipton edhe masën e trajtimit të detyrueshëm psikiatrik.Nëse gjykata kryesit të tillë i shqipton dënimin dhe masën e trajtimit tëdetyrueshëm psikiatrik, ai së pari dërgohet në entin shëndetsor për trajtim, përmjekim .Koha e kaluar në entin për mjekim i llogaritet në kohëzgjatjen e dënimitme burgim.Nëse koha e kaluar në entin psikiatrik për trajtim është sa edhe kohëzgjatja edënimit të shqiptuar me burgim , atëhere personi konsiderohet se e ka mbajturdënimin dhe lëshohet në liri.Mirëpo nëse koha të cilin i gjykuari e ka kaluar nëentin shëndetsor është më e shkurtër se kohëzgjatja e e dënimit me burgim ,atëhere gjykata ka dy mundësi:1.që personi i këtillë të dërgohet në entin ndëshkues që ta mbaj dënimin embetur me burgim apo 2.që personi i këtillë të lirohet me kusht. ( kohë zgjatja tëshihet te rreguulorja që e rregullonkëtë çështje).TRAJTIMI ME ANË TË REHABILITIMIT TË DETYRUESHËM I PERSONAVE TË VARUR NGA DROGA OSE ALKOOLI~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ Trajtimi mjeksor i detyrueshëm i narkomanëve dhe alkolistëve është masë edatës relativisht të re, e cila shqiptohet së bashku me sanksioninet e caktuarapenale dhe ka për qëllim që t’i evitojë rrethanat dhe shkaqet që kanë kontribuarnë kryerjn e veprës penale.Hulumtimet shkencore kanë treguar se vetëm dënimindaj kryerësve, të cilat veprat penale i kanë kryer si alkolistë apo narkomanënuk mund të ushtrojnë efekte të duhura në luftën kundër kriminalitetit.Në rastet etilla trajtimi mjekësor, psikiatrik i tyre ka efekt më të madh preventiv se dënimi.Këtë masë gjykata do ta shqiptoj nëse janë plotsuar këto kushte:1.që kryesit të veprës penale t’i jetë shqiptuar dënimi(dënimi me burgim, dënimime gjobë, dënimi me kusht), vërejtja e gjykatës apo lirimi nga dënimi;2.që kryesi ta ketë kryer veprën penale për shkak të varshmërisë nga droga apoalkooli;3.që të ekzistojë lidhja kauzale mes veprës penale të kryer dhe varshmërisë sëkryesit nga droga apo alkooli, përkatsisht që gjykata të konstatoj se faktorikryesor që ka motivuar kryesin e veprës penale është varësia nga droga apoalkooli, dhe4.nëse ka gjasa për mjekimin e tij suksesshëm.
    • 337Kjo masë nuk mund të shqiptohet ndaj personit i cili veprën penale e ka kruernën ndikimin e drogës apo alkoolit, por i cili për ndryshe nuk është i varurngadroga apo alkooli.Për shqiptimin e kësaj mase nuk është domosdoshme qëpersoni në momnetin e kryerjes së veprës penale të ketë qenë i dehur, sëkëndejmi kjo masë mund të shqiptohet ndaj narkomanit apo alkoolistit i ciliveprën penale e ka kryer në kohën kur nuk ka qenë nën ndikimin e drogëspërkatsisht alkoolit, mirëpo ai është i varur nga droga dhe alkooli dhe veprënpenale e ka kryer p.sh.për të fituar mjete për të blerë drogën apo alkoolin.Kjo masë ekzekutohet në entin shëndetsor apo në ndonji ent tjetër tëspecializuar,Mirëpo kjo masë mund të ekezekutohet edhe në entin përekzekutimit të dënimit, ku gjendet kryesi në mbajtjen e dënimit me burgim.Nëse kjo masë shqiptohet krahas dënimit me burgim, kjo ekzekutohet gjatmbajtjes së këtij dënimi.Nëse kjo masë shqiptohet krahas dënimit me gjobë, vërejtjes së gjykatës apolirimit nga dënimi, gjykata mund të vendosë, me pëlqimin e të dëmtuarit që masae tillë të trajtohet në liri.Nëse kryesi pa ndonjë arsye nuk i nënshtrohet trajtimitnë liri apo e braktisë ate , gjykata mund të urdhëroj që trajtimi të ekezkutohet nëentin shëndetsor (neni 77.par.2.).Nëse kjo masë është shqiptuar krahas dënimit me burgim, në kësi rasti mund tëzgjasë derisa të kryhet dënimi.Ndërsa në raste kur kjo masë është shqiptuar krahas dënimit me gjobë, vërejtjessë gjykatës, apo lirimit nga dënimi, trajtimi nuk mund të zgjasë më tepër se 2.vjet., në këto situata gjykata në çdo dy muaj duhet të vendos nëse është enevojshme të vazhdohet ekezekutimi i masës( neni 77. par.3.).KARAKTERSITIKAT KRYESORE TË EKZEKUTIMIT TË SANKSIONEVE PENALE~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Me ekezekutimin e dënimeve realizohet funksioni i preventivës speciale dhegjenerale( neni 34. par.1.të KPPK).Rëndësia kriminalo politike e ekzekutimit të sanksioneve penale, me të cilatkryesit i merret liria i kufizohen disa të drejta, konsiston edhe në faktin se këtojanë edhe masa praktike me të cilat me qëllim të mbrojtjes së shoqërisë ngakriminaliteti , i izolojnë kryesit e rrezikshëm nga mjedisi shoqëror.Parimet themelore të ekzekutimit të sanksioneve penale~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Në dispozitat e përgjithshme të kodit penal rezultojnë edhe parimet themelorembi ekezekutimin e sanksioneve penale. Këto janë:1.parimi i ligjshmërisë; 2.parimi i humanitetit, 3.parimi i riedukimit dheresocializimit dhe 4.parimi i individualizimit .1.parimi i ligjshmërisë~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
