Dituri 5 Liber mesuesi
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Dituri 5 Liber mesuesi

on

  • 1,871 views

 

Statistics

Views

Total Views
1,871
Views on SlideShare
1,871
Embed Views
0

Actions

Likes
2
Downloads
7
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Dituri 5 Liber mesuesi Dituri 5 Liber mesuesi Document Transcript

  • Valbona IMERAJ Libër mësuesi DITURIA 5
  • Miratuar nga Ministria e Arsimit dhe e Shkencës Maj, 2011 Arti grafik dhe kopertina: Eldion NEVRUZI Shtypi: shtypshkronja “PEGI” Të gjitha të drejtat janë të rezervuara © Pegi 2011 Të gjitha të drejtat lidhur me këtë botim janë ekskluzivisht të zotëruara nga shtëpia botuese “Pegi” sh.p.k. Ndalohet çdo riprodhim, fotokopjim, përshtatje, shfrytëzim ose çdo formë tjetër qarkullimi tregtar pjesërisht ose tërësisht pa miratimin paraprak nga botuesi. Shtëpia botuese: Tel: 042 374 947 cel: 069 40 075 02 pegi@icc-al.org Sektori i shpërndarjes: Tel/Fax: 048 810 177 Cel: 069 20 267 73 Shtypshkronja: Tel: 048 810 179 Cel: 069 40 075 01 shtypshkronjapegi@yahoo.com
  • PËRMBAJTJA KAPITULLI 1: SJELLJE TË LËNDËVE Tema 1.1: Uji në natyrë Tema 1.2: Burimet e ujit dhe llojet e ndryshme të tij Tema 1.3: Uji dhe disa veti të tij Tema 1.4: Përdorimi i ujit Tema 1.5: Ajri Tema 1.6: Ngrohja globale 19 21 23 25 26 27 KAPITULLI 2: NDRYSHIME TË LËNDËVE Tema 2.1: Ndotja e ujit 30 Tema 2.2: Oksigjeni ndihmon djegien (punë praktike) 31 Tema 2.3: Ozoni 33 KAPITULLI 3: NDARJA E LËNDËVE Tema 3.1: Distilimi, filtrimi dhe shkripëzimi i ujit (punë praktike) Tema 3.2: Ndotja e ajrit Tema 3.3: Uji i pijshëm 35 36 38 KAPITULLI 4: SISTEMI DIELLOR Tema 4.1: Sistemi diellor 40 Tema 4.2: Modelimi i sistemit diellor (punë praktike) 43 Tema 4.3: Yjësitë 44 Tema 4.4: Dielli dhe ne 45 Tema 4.5: Toka si planet 47 Tema 4.6: Dita dhe nata 48 Tema 4.7: Stinët 50 Tema 4.8: Hëna 52 Tema 4.9: Fazat e Hënës 54 Tema 4.10: Eklipsi 55 Tema 4.11: Tërmetet 57 Tema 4.12: Dëmet dhe mbrojtja nga tërmetet 58 Tema 4.13: Vullkanet 60
  • KAPITULLI 5: TINGULLI Tema 5.1: Në botën e tingujve Tema 5.2: Përhapja e tingullit Tema 5.3: Vetitë e tingullit Tema 5.4: Jehona Tema 5.5: Tingujt muzikorë Tema 5.6: Ritme me tinguj të ndryshëm Tema 5.7: Lëndët veçuese dhe përçuese të tingullit Tema 5.8: Ndotja akustike 62 64 65 67 69 70 71 72 KAPITULLI 6: TË NJOHIM DHE TË STUDIOJME TË GJALLËN Tema 6.1: E gjalla dhe jo e gjalla 74 Tema 6.2: Ndërtimi i qelizës 75 Tema 6.3: Të njihemi me mikroskopin 77 Tema 6.4: Punë praktike: Si të shohim me mikroskop 78 Tema 6.5: Si është i ndërtuar një organizëm? 79 Tema 6.6: Përsëritje 81 KAPITULLI 7: BIMËT DHE MJEDISI I TYRE Tema 7.1: Llojet e bimëve 82 Tema 7.2: Kërkesat që kanë bimët 84 Tema 7.3: Faktorët e mjedisit që ndikojnë në rritjen e bimës 85 KAPITULLI 8: NDËRTIMI DHE FUNKSIONI I BIMËVE Tema 8.1: Si është e ndërtuar një bimë? 87 Tema 8.2: Rrënja 88 Tema 8.3: Kërcelli 90 Tema 8.4: Llojet e kërcejve 91 Tema 8.5: Ndërtimi i gjethes dhe llojet e tyre 92 Tema 8.6: Funksionet e gjethes 94 Tema 8.7: Formimi i niseshtesë dhe çlirimi i oksigjenit te bimët (punë praktike) 95 Tema 8.8: Bimët pa lule 97 Tema 8.9: Bimët me lule 98 Tema 8.10: Pjalmimi te bimët dhe llojet e tij 100 Tema 8.11: Bimët farëzhveshura dhe bimët farëveshura 102 Tema 8.12: Shumimi vegjetativ te bimët 103 Tema 8.13: Nga fara, te lulja dhe fruti 105 KAPITULLI 9: BIMËT DHE NJERIU Tema 9.1: Marrëdhëniet midis kafshëve, bimëve dhe njeriut Tema 9.2: Bimët në jetën e njeriut Tema 9.3: Të kujdesemi për mjedisin 107 109 110
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Plani mësimor analitik për lëndën Dituri natyre 5 35 javë x 2 orë mësimi në javë = 70 orë Nr. Linja Orë Nënlinjat Orë 1 Lëndët dhe vetitë e tyre 12 Sjellje të lëndëve 6 Ndryshime të lëndës 3 Ndarja e lëndëve 3 Sistemi diellor 13 Tingulli 9 Të njohim dhe të studiojmë të gjallën 6 Bimët dhe mjedisi i tyre 3 Ndërtimi dhe funksioni i bimëve 13 Bimët dhe njeriu 4 2 3 4 Mjedisi fizik Gjallesat dhe proceset e jetës 22 26 Orë të lira 10 10 Gjithsej 70 70 5
  • 6 Përdorimi i ujit Ajri 1.3 1.4 1.5 3 4 5 Të përkufizojnë konceptin e ajrit. Të emërtojnë elementet përbërës te ajrit. Të emërtojnë shtresat përbërëse te ajrit. Të shpjegojnë rëndësinë e ajrit për jetën në Tokë. Të listojnë përdorimet e ujit. Të japin shembuj të përdorimeve të ujit nga njeriu. Të klasifikojnë përdorimet e ujit sipas qëllimeve për të cilat ai përdoret Të tregojnë gjendjet e ujit në natyrë. Të emërtojnë llojet e ujërave në natyrë. Të tregojnë cilësitë e llojeve te ujerave që gjenden në natyrë. Uji dhe disa veti të tij 1.2 2 libri i nxënësit, enciklopedi për fëmijë, foto me burime të ndryshme ujore tenxhere, bombol gazi e vogël, ujë, libri i nxënësit, pikatore, sheqer, uthulla, kafe, çaj, pluhur apo lëng larës i rrobave, kripë. libri i nxënësit, fotografi që tregojnë përdorimet e ujit, ngjitës, karton për poster, foto të përdorimit shtëpiak, bujqësor, industrial te ujit. libri i nxënësit, materiale nga interneti, enciklopedia për fëmijë. Të shpjegojnë kuptimin e fjalës burim. Të emërtojnë lloje të ndryshme te burimeve. Të përshkruajnë formimin e burimeve. Burimet e ujit dhe llojet e ndryshme të tij 1 enciklopedia për fëmijë, libri i nxënësit. Uji në natyrë 1.1 Sjellje të lëndëve Lëndët dhe vetitë e tyre Të tregojnë karakteristikat e ujit. Të klasifikojnë ujërat sipas vendit ku gjenden të Tokë. Të shpjegojnë rëndësinë e ujit për planetin Tokë. Tema Mjetet Ora Objektivat Nënlinja Linja Nr Biblioteka e klasës Interneti, revista, dosja e mjeteve personale të nxënësit Kabineti i diturisë Biblioteka e klasës Biblioteka e klasës Burimet Libër mësuesi: Dituria 5
  • Ndryshime të lëndës Nënlinja Tema Ngrohja globale Ora 1.6 Ndotja e ujit Linja 10 3.1 Filtrimi distilimi dhe shkripëzimi i ujit P.P 2.3 9 Ndarja e lëndëve Ozoni 2.2 8 7 Oksigjeni ndihmon djegjen P.P. 2.1 6 Nr Laboratori i diturisë Biblioteka e klasës Kabineti i diturisë Interneti , revista libri i nxënësit, enciklopedi për fëmijë fotografi që tregojnë ndotjen e ujit. Të listojnë faktorët që e ndotin ujin. Të tregojnë mënyra me të cilat mund te kryhet pastrimi i ujit. Të tregojnë pasojat që sjell ndotja e ujit. Të kryejnë eksperimentin sipas hapave të përshkruara në libër. qiri, enë qelqi Të përshkruajnë dukurinë që ndodhi gjatë (kavanoz), eksperimentit. shkrepëse, letër të Të nxjerrin një konkluzion prej lagur me ujë. eksperimentit që bëri. Të përshkruajnë përbërjen e shtresës së ozonit. libri i nxënësit, Të tregojnë funksionin e shtresës së ozonit. enciklopedi për Të shpjegojnë si ndodh dëmtimi i shtresës fëmijë së ozonit. Të bëjnë distilimin e ujit. distilator, llambë Të bëjnë filtrimin e ujit. me alkool, ujë i Të shpjegojnë ç’do të thotë shkripëzim i ujit. përzier me pak Të përshkruajnë shkripëzimin e ujit të detit dhe, letër filtër, me anë të avullimit. hinkë,2 enë kimike Biblioteka e klasës libri i nxënësit, enciklopedi për fëmijë Të shpjegojnë kuptimin e ngrohjes globale. Të emërtojnë faktorët që shkaktojnë ngrohjen globale. Të tregojnë pasojat e ngrohjes globale. Burimet Mjetet Objektivat Libër mësuesi: Dituria 5 7
  • 8 Sistemi diellor Modelimi i sistemit diellor P.P. Yjësitë Dielli dhe ne 4.2 4.3 4.4 14 15 16 13 4.1 Sistemi diellor Uji i pijshëm 3.3 12 Mjedisi fizik Ndotja e ajrit 3.2 11 Nënlinja Tema Linja Ora Nr Të modelojnë me mjete të thjeshta sistemin diellor. Të emërtojnë pjesët përbërëse të sistemit diellor. Të tregojnë përse përdoret teleskopi. Të përkufizojnë konceptin e yjësisë. Të emërtojnë shkencën që merret me studimin e yjeve. Të tregojnë emrat e disa yjësive. Të përshkruajnë cilësitë fizike të Diellit. Të shpjegojnë nga prodhohet nxehtësia që çliron Dielli. Të argumentojnë rëndësinë që ka Dielli për Tokën Të përkufizojnë konceptin e sistemit diellor. Të emërtojnë trupat që përfshin sistemi diellor. Të emërtojë planetët e sistemit diellor. Të tregojnë faktorët që shkaktojnë ndotjen e ajrit. Të tregojnë pasojat që sjell ndotja e ajrit. Të tregojnë si mund të mbrohet ajri nga ndotja. Të tregojnë karakteristikat e ujit të pijshëm. Të listojnë fazat nëpërmjet të cilave bëhet pastrimi i ujit te ëmbël. Të tregojnë disa mënyra për të kursyer ujin e pijshëm. Objektivat Laboratori i diturisë Burimet Kabineti i diturisë Biblioteka e klasës Mjetet e nxënësit Biblioteka e klasës Mjetet e nxënësit Gjilpëra me kokë, pe (ose spango), karton, vizore, laps, letër. Interneti , revista, libri i nxënësit, fotografi , fletore, lapsa. enciklopedia për fëmijë, libri i nxënësit, fotografi me trupa te sistemit diellor. Interneti , revista, mjetet e punës së nxënësit Libri i nxënësit, foto me ndotës të ajrit. Mjetet libri i nxënësit, enciklopedia për fëmijë, fletë A4 libri i nxënësit, enciklopedia për fëmijë Libër mësuesi: Dituria 5
  • 27 Tingulli 5.2 5.1 Vullkanet 4.13 25 26 Dëmet dhe mbrojtja nga tërmetet 4.12 24 Përhapja e tingullit Dridhjet dhe tingulli Tërmetet 4.11 23 Nënlinja Tema Linja Ora Nr Të përkufizojnë konceptin e tingullit Të prodhojnë tinguj me mënyra të ndryshme. Të shpjegojnë si formohet zëri i njeriut. Të tregojnë si kryhet përhapja e tingullit në ajër. Të shpjegojnë si përhapet tingulli në trupat e ngurtë dhe në trupat e lëngët. Të argumentojnë rëndësinë e ajrit në përhapjen e tingullit. Të tregojnë se çfarë është vullkani. Të emërtojnë elementet përbërëse të vullkanit. Të tregojnë faktorët që shkaktojnë shpërthimin e vullkanit Të tregojnë se çfarë është tërmeti. Të përshkruajnë procesin e shkaktimit të tërmetit. Të emërtojnë elementet përbërëse të tërmetit. Të emërtojnë zonat me aktivitetin me të lartë sizmik në botë dhe në Shqipëri. Të tregojnë pasojat që shkaktojnë tërmetet. Të listojnë masat mbrojtëse që mund te merren ndaj tërmeteve. Objektivat Burimet kuti konservash dhe një fije teli, libri i nxënësit shishe, një vizore, kopsa, tavolinë, çekiç, tenxhere. enciklopedi për fëmijë, libri i nxënësit, fotografi me shpërthime vullkanike. Kabineti i diturisë Mjetet e nxënësit Kabineti i diturisë Mjetet e nxënësit Biblioteka e klasës Mjetet e nxënësit Revista, interneti libri i nxënësit, fotografi me pamje Biblioteka e klasës të pasojave të Mjetet e nxënësit tërmeteve Revista, interneti libri i nxënësit, Biblioteka e klasës pamje me pasojat e Mjetet e nxënësit tërmetit. Revista, interneti Mjetet Libër mësuesi: Dituria 5 9
  • Burimet 10 Kabineti i diturisë Mjetet e nxënësit enë për të mbajtur ujin, guralecë, libri i nxënësit. kasetë e edukimit muzikor me melodi nga vegla të ndryshme muzikore, libri i nxënësit kuti këpucësh, pineska, llastiqe të hollë, gozhdë , tub metali, llastiqe Të dallojnë tingujt nga njëri-tjetri. Të shpjegojnë përse tingujt nuk janë të njëjtë me njëri- tjetrin. Të emërtojnë karakteristikat e tingullit. Të shpjegojnë dukurinë e jehonës. Të ilustrojnë me shembuj dukurinë e jehonës. Të japin shembuj të shfrytëzimit të dukurisë së jehonës nga njeriu. Të dallojnë tingujt muzikore nga zhurmat. Të tregojnë si formohet muzika. Të tregojnë cila pjesë e veglës muzikore e krijon tingullin Të përshkruajnë prodhimin e tingullit nga disa vegla muzikore. Të skicojnë pajisje që prodhojnë tinguj të ndryshëm. Të prodhojnë pajisje që prodhojnë tinguj Vetitë (karakteristikat) e tingullit Jehona Tingujt muzikorë Ritme me tinguj të ndryshëm Të dallojnë materialet që e përçojnë tingullin nga ato që nuk e përçojnë atë. Të emërtojnë materialet që e përçojnë Lëndët veçuese dhe tingullin dhe materialet që nuk e përçojnë përçuese të tingullit atë. Të klasifikojnë materialet sipas cilësisë të përçimit të tingullit. 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 28 29 30 31 32 polisterol (bukë peshku), leckë, pambuk, materiale me vrima dhe materiale metalike dhe druri). Kabineti i diturisë Mjetet e nxënësit burime tingujsh të ndryshëm, libri i nxënësit, kasetë me regjistrime tingujsh, zërash, zhurmash të ndryshme Kabineti i diturisë Mjetet e nxënësit Kabineti i diturisë Mjetet e nxënësit Kabineti i diturisë Mjetet e nxënësit Mjetet Objektivat Nënlinja Tema Linja Ora Nr Libër mësuesi: Dituria 5
  • 36 35 Gjallesat dhe proceset e jetës Të njohim dhe TË studiojmë të gjallën E gjalla dhe jo e gjalla Ndërtimi i qelizës 6.1 6.2 Biblioteka e klasës Mjetet e nxënësit Revista, interneti libri i nxënësit, enciklopedi për fëmijë, fotografi me pamje të botës së gjallë dhe jo të gjallë. libri i nxënësit, figura e qelizës. Të emërtojnë karakteristikat e së gjallës. Të emërtojnë karakteristikat e jo të gjallës. Të japin shembuj të botës së gjallë e jo të gjallë. Të përkufizojnë konceptin e qelizës. Të tregojnë karakteristikat e qelizës. Të klasifikojnë organizmat në një qelizore dhe në shumë qelizore. Të emërtojnë pjesët përbërëse të qelizës. Të vizatojnë një qelizë. Biblioteka e klasës Mjetet e nxënësit Revista, interneti Biblioteka e klasës Mjetet e nxënësit Revista, interneti Mbrojtja nga ndotja akustike 5.9 34 Burimet libri i nxënësit, Biblioteka e klasës foto me ndotës të Mjetet e nxënësit ndryshëm akustike. Revista, interneti Mjetet libri i nxënësit, foto që tregojnë masat që mund të merren ndaj ndotjes akustike Të tregojnë disa masa që mund të merren për zvogëlimin e mbrojtjes akustike. Të tregojnë si mund të mbrohet nga ndotja akustike. Ndotja akustike 5.8 33 Objektivat Të dallojnë tingujt nga zëri dhe zhurma në një mjedis (për shembull, zërin e njeriut nga buria e makinës). Të diskutojnë mbi problemet e ndotjes akustike të mjedisit. Të diskutojnë mbi pasojat e tingujve të lartë dhe zhurmave mbi dëgjimin. Nënlinja Tema Linja Ora Nr Libër mësuesi: Dituria 5 11
  • Burimet 12 Kabineti i diturisë Mjetet e nxënësit Mikroskop, doreza, objektivi, tryeza, diafragma, vida e madhe rrotulluese, vida e vogël rrotulluese, diafragma, bazamenti, pincetë, xham mbulues, xhama objektivi, pikatore, një qepë, kruajtëse dhëmbësh. Mikroskop, doreza, objektivi, tryeza, diafragma, vida e madhe rrotulluese, vida e vogël rrotulluese, diafragma, bazamenti, pincetë, xham mbulues, xhama objektivi, pikatore, një qepë, kruajtëse dhëmbësh. libri i nxënësit, figura e qelizës , indeve, sistemeve, organeve, organizmave libri i nxënësit Të emërtojnë pjesët e mikroskopit. Të tregojnë përse përdoret mikroskopi. Të listojnë disa rregulla të përdorimit të mikroskopit. Të përdorin mikroskopin për të parë një qelizë bimore. Të përshkruajnë qelizën bimore duke u bazuar në vëzhgimin e saj në mikroskop. Të vizatojnë qelizën e parë në mikroskop. Të përkufizojnë konceptin e indit. Te shpjegojnë rolin e indeve në formimin e organeve të trupit. Të shpjegojnë si formohen sistemet e trupit të njeriut. Të shpjegojnë si formohet një organizëm . Të tregojnë kushtet që i duhen një gjallese për të jetuar. Të shpjegojnë funksionin e qelizës në organizmat e gjalla. Të klasifikojnë objektet si natyrë e gjallë dhe jo e gjallë. Të njihemi me mikroskopin P.P Si të shohim me mikroskop P. P Si është i ndërtuar një organizëm Përsëritje 6.3 6.4 6.5 6.6 37 38 39 40 Mjetet e nxënësit Revista, interneti Mjetet e nxënësit Revista, interneti Kabineti i diturisë Mjetet e nxënësit Mjetet Objektivat Nënlinja Tema Linja Ora Nr Libër mësuesi: Dituria 5
  • 45 44 Si është e ndërtuar një bimë Përsëritje 7.3 43 Rrënja 8.1 Faktorët e mjedisit ndikojnë në rritjen e bimëve P.P 7.2 42 Ndërtimi dhe funksioni i bimëve Llojet e bimëve 7.1 Bimët dhe mjedisi i tyre 41 Tema Ora Linja Nënlinja Nr 8.2 Të tregojnë funksionin e rrënjës. Të emërtojnë pjesët përbërëse të rrënjës. Të identifikojnë në figurë llojet e ndryshme të rrënjëve. T emërtojnë pjesët e bimës. Të përshkruajnë funksionin e pjesëve të bimës. Të tregojnë faktorët që marrin pjesë në procesin e fotosintezës libri i nxënësit, fotografi që tregojnë bimësi dhe habitate të ndryshme. libri i nxënësit, foto me pamje të bimëve të shëndetshme dhe të thara. Të listojnë faktorët që ndikojnë në llojin e bimësisë së një vendi. Të përkufizojnë konceptin e habitatit. Të tregojnë vendet që shërbejnë si habitat për bimët. Të listojnë nevojat e bimës për tu rritur. Të tregojnë rëndësinë e dritës në procesin e rritjes së bimës. Të argumentojnë rëndësinë e faktorëve që ndikojnë në rritjen e bimës. Të emërtojnë disa lloje bimësh që rriten në vendin tonë. Të listojnë faktorët që ndikojnë në rritjen dhe zhvillimin e bimëve. Të përshkruajnë katet e bimëve që shohin në foto. një bimë që përmban të gjitha pjesët e saj, fotografi me një bimë me të gjitha pjesët përbërëse, libri i nxënësit, fletë A4. libri i nxënësit, figura me ndërtimin e rrënjës, figura me llojet e ndryshme të rrënjëve Libri i nxënësit Mjetet Objektivat Mjetet e nxënësit Revista, interneti Biblioteka e klasës Kabineti i diturisë Mjetet e nxënësit Kabineti i diturisë Mjetet e nxënësit Mjetet e nxënësit Revista, interneti Mjetet e nxënësit Revista, interneti Burimet Libër mësuesi: Dituria 5 13
  • 14 Mjetet e nxënësit Revista, interneti Biblioteka e klasës Kabineti i diturisë Mjetet e nxënësit libri i nxënësit, pamje të procesit të fotosintezës Një shishe me jod, një pikatore, dhe disa produkte ushqimore si patate, mollë, karota, grurë, oriz, qumësht, makarona, niseshte. Të emërtojnë pjesët përbërëse të gjethes. Të përshkruajnë ndërtimin e nervurave. Të klasifikojnë gjethet sipas ndërtimit të tyre. Të përshkruajnë me fjalët e tekstit rolin e klorofilit. Të përkufizojnë procesin e fotosintezës. Të përshkruajnë procesin e fotosintezës. Lloje të kërcenjve Ndërtimi i gjethes dhe llojet e saj Funksionet e gjethes 8.4 8.5 8.6 48 49 Mjetet e nxënësit Revista, interneti Biblioteka e klasës Libri i nxënësit, figura që tregojnë lloje të ndryshme kërcejsh. Të emërtojnë llojet e shndërrimeve nëntokësore dhe mbitokësore të kërcejve. Të dallojnë llojet e ndryshme kërcejve. Të klasifikojnë kërcejtë duke u bazuar karakteristikat e tyre . 47 Mjetet e nxënësit Revista, interneti Biblioteka e klasës Kërcelli Të përshkruajnë me fjalët e tekstit funksionin e kërcellit Të emërtojnë pjesët përbërëse të kërcellit. Të dallojnë pjesët e kërcellit. 8.3 Libri i nxënësit, figura me pamje të kërcellit dhe pjesëve përbërëse të tij, kërcej të bimëve të ndryshme. 46 Burimet Mjetet Objektivat Nënlinja Tema Linja Ora Nr Libër mësuesi: Dituria 5
  • 54 53 52 51 50 Nr Linja Nënlinja Tema Objektivat Mjetet Burimet bimë me gjethe mëllage, letër, gota qelqi, pincete, alkool, tretësirë Të vërtetojnë praninë e niseshtesë në gjethe Jodi. nëpërmjet eksperimentit. Kabineti i diturisë 8.7 Punë eksperimentale pjesë të një bime Të vërtetojnë çlirimin e oksigjenit nga Mjetet e nxënësit ujore, enë qelqi e gjethja nëpërmjet eksperimentit. madhe, provëza në formë hinkë, ujë, shkrepëse, burim drite. Libri i nxënësit, Të emërtojnë disa bimë pa lule. figura që tregojnë Kabineti i diturisë 8.8 Bimët pa lule Të tregojnë si behët pllenimi te bimë pa lule. pjesët e ndryshme Mjetet e nxënësit të lules, lule. Të emërtojnë pjesët e lules. libri i nxënësit, Të përshkruajnë shkurt procesin e pjalmimit fotografi që Mjetet e nxënësit 8.9 Bimët me lule tek bimët. tregojnë mënyra Revista, interneti Të klasifikojnë frytet e bimëve sipas te ndryshme te Biblioteka e klasës karakteristikave të tyre. pjalmimit Të tregojnë mënyrat e pjalmimit tek bimët me lule. Libri i nxënësit, Mjetet e nxënësit Pjalmimi dhe llojet Të tregojnë llojet e pjalmimit tek bimët me 8.10 foto të llojeve të Revista, interneti e tij lule. frutave. Biblioteka e klasës Të përshkruajnë procesin e pjalmimit te bimët me lule. Të emërtojnë farat sipas llojit te tyre. fara groshe, libri Bimët farëzhveshura Të tregojnë karakteristikat e dy grupeve të i nxënësit, figura Kabineti i diturisë 8.11 dhe bimët farave. që tregojnë fazat e Mjetet e nxënësit farëveshura Të përshkruajnë shumimin e dy grupeve të mbirjes së farës. farave Ora Libër mësuesi: Dituria 5 15
  • 16 Tema Mjetet Burimet libri i nxënësit, fotografi të Mjetet e nxënësit ndryshme që Revista, interneti tregojnë mjedise të Biblioteka e klasës ndryshme. Të tregojnë disa mënyra me të cilat njeriu ndot mjedisin. Të tregojnë përse ka rëndësi mjedisi për njeriun. Të shpjegojnë si duhet ta ruajë njeriu mjedisin. Të kujdesemi për mjedisin 9.3 59 Mjetet e nxënësit Revista, interneti Biblioteka e klasës 58 57 Bimët në jetën e njeriut Mjetet e nxënësit Revista, interneti Biblioteka e klasës Të tregojnë rëndësinë që kanë bimët për enciklopedia për kafshët dhe njerëzit. fëmijë, libri i Të tregojnë rolin që luajnë njeriu dhe kafshët nxënësit, fotografi tek bime. me pamje nga Të shpjegojnë ndërvarësinë që kanë mes habitate të llojeve njëra tjetrës bota bimore me atë shtazore të ndryshme. 9.2 Kabineti i diturisë Mjetet e nxënësit fara bimësh të ndryshme, libri i nxënësit, fotografi me pamje të farave Të shpjegojnë kuptimin e embrionit të bimës. Të përshkruajnë zhvillimin e bimës sipas fazave të saj rritjes. Të emërtojnë mënyrat e shumimit vegjetativ. libri i nxënësit, Mjetet e nxënësit Të përshkruajnë mënyrat e shumimit foto me pamje nga Revista, interneti vegjetativ. llojet e shumimit Biblioteka e klasës Të përkufizojnë procesin e shartimit. vegjetativ. Objektivat libri i nxënësit, fotografi të ndryshme që tregojnë rolin e bimëve tek njeriu. 8.13 Nga fara, te lulja dhe fryti Shumimi vegjetativ i 8.12 bimëve Ora Të tregojnë rolin që kanë bimët për jetën e njeriut. Të japin shembuj të rolit të bimëve në jetën e njeriut. Të listojnë vlerat ushqimore që kanë bimët për njeriun. Bimët dhe njeriu Nënlinja Marrëdhëniet midis kafshëve, bimëve dhe njeriut Linja 9.1 56 55 Nr Libër mësuesi: Dituria 5
  • Përsëritje 9.4 3 4 5 6 7 8 9 10 64 65 66 67 68 69 70 1 Tema Ora 63 Nënlinja 2 Orë të lira Linja 62 61 60 Nr Mjetet Të gjejnë në cilin habitat rriten kafshët e paraqitura në figurë. Libri i nxënësit, Të shpjegojnë rëndësinë që kanë për njeriun fletë dhe figura për bimët dhe kafshët. postera. Të shprehin qëndrimin e vet për mjedisin nëpërmjet hartimit të posterave. Objektivat Burimet Libër mësuesi: Dituria 5 17
  • Libër mësuesi: Dituria 5 KAPITULLI 1: SJELLJE TË LËNDËVE Tema 1.1: Uji në natyrë Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të tregojnë karakteristikat e ujit; -- të klasifikojnë ujërat sipas vendit ku gjenden në Tokë; -- të shpjegojnë rëndësinë e ujit për planetin tonë. Fjalë kyç: ujë, ujëra sipërfaqësore, ujëra nëntokësore, përrenj nëntokësorë, lumenj nëntokësorë. Mjete: “Enciklopedia për fëmijë”, libri i nxënësit. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Stuhi mendimesh Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Lexim me kodim Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Poezia pesëvargëshe Organizimi i nxënësit Diskutim i ideve Paraqitje grafike e ideve Paraqitje grafike e informacionit Nxitje e diskutimit Ndërtim i shprehive studimore Punë me gjithë klasën. Punë me gjithë klasën Punë në dyshe, punë individuale Përsosje e shkrimit Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: stuhi mendimesh Nxënësit njihen me temën, e cila shkruhet në tabelë. U kërkohet atyre të thonë sa më shumë karakteristika që dinë për ujin. Idetë e tyre paraqiten në mënyrë grafike në tabelë si më poshtë: deti breshëri shiu liqeni lëng pa erë UJI i kripur burimi oqeani i ëmbël bora lëng pa ngjyrë lumi 19
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Ndërtimi i njohurive: lexim me kodim Nxënësit udhëzohen të lexojnë materialin në libër, i cili shpjegon rëndësinë e ujit, duke përdorur këto shenja kodimi: •• Me NJ do të shënohet rëndësia e ujit për njeriun. •• Me M do të shënohen ujërat mbitokësore •• Me N do të shënohen ujërat nëntokësore. •• Me K do të shënohet rëndësia e ujit për kafshët. •• Me B do të shënohet rëndësia e ujit për bimët. Pasi të lexohet dhe të kodohet materiali do të hidhet në tabelën me kodime, të kësaj forme: NJ Uji 20 K B M N 70% e trupit të njeriut është ujë. Mungesa për disa ditë e ujit te njeriu, shkakton vdekjen e tij. Uji termal kuron njerëz që vuajnë nga sëmundje të ndryshme. Uji shërben si rrugë për transportin e mallrave dhe njerëzve. Nëpërmjet ujit njeriu merr kripëra minerale që gjenden të tretura në të. Ujërat e lumenjve të mëdhenj kanë shërbyer si vatra për lindjen e qytetërimeve të lashta. Bregdetet, lumenjtë, liqenet përdoren për çlodhje dhe turizëm. Një përqindje e madhe e trupit te kafshës është e përbërë nga uji. Mungesa e ujit te kafshët për disa ditë shkakton ngordhjen e tyre. Shumë kafshë zhyten në ujërat e pellgjeve, lumenjve apo liqene për të hequr nga lëkura e tyre parazitë që shkaktojnë sëmundje të rrezikshme. Shumë kafshë e gjejnë ushqimin e tyre në ujërat e deteve, liqeneve, lumenjve. Ujërat shërbejnë për shumë kafshë si habitati i tyre. Aty depozitojnë vezët, lindin, rriten, ushqehen. Një përqindje e madhe e trupit të bimës është e përbërë nga uji. Mungesa e ujit te bimët për disa kohë (në varësi të llojit të bimës) shkakton tharjen e tyre. Deti, liqeni dhe pellgjet shërbejnë si habitat për bimët. Oqeanet, detet, lumenjtë, liqenet, burimet, përrenjtë. Lumenj nëntokësorë, përrenj nëntokësorë.
