UNIVERSITETI I PRISHTINËSFAKULTETI I SHKENCAVE TË APLIKUARA TË BIZNESIT                     PEJË                Dr. Edmond...
2010       2
Përmbajtja:Hyrje.............................................................................................................
Internet-provajderët (ISP).................................................................................... 33     Çmim...
eBay................................................................................................................ 68   ...
Fig. 5 BankomatI (ATM) ...................................................................................... 118Point of ...
Standardet teknike................................................................................................. 178Kon...
Hyrje      Interneti çdo ditë po bëhet pjesë e jetës së përditshme të të gjithë njerëzve.Në kohët e fundit ka filluar që t...
KREU I                          RRJETAT KOMPJUTERIKE                                 Rrjeti kompjuterik       Me ndërlidhj...
Puna në rrjet kompjuterik      Puna në rrjet kompjuterik mund të bëhet në dy mënyra (regjime) të punës:mënyra e punës onli...
Fig. 2. Rrjeti kompjuterik peer to peer       Te rrjeti kompjuterik me kompjuterë server-klientë, njëri ose disa kompjuter...
Fig. 5. Lidhja e kompjuterëve në unazë                                        Protokolet      Rregullat të cilat përcaktoj...
Hostet e inernetit janë të organizuar poashtu edhe me emra të domeneve: p.sh.“microsoft.com” është domen i firmës Microsof...
Interneti është i konstruktuar duke e shfrytëzuar virtualisht çfarëdo lloji tëmjedisit transmetues, si p.sh. linjat telefo...
vlerave 128 dhe 191. P.sh. adresa 129.144.50.56. Vlera 129 në dy bajtet e paraindikon se hosti është i klasës B. Bajtet tj...
atyre. Te standardi Token-Ring paketa me të dhëna udhëton në formë të“kompozicionit” prej një stacioni të rrjetit në tjetr...
të cilat zakonisht në kushte normale të punës janë të shumta (radio marrësit-dhënësit,drita fluorescente, afërsia e motorë...
Rrjetat kompjuterike që kanë një ose më shumë serverë të rrjetit, pjesënkryesore të sistemit operativ e kanë të vendosur n...
Rrjetat globale kompjuterike kanë filluar që të formohen në fund të viteve tëgjashtëdhjeta të shekullit XX. Më 1969 Minist...
Prodigy Internet (në SHBA dhe në Kanada) etj.                                      Multimedia         Multimedia paraqet d...
gjitha këto është zhvilluar softveri i quajtur Authoring Systems (sistemet përautorizim).         Vetë procesi i krijimit ...
formojnë bazën e dokumentacionit të hipertekstit. Hulumtimi në thellësi në këtëmënyrë është i kufizuar vetëm me numrin e d...
klasik të faksit dhe të modemit, këto pajisje kanë edhe modulin shtesë për incizimdigjital dhe reprodukim të zërit.      B...
Fig. 1. Home page-i i pakos Alb@anian .com në adresën http://www.albanian.com/        Home page-i mund të jetë informativ ...
URL - Lokatori univerzal i burimit        Secila faqe e WWW-it, në mënyrë që të mund të gjendet dhe të lexohet ngashfrytëz...
Interneti-Infrastruktura teknike e biznesit elektronik                       Koncepti dhe definimi i biznesit elektronik  ...
Me kohë hapësira e biznesit e internetit filloi të profilizohet, ashtu që janëkristalizuar 4 hapësira ekonomike të veçanta...
kompani që janë marrë më herët me këtë punë, por në mënyrë konvencionale (p.sh.shtëpitë informatave, tregjet e institucion...
Përfundimisht njëra ndër web faqet më të mira në segmentin e të drejtës sëtregtisë elektronike në internet është ajo e kom...
cilindo treg që dëshiron dhe kur konsideron se është e nevojshme. Nga               kjo rrjedh mundësia e reagimit të shpe...
Interneti, pra nuk është vetëm një rrjet, por paraqet një bashkësi të koordinuar tëshumë rrjetave kompjuterike. Interneti ...