    • 338Parimi i ligjshmërisë së ekzekutimit të sanksioneve penale manifestohet në dyaspekte:A).Së pari parimi i ligjshmërisë së ekzekutimit të sanksioneve penale konsistonnë faktin se ndaj personit të dënuar mnd të ekzekutohen vetëm ai lloji i sanksionitpenal, i cili është i paraparë me ligj dhe i shqiptuar me vendimin e plotfuqishëmtë gjyqit.B).Së dyti parimi i ligjshmërisë së ekzekutimit të sanksioneve penale konsistonnë ate se personit të dënuar mund t’i merren apo t’i kufizohen vetëm ato liri dhetë drejta të caktuara me ligj.Parimi i ligjshmërisë së ekzekutimit të sanksioneve shërben për mbrojtjen e lirivedhe të drejtave të personave të dënuar nga arbitrariteti dhe keqpërdorimet eorganeve shtetërore që janë të autorizuara t’ i ekzekutojnë sanksionet penale.Parimi i humanitetit~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Në nenin 78.par.3. të KPPK është paraparë shprehimisht se gjatë ekezkeutimit tëdënimit , personi i dënuar nuk duhet t;’i nënshtrohet trajtimit çnjerzor oseposhtrues dhe as dënimit që përfshinë mundime të panevojshme psikike dhefizike , si dhe veprimit nga nevoja elementare, duke përfshirë edhe trajtiminadekuat mjeksor.Të drejtat e personit të dënuar mund të kufizohen aq sa është e nevojshme dhenë përputhje me ligjin dhe standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.Parimi i humanitetit është paraparë edhe me dispozitat e ligjit për ekzekutimin esanksioneve penale , në të cilat thuhet se sjellja ndaj të dënuarve duhet të jetënjerëzore, në mënyrë që të ruhet dinjiteti i tij njerëzor, shëndeti i tij fizik dhepsikik dhe në të njetën kohë sigurohet disiplina e nevojshme në entin ndëshkuespërmirsues.Parimi i riedukimit dhe resocializimit~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Ekzekutimi i dënimit me burg ka për qëllim që personin e dënuar ta përgadisë qëtë jetoj në liri, që të jetojë dhe punoj në pajtim me ligjin dhe moralin eshoqërisë.Për këtë arsye nëpër ente aplikohen masa të ndryshme edukuese dheterapeutike , në mënyrë që i dënuari pasi ta mbaj dënimin , të mudn t’i kryejdetyrimet e veta dhe të jetë i aftë të jetojë dhe të punoj në pajtim me normat eshoqërisë.Parimi i individualizimit
    • 339~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Individualizimi i ekzekutimit të dënimit me burg ndryshe quhet edheindividualizim penitenciar.Me ligjin për ekezekutimin e sanksioneve penale përcaktohen detajisht mënyrat,metofdat, dhe mjetet e individualizimit gjatë fazës së ekzekutimit të sanksionevepenale.Individualizimi i ekzekutimit të sanksioneve penale bëhet varësisht prej kushteveekzistuese në entin ndëshkimor-përmirsues si dhe duke marrur parasush veçorite personit të dënuar , moshën etij, nivelin e tij arsimor dhe kulturor, se a ështëfjala për recidivist etj.Individualizimi i ekzekutimit të sanksioneve penale bëhetme anë të masave të ndryshme mjekësore , pedagogjike dhe sociale.Sistemi i ekezekutimit të dënimit me burgim~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~1.sistemi i qelisë apo i vetmisë nën ndikimin e ideve të penalistit anglez XhonHuardit në filadelfi në vitin 1790, në Pensilvani në vitin 1828, 2.sitemi auburn apoi heshtjes(1823) Njujork,në qeli qëndronin natën ndërsa ditën jasht qelisë por patë drejt komunikimi me të dënuarit tjerë.3.sistemi progresiv (gjysmën e dytë tëshek.XIX) sipas këtij sistemi i dënuari kalonte nëpër tri faza a).në fazën e parëgjatë ditës dhe natës rrepsiht qëndronte në qeli, dhe mund të zgjaste gjer në12,muaj b). Faza e dytë i dënuari ditën punonte dhe qëndronte me të dënuarit etjerë, kurse natën ndahje në qeli dhe c).faza e tretë është faza më e favorshmedhe kjo konsiston në lirimin me kusht të atyre të dënuarve të cilët me sjelljet etyre të mira e kanë merituar këtë.Ky lrim mund të revkohej nëse i dënuari në lirinuk i kishte ato sjellje që janë pritur prej tij. dhe 4, sistemi irlandez(1853).kysistem dallon nga sistemi progresiv ngase parashef një faë me tepër për tëdënuarit, ku i dënuari para se të lëshohet në liri duhet ta kaloj një kohë në njëdhomë , që quhet dhoma për të liruarit, ku personave të cilëve u është njohur kytrajtim, mund të lëvizin lirisht edhe jashtë lokaleve të burgut , të kenë lidhje mebotën e lirë , të gëzojnë edhe benificione të tjera.Të drejta dhe obligimet e personave të dënuar me burgim~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Sipas ligjit mbi ekzekutimin e sanksioneve penale , gjat mbajtjes së dënimit meburgim, të dënuarit i kanë këto të drejta: 1.të drejtën në shpërblim për punën ekryer sipas dispoziatve të veçanta( me rregulloren mbi ekezkutimin e dënimit meheqje të lirisë , caktohet pjesa e shpërblimit për punë e cila ruhet si kursim idetyrueshëm i të dënuarit, ndërsa pjesën tjetër ai e dsiponon lirisht) 2.të drejtënnë pushim prej 8. orëve gjatë 24. orëve gjithashtu edhe një ditë pushim gjatjavës, 3. të drejtën në pushim prej 14. ditës gjatë në viti(pushim vjetor i tëdënuarve) 4. të drejtën në mbrojtje shëndetsore pa pagesë 5.të drejtën nësigurim invalidor në rast të fatkeqsisë në punë apo smundjes profesionale 6). Tëdrejtën në komunikim me anë të korespondencës, duke pranuar viziat dhepaketa 7. të drejtën e ankesës drejtorit të entit ndëshkimor në rast të cënimit të tëdrejtave të tij ose për shkak të padrejtsive tjera.