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Përforcimi: poezia pesëvargëshe Nxënësit do të bëjnë një poezi pesëvargëshe për ujin sipas këtij modeli UJI Jetik i shëndetshëm (2 mbiemra) Pastron hidraton shëron (3 folje) Uji është i rëndësishëm për jetën. (fjali me 4 fjalë) Lëngu i jetës (fjalë ose shprehje sinonimike) Vlerësimi: Nxënësit vlerësohen me notë për përgjigjet e dhëna. Detyrë shtëpie Tema 1.2: Burimet e ujit dhe llojet e ndryshme të tij Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të shpjegojnë kuptimin e fjalës burim; -- të emërtojnë lloje të ndryshme burimesh; -- të përshkruajnë formimin e burimeve. Fjalë kyç: ujëra nëntokësore, burime, ujëra termale, pus. Mjete: teksti i nxënësit, “Enciklopedia për fëmijë”, foto me burime të ndryshme ujore. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Harta e konceptit Diskutim i ideve Paraqitje grafike e ideve Punë me gjithë klasën Përvijim i të menduarit Të le Paraqitje grafike e informacionit Nxitje e diskutimit Ndërtim i shprehive studimore xuarit ndërveprues Punë me gjithë klasën Punë në dyshe, punë individuale Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Zhvillimi i mësimit Parashikimi: harta e konceptit Nxënësit njihen me temën, e cila shkruhet në tabelë. Më pas pyeten se çfarë dinë për burimet natyrore, nëse kanë parë të tilla dhe ku. Pasi merren mendimet e tyre, mësuesja shkruan kuptimin e fjalës në tabelë. 21
  • Libër mësuesi: Dituria 5 BURIM Ujë që del nga thellësia e tokës. Ndërtimi i njohurive: përvijim i të menduarit Mësuesja shkruan këto pyetje në tabelë: -- Në cilat mjedise të tokës dalin burimet? -- Nga e kanë prejardhjen burimet? -- Sa lloje burimesh njohim në natyrë? -- Çfarë cilësish të veçanta kanë këto burime? -- Përse i përdor njeriu këto burime? Nxënësit lexojnë këto informacione në tekst dhe plotësojnë grafikun. në tokë të thatë lumenj nga reshjet e shiut liqene dete Dalin Prejardhja BURIMET Llojet burimet natyrore ujërat termale puset Përdorimet kurues për sëmundje të ndryshme për vaditje ujë i pijshëm Përforcimi: mendo - puno në dyshe - shkëmbe mendime Nxënësit do të punojnë në grupe dyshe për të plotësuar ushtrimet 1 dhe 2 në libër. Fillimisht do të punojnë në dyshe dhe më pas do të shkëmbejnë librat me njëri-tjetrin dhe do të bëjnë korrigjimet e duhura. Të dy do të bien dakord për përgjigjen më të mirë. Vlerësimi: Mësuesja vlerëson nxënësit për përvetësimin e koncepteve të reja me notë. Detyrë shtëpie: Vizatoni një burim natyror, një pus ose burime me ujëra termale sipas dëshirës. 22
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Tema 1.3: Uji dhe disa veti të tij Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të tregojnë gjendjet e ujit në natyrë; -- të emërtojnë llojet e ujërave në natyrë; -- të tregojnë cilësitë e llojeve të ujërave që gjenden në natyrë. Fjalë kyç: ujëra të kripura, ujëra të ëmbla, ujë i fortë, ujë i butë, ujë i distiluar. Mjetet: tenxhere, bombol gazi e vogël, ujë, libri i nxënësit, pikatore, sheqer, uthull, kafe, çaj, detergjent rrobash pluhur apo lëng, kripë. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Diskutim për njohuritë paraprake Diskutim i ideve Paraqitje grafike e ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Punë praktike Ndërtim i shprehive studimore Nxitje e diskutimit Punë në grupe Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Harta semantike Nxitje e diskutimit Paraqitje grafike Punë individuale Punë me klasën Zhvillimi i mësimit Parashikimi: diskutim për njohuritë paraprake Shkruhet tema në tabelë. Mësuesja u kërkon nxënësve të rikujtojnë nga mësimet e mëparshme gjendjet në të cilat gjendet uji në natyrë. Mendimet e tyre shkruhen në tabelë. UJI i lëngët uji i gaztë avulli i ngurtë akulli Ndërtim njohurish: punë praktike Ndahet klasa në grupe. Çdo grup ka mjetet e veta të punës. Mësuesja u shpjegon provën që do të zhvillojnë me ujin. Provë 1: Nxënësit do të marrin një lugë kafeje me kripë, do ta hedhin në një gotë me ujë dhe do ta përziejnë. -- Çfarë vini re pasi e keni përzier ujin për disa sekonda? -- Çfarë ndodhi me lëndët që futen brenda në ujë? 23
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Prova bëhet edhe me lëndë të tjera, si: sheqer, uthull, kafe, çaj, detergjent rrobash pluhur apo lëng etj. -- Çfarë vetie të ujit tregojnë këto prova? Provë 2: Në një tenxhere hidhet pak ujë me kripë dhe lihet të vlojë. Tenxheren e mbulojmë me kapak në mënyrë që të mbledhim avullin e ujit. Pasi kapaku ka mbledhur avull, e heqim nga tenxherja dhe nxënësit thithin me pikatore piklat që formohen nga kondensimi. Nxënësit provojnë shijen e ujit. Mësuesja pyet: -- A ka shije ky ujë? -- A është ai i kripur siç ishte uji në tenxhere? -- Pse uji nuk është më i kripur? Mësuesja sqaron nxënësit se ky ujë që u përftua nëpërmjet avullimit quhet ujë i distiluar. Provë 3: Në tenxhere hidhet përsëri ujë, por pa lëndë të tjera brenda. Lihet të avullojë i gjithi. Mësuesja pyet nxënësit: -- Çfarë vini re në fund të tenxheres? Mësuesja sqaron që kjo shtresë e bardhë përbëhet nga kripërat që janë të tretura në ujë. Sa më shumë kripëra të ketë uji aq më i fortë është, sa më pak kripëra aq më i butë. Mësuesja pyet nxënësit: -- Çfarë shije ka uji i detit? Si quhet ai? -- Po uji që ne pimë, përse quhet ujë i ëmbël? A ka vërtet shije të ëmbël? Përforcimi: harta semantike Pyeten nxënësit: -- Çfarë mësuam sot për ujin? Në sa gjendje e gjejmë atë në natyrë? Sa lloje të ujit njohim? Nxënësit paraqesin njohuritë që morën për ujin në hartën semantike, si më poshtë: UJI gjendjet e ujit llojet e ujit i lëngët i gaztë i ngurtë i kripur - i ëmbël i fortë – i butë i distiluar Vlerësimi: Mësuesja vlerëson nxënësit me notë për punën që bënë dhe për përfundimet që formuluan. Detyrë shtëpie 24
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Tema 1.4: Përdorimi i ujit Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të listojnë përdorimet e ujit; -- të japin shembuj të përdorimeve të ujit nga njeriu; -- të klasifikojnë përdorimet e ujit sipas qëllimeve për të cilat përdoret. Fjalë kyç: bujqësi, industri, prodhim i energjisë elektrike. Mjete: libri i nxënësit, fotografi që tregojnë përdorimet e ujit, ngjitës, karton për poster, foto të përdorimit shtëpiak, bujqësor dhe industrial të ujit. Struktura e mësimit Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Imagjinatë e drejtuar Të dëgjuarit aktiv dhe ndërveprues Simulim Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Punë praktike Ndërtim i shprehive studimore Nxitje e diskutimit Punë në grupe Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Turi i galerisë Paraqitje grafike Punë individuale Punë me gjithë klasën Zhvillimi i mësimit Parashikimi: imagjinatë e drejtuar Mësuesja shkruan temën në tabelë dhe i fton nxënësit të imagjinojnë të gjitha vendet ku përdoret uji nga njeriu. Ata mbyllin sytë dhe ajo i drejton në një udhëtim imagjinar: të shkojnë në det për t’u larë, në një hidrocentral për të parë digën, në një fabrikë ku prodhohen pije freskuese, në një fushë për të ujitur grurin që po rritet etj. Ky udhëtim duhet të zgjasë 2-3 minuta, në mënyrë që nxënësit të mos humbin interesin. Pasi udhëtimi imagjinar mbaron, nxënësit tregojnë të gjitha përdorimet e ujit që hasën gjatë udhëtimit të tyre imagjinar. për t’u pirë për të gatuar për t’u larë për të larë rrobat Përdorimi i ujit për të pastruar për t’u argëtuar për të ujitur Ndërtimi i njohurive: punë praktike Klasa do të ndahet në grupe. Grupi i parë do të bëjë një poster, në të cilin tregohen përdorimet e ujit në jetën e përditshme nga njeriu. 25
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Grupi i dytë do të tregojë përdorimet e ujit në bujqësi dhe grupi i tretë do të bëjë një poster me përdorimet e ujit në industri. Përforcimi: turi i galerisë Nxënësit ekspozojnë posterat dhe prezantojnë atë që paraqet posteri që kanë bërë, duke emërtuar dhe duke shpjeguar si e përdor njeriu ujin për qëllime të ndryshme. Vlerësimi: Mësuesja vlerëson me notë nxënësit për punën që kryen dhe për njohuritë e përvetësuara. Detyrë shtëpie: Klasifikoni përdorimet e ujit sipas qëllimeve për të cilat përdoret. Tema 1.5: Ajri Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të përkufizojnë konceptin mbi ajrin; -- të emërtojnë elementet përbërëse të ajrit; -- të emërtojnë shtresat përbërëse të ajrit; -- të shpjegojnë rëndësinë e ajrit për jetën në Tokë. Fjalë kyç: atmosferë, oksigjen, azot, dioksid karboni, troposferë, stratosferë, mezosferë, jonosferë, ekzosferë. Mjete: libri i nxënësit, materiale nga interneti, “Enciklopedia për fëmijë”. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Dil rrotull - fol rrotull Diskutim i ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Mbajtja e strukturuar e shënimeve Paraqitje grafike e informacionit Nxitje e diskutimit Punë me gjithë klasën Punë në dyshe, punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Dy të vërteta - një gënjeshtër Të nxënit në bashkëpunim Punë individuale dhe në dyshe Zhvillimi i mësimit Parashikimi: dil rrotull-fol rrotull Mësuesja i nxjerr nxënësit jashtë dhe u kërkon atyre të vrapojnë me fluger në duar. Pas disa sekondash, mësuesja përplas duart dhe nxënësit ndalojnë. Ajo i pyet nxënësit: -- Çfarë ndodhi me flugerin tuaj kur vrapuat? -- Kush e bëri flugerin të rrotullohet? A e shohim ne ajrin? Tregoni shembuj të tjerë që tregojnë praninë e ajrit. 26
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Ndërtimi i njohurive: mbajtja e strukturuar e shënimeve Nxënësve lexojnë informacionin e librit, duke nënvizuar fjalët kyç. Mësuesja drejton diskutimin për sqarimin e kuptimit të koncepteve kryesore dhe në të njëjtën kohë plotësohet organizuesi grafik në tabelë. Pyetjet që i drejtohen nxënësit: -- Ç’është atmosfera?-- Cilat janë elementet që e përbëjnë atë? -- Si quhen shtresat përbërëse të atmosferës? Perse shërben atmosfera? dioksid karboni pluhur azot avuj uji ozoni oksigjen Element natyror i mjedisit Mbështjellje e gaztë me trashësi 1 500 km është elementet AJRI shtresat troposfera stratosfera mezosfera jonosfera ekzosfera shërben Përmban gazet e domosdoshme për zhvillimin e jetës Zhvillohen dukuritë atmosferike Mbron tokën nga rrezet e dëmshme të diellit Ruan ngrohtësinë e Tokës Përforcimi: dy të vërteta - një gënjeshtër Nxënësit shkruajnë në fletore dy pohime të vërteta dhe një të gënjeshtërt në lidhje me atmosferën dhe i lexojnë me zë ato. Të tjerët duhet të gjejnë cila fjali ishte e gënjeshtërt. Vlerësimi: Nxënësit vlerësohen me notë për përgjigjet e dhëna, bashkëpunimin dhe pjesëmarrjen. Detyrë shtëpie Tema 1.6: Ngrohja globale Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të shpjegojnë kuptimin e ngrohjes globale; -- të emërtojnë faktorët që shkaktojnë ngrohjen globale; -- të tregojnë pasojat e ngrohjes globale. 27
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Fjalë kyç: ngrohje globale, efekti serrë. Mjete: libri i nxënësit, “Enciklopedia për fëmijë”. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Harta e konceptit Diskutim i ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Çfarë - e çfarë - po tani çfarë? Paraqitje grafike e informacionit Nxitje e diskutimit Punë me gjithë klasën Punë në dyshe, punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Rrjeti i diskutimit Nxitje e diskutimit Diskutim i ideve Punë me gjithë klasën Zhvillimi i mësimit Parashikimi: harta e konceptit Shkruhet tema dhe pyeten nxënësit nëse kanë dëgjuar për ngrohjen globale, ku kanë dëgjuar të flitet për të dhe çfarë kanë dëgjuar. Mësuesja përmbledh mendimet që dhanë nxënësit në një formulim të plotë dhe e paraqet atë në tabelë. NGROHJA GLOBALE Rritja e temperaturave, ngrohja në përgjithësi e klimës së Tokës si pasojë e shtimit të gazit karbonik dhe metanit në atmosferë. Ndërtimi i njohurive: çfarë - e çfarë - po tani çfarë? Shtrohen për diskutim pyetjet: -- Çfarë po ndodh në atmosferën e Tokës? -- Çfarë pasojash po sjell kjo dukuri për Tokën? -- Çfarë masash duhen marrë që të ndërpritet dukuria e ngrohjes globale? Nxënësit studiojnë në dyshe materialin e tekstit dhe shkruajnë përgjigjet në tabelë: 28
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Çfarë? Çfarë po ndodh në atmosferën e Tokës? Çfarë pasojash po sjell kjo dukuri për Tokën? Çfarë masash duhen marrë që të ndërpritet dukuria e ngrohjes globale? E çfarë ? Po tani çfarë? 1. Gaze të tilla si: dioksidi i karbonit, metani etj. që prodhohen nga djegia e lëndëve djegëse, nga tymi që nxjerrin makinat etj. ndikojnë në rritjen e temperaturës së ajrit, e cila shkakton ngrohjen globale. 2. Nga fundi i shekullit XIX, temperaturat e sipërfaqes së Tokës janë rritur me 0,4 deri në 0,6◦C. Temperaturat e larta bëjnë të mundur përhapjen e mushkonjave, të cilat përhapin sëmundje ngjitëse. Gjithashtu, temperaturat e larta rrezikojnë njerëzit me sëmundje të zemrës. Ndryshimet e temperaturave, reshjeve apo thatësira sjellin ndryshime të klimës. Përmbytjet e shumta apo thatësira e gjatë krijojnë probleme në prodhimet bujqësore. Gaze, si dioksidi i karbonit, që çlirohen nga veprimtaritë e ndryshme të njeriut, qëndrojnë në ajër duke i penguar rrezet e diellit të kthehen dhe kështu temperature e ajrit rritet,  duke shkaktuar efektin serrë. 3. Duhet të pakësohet prodhimi i gazit karbonik dhe i metanit. Në rast se nuk merren masa për ndërprerjen e ngrohjes globale, në fund të shekullit XXI, Toka do të pësojë ndryshime shumë të mëdha klimatike. Pasi plotësohet tabela, nxënës të ndryshëm lexojnë përgjigjet që kanë shkruar. Përforcimi: rrjeti i diskutimit Çështja që do të shtrohet për diskutim është: Ngrohja globale mund të ndalet. Nxënësit japin argumente pro ose kundër. PO PSE? JO Vlerësimi: Mësuesja vlerëson nxënësit me notë për përgjigjet e dhëna. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 3 në libër. 29
  • Libër mësuesi: Dituria 5 KAPITULLI 2: NDRYSHIME TË LËNDËVE Tema 2.1: Ndotja e ujit Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të listojnë faktorët që e ndotin ujin; -- të tregojnë kushtet në të cilat uji cilësohet si i ndotur; -- të tregojnë mënyra me të cilat mund të kryhet pastrimi i ujit; -- të shpjegojnë përse duhet kursyer uji. Fjalë kyç: ndotje, shpërdorim, pastrim, filtrim, kursim. Mjetet: teksti i nxënësit, fotografi që tregojnë ndotjen e ujit. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Parashikimi (nxitja për të nxënë) Stuhi mendimesh Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Të nxënit me këmbime Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Shkrim i shpejtë Veprimtaritë e nxënësit Diskutim i ideve Paraqitja grafike e ideve Paraqitje grafike e informacionit Nxitje e diskutimit Organizimi i nxënësit Punë me gjithë klasën Përsosje e shkrimit Punë individuale Punë me gjithë klasën Punë në dyshe Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: stuhi mendimesh Nxënësit njihen me temën dhe u kërkohet të japin sa më shumë mendime për lëndët që shkaktojnë ndotjen e ujit. mbeturina nga djegiet kimikate jashtëqitje mbeturina plastike naftë Ndotja e ujit mbeturina baktere mbetje helmuese të fabrikave Ndërtimi i njohurive: të nxënit me këmbime Ndahet klasa në grupe me nga 4 nxënës. Secili nxënës brenda grupit do të këtë numrin e tij. Jepet pyetja për nxënësit me numrin 1: -- Cilët janë ndotësit e ujërave? 30
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Pyetja për nxënësit me numrin 2: -- Si mund të mbrohet nga ndotja uji i burimeve, i lumenjve, i deteve? Pyetja për nxënësit me numër 3: -- Si mund të pastrohet uji i ndotur? Pyetja për nxënësit me nr 4: -- Çfarë masash mund të merrni për të kursyer ujin? Nxënësit përgatisin me shkrim përgjigjen për pyetjen që kanë. Më pas do të mblidhen nxënësit në grupe sipas numrave që kanë, duke formuar grupin e ekspertëve. Përgjigjja e duhur formulohet në grup. Grupi i ekspertëve nr. 1 Grupi i ekspertëve nr. 2 Ndotësit kryesorë të ujërave janë: ujërat e zeza, plehrat kimike, mbetjet e fabrikave, derdhjet e centraleve elektrike dhe bërthamore, bakteret, mbeturina plastike, mbeturina nga djegiet etj. Mbeturinat nuk duhen të derdhen në këto ujëra ose, në rast se duhet patjetër të derdhen aty, duhet të jenë të pastruara më parë nga impiantet e pastrimit të ujërave. Grupi i ekspertëve nr. 3 Grupi i ekspertëve nr. 4 Ujërat e ndotura me prejardhje urbane dhe industriale mund të pastrohen me impiante të posaçme për të shpërbërë substancat helmuese dhe ndotëse. Kur lajmë duart ose dhëmbët nuk duhet ta mbajmë çezmën gjatë gjithë kohës hapur. Duhet të blejmë makina larëse që kursejnë ujin. Duhet të mbushim makinën larëse me gjithë kapacitetin e saj. Nuk duhet të ujisim kopshtin me ujin e pijshëm. Përforcimi: shkrim i shpejtë Nxënësit do të shkruajnë disa rregulla, të cilat do t’i zbatojnë për të mbrojtur ujin nga ndotja. Pas shkrimit, nxënësit lexojnë rregullat që kanë shkruar. Vlerësimi: Mësuesja vlerëson nxënësit për përgjigjet me notë. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 2 në librin e nxënësit. Tema 2.2: Oksigjeni ndihmon djegien (punë praktike) Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të kryejnë eksperimentin sipas hapave të përshkruar në libër; -- të përshkruajnë dukurinë që ndodhi gjatë eksperimentit; -- të nxjerrin një konkluzion nga eksperimenti që kryen. 31
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Fjalë kyç: oksigjen, djegie Mjete: qiri, enë qelqi (kavanoz), shkrepëse, letër të lagur me ujë. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Diskutim për njohuritë paraprake Diskutim i ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Punë praktike Ndërtim i shprehive studimore Nxitja e diskutimit Punë me gjithë klasën Punë në grupe Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Shkrim i shpejtë Përsosje e të shkruarit Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: diskutim për njohuritë paraprake Nxënësit njihen me temën, e cila shkruhet në tabelë. Shtrohen pyetjet: -- Ku keni dëgjuar të flitet për oksigjenin? -- Çfarë është oksigjeni? -- Për çfarë është i rëndësishëm ai? -- A do të kishte jetë në tokë pa oksigjen? Ndërtimi i njohurive: punë praktike Mësuesja u shpjegon nxënësve se nëpërmjet punës praktike që do të zhvillojnë në klasë, do tëvënë re një veti tjetër të oksigjenit. Këtë veti do ta vini re në fund të provës. Klasa ndahet në grupe pune dhe kryhet eksperimenti duke ndjekur këta hapa: Hapi 1 Në një enë qelqi (kavanoz), nxënësit vendosin brenda një qiri. Marrin disa letra të lagura me ujë dhe i bashkojnë duke formuar me to një kapak për enën e qelqit, ose e lënë enën apo kavanozin hapur. Hapi 2 Nxënësit i vënë flakën qiriut dhe mësuesja i pyet se ç’po ndodh me qiriun. Ata përgjigjen se qiriu po digjet. Hapi 3 U kërkohet nxënësve të vënë mbi enën e qelqit (kavanoz) një kapak dhe pyeten sërish se ç’ndodh me qiriun. Ata do të vënë re se flaka e qiriut sa vjen e bëhet më e zbehtë, derisa fiket fare (kjo ndodh për më pak se një minutë). Hapi 4 Nxënësit hapin kapakun e enës së qelqit ( kavanozit) për të vëzhguar substancat e formuara në enë, që janë tymi dhe avuj uji të kondensuar. Lihen nxënësit të vëzhgojnë fitilin e qiriut. Pas kësaj pune, mësuesja pyet: -- Çfarë shikoni ose ndjeni ju se është prodhuar nga djegia e qiriut? -- Çfarë ndodhi me qiriun? Përse u fik ? -- Çfarë u përdor në qiriun që nuk u fik, që ndihmoi në mbajtjen e flakës ndezur? 32
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Qiriu shpenzoi të gjithë sasinë e oksigjeni që ishte brenda në kavanoz për t’u djegur dhe kështu flaka u fik. Përforcimi: shkrim i shpejtë Nxënësit shkruajnë konkluzionin që nxorën nga prova e kryer. Që të digjet, një trup kërkon oksigjen. Pa oksigjen nuk do të kishte zjarr. Vlerësimi: Mësuesja vlerëson nxënësit për ndjekjen me korrektësi të hapave të eksperimentit dhe konkluzionin e nxjerrë. Tema 2.3 : Ozoni Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të përkufizojnë konceptin mbi ozonin; -- të përshkruajnë përbërjen e shtresës së ozonit; -- të tregojnë funksionin e shtresës së ozonit; -- të shpjegojnë si ndodh dëmtimi i shtresës së ozonit; -- të listojnë disa masa që duhen marrë për mbrojtjen e shtresës së ozonit. Fjalë kyç: ozoni, çarje e ozonit. Mjete: libri i nxënësit, “Enciklopedia për fëmijë”. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Harta e konceptit Diskutim i ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Pyetja sjell pyetjen Punë me gjithë klasën Punë në dyshe, punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Rrjeti i diskutimit Paraqitje grafike e informacionit, nxitje e diskutimit. Nxitja e diskutimit Diskutimi i ideve Punë me gjithë klasën Zhvillimi i mësimit Parashikimi: harta e konceptit Shkruhet tema në tabelë dhe pyeten nxënësit nëse kanë dëgjuar për ozonin, ku kanë dëgjuar të flitet për të dhe çfarë kanë dëgjuar. Mësuesja përmbledh mendimet që dhanë nxënësit në një formulim të plotë të konceptit dhe e paraqet në tabelë. OZONI Ozoni është një shtresë e ngjashme me oksigjenin, në shtresat e larta të atmosferës, 20-40 km mbi sipërfaqen e Tokës. 33
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Ndërtimi i njohurive: pyetja sjell pyetjen Mësuesja u shtron nxënësve këto pyetje: -- Çfarë roli ka ozoni për planetin Tokë? -- Çfarë e prish shtresën e ozonit? -- Çfarë pasojash ka prishja e shtresës së ozonit? -- Çfarë mund të bëjmë për t’u ruajtur nga rrezet e dëmshme të diellit? Nxënësit studiojnë tekstin dhe shkruajnë përgjigjet në tabelën përkatëse. Çfarë po mësoj? Çfarë është shtresa e ozonit? Çfarë roli ka ozoni për planetin Toke? Çfarë e prish shtresën e ozonit? Çfarë pasojash ka prishja e shtresës së ozonit? Çfarë mund të bëjmë për t’u ruajtur nga rrezet e dëmshme të diellit? Çfarë di unë për këtë temë? Marrëdhënia shkakpasojë Ozoni është një shtresë e ngjashme me oksigjenin, në shtresat e larta të atmosferës, 20-40 km mbi sipërfaqen e Tokës. Kjo shtresë shërben si filtër, që pengon depërtimin e rrezeve të dëmshme të diellit. Tymi i fabrikave apo ajri ftohës i disa frigoriferëve, spraje të ndryshme aromatizues, spërkatësve me pesticide lëshojnë në ajër gaze të dëmshme, që njihen ndryshe si substancë CFC. Kjo sjell depërtimin e rrezeve ultravjollcë, të cilat janë të dëmshme për jetën e njeriut. Këto rreze shkaktojnë dëmtime në lëkurën e njeriut, duke shkaktuar sëmundje të pashërueshme, shkaktojnë dëmtim të syve, dëmtim të bimëve në bujqësi, dëmtime të kafshëve. Të kufizojmë daljen në diell në verë në orët e drekës, kur këto rreze janë shumë të dëmshme. Përdorimi i kapelës dhe i syzeve të diellit kur dalim në diell. Përdorimin e kremrave me filtër mbrojtës kur dalim në plazh. Shkaku/prishja e shtresës së ozonit pasoja/dëmtimi i jetës në tokë. Përforcimi: rrjeti i diskutimit Çështja që do të ngrejë mësuesja për diskutim është: Ne mund ta ruajmë shtresën e ozonit. Nxënësit do të thonë po ose jo, duke dhënë argumente, të cilat shkruhen në tabelë. PO PSE? Vlerësimi: Mësuesja vlerëson nxënësit me notë për përvetësimin e koncepteve të reja. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 2 i librit të nxënësit. 34 JO
