10/24/13	
  

GENEN

SMINIA LEZING 2013:
SAMENSPEL VAN GENEN EN OMGEVING
MEIKE BARTELS
OMGEVINGSINVLOEDEN

gedeelde omgevi...
10/24/13	
  

Erfelijkheid? Nature-Nurture

Erfelijkheid? Nature-Nurture

1. Lichaamslengte

1. Lichaamslengte

2. Lichaam...
10/24/13	
  

Netherlands Twin Register (NTR): beyond survey studies
(children, adolescents and adults)

Twee ‘soorten’ tw...
10/24/13	
  

Het Klassieke Tweeling Model

Leeftijd 1

Leeftijd 2

Leeftijd 3

Leeftijd 7, 10, 12

Leeftijd 14, 16

4	
  
10/24/13	
  

Gedrags- en Emotionele Problemen tijdens de kindertijd

girls	
  

25 jaar data verzameling Aandachtsproblem...
10/24/13	
  

9
18

8

16
7
14
6
12
5

Getrouwd tot leeftijd 12

4

10

Getrouwd tot leeftijd 12

Gescheiden tussen leefti...
10/24/13	
  

Genome Wide Association
Associating phenotypic and genotypic variation

Scz
Scz
Control

…	
  

?

Control

...
10/24/13	
  

Published Genome-Wide Associations through 9/2009, 536 published GWA at p < 5 x 10-8
NHGRI GWA Catalog
www.g...
10/24/13	
  

Published Genome-Wide Associations through 07/2012, Published GWA at p≤5X10-8 for 18 trait categories

Publi...
10/24/13	
  

Samenspel tussen Genen en Omgeving
1. 
2. 
3. 
4. 

Additief
à Verschillen tussen mensen = genen + omgeving...
10/24/13	
  

Measured	
  Genotypes	
  

Diathesis-stress model:
Individuals at genetic risk for psychopathology (diathesi...
10/24/13	
  

Measured Genotypes

Measured Genotypes

Childhood Maltreatment
- during the first decade of life (ages 3 to ...
10/24/13	
  

Measured Genotypes

•  Er bleek geen hoofdeffect te
zijn voor MAOA activiteit.
•  Er was wel een hoofdeffect...
10/24/13	
  

Gen-omgevingscorrelatie

Levensgebeurtenissen	
  /	
  Life	
  Events	
  
Gebeurtenissen	
  
13.	
  

Hierond...
10/24/13	
  

EpigeneVca	
  
epigenetics is the study of changes in gene expression (DNA methylation), caused by
mechanism...
10/24/13	
  

Wellbeing
Individual Differences

Large groups of people live
healthy and happy lives

I wonder
Why do many ...
10/24/13	
  

Current State of Art

Income

Gene

Religion

Gene

Life Events

Gene

Wellbeing	
  

Exercise

Gene

SES

G...
10/24/13	
  

the Bio-Psycho-Social model of Wellbeing
WELLBEING
Happiness

Self-Control

Life Satisfaction

Resilience

Q...
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Sminia lezing 2013 meike_bartels.pptx

249

Published on

Powerpointpresentatie van VU-hoofddocent Biologische Psychologie, Meike Bartels, tijdens de Sminialezing van VU Connected en de Stenden Hogeschool op 15 oktober 2013

Published in: Health & Medicine
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
249
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "Sminia lezing 2013 meike_bartels.pptx"