Te ne shumë shpesh haset sistemi gateway i rrjetave Internet.        Gejtvejë sistemi i lidhjes u mundëson rrjetave që të ...
Internet-provajderët (ISP)        Firmat të cilat mundësojnë lidhjen lokale në mes të shfrytëzuesit dhe rrjetitInternet qu...
Qasja e pakufizuar kohore – në shtetet e zhvilluara kjo arrihet me një çmim       parapagues shumë të ulët, prej rreth 35-...
Formati simbolik i adresimit        Formati simbolik dallohet nga ai numerik, vetëm në atë se në vend të numrit tëcaktuar ...
us – për Shtetet e Bashkuara të Amerikës,       ca – për Kanada,       al – për Shqipëri etj.               Domeni i cili ...
Në kohët e sotme ka filluar përdorimi masovik i mundësive për kontakte audiodhe vizuale nëpërmes rrjetit, të cilat quhen v...
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab

14,002

Published on

RESURSE INTERNETI Biznesi Elektronik -dispensa-FSHAB

0 Comments
6 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
14,002
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
409
Comments
0
Likes
6
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Informatika Biznesore Resurse interneti biznesi_elektronik -dispensa-fshab

  1. 1. UNIVERSITETI I PRISHTINËSFAKULTETI I SHKENCAVE TË APLIKUARA TË BIZNESIT PEJË Dr. Edmond Beqiri RESURSET E INTERNETIT ME BIZNES ELEKTRONIK PRISHTINË
  2. 2. 2010 2
  3. 3. Përmbajtja:Hyrje......................................................................................................................... 8KREU I..................................................................................................................... 9RRJETAT KOMPJUTERIKE ................................................................................... 9 Rrjeti kompjuterik ................................................................................................. 9 Puna në rrjet kompjuterik .................................................................................... 10 LAN – Rrjeti lokal i kompjuterëve ...................................................................... 10 Mënyrat e lidhjes së rrjetit të kompjuterëve ......................................................... 11 Protokolet............................................................................................................ 12 Protokolet e internetit ...................................................................................... 12 Klasat e rrjetit...................................................................................................... 14 Numrat e Rrjetit të klasës A............................................................................. 14 Numrat e Rrjetit të klasës B ............................................................................. 14 Numrat e Rrjetit të klasës C ............................................................................. 15 Standardet në komunikimin e kompjuterëve .................................................... 15 Kabllot për ndërlidhje në rrjet .......................................................................... 16 Rrjetat e larguara njëra nga tjetra ..................................................................... 17 Sistemi operativ i rrjetit ....................................................................................... 17Stacionet punuese janë kompjuterë që në të shumtën e rasteve përdorin sistemoperativ Windows, DOS, OS/2 etj. Stacionet punuese startohen nën kontrollin esistemit operativ të instaluar në to, e pastaj me procedurë të automatizuar ose manualendërlidhen në server. Stacionet punuese në rrjet mund të lidhen e nëpërmes lidhjevetelefonike me anë të modemit.................................................................................. 18KOMUNIKIMET E AVANSUARA ....................................................................... 18 Rrjeti publik kompjuterik .................................................................................... 18 BBS (Bulletin Board System) .......................................................................... 18 Rrjeti global kompjuterik................................................................................. 18 Serviset online..................................................................................................... 19 Multimedia.......................................................................................................... 20 Integrimi i tekstit, fotografisë dhe zërit ................................................................ 20 Hiperteksti........................................................................................................... 21 World Wide Web-i .............................................................................................. 22 Programet për lexim të vebit - browserët ......................................................... 22 Lundrimi –Sërfimi nëpër Internet .................................................................... 