  • Libër mësuesi: Dituria 5 KAPITULLI 3: NDARJA E LËNDËVE Tema 3.1: Distilimi, filtrimi dhe shkripëzimi i ujit (punë praktike) Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të shpjegojnë se ç’do të thotë me “ujë i distiluar”; -- të përshkruajnë procesin e distilimit; -- të bëjnë distilimin e ujit; -- të shpjegojnë se ç’do të thotë “filtrim i ujit”; -- të përshkruajnë procesin e filtrimit; -- të bëjnë filtrimin e ujit; -- të tregojnë ku bëhet filtrimi i ujit. Fjalë kyç: distilim, filtrim. Mjete: distilator, llambë me alkool, ujë i përzier me pak dhè, letër filtër, hinkë, 2 enë kimike. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Diskutim për njohuritë paraprake Diskutim i ideve Paraqitje grafike e ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Punë praktike Ndërtim i shprehive studimore Nxitje e diskutimit Punë në grupe Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Shkrim i shpejtë Përsosje e shkrimit Punë individuale Punë me klasën Zhvillimi i mësimit Parashikimi: parashikimi me terma paraprakë Shkruhet tema dhe fjalë kyç në tabelë: distilim, filtrim. Mësuesja pyet nxënësit: -- A ju kujtohet procesi i distilimit për të cilin folëm orën e kaluar? -- Çfarë është uji i distiluar? -- Si përftohet ai? -- Pse distilohet uji? -- Për çfarë e përdor njeriu ujin e distiluar? A keni dëgjuar ndonjëherë për filtrimin? Në çfarë rrethanash e keni dëgjuar? -- Për çfarë përdoret ai? -- Duke folur për këto terma: distilim, filtrim, si mendoni çfarë do të bëjmë në këtë orë mësimi? 35
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Ndërtimi i njohurive: punë praktike Mësuesja i ndan nxënësit në grupe dhe u shpjegon punën që do të bëjnë, se si ata do të përftojnë vetë ujë të distiluar dhe ujë të filtruar. Provë 1 Distilimi i ujit Mjete: enë konike, tapë me një tub të gjatë të përthyer, enë kimike, ujë i zakonshëm, llambë me alkool. E mbushim enën konike me ujin e zakonshëm. I vendosim tapën me tubin e qelqit, në mënyrë që ana tjetër e tubit të futet tek ena kimike. Vendoset mbi llambën me alkool dhe nxehet. Kur uji avullon, avulli kalon nëpër tub ku lëngëzohet përsëri dhe derdhet në enën kimike. Uji i përftuar është i pastër nga kripërat minerale dhe quhet ujë i distiluar. Edhe uji i shiut është i distiluar. Provë 2 Filtrimi i ujit Me anë të filtrimit bëjmë ndarjen e ujit nga trupat e ngurtë nga uji. Mjete: ujë i përzier me pak dhè, letër filtër, hinkë, 2 enë kimike. -- Në një enë kimike përziejmë ujin me dheun. Marrim letrën filtruese dhe e palosim më katërsh. E hapim në mes dhe e vendosim në hinkë. Hinkën me gjithë filtrin e vendosim tek ena tjetër kimike. Ujin me përzierjen e dheut e derdhim me kujdes në hinkë. Çfarë do të shihni? Provë 3 Realizohet edhe prova e tretë dhe nxirren konkluzionet. Përforcimi: shkrim i shpejtë Nxënësit do të përshkruajnë shkurt në fletore punën që bënë mbi procesin e distilimit, si realizohet, për çfarë qëllimi bëhet; për procesin e filtrimit, si bëhet dhe për çfarë qëllimi bëhet. Vlerësimi: Mësuesja vlerëson nxënësit me notë për përvetësimin e njohurive të reja. Detyrë shtëpie Tema 3.2: Ndotja e ajrit Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të tregojnë faktorët që shkaktojnë ndotjen e ajrit; -- të emërtojnë dukuritë që ndodhin si pasojë e ndotjes së ajrit; -- të përshkruajnë dukuritë që ndodhin si pasojë e ndotjes së ajrit; -- të tregojnë disa masa që mund të marrë njeriu për të pakësuar ndotjen e ajrit. Fjalë kyç: ndotje e ajrit, smog, shi acid, ndotje e ajrit të brendshëm. Mjete: libri i nxënësit, “Enciklopedia për fëmijë”. 36
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Stuhi mendimesh Diskutim i ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Organizimi grafik i njohurive Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Paraqitje grafike e informacionit Nxitje e diskutimit Punë me gjithë klasën Punë në dyshe, punë individuale Shkrim i shpejtë Përsosje e shkrimit Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: stuhi mendimesh Shkruhet tema dhe nxënësve u kërkohet të japin mendime rreth ndotjes së ajrit: -- Çfarë është ndotja e ajrit dhe kush e shkakton atë? ajër me gaze të dëmshme për shëndetin ajër jo i pastër tymi i mbeturinave që digjen NDOTJA E AJRIT tymi i cigareve tymi i fabrikave tymi i makinave pluhuri Ndërtimi i njohurive: organizimi grafik i njohurive Mësuesja do t’u shtrojë këto pyetje nxënësve: -- Çfarë është ndotja e ajrit? Kush e shkaton atë? -- Cilat janë dukuritë e ndotjes së ajrit? Nxënësit studiojnë tekstin për t’iu përgjigjur këtyre pyetjeve. Puna bëhet në grupe dyshe. Cilët janë faktorët që e ndotin ajrin? Çfarë është ndotja e ajrit? Ndotja e ajrit është prania e konsiderueshme e elementeve që nuk janë pjesë përbërëse e ajrit ose e një sasie më të madhe se norma e elementeve përbërëse te tij. Qymyri, nafta, gazi natyror të cilat shkaktohen nga mjetet e transportit, nga industria, prodhimi i energjisë elektrike, djegia e plehrave etj . Ajri Çfarë dukurish shkakton ndotja e ajrit? Smogun shiun acid 37
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Pasi plotësojnë grafikun, nxënësit lexojnë përgjigjet e tyre. Përforcimi: shkrim i shpejtë Mësuesja u kërkon nxënësve të listojnë disa masa që mund të merren për të pakësuar ndotjen e ajrit. Përgjigjet e tyre vlerësohen me notë. Detyrë shtëpie: Përshkruani shiun acid dhe smogun. Tema 3.3: Uji i pijshëm Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të shpjegojnë se çfarë është uji i pijshëm; -- të tregojnë karakteristikat e ujit të pijshëm. -- të listojnë fazat nëpërmjet të cilave bëhet pastrimi i ujit të ëmbël; -- të tregojnë disa mënyra për të kursyer ujin e pijshëm. Fjalë kyç: ujë i pijshëm, ujë i ëmbël, klorifikim. Mjetet: libri i nxënësit, fotografi, fletore, lapsa. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Parashikimi (nxitja për të nxënë) Stuhi mendimesh Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Pyetja sjell pyetjen Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Veprimtaritë e nxënësit Diskutim i ideve, Paraqitja grafike e ideve Ndërtim i shprehive studimore. Të lexuarit ndërveprues Mendo - puno në dyshe - shkëmbe mendime Nxitja e diskutimit Diskutimi i ideve Organizimi i nxënësit Punë me gjithë klasën Punë në dyshe Punë individuale Punë në dyshe Zhvillimi i mësimit Parashikimi: stuhi mendimesh Shkruhet tema në tabelë dhe u kërkohet nxënësve të tregojnë cilësitë e ujit, që ata konsumojnë çdo ditë. Përgjigjet e nxënësve shkruhen në tabelë. pa shije i pastër UJI I PIJSHËM pa erë 38 i tejdukshëm
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Ndërtimi i njohurive: pyetja sjell pyetjen Mësuesja shkruan në tabelë pyetjet: -- Çfarë është uji i pijshëm? -- Nga vjen ai? -- Çfarë karakteristikash ka uji i pijshëm? Si bëhet pastrimi i tij? -- Si duhet ta kursejmë ujin? Nxënësit gjejnë përgjigjen e këtyre pyetjeve në libër dhe shkruajnë përgjigjet në tabelë: Çfarë po mësoj Çfarë është uji i pijshëm? Nga vjen ai? Çfarë karakteristikash ka uji i pijshëm? Si bëhet pastrimi i ujit ? Si duhet ta kursejmë ujin? Çfarë di rreth kësaj teme Marrëdhënia shkakpasojë Uji që përdorim për të pirë, për të gatuar, për t’u larë, për të ujitur bimët, është uji i ëmbël i pastruar. Ai vjen nga lumenjtë, liqenet, burimet. Uji pijshëm duhet të jetë i tejdukshëm dhe pa aromë. Gjithashtu, shija e tij nuk duhet të jetë as e kripur, as e ëmbël Në fillim, ai grumbullohet në disa rezervuarë apo ujëmbledhës. Në dalje të rezervuarëve janë disa makineri, të cilat filtrojnë ujin nga papastërti të ndryshme. Pastaj, ai klorinohet në mënyrë të tillë që ta pastrojë ujin nga mikroorganizma të dëmshëm. Me anë të pompave të fuqishme dhe tubacioneve, uji i pastruar shpërndahet nëpër banesa. Nuk duhet ta mbajmë çezmën gjatë gjithë kohës të hapur kur lajmë duart ose dhëmbët. Duhet të blejmë makina larëse që kursejnë ujin. Duhet të mbushim makinën larëse me gjithë kapacitetin e saj. Nuk duhet të ujisim kopshtin me ujin e pijshëm. Shkaku /uji i pijshëm është në një sasi të kufizuar; pasoja/shpërdorimi i tij çon në mungesën e ujit të pijshëm. Pasi plotësojnë tabelën, nxënësit i lexojnë përgjigjet me zë. Përforcimi: mendo - puno në dyshe - shkëmbe mendime Mësuesja kërkon nga nxënësit të shkruajnë disa rregulla që duhet të ndjekin për të kursyer ujin e pijshëm Nxënësit punojnë në grupe dyshe, i lexojnë rregullat e tyre dhe japin mendimin për rregullat që kanë shkruar shokët. Mësuesja vlerëson nxënësit për përgjigjet e dhëna dhe punën e bërë. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 2 në libër. 39
  • Libër mësuesi: Dituria 5 KAPITULLI 4: SISTEMI DIELLOR Tema 4.1: Sistemi diellor Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të përkufizojnë konceptin mbi sistemin diellor; -- të emërtojnë trupat që përfshihen në sistemin diellor; -- të përkufizojnë konceptin e planetit; -- të përkufizojnë konceptin e satelitit; -- të emërtojnë planetët e sistemit diellor. Fjalë kyç: sistem diellor, planetë, satelitë, kometa, asteroidë, planetë të brendshëm, planetë të jashtëm. Mjetet: “Enciklopedia për fëmijë”, teksti i nxënësit, fotografi me trupa të sistemit diellor. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Grafiku i fjalorit Diskutim i ideve Paraqitje grafike Punë me gjithë klasën Punë individuale Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Alfabeti i njëpasnjëshëm në tryezë të rrumbullakët Diskutim i ideve Ndërtim i shprehive studimore Punë në grupe Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Turi i galerisë Paraqitja grafike e informacionit Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: grafiku i fjalorit Nxënësit njihen me temën, e cila shkruhet në tabelë. Mësuesja u shpjegon atyre fjalën “sistem”. Për këtë bëhet kërkimi i fjalës në fjalor, gjendet sinonimi i fjalës dhe përdorimi i saj në fjali. SHPJEGIMI I FJALËS NË FJALOR Tërësia e përbërë nga elemente apo pjesë që kanë lidhje të ngushta me njëra- tjetrën dhe marrëdhënie të ndërsjella mes tyre. SISTEM PËRDORIMI NË FJALI Sistemi diellor përfshin Diellin dhe gjithçka tjetër që rrotullohet rreth tij, duke përfshirë planetët dhe satelitët e tyre; asteroidët dhe kometat; pluhurin dhe gazet ndërmjet planetëve. 40 SINONIMI tërësi elementesh
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Nxënësit lexojnë me zë dhe përsërisin kuptimin e konceptit mbi sistemin dhe përdorimin e tij në fjali, gjë që shpjegon edhe kuptimin e konceptit “Sistem diellor”. Ndërtimi i njohurive: Alfabeti i njëpasnjëshëm në tryezë të rrumbullakët Nxënësit do të ndahen në grupe me nga 5 nxënës. Ata do të hapin enciklopeditë apo harta të sistemit diellor. Mësuesja do t’u kërkojë atyre të shohin dhe të lexojnë emrat e të gjithë trupave qiellorë që shohin në këto harta. Emrat e tyre do t’i vendosin në hartat alfabetike, duke u bazuar në shkronjën e parë me të cilën fillon emri i trupit, p.sh. Toka fillon me “T”, do të shënohet emri në kutinë e shkronjës T. Asteroidë Afërdita B C C Dielli DH E E F G GJ Hëna I Jupiteri Kometa L LL Marsi Merkuri Neptuni NJ O Plutoni Planetë Q R RR Saturni Satelite SH Toka TH Urani V X XH Ylli Z ZH Përforcimi: turi i galerisë Pasi nxënësit u njohën me trupat që përbëjnë sistemin diellor, ata e vizatojnë atë sipas modelit më poshtë, i cili bën dhe klasifikimin e llojeve të planetëve. Kjo skemë mund t’u jepet e gatshme dhe nxënësit bëjnë vetëm emërtimet e trupave. 41
  • Libër mësuesi: Dituria 5 SISTEMI DIELLOR TA ME KO id ë M HË DS EN re) o BRmb TEshkë Ë Toka ET ërje 1 satelit ANpërb L ( ro Jupiteri 16 satelitë Marsi P te Saturni 18 satelitë As Urani PL A (Pë NET rbë Ë T rje pre Ë JA j ga SH zi, a TË kul M li) Neptuni Afërdita DIELLI Merkuri Paraqitja grafike do të bëhet në tabelë nga mësuesja dhe në fletë A4 nga nxënësit. Punimet e nxënësve ekspozohen në ambientet e klasës dhe mësuesja vlerëson punën e nxënësve me notë dhe me shprehje motivuese. Detyrë shtëpie: Përkufizoni me shkrim sistemin diellor, planetët, yllin, satelitët, asteroidët, kometat. 42
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Tema 4.2: Modelimi i sistemit diellor (punë praktike) Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të emërtojnë teleskopin; -- të tregojnë përse përdoret teleskopi; -- të modelojnë me mjete të thjeshta sistemin diellor. Fjalë kyç: sistem diellor, teleskop, Jupiteri, Saturni. Mjetet: gjilpëra me kokë, pe (ose spango), karton, vizore, laps, letër. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Diskutim për njohuritë paraprake Diskutim i ideve Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Punë praktike Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Diskutim i ideve Ndërtim i shprehive studimore. Punë me gjithë klasën Punë individuale Turi i galerisë Ekspozim i punimit Punë në grupe Punë individuale, punë në grupe Zhvillimi i mësimit Parashikimi: diskutim për njohuritë paraprake Nxënësit njihen me temën, e cila shkruhet në tabelë. Para se të nisin punën për modelimin e sistemit diellor, atyre u kërkohet të përsërisin njohuritë që kanë marrë për të. -- Çfarë është sistemi diellor? -- Cili është ylli i sistemit tonë diellor? Cilët janë planetët e sistemit diellor? -- Çfarë janë satelitët? -- Cilët janë planetët që kanë satelitë? -- Si quhet sateliti i Tokës? -- Çfarë mjeti përdorim për të parë trupat qiellorë? A mund ta identifikoni teleskopin në libër? Ndërtimi i njohurive: punë praktike Mësuesja vizaton në tabelë hartën e sistemit tonë diellor dhe bëhet emërtimi i trupave që janë aty. Më pas, nxënësit nisin modelimin e sistemit duke përdorur mjete dhe udhëzimet në libër. Përforcimi: turi i galerisë Nxënësit paraqesin punën që kryen dhe shpjegojnë hapat që kryen për realizimin e detyrës. Nxënësit vlerësojnë punën e grupeve të ndryshme në klasë dhe bëjnë vërejtje në rast se është e nevojshme, duke sugjeruar si mund të ishte kryer puna më saktë. Mësuesja vlerëson nxënësit me notë. 43
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Tema 4.3: Yjësitë Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të përkufizojnë konceptin mbi yjësinë; -- të emërtojnë shkencën që merret me studimin e yjeve; -- të tregojnë emrat e disa yjësive; -- të shpjegojnë pse ndryshon pozicioni i yjeve në qiell. Fjalë kyç: yjësi, astronomi, Arusha e madhe, arusha e vogël, yjësia e Orionit. Mjete: enciklopedia për fëmijë, teksti i nxënësit, fletë A4. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Imagjinatë e drejtuar Diskutim i ideve Punë me të gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Lexim dhe pyetje Diskutim i ideve Ndërtim i shprehive studimore Punë me të gjithë klasën Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Harta e konceptit Paraqitje grafike e konceptit Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: imagjinatë e drejtuar Nxënësit njihen me temën e cila shkruhet në tabelë. Ajo u kërkon atyre të mbyllin sytë dhe të imagjinojnë qiellin e natës plot me yje dhe të përshkruajnë pamjen: -- Si duken yjet natën? A kanë ngjyra të ndryshme apo janë me të njëjtën ngjyrë? -- Yjet janë larg apo afër Tokës? Larg apo afër njëri-tjetrit? -- Çdo natë në qiell, shohim të njëjtën pamje yjesh apo pamja ndryshon? Mësuesja nxit diskutimin e nxënësve dhe mirëpritet çdo përgjigje të tyre. Është e rëndësishme që nxënësit të shfaqin interes dhe dëshirë për të mësuar dhe për të folur për temën. Ndërtimi i njohurive: lexim dhe pyetje Mësuesja u kërkon nxënësve të hapin enciklopedinë, në të cilën tregohet harta e yjeve. Nxënësit shohin hartën e yjeve dhe u tërhiqet vëmendja mbi grupet e yjeve që janë të bashkuara me vija. Mësuesja pyet: -- A ekzistojnë me të vërtetë këto vija lidhëse midis këtyre yjeve? -- Përse mendoni se njerëzit i kanë lidhur yjet me vija? -- Për të krijuar grupe yjesh që përfaqësojnë figura simbolike dhe që i ndihmojnë për t’u orientuar. Këto grupe yjesh quhen yjësi. Mësuesja u kërkon nxënësve të shikojnë yjësinë e Orionit, Arushës së Madhe, Dragoit, Demit dhe të shpjegojnë përse njerëzit u kanë vënë këta emra këtyre yjësive. 44
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Pas kësaj veprimtarie, nxënësit lexojnë informacionin e tekstit. Para se të fillojnë, mësuesja shkruan në tabelë dy pyetje, përgjigjet e të cilave nxënësit duhet t’i gjejnë gjatë leximit: -- Si quhet shkenca që merret me studimin e yjeve? Përse ndriçojnë yjet? Pas leximit, nxënësit nënvizojnë paragrafin ku ndodhet përgjigja dhe e lexojnë. Përforcimi: harta e konceptit Nxënësit do të përmbledhin njohuritë që morën në grafikun më poshtë. Yjësia Yjësia është një grupim imagjinar yjesh Yjësia e Demit Yjësia e Orionit Arusha e Madhe Arusha e Vogël Yjësia e Dashit Vlerësimi: Mësuesja vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie: Vizatoni në fletore Arushën e Madhe dhe Arushën e Vogël. Tema 4.4: Dielli dhe ne Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të përshkruajnë cilësitë fizike të Diellit; -- të shpjegojnë nga prodhohet nxehtësia që çliron Dielli; -- të argumentojnë rëndësinë që ka Dielli për Tokën. Fjalë kyç: Diell, njollat e errëta të Diellit, burim i jetës. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Di Diskutim i ideve. Punë me të gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Dua të di Diskutim i ideve. Ndërtim i shprehive studimore. Punë me të gjithë klasën Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Mësova Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: Di Pasi prezantohet tema e mësimit, nxënësit shprehin të gjitha njohuritë që kanë për Diellin. Këto informacione hidhen në tabelë. Pyetja është: -- Çfarë keni mësuar ju deri tani për Diellin? 45
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Di Dua të di Mësova Dielli është një yll. Ai ka nxehtësi shumë të madhe. Ai është i madh. Ka formë sferike. Me dritën dhe ngrohtësinë e diellit bëhet e mundur jeta e gjallesave në Tokë. Ndërtimi i njohurive: dua të di Nxënësit formulojnë pyetje për të marrë më shumë informacion rreth Diellit. Këto pyetje, ata i shënojnë në kolonën e dytë të tabelës. Për të formuluar pyetjet, mësuesja i ndihmon duke i pyetur: -- Çfarë do t’ju interesonte të dinit më shumë rreth Diellit? Nxënësit përgjigjen duke formuluar pyetjet. Di Dua të di Dielli është një yll. Ai ka nxehtësi shumë të madhe. Ai është i madh. Ka formë sferike. Me dritën dhe ngrohtësinë e diellit bëhet e mundur jeta e gjallesave në Tokë. Mësova Pse ndriçon Dielli? Sa herë është Dielli më i madh se Toka? Pse shohim njolla të errëta në sipërfaqen e Diellit? Sa larg Tokës është Dielli? Përse Hëna dhe planetët e tjerë ndriçojnë natën? Pasi janë hedhur pyetjet në tabelë, nxënësit studiojnë tekstin dhe shënojnë me numra 1, 2 ... përgjigjen për çdo pyetje të bërë në libër. Përforcimi: mësova Nxënësit shkruajnë në tabelë përgjigjet që kanë gjetur për pyetjet e bëra. Në fund i lexojnë përgjigjet me zë. Di Dielli është një yll. Ai ka nxehtësi shumë të madhe. Ai është i madh. Ka formë sferike. Me dritën dhe ngrohtësinë e diellit bëhet e mundur jeta e gjallesave në Tokë. Dua të di Mësova Pse ndriçon Dielli? Sa herë është Dielli më i madh se Toka? Pse shohim njolla të errëta në sipërfaqen e Diellit? Sa larg Tokës është Dielli? Përse Hëna dhe planetët e tjerë ndriçojnë natën? Dielli ndriçon nga flakët e djegies së gazeve që e përbëjnë atë. Dielli është 1 300 000 herë më i madh se Toka. Njollat e errëta janë vendet me temperaturë më të ulët në sipërfaqen e Diellit. Dielli është 150 milionë kilometra larg Tokës. Hëna dhe planetët e tjerë ndriçojnë sepse pasqyrojnë dritën që marrin nga Dielli. Detyrë shtëpie: Përshkruani me shkrim situatën imagjinare “Një Tokë pa Diell”. 46
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Tema 4.5: Toka si planet Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të japin të dhëna mbi disa karakteristika të jashtme të planetit Tokë; -- të përshkruajnë formimin e brendshëm të planetit Tokë; -- të shpjegojnë formimin e kontinenteve. Fjalë kyç: planeti Tokë, korja e Tokës, manteli, bërthama, kontinentet. Mjete: enciklopedi për fëmijë, teksti i nxënësit. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Diskutim për njohuritë paraprake Diskutim i ideve Paraqitje grafike Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Lexim me kodim, grupi i ekspertëve Diskutim i ideve Ndërtim i shprehive studimore Punë me grupe Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Paraqitja grafike e informacionit Diskutim i ideve Paraqitje grafike Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: diskutim i njohurive paraprake Shkruhet tema e mësimit dhe pyeten nxënësit: -- Çfarë dini ju për Tokën?. Përgjigjet e nxënësve shkruhen në tabelë: TOKA Ka jetë Ka ujë Rrotullohet rreth Diellit Ka satelitë Është planet Ndërtimi i njohurive: lexim me kodim, grupi i ekspertëve Nxënësit ndahen në grupe me nga 3 vetë. Secilit nga nxënësit e grupit i jepet një numër nga 1-3. Më pas, u thuhet që nxënësit me numrin 1 do të lexojnë informacionin që tregon për të dhënat e përgjithshme të planetit Tokë. Grupi i dytë do të lexojë informacionin që tregon përbërjen e Tokës, grupi i tretë do të lexojë informacionin për krijimin e kontinenteve. Nxënësit punojnë individualisht në grupe dhe shkruajnë informacionet që u kërkohen në fletore. Pasi mbarojnë, nxënësit bashkohen në grupe sipas numrave të punës dhe rishikojnë informacionin e shkruar, për të përcaktuar formulimin më të saktë të tij. Informacioni i shkruar lexohet nga një përfaqësues i secilit grup. 47
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Përforcimi: paraqitja grafike e informacionit Nxënësit paraqesin grafikisht të tri informacionet që morën nëpërmjet studimit. Korja e Tokës përbëhet nga disa pllaka gjigante. Ato lëvizin rreth mantelit. Lëvizja e këtyre pllakave e ka ndarë Tokën në pjesë të mëdha që quhen kontinente. Pllakat, duke lëvizur, përplasen me njëra-tjetrën dhe formojnë malet apo luginat. TOKA Toka është një ndër 9 planetët që rrotullohen rreth Diellit. Ajo duket si një top me ngjyra: blu, i bardhë dhe i gjelbër. Rrotullohet me shpejtësi 107 000 km/orë. Ka ujë, ajër, temperaturë të përshtatshme. Është krijuar rreth 4.6 bilionë vjet më parë. Shtresa e sipërme e saj quhet kore e Tokës 70 % e kores së Tokës është e mbuluar nga uji i deteve dhe i oqeaneve. Shtresa poshtë kores, quhet mantel. Poshtë mantelit ndodhet bërthama. Vlerësimi: Mësuesja vlerëson përgjigjet e nxënësve me notë. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 1 në librin e nxënësit. Tema 4.6: Dita dhe nata Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të tregojnë kohën që i duhet Tokës për një rrotullim të plotë rreth vetes; -- të shpjegojnë formimin e ditës dhe të natës; -- të shpjegojnë përse jo në të gjitha vendet, dita dhe nata nuk janë 12-orëshe, Fjalë kyç: rrotullim i Tokës rreth vetes, dita, nata. Mjetet: një llambë ndriçuese, një top, teksti i nxënësit, enciklopedi për fëmijë. 48
