Your SlideShare is downloading. ×
Conceptos xerais lexicoloxía
Conceptos xerais lexicoloxía
Conceptos xerais lexicoloxía
Conceptos xerais lexicoloxía
Conceptos xerais lexicoloxía
Conceptos xerais lexicoloxía
Conceptos xerais lexicoloxía
Conceptos xerais lexicoloxía
Conceptos xerais lexicoloxía
Conceptos xerais lexicoloxía
Conceptos xerais lexicoloxía
Conceptos xerais lexicoloxía
Conceptos xerais lexicoloxía
Conceptos xerais lexicoloxía
Conceptos xerais lexicoloxía
Conceptos xerais lexicoloxía
Conceptos xerais lexicoloxía
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Conceptos xerais lexicoloxía

1,040

Published on

teoría de léxicoloxía

teoría de léxicoloxía

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
1,040
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
23
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. 1. INTRODUCIÓN Á LEXICOLOXÍA. CONCEPTOS XERAIS1.1. O léxico: definición Entendemos por léxico o conxunto das palabras dunha lingua. Cómpre, porén, precisar que ensentido estrito e para o estudo estrutural do significado se considera que non todas as palabrasusadas nunha lingua forman parte do léxico: constitúeno só aquelas que designan a realidadeextralingüística (realidades concretas ou nocións abstractas). Nalgunhas palabras, por exemplo, en carballo distinguimos dous tipos de significado:a) o elemento carball (tamén presente, entre outras palabras, en carballeira, carballal, carballeda),fainos asociar esa palabra coa idea que temos dunha determinada árbore de folla caduca queproduce o froito chamado “landra”. Este significado relaciónase coa realidade extralingüística;b) o significado achegado polo elemento –o (tamén presente en libro, cabalo, amigo...) indícanosxénero masculino e número singular. Este significado é gramatical: permite relacionar esa palabracon outras do seu sintagma. Por exemplo, o artigo que o preceda nunha frase debe ter ese mesmoxénero e número. Hai unha serie de palabras nas que é posíbel distinguir eses dous tipos designificado; mais outras como a, de ou que só posúen significado gramatical, non teñen referenteextralingüístico. En sentido estrito forman parte do léxico só as palabras do primeiro tipo: denominarémolaspalabras lexicais e son os substantivos, adxectivos, verbos e adverbios de modo. Pola contra aspalabras gramaticais (artigos, pronomes, preposicións, conxuncións e o resto dos adverbios) nonforman propiamente parte do léxico estruturado dunha lingua.2. A ESTRUTURA DA PALABRA. A DERIVACIÓN2.1. A estrutura da palabra2.1.1. Os morfemas Como é sabido, a palabra non é a unidade mínima da linguaxe, porque podemos identificarunidades menores que serían os seus constituíntes. Unha destas unidades menores recibe o nome demorfema e é a unidade mínima dotada de significante e de significado. Os morfemas poder ser dedous tipos básicos:Lama das Quendas 1 Lingua galega
  • 2. a) Os morfemas léxicos: Son morfemas con significado léxico, que remiten á realidade extralingüística indicando unconcepto abstracto, un obxecto ou acción, e indican o significado básico da palabra. Distinguimosneles entre lexemas e afixos. ● Os lexemas tradicionalmente recibían o nome de raíz ou radical. Constitúen o elemento constante e invariábel das palabras flexivas: nen-o, nen-a, nen-o-s, nen-a-s, cheg-a-ba–s, cheg-a-ría-s, cheg-a-se-n... Cando ese lexema é o único constituínte da palabra falamos de lexemas independentes (Carlos, nada, sempre); cando o lexema necesita ser completado con morfemas gramaticais falamos de lexemas dependentes (alt-, galeg-, cerv-, cheg-, com-). A existencia dun lexema común é o criterio fundamental para podermos agrupar as palabras en familias léxicas (campo, campamento, acampar, acampada, campismo, campestre, campesiño, descampado...) . Hai que ter en conta que algunhas familias léxicas poden ser irregulares por teren variantes no lexema: razón, racional, racionalismo...; persoa, personalidade... ● Os afixos ou morfemas derivativos son unha clase especial de morfemas léxicos que permiten crear palabras novas a partir das xa existentes (re-pas-a-r, ex-presid-ente, capital-ismo, ardor-os-o, dent-ista, anti- con-xel-ante, facil-it-a-r ...) e poden ir antes ou despois do lexema. Os morfemas derivativos clasifícanse segundo a súa posición respecto do lexema: serán prefixos cando van colocados diante del (desfacer, irregular, malgastar) e sufixos cando se colocan despois (brancura, altitude, normal, caixeiro). Existen tamén os interfixos ou infixos, que non teñen significación e funcionan como consoantes de ligazón para evitar cacofonías entre prefixo e lexema (gas-ometr-ía, en- s-anch-a-r) ou entre lexema e sufixo derivativo (nai-c-iñ-a, rei-c-iñ-o). Un tipo especial de morfema derivativo é o constituído polos morfemas alterativos (diminutivos e aumentativos): aínda