23 Dokumenti parësor i WWW-së - Home Page....................................................... 23 HTML............................................................................................................. 24 URL - Lokatori univerzal i burimit ...................................................................... 25Interneti-Infrastruktura teknike e biznesit elektronik................................................ 26 Koncepti dhe definimi i biznesit elektronik.......................................................... 26 Sektorët e biznesit në internet .............................................................................. 26 Rrethina juridike e biznesit elektronik ................................................................. 28 Rregullativa juridike ndërkombëtare në fushën e biznesit elektronik ................ 28 Mundësitë e reja të ndërmarrësit të vogël............................................................. 29KYÇJA NË INTERNET ......................................................................................... 30 Historiku i shkurtër i Internetit ............................................................................ 30 Mundësitë e lidhjes në Internet ............................................................................ 31 Lidhja në Internet nëpërmes Ruterit dhe Gateway kompjuterit ......................... 31 Mundësia e qasjes me modem nga distanca ..................................................... 32 Mundësia e qasjes së drejtpërdrejtë në Internet ................................................ 32 3
  4. 4. Internet-provajderët (ISP).................................................................................... 33 Çmimet e shërbimeve të ISP-së ....................................................................... 33 Adresimi në Internet............................................................................................ 34 Formati numerik i adresimit............................................................................. 34 Formati simbolik i adresimit ............................................................................ 35 Domenet në Internet-adresë................................................................................. 35 Pajisjet e nevojshme për kyçje në Internet ........................................................... 36 Modemi analog................................................................................................ 37 ISDN-ja........................................................................................................... 37Serviset e internetit.................................................................................................. 38Përgatitja për kalim në biznesin elektronik .............................................................. 42 Orientimi në hapësirën e internetit ....................................................................... 42 Karakteristikat e ndërmarrësit të tipit të ri............................................................ 42 Hapësira dhe koha në internet.............................................................................. 43 Analiza e gjendjes së përgjithëshme dhe ngjarjeve në internet ............................. 44 Burimet e informatave për gjendjen dhe ngjarjet në internet ............................ 44 Vlerësimi objektiv i gjendjes në internet.............................................................. 46 Planifikimi, formësimi dhe nisja e biznesit elektronik.......................................... 47 Çka duhet bërë që t’i iket mossuksesit?............................................................ 47 Definimi i strategjisë për pranimin e biznesit elektronik ...................................... 48 Pajisja me teknologjinë e duhur për të zhvilluar biznesin elektronik .................... 49 Pajisjet teknike ................................................................................................ 49 Përgatitja programore ...................................................................................... 49 Vendosja e web faqes .......................................................................................... 50 Vendosja e web faqes në regji vetanake ........................................................... 50 Marrja në shfrytëzim (Outsourcing) i Web vendit ................................................ 52 Aktivitet e ndërmarrësit të vogël në botën e biznesit elektronik ........................... 53 Marketingu elektronik ......................................................................................... 54 Interneti në funksion të informimit për tregun...................................................... 54 Hulumtimi i tregut përmes internetit .................................................................... 55 Depërtimi dhe paraqitja publike në internet ........................................................ 56 Tregtia elektronike – shitja e të ashtuqujturave të mira të forta ............................ 58 Modelet e vendeve të vogla të shitjes në tregtinë e të mirave të forta ............... 58 Modeli shitoreve tradicionale on-line .................................................................. 