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Parashikimi (nxitja për të nxënë) Punë praktike Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) DDM Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Veprimtaritë e nxënësit Ndërtim i shprehive studimore Diskutim i ideve Diskutim i ideve Nxitje për të përsosur të shkruarin Dy të vërteta - një gënjeshtër Diskutim i ideve Organizimi i nxënësit Punë me të gjithë klasën Punë me klasën Punë individuale Punë individuale Punë me klasën Zhvillimi i mësimit Parashikimi: punë praktike Nxënësit njihen me temën, e cila shkruhet në tabelë. Me marrëveshje, abazhuri i ndezur do të quhet “Dielli”. Ndërsa topi, me marrëveshje, do të luajë rolin e Tokës. Topi vendoset pranë Diellit. Nxënësit pyeten: -- A ndriçohet i gjithë topi nga drita? -- Cila pjesë është e ndriçuar dhe cila jo? -- Në rastin tonë, që e kemi quajtur topin Tokë, a do të ishte e gjithë Toka e ndriçuar njëkohësisht? -- Cila pjesë do të kishte ditën dhe cila do të kishte natën? Pas kësaj faze, mësuesja e rrotullon topin rreth vetes duke imituar rrotullimin e Tokës rreth vetes. U shtron nxënësve pyetjet: -- Përse e rrotullova topin rreth vetes? -- Çfarë ndodhi me pjesën që ishte në errësirë? Po me pjesën që ishte në dritë? Vazhdohet rrotullimi rreth vetes dhe rreth dritës, duke vazhduar imitimin e rrotullimit të Tokës rreth vetes dhe rreth Diellit. Mësuesja shton se Tokës i duhen 24 orë për të bërë një rrotullim të plotë rreth vetes. I pyet nxënësit: -- Dita dhe nata krijohen sepse Toka rrotullohet rreth vetes apo Dielli rreth Tokës? Ndërtimi i njohurive: DDM Pyeten nxënësit se çfarë dinë ani për formimin e ditës e të natës, dhe mënyrës së realizimit të tij. Pas kësaj, mësuesja pyet: -- Përse dita dhe nata nuk janë gjithmonë 12-orëshe? Nxënësit kërkojnë përgjigjen e kësaj pyetjeje në libër dhe pasi e gjejnë përgjigjen, e shkruajnë atë në tabelë. Di Dua të di Mësova Dita dhe nata formohen nga rrotullimi i Tokës rreth boshtit të vet. Përse dita dhe nata nuk janë gjithmonë 12-orëshe? Kjo ndodh për shkak të pjerrtësisë së boshtit të Tokës. 49
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Përforcimi: dy të vërteta - një gënjeshtër Nxënësit përgatisin dy pohime të vërteta dhe një të gënjeshtërt mbi formimin e ditës dhe të natës. Ata i lexojnë pohimet e tyre me zë dhe shokët do të gjejnë cili është pohimi i vërtetë dhe do ta thonë atë. Vlerësimi: Mësuesja vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie: Përshkruani shkurt formimin e ditës dhe të natës. Tema 4.7: Stinët Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të përkufizojnë konceptin e orbitës; -- të tregojnë sa kohë zgjat një rrotullim i plotë i Tokës rreth Diellit; -- të përshkruajnë formimin e stinëve; -- të shpjegojnë kuptimin e solsticit; -- të shpjegojnë kuptimin e ekuinoksit. Fjalë kyç: orbita, rrotullimi i plotë rreth Diellit, stinët, solstici, ekuinoksi. Mjetet: globi, llambë ndriçuese, libri i nxënësit, enciklopedi për fëmijë. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Grafiku i fjalorit Ndërtim i shprehive studimore Paraqitje grafike Punë me të gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Punë praktike Ndërtim i shprehive studimore Diskutim i ideve Punë me të gjithë klasën Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Shkrim i shpejtë Përsosje e shkrimit Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: grafiku i fjalorit Nxënësit njihen me temën, e cila shkruhet në tabelë. Gjithashtu shkruhet në tabelë fjala orbitë. -- A e dini ju se çfarë është orbita? Le ta gjejmë shpjegimin e kësaj fjale në fjalor. (Hapet fjalori dhe shkruhet shpjegimi në tabelë.) 50
  • Libër mësuesi: Dituria 5 SHPJEGIMI I FJALËS NË FJALOR Rruga që përshkon një trup qiellor në hapësirë SISTEM SINONIMI ORBITË rrugë rrethore PËRDORIMI NË FJALI Rruga që Toka përshkon rreth Diellit quhet orbitë. Ndërtimi i njohurive: punë praktike Nxënës të ndryshëm përsërisin përkufizimin e konceptit të orbitës. Mësuesja pyet nxënësit: -- A e dini ju si formohen stinët?. Pret përgjigjet e nxënësve pa dhënë vlerësim mohues dhe vazhdon me eksperimentin. Ndizet llamba dhe vendoset globi pranë saj, në mënyrë që hemisfera veriore të jetë më pranë Diellit. Nxënësit shohin gjithë globin dhe tregojnë se cilat pjesë të tij janë më pranë dhe cilat më larg saj. Ata parashikojnë se çfarë temperaturash do të ketë në këto zona, duke qenë se nuk ndodhen të gjitha njësoj larg Diellit. Nxënësit gjejnë Shqipërinë dhe duke parë largësinë e saj nga Dielli, thonë se çfarë stine do të kishte në këtë moment vendi ynë. Më pas, shkohet në pozicionin tjetër, në të cilin të dyja hemisferat janë të ndriçuara njësoj nga Dielli e më tej në pozicionin kur hemisfera veriore është në një kënd të vogël të kthyer nga Dielli. Në fund, në pozicionin në të cilin të dyja hemisferat ndriçohen njësoj nga Dielli. Gjatë gjithë këtij udhëtimi, nxënësve u tërhiqet vëmendja në sasinë e ndriçimit që merr njëra apo tjetra hemisferë në një moment të caktuar. Ata përshkruajnë atë çka shohin në çdo fazë të rrotullimit. Gjatë kësaj pune, mësuesja shpjegon solsticin e dimrit dhe të verës, ekuinoksin e vjeshtës dhe të pranverës. Pas këtij eksperimenti, mësuesja e përsërit rrotullimin me një top, i cili qëndron drejt, pa pjerrësi. Pyeten nxënësit: -- Çfarë vini re? -- A ndriçohen gjithmonë njësoj të dy pjesët e tij? Pse ndodh kjo gjë me topin? Pse te globi, kjo dukuri ndodhte vetëm dy herë në vit? Çfarë ndryshimi ka globi nga topi? Nxënësit do të venë re pjerrësinë e boshtit të globit si faktorin që krijon stinët. Përforcimi: shkrim i shpejtë Nxënësit përshkruajnë shkurt formimin e stinëve dhe shpjegimin e fjalëve: solstici i dimrit dhe i verës, ekuinoksi i vjeshtës dhe i pranverës. Vlerësimi: Nxënësit vlerësohen me notë për përvetësimin e koncepteve. Detyrë shtëpie: Krahasoni katër stinët, nga: temperatura, bimësia, orët e ditës, gjatësia e hijes. 51
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Tema 4.8: Hëna Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të rendisin disa karakteristika të Hënës; -- të shpjegojnë çfarë janë njollat e errëta të Hënës; -- të japin shembuj të përpjekjeve të njeriut për të njohur Hënën. Fjalë kyç: kratere, meteorë, astronaut. Mjete: “Enciklopedi për fëmijë”, teksti i nxënësit, pamje të Hënës. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Diskutim për njohuritë paraprake Paraqitje grafike Diskutim i ideve Punë me të gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Mbajtja e strukturuar e shënimeve Ndërtim i shprehive Studimore Diskutim i ideve Paraqitje grafike Punë me të gjithë klasën Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Diagrami i Venit Përsosje e shkrimit Paraqitje grafike Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: diskutim i njohurive paraprake Nxënësit njihen me temën, e cila shkruhet në tabelë. U kërkohet të thonë gjithçka që dinë mbi Hënën. Informacionet e tyre shkruhen në tabelë. HËNA është më e ndriçon ka njolla ka formë Satelit i vogël se Toka të errëta sferike Tokës Ndërtimi i njohurive: mbajtja e strukturuar e shënimeve Mësuesja kërkon që, duke studiuar tekstin, nxënësit t’u përgjigjen këtyre kërkesave: karakteristikat e Hënës, njollat e errëta të Hënës, studimi i Hënës nga njeriu. 52
  • Libër mësuesi: Dituria 5 KARAKTERISTIKAT E HËNËS Hëna rrotullohet rreth Tokës dhe rreth Diellit. Një ditë-natë e saj është sa 27 ditë e Tokës. Nuk ka as ajër, as ujë, pra nuk ka as jetë. Forca tërheqëse e saj është shumë e vogël. Hëna ndriçon për shkak të pasqyrimit të rrezeve të Diellit NJOLLAT E ERRËTA TË HËNËS Shkëmbinjtë janë llavë e ngrirë, Ndërsa gropat janë kratere të vullkaneve, të shkaktuara edhe nga rënia e meteorëve. HËNA STUDIMI I HËNËS Në vitin 1600, shkencëtari italian Galileo Galilei vëzhgoi Hënën me teleskop. Njeriu zbriti në Hënë në vitin 1969, me anije kozmike. Nxënësit duhet të lexojnë tekstin dhe të shkruajnë informacionin sipas këtyre tri kërkesave. Punohet në dyshe. Përforcimi: diagrami i Venit Nxënësit do të gjejnë të përbashkëtat dhe ndryshimet mes Hënës dhe Tokës. TË PËRBASHKËTAT TOKA planet ka ujë, ajër, jetë trupa qiellorë rrotullohen rreth vetes dhe rreth Diellit HËNA satelit s’ka ajër, ujë, jetë Vlerësimi: Mësuesja vlerëson nxënësit me notë për gjetjen dhe nxënien e informacionit. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 1 i librit të nxënësit. 53
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Tema 4.9: Fazat e Hënës Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të tregojnë se çfarë janë fazat e Hënës; -- të emërtojnë fazat e Hënës; -- të përshkruajnë formimin e fazave të Hënës. Fjalë kyç: fazat e Hënës, Hënë e plotë, Hënë e re, çerek hëne. Mjetet: dritë e fortë, që do të luajë rolin e Diellit; një top i madh në rolin e Hënës. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Imagjinatë e drejtuar Diskutim i ideve Punë me të gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Punë praktike Ndërtim i shprehive studimore. Diskutim i ideve Punë me të gjithë klasën Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Turi i galerisë Përsosje e shkrimit Paraqitje grafike Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: imagjinatë e drejtuar Nxënësit njihen me temën, e cila shkruhet në tabelë. U kërkohet nxënësve të japin ndonjë informacion në lidhje me temën. Pasi kanë dhënë disa mendime, kërkohet që ata të rikujtojnë pamjet e Hënës. Nxënësit pyeten: -- A është Hëna gjithmonë në të njëjtën formë? -- Çfarë formash merr ajo në kohë të ndryshme? Mësuesja i përmbledh mendimet e nxënësve duke thënë se ndryshimi i vazhdueshëm i formës së Hënës përbën dhe fazat e saj. Ndërtimi i njohurive: punë praktike Nëpërmjet kësaj pune praktike, nxënësit do të shohin konkretisht se si formohen fazat e Hënës. Puna do të kryhet sipas këtyre hapave: 1. Hëna e plotë Një nxënës, i zgjedhur nga mësuesja, do të ulet midis elektrikut të dorës dhe topit. E gjithë faqja e topit, e cila ndodhet përballë nxënësit, do të jetë e ndriçuar, siç është Hëna e plotë. 2. Gjysmëhëna Një nxënës tjetër, do të lëvizë topin në të majtë të tij dhe do të kthehet me fytyrë nga topi. Të tjerët do të shohin se vetëm gjysma e topit do të jetë në dritë, siç është gjysmëhëna. 54
  • Libër mësuesi: Dituria 5 3. Hëna në rritje Një nxënës tjetër do të lëvizë topin pothuajse midis vetes dhe elektrikut të dorës. Pjesa më e madhe e topit do të jetë në hije. Të tjerët do të shohin vetëm një pjesë të vogël të topit, siç është Hëna në rritje. Nxënësit bëjnë një përmbledhje me të fazave nëpër të cilat kalon Hëna, duke i përshkruar ato. Përforcimi: turi i galerisë Nxënësit do të vizatojnë fazat e Hënës dhe do t’i emërtojnë ato. Punimet e tyre do të ekspozohen në ambientet e klasës dhe do të vlerësohen nga shokët dhe nga mësuesja. Tema 4.10: Eklipsi Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të përkufizojnë konceptin e eklipsit; -- të shpjegojnë si ndodh eklipsi i Hënës; -- të shpjegojnë si ndodh eklipsi i Diellit. Fjalë kyç: eklips, eklips i pjesshëm, eklips i plotë, eklips i Diellit, eklips i Hënës. Mjete: “Enciklopedia për fëmijë”, teksti i nxënësit, foto të llojeve të ndryshme të eklipseve, burim drite (projektor ose dritë e fortë), top tenisi, glob, shtizë. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Grafiku i fjalorit Diskutim i ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Grafiku linear kohor Ndërtim i shprehive studimore. Diskutim i ideve Punë me klasën Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Punë praktike Përsosje e shkrimit Paraqitje grafike Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: grafiku i fjalorit Mësuesja shkruan temën në tabelë dhe pyet nxënësit nëse e dinë kuptimin e fjalës “eklips”. Pasi merren mendimet e nxënësve bëhet studimi i fjalës në fjalor. 55
  • Libër mësuesi: Dituria 5 SHPJEGIMI I FJALËS NË FJALOR Errësimi i përkohshëm i një trupi qiellor prej një trupi tjetër qiellor. SINONIMI errësim EKLIPS PËRDORIMI NË FJALI Eklipset ndodhin kur Dielli, Toka dhe Hëna janë në vijë të drejtë. Nxënësit mund të japin shembuj të tjerë me përdorimin e fjalës “eklips”. Ndërtimi i njohurive: grafiku linear kohor Mësuesja shkruan në tabelë pyetjet: -- Si krijohet eklipsi i Hënës? -- Si krijohet eklipsi i Diellit? Nxënësit lexojnë në libër për të gjetur informacionin dhe pasi përgjigjen me zë, plotësojnë grafikët si më poshtë: Mësuesja vizaton në tabelë grafikët: Dielli Toka Hëna Eklipsi i Hënës Dielli Toka Hëna Eklipsi i Diellit Përforcimi: punë praktike Zhvillimi i punës: Topi i tenisit do të përfaqësojë Hënën; globi Tokën dhe burimi i dritës, Diellin. 1. Do të vendoset topi i tenisit (Hëna) në një shtizë. 2. Do të lëvizet topi i tenisit (Hëna) rreth globit. 3. Gjatë rrotullimit të topit të tenisit (Hënës) rreth globit, do të vihen re vendndodhjet e tyre, që krijojnë modelin e eklipsit të burimit të dritës (Diellit). 4. Të vendosen objektet në mënyrë të tillë që të realizohet eklipsi i Hënës. 5. Të emërtohen pozicionet e secilit. 6. Të përsëritet veprimtaria, duke treguar eklipset e pjesshme të Diellit dhe të Hënës. Vlerësimi: Mësuesja vlerëson nxënësit me notë për punën e kryer dhe nxënien e koncepteve të reja. Detyrë shtëpie: Përshkruani eklipsin e plotë të Diellit dhe të Hënës. 56
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Tema 4.11: Tërmetet Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të tregojnë se çfarë është tërmeti; -- të tregojnë njësinë matëse me të cilën matet forca e tërmetit; -- të përshkruajnë procesin e shkaktimit të tërmetit; -- të emërtojnë elementet përbërëse të tërmetit. Fjalë kyç: tërmet, epiqendër, vatër e tërmetit, valet e tërmetit, sizmolog, sizmologji, sizmograf, shkalla Rihter. Mjetet: libri i nxënësit, pamje me pasojat e tërmetit. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Diskutimi i drejtuar Diskutim i ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Pyetja sjell pyetjen Ndërtim i shprehive studimore. Diskutim i ideve Punë me klasën Punë individuale Përsosje e shkrimit Paraqitje grafike Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Zhvillimi i mësimit Parashikimi: diskutim i drejtuar Shkruhet tema në tabelë. Nxënësve u kërkohet të shpjegojnë kuptimin e fjalës dhe të japin përvoja personale ose të para në TV të një tërmeti. Ndërtimi i njohurive: pyetja sjell pyetjen Mësuesja shkruan disa pyetje në tabelë: Çfarë po mësoj? Çfarë mësova rreth kësaj teme? Marrëdhënia shkak pasojë e mundshme Çfarë është tërmeti? Si shkaktohen tërmetet? Si quhen elementet studimore të një tërmeti? Me çfarë njësie matëse matet forca e tërmetit? Si quhet aparati që mat forcën e tërmetit? Si quhen personat që merren me studimin e tërmetit? Tërmetet janë dukuri natyrore që shkaktojnë lëkundje të një pjese të kores së Tokës, si rezultat i zhvendosjeve të masave të mëdha shkëmbore ose lëvizje vullkanike. Përplasja e pllakave tektonike, të cilat janë vazhdimisht në lëvizje, shkakton një presion të lartë i cili e dredh ose e çan tokën. Në një tërmet dallojmë vatrën, epiqendrën, valën e tërmetit. Tërmeti matet me shkallë Rihter. Aparati që mat forcën e tërmetit quhet sizmograf. Personat që merren me studimin e tërmetit quhen sizmologë. Shkaku/përplasja e pllakave tektonike; pasoja/tërmeti. 57
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Nxënësit do të studiojnë tekstin për t’iu përgjigjur pyetjeve. Leximi bëhet individual, ndërsa plotësimi i përgjigjeve në dyshe. Përforcimi: rrjeti i diskutimit Çështja që do të shtrohet për diskutim është: A mund të mbrohet njeriu nga tërmeti? Po Pse? Jo Klasa do të ndahet në dy grupe: ata që do të thonë “Po, mund të mbrohet” dhe do ta argumentojnë atë dhe në grupin e atyre që do të thonë “Jo” dhe do ta argumentojnë përgjigjen e tyre. Vlerësimi: Mësuesja vlerëson me notë përgjigjet e nxënësve. Detyrë shtëpie: Vizato skicën e një tërmeti. Tema 4.12: Dëmet dhe mbrojtja nga tërmetet Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësi duhet të jenë të aftë: -- të emërtojnë zonat me aktivitetin më të lartë sizmik në botë dhe në Shqipëri; -- të tregojnë pasojat që shkaktojnë tërmetet; -- të listojnë masat mbrojtëse që mund të merren ndaj tërmeteve. Fjalë kyç: zona sizmike, tsunami. Mjetet: libri i nxënësit, fotografi me pamje të pasojave të tërmeteve. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Di Diskutim i ideve Punë me të gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Dua të di Ndërtim i shprehive studimore. Diskutim i ideve Punë me të klasën Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Mësova Përsosje e shkrimit Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: Di Shkruhet tema e mësimit në tabelë. Mësuesja u rikujton nxënësve veprimtarinë që kryen orën më parë mbi temën nëse njerëzit mund të mbrohen nga tërmetet ose jo. Ajo i fton nxënësit të studiojnë informacionet e reja që do të marrin nga tema e ditës. 58
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Mësuesja i fton nxënësit të plotësojnë kolonën e parë të tabelës DDM me informacionet që kanë mbi tërmetet. Di Dua të di Mësova Tërmetet janë fenomene natyrore që shkaktojnë lëkundje të një pjese të kores së Tokës, si rezultat i zhvendosjeve të masave të mëdha shkëmbore ose lëvizje vullkanike. Përplasja e pllakave tektonike të cilat janë vazhdimisht në lëvizje shkakton një presion të lartë i cili krijo dridhje ose çan tokën. Në një tërmet dallojmë vatrën, epiqendrën, valën e tërmetit. Tërmeti matet me shkallë Rihter. Aparati që mat forcën e tërmetit quhet sizmograf. Personat që merren me studimin e tërmetit quhen sizmologë. Ndërtimi i njohurive: Dua të di Mësuesja shkruan pyetjet për të cilat nxënësit kërkojnë përgjigje në tabelë dhe kërkon që nxënësit të lexojnë me qëllimin për t’iu përgjigjur këtyre pyetjeve. Përgjigjet nxënësit i thonë me zë dhe më pas i shkruajnë në tabelë në kolonën e tretë. Di Dua të di Tërmetet janë fenomene natyrore që shkaktojnë lëkundje të një pjese të kores së Tokës, si rezultat i zhvendosjeve të masave të mëdha shkëmbore ose lëvizje vullkanike. Përplasja e pllakave tektonike të cilat janë vazhdimisht në lëvizje shkakton një presion të lartë i cili krijo dridhje ose çan tokën. Në një tërmet dallojmë vatrën, epiqendrën, valën e tërmetit. Tërmeti matet me shkallë Rihter. Aparati që mat forcën e tërmetit quhet sizmograf. Personat që merren me studimin e tërmetit quhen sizmologë. Mësova Cilat janë zonat me aktivitet më të lartë sizmik në botë dhe në Shqipëri? Çfarë dëmesh shkakton tërmeti? Cilat janë masat që mund të marr për të pakësuar pasojat e tërmetit? Përforcimi: Mësova Nxënësit plotësojnë përgjigjet e pyetjeve të bëra në kolonën e fundit të tabelës. 59
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Di Tërmetet janë fenomene natyrore që shkaktojnë lëkundje të një pjese të kores së Tokës, si rezultat i zhvendosjeve të masave të mëdha shkëmbore ose lëvizje vullkanike. Përplasja e pllakave tektonike të cilat janë vazhdimisht në lëvizje shkakton një presion të lartë i cili krijo dridhje ose çan tokën. Në një tërmet dallojmë vatrën, epiqendrën, valën e tërmetit. Tërmeti matet me shkallë Rihter. Aparati që mat forcën e tërmetit quhet sizmograf. Personat që merren me studimin e tërmetit quhen sizmologë. Dua të di Mësova Cilat janë zonat me aktivitet më të lartë sizmik në botë dhe në Shqipëri? Çfarë dëmesh shkakton tërmeti? Cilat janë masat që mund të marr për të pakësuar pasojat e tërmetit? Zonat me aktivitet më të lartë sizmik, janë zonat rreth Oqeanit Paqësor, si pjesa perëndimore e Amerikës Veriore, Japonia, Rusia Lindore, Kina, Azia Juglindore. Zonat sizmike në Shqipëri janë Tepelenë – Gjirokastër Dibër, Shkodër Mësuesja vlerëson me notë dhe me shprehje motivuese përgjigjet me gojë dhe me shkrim të nxënësve. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 1 në libër. Tema 4.13: Vullkanet Objektivat: Në fund të mësimit nxënësi duhet të jenë të aftë: -- të tregojnë se çfarë është vullkani; -- të emërtojnë elementet përbërëse të vullkanit; -- të tregojnë faktorët që shkaktojnë shpërthimin e vullkanit; -- të emërtojne vullkanet sipas aktivitetit të tyre. Fjalë kyç: ullkan, magmë, oxhak , krater, vullkan aktiv, vullkan i fjetur, vullkan i shuar. Mjetet: enciklopedi për fëmijë, teksti i nxënësit, fotografi me shpërthime vullkanike. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Lexim dhe pyetje Diskutim i ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Organizues grafik informacionit Ndërtim i shprehive studimore. Diskutim i ideve Paraqitje grafike Punë me klasën Punë individuale Punë në dyshe Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) 60 Strategjitë mësimore Shkrim i shpejtë Përsosje e shkrimit Punë individuale
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Zhvillimi i mësimit Parashikimi: lexim dhe pyetje Mësuesja lexon këtë fragment nga teksti dhe kërkon nga nxënësit të dëgjojnë me shumë vëmendje: Papritur, maja e një mali shpërthen. Një top i zjarrtë ngrihet në ajër. Re të errëta, copa dheu dhe hiri mbulojnë qiellin. Lumenj zjarri zbresin nga mali. Si mendoni ju nxënës, përse maja e malit po shpërthen, përse po ngrihet një top i zjarrtë në ajër dhe copat e dheut e të hirit po mbulojnë dheun? Çfarë po ndodh aty? Nxënësit japin përgjigjet e veta dhe pas kësaj u kërkohet ta përshkruajne ata me fjalët e librit shpërthimin e një vullkani. Ndërtimi i njohurive: organizues grafik i informacionit Nxënësit udhëzohen të lexojnë në libër për të mbledhur këtë lloj informacioni: Çfarë është vullkani? Kush e shkakton atë? Cilët janë elementet përbërëse të një vullkani? Cilat janë emërtimet e vullkaneve? Nxënësit gjejnë dhe përgjigjen për informacionin e kërkuar me zë dhe më pas e paraqesin në mënyrë grafike. Kush e shkakton atë? përplasjet dhe çarjet e pllakave tetonike Cilat jane emërtimet e vullkaneve? Vullkane aktive, të fjetura, të shuara. VULLKANET Cilat janë elementet përbërëse të një vullkani? Magma, dhoma e magmës, oxhaku, llava, krateri Çfarë është vullkani? Vullkanet janë përplasjet e çarjet e pllakave tektonike, si pasojë e të cilave krijohen rrugë për të dalë jashtë produktet e aktivitetit magmatik: tymra, gazra, hi, avull dhe llavë. Përforcimi: shkrim i shpejtë Të shkruajnë zonat me të prekura nga vullkanet në botë dhe emrat e vullkaneve më të fuqishëm në botë. Mësuesja vlerëson nxënësit me notë për përvetësimin e informacionit. Detyrë shtëpie: Vizatoni një vullkan. 61