que se comportan como os morfemas derivativos porque engaden ao substantivo determinados matices (tamaño, valoración, afectividade...) van sempre despois do lexema e non producen un cambio de categoría, dúas características que os aproximan aos morfemas flexivos.b) Os morfemas gramaticais: Posúen un significado gramatical. Este significado non vai referido á realidadeextralinguística, senón a aquelas categorías específicas presentes na estrutura gramatical de cadalingua. Constitúen a parte variábel das palabras flexivas e modifican e precisan o significado doslexemas especificando as categorías propias das distintas clases de palabras. Por exemplo, nos nomeso xénero e o número (alt-o, alt-a; alt-o-s, alt-a-s); nos verbos a conxugación, o modo e tempo e onúmero e a persoa (cant-a-ba-mos, esper-a-re-i, lev-a-s) ou o significado da relación no caso daspreposicións e conxuncións: e, sen, porque. Como no caso dos lexemas, hai morfemas gramaticaisLama das Quendas 2 Lingua galega
  • 3. libres, que son aqueles que aparecen como palabras independentes (os determinantes, os pronomes,os verbos auxiliares, as preposicións e as conxuncións), mentres que os demais, que non podenconstituír palabra por si sós, son chamados morfemas gramaticais dependentes ou trabados.2.1.3. Tipos de palabras Tendo en conta os posíbeis modelos estruturais da palabra teriamos os seguintes tipos : • Palabras simples: están formadas por un lexema que pode ir acompañado ou non de morfemas gramaticais (escur-o-s, neg-a-ba-s, louc-o, dur-a-se-n, mar). • Palabras derivadas: están formadas por un lexema e por un ou máis morfemas derivativos. A este conxunto chamámoslle tema. Despois do tema poden aparecer morfemas gramaticais flexivos (escur-idade, libr-eir-o, can-in-os, neg-a-ción-s, fart-ura, dur-eza, chov-isc-a-ba, des- leal-dade). Frecuentemente as palabras derivadas son un tipo de unidade diferente á da palabra base, permitindo os morfemas derivativos a formación de adxectivos a partir de substantivos (hospital • hospital-ari-o), substantivos a partir de adxectivos (leal • leal-dade), verbos a partir de substantivos ou adxectivos (rastro • rastr-ex-a-r, débil • debil-it-a-r) ou de adverbios a partir de adxectivos (forte • forte-mente). • Palabras compostas: As palabras compostas máis habituais están formadas por máis dun lexema (pasatempo, xirasol, augardente). Existen tamén as palabras compostas gramaticais, formadas por palabras cuxos constituíntes son morfemas gramaticais e non léxicos (este outro • estoutro, de un • dun, con o • co) ou por unha palabra gramatical e outra léxica (por vir • porvir; todo poderoso • todopoderoso). • Palabras complexas: Consisten en frases fixas, formadas por palabras independentes noutros contextos pero que nese conxunto frásico non o son, cunha orde ríxida e sen que se poidan nin intercalar nin elidir elementos: vichelocrego, fervellasverzas. • Palabras parasintéticas: Temos parasíntese cando nunha palabra se dá prefixación e sufixación a un tempo e de maneira combinada (en-soberb-ec-er, empobr-ec-e-r, porque non existen nin prefixo con lexema (*ensoberbo, *empobre) nin lexema con sufixo (*soberbecer, *pobrecer). Fálase tamén nestes casos de circunfixos ou morfemas derivativos descontinuos. O morfema derivativo sería así o conxunto de prefixo e sufixo2.2. A formación de palabras por derivación A derivación é o procedemento máis habitual que temos en galego para crearmos palabrasnovas, que poden ser dunha clase gramatical diferente á da palabra base só (adx.) • soidade (subst.).Para a derivación utilizamos diferentes afixos, que poden ir colocados antes do lexema (prefixos) oudespois do lexema (sufixos).Lama das Quendas 3 Lingua galega
  • 4. O rendemento de sufixos e prefixos é bastante variábel. Hai algúns frecuentísimos (des-, in-,-eir, -os, -al, -ismo, -ción, -sión...) en tanto que outros teñen un uso máis limitado e a súacapacidade de xerar novas palabras é máis reducida.2.2.1. Derivación por prefixación Colocamos un afixo antes do lexema. Re + ler = reler, in + capaz = incapaz, a + normal =anormal, des + cargar = descargar, etc. Por outra parte, a conexión semántica entre o prefixo e abase non é tan ríxida como a que se dá entre esta e o sufixo, pois está máis presente a idea dederivación na mente dos falantes, o que xustifica a aparición ás veces de trazos de separación (ex-director). En coincidencia cos sufixos, si é tamén frecuente a alomorfía nos prefixos, unhas vecesmotivada polo fonema inicial da palabra base (insuficiente, imposíbel, irreal, ¡legal) e outras vecesexplicábel etimoloxicamente pola convivencia dunha forma latinizante con outra patrimonial(interposición / entremeter, superabundancia / sobrealimentación Algúns destes prefixos constituíron derivados na lingua de orixe sen que hoxe exista o seulexema