58 Modeli i shitoreve virtuale................................................................................... 59 Model i shitoreve të përziera reale/virtuale .......................................................... 59 Modeli i shitoreve me sende atraktive.................................................................. 59 Modeli i shitoreve diskonte ................................................................................. 60 Modeli tregtisë me banka .................................................................................... 60 Modeli i shitoreve “në bazë të kritereve“ ............................................................. 60 Biznes dokumentet në tregtinë elektronike të të mirave të forta ........................... 61 Ndërlidhja e biznesit blerje - shitje .................................................................. 62 Statistika dhe analiza e aktiviteteve të shitjes....................................................... 62 Tregtia elektronike – shitja e të ashtuquajturave të mira të buta ........................... 63 Interesi nga distribuimi elektronik i softverit.................................................... 63 Programet e përkohshme dhe të vazhdueshme pa pagesë ................................. 64 Të lëvizurit e tregtisë së të mirave të buta ........................................................ 65 Porositja dhe furnizimi përmes Internetit ......................................................... 66 Hulumtimi i pavarur i Web faqeve................................................................... 67 Shtëpitë më të njohura të auksionit të internetit.................................................... 68 4
  5. 5. eBay................................................................................................................ 68 Consumer exchange Network .......................................................................... 68 First Auction ................................................................................................... 68 OnSale ............................................................................................................ 69 QXL................................................................................................................ 69 Ricardo............................................................................................................ 69Kërkimi i informacionit në Internet ......................................................................... 70 Zhvillimi i makinave kërkuese............................................................................. 70 Arkitektura e makinës kërkuese........................................................................... 71 Organizimi i të dhënave në makinat k`rkuese ...................................................... 79 Rezultatet e kërkimit ........................................................................................... 86 E ardhmja e makinave kërkuese........................................................................... 92 Pagesa elektronike............................................................................................... 94 Pagesa përmes kartelës kreditore ..................................................................... 94 Vetëshërbimi – në largësi dhe banka shtëpiake ................................................ 95 Veprimtaria bankare e internetit .......................................................................... 96 Tregtia elektronike në shërbimet turistike dhe transportuese................................ 97 Sistemet e rezervimit kompjuterik ....................................................................... 97 Shitja e shërbimeve të transportit të udhëtarëve në internet .............................. 98 Shpalljet elektronike.......................................................................................... 100 Llojet e shpalljeve elektronike ....................................................................... 101 Rreziqet në biznesin elektronik ...................................................................... 102 Hapat e sigurimit ............................................................................................... 103Instrumentet e Pagesës Elektronike ....................................................................... 104Historiku i karteleve kreditore............................................................................... 104Fig. 1 Kartela Diners Club International ................................................................ 104Fig. 2 Kartela American Express ........................................................................... 104Instrumentet e Pagesës Elektronike ....................................................................... 105Kartelet Debitore.................................................................................................. 106Fig. 3 shenjat e maestros dhe Visa......................................................................... 106Lëshimi i Karteleve të Debitit................................................................................ 