    • 340Krahas këtyre të drejtave , kur të dënuarit sillen mirë drejtori mund tu jap edhebenificione tjera.Obligimet e personave të dënuar me burgim~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Për të funksionuar enti ndëshkimor përmirsue dhe zhvillimi i procesit tëresocializimit , në dispozitat e Ligjit për ekzekutimin e sanksioneve penale përpersonat e dënuar janë të parapara edhe obligimet e tyre.-të dënuarit duhet ta respektojnë rendin shtëpiak,-të punojnë në orarin e caktuar dhe punën e caktuar me qëllim që të formojnëshprehi pune ta mbajnë kondicionin e punës dhe të bëjë të mundshme arritjen ekualifikimeve profesionale dhe fitime materiale dhe-detyrimi i të dënuarve që t’i zbatojnë urdhërat e personave zyrtar.Për mos rrespektimin e obligimeve të përmendura dhe cënimit të dissiplinës,ndaj të dënuarve mund të shqiptohen këto dënime disisplinore:qortimi, ndalimimarrjes së letrave deri në 3. muaj, ndalimi i marrjes së paketave deri në 3.muaj,ndalimi apo kufizimi i të drejtës së disponimit me të holla per nevoja personalederi në 3. muaj dhe dërgimi në qeli deri në 30. ditë.Lirimi me kusht~~~~~~~~~~~~~~~~Lirimi me kusht nënkupton se personi i cili është duke e vuajtur dënimin lirohet nëliri para se të ketë vuajtur dënimin në tërsi. Me kusht që deri sa të skadoj kohapër të cilën i është shqiptuar dënimi mos të kryej vepër tjetër penale.Institucioni i lirimit me kusht është i kohës së re për her të parë është paraqiturnë Angli në gjysmën e shekullit XIX e më pas edhe në Francë.Lirimi me kusht është i ngjashëm me dënimin me kusht, te dënimi me ksuhtoersoni fare nuk fillon vyuajtjen e dënimit, ndërsa te lirimi me kusht personilirohet nga mbajtja e dënimit të cilin është duke e vuajtur.Rëndësia penalo juridike e lirmit me kusht~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Me lirimin me kusht i dënuari motivohet që më shpejtë të përmirsohet dhe tëaftësohet për jetë normale në liri,-lirimi me kushrt paraqitet edhe si një lloj korigjimi i vendimit të gjyqit mbi dënimindhe si mënyrë konsekuente e zbatimit të individualizimit të dënimit,-gjykata nuk ka mundësi që me rastin e shqiptimit të dënimit me burgim të dijësaktësisht se çfarç kohëzgjatje eprivimit nga liria do t’i nevojitet për përmirsimine kryesit të veprës penale dhe së fundi,-lirimi me kusht shërben edhe si masë për shkurtimin e dënimeve veçanarisht tëgjata dhe njëherit shërben edhe për kufizimin e ndikimit të dëmshëm të dënimitme privim nga liria me afat të gjatë si ndaj të dënuarit , edhe ndaj familjes së tijdhe pozitës së tij sociale.