  1. 1. 10/24/13   GENEN SMINIA LEZING 2013: SAMENSPEL VAN GENEN EN OMGEVING MEIKE BARTELS OMGEVINGSINVLOEDEN gedeelde omgevingsinvloeden unieke omgevingsinvloeden 1  
  2. 2. 10/24/13   Erfelijkheid? Nature-Nurture Erfelijkheid? Nature-Nurture 1. Lichaamslengte 1. Lichaamslengte 2. Lichaamsgewicht 2. Lichaamsgewicht -> 80% -> 70% 3. Sport Participatie 3. Sport Participatie -> males: 70-80% 4. CITO 4. CITO -> 60% 5. Roken 5. Roken -> initiation: males: 37%; females: 55% 6. Agressie 7. Welbevinden 8. Depressie 6. Agressie 7. Welbevinden 8. Depressie -> current: males: 59%; females: 46% -> 50% -> 40% -> 30-40% -> females: age 13: 38%; age > 13 70-80% Netherlands Twin Register (NTR): Longitudinal Survey Study (children, adolescents and adults) www.tweelingregister.org Age  1   YNTR:  Young  Twins  and  Sibs:   Parental,  Teacher,  Self-­‐report  on  CBCL,  TRF,  YSR,  CPRS-­‐R:S,   DCB,  health,  school,  lifestyle,  wellbeing,  religion,   demographics,  peer-­‐relaLons,  family  funcLoning   ANTR:  Adults  Twins,  Sibs,  Parents  &  Spouses  :    Self-­‐Report  on  health,  personality,    wellbeing,   psychopathology,  lifestyle,  religion,  ferLlity,    educaLon,   demographics,  addicLon   1991  (L1)   1993  (L2)   Age  2   1995  (L3)   Age  3   Scale  /  Instrument  at  each  Age  (1-­‐14)   Age  7   Age  9   Age  12   A2   A3   A5   A7   A9   A12   A14   Scale  /  Instrument  at  each  Vme  point  (1-­‐9)   T1   T2   T3   T4   T5   T6   T7   T8   T9   Y           Y   -­‐   Y         Y   Y   -­‐   -­‐   Y   -­‐   Y         Y   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   Y   -­‐   -­‐   Y   Y   Y   Y   Y   Y   -­‐   -­‐   NeuroVcism,  Extraversion,  SomaVc    anxiety,  Lie  (ABV:    Wilde)   Big  5  Personality  (NEO:  Costa  &  McCrae,  60  items)   Anxious/Depressed  (Achenbach)   Withdrawn,  Rule  breaking,  Aggression,  Social,  SomaVc,  Thought,   AXenVon  Pro*  (Achenbach)   Y           Big  5  Personality     (NEO:  Costa  &  McCrae,  60  items)   Anxious/Depressed  (Achenbach)  (parental  report)   Withdrawn,  Rule  breaking,  Aggression,  Social,  SomaVc,  Thought,   AXenVon  Pro*  (Achenbach)   Anxious/Depressed  (Achenbach)  (teacher  report)   Withdrawn,  Rule  breaking,  Aggression,  Social,  SomaVc,  Thought,   AXenVon  Pro*  (Achenbach)   Anxious/Depressed  (Achenbach)  (self  report)   Withdrawn,  Rule  breaking,  Aggression,  Social,  SomaVc,  Thought,   AXenVon  Pro*  (Achenbach)   -­‐   Y   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   Y   -­‐   Y   Y   -­‐   Y   Y   -­‐   Y   -­‐   Y   -­‐   -­‐   Y   Y   Y   -­‐   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   Y   Y   Y   Y   Y   -­‐   -­‐   Y   -­‐   Y   -­‐   Y   -­‐   -­‐   -­‐   S   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y(s)   Y(s)   Y   Y   Conners’  Parent  RaVng  Scales  Revised  Short  Form  (CPRS-­‐R:S)   Devereux  Child  Behavior  checklist  (DCB;  Spivack  and  SpoXs,  1966   Obsessive  Compulsive  Symptoms  (Achenbach)    Self-­‐Esteem  (Rosenberg)   Life-­‐saVsfacVon  (Diener  et  al.)   Happiness  (Lyobomyrski  et  al.)   Quality  of  Life  (Cantril)   Happiness  (parental  raVng)   Loneliness  (Hughes  et  al.,  3  items)   EducaVonal  achievement   Health   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   -­‐   -­‐   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   Y   -­‐   Y   -­‐   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   -­‐   Y   Y   Y   -­‐   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   Y   Y   Y   Y   -­‐   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   Y   Y   Y   Y   -­‐   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   Y   Y   y   -­‐   -­‐   Y   Y   Y   Y   Y   -­‐   Y   Y   Y   Trait  Anxiety  (Spielberger)   Y   Y   -­‐   Y   Trait  Anger  (Spielberger)       Y   Y   -­‐   -­‐   DisinhibiVon,  Boredom  suscepVbility,   Y   Y   -­‐   Y   Thrill  &  Experience  seeking  (Zuckerman)   Type-­‐A  behavior  (Jenkins)     Y   -­‐   -­‐   -­‐   CogniVve  Failure    Q’naire  (Broadbent)   Y   -­‐   -­‐   -­‐   Parental  raVng  behavior  problems   Y   -­‐   -­‐   -­‐   Beck  Depression  Inventory  (Beck)     -­‐   Y   -­‐   Y   Burnout  (CBS)   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Phobia:  social,  blood,  agora    (Marks  &  MaXhews)   -­‐   -­‐   -­‐   Y   Obsessive  Compulsive  Disorder  ()   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐    Self-­‐Esteem  (Rosenberg)   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Life-­‐saVsfacVon  (Diener  et  al.)   