107 Përdorimi i karteleve të Debitit.......................................................................... 107 Kufizimi apo bllokimi i Kartelës Debitore ......................................................... 107 Kushtet e pagesës për Kartelat e Debitit............................................................. 107 Ankesat për transaksionet e blerjes me Kartelat e Debitit................................... 108 Kartelat e Debitit të humbura apo të vjedhura.................................................... 108 Skadimi i Kartelës së Debitit ............................................................................. 108 Anulimi i Kartelave të Debitit ........................................................................... 108 Tarifat për Kartelat e Debitit.............................................................................. 109Kartelet Kreditore ................................................................................................ 110 Lëshimi i Kartelave të Kreditit .......................................................................... 111 Përdorimi i Kartelave të Kreditit........................................................................ 111 Kufizimi apo bllokimi i Kartelës Kreditore........................................................ 112 Kushtet e pagesës për Kartelat e Kreditit ........................................................... 113 Ankesat për transaksionet e blerjes me Kartelat e Kreditit ................................. 113 Rigjenerimi i Kredit Kartelave........................................................................... 114 Rëndësia e sigurimit të transaksioneve .............................................................. 114 Përfitimet dhe humbjet ...................................................................................... 116Bankomatet (ATM)............................................................................................... 117 Pamja e bankomatit ........................................................................................... 117 5
  6. 6. Fig. 5 BankomatI (ATM) ...................................................................................... 118Point of Sale - POS ............................................................................................... 121CASH- i................................................................................................................ 122Paraja sot .............................................................................................................. 122Pjesëmarrësit......................................................................................................... 122Lëshuesit e kartelave ............................................................................................. 122Tregtarët në kushtet e biznesit elektronik............................................................... 123Tarifat shkëmbyese ............................................................................................... 123Bartësit e karteleve - Acquirers ............................................................................. 124Tregtia elektronike ................................................................................................ 125Pagesa me kartele për mallra dhe shërbime.......................................................... 126Kartelat e mençura (Smart Card) ........................................................................... 127Historiku i smart kartelave .................................................................................... 128Llojet e smart kartelave ......................................................................................... 129Përmbajtja e smart kartelave.................................................................................. 130Komunikimi me smart kartela ............................................................................... 133Aplikimi i smart kartelave ..................................................................................... 136Aplikime të tjera të smart kartelave ....................................................................... 136Teknologjia RFID ................................................................................................. 137Aplikimi tek pasaportat elektronike ....................................................................... 141Smart kartelat për shëndetësi ................................................................................. 142Smart kartelat për pagesa bankare ......................................................................... 143 Kartela për pagesa elektronike MasterCard........................................................ 144 Visa Credit Card................................................................................................ 145Siguria e kartelave smart ....................................................................................... 146 Përparësitë kryesore të kartelave smart .............................................................. 