como palabra independente en galego (acéfalo, amorfo), feito que se estende a outros casoscomo metamorfose ou dispersar. En relación con isto está a problemática dos nomes gregos ou latinos que se engaden aoslexemas a modo de prefixos para formaren novas palabras pertencentes ao léxico técnico oucientífico de carácter internacional: televisión, videoxogo, electrodoméstico. Ou ben se consideranneoprefixos, ou ben partes integrantes de neocompostos1. prefixo significado exemplosde orixe grega an-, a- carencia, privación anarquía, amoral ana- contrariedade, inverso anacronía conformidade analoxía anfi- dunha e doutra parte anfibio, anfiboloxía anti- oposición, actuación en contra de antiheroe, antinéboa apo- posición contraria apóstata arqui-, arce-, posición superior arquipélago, arque- arcebispo1Destes falaremos no apartado da composición.Lama das Quendas 4 Lingua galega
  • 5. cata- movemento cara abaixo catabolismo, catacumba totalmente cataclismo, catástrofe distribución, orde catálogo dia- movemento a través diacronía, diapositiva separación diafragma dis- dificultade, anomalía disfunción, dislexia endo- interioridade endócrino, endocardio epi- posición superior epiderme, epígrafe eu- ben, bo eufemismo, eutanasia hiper- posición superior, exceso hipérbole, hipertensión hipo- posición inferior, escaseza hipoteca, hipoderma meta- alteración metátese, metafonía para- á beira de paráfrase, paramilitar peri- arredor de perímetro, perífrase sin- simultaneidade, compañía sincronía, sinfoníade orixe latina ab-, abs-, a- afastamento, separación aversión, abdicación ad-, a- aproximación, dirección adverbio, achegar ante- anterioridade antepasado, anteollos circum/n- arredor de circumpolar, circuncidar cis- do lado de acó cisxordano com-, con-, co- contigüidade, compañía confraternidade, cohabitar contra- oposición, contrariedade contranatural, contradicir segundo lugar contraalmirante de- inversión, separación, privación demérito, deforme, decaer des- de- acción contraria, eliminación, desequilibrio, carencia desigual, desalgar exceso descarado dis-, di- carencia, ausencia, separación disimetría, dispar,Lama das Quendas 5 Lingua galega
  • 6. disgregar ex-, es-, e- movemento cara fóra emanar, expatriar ex- estado ou posición anterior ex-alumno, ex- alacalde negación, privación exánime intensificación exclamar, exterminar extra- fóra de extramuros, extraordinario moi extrafino in-, im-, i- negación, privación ilexíbel, incivil in-, im-, en-, em- movemento cara a dentro ingresar, embarcar inter-, entre- posición intermedia interdental, entreabrir inter- relativo a varios internacional, interurbano intra- interior intrauterino, intramuscular intro- movemento para dentro introvertido, introducir ob-, o- fronte a, confrontación opoñer per- intensidade perdurar, perseguir pos-, post- posterioridade posguerra, postoperatorio pre- anterioridade prenatal, presupor pro- movemento cara diante prolongar, promover en lugar de pronome, procónsul re- movemento cara atrás recuar, retraer repetición rearmar, reler intensificación reafirmar, rebrandecer retro- movemento cara atrás retrovisor sub-, su-, so- inferioridade subcomisión, soportal2.2.2. Derivación por sufixación Colocamos un sufixo despois do lexema. Predic(ir) + ción = predición; branco + ura= brancura,sinxelo + eza = sinxeleza, mozo + idade= mocidade, etc. Ás veces, entre o lexema ou raíz e o sufixo derivativo aparece unha consoante de ligazón(interfixo), que non ten ningún valor gramatical e cuxa función é a de facilitar a pronuncia e evitar acacofonía: cafe-t-eira.Lama das Quendas 6 Lingua galega
  • 7. 2.2.3. Derivación sen sufixo ou regresiva Este é un proceso de derivación especial, xa que hai palabra derivada, mais non morfemaderivativo, razón polo que algúns gramáticos non a consideran como verdadeira derivación. Se naprefixación ou na sufixación engadimos un elemento ao lexema, na derivación regresiva reducimos ocorpo da palabra primitiva: pechar • peche, cortar • corte, sacar • saque, amarrar • amarre, etc.En todos estes casos o que se fai é adaptar a terminación da forma verbal á terminación propia dasformas nominais. Nalgúns destes casos é difícil determinar se a forma nominal deriva do verbo ouacontece á inversa. Algúns sufixos apreciativos ou alterativos: Forma Exemplos -iño / -iña carriño, mesiña, xoíña -elo / -ela fontela, soutelo -echo / -echa pequecho, bolecha -ete / -eta vellete, saqueta -ico / -ica fachico, choromicaDiminutivos -ote / -ota rillote, vellote -olo / -ola raparigola, cabezolo -uco / -uca leiruco, mulleruca -ucho / -ucha Carmucha, Pepucho -ucho / -ucha Carmucha, Pepucho -uxo / -uxa Catuxa -azo / -aza festazaAumentativos 2 -ón / -ona casona, zapatón -aco / -aca libraco -allo / -alla borralla -acho / -acha regacho, fiacha -ancho / -ancha ferranchoDespectivos -ucho / -ucha casucha -ello / -ella casarello -exo / -exa lugarexo -oupo / -oupa casoupaO sufixo -IÑO/-IÑA, un dos máis rendíbeis no galego, ten os seguintes valores:a) propiamente diminutivo, modificando o sentido dun substantivo concreto coa noción de menortamaño: a mesiña de noite.b) intensificador, fundamentalmente con adxectivos, indefinidos e adverbios: o ceo está clariño;hoxe non fixen nadiña.c) expresa o sentimento de afecto do falante sobre determinado ser ou obxecto: despois de xantarnon perdoa a súa sestiña.d) en función apelativa úsase procurando o favor ou boa disposición do interpelado: tes que ser boíñoe axudarme; sentidiño, rapaces, non fagades esa tolería.2Hai unha serie de substantivos en que a terminación –ón non é sufixo : campión, ladrón, patrón… Nestes casos a forma feminina presenta asolución –oa: campioa, ladroa, patroa…Lama das Quendas 7 Lingua galega
  • 8. e) aínda que menos frecuente, tamén pode ter valor despectivo: que vas esperar desta xentiña ? Algúns sufixos nocionais ou derivativos aplícanse ás bases antes dos sufixos flexionais. Comobase adóptase, en xeral, a de masculino e singular, no caso dos substantivos. Hai excepcións comomullerío, vaqueiro ou galiñeiro que proveñen da forma feminina. Os sufixos que crean nomes sobre bases verbais incorporan, en xeral, a vogal temática doverbo, pero hai tamén bases atemáticas: repar-a-r > repar-a-ción, restitu-í-r > retitu-ción.Xeralmente a vogal temática correspondente á derivación da CI é /a/, en tanto que nas da CII e CIIIpode ser diferenciada /e/, /i/ ou única /i/ (repar-a-dor, repart-i-dor, convenc-e-mento; mov-í-bel/mov-i-ble.a) Forma Exemplos -ada estacada, ramada -ado alumnado, profesorado -axe follaxe -ame / -amia cordame, dentamia -dura dentaduraColectivos -aria / -ario poemario, maquinaria -eiro / -eira cancioneiro, cabeleira -al instrumental, areal -menta osamenta -edo / -eda arboreda, rochedo -eiro / -eira piñeiro, figueira -eiro / -eira carballeiro, erbedeiroVexetais -al canaval -ido / -edo / -eda figueirido, piornedo -ar olivar, pomar -ario herbario, incensario -eiro billeteiro, botelleiroLocativos -eira leñeira 3 -ería / -aría librería, libraríaTemporais -ada alborada, invernada -eira sementeira -ía invernía, nordesía -ada badalada, coitelada -azo estacazo, fungueirazoAcción -ada cuada, fuciñada -ada cacicada, parrulada -erio / -eira barbeiro, zapateiroProfesión -ario / -aria bibliotecaria, empresaria -ista artista, ebanista3Estes dous sufixos son, en xeral, intercambiábeis. Non admiten a solución –ería os derivados da palabra base en –ario (comisario, notario).Por seren derivados do francés no admiten a solución en –aría: batería, galería, galantería e mercería.Lama das Quendas 8 Lingua galega
  • 9. b) sufixo –idade, -edade, -dade: forma substantivos abstractos sobre unha base nominal cosignificado de “calidade de”.Enfermo > enfermidade; heteroxéneo > heteroxeneidade; feliz > felicidade; moral > moralidade; 4amable > amabilidade ; cruel > crueldade. Os adxectivos orfo (> orfandade), bo (> bondade) e virxe (> virxindade) utilizan a variante –ndade, que remite a un momento da historia en que estas palabras tiñan vogal nasal. Os adxectivosamigo e inimigo non seguen ningunha regra pois son amizade e inimizade. Neste mesmo grupo deirregulares inclúense saudade, dificultade e facultade, que non se forman sobra bases adxectivas.c) Sufixo –nte: crea nomes derivados de verbos. Engádese á base verbal composta polo lexema e avogal temática.Fabric+a-r > fabricante; val+e-r > valente; o+í-r > oínte A gran dificultade deste sufixo é que nalgúns verbos da CIII o derivado non é regular, senónque entra por vía culta, polo que presenta a vogal temática –e- ou –ie-: incidir > incidente; afluír >afluente; nutrir > nutriente. Outros casos anormais son servente e dormente de servir e durmir.d) Sufixo –anza / -ancia, -enza / -encia, -iencia, -uencia. Forma substantivos sobre unha baseverbal. Significa “acción ou efecto de”. Os alomorfos varían segundo a palabra sexa culta ou popular.Nestas últimas aparece –anza, -enza (perseveranza, habenza, doenza); nas cultas ou máis recentes asoutras variantes (resonancia, urxencia, incidencia, afluencia). Esta dualidade tamén se dá en palabras non derivadas como diferenza, indiferenza,sentenza, presenza, pertenza, licenza; ganancia, vixencia, ciencia, conciencia, deficiencia,consecuencia, delincuencia. O mesmo acontece con -za, -zo (avinza, cobiza, graza, desgraza, terza, terzá, terzar,xustiza, axustizar, inxustiza, finanza, preguiza, cansazo, postizo, andazo, espazo, espazoso, espazar,espazador, prezo, desprezo, menosprezo, prezar, desprezar, servizo, servizal, terzo, xuízo, axuizar,prexuízo) fronte a -cia, -cio (avaricia, delicia, milicia, noticia, pericia, suspicacia, perspicacia,pertinacia, anuncio, beneficio, bulicio, comercio, desperdicio, exercicio, negocio, sacrificio,silencio).e) Sufixos para a formación de xentilicios: Para a formación dos xentilicios baseados en nomes de lugar galegos empréganse osalomorfos -án / -a (compostelán/compostelá, ourensán/ourensá, muradán/muradá), -es / -esa(cambadés/cambadesa, vilanovés/vilanovesa, vigués/viguesa), -ense (pobrense, miñense, bañense,tudense, pastoricense), -ego / -ega (chairego/chairega), -eiro / -eira (betanceiro/betanceira), -¡no(fonsagradino/fonsagradina, monfortino/monfortina).4Os adxectivos en –ble / -bel empregan a base latina.Lama das Quendas 9 Lingua galega