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Happiness  (Lyobomyrski  et  al.)   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   PAI-­‐BOR  (Morey,  24  items)   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   ADHD  index  (CAARS,  12  items)   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   ADHD  total,  inaXenVve,  HyperacVve   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   /impulsive  (CAARS,  Conners,  30  items)   Loneliness  (Hughes  et  al.,  3  items)   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Hospital  Anxiety    Depression  Scale  (depr  items)                                                                                -­‐                        -­‐                      -­‐                          -­‐                           Tics                                                                                                                                                                                               -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Hoarding   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Dental  Anxiety  Scale  (DAS)   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐    SVmulus  quesVonnaire  (dental  anxiety)   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   -­‐   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   Y   Y   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   Y   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   Y   -­‐   Y   Y   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   Y   Y   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   Y   Graded  Chronic  Pain  Scale   Age  5   A1   Motor  Development   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   Y   -­‐   -­‐   -­‐   -­‐   1997  (L4)   2000  (L5)   2003  (L6)   2005  (L7)   2009  (L8)   Age  14   2011  (L9)   Age  16   18+  year  old  twins  and  family  members  from     YNTR  to  ANTR  survey  collecVon   2013   (L10)   2  
  3. 3. 10/24/13   Netherlands Twin Register (NTR): beyond survey studies (children, adolescents and adults) Twee ‘soorten’ tweelingen Psychiatric  Interviews:     CIDI  for  adults  /  DISC  for  Children       LVS  &  CITO  data   Cardiovascular  and  autonomic  funcLon     (BP,  ECG,  ICG,  RR,  RSA,  PEP)       EEG,  ERP,  MRI,  fMRI  (e.g.  BRAINSCALE)       Stress  tesLng     Exercise  &  health   IQ  tesLng  &  Neuropsychology  (processing  speed,  memory,   execuLve  funcLon)       DNA  collecLon  (buccal  cells)  for   candidate  genes,  GWA  and   epigeneLc  studies   Beta-­‐cell  funcLon       IdenVcal  =  M  MonozygoVc  (MZ)   IdenVcal  =onozygoVc  (MZ)  =  eeneiig   Fraternal  =  DizygoVc  (DZ)=  twee-­‐eiig   NTR  Biobank:     Serum,  plasma,  DNA  (GWA),  RNA  ((un)challenged),     LCL  cell  lines,  urine,  stool  -­‐>  biomarkers,  metabolomics   3  
  4. 4. 10/24/13   Het Klassieke Tweeling Model Leeftijd 1 Leeftijd 2 Leeftijd 3 Leeftijd 7, 10, 12 Leeftijd 14, 16 4  