148 Keqpërdorimi i kartelave smart ......................................................................... 149 1. Skiming ..................................................................................................... 149 2. Phishingu................................................................................................... 149 3. Pharming metoda....................................................................................... 150Biznesi Elektonik dhe Sistemin Bankar ................................................................. 152 Definimi i biznesit elektronik ............................................................................ 152 Modelet e biznesit elektronik............................................................................. 153 Afarizmi bankar elektronik................................................................................ 154 Siguria te E-banking.......................................................................................... 155BARKODIMI ....................................................................................................... 156Historia e zhvillimit të barkodit ............................................................................. 1573. Funksionimi i barkodimit .................................................................................. 158Barkodimi në sistemin UPC .................................................................................. 1595. Barkodimi në sistemin EAN .............................................................................. 160 5.1. Ndërtimi i kodimit EAN ............................................................................. 160 5.2. Sekreti i kodimit me shtylla ........................................................................ 161 5.3. Shifra kontrolluese...................................................................................... 162 5.4. Mjetet për lexim ......................................................................................... 163Përfitimet nga barkodimi....................................................................................... 164Simbologjia........................................................................................................... 166Skanerët (lexuesit e barkodeve) ............................................................................. 167 Aplikimet e lexuesve të barkodeve .................................................................... 169Programimi i barkodeve ........................................................................................ 17010 Hapat e marrjes se barkodit nga ndërmarrjes..................................................... 171 6
  7. 7. Standardet teknike................................................................................................. 178Koncepte mbi Kontratën elektronike ..................................................................... 179Kuptimi i kontratës................................................................................................ 179Lidhja e kontrates.................................................................................................. 179Format e lidhjes së kontratës ................................................................................. 181Teknikat e lidhjes së kontratave............................................................................. 183 Lidhja e kontratës përmes personit të autorizuar ................................................ 183Momenti i lidhjes së kontratës............................................................................... 183Pavlefshmëria e kontratës...................................................................................... 185KONTRATAT ELEKTRONIKE .......................................................................... 187Lidhja e kontratave elektronike ............................................................................ 187Ofertat dhe pranimet online................................................................................... 188Vlefshmëria e kontratave elektronike .................................................................... 190Nënshkrimi i kontratave elektronike...................................................................... 191 Dështimi i kontratës së “nënkuptuar”................................................................. 192 Analiza e dështimit te kontratës ....................................................................... 192Nënshkrimet digjitale ............................................................................................ 195Kuptimi dhe definimi i kriminalitetit kompjuterik ................................................. 197LITERATURA ..................................................................................................... 218 7