  • 10. Os lugares do bloque centro-oriental poden presentar un xentilicio coa terminación dialectal-ao, á (lancarao/lancará, melidao/melidá, masidao/masidá, dezao/dezá, courelao/courelá,cortegao/cortegá...). Para formar os xentilicios baseados en nomes de lugar non galegos empréganse, ademais dosmesmos sufixos que se utilizan para formar os galegos (catalán/catalá, alemán/alemá, afgán/afgá;alavés, albanés, bahamés; aveirense, badaxocense, canadense; habaneiro, capoeiro, sampauleiro,santiagueiro; filipino, triestino, palestino, arxentino, herculino, mallorquino, menorquino), estoutros:-ano/-ana:tebano/tebana, cubano/cubana, mozambicano/mozambicana, alsaciano/alsaciana...-iano/-iana: caboverdiano/caboverdiana, azoriano/azoriana, laosiano, ecuatoriano... 5-í : magrebí, fecí, bengalí, beirutí, paquistaní...-eño/-eña: caribeño, rondeño, porteño, malagueño, xibraltareño...-arra: bilbotarra, biarriztarra, donostiarra.-enco/-enca: sabadellenco, flamenco...-ón/-oa: bretón/bretoa, teutón/teutoa, saxón/saxoa. Outras terminacións menos rendíbeis son as que aparecen en monegasco croata, polaco,andaluz, provenzal, europeo, biscaíño, español...f) Sufixo –ez/-eza: crea substantivos que indican a posesión dunha calidade. Non hai regra fixa parasaber cando levan un ou outro. En principio, levan sufixo –ez os adxectivos esdrúxulos (acidez,placidez, flaccidez, lucidez...), con excepción de morbideza e aspereza. Agora ben, hai substantivosgraves e agudos que levan esta terminación (fluidez, honradez, redondez, mudez, sandez, vellez,nenez, preñez, pequenez, viuvez...). altivo e maduro permiten as dúas solucións altivez/altiveza,madurez/madureza.g) Sufixo –deiro/-deira: forma adxectivos sobre unha base verbal. Indica “coa característica acusadade” (faladeiro, andadeiro), e substantivos co valor de “obxecto que serve para” (escumadeira,cebadeiro, abrazadeira...). algúns tamén indican “lugar onde se realiza algún labor” (fiadeiro,picadeiro...)h) Sufixo –doiro/-doira: sobre unha base verbal forma substantivos que indican “lugar onde”(ancoradoiro, embarcadoiro, secadoiro, pousadoiro); e créanse con el substantivos que indican“obxecto que serve para” (rascadoiro, zoscadoiro, rapadoira...).i) Sufixo –dor: serve, fundamentalmente, para crear adxectivos que indican “que realiza unha certaactividade” (reparador, aforrador, loitador, explotador, conservador, ameazador...) Emprégase para formar substantivos que expresan “máquina ou obxecto que realiza unhadeterminada función” (recolledor, calzador, sintonizador, amortecedor, acendedor, batedor,5Sufixo de orixe árabe que se emprega sobre topónimos desta orixe.Lama das Quendas 10 Lingua galega
  • 11. malladora, ambientador, procesador) ou “profesión” (escribidor, inquisidor, cazador, secuestrador,narrador, serrador, enterrador, presentador...)k) Sufixo –torio: Crea substantivos e adxectivos de carácter culto, que indican “lugar no que se fa¡”(locutorio, sanatorio, reformatorio, dormitorio, escritorio .. ) e “instrumento ou obxecto que servepara” (reclinatorio, anovulatorio, recordatorio... ). Os adxectivos indican “relativo a” (depredatorio,obrigatorio, depilatorio...)l) Sufixo -an, -á / -án, -ana /-ano, -ana: O sufixo -ano, -ana emprégase para crear adxectivos queindican a posesión dunha característica ou dunha propiedade. Emprégase en palabras que entraronrecentemente no idioma ou de nova creación: anglicano, anglicana, diluviano, republicano,republicana; humano, humana; franciscano, franciscana; paisano; provinciano, provinciana;rosaliano, rosaliana; pondaliano, pondaliana; ferriniana... O sufixo -án, -ana úsase para crear adxectivos que indican a posesión dunhadeterminada calidade, especialmente se é negativa: testán, toleirán, parvallana; lordana; carallana;cabezán. O sufixo -án, -á úsase para crear adxectivos xentilicios (catalán, alemán, mariñá)l eempregouse noutros momentos da historia da lingua para crear adxectivos caracterizadores: cidadán,cristián, pagán, rufián, livián, temperán, musulmá. A mesma terminación posúena os substantivos 6irmán, curmán, capitán, curmán, escribán, sancristán, sultán...3. PALABRAS COMPOSTAS E COMPLEXAS. OS NEOLOXISMOS3.1. A composición das palabras As palabras compostas