  • Libër mësuesi: Dituria 5 KAPITULLI 5: TINGULLI Tema 5.1: Në botën e tingujve Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të përkufizojnë konceptin e tingullit; -- të prodhojnë tinguj me mënyra të ndryshme; -- të shpjegojnë si formohet zëri i njeriut. Fjalë kyç: tingulli, zëri, kordat zanore, burimi i tingullit. Mjetet e punës: shishe, një vizore, kopsa, tavolinë, çekiç, tenxhere. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Mendo - krijo diskuto Diskutim i ideve Punë me të gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Punë praktike Ndërtim i shprehive studimore. Diskutim i ideve Punë me klasën Punë individuale Punë në dyshe Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Përvijim i të menduarit Paraqitje grafike Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: mendo - krijo - diskuto Shkruhet tema në tabelë. Nxënësit japin mendimin e tyre rreth kuptimit të fjalës “tingull”. U kërkohet nxënësve që të imitojnë zëra dhe tinguj dhe zhurma të ndryshme: sirenën e ambulances, sirenën e makinës së policisë, zërin e foshnjës që qan, cicërima e zogut, zilen e telefonit, trokitjen në derë, zilen e mbarimit të orës së mësimit, tingullin e një kitare, tingujt e violinës, zëra kafshësh, zhurmën që lëshon banka kur goditet, zhurmën e motorit të makinës, zhurmën e avionit etj. Nxënësit tregojnë se me cilën shqisë i perceptojnë ata tingujt dhe çfarë rëndësie ka për ta dëgjimi i tingujve (marrin informacion dhe përcaktojnë sjelljen si përgjigje ndaj këtij informacioni). Ndërtimi i njohurive: punë praktike Nxënësit gjatë punëve praktike do të shohin që tingujt prodhohen nga dridhja e trupave që i lëshojnë ato. Provë 1: Nxënësit ngjeshin me forcë fundin e një vizoreje të gjatë mbi një tavolinë dhe i japin një goditje të lehtë anës tjetër. Mësuesja pyet: “Çfarë ndodh me vizoren? Afrojeni veshin afër vizores. 62
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Çfarë do dëgjoni? Ndryshojeni gjatësinë e pjesës së lirë të vizores dhe përsëriteni veprimin. Çfarë vini re? A ndryshon lëkundja e vizores? A ndryshon tingulli që dëgjohet? Tingulli ndryshon kur lëkundja është e shpejtë apo e ngadaltë? Provë 2: Nxënësit vendosin ca kopsa në një tavolinë. Ata e godasin tavolinën me grusht. Kopsat do të lëvizin lart e poshtë për shkak të dridhjeve që bën tavolina kur e godasim. Njëkohësisht dëgjohet edhe zhurma e goditjes. Kjo prodhohet nga dridhja e tavolinës nga goditja. Provë 3: Nxënësit fryjnë horizontalisht në grykën e një shisheje, do të dëgjojnë një tingull. Në këtë rast, është ajri brenda shishes që dridhet dhe që prodhon zë. Nëse në shishe shtiem sasi të ndryshme uji, pra e ndryshojmë sasinë e ajrit në të, edhe tingulli ndryshon. Të njëjtën gjë vumë re tek vizorja, kur e ndryshuam gjatësinë. Kjo vërtetohet me faktin se dridhja e ajrit është burimi i tingullit. Provë 4: Nxënësit do të prekin pak fytin me dorë dhe nxjerrin zë. Do të ndiejnë dridhje të lehta në gishta. Mësuesja shpjegon (duke treguar foton e organit të zërit tek njeriu), që brenda fytit ndodhen kordat zanore (disa fije muskujsh). Kur flasim ose kur këndojmë, kordat zanore dridhen nga veprimi i ajrit, i cili del nga mushkëritë duke prodhuar tinguj (zë). Tingulli (zëri) ndryshon nëse kordat dridhen më shpejt apo më ngadalë. Përforcimi: përvijim i të menduarit Nxënësit paraqesin në mënyrë grafike përfundimet që nxorrën nga provat e bëra. BURIMI I TINGULLIT telat e veglave muzikore, kordat e zërit, vizorja, llastiku guri, druri, motori i makinës, avioni trupa elastike trupa joelastikë PRODHOJNË TINGUJ Valët zanore që prodhohen nga dridhjet e ajrit të shkaktuara nga lëkundjet e një trupi. ZHURMA Valë zanore joperiodike që shkaktohen nga dridhjet e ajrit si pasojë e lëkundjeve të një trupi. Mësuesja bën vlerësimin e përvetësimit të njohurive dhe koncepteve mbi tingullin. Dëtyrë shtëpie: Ushtrimi 1 në libër. 63
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Tema 5.2: Përhapja e tingullit Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të tregojnë si kryhet përhapja e tigullit në ajër; -- të shpjegojnë si përhapet tigulli në trupat e ngurtë dhe në trupat e lëngët; -- të argumentojnë rëndësinë e ajrit në përhapjen e tingullit. Fjalë kyç: tingull, valë zëri, dridhje, molekulat e ajrit, transport ngacmimi, përhapje gjatësore. Mjetet: kuti konservash dhe një fije teli, teksti i nxënësit. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Punë praktike Diskutim i ideve Punë me të gjithë klasën Punë në dyshe Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Dil rrotull - fol rrotull Ndërtim i shprehive studimore. Diskutim i ideve Punë me klasën Punë në dyshe Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Pyetja sjell pyetjen Paraqitje grafike Punë individuale Punë në dyshe Zhvillimi i mësimit Parashikimi: punë praktike Kjo punë praktike do të bëhet me qëllim që nxënësit të mësojnë që zëri përhapet jo vetëm në ajër, por edhe tek trupat e ngurtë. Për këtë, ndërtohet një telefon me dy kanaçe koka-kole dhe një spango. Spango do të futet në kanaçet nëpërmjet vrimave që do të hapet në to. Spango do të jetë trupi i ngurtë që do të përcjellë tingullin. Puna do të zhvillohet në grupe dyshe. Ndërtim njohurish: dil rrotull - fol rrotull Për të parë si funksionon telefoni që nxënësit ndërtuan, duhet të dalin në oborr dhe dy nxënësit që mbajnë në duar kanaçet, duhet të jenë aq larg nga njëri-tjetri sa të mos dëgjohet nëpermjet ajrit ajo që thonë. Fëmijët e provojnë dyshe-dyshe telefonin, njëri duke folur dhe tjetri duke e mbajtur në vesh kanaçen. Më pas, nxënësi tregon se ëfarë tha shoku nga ana tjetër e telefonit. Nxënësi që foli do të konfirmojë atë që ka degjuar shoku. Nxënësit nxjerrin përfundimin që zëri përhapet dhe në trupa të ngurtë. Përforcimi: pyetja sjell pyetjen Mësuesja u shkruan në tabelë nxënësve pyetjet: A përhapet tigulli në ujë? A përhapet tingulli në mungesë të ajrit? Në cilat lëndë përhapet më shpejt tingulli? 64
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Nxënësit lexojnë informacionin e tekstit me qëllimin që të gjejnë aty përgjigjet për pyetjet. Pasi që i gjejnë i thonë ato me zë dhe i shënojnë në tabelën si më poshtë. Çfarë po mësoj? Çfarë mësova Lidhja e mundshme shkakpasojë 1. Shkaku /mungesë ajri; pasoja/tingulli nuk përhapet Tingulli nuk përhapet në mungesë A përhapet tingulli në mungesë të 2.Shkaku/prania e ujit; të ajrit ajrit? pasoja/delfinët dëgjojnë tingujt e Tingulli përhapet në ujë. A përhapet tingulli në ujë? njëri-tjetrit Tingulli përhapet me shpejt në Në cilat lëndë përhapet më shpejt 3.Shkaku/lënda e ngurtë; lëndët që kanë dendësi të madhe, tingulli? pasoja/dëgjojmë zhurmën e pra në trupat e ngurtë. trenit tek shinat, ndërkohë që ai është shumë larg Mësuesja vlerëson nxënësit me note për përvetësimin e njohurive të reja. Detyrë shtëpie: të gjejnë elementin që bën të mundur përhapjen e tingujve në ajër, trupa të lëngët dhe trupa të ngurtë dhe ta shkruajne atë në fletore. tingulli përhapet ne ajër trupa të ngurtë trupa të lëngët prej molekulave të ajrit prej molekulave te trupit të ngurtë prej molekulave të trupit të lëngët Tema 5.3: Vetitë e tingullit Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësi duhet të jenë të aftë: -- të dallojnë tingujt nga njëri-tjetri; -- të shpjegojnë përse tingujt nuk janë të njëjtë me njëri-tjetrin; -- të emërtojnë karakteristikat e tingullit. Fjalë kyç: tingull i fortë, tingull i lartë, tingull i dobët. Mjetet: burime tingujsh të ndryshëm, libri i nxënësit, kasetë me regjistrime tingujsh, zërash, zhurmash të ndryshme. 65
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Diskutim i drejtuar Diskutim i ideve Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Shënime mbi shënime Ndertim i shprehive studimore. Diskutim i ideve. Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Dy të vërteta - një gënjeshtër Diskutim i ideve Organizimi i nxënësit Punë me të gjithë klasën Punë në dyshe Punë në dyshe Punë individuale Punë me të gjithë klasën Zhvillimi i mësimit Parashikimi: diskutim i drejtuar Shkruhet tema në tabelë dhe nxënësit nxiten të kuptojnë se përse tingujt ndryshojnë nga njëritjetri. Nxënësit dëgjojnë tinguj të ndryshëm nga një kasetë që përdoret për edukimin muzikor dhe gjejnë se ç’lloj tingujsh janë ata. Mësuesja i pyet: “A ishin këta tinguj të njëjtë me njëri-tjetrin? Çfarë do të ndodhte sikur të gjithë tingujt të ishin njësoj? Pse tingujt ndryshojnë nga njëri-tjetri?”. Përgjigjet shkruhen në tabelë. të ëmbël të egër të trashë të trashë të butë të ngjirur Tingujt ndryshojne sepse janë të fortë të hollë të egër të dobët Ndërtimi i njohurive: shënime mbi shënime Nxënësit dinë të lexojnë informacionin e tekstit dhe gjatë leximit do të përdorin këta numra për kodimin e informacionit: numrin 1, për fjalën tingull; numrin 2, për llojet e tingujve dhe numrin 3, për karakteristikat e llojeve të tingujve. Puna zhvillohet në grupe dyshe dhe nxënësit ndihmohen me këto pyetje: -- Për çfarë flet ky mësim? -- Për tingullin. -- Shenojeni fjalen tingull me 1 -- Sa lloje tingujsh janë? -- Janë 3 lloje tingujsh . -- Shënojini që të tre me numrin 2. -- Cilat janë karakteristikat e secilit lloj tingulli? -- Janë: i fortë, i butë, i lartë, i ulët, i trashë, e ngjirur, i ëmbël, i egër -- Shënojini të gjitha këto me 3. 66
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Pasi kanë mbaruar, nxënësit do të dorëzojnë këtë detyrë: Tingulli 1. Fortësia: a. i dobët b. i fortë 2. Lartësia: a. i hollë b. i trashë 3. Ngjyra: a. i ngjirur, b. i egër c. i ëmbël Përforcimi: dy të vërteta - një gënjeshtër Nxënësit do të shkruajnë dy pohime të vërteta dhe një të gënjeshtërt në lidhje me konceptet që u diskutuan gjatë orës së mësimit. Ata do t’i lexojnë këto pohime dhe shokët do të gjejnë pohimin e gënjeshtërt. Mësuesja vlerëson nxënësit për përvetësimin e informacionit të ri dhe përgjigjet e tyre me notë. Detyre shtëpie: Ushtrimi 1 në librin e nxënësit. Tema 5.4: Jehona Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të shpjegojnë dukurinë e jehonës; -- të ilustrojnë me shembuj dukurine e jehonës; -- të japin shembuj të përdorimit të dukurisë së jehonës. Fjalë kyç: jehonë, pasqyrim, eko. Mjetet: enë për të mbajtur ujin, guralecë, libri i nxënësit. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Parashikimi (nxitja për të nxënë) Punë praktike Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Harta e konceptit Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Mendo - puno në dyshe - shkëmbe mendime Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Diskutim i ideve Ndërtim i shprehive studimore. Diskutim i ideve. Paraqitje grafike Punë me të gjithë klasën Punë në grupe Punë me klasën Punë në dyshe Të nxënit në bashkëpunim Punë individuale Punë në dyshe 67
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Zhvillimi i mësimit Parashikimi: punë praktike Shkruhet tema në tabelë. Nxënësit japin mendime të ndryshme në lidhje me kuptimin e fjalës “jehonë” dhe shembuj nga ekperienca e vet. Për të parë efektin e pasqyrimit mbi të cilin realizohet jehona, klasa do të ndahet në grupe. Puna fillon me një prove të tillë: Merret një enë me ujë. Nxënësit hedhin në të një guralec. Mësuesja i pyet: Çfarë do të vini re? A krijohen valë rrethore? Po, do të vini re krijimin e valëve rrethore, të cilat përhapen deri në buzët e enës. Pasi takojnë enën, valët rikthehen, pra pasqyrohen. Madje, ato rikthehen (pasqyrohen) edhe kur hasin një pengesë çfarëdo në rrugën e tyre. Mësuesja pyet nxënësit se çfarë është pasqyrimi duke u mbështetur në këtë provë që u bë. Ndertimi i njohurive: harta e konceptit Nxënësit lexojnë paragrafin e tekstit ku jepet koncepti i jehonës dhe më pas ajo i pyet nxënësit: A mund të më thoni se çfarë lidhjeje ka jehona me pasqyrimin? Çfarë është jehona? Më pas lexohen paragrafët e tjerë nga nxënësit dhe mësuesja pyet: cilat kafshë përdorin jehonën për t’u orientuar? Mund të përshkruani si e realizon lakuriqi i natës këtë? Ku ka gjetur përdorim dukuria e jehonës? Çfarë mjetesh që shfrytëzojnë dukurinë e jehonës, ka ndërtuar njeriu? Nxënësit përgjigjen dhe më pas plotësohet grafiku i konceptit JEHONA Valët e zërit, të rikthyera përsëri në veshin tonë prej pengesave që kanë hasur, quhen jehonë. Kafshët që përdorin jehonën Mjetet ku përdoret jehona Lakuriqi i natës thellesinë e detit nëndetëset eko aparatura për të matur Përforcimi: mendo - puno në dyshe - shkëmbe mendime Nxënësit do të punojnë në grupe dyshe për t’i dhënë përgjigje ushtrimeve në libër. Si fillim do të punojnë në dyshe e më pas do t’i ndërrojnë librat për të korrigjuar punën e shokut. Të dy nxënësit bien dakord për përgjigjen më të saktë. Përgjigjet e punëve i lexojnë me zë. Mësuesja vlerëson nxënësit për përvetësimin e njohurive dhe koncepteve të reja me notë dhe shprehje motivuese. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 2 në libër. 68
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Tema 5.5: Tingujt muzikorë Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të dallojnë tingujt muzikorë nga zhurmat; -- të tregojnë si formohet muzika; -- të tregojnë cila pjesë e veglës muzikore e krijon tingullin. Fjalë kyç: muzikë, harmoni, vegla muzikore. Mjete: kasetë e edukimit muzikor me melodi nga vegla të ndryshme muzikore, teksti i nxënësit. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Dëgjim, mendim i drejtuar Diskutim i ideve Ndërtim i shprehive studimore. Punë me gjithë klasën Punë në grupe Diskutim i ideve. Paraqitje grafike Punë me klasën Punë në dyshe Të nxënit në bashkëpunim Punë individuale Punë në dyshe Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Lexim, përmbledhje në dyshe Mendo - puno në dyshe - shkëmbe mendime Zhvillimi i mësimit Parashikimi: dëgjim, mendim i drejtuar Shkruhet tema në tabelë. Nxënësit do të dëgjojnë nëpërmjet një kasete ose CD-je melodi, tinguj dhe zhurma. Ata do të shprehin përjetimin e vet emocional pasi t’i kenë dëgjuar. Mësuesja i pyet se çfare i bën të dallueshëm dhe të ndryshëm tingujt muzikorë nga zhurmat. Nxënësit lihen të shprehin mendimet e veta. Ndërtimi i njohurive: lexim, përmbledhje në dyshe Nxënësit do të studiojnë tekstin me paragrafe dhe në grupe dyshe. Mësuesja vendos nga një numër për secilin nxënës të grupit: numri 1 dhe numri 2. Nxënësi me numër 1 fillon leximin dhe bën një përmbledhje të paragrafit të parë, ndërkohë nënësi me numrin 2, formulon një pyetje në lidhje me këtë paragraf. Nxënësi me numrin 1 i përgjigjet pyetjes dhe të dy vendosin se cila është përgjigja më e mirë. Kështu vazhdohet dhe për paragrafët e tjerë. Në fund, mësuesja kërkon të lexohen pyetjet dhe të jepen përgjigjet për to nga nxënësit. Përforcimi: mendo puno - në dyshe - shkëmbe mendime Nxënësit do të plotësojnë tabelën e ushtrimit 1 në libër. Për këtë, ata do të punojnë si fillim individualisht, e më pas do të korrigjojnë njëri - tjetrin për të gjetur përgjigjen e saktë. 69
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Përgjigjet lexohen me zë nga nxënësit. Mësuesja vlerëson me notë nxënësit për përvetësimin e koncepteve dhe njohurive të reja. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 2 në libër. Tema 5.6: Ritme me tinguj të ndryshëm Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të përshkruajnë prodhimin e tingullit nga disa vegla muzikore; -- të skicojnë pajisje që prodhojnë tinguj të ndryshëm; -- të prodhojnë pajisje që prodhojne tinguj. Fjalë kyç: vegla muzikore, ksenofon, lodër muzikore. Mjete: kuti këpucësh, pineska, llastiqe të hollë, gozhdë, tub metali, llastiqe. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Punë praktike Diskutim i ideve Ndërtim i shprehive studimore. Punë me gjithë klasën Punë në grupe Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Punë praktike Diskutim i ideve. Ndertim i shprehive studimore. Punë me klasën Punë në grupe Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Shkrim i shpejte Persosja e shkrimit Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: punë praktike Nxënësit do të ideojnë, modifikojnë dhe prodhojnë vegla të cilat do të nxjerrin tinguj. Ata do të ndahen në grupe dhe do të fillojnë me punën e parë. Marrin dy lapsa dhe i lidhin në të dyja anët e një kutie këpucësh, secili i shtrirë në qoshet e kutisë paralel me njëri-tjetrin. Në të dyja anët e lapsave, do të lidhet një llastik i hollë të tendosur. Me anë të gishtave, do të krijojë vibrime me llastikun dhe do të provojnë tinguj të ndryshëm duke e shkurtuar gjatësinë e llastikut apo duke i shtuar vibrimet. Ndërtimi i njohurive: punë praktike Ndërtimi i ksilofonit Në një shkop ose tub metali, do të lidhin në mënyrë të baraslarguar gozhdë të madhësive të ndryshme, nga më e madhja tek më e vogla, si në figurë. Me dy lugë, do të përpiqen të krijojnë tinguj duke goditur gozhdët. Mësuesja pyet: A dalloni ndryshim të tingullit nga goditja e gozhdëve të madhësive të ndryshme? 70
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Përforcimi: shkrim i shpejtë Nxënësit do të përmbledhin shkurt qëllimin, veprimtaritë dhe përfundimet që nxorrën nga puna që bënë. Nxënësit do të lexojnë përmbledhjet e tyre dhe do të vlerësohen për këtë punë me notë. Tema 5.7: Lëndët veçuese dhe përçuese të tingullit Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të dallojnë materialet që e përçojnë tingullin nga ato që nuk e përçojnë atë. -- të emërtojë materialet që e përçojnë tingullin dhe materialet që nuk e përçojnë atë. -- të klasifikojë materialet sipas cilësisë së përçimit të tingullit. Fjalë kyç: përçim, izolim. Mjete: polisterol (bukë peshku), leckë, pambuk, materiale me vrima dhe materiale metalike dhe druri. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Punë praktike Diskutim i ideve Ndërtim i shprehive studimore. Punë me gjithë klasën Punë në grupe Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Harta semantike Diskutim i ideve. Ndertim i shprehive studimore. Paraqitje grafike Punë me klasën Punë në dyshe Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Alfabeti i njëpasnjëshëm në tryezë të rrumbullakët Persosja e shkrimit Punë individuale Punë me klasën Zhvillimi i mësimit Parashikimi: punë praktike Mësuesja shkruan temën në tabelë dhe i fton nxënësit që të bëjnë një provë. Provë 1 Vendosni një gotë para gojës dhe lëshoni zë. Mbusheni gotën me pambuk dhe nxirrni të njëjtin zë. A mund ta bëni dallimin? Cili është ai? Nxënësit do të venë re që pambuku e përthithi zërin dhe nuk e la atë të dëgjohet. Këto lëndë që bëjnë humbjen e zërit quhen përthithëse. Të tilla janë: leshi, pambuku, druri, polisteroli. Ndërtimi i njohurive: harta semantike Mësuesja shkruan disa pyetje në tabelë: si quhen materialet që bëjnë transmetim të mirë të zërit? Cilat janë këto materiale? Cilat janë ato lëndë që bëjnë pasqyrim të zërit? Si quhen ato? Nxënësit lexojnë në libër për të gjetur përgjigjet e pyetjeve. Më pas, ata përgjigjen me gojë dhe plotësojnë grafikun. 71
  • Libër mësuesi: Dituria 5 LËNDËT përçuese të zërit përthithëse të zërit pasqyruese të zërit Lëndët e forta dhe pa pore, si metalet, qelq lëndët me pore leshi, pambuku, druri, polisteroli Lëndët e forta dhe pa pore, si metalet, qelqi Përforcimi: alfabeti i njëpasnjëshëm në tryezë të rrumbullakët Nxënësit do të marrin të gatshme fletë me shkronjat e alfabetit dhe do të shënojnë si fillim materialet që shërbëjnë si izolues të zërit, pastaj materialet që shërbejnë si pasqyrues të zërit dhe në fund materialet që shërbejnë si përçues të zërit. Kjo veprimtari bëhet në formë loje. Nxënësit nxiten të shkruajnë shpejt dhe sa më shumë fjalë. Mësuesja vlerëson nxënësit për përvetësimin e njohurive të reja me notë. Tema 5.8: Ndotja akustike Objektivat: Në fund të orës mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të dallojnë tingujt nga zëri dhe zhurma në një mjedis (për shembull, zërin e njeriut nga buria e makinës); -- të diskutojnë mbi problemet e ndotjes akustike të mjedisit; -- të diskutojnë mbi pasojat e tingujve të lartë dhe zhurmave mbi dëgjimin; -- të identifikojnë rastet e ndotjes akustike të mjedisit nga industria dhe transporti (për shembull, zhurma e makinerive dhe makinave). Fjalë kyç: kanali i veshit, veshi i jashtëm, daullja e veshit, eshtrat (kudhra dhe çekani), nervi, ndotja akustike. Mjetet: libri i nxënësit, foto me ndotës të ndryshëm akustike. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Parashikimi (nxitja për të nxënë) Imagjinatë e drejtuar Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Harta e konceptit përkufizimi Diskutim i ideve. Paraqitje grafike Të nxënit në bashk ëpunim Punë me klasën Punë në dyshe Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) 72 Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Rrjeti i diskutimit Diskutim i ideve Punë me grupe Punë me gjithë klasën Punë në grupe
  • Libër mësuesi: Dituria 5 ZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi: imagjinatë e drejtuar Mësuesja shkruan temën në tabelë. Pyet nxënësit nëse ata e kuptojnë shprehjen ndotje akustike. Merren mendime të ndryshme dhe bëhet shpjegimi i shprehjes. Nxënësve i kërkohet të bëjnë një udhëtim me imagjinatë nëpër rrugët e vendit ku ata jetojnë. Më pas, shkruajnë në letër, cilët nga ato mjete apo objekte u shkaktojnë më shumë shqetësim, p.sh.: makinat, motorat, zëri i lartë i njerëzve dhe numri i madh i tyre, zhurma e avionëve, helikopterëve, fshesa me korent, tharësja e flokëve, muzika e lartë e lokaleve të natës etj. Nxënësit i lexojnë të gjithë këta shqetësues për veshët e tyre. Ndërtimi i njohurive: harta e konceptit, përkufizimi Nxënësit lexojnë informacionin e tekstit me qëllimin që të përkufizojnë ndotjen akustike. Pasi e gjejnë përkufizimin, e përsërisin atë me zë dhe e shkruajnë në hartën e konceptit. NDOTJA AKUSTIKE Zhurmat shqetësuese dhe të dëmshme për shëndetin e njeriut, quhen ndotje akustike makinat, motorat, zëri i lartë i njerëzve dhe numri i madh i tyre, zhurma e avionëve, helikopterëve, fshesa me korent, tharësja e flokëve , muzika e lartë e lokaleve të natës Përforcimi: rrjeti i diskutimit Në diskutim, do të marrë pjesë e gjithë klasa e ndarë në 2 grupe, njëri do të pohojë dhe do të argumentojë përgjigjen dhe tjetri do të mohojë dhe do të argumentojë gjithashtu përgjigjen. Çështja për diskutim është: Ndotja akustike mund të ulet. PO Pse? JO Klasa do ndahet në dy grupe: ata që do të thonë “Po, mund të ulet” dhe ta argumentojnë atë dhe në grupin e atyre që do të thonë “Jo” dhe do ta argumentojnë përgjigjen e tyre. Mësuesja vlerëson përgjigjen e nxënesve me notë. 73