  8. 8. Hyrje Interneti çdo ditë po bëhet pjesë e jetës së përditshme të të gjithë njerëzve.Në kohët e fundit ka filluar që të zhvillohet Biznesi elektronik si një disiplinëshumë e rëndësishme e Internetit dhe e biznesit. Në fillim të tekstit bëhet shtjellimi i shkurtër i rrjetave kompjuterike dhekomunikimeve kompjuterike, mënyrat se si janë ato të organizuara, çka janë rrjetatLAN dhe WAN, çka janë protokolet, cilin sistem operativ duhet shfrytëzuar përrrjeta kompjuterike, çka është rrjeti publik kompjuterik, cilat janë serviset online(në linjë) etj. Kreu i ardhshëm përmban konceptet themelore për multimedia dhe përInternet. Në këtë pjesë shpjegohet World Wide Web-i, si punon dhe sishfrytëzohet. Në kreun tjetër janë përfshirë temat me përgjigjet se çka është postaelektronike (e-mail-i), si hapet e-mail adresa, si dërgohen dhe pranohen mesazhet,si barten ato deri te adresa korrekte, si bëhet bartja e mesazhit në më shumë adresa,si ndërtohet libri i adresave etj. Pastaj ofrohen edhe disa fjalë për Internetin, mundësinë e kyçjes nëInternet, lidhja në Internet nëpërmes kompjuterëve ruterë dhe Gateway,provajderët e Internetit, adresimi në Internet, disa fjalë për pajisjet e nevojshme përkyçje në Internet dhe si bëhet qasja në Internet. Kreu i ardhshëm prezanton kalimin e punës në biznesin elektronik,hapësirën e Internetit, planifikimin, formësimin dhe zhvillimin e biznesitelektronik. Në këtë kapitull janë shpjeguar shumë koncepte të biznesit elektronikdhe është krijuar përshtypja se si funksionon biznesi elektronik. Një pjesë e këtij kapitulli shpjegon hulumtimet akademike dheprofesionale. Shumë njerëz të shteteve të perëndimit blejnë dhe shesin mallra nëpërmesInternetit. Për këtë arsye janë shqyrtuar disa kategori të shopingut (shitblerjes)nëpërmes Internetit të cilat janë mjaftë të dobishme dhe bukur të disenjuara. 8
  9. 9. KREU I RRJETAT KOMPJUTERIKE Rrjeti kompjuterik Me ndërlidhje të dy ose më shumë kompjuterëve në mes veti realizohet rrjetikompjuterik. Struktura e rrjetit kompjuterik mundet me qenë e thjeshtë, porndonjëherë është mjaftë e ndërlikuar. Fig. 1. Komponentet kryesore të rrjetit kompjuterik Secili institucion apo lokacion që posedon më shumë se një kompjuter, vlenqë ata kompjuterë ti ndërlidhë në mes veti në rrjet kompjuterik. Në këtë mënyrërealizohet shfrytëzimi më racional i hapësirës në disk të kompjuterit, lehtësohet qasjanë resurset e përbashkëta kompjuterike siç janë: shtypësi (printeri), faks-modemi,shpejtohet dhe thjeshtohet këmbimi i fajllave, hapen mundësitë e këmbimit elek-tronik të porosive përbrenda dhe jashtë institucionit etj. Për nga lokaliteti apo regjioni i ndërlidhjes së kompjuterëve në rrjet, mund tëdallojmë tre lloje të rrjetave kompjuterike: 1. LAN – rrjeti lokal kompjuterik (ang. Local Area Network) 2. MAN – rrjeti kompjuterik i qytetit (ang. Metropolitan Area Network) 3. WAN – rrjeti i gjerë kompjuterik (Wide Area Network). Rrjeti kompjuterik paraqet kuptim shumë të gjerë dhe ky kuptim përdoret nëmënyrë mjaft elastike. Rrjet kompjuterik formojnë vetëm dy kompjuterë të ndërlidhurnë mes veti, por poashtu rrjet kompjuterik formojnë dy ose më shumë rrjetakompjuterike të ndërlidhura. Sot ekziston rrjeti ndërkombëtar kompjuterik i cili bënndërlidhjen e të gjitha rrjetave kompjuterike në botë i quajtur INTERNET (shkurtesënga anglishtja, INTERnational NETwork). Interneti mundësoi që nëpërmes tij tëndërlidhen mbi 50 milionë shfrytëzuesë të kompjuterëve. 9
  10. 10. Puna në rrjet kompjuterik Puna në rrjet kompjuterik mund të bëhet në dy mënyra (regjime) të punës:mënyra e punës online dhe mënyra e punës off-line. Mënyra e punës gjatë kohës kur shfrytëzuesi i kompjuterit është i lidhuraktivisht në rrjet kompjuterik për të komunikuar me ndonjë shfrytëzues tjetër ose mendonjë servis (shërbim) të rrjetit quhet regjim i punës online. Në këtë mënyrë të punësshfrytëzuesi është aktualisht duke e shfrytëzuar rrjetin kompjuterik. Leximi i porosive nëpër programe të ndryshme të serviseve të rrjetit gjerësashfrytëzuesi është në lidhje, nuk preferohet për shkak të jokonforitetit dhe tëharxhimeve të mëdha telefonike. Për këtë arsye ekziston edhe regjimi i punës off-line,i cili bën të mundur leximin e porosive pasi që të ndërprehet lidhja me rrjetikkompjuterik. Kjo realizohet ashtu që gjatë mënyrës së punës online, shfrytëzuesi tëdhënat e dëshiruara i ruan së pari në kompjuterin e vet dhe pastaj, në regjimin e punësoff-line, ato i lexon dhe i analizon në kompjuterin e tij pa qenë fare aktivisht i lidhurnë rrjet. Faqet e Internetit kur jemi të shkyçur nga Interneti mund të shihen ngaprogrami përkatës (browseri) me anë të kësaj procedure: 1. Para se të bëhet shkyçja nga Interneti shtypet menyja Tools dhe zgjedhet opcioni Synchronize. 2. Shtypet klik në menynë File dhe zgjedhet opcioni Work offline. 3. Nga regjistri i ofruar, zgjedhet faqja që dëshirohet që të shihet. LAN – Rrjeti lokal i kompjuterëve Kompjuterët personalë dhe ata Macintosh mund të lidhen në rrjeta tëkaraktereve dhe të madhësive të ndryshme. Kur rrjeti është i realizuar në kuadër të njëlokaliteti, ose të disa lokaliteteve të afërta, atëherë ky rrjet quhet rrjet lokal apo LAN(nga gjuha angleze Local Area Network). Projektimi i rrjetit është më kompleks se projektimi i sstemit të veçantëkompjuterik. Realizimi dhe zhvillimi i suksesshëm i rrjetit kompjuterik parashikonplanifikimin e kujdesshëm, projektimin si dhe mjaftë përvojë në këtë lëmë. Ndërlidhja e disa kompjuterëve në rrjet lokal mund të realizohet me anë tëadapterëve përkatës të rrjetit (karteleve elektronike të cilat mundësojnë ndërlidhjensipas ndonjë standardi të caktuar) e pastaj në mënyrë korrekte ndërlidhen me anë tëkabllove. Rrjetin kompjuterik e përbëjnë: kompjuterët, pajisjet lidhëse dhe lidhjet nëmes tyre. Kompjuterët në përbërje të rrjetit kompjuterik mund të jenë: me përparësi të njëjtë ose server me klientë apo me stacione punuese. Rrjetat kompjuterike me kompjuterë të përparësisë së njëjtë zakonisht quhenrrjetat Peer to Peer. 10