son aquelas formadas pola combinación de máis dun lexema: xirasol(xira + sol) augardente (auga + ardente) beirarrúa (beira+ rúa). Algunhas palabras que orixinariamente eran compostas e recoñecíbeis como tal polos falantespoden estar hoxe tan alteradas que xa non se distinguen os seus elementos constituíntes, de modoque, desde unha perspectiva estritamente sincrónica, podemos consideralas como simples: é o casode fidalgo = «fillo + de + algo» ● Nas palabras compostas por xustaposición os dous elementos constituíntes conservan a súa independencia fónica, aínda que o significado da palabra composta sexa xa diferente ao dos lexemas constituíntes. Van grafados como palabras independentes (arco da vella, cabaliño do demo, porco bravo), ou mediante trazo ou guión (galego-portugués, socio-pedagóxico, árabe- israelí).6Un dos principais erros ó empregar estes sufixos débese á súa aparición en determinadas palabras ás que non ¡les corresponde. Ha¡ casosnos que, por tratarse dunha forma popular, debería aparecer -án (livián) e úsase -ano (*liviano) ou, por ser unha palabra culta, tería queaparecer -ano (humano, urbano) e emprégase -án (*humán, *urbán).Lama das Quendas 11 Lingua galega
  • 12. ● Nas palabras compostas por aglutinación, os dous elementos están máis intimamente soldados, de maneira que van grafados como unha única palabra (gardameta) ou experimentan mesmo procesos de crase ou de disimilación: augardente, cabodano, verdinegro.4. Os neocompostos Outro tipo particular de compostos son os chamados neocompostos ou compostos eruditos,que constitúen un número moi destacado de palabras, pertencentes principalmente ao léxico técnicoou científico. Formáronse modernamente na lingua a partir de lexemas polo xeral latinos ou gregos.A palabra composta non existía como tal na lingua orixinaria nin existe tampouco como norma cadaconstituínte autonomamente en galego. Os neocompostos proceden na súa maioría do latín (agricultura), do grego (antropófago) ouson híbridos greco-latinos (automóbil) ou do latín e do grego (socioloxía); de entre os moi numerososexemplos pódense citar: paleografía, bibliografía, filoloxía, antropoloxía, arboricultor piscicultura,vermicida, fratricida, carnívoro, aerofaxia, cacofonía, calidoscopio, demagogo, dactilografía,filántropo, misóxino, ortodoncia, pedagoxía, tecnocracia, toponimia, xenofobia, cefalalxia, teólogo,helicóptero, radioscopia, fisioterapia, nigromancia, etc. Mais tamén poden proceder, aínda que ennúmero moitísimo menor, doutras linguas, como árabe e grego (alcolímetro), francés e grego(burocracia) ou latín e inglés (motocross). Na práctica existen moitos problemas á hora de delimitarmos os neocompostos e grandesdiscrepancias entre os estudiosos. Partíndomos da consideración dos neocompostos como a unión dedúas bases lexicais procedentes de linguas diferentes ao galego e non operantes nel por separadohoxe en día como norma xeral, algúns dos seus primeiros constituíntes acabaron por se xeneralizar epopularizar na lingua, pasando a funcionaren como neoprefixos e, por tanto, dando lugar a palabrasderivadas por prefixación. O mesmo aconteceu con algúns dos segundos constituíntes dos neocompostos, que acaban porfuncionar como neosufixos na lingua actual ao permitiren a creación de neoloxismos acrecentados abases galegas e xa non greco-latinas (aínda que si a imitación dos compostos que estas forman). Asítemos, por exemplo, dedocracia (de acordo co modelo de democracia), gasoduto (a imitación deacueduto), gatofilia, aulofobia, depormanía, mercadotecnia..., onde -cracia, -auto, -filia, -fobia,-manía ou -tecnia se comportan como novos sufixos nocionais.Dámos a continuación unha lista cos principais elementos:De orixe latina1. Primeiro elementoLama das Quendas 12 Lingua galega
  • 13. AGRI campo agrimensor, agriculturaAMBI ambos ambivalente, ambidextroARBORI- árbore arborícola, arborecidaAVI- ave avicultura, avícolaBIS/BI- dúas veces bípede, bisavóCALCI- cal, calcio calcífero, calcímetroCALORI- calor, temperatura calorífero, calorímetroCARBO- ácido carbónico carbonato, carboníferoCASE- queixo caseificar, caseínaCRUCI- cruz crucíferas, crucifixoCUADRI- catro cuadrúpede, cuadriláteroCURVI- curvo curvilíneo, curvímetroEQUI- igual equidistante, equivalerFERRI/FERRO- ferro ferrífero, ferrocarrilIGNI- lume ignífugo, ignicióLOCO- lugar locomoción, locomotrizMOTO- motor motociclo, motocultivoMULTI- moito multiforme, multicelularOLEP/OLEO- aceite oleoduto, oleiculturaOMNI- todo omnipotente, omnívoroPEDI- pé pediluvio, pedicuroPISCI- peixe piscicultura, pisciformePLURI- moitos, varios pluriforme, plurilingüeRADIO- raios X, radiografía, radioterapiaSEMI- metade, parcial semicírculo, sentiautomáticoTRI- tres tricolor, tritongoUNI- un unísono, unicornioVERMI- verme vermífugo, vermicida2. Segundo elemento-CIDA que