  5. 5. 10/24/13   Gedrags- en Emotionele Problemen tijdens de kindertijd girls   25 jaar data verzameling Aandachtsproblemen boys   aggression,  RB   depression   Thought   problems   AaenLon   problems   OCD   juvenile   bipolar   N=1377 twin pairs Prenatal smoking predicts offspring externalizing but not internalizing problems at age three Lot M Geelsa,c,, Jacqueline M Vinka,b, Toos CEM van Beijsterveldta, Michael C Nealea,d, Dorret I Boomsmaa, b, c & Meike Bartelsa, b, c N= 9,982 children Maternal and paternal prenatal smoking were both related to offspring externalizing problems. Maternal but not paternal smoking was related to offspring internalizing problems. For externalizing problems, maternal prenatal smoking was a stronger predictor than paternal smoking. Offspring of mothers who continued to smoke during pregnancy showed increased externalizing, but not internalizing problems at age three. No differential effects of maternal smoking only in the first or last trimester were observed. 5  
  6. 6. 10/24/13   9 18 8 16 7 14 6 12 5 Getrouwd tot leeftijd 12 4 10 Getrouwd tot leeftijd 12 Gescheiden tussen leeftijd 3-12 8 Gescheiden tussen leeftijd 3-12 3 6 2 4 1 2 0 Meisjes: Int_age12 Jongens: Int_age12 Meisjes: Ext_age12 Jongens: Ext_age12 0 Meisjes: Int_age3 Jongens: Int_age3 Meisjes: Ext_age3 Jongens: Ext_age3 Human genome project •  aimed at determining the sequence of all base pairs which make up DNA and to identify and map the approximately 25,000 genes of the human genome from both a physical and functional standpoint. •  The project began in 1990, initially headed by James D. Watson at the NIH. A working draft of the genome was released in 2000 and a complete one in 2003, with further analysis still being published. A parallel project was conducted by the Celera Corporation (Craig Venter). Venter   Clinton   Collins   The  White  House  -­‐  June  26,  2000   6  
  7. 7. 10/24/13   Genome Wide Association Associating phenotypic and genotypic variation Scz Scz Control …   ? Control …   … 2007 second quarter Genome Wide Association fourth2006 2005 First third quarter 2008 2007quarterquarter Manolio, Brooks, Collins, J. Clin. Invest., May 2008 Stephen Channock 7  
  8. 8. 10/24/13   Published Genome-Wide Associations through 9/2009, 536 published GWA at p < 5 x 10-8 NHGRI GWA Catalog www.genome.gov/GWAStudies Published Genome-Wide Associations through 6/2010, 904 published GWA at p<5x10-8 for 165 traits NHGRI GWA Catalog www.genome.gov/GWAStudies Published Genome-Wide Associations through 06/2011, 1,449 published GWA at p≤5x10-8 for 237 traits NHGRI GWA Catalog www.genome.gov/ GWAStudies 8  
  9. 9. 10/24/13   Published Genome-Wide Associations through 07/2012, Published GWA at p≤5X10-8 for 18 trait categories Published Genome-Wide Associations through 12/2012, Published GWA at p≤5X10-8 for 17 trait categories NHGRI GWA Catalog www.genome.gov/GWAStudies www.ebi.ac.uk/fgpt/gwas/ It took 4 months, a handful of scientists and ~ US$1.5 mil to sequence the genome of DNA pioneer James Watson Next Generation Sequencing High-throughput sequencing   9  
  10. 10. 10/24/13   Samenspel tussen Genen en Omgeving 1.  2.  3.  4.  Additief à Verschillen tussen mensen = genen + omgeving Gen-omgevings correlatie Gen-omgevings interactie Epigenetica Gen-omgevingsinteractie •  •  •  •  De omgeving beinvloedt de expressie van genen Genen beinvloeden de reactie op de omgeving Genen beinvloeden de gevoeligheid voor de omgeving Genetic effects depend on the environment 10  
  11. 11. 10/24/13   Measured  Genotypes   Diathesis-stress model: Individuals at genetic risk for psychopathology (diathesis predisposition) are especially sensitive to the effects of stressful Environments -> vulnerability genes Differential Susceptibility Framework: Individuals sensitive to both negative as well as positive influences -> plasticity genes Measured  Genotypes   Klassieke Tweelingmodel– Verschillende Omgeving Social control model: Sociale normen en gewoonten beperken de activiteiten en keuzes van een individu binnen een bepaalde sociale context. Een consequentie daarvan is dat dit genetische expressie onderdrukt. Kendler, Nov 2001, Archives General Psychiatry 11  