  • Libër mësuesi: Dituria 5 KAPITULLI 6: TË NJOHIM DHE TË STUDIOJME TË GJALLËN Tema 6.1: E gjalla dhe jo e gjalla Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të emërtojnë karakteristikat e së gjallës; -- të emërtojnë karakteristikat e jo të gjallës; -- të japin shembuj të botës së gjallë; -- të japin shembuj të botës jo të gjallë. Fjalë kyç: e gjalla, jo e gjalla, riprodhimi, përshtatja. Mjetet: teksti i nxënësit, enciklopedi për fëmijë, fotografi me pamje të botës së gjallë dhe jo të gjallë. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi Dil rrotull - fol rrotull Diskutimi i ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive Analiza e tipareve semantike Diskutim i ideve. Paraqitja grafike e informacionit. Punë në dyshe Përforcimi Dy të vërteta - një gënjeshtër Paraqitja grafike e informacionit Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: dil rrotull, fol rrotull Nxënësit dalin në oborrin e shkollës ku shohin dhe emërtojnë të gjithë trupat që janë të gjallë: emra bimësh, kafshësh, njerëzish. Më pas, ata, duke vëzhguar, gjejnë dhe emërtojnë trupa jo të gjallë. Ndërtimi i njohurive: analiza e tipareve semantike Nxënësit duke sjellë në mend atë çfarë panë në natyrë bëjnë analizën e tipareve të dy grupeve të elementeve në natyrë. natyra jo e gjallë lëviz rritet ushqehet riprodhohet merr frymë përshtatet ka cikël jete 74 natyra e gjallë NATYRA nuk lëviz nuk rritet nuk ushqehet nuk riprodhohet nuk merr frymë nuk përshtatet nuk kanë cikël jete
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Nxënësit diskutojnë rreth kuptimit të karakteristikave të së gjallës dhe e konkretizojnë atë me shembuj. Pyetjet që u bëhen nxënësve, do të jenë: Çfarë do të thotë të rritesh? -- Çfarë do të thotë të lëvizësh? Përse lëvizin gjallesat? A mund të jepni shembuj të lëvizjes së gjallesave? -- Çfarë do të thotë të ushqehet një gjallesë? Me çfarë ushqehen gjallesat? A mund të jetojë një gjallesë pa ushqim? -- Çfarë do të thotë riprodhim? Çfarë mënyrash riprodhimi të gjallesave njihni? Çfarë është frymëmarrja? A marrin frymë të gjitha gjallesat? A e dini ju me çfarë merr frymë një bimë? -- Çfarë do të thotë “përshtatshmëri”? A mund ta ilustroni me shembuj përshtatjen e gjallesave ndaj kushteve të jetesës? -- Çfarë do të thotë “cikël jete”: A njihni ndonjë gjallese që nuk kalon nëpër fazat e jetës: lindje, riprodhim, vdekje? Nxënësit lexojnë informacionin në libër dhe qarkojnë me të kuqe karakteristikat e së gjallës dhe me blu karakteristikat e jo të gjallës. Përforcimi: dy të vërteta - një të gënjeshtër Secilit nxënës i kërkohet të shkruajë nga tri fjali për natyrën e gjallë dhe jo të gjallë. Dy fjali do të jenë të vërteta dhe një jo e vërtetë. Fjalia jo e vërtetë duhet të jetë e vështirë për t’u kuptuar. Pasi lexohen me zë, nxënësit e tjerë do të gjejnë se cila fjali nuk është e vërtetë. Mësuesja vlerëson nxënësit për punën që bënë dhe për përgjigjet që dhanë. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 4 në librin e nxënësit. Tema 6.2: Ndërtimi i qelizës Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të përkufizojnë konceptin e qelizës; -- të tregojnë karakteristikat e qelizës; -- të klasifikojnë organizmat në njëqelizorë dhe në shumëqelizorë; -- të emërtojnë pjesët përbërëse të qelizës. Fjalë kyç: qelizë, pjesët përbërëse të qelizës, membranë, bërthamë, citoplazmë, muri qelizor, kloroplast. Mjetet: teksti i nxënësit, figura e qelizës. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Parashikimi Imagjinatë e drejtuar Ndërtimi i njohurive Mbajtja e strukturuar e shënimeve Përforcimi Mendo - puno në dyshe - diskuto Veprimtaritë e nxënësit Diskutim i ideve, zhvillim fjalori Diskutim i ideve Paraqitja grafike e informacionit Organizimi i nxënësit Punë me gjithë klasën Nxitja e diskutimit Punë individuale Punë në dyshe 75
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Zhvillimi i mësimit Parashikimi: imagjinatë e drejtuar Mësuesja drejton pyetje me të cilat nxënësit do të dallojnë pjesën më të vogël që përbën një objekt, p.sh.: Nga se është i ndërtuar një pallat, një shtëpi, një godinë? Nxënësit do të përgjigjen që pjesa më e vogël nga e cila përbëhet një pallat, ndërtesë apo shtëpi është tulla. Përfundimi është që të gjitha ndërtimet, sado të mëdha apo të vogla qofshin, ndërtohen nga një njësi bazë që, në rastin e ndërtimeve, është tulla. Ndërtimi i njohurive: mbajtja e strukturuar e shënimeve Mësuesja bën analogji me njësinë më të vogël që përdoret për ndërtimin e një objekti dhe thotë: - Ashtu siç është ndërtuar një objekt nga tullat, ashtu dhe trupi i organizmave të gjallë është i ndërtuar nga disa struktura të vogla, që quhen qeliza. Ashtu si të gjitha tullat të vendosura sipas një plani të caktuar formojnë një ndërtesë, ashtu edhe qelizat të vendosura sipas një rregulli të caktuar formojnë një organizëm të gjallë. Mësuesja vendos tabelën ku tregohet ndërtimi i qelizës. Nxënësit vëzhgojnë ndërtimin e qelizës dhe emërtojnë pjesët kryesore të saj. Pas emërtimit të pjesëve të qelizës, mësuesja shpjegon funksionin e secilës prej pjesëve. Më pas, vizatohet harta e konceptit për qelizën. Llojet e organizmave Pjesët përbërëse Organizma njëqelizorë Organizma shumëqelizorë Membrana Bërthama Citoplazma Përkufizimi Qeliza është njësia më e vogël që ndërton organizmat e gjallë. Qeliza Karakteristikat lind, rritet dhe zhvillohet, ushqehet, përgjigjet ndaj ngacmimeve, lëviz, merr frymë, nxjerr jashtë mbetjet, riprodhohet, dhe pastaj vdes. Përforcim: mendo - puno në dyshe - diskuto Nxënësit do të diskutojnë në dyshe për të gjetur përgjigjet e sakta të ushtrimeve në libër. Më pas, përgjigjet lexohen nga nxënës të ndryshëm. Mësuesja vlerëson punën e nxënësve me notë. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 2 në libër. 76
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Tema 6.3: Të njihemi me mikroskopin Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të emërtojnë pjesët e mikroskopit; -- të përdorin mikroskopin për të parë një qelizë bimore; -- të përdorin mikroskopin për të parë një qelizë shtazore; -- të përshkruajnë qelizën bimore, duke u bazuar në vëzhgimin e saj në mikroskop; -- të përshkruajnë qelizën shtazore, duke u bazuar në vëzhgimin e saj në mikroskop. Fjalë kyç: mikroskop, qelizë bimore, qelizë shtazore. Mjetet: Mikroskop, doreza, objektiv, tryezë, diafragmë, vidë e madhe rrotulluese, vidë e vogël rrotulluese, diafragmë, bazament, pincetë, xham mbulues, xhama objektivi, pikatore, një qepë, kruajtëse dhëmbësh. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Parashikimi (nxitja për të nxënë) Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi me terma paraprakë Diskutim i ideve Punë me gjithë klasën Punë praktike Diagrami i Venit Diskutim i ideve. Punë praktike Paraqitja grafike e informacionit Punë në dyshe Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: parashikim me terma paraprakë Shkruhet tema në tabelë dhe fjalët kyç: Mikroskop, dorezë, objektiv, tryezë, diafragmë, vidë e madhe rrotulluese, vidë e vogël rrotulluese, diafragmë, bazament. Nxënësit lexojnë fjalët kyç, më pas mësuesja u shpjegon që këto janë pjesët përbërëse të mikroskopit. Ajo ua demonstron konkretisht pjesët përbërëse të mikroskopit. Nxënës të ndryshëm emërtojnë pjesët e mikroskopit dhe shpjegojnë për çfarë shërbejnë ato. Mësuesja u prezanton nxënësve qëllimin e njohjes së tyre me mikroskopin. Ajo i prezanton nxënësit me punën që do të bëjnë me të, vëzhgimin e qelizave biologjike dhe shtazore. Ndërtimi i njohurive: punë praktike Nxënësit përgatisin cipën e qepës sipas hapave që përshkruhen në libër. Pasi e vendosin në mikroskop, e vëzhgojnë dhe e përshkruajnë me fjalë. Po kështu veprohet me vëzhgimin e qelizave shtazore. Nxënësit përshkruajnë ndërtimin e qelizave shtazore, duke përshkruar pamjen që shohin në mikroskop. Përforcimi: Diagrami i Venit Nxënësit gjejnë të përbashkëtat dhe ndryshimet ndërmjet qelizës bimore dhe asaj shtazore dhe i tregojnë ato me anë të diagramit të Venit. 77
  • Libër mësuesi: Dituria 5 QELIZA BIMORE TË PËRBASHKËTAT QELIZA SHTAZORE Nxënësit vlerësohen me notë për përgjigjet dhe punën e bërë. Detyrë shtëpie: Paraqit me anë të vizatimit në fletore një mikroskop. Tema 6.4: Punë praktike: Si të shohim me mikroskop Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të përgatisin cipën e qepës për vëzhgim në mikroskop; -- të përgatisin pjesët e myshkut që do të vëzhgojnë në mikroskop; -- të vëzhgojnë cipën e qepës në mikroskop; -- të vëzhgojnë pjesët e myshkut në mikroskop; -- të përshkruajnë qelizat e qepës që vëzhgojnë në mikroskop; -- të përshkruajnë qelizat e myshkut që vëzhgojnë në mikroskop; -- të krahasojnë qelizat e qepës me qelizat e myshkut. Fjalë kyç: qelizat e qepës, qelizat e myshkut. Mjetet e punës: mikroskop, pincetë, xham mbulues, xhama objektivi, pikatore, qepë, pak myshk Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Diskutim për njohuritë paraprake Diskutim i ideve Punë me të gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Punë praktike Diskutim i ideve. Punë praktike Punë në grupe Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Diagrami i Venit Paraqitja grafike e informacionit Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: diskutim për njohuritë paraprake Nxënësit vendosen pranë mikroskopëve me të cilët do të kryejnë punën praktike. Prezantohet tema duke e shkruar në tabelë. Mësuesja pyet: -- Përse shërben mikroskopi? -- Cilat janë pjesët e tij? Ndërtimi i njohurive: punë praktike Nxënësit ndahen në grupe me nga 5 nxënës. Zhvillojnë punët praktike duke ndjekur udhëzimet në libër. 78
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Mësuesja i pyet pasi që kanë parë cipën e qepës dhe myshkun në mikroskop: -- Çfarë vëzhgoni në mikroskop? -- Çfarë ngjyre kanë qelizat e qepës? -- A ndodh procesi i fotosintezës te qelizat e qepës? -- Çfarë vëzhgoni? -- Cilat janë pjesët me ngjyrë të gjelbër? Përforcimi: diagrami i Venit QELIZA E QEPËS TË PËRBASHKËTAT QELIZA E MYSHKUT Detyrë shtëpie: Përshkruajeni me anë të një vizatimi atë që vëzhguat. Tema 6.5: Si është i ndërtuar një organizëm? Objektivat: Në fund të mësimit nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të përkufizojnë konceptin e indit; -- te tregojnë si është i formuar një organ; -- të tregojnë si është formuar një sistem; -- të tregojnë si është formuar një organizëm. Fjalë kyç: qelizë, ind, organ, sistem, organizëm. Mjetet e punës: teksti i nxënësit, fotografi që tregojnë qelizën, indin, organin, sistemin, organizmin. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Stuhi mendimesh Diskutim i ideve Punë me të gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Paraqitje grafike e informacionit Diskutim i ideve. Ndrtim i shprehive studimore. Paraqitje grafike Punë individuale Punë me gjithë klasën Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Shkrim i shpejtë Përsosje e shkrimit Punë individuale 79
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Zhvillimi i mësimit Parashikimi: stuhi mendimesh Prezantohet tema dhe mësuesja e shkruan në tabelë. Nxiten nxënësit të shpjegojnë kuptimin e fjalës organizëm. Mendimet e nxënësve shkruhen në tabelë. Nuk ka rëndësi nëse ka apo nuk ka shpjegime të termit, nëse shpjegimet janë të sakta ose jo, rëndësi ka që nxënësve t’u tërhiqet vëmendja në temën e mësimit dhe të nxitet diskutimi. Ndërtimi i njohurive: paraqitje grafike e informacionit Nxënësit lexojnë materialin mësimor dhe nënvizojnë termat: qelizë, ind, organ, sistem, organizëm. Pas kësaj veprimtarie nxënësve u kërkohet që të vizatojnë: një grup qelizash të verdha, një grup qelizash gri, një grup qelizash të kuqe dhe një grup qelizash vjollcë. IND IND qelizë IND IND qelizë qelizë qelizë ORGANI IND IND IND Nuk është e rëndësishme saktësia e vizatimit të qelizës, por qëllimi është që të paraqiten të grupuara sipas ngjyrës me emërtim sipër, për të krijuar një ide të saktë për mënyrën sesi formohen indet nga qeliza të njëjta dhe organet nga bashkimi i indeve të njëjta. Më pas, nxënësit duke parë në figurën e librit shpjegojnë sesi formohet një sistem nga bashkimi i organeve dhe organizmi si një tërësi organesh dhe funksionesh në veprim. Përforcimi: shkrim i shpejtë Nxënësit paraqesin shkurtimisht sesi bashkohen qelizat në grupe gjithnjë e më të mëdha, duke i emërtuar këto bashkime me termin përkatës, deri në formimin e një organizmi të gjallë. Detyrë shtëpie: Ushtrimi B në libër. 80
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Tema 6.6: Përsëritje Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të shpjegojnë se çfarë kushtesh i duhen një gjallese për të jetuar; -- të plotësojnë me termat kyç përkufizimet; -- të shpjegojnë përse përdoret mikroskopi; -- të klasifikojnë figurat në dy grupe si natyrë e gjallë ose jo e gjallë. Fjalë kyç: natyrë e gjallë, natyrë jo e gjallë, mikroskop, gjallesë, qelizë. Mjetet: libri i nxënësit Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Lexim, pyetje, diskutim Diskutim i ideve Punë me të gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Mendo - krijo dyshe, diskuto Diskutim i ideve. Ndërtim i shprehive studimore. Paraqitje grafike Punë individuale Punë me gjithë klasën Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Shkrim i shpejtë Përsosje e shkrimit Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: lexim, pyetje, diskutim Nxënësit prezantohen me temën e mësimit dhe nisin të lexojnë pyetjet e më pas diskutojnë me njëri-tjetrin për të dhënë përgjigjen e saktë. Ndërtimi i njohurive: mendo, krijo dyshe, diskuto Nxënësit punojnë në grupe dyshe për të bërë klasifikimin e objekteve në libër sipas koncepteve, natyrë e gjallë, natyrë jo e gjallë. Pasi të kenë mbaruar lexojnë rezultatet me zë. Shokët e tjerë dëgjojnë dhe korrigjojnë nëse ka nevojë. Përforcimi: punë e pavarur Nxënësit punojnë të pavarur për të plotësuar me fjalët kyç pohimet e shkruara. Ushtrimi lexohet nga nxënës të ndryshëm me zë. Mësuesja vlerëson nxënësit me notë për përgjigjet e tyre. 81
  • Libër mësuesi: Dituria 5 KAPITULLI 7: BIMËT DHE MJEDISI I TYRE Tema 7.1: Llojet e bimëve Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të listojnë faktorët që ndikojnë në llojin e bimësisë së një vendi; -- të përkufizojnë konceptin e habitatit; -- të tregojnë vendet që shërbejnë si habitat për bimët. Fjalë kyç: habitat, lëndë ushqyese. Mjetet: teksti i nxënësit, fotografi që tregojnë bimësi dhe habitate të ndryshme. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Diskutim i njohurive të marra, analizë e tipareve semantike Diskutim i ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Insert Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Harta e konceptit Diskutim i ideve. Ndërtim i shprehive studimore Paraqitja grafike e informacionit. Diskutim i ideve Punë në dyshe Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: diskutim i njohurive të marra, analizë e tipareve semantike Nxënësit rikujtojnë njohuritë e marra rreth zonave klimatike dhe bimësisë që zhvillohet në to. Informacioni i dhënë paraqitet në tabelën e tipareve semantike. Mjedisi natyral Reshje Ftohtë Nxehtësi Tokë e ushqyeshme Bimësi Bimë tipike shkretëtira pak vetëm natën shumë nxehtësi pak shumë e pakët kaktuset shumë shumë e zhvilluar Orkideja Likenet Sekuoia gjigante xhungla 82 shumë jo jo
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Savana shumë jo shumë po e zhvilluar Pemë që i bien gjethet në verë për të ruajtur sasinë e nevojshme të ujit dhe bimësi që ruajnë sasinë e ujit për periudhën e thatësirës, barishte vendet mesdhetare po në dimër në verë po e zhvilluar plepi, pisha, bredhi, barishtet, gjembaçet, myshqet, likenet stepa po në dimër pak në verë shumë ftohtë në dimër shumë nxehtë në verë po pak e zhvilluar Plepi, barishte 2-10 m pisha, thupra, barishtet gjithëvjetore Tajga -30◦C po 20◦C po pak e zhvilluar pak për shkak të akullit pak e zhvilluar myshqe, likene E mbuluar nga akulli Shumë e varfër alga Tundra pak -60◦C Në verë dielli nuk perëndon dhe rri gjithë kohës në horizont. Vendet e akullnajave pak -90◦C -14◦ C Ndërtimi i njohurive: insert Nxënësit lexojnë informacionin e tekstit dhe shënojnë me shenjat e tabelës llojin e informacionit që gjejnë aty. Pas kësaj veprimtarie, diskutohet rreth njohurive të reja, duke dhënë dhe duke kërkuar shpjegime. Mësuesja kërkon përkufizimin e konceptit “habitat”. √ Unë e di këtë - Unë e dija ndryshe këtë ? Unë nuk e kuptoj këtë + Unë nuk e dija këtë 83
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Përforcimi: harta e konceptit Nxënësit do të plotësojnë në fletoret e tyre hartën e konceptit të habitatit. Vendi ku rritet bima HABITATI i kaktusit shkretëtira i luleve lëndinat i zambakëve të ujit liqeni i pemëve i myshqeve malet pulli Nxënësit do të vlerësohen me notë për përgjigjet dhe punën që bënë. Detyrë shtëpie: Ushtrimet 2, 3 në librin e nxënësit. Tema 7.2: Kërkesat që kanë bimët Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të listojnë nevojat e bimës për t’u rritur; -- të tregojnë rëndësinë e dritës në procesin e rritjes së bimës; -- të argumentojnë rëndësinë e faktorëve që ndikojnë në rritjen e bimës. Fjalë kyç: faktorët e jetës së bimës, fotosinteza. Mjetet: teksti i nxënësit, foto me pamje të bimëve të shëndetshme dhe të thara. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Parashikimi (nxitja për të nxënë) Imagjinatë e drejtuar Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Lexim me kodim Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Rishikim në dyshe Veprimtaritë e nxënësit Diskutim i ideve. Paraqitje grafike e informacionit Ndërtim i shprehive studimore. Të lexuarit ndërveprues. Ndërtim i shprehive studimore. Diskutim i ideve Organizimi i nxënësit Punë me gjithë klasën Punë individuale. Punë me gjithë klasën. Punë individuale. Punë në dyshe Zhvillimi i mësimit Parashikimi: imagjinatë e drejtuar Shkruhet tema në tabelë. Kërkohet nga nxënësit t’i përgjigjen pyetjes: nga përvoja juaj, a mund të me thoni përse thahet një bimë? 84
  • Libër mësuesi: Dituria 5 e vëmë në hije e fusim në një vend pa ajër Bima thahet kur: nuk i ndërrojmë dheun nuk e ujisim e lemë jashtë në të ftohtë Ndërtimi i njohurive: lexim me kodim Nxënësit lexojnë informacionin e tekstit dhe shënojnë me “A” nevojën për ajër të bimës, me “Ush” nevojën për ushqim, me “D” nevojën për dritë, me “U” nevojën për ujë dhe me “N” nevojën për ngrohtësi. Pas leximit të tekstit së bashku me nxënësit plotësohet tabela. A Bimët kanë nevojë për ajër. Ato thithin dioksidin e karbonit dhe çlirojnë oksigjenin Ush D U N Bimët kanë nevojë për dhe’ të pasur me minerale Bimët, nëpërmjet dritës, kryejnë procesin e fotosintezës, gjatë të cilit prodhohet ushqimi për to. Bimët kanë nevojë për ujë, që të kryejnë proceset e tyre jetësore. Bimët kanë nevojë për ngrohtësi, që të rriten të shëndetshme. Përforcimi: rishikim në dyshe Pasi nxënësit kanë marrë informacionin e duhur në lidhje me faktorët që ndikojnë në rritjen e bimës, plotësohet Ushtrimi 1 në libër. Nxënësit në fillim punojnë në mënyrë individuale e pastaj shkëmbejnë librat me njëri - tjetrin për të parë si e kanë plotësuar ushtrimin. Nxënësit vlerësohen me notë, por dhe me shprehje për punën që bënë dhe për dhënien e përgjigjeve në lidhje me konceptet e reja të marra. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 2 në libër. Tema 7.3: Faktorët e mjedisit që ndikojnë në rritjen e bimës Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të listojnë faktorët që ndikojnë në rritjen e shëndetshme të bimës; -- të përshkruajnë ndryshimet që ndodhin tek bima ndërsa ajo rritet; -- të krahasojnë bimët e rritura në kushte të ndryshme; -- të zbulojnë faktorët që çuan në zhvillimin e ndryshëm të bimës në kushte të ndryshme. Fjalë kyç: kushte për rritjen e bimës, fazat e rritjes së bimës. Mjetet: tri gota, pambuk, fara fasuleje ose misri ose të tjera, ujë. 85
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Diskutim i njohurive paraprake Diskutim i ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Punë praktike Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Të nxënit me këmbime, grupi i ekspertëve Diskutim i ideve Punë individuale Punë në grup Zhvillimi i mësimit Parashikimi: diskutim i njohurive paraprake Shënohet tema në tabelë dhe pyeten nxënësit: Për çfarë ka nevojë një bimë që të rritet? Përgjigjet shënohen në grafik si më poshtë: ajër ujë Bimët kanë nevojë për: ushqim dritë ngrohtësi Ndërtim i njohurive: punë praktike Nxënësve u shpjegohet detyra dhe fazat në të cilat do të zhvillohet ajo. Me mjetet që nxënësit kanë marrë me vete mbjellin një fare fasuleje në një gote plastike. Gjatë punës, nxënësit shkëmbejnë mendime për sasinë e ujit që duhet të hedhin mbi pambuk, sasinë e farave që duhet të hedhin në gotë, vendin ku duhet mbajtur farën që të mbijë etj. Përforcimi: të nxënit me këmbime, grupi i ekspertëve Pas kësaj veprimtarie nxënësit ndahen në grupe katërshe dhe secilit i vihet nga një numër nga 1 deri te katra. Njëshave i lihet si detyrë të gjejnë se çfarë do të ndodhë me farën e mbjellë nëse e vendosim në hije. Nxënësve me numrin 2 do t’u jepet detyra të gjejnë se çfarë do të ndodhë me farën nëse vendosim ta lemë pa ujë. Nxënësit me numrin 3 do të gjejnë se çfarë do të ndodhë me farën nëse e fusim në frigorifer. Nxënësit me numrin 4 do të gjejnë se çfarë do të ndodhë me farën nëse do ta mbulojmë me qese. Pasi të kenë shkruar gjithsecili mendimet e veta, numrat bashkohen me njëri–tjetrin, duke formuar grupin e njëshave, grupin e dyshave, grupin e treshave dhe grupin e katrave. Grupet diskutojnë me njëri - tjetrin për të përcaktuar përgjigjen e saktë. Më pas, lexohen me zë përgjigjet e 4 grupeve. Nxënësit do të argumentojnë dhe arsyet e parashikimit të tyre në lidhje me vijueshmërinë e rritjes së bimës në kushtet që iu kërkuan. Nxënësit do të vlerësohen për përgjigjet, ndjekjen e hapave në mbjelljen e farës, bashkëpunimin në grup. Detyrë shtëpie: Kërkim, hulumtim Nxënësit do të përshkruajnë rritjen e bimës që nga momenti i mbirjes deri në çeljen e gjetheve. 86