mata suicida, fratricida-COLA que cultiva ou habita vitícola, arborícola-CULTURA acto de cultivar apicultura, piscicultura-FERO que contén ou produce aurífero, frutífero-FORME que ten forma de cuneiforme, floriforme-FUGO que foxe ou fa¡ fuxir centrífugo, febrífugo-PARO que enxendra multíparo, ovíparo-PEDE pé palmípede, velocípede-SONO que soa horrísono, unísono-VORO que come carnívoro, herbívoro-XERO que contén ou produce flamíxeroDe orixe grega1. Primeiro elementoAERO- aire aerofaxia, aeronaveANEMO- vento anemógrafo, anemómetroANTROPO- home antropófago, antropoloxíaARQUEO- antigo arqueoloxía, arqueozoicoAUTO- de si mesmo autobiografía, autógrafoBIBLIO- libro biblioteca, bibliografíaBIO- vida biografía, bioloxíaCACO- malo cacofonía, cacófagoCALI- fermoso caligrafía, calidoscopioLama das Quendas 13 Lingua galega
  • 14. CICLO- círculo ciclomotor, ciclometríaCITO- cavidade, célula citoloxía, citoplasmaCOSMO- mundo cosmoloxía, cosmovisiónCROMO- cor cromosoma, cromolitografíaCRONO- tempo cronoloxía, cronómetroDACTILO- dedo dactilografíaDECA- dez decaedro, decálogoDEMO- pobo democracia, demagogoDI- dous disílabo, dicotomíaELECTRO- electricidade electroimán, electroscopioENNEA- nove enneasílabo, enneágonoETNO- raza, pobo etnografía, etnoloxíaFARMACO- medicina farmacoloxía, farmacopeaFILO- amigo filoloxía, filosofíaFISIO- natureza fisioloxía, fisionomíaFONO- voz, son fonógrafo, fonoloxíaFOTO- luz, fogo fotómetro, fotosferaGASTRO- estómago gastroenterite, gastronomíaHELIO- sol heliografía, heliocéntricoHEMI- metade hemisferio, hemistiquioHEMO/HEMATO- sangue hematoma, hemofiliaHENDECA- once hendecasílabo, hendecágonoHEPTA- sete heptágono, heptasílaboHETERO- outro heterodoxo, heteroxéneoHEXA- seis hexágono, hexaedroHIDRO- auga hidróxeno, hidrografíaHIPO- cabalo hipódromo, hipopótamoHOM(E)O- semellante homófono, homeopatíaICTIO- peixe ictioloxía, ictiosauroISO- igual isócrono, isóscelesLITO- pedra litografía, litosferaMACRO- grande macroscopia, macrobióticaMEGA(LO)- grande megaterio, megalomaníaMELO- canto melodía, melómanoMESO- medio mesocarpo, mesolíticoMICRO- pequeno microscopio, microclimaMIRIA- dez mil, numeroso miriámetro, miriápodosMISO- que odia misóxino, misántropoMITO- fábula mitoloxía, mitómanoMONO- un só monarca, monótonoMORFO- forma morfema, morfoloxíaNECRO- morto necrópole, necroloxíaNEO- novo neolatino, neoloxismoNEURO- nervio neuroloxía, neurasteniaOCTO- oito octosílabo, octaedroODONTO- dente odontoloxía, odontiteOFTALMO- ollo oftalmoloxía, oftalmoscopioONOMATO- nome onomatopea, onomatoloxíaORO- montaña oroxenia, orografíaORTO- correcto, recto ortografía, ortodonciaPALEO- antigo paleografía, paleolíticoPAN- todos, todo panteísmo, panhelenismoPATO- doenza patoloxía, patóxenoPED- neno pediatría, pedagoxíaPENTA- cinco pentágono, pentagramaPIRO- lume, fogo pirotecnia, pirómanoPNEUMO- pulmón pneumonía, pneumotóraxLama das Quendas 14 Lingua galega
  • 15. POLI- moito políglota, policlínicoPOTAMO- río potamografía, potamoplanctonPROTO- primeiro prototipo, protoplasmaPSEUDO- falso pseudociencia, pseudónimoPSICO- alma, espírito psicoloxía, psiquiatríaQUILO- mil quilogramo, quilómetroQUIRO- man quiromancia, quirópterosRINO- nariz rinoplastia, rinoceronteRIZO- raíz rizotónico, rizópodosSIDERO- ferro siderurxia, sideróxenoTAQUI- rápido taquicardia, taquigrafíaTECNO- ciencia, técnica tecnoloxía, tecnocraciaTELE- lonxe teléfono, telegramaTEO- deus teoloxía, teocraciaTERMO- quente, calor termómetro, termodinámicaTETRA- catro tetraedro, tetrasílaboTIPO- figura, marca tipoloxía, tipografíaTOPO- lugar toponimia, topografíaTRI- tres trisílabo, trípodeXENO- estranxeiro xenofobia, xenomaníaXEO- terra xeografía, xeofísicaXILO- madeira xilófono, xilografíaZOO- animal zooloxía, zoofilia2. Segundo elemento-AGOGO que conduce demagogo, pedagogo-ALXIA dor neuralxia, cefalalxia-ARCA que manda patriarca, xerarca-AROUíA mando oligarquía, monarquía-CÉFALO cabeza dolicocéfalo, oligocéfalo-CRACIA poder democracia, aristocracia-DOXO que opina heterodoxo, ortodoxo-DROMO lugar para correr hipódromo, canódromo-EDRO base, cara poliedro, icosaedro-FAGO que come antropófago, cacófago-FILIA amizade hemofilia, halterofilia-FILO amigo bibliófilo, columbófilo-FOBIA inimizade hidrofobia, claustrofobia-FOBO inimigo xenófobo, hidrófobo-GAMIA casamento monogamia, endogamia-GLOSA/GLOTA lingua políglota, ¡isoglosa-GRAFíA escrita, descrición ortografía, xeografía-GRAFO que escribe polígrafo, biógrafo-GRAMA escrita telegrama, epigrama-LATRíA culto idolatría, iconolatría-LOGO que fala ou trata teólogo, filólogo-LOXíA discurso, ciencia arqueoloxía, tecnoloxía-MANCIA adiviñación quiromancia, nigromancia-MANO tolo, inclinado mitómano, megalómano-MAQUIA combate tauromaquia, naumaquia-METRíA medida antropometría, xeometría-NOMíA le¡, regra economía, autonomía-PODO pé miriápodos, artrópodos-POLE cidade metrópole, necrópole-PTERO que ten ás helicóptero, ápteros-SCOPIA acto de ver microscopio, radioscopiaLama das Quendas 15 Lingua galega