    • 341Arsyeshmëria e lirimit me kusht konsistonedhe në faktin se ky institucion nëinstancë të fundit shërben edhe si masë e mbrojtjes së shoqërisë nga kryerja esërishme e veprave penale, ngase praktikisht është vërtetuar se personat e liruarme kusht rrall herë kryejnë vepra penale, në krahasim me personat që dënimin ekanë vuajtur në tërësi.Kushtet për shqiptimin e lirimit me kusht~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Kushtet për shqiptimin e lirimit me kusht janë të parapara në nenin 80.tëKPPK.Kushtet mund të ndahen në dy grupe , grupi parë i referhen sjelljes së tëdënuarit, ndërsa grupi i dytë i lushteve ka të bëjë me pjesën e dënimit të mbajtur.1.Sipas nenit 80.par.1.i dënuari mund të lirohet me kusht nëse ekziston baza earsyeshme se ai nuk do të kryej vepër të re penale .(nuk është e theksuar se saduhet të ketë vuajtur dënimin për të pasur të drejt në lirimin me kusht)2.Sipas variantit të nenit 80.par.2.i dënuari i cili e ka mbajtur gjysmën e dënimit(nuk shkruan kështu në KPPK), mund të lirohet me kusht nga mbajtja e mëtejmee dënimit , me kusht që deri në skadimin e kohës për të cilën është shqiptuardënimi të mos kryej vepër të re penale3.sipas variantit të dytë , personi i cili ka mbajtur 1/3 të dënimit me burgim,përjashtimisht mund të lirohet me kusht kur rrethanat e veçanta që i referohenpersonit të dënuar tregojnë se ai nuk do të kryej vepër të re penale.4.sipas variantit të tretë (neni 80.par.4.)i dënuari të clilit gjykata i ka shqiptuardënim me burgim afat gjatë , mund të lirohet me kusht nga mbajtja e mëtem edënimit nëse i ka mbajtur 3/ 4 të dënimitRevokimi i lirimit me kusht~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Revokimi i lirmit me kusht mund të jetë obligativ dhe fakultativë.1.Revokimi obligativ i lirimit me kushtGjykata patjetër (detyrimisht) do ta revkoj lirimin me kusht nëse personi idënuar , derisa gjendet në lirimin me kusht kryen një apo më shumë veprapenale për të cilat i është shqiptuar dënimi më tepër se nji vit( neni 81 par.1.)2.Revokimi fakultativ i lirimit me kusht~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Gjykata mundet nëse personi i dënuar i cili gjendet në lirim me kusht , kryen njëapo më shumë vepra penale për të cilat i është shqiptuar dënim me burg deri nënjë vit( neni 80.par.2.), duke pasur parasyshë ngjashmërinë e veprave penale ,
    • 342rëndësinë e tyre, motivet nga të cilat janë kryer veprat penale dhe rrethant tjeraqë treojnë arsyeshmërinë e revokimit të lirimit me kusht.Nëse personi i liruar me kusht për veprën e re dënohet jo më tepër se një vit,ndërsa gjykata nuk urdhëron revokimin e lirimit me kusht , lrimi me kushtvazhdohet për aq kohë sa i dënuari e ka mbajtur dënimin e tillë me burgim( eni81 par.5).Ndihma postpenale~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Ndihma postpenale të dënuarve u jepet nga organet kompetente të autorizuarme ligj dhe të cilat duhet të jenë të themeluara pranë çdo kuvendi komual.Kjondihmë realizohet në bashkpunim me gjykatat dhe organet e përkujdesjessociale.Ndihma e këtillë mund të jetë e brendshme dhe e jashtëme.Ndihma e brendshme ofrohet duke nxitur kurajuar dhe duke i dhënë këshilla tëdënuarit se si t’i zgjidhë problemet me të cilat do të ballafaqohet pas lëshimit tëtij në liri.Ndihma e jashtme konsiston në dhënien e ndihmës materiale , sigurimin epunësimit , zgjidhjen e përkohshme të banimit , dhënien e ndihmës në zgjidhjene problemeve familjare etj.Konfiskimi i dobisë pasurore të fituar me veprën penale~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ Sipas nenit 82.par.1 gjykata është e detyruar që t’ia konfiskoj çdokujt dobinëpasurore që është rezultat i vepërs penale.Knfiskimi i dobisë paurore shqiptohet me aktgjykim me të cilin është konstatuarkryertja e veprës penale( neni 82.par.2.).Kjo masë shqiptohet në rastet kurkryesit të veprës penale i shqiptohet dënimi kryesor, dënimi alternativ, vërejtja egjykatës, masa edukuese apo masa e trajtimit të detyrueshëm psikiatrik dheruajtjes në entin shëndetsor si dhe trajtimin e detyrueshëm psikiatrik në liri.Natyra juridike e konfiskimit të dobisë pasurore~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~KPPK, e parasheh si masë të posaçme konfiskimin e fitimit pasuror dhe e radhitinë kapitul të veçant.Kjo masë nuk konsiderohet lloji i sanksionit penal.Konfiskimi i dobisë pasurore nga kryesi i veprës penale~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Dobia pasurore konfiskohet nga çdokush që ka pasur dobi pasurore nga veprapenale sipas nenit 82.par.1.të KPPK shprehimisht thuhet askush nuk mund tambajë dobinë pasurore të fituar me anë të kryerjes së veprës penale, dobiapasurore merret nga kryesi i veprës penale, organizatori i bashkimit kriminal, ngashtytësi ndihmësi apo ai i cili i ka fshehur veprën penale apo kryesin, kjo masë