  12. 12. 10/24/13   Measured Genotypes Measured Genotypes Childhood Maltreatment - during the first decade of life (ages 3 to 11 years) - behavioral observations - parental reports - retrospective reports by study members once they reached adulthood •  Sommige mishandelde kinderen vertonen op latere leeftijd agressief of antisociaal gedrag •  Er zijn ook mishandelde kinderen die later geen agressief of antisociaal gedrag vertonen Waardoor kan dit verschil verklaard worden? MAOA MAOA en Agressie 1.  •  Is een enzym dat gecodeerd wordt door een gen gelokaliseerd op het X-chromosoom •  Dit enzym metaboliseert neurotransmitters (bijvoorbeeld norepinephrine NE, serotonine 5-HT en dopamine DA) Genetische tekorten in MAOA activiteit zijn gerelateerd aan agressiviteit bij muizen en mensen (Rowe, 2001) 2.  Muizen waarbij het MAOA-gen weg was gehaald, vertoonden meer agressiviteit en hadden hogere levels van bepaalde neurotransmitters (NE, 5-HT, DA). Als de expressie van dit gen werd hersteld, nam de agressie weer af (Cases, 1995; Shih & Thompson, 1999). 3.  Het zeldzame geval van een ‘human knockout’, waarbij het MAOA-enzym niet geproduceerd wordt, correleert met antisociaal gedrag bij mannen (Brunner et al., 1993; Jorm et al., 2000; Parsian et al., 2001; Manuck et al., 2000; Samochowiec et al., 1999). 4.  Bij mensen is een verhoogde NE en 5-HT activiteit gerelateerd aan agressief gedrag (Berman et al., 1997). •  Hierdoor worden deze neurotransmitters inactief gemaakt >> tekort = meer AGG 12  
  13. 13. 10/24/13   Measured Genotypes •  Er bleek geen hoofdeffect te zijn voor MAOA activiteit. •  Er was wel een hoofdeffect voor mishandeling •  Er is een interactie-effect tussen MAOA activiteit en mishandeling. •  Mishandelingseffecten op antisociaal gedrag waren significant zwakker bij jongens met hoge MAOA-activiteit, dan bij jongens met lage MAOAactiviteit. 18 16 14 12 10 Getrouwd tot leeftijd 12 8 Gescheiden tussen leeftijd 3-12 6 4 2 0 Meisjes: Int_age3 Jongens: Int_age3 Meisjes: Ext_age3 Jongens: Ext_age3 Gen-­‐omgevingscorrelaVe   Internalizing Exernalizing 100% 100% 90% 80% 80% 70% 70% 60% 60% 50% 50% 40% 40% 30% 30% 20% GeneVc  control  of  exposure  to  the  environment     GeneVsche  controle  van  de  blootstelling  aan  de  omgeving   20% 10% Nonshared Environmental Influences 90% 10% 0% Genetic Influences d iv _d G irls div on _n or or ce ce d d ce ce or or div div s_ on Bo y _n ys Bo G irls ce d d d ce iv _d G irls on _n G irls or or div iv _d ys Bo div or or ce ce d d 0% on _n ys Bo Shared Environmental Influences 13  
  14. 14. 10/24/13   Gen-omgevingscorrelatie Levensgebeurtenissen  /  Life  Events   Gebeurtenissen   13.   Hieronder  volgt  een  lijst  van  gebeurtenissen  die  wel  of  niet  in  jouw  leven  zijn  voorgekomen.     Geef  bij  iedere  gebeurtenis  aan  of  het  bij  jou  is  voorgekomen.       Actief: Individuen selecteren of creëren een omgeving die past bij hun genotype. a.   Je  bent  naar  een  andere  wijk  of  woonplaats  verhuisd………………...   £0-­‐0of1   £1-­‐0of1   £2-­‐0of1   b.   Een  goede  vriend/vriendin  is  verhuisd……………………………....   £0-­‐0of1   £1-­‐0of1   £2-­‐0of1   c.   Je  bent  van  school  veranderd  (niet  van  basis-­‐  naar   vervolgonderwijs)..   £0-­‐0of1   £1-­‐0of1   £2-­‐0of1   d.   £0-­‐0of1   £1-­‐0of1   £2-­‐0of1   e.   Je  bent  ernsVg  ziek  geweest  of  hebt  een  ernsVg  ongeluk   gehad……....   Iemand  uit  je  nabije  omgeving  was  of  is  ernsVg  ziek………………....   £0-­‐0of1   £1-­‐0of1   £2-­‐0of1   f.   Iemand  uit  je  nabije  omgeving  is  overleden………………………….   £0-­‐0of1   £1-­‐0of1   £2-­‐0of1   g.   Je  ouders  hebben  serieuze  conflicten/  ruzies………………………...   £0-­‐0of1   £1-­‐0of1   £2-­‐0of1   h.   Je  moeder  of  vader  is  thuis  weggegaan  of  je  ouders  zijn   gescheiden…   Een  nieuwe  partner  van  je  vader  of  moeder  is  bij  jullie  komen   wonen   Je  broer  of  zus  is  uit  huis  gegaan…………………………………….   £0-­‐0of1   £1-­‐0of1   £2-­‐0of1   £0-­‐0of1   £1-­‐0of1   £2-­‐0of1   £0-­‐0of1   £1-­‐0of1   £2-­‐0of1   Je  moeder  of  vader  is  werkeloos  geworden………………………….   £0-­‐0of1   £1-­‐0of1   £2-­‐0of1   l.   §  Reactief: Ouders en anderen creëren een omgeving in reactie (evocatief) op het genotype van het kind.   niet  voor-­‐   gekomen   k.   §  Passief: Ouders dragen zowel genen als omgeving over aan hun kinderen. Let  op:  Er  zijn  meerdere  antwoorden  mogelijk:  iets  kan  meerdere   keren  zijn  voorgekomen,  bijvoorbeeld  korter  én  langer  dan  2  jaar   geleden.   j.   §  Je  moeder  of  vader  is  weer  gaan  werken  na  een  lange  Vjd   thuis……...   Er  is  een  broertje  of  zusje  geboren  of  geadopteerd…………………..   £0-­‐0of1   £1-­‐0of1   £2-­‐0of1   £0-­‐0of1   £1-­‐0of1   £2-­‐0of1   i.   m.   korter  dan  2  jaar   langer  dan  2  jaar   geleden   geleden   voorgekomen   voorgekomen   A  =  Erfelijkheid  (AddiVve  geneVc  factors)   C  =  Gedeelde  omgeving  (Common  /  shared  environment)   E  =  Unieke  omgeving  (Environment)   14  
  15. 15. 10/24/13   EpigeneVca   epigenetics is the study of changes in gene expression (DNA methylation), caused by mechanisms other than changes in the underlying DNA sequence (e.g. environmental influences) Twee vormen: 1.  Aanpassingen aan het DNA zelf (Methylering) 2.  Aanpassingen aan de Histonen waar DNA omheen gewikkeld zit E Ad. 1 aan de nucleotide cytosine (C) kan een methylgroep (-CH3) toegevoegd zijn. We noemen die nucleotide dan gemethyleerd. Als de promotor van een gen gemethyleerd is, is transciptie niet mogelijk 15  
  16. 16. 10/24/13   Wellbeing Individual Differences Large groups of people live healthy and happy lives I wonder Why do many individuals stay healthy and happy even when faced with severe adversity? GENES- 40% I envision The enormous potential of using information on causes of individual differences in wellbeing to help those who suffer What is lacking and critically needed? Research on the causes of individual differences in Wellbeing ENVIRONMENT- 60% 16  
  17. 17. 10/24/13   Current State of Art Income Gene Religion Gene Life Events Gene Wellbeing   Exercise Gene SES Gene Economic Crisis Gene 1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11   12   13   14   15   16   17   18   19   20   21   22   23   24   25   26   27   28   29   30   31   32   33   34   35   36   37   38   39   40   41   42   43   44   AGES   ALSPAC   ASPS   CoLaus   CROATIA-­‐Korcula   CROATIA-­‐Split   CROATIA-­‐Vis   DHS   EGCUT-­‐370   EGCUT-­‐OmniX   ERF   FinnTwin   HBCS   HCS   HPFS  (CHD)   HPFS  (KS)   HPFS  (T2D)   HRS   KORA-­‐KF3   KORA-­‐KF4   LBC-­‐1921   LBC-­‐1936   MCTFR   MOBA-­‐cases   MOBA-­‐controls   NFBC1966   NHS  (BrCa)   NHS  (CHD)   NHS  (KS)   NHS  (T2D)   NTR   QIMR   RS-­‐III   RS-­‐II   RS-­‐I   RUSH   SardiNIA   STR   TEDS   TRAILS   TwinsUK   YFS   LifeLines   23andMe   Life  SaVsfacVon   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   PosiVve  Affect   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   25    datasets  in  discovery  (so  far)   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   ✔   40  dataset  in  discovery  (so  far)     1st Meta-Analysis: Positive Affect 40 input files Nmax = 92883 (max: 105590) individuals Total number of SNPs: 2410454       17  
  18. 18. 10/24/13   the Bio-Psycho-Social model of Wellbeing WELLBEING Happiness Self-Control Life Satisfaction Resilience Quality of Life Personality Goal Attainment Brain Hormones Immune System Autonomic Nervous System GE interaction Environment BIOLOGICAL FUNCTIONS GE correlation GENOME Epigenetics Samenvatting en Conclusies -  Het Nature-Nurture debat is niet meer relevant -  Genen en Omgeving doen er beide toe -  De zoektocht naar genen is niet eenvoudig maar begint zijn vruchten af te werpen -  Genetische en omgevingsinvloeden correleren en interacteren -  Epigenetica is een relatief nieuw onderzoeksveld die genen en omgeving integreerd -  Wanneer we naar meer dan ziekten kijken zouden we nieuwe inzichten kunnen krijgen in preventie en interventie Dank aan alle tweeling-families 18  

×