  • Libër mësuesi: Dituria 5 KAPITULLI 8: NDËRTIMI DHE FUNKSIONI I BIMËVE Tema 8.1: Si është e ndërtuar një bimë? Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të emërtojnë pjesët e bimës; -- të përshkruajnë funksionin e pjesëve të bimës; -- të tregojnë faktorët që marrin pjesë në procesin e fotosintezës. Fjalë kyç: lëndë ushqyese, pjesët e bimës, kloroplastet, klorofili, fotosinteza. Mjetet: një bimë që përmban të gjitha pjesët e saj, fotografi me një bimë me të gjitha pjesët përbërëse, teksti i nxënësit, fletë A4. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Metoda dhe teknika Parashikimi (nxitja për të nxënë) Kërkim - hulumtim Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Pyetja sjell pyetjen Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Turi i galerisë Veprimtaritë e nxënësit Diskutim i ideve, ndërtimi shprehive studimore Ndërtim i shprehive studimore. Diskutimi i ideve Paraqitja grafike e informacionit Organizimi i nxënësit Punë me gjithë klasën Punë në dyshe Punë individuale. Punë në grup Zhvillimi i mësimit Parashikimi: kërkim-hulumtim Nxënësit mbajnë përpara një bimë me të gjitha pjesët e saj, p.sh., një luledele. Mësuesja u kërkon nxënësve të emërtojnë pjesët e bimës që njohin, p.sh.: rrënjët, kërcellin, gjethet, lulen. Më pas, kalohet në figurën e librit ku tregohen bimë që, përveç pjesëve që u përmenden më lart, kanë dhe frutin dhe farën. Nxënësit i emërtojnë dhe tregojnë me gisht këto pjesë të bimës. Ata sjellin emra bimësh që njohin që kanë rrënjë, kërcell, gjethe, lule, frut dhe farë. Ndërtim njohurish: pyetja sjell pyetjen Mësuesja cakton numrin e nxënësit në çdo grup dysh që kanë bankat. Pasi secili të ketë marrë numrin e tij, nxënësi i parë lexon me zë paragrafin e parë, ndërsa nxënësi i dytë do të shkruajë një pyetje për këtë paragraf. Ai do t’ia lexojë këtë pyetje shokut, i cili do të përgjigjet. Më pas, të dy nxënësit bien dakord për përgjigjen më të mirë. Më pas, ndërrohen rolet: nxënësi i dytë lexon paragrafin tjetër, ndërsa nxënësi i parë përgatit pyetjen. Nxënësi i parë i drejton pyetjen shokut dhe ky i fundit përgjigjet. Të dy bashkë, përcaktojnë përgjigjen më të mirë. 87
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Pasi kanë mbaruar leximin e të gjithë paragrafëve, mësuesja pyet: “Cilat janë pjesët e një bime? Përse shërbejnë rrënjët? Përse shërben kërcelli? Përse shërbejnë gjethet? Përse shërben lulja? Përse shërben fryti? Përse shërbejnë farat? Si e prodhon bima ushqimin e saj?” Nxënësit punojnë në dyshe për të gjetur përgjigjet e sakta të ushtrimeve 1 dhe 2 në libër. Më pas, ata shkëmbejnë librat për të korrigjuar dhe vlerësuar punën e shokut. Përgjigjet e ushtrimeve lexohen me zë. Përforcimi: turi i galerisë Nxënësit vizatojnë një bimë dhe shkruajnë me laps pjesët e saj. Vizatimet ekspozohen në mjediset e klasës dhe vlerësohen nga vetë nxënësit dhe mësuesja. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 3 në libër. Tema 8.2: Rrënja Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të tregojnë funksionin e rrënjës; -- të emërtojnë pjesët përbërëse të rrënjës; -- të identifikojnë në figurë llojet e ndryshme të rrënjëve. Fjalë kyç: funksioni i rrënjës, pjesët përbërëse të rrënjës, llojet e ndryshme të rrënjëve. Mjetet: teksti i nxënësit, figura me ndërtimin e rrënjës, figura me llojet e ndryshme të rrënjëve. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Metoda e teknika Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Diskutim për njohuritë paraprake Diskutim i ideve, paraqitje grafike e informacionit Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Lexim, përmbledhje në dyshe Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore. Diskutimi i ideve Ndërtim i shprehive studimore. Diskutimi i ideve Punë në dyshe Punë individuale Punë në grup Zhvillimi i mësimit Parashikimi: Diskutim për njohuritë paraprake Shkruhet tema në tabelë dhe u kërkohet nxënësve të rikujtojnë informacionin që kanë marrë në mësimin e kaluar në lidhje me funksionin e rrënjës. Informacioni paraqitet në tabelë në formën e një grafiku. Do të plotësohet vetëm krahu i funksionit të rrënjës, ndërsa dy krahët e tjerë do të plotësohen në fazën e dytë të mësimit. 88
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Thith ujin thith kripërat minerale mban bimën të ngulur në tokë Grumbullon lëndë ushqyese FUNKSIONI NDËRTIMI LLOJET E RRËNJËVE RRËNJA Ndërtimi i njohurive: lexim, përmbledhje në dyshe Nxënësit do të punojnë në grupe dyshe. Mësuesi shpjegon se teksti do të lexohet me paragrafë. Brenda dyshes, njëri nxënës do të lexojë paragrafin e parë, dhe më pas do të bëjë përmbledhjen e tij. Nxënësi tjetër do të dëgjojë përmbledhjen e paragrafit. Në paragrafin tjetër, do të ndërrojnë rolet. Kështu vazhdohet për të gjithë paragrafët. Në përfundim të studimit, secili nxënës ka lexuar dhe ka bërë përmbledhjen e të gjithë tekstit. Mësuesja bën pyetjet: “Cilat janë pjesët e një rrënje? Sa lloje rrënjësh ka?” Përgjigjet shkruhen në tabelë në grafikun, i cili nisi të plotësohet në etapën e parë të mësimit. Thith ujin thith kripërat minerale mban bimën të ngulur në tokë Grumbullon lëndë ushqyese FUNKSIONI kësula zona e rritjes NDËRTIMI LLOJET E RRËNJËVE LLOJET E RRËNJËVE boshtore xhufkore mitake zhardhokë Përforcimi: rishikim në dyshe Pasi nxënësit kanë marrë informacionin e duhur në lidhje me ndërtimin, funksionin dhe llojet e rrënjëve, plotësohet ushtrimi 1 dhe 2 në libër. Nxënësit në fillim punojnë në mënyrë individuale dhe pastaj shkëmbejnë librat me njëri-tjetrin për të parë si e kanë plotësuar ushtrimin. Ata korrigjojnë dhe plotësojnë shënimet së bashku. 89
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Nxënësit vlerësohen me notë, por dhe me shprehje, për punën që bënë dhe dhënien e përgjigjeve në lidhje me konceptet e reja të marra. Detyrë shtëpie: Të vizatojnë një rrënjë dhe të emërtojnë pjesët përbërëse të saj. Tema 8.3: Kërcelli Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të përshkruajnë me fjalët e tekstit, funksionin e kërcellit; -- të emërtojnë pjesët përbërëse të kërcellit; -- të dallojnë pjesët e kërcellit. Fjalë kyç: funksioni i kërcellit, ndërtimi i kërcellit, gypat transportues. Mjete: libri i nxënësit, figura me pamje të kërcellit dhe pjesëve përbërëse të tij, kërcej të bimëve të ndryshme. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Metoda e teknika Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Kërkim - hulumtim Diskutim i ideve. Ndërtim i shprehive studimore Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Harta semantike Diskutimi i ideve. Paraqitje grafike e ideve Punë me gjithë klasën Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Mendo - puno në dyshe - shkëmbe mendime Ndërtim i shprehive studimore. Diskutimi i ideve Punë individuale Punë në dyshe Zhvillimi i mësimit Parashikimi: kërkim-hulumtim Shkruhet tema në tabelë. Nxënësit kanë sjellë një bimë për këtë orë mësimi. Mësuesja pyet: “Çfarë është kërcelli? Çfarë ka në fund të kërcellit? Çfarë ka në krye të kërcellit? Çfarë roli luan kërcelli për rrënjët dhe lulen e bimës? A shikoni disa pjesë të ngritura si gunga të vogla në kërcell? A e dini si quhen ato”? Ndërtimi i njohurive: harta semantike Nxënësit lexojnë informacionin. Më pas mësuesja pyet: Çfarë është kërcelli, cilat janë funksionet e tij? Cilat janë pjesët përbërëse të kërcellit? Informacioni paraqitet në hartën semantike. 90
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Cili është funksioni i kërcellit? lidh pjesët mbitokësore të bimës me rrënjën ushqyese zhvillon nyjat, ndërnyjat, sythat dhe gjethet Organ i bimës Cilat janë pjesët e kërcellit? gypat transportues që çojnë dhe marrin lëndët ushqyese KËRCELLI mban gjethet, lulet, frutat e bimës mundëson lëvizjen e ujit dhe të lëndëve minerale që thithen nga rrënja drejt gjetheve Përforcimi: mendo - puno në dyshe - shkëmbe mendime Klasa ndahet në grupe dyshe. Ata punojnë ushtrimin 1 dhe 2 në libër. Në fillim punojnë individualisht. Më pas diskutojnë me shokun e bankës për përgjigjet e gjetura dhe në fund diskutimi i përgjigjeve përhapet në gjithë klasën duke lexuar me zë përgjigjet e ushtrimeve. Nxënësit argumentojnë përgjigjet e dhëna në ushtrime. Nxënësit vlerësohen me notë dhe me shprehje për përgjigjet që dhanë dhe bashkëpunimin me shokun. Detyrë shtëpie: Nxënësit vizatojnë një kërcell, duke parë figurën në libër dhe duke emërtuar pjesët e tij. Tema 8.4: Llojet e kërcejve Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të emërtojnë llojet e kërcejve; -- të japin shembuj të bimëve sipas llojit të kërcejve; -- të klasifikojnë bimët sipas llojit të kërcejve. Fjalë kyç: kërcej të ndryshëm, rizoma, tuberët, lozet. Mjete: teksti i nxënësit, foto me lloje të ndryshme kërcejsh, enciklopedia e bimëve për fëmije, qepë, patate, fiere. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Metoda e teknika Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Dil rrotull, fol rrotull Diskutim i ideve, të nxënit në bashkëpunim Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Analizë e tipareve semantike Ndërtim i shprehive studimore. Paraqitje grafike e informacionit Punë me gjithë klasën. Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Mendo, puno në dyshe diskuto Nxitja e diskutimit, Diskutimi i ideve Punë individuale Punë në dyshe 91
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Zhvillimi i mësimit Parashikimi: dil rrotull, fol rrotull Prezantohen nxënësit me temën. Nxënësit dalin në oborrin e shkollës dhe vëzhgojnë llojet e kërcejve të bimëve. Nxënësit kthehen në klasë infektohen dhe vëzhgojnë pataten, qepën dhe bimën e fierit. Tregohen fotografi të këtyre bimëve dhe vëzhgohet pjesa e tyre nëntokë. Nxënësit pyeten: “Çfarë mendoni se është patatja dhe qepa, rrënjë apo kërcell”? Atyre do t’i shpjegohet se pavarësisht se janë nëntokë këto janë kërcej. Nxënësit përshkruajnë të gjithë llojet e kërcejve që panë në natyrë dhe në figura sipas cilësive që vënë re: i gjatë, i hollë, i trashë, mbitokësore, nëntokësore. Ndërtimi i njohurive: analizë e tipareve semantike Nxënësit lexojnë informacionin e tekstit dhe më pas i përgjigjen pyetjeve: Cilët janë llojet e kërcejve mbitokësorë? Cilët janë llojet e kërcejve nëntokësorë? Jepni shembuj të bimëve që kanë kërcell barishtor. Jepni shembuj te bimëve që kanë kërcell të fortë, drunor. Jepni shembuj të bimëve që kanë kërcell rizome. Jepni shembuj të bimëve që kanë kërcell bulbor. Jepni shembuj të bimëve që kanë kërcell tuberoz. Të gjitha informacionet që do të japin nxënësit paraqiten në tabelën semantike. KËRCELLI Mbitokësor Nëntokësor barishtore drunor lozet gjembat rizoma bulbor tuberoz gruri manushaqja luledelja molla dardha pisha plepi hardhia ferrat driza murrizi fieri grami qepa hudhra patatja kungulli Përforcimi: mendo - puno në dyshe - diskuto Nxënësit do të shikojnë ushtrimet 1 dhe 2 dhe do t’i plotësojnë ato. Më pas do të shkëmbejnë librat me shokun e bankës. Nxënësit do të korrigjojnë dhe plotësojnë punimet e njëri-tjetrit. Në fund do të diskutohen me zë përgjigjet e nxënësve. Mësuesja do te vlerësojë përgjigjet dhe punën e nxënësve me notë dhe me shprehje. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 3 në librin e nxënësit. Tema 8.5: Ndërtimi i gjethes dhe llojet e tyre Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të emërtojnë pjesët e gjethes. -- të emërtojnë llojet e nervurave të gjetheve. -- të klasifikojnë gjethet në gjethe të thjeshta dhe të përbëra. 92
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Fjalë kyç: pjesët përbërëse të gjethes, lloje të ndryshme të gjetheve. Mjetet: gjethe të thara ose të freskëta natyrale, libri i nxënësit, fletë A4, bojëra. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Metoda e teknika Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Diskutim i drejtuar Diskutim i ideve, të nxënit në bashkëpunim Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Pyetja sjell pyetjen Ndërtim i shprehive studimore. Të nxënit në bashkëpunim Punë me gjithë klasën. Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Turi i galerisë Paraqitje grafike e informacionit Punë individuale Punë në dyshe Zhvillimi i mësimit Parashikimi: diskutim i drejtuar Prezantohet tema e mësimit. Nxënësit vëzhgojnë gjethet që kanë në bankat e veta. Mësuesja i pyet ata gjate vëzhgimit: Çfarë pjesësh vini re te gjethja. Ata do të shprehen sipas njohurive që kanë mbi këto emërtime, p.sh.: bishti, fleta e gjethes, gypat e gjethes. Mësuesja i shpjegon nxënësve se gypat e gjetheve quhen nervura. Vizatohet gjethja në tabelë, ndërsa nxënësit e vizatojnë atë në fletoret e tyre. Emërtohen pjesët e gjethes. nervurat dytësore llapa nervura qendrore bishti Ndërtimi i njohurive: pyetja sjell pyetjen Nxënësit ndahen në grupe dyshe dhe ndan mësimin në pjesë. Njëri ka numrin 1 dhe nxënësi tjetër numrin 2. Fillon leximin nxënësi me numrin 1 dhe me pas bën përmbledhjen e pjesës. Nxënësi me numrin 2 formulon një pyetje për pjesën e parë që u lexua. Nxënësi me numrin 2 përgjigjet. Të dy së bashku bien dakord për përgjigjen e saktë. Më pas ndërrohen rolet dhe përsëritet veprimtaria për pjesën tjetër dhe kështu derisa të mbarojë gjithë mësimi. Pas kësaj, nxënësit me numrin 1 lexojnë pyetjet e veta dhe nxënës të ndryshëm në klasë i përgjigjen, po kështu veprojnë dhe nxënësit me numrin 2. 93
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Nxënësit punojnë në mënyrë individuale ushtrimet 1, 2, 3 të librit të nxënësit dhe më pas lexojnë me zë përgjigjet që kanë dhënë. Përforcimi: turi i galerisë Nxënësit vizatojnë gjethe të thjeshta dhe gjethe të përbëra dhe shkruajnë llojin e gjethes poshtë tyre. Nxënësit i ekspozojnë vizatimet në mjediset e klasës. Punimet e nxënësve vlerësohen nga vetë ata dhe nga mësuesja me notë dhe vlerësim stimulues. Detyrë shtëpie: Te përgatisë një herbar me lloje të ndryshme gjethesh sipas udhëzimeve të dhëna në libër. Tema 8.6: Funksionet e gjethes Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të emërtojnë funksionet e gjethes. -- të përshkruajnë me fjalët e tekstit rolin e klorofilit. -- të përkufizojnë procesin e fotosintezës. -- të përshkruajnë procesin e fotosintezës. Fjalë kyç: fotosintezë, kloroplastet, klorofil. Mjetet: teksti i nxënësit, pamje të procesit të fotosintezës. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Metoda e teknika Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Diskutim për njohuritë paraprake Diskutim i ideve, të nxënit në bashkëpunim Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Harta e konceptit Ndërtim i shprehive studimore. Të nxënit në bashkëpunim. Paraqitje grafike e informacionit Punë me gjithë klasën. Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Rishikim në dyshe Paraqitje grafike e informacionit Punë individuale Punë në dyshe Zhvillimi i mësimit Parashikimi: diskutim nga njohuritë paraprake Shkruhet tema në tabelë. Mësuesja pyet nxënësit: Duke rikujtuar mësimet e mëparshme, a mund të më thoni se cilat janë funksionet e gjethes? Përgjigjet e nxënësve shënohen në formë grafike. Funksioni i gjethes Prodhon ushqim për bimën 94
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Ndërtimi i njohurive: harta e konceptit Mësuesja i kërkon nxënësve të studiojnë materialin e tekstit. Për këtë ajo i drejton duke i parashtruar disa pyetje të cilave nxënësit do t’i përgjigjen gjatë leximit. Cilat janë pjesët përgjegjëse të gjethes që bëjnë të mundur prodhimin e ushqimit tek ajo? Në çfarë mënyre kryhet prodhimi i ushqimit te gjethja? A mund të themi që procesi i prodhimit të ushqimit te gjethja dhe procesi i fotosintezës janë i njëjti proces? Grafiku i mëposhtëm vizatohet në tabelë dhe nxënësit pasi që i përgjigjen pyetjes bëjnë shënimin e duhur në grafikun që kanë të vizatuar në fletoren e tij. FOTOSINTEZA ENERGJIA E DIELLIT UJI DIOKSIDI I KARBONIT Qeliza e gjethes KLOROPLAST klorofil klorofil klorofil sheqer oksigjen KLOROPLAST KLOROPLAST klorofil klorofil klorofil sheqer oksigjen klorofil klorofil klorofil sheqer oksigjen Përforcimi: rishikim në dyshe Nxënësit punojnë në dyshe për t’i dhënë përgjigje ushtrimeve në libër. Më pas, përgjigjet e ushtrimeve i lexojnë me zë. Mësuesja vlerëson nxënësit për përgjigjet me notë dhe me vlerësim stimulues. Detyrë shtëpie: ushtrimi 2 në librin e nxënësit. Tema 8.7: Formimi i niseshtesë dhe çlirimi i oksigjenit te bimët (punë praktike) Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të tregojnë qëllimin e eksperimentit; -- të përshkruajnë procedurat e eksperimentit; -- të përmbledhin rezultatet e eksperimentit. Fjalë kyç: niseshte, substancë. Mjetet: Një shishe me jod, një pikatore dhe disa produkte ushqimore si patate, mollë, karota, grurë, oriz, qumësht, makarona, niseshte. 95
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Metoda e teknika Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Parashikim me terma paraprakë Diskutim i ideve, të nxënit në bashkëpunim Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Eksperiment Ndërtim i shprehive studimore. Të nxënit në bashkëpunim. Punë me gjithë klasën. Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Shkrim i shpejtë Përsosje e shkrimit Punë individuale Punë në dyshe Zhvillimi i mësimit Parashikimi: parashikim me terma paraprakë Shkruhet tema në tabelë dhe qëllimi: Sot nëpërmjet një eksperimenti do të shohim se cilat bimë përmbajnë niseshte. Mësuesja shkruan fjalën niseshte në tabelë dhe i pyet nxënësit: A e dini ju nxënës se çfarë është niseshteja? Nxënësit japin mendime të ndryshme, të cilat shkruhen në tabelë. Më pas nxënësit prekin dhe shohin niseshtenë vetë dhe tregojnë disa cilësi të saj. Niseshteja produkt ushqimor pluhur i imët ngjyrë e bardhë Ndërtimi i njohurive: eksperiment Pasi janë prezantuar të gjitha mjetet e punës me të cilat do të kryhet eksperimenti, mësuesja i njeh nxënësit me hapat që do të ndjekin në kryerjen e eksperimentit. Nxënësit hedhin pikat e jodit mbi bimë dhe fruta të ndryshme dhe shohin se çfarë do të ndodhë aty. Kur shohin ngjyrosjen me blu të sipërfaqes që u mbulua me jod ata raportojnë për praninë e niseshtesë. Në të kundërt deklarojnë se në atë bimë nuk ka niseshte. Përforcimi: shkrim i shpejtë Nxënësit shkruajnë shkurt qëllimin, hapat e kryerjes se eksperimentit dhe përfundimet e tij. Mësuesja vlerëson nxënësit për punën e bërë me notë dhe vlerësime motivuese. Detyrë shtëpie: Të klasifikojnë bimët në dy grupe sipas pranisë ose jo të niseshtesë në to. 96
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Tema 8.8: Bimët pa lule Objektivat: Në fund të mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të emërtojnë disa lloje bimësh pa lule; -- të tregojnë pjesët përbërëse të bimëve pa lule; -- të tregojnë mënyrën e shumimit të bimëve pa lule. Fjalë kyç: bimë pa lule, alga, myshk, likene, kërpudha, fiere. Mjetet: teksti i nxënësit. gjethe fieri, copa myshku, kërpudha, fotografi që tregojnë bimë pa lule. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Vëzhgim, diskutim Diskutim i ideve, të nxënit në bashkëpunim Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes)   Analize e tipareve semantike Ndërtim i shprehive studimore. Të nxënit në bashkëpunim. Paraqitja grafike e informacionit. Punë me gjithë klasën. Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Lapsat në mes Të nxënit në bashkëpunim. Nxitja e diskutimit Punë individuale Punë në dyshe Zhvillimi i mësimit Parashikimi: vëzhgim, diskutim Shkruhet tema në tabelë. Ftohen nxënësit të vëzhgojnë myshqet, algat, likenet, fieret që kanë sjellë në klasë. Ata përshkruajnë ndërtimin, ngjyrën, formën e tyre. Pyetjet me te cilat mësuesja drejton procesin e vëzhgimit janë: A kanë rrënjë: fieri, myshku, kërpudha, alga, likeni? A kanë kërcell: fieri, myshku, kërpudha, alga, likeni? A kanë gjethe: fieri, myshku, kërpudha, alga, likeni? Ndërtimi i njohurive: analiza e tipareve semantike Nxënësit lexojnë tekstin dhe plotësojnë tabelën me informacionin që kërkohet. 97
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Emrat e bimëve rrënjë Fieri + + Myshku - Kërpudha - Alga Likeni - - lule fryte fara ushqimi Shumohen me + - - - Vetëprodhuese spore + + - - - Vetëprodhuese spore - - - - - Thith të gatshëm spore - vetëprodhuese Shumim qelizash ose bashkim qelizash femërore me ato mashkullore - Kërpudha thith ujin dhe kripërat minerale dhe ia jep algës. Alga me klorofilin e saj prodhon ushqimin që ia jep vetes dhe kërpudhës. Shumim qelizash, spore kërcell gjethe - - - - - - - - Pas kësaj pune, nxënësit punojnë në grupe dyshe rubrikën: “Qarko përgjigjen e saktë”. Nxënësit argumentojnë me zë përgjigjen që dhanë. Përforcimi: lapsat në mes Klasa ndahet në 5 grupe. Grupi 1 do të flasë për fieret, grupi 2 për myshqet, grupi 3 për kërpudhat, grupi 4 për algat, grupi 5 për likenet. Nxënësit do të përshkruajnë karakteristikat e bimës për të cilën do të flasin. Nxënësit zgjedhin një laps me ngjyrën që preferojnë. Kur të jenë të gatshëm të flasin do të lënë lapsin në mes të tavolinës dhe do të japin mendimin e tyre. Më pas nuk do të kenë të drejtë të flasin, por duhet të dëgjojnë shokët. Ai nxënës që nuk ka gjë për të thënë do te thotë “pas” dhe do të lërë lapsin në tavolinë. Përgjigjet nxënësit i shkruajnë në një letër A4 dhe më pas i lexojnë para klasës. Mësuesi vlerëson nxënësit për pjesëmarrjen dhe përgjigjet. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 1 në librin e nxënësit. Tema 8.9: Bimët me lule Objektivat: Në fund të orës mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të emërtojnë pjesët e lules; -- të përshkruajnë procesin e pjalmimit; -- të klasifikojnë në dy grupe llojet e frutave. Fjalë kyç: pjalmim, petlat, nënpetlat, pistili, thekët, fruta tulore, fruta të thata. Mjetet: fruta të ndryshme tulore dhe të thata, lule bimësh, libri i nxënësit, foto me lule dhe fruta të ndryshme. 98