  • 16. -SOFíA sabedoría filosofía, teosofía-TECA lugar onde se garda biblioteca, hemeroteca-TERAPIA cura fisioterapia, hidroterapia-TOMíA corte, división dicotomía, neurotomía4. AS FAMILIAS LÉXICAS4.1. Que é unha familia léxica? Cando agrupamos as palabras segundo un criterio da afinidade semántica temos o chamadocampo lexical. Así, por exemplo, consideramos que a serie constituída por palabras como eufórico,sereno, tranquilo, preocupado, triste, alegre, deprimido, riseiro poden ser agrupadas no campolexical dos estados de ánimo porque participan dunha significación común. Observemos que aafinidade entre esas palabras se produce só no campo do significado, xa que na súa forma sondiferentes: o lexema de base é distinto en cada caso. Cando agrupamos as palabras segundo o criterio da afinidade formal temos a chamada familialéxica. alto, altura, altanería, enaltecer, altímetro, altivo, alteza, altiplano, altilocuente, altibaixolibro, libreiro, libreto, libraría,libresco...mozo, mocidade, moceiro, mozarrón, remozar...historia, historial, historiador, histórico, prehistórico, prehistoria, historiar, historiografía,historiográfico...4.2. As familias léxicas regulares Son as familias léxicas en que a raíz ou lexema permanece invariábel en to-dos os elementosda familia:porta, porteiro, portazo, pórtico, portada, portaríapapel, papeleira, papelaría, empapelar, empapelador, papeleta, transpapelar, papelorio4.3. As familias léxicas irregulares Como en moitos casos a palabra latina adoptada ten unha ou varias palabras irmás galegasque non coinciden completamente na forma, temos un grande número de familias léxicas chamadasirregulares. Nelas encontramos dous lexemas base semellantes, pero non idénticos:Un dos lexemas pertence ao fondo tradicional do léxico galego. Trátase por tanto dunha palabra ondepodemos ver toda unha serie de trazos que caracterizan a evolución da nosa lingua desde o étimolatino orixinario. O outro lexema do que derivan as demais palabras da familia é unha forma culta tomadadirectamente do latín e que por tanto non reflicte os cam-bios evolutivos característicos do galego,senón todo o máis unha adaptación ortográfica.Lama das Quendas 16 Lingua galega
  • 17. Exemplos:Lat. LEGE Lat. lei, leal legal, ilegal, ilegalizar, legalización, ilegalización, lexislar, le-DIGITU ^ xislación dedo, deda, dedada, dedal, dedaleira dixital, dixitalina, díxitoLat. STATU estado, estada, estadía estatal, estatalizar, estatalizaciónLat. SOMNU sono, sonada, sonámbulo, soneca, soneira somnolencia, somnífero, insomneLat. MULTU moito multitude, multiplicar, múltiple, múltiploLat. PISCE peixe, peixeira piscicultura, piscícola, piscicultor, piscisLat. CAPSULA caixa, caixeiro, encaixar, caixista, caixón cápsula, encapsularLat. DOLORE dor, dorido doloroso, indoloro4.4. Palabras populares, cultismos e semicultismos Nas familias léxicas irregulares encontramos polo tanto palabras populares, cultismos esemicultismos. Son palabras populares (tamén chamadas patrimoniais) as que forman parte do léxicodesde os primeiros momentos da formación da lingua. Tamén o son as derivadas e compostasdirectamente delas. Estas palabras experimentaron todas as transformacións fonéticas que seproduciron no paso do latín ao galego . As palabras semicultas son aquelas que entraron no idioma despois da súa formación (séculoVIII) e polo tanto experimentaron unha evolución menos intensa ou diferente das palabras populares.A miúdo esta evolución diferente debeuse a que o léxico semiculto era usado na súa forma latina enámbitos elevados (pola Igrexa, fundamentalmente) e este uso influíu na súa evolución popular: dolat. SAECULU cabería esperar en galego a forma *sello; sen embargo temos século; de ECCLESIAcabería esperar *ellexa, e temos igrexa, etc Son palabras cultas as que se introduciron no idioma de forma serodia, por vía erudita, paracrear novos vocábulos. Non experimentaron polo tanto os cambios fonéticos propios das palabraspatrimoniais e semicultas; manteñen intacta –ou con lixeiros retoques ortográficos– a forma latinaorixinaria. Comparemos as formas populares anteriores con estas cultas que lles corresponden:lunar, molar, rotación, flamíxero, nocturno, etc. As palabras cultas son moi s e mellantes en todas aslinguas románicas, como podemos comprobar se comparamos as anteriores coas súas correspondentescastelás.CLAVICULA chavella caravilla clavícula CATHEDRA cadeira cátedraPLANU chan de pran plano FABULARE falar fabularSECRETU segredo secreto CLAMARE chamar clamarLIMPIDU limpo límpido LITIGARE lidar litigarCAPITULU cabido capítulo CALIDU caldo cálidoALIENARE allear alienarLama das Quendas 17 Lingua galega

×