    • 343gjithashtu shqiptohet edhe ndaj atij që i është dhënë ta ruaj pasurinë të fituar mevepër penale.Në rast kur konfiskimi nuk është i mundur , kryesi detyrohet të paguajë shumën etë hollave e cila i përgjigjet dobisë së fituar pasurore neni 83.par.1.Konfiskimi i dobisë pasurore nga personat tjerë~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Sipas nenit 83.par.2.të KPPK, marrja e pasurisë nga personat tjerë mund të vijnë dy situata.1.Situata e parë është kur pasuria e fituar me vepër penale bartetnë personat e tjerë dhe 2.Kur pasuria e tillë bartet në të afërmit e kryesit.Për të mundur me u shqiptuar kjo masë duhet plotsuar kushtet objektive dhesubjektive në mënyrë kumulative.Kushti objektiv përmbushet në rastin kur pasuria është bartur pa kompenzim apome kompenzim i cili nuk i përgjigjet vlerës reale të pasurisë.Kushti subjektiv është përmbushur në raste kur personi në të cilin është barturpasuria , e ka ditur apo ka mundur me ditë se pasuria është fituar me vepërpenale.2.Nëse pasuria është bartur te të afërmit kryesit , ajo mund të konfiskohet nësenuk mund të dëshmohet se si kompensim kanë dhënë vlerën e plotë.Kërkesa pasurore e të dëmtuarit~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Kë’tu na paraqiten dy situata 1.kur i dëmtuari e ka paraqitur kërkesën pasurorojuridike dhe 2. kur i dëmtiuari nuk e ka paraqitur kërkesën pasuroro juridike.Nëse i dëmtuari për kërkesën pasurore ushëzohet në kontest civil, ai mund tëkërkoj që të kompensohet nga shuma e vlersës e cila është konfiskuar , nëse efillon procedurën kontestimmore brenda afatit prej 6.muajve nga dita eplotfuqishmërisë së vendimit me të cilin është uudhëzuar në kntest civil dhe nësebrenda fatit prej 3.muajve nga dita e plotfuqishmërisë së vendimit me të cilinpozitivisht është zgjidhur kërkesa e tij, e kërkon kompenzimin nga vlera e cilaështë konfiskuar( neni 84)2.Nëse i dëmtuari nuk e paraqet kërkesën pasuroro juridike në procedurëpenale , ai mund të kërkoj kompenzimin e dëmit nga vlera e konfiskaur nëse efillon kontestin civil brneda 3.muajve nga dita kur ka marrur vesh për knfiskimin edobisë pasurore dhe mësë voni në afat prej 2. vjetësh nga plotfuqishmëria evendimit mbi konfiskimin e dobisë pasurore dhe nëse në afat prej 3. muajve ngadita e vendimit me të cilën është aprovuar kërkesa e tij kërkon kompensimin ngavlera e konfiskuar.Rehabilitimi~~~~~~~~~~~~~~~~~~1.Rehabilitimi ligjor,paraqitet në mënyrë automatike me kalimin e kohës sëcaktuar pas dënimit të mbajtur, me kusht që personi i dënuar gjatë kësaj periodetë mos kryej vepër tejtër penale.
    • 3442.Rehabilitimi gjyqësor, në këtë situatë gjykata do të vendos nëse do tarehabilitoj të ënuarin në bazë të sjelljeve të tia pas mbajtjes së dënimit dherrethanave të tjera që janë relevante për nxjerrjen e vendimit të këtillë,rehabilitimigjyqësor është fakultativë.Në situatën e tillë gjykata sipas lutjes së të dënuarit,mund të vendosë që dënimi të shlyhet nga evidenca e të dënuarve dhe personitë konsiderohet i padënuar, nëse ka kaluar gjysma e afatit të paraparë me ligjëdhe nëse gjatë asaj kohe nuk ka kryer vepër të re penale.në rastet të tilla gjykatamerr parasysh sjelljet e të dënuarit pas mbajtjes s;ë dënimit, natyrën e vep;rëspenale dhe rrethanat tjera të rëndësishme për vlerësimin nëse shlyerja e dënimitështë me vend.Shlyerja e dënimit nga evidenca e të ndëshkuarve~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Dënimi shlyhet nga evidenca e të ndëshkuarve në afatin e caktuar prej kur ështëmbajtur dënimi, parashkruar apo falur , nëse i dënuari brenda atij afati nuk kryenvepër të re penale.Afati brenda të cilit shlyhet dënimi , varet prej llojit dhe peshës së veprës penale,lartësisë së sanksionit, i cili është shqiptuar kryesit të veprës penale.Sipas nenit 87.par.2 të KPPK, dënimi shlyhet nga eveidenca e të dënuarve:1.Një vit nga dita e plotfuqishmërisë së aktgjykimit, në rastin e vërejtjes sëgjykatës apo lirimit nga dënimi;2.një vit pas skadimit të periudhës së verifikimit në rast të dënimit me kusht;3.një vit nga dita e mbajtjes së dënimit , parashkrimit ose përfundimit meamnesti,me falje ose me ndryshim të ligjin penal në rast të dënimit me gjysëm liri;4.tre vjet pas mbajtjes së dënimit , parashkrimit ose përfundimit me amnesti, mefalje os eme ndryshimin e ligjit penalnë rastin e dënimit me burgim deri në njëvit, dënimi me gjobë ose dënim plotsues;5.pesë vjet nga dita e mbajtjes së dënimit, parashkrimit ose përfundimit meamnesti, me falje oe me ndryshim të ligjit penal në rastine dënimit deri në tri vjet;6.tetë vjet nga dita e mbajtjes së dënimit parashkrimit ose përfundimit meamnesti, me falje oe me ndryshim të ligjit penal në rastine dënimit prej tre deri nëpesë vjet;7.dhjetë vjetë nga dita e mbajtjes së dënimit parashkrimit ose përfundimit meamnesti, me falje oe me ndryshim të ligjit penal në rastine dënimit prej pesë derinë dhjetë vjet;8.pesmbdhjetëvjet nga dita e mbajtjes së dënimit parashkrimit ose përfundimitme amnesti, me falje oe me ndryshim të ligjit penal në rastine dënimit prej dhjetëderinë 15 vjet..( neni 87,88).Dënimi me burg mbi 15 vjet dhe dënimi me burgim afatgjatë nuk mund tëshlyhen.