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Parashikimi (nxitja për të nxënë) Parashikim nga termat Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Të nxënit me këmbime, grupi i ekspertëve Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Përvijim i të menduarit Veprimtaritë e nxënësit Diskutim i ideve, të nxënit në bashkëpunim Ndërtim i shprehive studimore. Të nxënit në bashkëpunim. Të nxënit në bashkëpunim. Nxitja e diskutimit. Paraqitja grafike e informacionit Organizimi i nxënësit Punë me gjithë klasën Punë me gjithë klasën. Punë individuale Punë individuale Punë në dyshe Zhvillimi i mësimit Parashikimi: parashikim nga termat Shkruhet tema në tabelë. Poshtë tyre shkruhen fjalët kyç: petlat, nënpetlat, pistili, vezët, vezore, thekët, filament, pjalmore. Mësuesja bën një bisedë me nxënësit ku i drejton të lexojnë fjalët. Çfarë ju kujtojnë fjalët petla dhe nënpetla? A ka ndonjë fjalë që e dini kuptimin e saj? Ma tregoni atë te lulja që keni përpara. Cilat janë emrat, të cilat nuk ua dini kuptimin (shënohen me pikëpyetje emrat e rinj). Më pas, mësuesja kërkon nga nxënësit që të vënë re disa zgjatime brenda lules, të cilat duket sikur formojnë një tapet me kokrriza dhe i tregon ato në lulen që mban në dorë. Ajo i emërton ato duke thënë: Këto janë thekët e lules, organi mashkullor i saj - dhe e shkruan emrin në tabelë në figurën e lules. Më pas emërton kokrrizat që janë në kokën e thekëve dhe shkruan në tabelë: kokrriza, poleni. Pas kësaj, lulja prihet në dy pjesë dhe nxënësit vënë re pistilin, organin femëror te lules. Mësuesja e shkruan në figurën e lules në tabelë këtë emërtim. Kështu vazhdohet me emërtimin e të gjitha pjesëve të tjera. Ndërtim njohurish: të nxënit me këmbime, grupi i ekspertëve Ndahet klasa në grupe me nga 3 nxënës. Mësuesja i jep nxënësve numrat nga 1-3. Nxënësit me numrin 1 do t’i përgjigjen pyetjes: Cilat janë pjesët e lules: Nxënësit me numrin 2 do t’i përgjigjen pyetjes: Çfarë funksioni kanë pjesët e lules? Nxënësit me numrin 3 do t’i përgjigjen pyetjes: Si kryhet pjalmimi i lules? Nxënësit me numrin 4 do t’i përgjigjen pyetjeve: Çfarë është pjalmimi? në sa grupe i ndajmë frutat e bimëve? Pasi të studiojnë librin dhe te shkruajnë përgjigjen për pyetjen e vet, nxënësit bashkohen sipas numrave të njëjtë. Grupi i njëshave, grupi i dyshave, grupi i treshave, grupi i katrave. Ata diskutojnë për të dhënë përgjigjen e saktë dhe shkruajnë përgjigjen përfundimtare. 99
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Përforcimi: përvijim i të menduarit Përgjigjet e nxënësve do të hidhen në grafikun e mëposhtëm. SI KRYHET PJALMIMI PJALMIMI LULJA NDËRTIMI FUNKSIONI nënpetlat, mbrojnë gjithë pjesët e tjera të lules petlat, tërheqjen e insekteve thekët organi riprodhues mashkullor pistili organi riprodhues femëror Pjalmimi është takimi i qelizës mashkullore me qelizën femërore të një luleje. Pasi takohen të dyja qelizat ndodh procesi i pllenimit dhe formohet veza e pllenuar. Veza e pllenuar zhvillohet dhe jep farën. Vezorja rritet dhe jep frytin, i cili rrethon farën. Mësuesja vlerëson përgjigjet dhe punët e nxënësve me notë dhe me vlerësim motivues me shprehje. Detyrë shtëpie: Të shkruajnë 5 emra frytesh tulore dhe 5 të thata. Tema 8.10: Pjalmimi te bimët dhe llojet e tij Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të tregojnë mënyrat e pjalmimit; -- të tregojnë llojet e pjalmimit; -- të përshkruajnë mënyrat e pjalmimit. Fjalët kyç: pjalmimi me anë të erës, pjalmimi me anë të insekteve, pjalmimi me anë të ujit, pjalmimi me anë të gjitarëve, pjalmimi i kryqëzuar, vetëpjalmimi. Mjetet: teksti i nxënësit, fotografi që tregojnë mënyra të ndryshme të pjalmimit. 100
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Diskutim për njohuritë paraprake Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Lexim me kodim Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Mendo puno në dyshe, shkëmbe mendime Organizimi i nxënësit Diskutim i ideve, të nxënit në bashkëpunim Ndërtim i shprehive studimore. Të nxënit në bashkëpunim. Të nxënit në bashkëpunim. Nxitja e diskutimit. Punë me gjithë klasën Punë me gjithë klasën. Punë individuale Punë me grupe Punë individuale Punë në dyshe Zhvillimi i mësimit Parashikimi: diskutim për njohuritë paraprake Shkruhet tema në tabelë. Mësuesja u kërkon nxënësve të rikujtojnë procesin e pjalmimit. Ajo pyet nxënësit: Çfarë është pjalmimi? Përse ndodh ky proces? Përgjigjet e nxënësve shkruhen në tabelë: Procesi Përkufizimi Pjalmimi Pjalmimi është takimi i qelizës mashkullore me qelizën femërore të një luleje. Pasi takohen të dyja qelizat ndodh procesi i pllenimit dhe formohet veza e pllenuar. Veza e pllenuar zhvillohet dhe jep farën. Vezorja rritet dhe jep frytin, i cili rrethon farën. Ndërtimi i njohurive: lexim me kodim Nxënësit do të lexojnë tekstin për t’u njohur me faktorët që realizojnë pjalmimin e bimës. Nxënësit do të shënojnë këto shenja gjatë leximit: E për pjalmimin me anë të erës, I për pjalmimin me anë të insekteve, Z për pjalmimin me anë të zogjve, Gj për pjalmimin me anë të gjitarëve, U për pjalmimin me anë të ujit, V për vetëpjalmimin dhe K për pjalmimin e kryqëzuar. Më pas informacionin do ta shënojnë në tabelë: E Era transporton kokrrizat e pjalmit dhe bën te mundur pjalmimin I Z Gj U Gjitarët Insektet Uji është Zogjtë me bëhen faktorë transportojnë pjalmues, trupin e në pjalmimin me këmbëzat sepse ai tyre duke e luleve pasi e tyre transporton fluturuar transportojnë kokrrizat e pjalmin që nëpër lule nga njëri pjalmit duke bie në të bëhen vend në tjetër i çuar ato nga një vend transportues pjalmin që nëpër lule të në një vend të pjalmit. ngelet nëpër ndryshme. tjetër. trupin e tyre. V Vetëpjalmimi ndodh kur kokrrizat e pjalmit të një luleje shkojnë në pistilin e së njëjtës lule apo të një luleje të së njëjtës bimë. K Pjalmimi i kryqëzuar ndodh kur kokrrizat e pjalmit të një luleje shkojnë në pistilin e një luleje të një bime tjetër. 101
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Përforcimi: mendo, puno në dyshe shkëmbe mendime Nxënësit punojnë individualisht si fillim dhe më pas rishikojnë në dyshe dhënien e përgjigjeve të ushtrimeve 1 dhe 2 në libër. Më pas përgjigjet lexohen nga disa nxënës me zë. Mësuesja vlerëson nxënësit për përgjigjet e pyetjeve dhe punën në bashkëpunim. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 3 në libër. Tema 8.11: Bimët farëzhveshura dhe bimët farëveshura Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të emërtojnë farat sipas llojit të tyre; -- të tregojnë karakteristikat e dy grupeve të farave; -- të përshkruajnë shumimin e dy grupeve të farave. Fjalë kyç: farëveshur, farëzhveshur, njëthelbore, dythelbore. Mjetet: fara bimësh të ndryshme, teksti i nxënësit, fotografi me pamje të farave. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Stuhi mendimesh Diskutim i ideve, të nxënit në bashkëpunim Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Mbajtje e strukturuar e shënimeve Ndërtim i shprehive studimore. Të nxënit në bashkëpunim. Paraqitja grafike e informacionit Punë me gjithë klasën. Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Shkrim i shpejtë Përsosje e shkrimit Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: stuhi mendimesh Shkruhet tema e mësimit në tabelë. Nxënësit kanë në tavolina fara të ndryshme. Mësuesja i fton që ti vëzhgojnë dhe i pyet: A janë të gjitha farat që keni përpara njësoj? Nga se ndryshojnë ato? Përgjigjet shkruhen në tabelë. me dy thelpinj njëthelbore Farat të paveshura nga fruti 102 të veshura me frut
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Ndërtimi i njohurive: mbajtja e strukturuar e shënimeve Nxënësit do të lexojnë materialin e librit. Mësuesja i drejton duke i shtruar këto çështje: Çfarë farash prodhohen nga lulet që nuk kanë as thekë as pistilë (boçet e pishave)? Çfarë lulesh prodhohen nga bimët me lule? Në sa lloje farash ndahet grupi i farave të veshura? Si quhen farat që kanë dy thelpinj? Si quhen farat që kanë një thelpi? Pasi që lexojnë nxënësit i përgjigjen pyetjeve me zë. Përgjigjet e tyre shënohen në grafikun e shënimeve. Lulet pa theke e pistil lule me organ riprodhimi, lulet me thekë e pistil Lule pa organ riprodhimi boçet e pishës, bredhit, selvisë farat e zhveshura farat e veshura FARAT E BIMËVE Farë e parrethuar nga fruti Farat e pishës, bredhit, selvisë gruri njëthelbore Farë e rrethuar nga fruti pjeshka, molla, gruri, misri misri pjeshka dythelbore molla Përforcimi: shkrim i shpejtë Në këtë shkrim, nxënësit do të paraqesin shkurtimisht si realizohet pjalmimi te bimët, lulet e të cilave janë pa organe riprodhimi. Mësuesja vlerëson punët e nxënësve me notë. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 1 dhe 2 në libër. Tema 8.12: Shumimi vegjetativ te bimët Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të tregojnë ç’është shumimi vegjetativ; -- të emërtojnë mënyrat e shumimit vegjetativ; -- të përshkruajnë mënyrat e shumimit vegjetativ; -- të përkufizojnë procesin e shartimit; -- të japin shembuj të bimëve të shartuara. Fjalë kyç: shumim vegjetativ, shumim me rrënjë, shumim me kërcell nëntokësore, shumim me kërcej mbitokësorë, shumim me gjethe. 103
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Mjete: libri i nxënësit, foto me pamje nga llojet e shumimit vegjetativ. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Diskutim i drejtuar Diskutim i ideve, Te nxënit në bashkëpunim Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Insert Ndërtim i shprehive studimore. Të nxënit në bashkëpunim. Punë me gjithë klasën. Punë individuale Di-dua të di-mësova Përsosje e shkrimit. Diskutim i ideve, të nxënit në bashkëpunim Punë individuale Punë në dyshe Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Zhvillimi i mësimit Parashikimi: diskutim i drejtuar Shkruhet tema në tabelë. Mësuesja pyet nxënësit: Iu kujtohet se çfarë keni mësuar për kërcellin? Sa lloje kërcejsh njihni? Cili është funksioni i kërcellit? Cili është funksioni i gjethes? Cili është funksioni i rrënjës te bima? Si shumohen bimët me lule? Si shumohen bimët pa lule? A mendoni se rrënjët, kërcelli, gjethet mund të shërbejnë për shumimin e bimës? Mësuesja i lë nxënësit të japin të lirë përgjigjet dhe nuk përdor shprehjen gabim, për ndonjë përgjigje që nuk është e saktë. Rëndësi ka të tërhiqet vëmendja e nxënësve mbi temën e mësimit. Ndërtimi i njohurive: insert Mësuesja u kërkon nxënësve lexojnë tekstin duke shënuar fjalët apo informacionet që do të shohin aty me simbolet e tabelës së insertit. Ajo i nxit ata duke u thënë: Lexoni informacionin e tekstit dhe shikoni nëse rrënjët, kërcelli, gjethet kanë dhe ndonjë funksion tjetër përveç atyre që keni mësuar më parë. Simbolet që do të përdorin nxënësit gjatë leximit janë si në tabelën më poshtë: √ Unë e di këtë - Unë e dija ndryshe këtë ? Unë nuk e kuptoj këtë + Unë nuk e dija këtë Pas leximit, nxënësit do të tregojnë se çfarë informacioni të ri mësuan. Mësuesja sqaron konceptet e pakuptueshme për nxënësit. Nxënësit përkufizojnë konceptin e shumimit vegjetativ dhe konceptin e shartimit. Ata tregojnë si kryhen llojet e ndryshme të shumimeve vegjetative. Nxënësit përshkruajnë procesin e shartimit dhe emërtojnë dy llojet e tij. Në fund japin shembuj nga bimët, të cilat mund të shartohen. 104
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Përforcimi: Di - Dua të di - mësova Nxënësve u kërkohet që njohuritë e marra gjatë orës t’i sistemojnë në tabelën di-dua të dimësova. Di Dua të di Mësova Rrënja shërben për të ushqyer Rrënja shërben edhe për shumim A ka ndonjë funksion tjetër bimën dhe për ta mbajtur atë të vegjetativ me anë të copave të rrënja? ngulur në tokë rrënjëve. Kërcelli shërben për të Kërcelli shërben edhe për shumim transportuar ujin, kripërat vegjetativ, me kërcej nëntokësore, A ka ndonjë funksion tjetër minerale dhe ushqimin që si: zhardhokë, rizome, bulbe dhe kërcelli? prodhon gjethja në trupin e me kërcej mbitokësore si: stolonet bimës. dhe se fundmi me copa kërcelli. A mund të ketë gjethja ndonjë Gjethja shërben edhe për shumim Gjethja shërben për të prodhuar funksion tjetër përveç prodhimit vegjetativ duke përdorur gjethe e ushqimin e bimës. të ushqimit? shkëputura nga trupi i një bime. Tema 8.13: Nga fara, te lulja dhe fruti Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të përshkruajnë përbërjen e një fare; -- të listojnë kushtet që duhen për mbirjen e një fare; -- të përshkruajnë etapat nëpër të cilat kalon fara që prej mbirjes deri në formimin e një bime të re. Fjalë kyç: embrion, lëndë ushqyese, veshje e fortë, mbirje, kotiledone. Mjetet: fara groshe, libri i nxënësit, figura që tregojnë fazat e mbirjes së farës. Struktura e mësimit Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Kërkim – hulumtim Ndërtim i shprehive studimore Diskutim i ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Diskutim për njohuritë paraprake Të nxënit në bashkëpunim Punë me gjithë klasën. Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Organizuesi grafik linear kohor Paraqitje grafike e informacionit Punë individuale 105
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Zhvillimi i mësimit Parashikimi: kërkim – hulumtim Shkruhet tema në tabelë. Nxënësit do te diskutojnë rreth temës duke dhënë parashikime se për çfarë do të diskutohet. Më pas nxënësit vëzhgojnë farat që kanë marrë në klasë. Mësuesja drejton vëzhgimin e tyre: Vini re, çfarë e mbështjell nga sipër farën e fasules? Si mendoni përse shërben kjo cipë? Ndani farën në dy gjysma. Vini re! Çfarë ka brenda në farë? A e dini ju si quhet kjo bimëz e vogël? Në sa pjesë u nda fara? A e dini ju si quhen këto dy pjesë te farës? A mund të më thoni përse shërbejnë këto dy pjesë të farës? Nxënësit lihen të lirë në përgjigjet e tyre. Nuk ka rëndësi saktësia e përgjigjeve në këtë fazë të mësimit, por përfshirja dhe zgjimi i interesit për temën. Mësuesja shkruan në tabelë rezultatet e vëzhgimit të farës. Fara Cipa mbështjellëse embrioni kotiledonet Ndërtim i njohurive: diskutim për njohuritë paraprake Nxënësit kanë bërë më parë një punë praktikë me mbjelljen e një fare të fasules. Mësuesja i kërkon të risjellin në mend të gjithë procesin që nga mbirja e farës e deri te rritja e kërcellit dhe gjetheve. Pyetjet të cilat do të drejtojnë diskutimin janë: Çfarë kushtet i krijuat farës që ajo të mbinte? Çfarë ndodhi me farën kur e futet në frigorifer, a mbiu ajo? Po me farën që e latë në errësirë çfarë ndodhi? A mund të thoni se çfarë kushtesh i duhen një fare që ajo të mbijë? Çfarë ndodhi në fillim me farën, të cilën e vutë në një mjedis të ngrohtë, me dritë, të lagësht dhe me ajër? Po pasi u fry dhe plasi mbështjellja e farës, çfarë ndodhi? Për çfarë shërbenin ato rrënjët e vogla që u ngulën në copën e pambukut? Nga e merrte ushqimin bima gjatë kësaj faze? Çfarë ndodhi pas daljes së rrënjëzave? Kush e ushqente kërcellin dhe rrënjët gjatë kësaj faze? Po kur filluan të dalin gjethe çfarë ndodhi me dy kotiledonet? Kur dy kotiledonet u thanë nga e siguronte bima ushqimin? Pas këtij diskutimi nxënësit plotësojnë ushtrimet 1,2,3 në libër. Si fillim punojnë individualisht dhe kur ti mbarojnë do të bëjnë një rishikim me shokun. Përgjigjet e ushtrimeve, nxënësit i lexojnë me zë. Përforcimi: organizuesi grafik linear kohor Nxënësit paraqesin grafikisht fazat nëpër, të cilat kalon një fare nga mbirja deri te rritja e bimës së re. fara rrënjëzat kërcelli gjethëzat bima e re Mësuesja vlerëson nxënësit për përgjigjet dhe punën që bënë me notë dhe me shprehje motivuese. Detyre shtëpie: Ushtrimi 4 në librin e nxënësit. 106
  • Libër mësuesi: Dituria 5 KAPITULLI 9: BIMËT DHE NJERIU Tema 9.1: Marrëdhëniet midis kafshëve, bimëve dhe njeriut Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të tregojnë ç’është habitati; -- të tregojnë rëndësinë që kanë bimët për kafshët dhe njerëzit; -- të tregojnë rolin që luan njeriu dhe kafshët te bima; -- të shpjegojnë ndërvarësinë që kanë mes njëra-tjetrës bota bimore me atë shtazore. Fjalë kyç: habitat, bota shtazore, bota bimore. Mjetet: enciklopedia për fëmijë, teksti i nxënësit, fotografi me pamje nga habitate të llojeve të ndryshme Struktura e mësimit Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Grafiku i fjalorit Ndërtim i shprehive studimore Diskutim i ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Pyetja sjell pyetjen Të nxënit në bashkëpunim Punë me gjithë klasën Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Pyetja sjell pyetjen Paraqitje grafike e informacionit Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: grafiku i fjalorit Shkruhet tema e mësimit në tabelë. Mësuesja pyet nxënësit për kuptimin e fjalës habitat. Pasi japin mendimet e tyre, vizatohet grafiku i fjalorit dhe informacioni i mbledhur hidhet në të. SHPJEGIMI I FJALËS NË FJALOR Vendi, karakteristikat fizike dhe biologjike të të cilit, e lejojnë një specie që të zhvillohet. HABITAT SINONIMI Mjedis PËRDORIMI NË FJALI Bimët, kafshët dhe njerëzit i zgjedhin habitatet e tyre në bazë të kërkesave që kanë. Ndërtimi i njohurive: pyetja sjell pyetjen Mësuesja paraqet përpara nxënësve një fragment nga mësimi dhe e lexon atë. 107
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Fragmenti Bimët janë të rëndësishme për jetën në tokë. Për kafshët dhe njerëzit, bimët shërbejnë si ushqim, strehim, mjete të dobishme dhe produkte. Shumë kafshë përdorin bimët për strehim. Bimët gjithashtu u sigurojnë kafshëve mbrojtjen nga grabitqarët. Shkatërrimi i bimëve të ndryshme nganjëherë çon kafshët në rrezik jetën e kafshëve. Kështu mund të themi që kafshët dhe njeriu janë të varura shumë nga bimët duke qenë se janë të vetmet organizma të aftë të prodhojnë vetë lëndën ushqyese. As njeriu dhe as kafshët nuk janë në gjendje të prodhojnë vetë lëndën ushqyese, ato e marrin të gatshme atë nga mjedis ku ata jetojnë. Edhe kafshët ndihmojnë bimët për të jetuar. Me anë të insekteve lulet pjalmohen, kafshë të tjera ndihmojnë bimët në shpërndarjen e farave ose të kokrrizave të pjalmit. Kafshët nxjerrin në mjedis dioksidin e karbonit që është një element i rëndësishëm për jetën e bimëve. Nxënësit shohin figurën që ilustron lidhjen që ekziston midis kafshëve dhe bimëve. Me pas mësuesja iu drejton nxënësve pyetjet: -- Përse janë të rëndësishme bimët për kafshët? -- Përse janë të rëndësishme bimët për njeriun? -- Përse kafshët janë të rëndësishme për bimët? -- Përse njeriu është i rëndësishëm për bimët? Nxënësit përgjigjen duke iu referuar informacionit që lexoi mësuesja, por mund të shtojnë dhe vetë informacion tjetër. Përforcimi: pyetja sjell pyetjen Përgjigjet që japin nxënësit do të paraqiten në tabelën sipas modelit. Çfarë po mësoj? Çfarë di unë për këtë? Bimët shërbejnë si ushqim, strehim, mjete të dobishme, dhe produkte për kafshët dhe për njerëzit. Përse janë të rëndësishme bimët Me anë të insekteve lulet për kafshët? pjalmohen - Përse janë të rëndësishme bimët Kafshe te tjera ndihmojnë bimët për njeriun? në shpërndarjen e farave apo të - Përse kafshët janë të kokrrizave të pjalmit. rëndësishme për bimët? Kafshët nxjerrin në mjedis - Përse njeriu është i rëndësishëm dioksidin e karbonit që është një për bimët? element i rëndësishëm për jetën e bimëve. Njeriu i shumon dhe kujdeset për bimët. Mësuesja vlerëson punën e nxënësve me notë. Detyrë shtëpie: Ushtrimet 1, 2 në libër 108 Marrëdhënia shkak-pasojë e mundshme Shkaku / Një botë e pasur me bimësi Pasoja /një jetë e shëndetshme për kafshët dhe njeriun
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Tema 9.2: Bimët në jetën e njeriut Objektivat: Në fund të orës së mësimit, nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të tregojnë rolin që kanë bimët për jetën e njeriut. -- të japin shembuj të rolit të bimëve në jetën e njeriut. -- të listojnë vlerat ushqimore që kanë bimët për njeriun. Fjalë kyç: bimë mjekësore, bimë zbukurimi, proteina, vitamina, sheqerna. Mjetet: teksti i nxënësit, fotografi të ndryshme që tregojnë rolin e bimëve te njeriu. Struktura e mësimit Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Stuhi mendimesh Diskutim i ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Shënime mbi shënime Nxitja e diskutimit Ndërtim i shprehive studimore Punë me gjithë klasën Punë individuale Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Mendo - puno në dyshe - shkëmbe mendime Të nxënit në bashkëpunim. Punë individuale Zhvillimi i mësimit Parashikimi: stuhi mendimesh Mësuesja shkruan në tabelë temën dhe pyet nxënësit: A kanë rëndësi bimët për jetën e njeriut? Çfarë të mirash merr njeriu nga bimët? Përgjigjet paraqiten grafikisht në tabelë. lëndë drusore ushqim oksigjen Bimët na japin na shërojnë gjallëri në mjedis Ndërtimi i njohurive: shënime mbi shënime Nxënësit do të plotësojnë shënimet duke u bazuar në informacionin e tekstit. Duke lexuar ata do të shënojnë me numrin 1 fjalën bimë sa herë që e shohin, me numrin 2 llojin e bimës dhe me numrin 3 produktin që nxjerr njeriu nga këto bimë. BIMA 2 Aloe vera 3 shampo, krem lëkure 2 kamomili 3 çaj për qetësim 109
  • Libër mësuesi: Dituria 5 2 fasulja, bizelja 3 proteina 2 patatja, panxhari 3 sheqernat 2 spinaqi, kivi, portokalli 3 vitaminat 2 ulliri misri luledielli 3 vaji Përforcimi: mendo - puno në dyshe - shkëmbe mendime Nxënësit do te punojnë në grupe dyshe për plotësimin e ushtrimeve 1 dhe 2 në libër. Si fillim, ata do ta plotësojnë vetë ushtrimin dhe më pas do ta rishikojnë në dyshe për të dhënë përgjigjen më të mirë. Nxënësit vlerësohen për përgjigjet me notë dhe vlerësim me shprehje për motivim. Detyrë shtëpie: Ushtrimi 3 në libër. Tema 9.3: Të kujdesemi për mjedisin Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësit duhet të jenë të aftë: -- të tregojnë disa mënyra me të cilat njeriu ndot mjedisin; -- të tregojnë disa mënyra për të mbajtur pastër mjedisin; -- të shpjegojnë përse njeriu duhet ta mbajë pastër mjedisin. Fjalë kyç: mjedis, ndotje. Mjetet: teksti i nxënësit, fletë A4, lapsa, bojëra. Struktura e mësimit: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësit Organizimi i nxënësit Parashikimi (nxitja për të nxënë) Dil rrotull, fol rrotull Diskutim i ideve Punë me gjithë klasën Ndërtimi i njohurive (përpunimi i përmbajtjes) Diskutim i drejtuar Diskutim i ideve Paraqitje grafike Punë me gjithë klasën. Përforcimi (konsolidimi i të nxënit) Punë praktike Aplikim i njohurive Punë me grupe Zhvillimi i mësimit Parashikimi: dil rrotull - fol rrotull Nxënësit bëjnë një shëtitje në mjediset përreth shkollës. Ata do të vënë re si është mjedisi përreth. A ka mbeturina të hedhura nëpër rrugë? A ka gjelbërim? A ka pemë të prera? A ka ujëra që derdhen pa kriter? Këto pyetje i bëhen nxënësve ndërkohë që ata po vëzhgojnë mjedisin, bëhet një bashkëbisedim në natyrë. 110
  • Libër mësuesi: Dituria 5 Ndërtimi i njohurive: diskutim i drejtuar Mësuesja pyet nxënësit? A iu pëlqeu mjedisi që vizituat? Pse po? pse jo? Çfarë do të bënit ju për ta përmirësuar mjedisin? Përgjigjet e nxënësve shkruhen në tabelë. më shumë kosha për mbeturina mbjellja e pemëve mbeturinat në kosha Kujdesi për mjedisin mosshpenzim i kotë i ujit parqe të gjelbëruara pastrim më i shpeshtë nga punëtorët e mirëmbajtjes Përforcimi: punë praktike Nxënësit do të shkruajnë një fletëpalosje për ndërgjegjësimin e komunitetit ndaj rëndësisë së ruajtjes së mjedisit. Nxënësit do te punojnë me grupe dhe në fund do të lexojë secili grup tekstin që ka shkruar në fletëpalosjen e vet. Pas mësimit, nxënësit këshillohen t’i shpërndajnë këto fletëpalosje në komunitet. Mësuesja vlerëson nxënësit me notë dhe me shprehje motivuese për punën. Detyrë shtëpie: Shpërndarja e fletëpalosjeve nga nxënësit në komunitet. 111