    • 345Dhënia e shënimeve nga evidenca e të ndëshkuarve~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Sipas ligjit të dhënat nga evidenca e të dënuarve mund t’i jepen vetëm organevetë caktuar shteërore dhe publike.ligji njeh dy situata të dhënies së shënimevenga evidenca e të dënuarve.a).dhënia e shënimeve për dënimin që nuk ështëshlyer dhe b).dhënia e shënimev për dënimin që është shlyer.( neni 89).Parashkrimi~~~~~~~~~~~~~~~Parashkrimi i ndjekjes penale dhe parashkrimi i ekzekutimit të dënimit.Sipas nenit 90.par.2.të KPPK, parashkruhet ndjekja penale nëse: 1. kanë kaluar 35.vjet nga kryerja e veprës penale të dënueshme me burgim afatgjat; 2. 15.vjetë nga kryerja e veprës penale të dënueshme me burgim më shumë se 10.vjet; 3. dhjetë vjetë nga kryerja e veprës penale të dënueshme me burgim më shumë se pesë(5)vjet; 4. pesë vjet nga kryerja e veprës penale të dënueshme me burgim më shumë se tre(3)vjet; 5. Tre vjet nga kryerja e veprës penale të dënueshme me burgim më shumë se një(1)vjet; 6. Dy vjet nga kryerja e veprës penale të dënueshme me burgim më shumë se një(1)vjet;ose dënim me gjobë.Fillimi i rrejdhës së afatit të parashkrimit~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Afati i parashkrimit fillon të ecë nga dita e kryerjes së veprës penale, përkatsishtkur kryesi ka veruar ose ka qenë i detyruar të veproj.Për veprat penle të përbëra, afati i parshkrimit fillon të ecë prej momentit kurështë kryer veprimi i fundit , për veprat penale të vazhduara , afati i parshkrimitfillon të ecë prej momentit kur është ndërmarr veprimi i fundit, për veprat penalepermanente, afati i parashkrimit fillon të ecë prej momentit kur ka pushuargjendja e kundërligjshme, te veprat penale kolektive , afat parashkrimit fillon tëecë prej ditës kur është kryer vepra e fundit , e cila hynë në përbërje të veprëspenale kolektive.Mirëpo te disa vepra penale kundër integritetit seksual, psh. nga neni 198, 200,2001, 204, afati parashkrimit fillon të rrjedhë nga dita kur e d’mtuara i ka mbushur18.vjet.Ndalja e parashkrimit të ndjekjes penale~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
    • 346 Ekzistojnë dy lloje të pengesave të cilat mund të shkaktojnë ndaljen e afatit të parashkrimit 1.pengesat faktike dhe 2.pengesat juridike. Pengesat faktike janë:arratisja e kryesit të veprës penale, kur nuk dihet vendbanimi i kryesit, okupimi i teritorit nmga ana e armikut, tërmeti, vërshimet, zjarri dhe rrethanat tjera të cilat e bëjnë të pamundur punën e gjykatës. Pengesat juridike, janë psh.imunitetit i deputetit të parlamentit, smundjet psikike të pandehurit etj, Në situata të këtilla për aq kohë sa ka zgjatur ndalja , për aq kohë vazhdohet edhe afati i parashkrimit. Ndërprerja e parashkrimit të ndjekjes penale ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ Kodi penal i njeh du situta kur ndërprehet parashkrimi edhe ate: 1.Parashkrimi i ndjekjes penale ndërprehet me çdo veprim të organit shtetrorë kompetent, i cili ndërmerret me qëllim të ndjekjes së kryesit për shkak të veprës penale të kryer( 91.par.3 të KPPK) 2.Nëse i pandehuri gjatë rrjedhës së afatit të parashkrimit kryen vepër tjetër penale (91.par.4.)vepra penale duhet të jetë e njejt apo më e rënd se vepra e mëparshme. Në këto situata koha e cila ka kaluar para ndërprejes nuk llogaritet por parashkrimi fillon të ecë rishtas (91.par.5.) Parashkrimi absolut ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ Ndalja dhe ndërprerja e parashkrimit mund të shpiejnë praktikisht që kurrnjiher të mos shkaktohet parashkrimi, për t’iu shmangur kësaj mundësie , e drejta penale bashkohore parasheh parashkrimin absolut. Parashkrimi absolut i ndjekjes penale paraqitet kur kalon dyfishi i kohës që kërkohet sipas ligjit për parashkrim ( neni 91.par.6.). Parashkrimi i ekzekutimit të dënimit ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ Parashkrimi i ekzekutimit të dënimit konsiston në ate se pas kalimit të kohës së paraparë me ligj, dënimi i shqiptuar nuk mund të ekzekutohet. Parashkrimi i ekzekutimit të dënimit shprehet si për dënimet kryesore , ashtu edhe për dënimet alternative dhe plotsuese, mirëpo parashkrimi i dënimeve plotsuese nuk shprehet në të njëjtën kohë si për dënimet kryesore dhe alternative. Afatet e parashkrimit të ekzekutimit të dënimet janë si më poshtë:1. 35.vjet nga plotfuqishmëria e aktgjykimit me të cilin i akuzuari është gjykuarme burgim afatgjat;
    • 3472.15.vjetë nga dënimi burgim më shumë se 10.vjet;3.dhjetë vjetë nga dënimi me burgim më shumë se pesë(5)vjet;4.pesë vjet nga dënimi me burgim më shumë se tre(3)vjet;5.Tre vjet nga dënimi me burgim më shumë se një(1)vjet;6.Dy vjet nga dënimi me burgim më shumë se një(1)vjet;ose dënim me gjobë. Afati i parashkrimit të ekzekutimit të dënimit fillon të rrjedhë nga dita kur aktgjykimi është bë’rë i plotfuqishëm, ndërsa nëse është revokuar dënimi alternativ, nga dita kur vendimi mbi revokimin është bërë i plotfuqishëm( neni 94.par.1).Përjashtim bënë në rastin e revokimit të dënimit m kusht dhe kur i akuzuari arratiset nga burgu, te revokimi i dënimit me kusht afati vjetësrsimit fillon të ecë që nga momenti kur vendimi për revokimin e dënimit me ksuht është bërë i plotfuqishëm( prof.Ismeti thot se nga momenti kur është urdhëruar ekzekutimi i tij). Ndërsa kur i dënuari arratiset nga momenti i arratisjes, apo nga momenti i mos kthyerjes në burg kur i është mundësuar që pushimin ta bëjë jasht burgut. Ndalja dhe ndërprerja e parashkrimit të ekzkeutimit të dënimit ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ Ngjashëm si te parashkrimi e ndjekjes penale , edhe te parashkrimi i ekzekutimit të dënimit mund të paraqiten rrethana të cilat shkaktojnë ndaljen dhe ndërprerjen e afatit të parashkrimit. Ndalja e parashkrimit të ekzekutimit të dënimit ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ Rrethanat për shkak të cilave dënimi nuk mund të ekzekutohet mund të jenë të natyrës juridike dhe faktike, psh. shtyerja e fillimit të vuajtjes së dënimit, pastaj i dënuari smuret rënd, apo i vdes ndonjë anëtarë i familjes së ngusht, pastaj ndalja e parashkrimit të ekzkeutimit bëhet edhe kur organet e ndjekjes nuk mund ta gjejnë të dënuarin. Ndërprerja e afatit të parashkrimit të ekzekutimit të dënimit ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ Afati parashkrimit të ekezekutimit të dënimit ndërpritet me çdo veprim të organit kompetent që ka për qëllim ekzekutimin e dënimit, psh.thirrja nga ana e gjykatës së të dënuarit që të paraqitet për ta vuajtur dënimin, urdhëresa që ai të sillet me dhunë për ta mbajtur dënimin, lëshuarje e fletëarrestit për gjetjen e të dënuarit që ka ikur, vrejtja për ta paguar dënimin me gjobë, veprimet e gjykatës për realizmin e dhunshëm të dënimit me gjobë etj.sikur te ndërprerja e ndjekjes penale edhe te ndërprerja e parashkrimit të ekzekutimit të dënimit, koha që ka kaluar gjer në momentin e ndërprerjes së parashkrimit nuk llogaritet.(94 par.4.)
    • 348Parashkrimi absolut i ekzekutimit të dënimit~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Parashkrimi absolut i ekzkeutimit të dënimit paraqitet në çdo rast kur të kalojdyfishi i kohës që kërkohet sipas ligjit për parashkrimin e ekzekutimit tëdënimit.(94.par.5).Parashkrimi i ekzekutimit të dënimeve plotsuese dhe masave të trajtimit të detyrueshëmsipas nenit 93. par.1.parashkrimi i ekzekutimit të dënimit me gjobë si dënimplotsues, shprehet në rastet kur kanë kaluar dy vjet nga dita kur aktgjykimiështë bërë i plotfuqishëm.Parashkrimi i dënimeve tjera plotsuese shprehet në rastet kur kanë kaluar5.vjet nga dita kur aktgjykimi është bërë i plotfuqishëm.Parashkrimi i ekzekutimit të masës, trajtimit të detyrueshëm , paraqitet kur tëkalojnë 3.vjet nga plotfuqishmëria e aktgjykimit(93 par.3).KPPK, nuk përmbanë dispozita të posaçme përkitazi me parashkrimin eekzekutimit të masës së trajtimit me anë të rehabilitimit të detyrueshëm tëpersonave të varur nga droga dhe alkooli.,mirëpo meqë kjo masë shqiptohetkrahas dënimit dhe ekzkeutohet prej kur aktgjykimi bëhet i plotfuqishëm,mund të kostatohet se parashkrimi i kësaj mase paraqitet atëherë kur edheparashkrimi i ekzkeutimit të dënimit.Mosparashkrimi i veprave penale të gjenocidit dhe krimeve të luftës~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Sipas KPPK, pa marr parasysh sa kohë ka kaluar prej momentit të kryerjes sëveprave penale , nuk mund të bëhet parashkrimi i ndjekjes penale dheekzekutimi i dënimit, për veprat penale të gjenocidit, krimeve të luftës dhekrimeve kundër njerëszimit, si dhe veprat penale për të cilat sipas të drejtësndërkombëtare nuk mund të zbatohet parashkrimi ( neni 95).Amnestia dhe falja~~~~~~~~~~~~~~~~~~~Krahas parashkrimit, edhe amnistia dhe falja shpiejnë shuarjen e dënimit.Meanë të amnistisë, apo faljes , personit të dënuar i falet në tërsi, apo një pjesëe dënimit të shqiptuar.Zavendsohet dënimi i shqiptuar me dënim më të butë ,bëhet shlyerja e dënimit nga evidenca e të ndëshkuarve, apo kryesi i veprëspenale lirohet nga ndjekja penale.Amnestia apo falja , me të cilën kryesi i veprës penale lirohet nga ndjekjapenale quhet abolicion.
    • 349Abolacioni mund të jipet në të gjitha fazat e procedurës penale gjersa nukështë nxjerrë aktgjykimi i plotfuqishëm, me abolacion procedura mund të mosfillohet nëse është filluar ndalohet.Arsyeshmëria për ekzistimin e institucionit të amnestisë dhe faljes1.Amnestia dhe falja janë mjetet të prshtatshme për përcjelljen e ndryshimeveshoqëroro politike në aspektin penalo juridik, mund të ndodh jo rallë që përshkak të ndryshimeve të rrethanave shoqëroro politike disa vepra penale ehumbin atë shkallë të rrezikshmërisë shoqërore që e ka pasur në momentine nxjerrjes së ligjit penal, këshu me amnesti apo falje ( pa u ndryshuaraktgjykimi me të cilin sëhtë shqiptuar ky dënim, zbutet dënimi i shqiptuar apoabrohohet në tërsi.2.Me anë të amnestisë apo faljes ndikohet te personat e dënuar që gjatëmbajtjes së dënimit të sillen mirë.3.Në raste të caktuara amnestia dhe falja jepet për shkaqe humane dhe përinteresa të caktuara shtetërore dhe politike.A.Këto institute për shkaqe humane zbatohen në raste kur vepra penalekryen një person që ka merita të jashtzakonshme për çlirimin dhe ndërtimin evenditB.Në raste kur janë në pyetje interesat shtetërore politike, amnestia dhe faljamund të jepet nëse me ndjekje penale, ndëshkim, apo mbajtja e mëtejme edënimit nga personi i caktuar cënon rënd autoritetin e shtetit karshiorganizmave ndërkombëtar(OKB, UN.EV, Kshillin e Evropës e tj) apo karshishtetit tjetër.4.Së fundi amnestia dhe falja është edhe çështje e mençurisë së shtetëroredhe politike, sepse me këto institute në rastet të caktuara bëhet e mundshmeqë të merren parasysh rrethanat juridike dhe shoqërore politike të cilatdiktojnë dhe arsyetojnë aplikimin e tyre.Amnestia dhe falja mund të jepet për të gjitha veprat penale, madje edhe përveprat penale të cilat ndiqen privatisht.Me amnesti dhe falje nuk cenohen të drejta e persanave të tretë.Të gjithpersonat e dënuar me vepër penale edhe në rastet kur jepet amnestia dhefalja kanë të drejt të kërkojnë kompensimin e dëmit.AMNISTIA~~~~~~~~~~~~~~~~~Amnistia është akt , të cilën në form të ligjit e nxjerr parlamneti i shtetit .Meamnisti e pacaktuar me emër për emër lirohen nga ndjekja penale, lirohenpjesërisht apo plotsisht nga vuajtja e dënimit, zavendsohet dënimi i shqiptuarme dënim më të butë apo caktohet shlyerja e parakohshme e dënimit nga
    • 350eveidenca e të dënuarve, ose hiqen pasojat e caktuar juridike të dënimit, (96par.1.).Amnistia përfshinë ato vepra penale të kryera deri një ditë para shpalljes sësaj, me përjashtim kur me aktin e amnistisë ëshë vendosur ndryshe.(96.par.2.).Ligji për amnisti mund të përcaktojë veprat penale për të cilat jepet amnistia( psh. të gjitha veprat penale nga neni 243.0.ligji për amnisti gjithashtu mundtë përcaktoj dënimin i cili përfshihet me amnisti( psh.për të gjith të dënuarit tëdënuar me burgim deri në nji vit, ose të gjith personat që janë dënuar deri në10.vjet e më tepër, u falet një vit dënim.Gjithashtu mund të përcaktohen të dykushte veprat penale dhe dënimet.Me anë të amnistisë mund të ceken veprat penale ,kryesit e të cilave lirohennga ndjekja penale apo nga ekzekutimi i plotë apo i pjesërishëm i dënimit.Me amnisti kryesi i veprës penale mund të lirohet plotësisht apo pjesërishtnga dënimi.Lirimi i plotë nga ekzekutimi i dënimit përfshinë si dënimin kryesorashtu edh edënimin plosues.Lirimi i pjesërishëm nga ekzekutimi i dënimitpërfshinë vetëm disa nga dënimet apo shpien zvog’limin e dënimit , psh.lirohet nga ekzekutimi i një pjese të dënimit apo lirohet nga ekezekutimi idënimit plotsues.Me amnisti dënimi i shqiptuar me aktgjykimin e plotfuqishëm mund tëzavendsohet me lloje të dënimit më të butë, psh. dënimi me burgim afatgjatëzavendsohet me dënim me burgim, apo dënimi me burgim zavendsohet medënim me gjobë.Me anë të amnistisë mund të vendoset që të shlyhet dënimi nga evidenca etë ndëshkuarve.Amnistia nuk mund të prodhojë efekte ndaj masave të shqiptuara të trajtimittë detyueshëm të personave me çrregullime mendore dhe në varësi tëdrogës ose alkoolit.FALJA~~~~~~~~~~~~~Falja është akt të cilin e nxjerr kryetari i shtetit ose qeveria e shtetit.Faljanxirret në formë të vendimit me të cilin personat e caktuar emër për emërlirohen nga ndjekja penale, lirohen plotësisht apo pjesërisht nga ekzkeutimi idënimit,zavendsohet dënimi i shqiptuar me dënim më të butë apo me dënimme kusht, apo cakthet shlyerja e parakohshme e dënimit nga evidenca e tëdënuarve, hiqen apo u caktohet afat më i shkurtër i dënimeve plotsuese,psh.ndalimi i drejtimit të automjetit, apo dëbimi i të huajit mga vëndi.( në librine I.S.nuk thuhet kështu).Falja jepet në bazë të ligjit të posaçëm (ligji mbi faljen), me të cilin ështëpërcaktuar procedura për zbatimin e saj.