  11. 11. Fig. 2. Rrjeti kompjuterik peer to peer Te rrjeti kompjuterik me kompjuterë server-klientë, njëri ose disa kompjuterëkryejnë disa funksione të përbashkëta për tërë rrjetin dhe quhen serverë, kursekompjuterët e tjerë në rrjet quhen stacione punuese ose klientë (client). Në serverndodhet shumica e të dhënave të rëndësishme për rrjetin. Fig. 3. Rrjeti kompjuterik me server dhe klientë Mënyrat e lidhjes së rrjetit të kompjuterëve Kompjuterët në rrjet mund të lidhen në topologji të ndryshme. Topologjitë mëtë përhapura janë lidhjet në yll, në unazë dhe në magjistralë. Ekzistojnë edhetopologji dhe kombinime të tjera të lidhjes së kompjuterëve në rrjet, por ato përdorenmë rrallë. Fig. 4. Lidhja në yll e kompjuterëve 11
  12. 12. Fig. 5. Lidhja e kompjuterëve në unazë Protokolet Rregullat të cilat përcaktojnë mënyrën e komunikimit në rrjet të kompjuterëvenë mes veti quhen protokole. Ekzistojnë protokole të ndryshme që u janë përshtaturkompjuterëve, rrjetave dhe topologjive të ndryshme. Protokoli në të vërtetë paraqet gjuhën e cila u mundëson kompjuterëve që tëkomunikojnë njëri me tjetrin. Protokolet e internetit Siç konstatuam më lartë, përshkrimi preciz i rregullave dhe mënyra në të cilënkompjuterët e ndryshëm mund të komunikojnë në rrjet quhet protokol. Me anë tëprotokoleve arrihet lidhja në mes të kompjuterëve personalë dhe qendrës së madhekompjuterike. Softveri i cili mundëson funksionimin normal të Internetit përbëhet ngady komponente të protokoleve të cilat sipas standaradeve ndërkombëtare quhen: TCP (Transmission Control Protocol ) dhe IP ( Internet Protocol).ose shkurtimisht TCP/IP. Këto standarde janë përcaktuar nga organizata e ashtuquajtur Shoqata eInternetit (Internet Society). TCP ka për detyrë organizmin dhe shpërndarjen e të dhënave në pakete të cilatduhet që të dërgohen, kurse IP ka për detyrë bartjen e tyre nëpër rrjet, që nëterminologjinë kompjuterike quhet rutim (routing). Secili rrjet kompjuterik dhe secili kompjuter i ndërlidhur në rrjet – iashtuquajtur host i internetit, merr një adresë të veçantë të protokolit të Internetit (IP),p.sh. 129.144.50.56. Fig. 6. Pjesët e IP adresës 12
  13. 13. Hostet e inernetit janë të organizuar poashtu edhe me emra të domeneve: p.sh.“microsoft.com” është domen i firmës Microsoft Corporation, kurse prapashtesa“com” tregon se ka të bëjë me organizatë komerciale. Kështu p.sh. “ftp.microsoft.com” është një host i internetit përbrenda atij domeni. Fig. 7 Udhëtimi i paketës së informacionit në protokolin TCP/IP Interneti është një ndërlidhje e shumë kompjuterëve individualë dhe të shumërrjetave globale kompjuterike (NSFnet, EARN, etj. ), në një rrjet logjik të veçantë, nëtë cilin të gjithë e ndajnë skemën e njëjtë të adresimit, duke përdorur protokoletTCP/IP. Fig. 8. Hostet në shembullin e një rrjeti 13
  14. 14. Interneti është i konstruktuar duke e shfrytëzuar virtualisht çfarëdo lloji tëmjedisit transmetues, si p.sh. linjat telefonike, radio dhe kanalet mikrovalore. NëInternet mund të ndërlidhet pothuajse çfarëdo lloji i kompjuterit apo sistemit operativ. Klasat e rrjetit Ekzistojnë tri klasa të rrjetave TCP/IP. Secila klasë shfrytëzon adresë IP 32bitëshe në mënyrë të ndryshme, duke shfrytëzuar më shumë ose më pak bita përpjesën e rrjetit (network part) të adresës. Klasat janë të emërtuara me shkronjat e paratë alfabetit anglez: klasa A, klasa B dhe klasa C. Numrat e Rrjetit të klasës ARrjeti i klasës A shfrytëzon 8 bitët e parë të IP adresës, si në figurën e mëposhtme. Fig. 9 Shpërndarja në klasën A24 bitët e tjerë paraqesin pjesën e hostit të adresës IP të ilustruar si në figurën emësipërme. Vlerat e përcaktuara për bajtin e parë të klasës A shtrihen në mesvlerave 0 dhe 127. P.sh. adresa 75.4.10.4. Vlera 75 në bajtin e parë indikon se hostiështë i klasës A. Bajtet tjera me rend 4.10.4. tregojnë adresën e hostit. Vetëm 127rrjeta të klasës A mund të ekzistojnë. Secili nga këta numra mund të përfshijë deri në16,777,214 hoste. Numrat e Rrjetit të klasës BRrjeti i klasës B shfrytëzon 16 bitët e parë të IP adresës, si në figurën e mëposhtmedhe 16 bitet tjera për numrat e hosteve. Fig. 10 Shpërndarja në klasën B16 bitët e tjerë paraqesin pjesën e hostit të adresës IP të ilustruar si në figurën emësipërme. Vlerat e përcaktuara për bajtin e parë të klasës B shtrihen në mes 14
  15. 15. vlerave 128 dhe 191. P.sh. adresa 129.144.50.56. Vlera 129 në dy bajtet e paraindikon se hosti është i klasës B. Bajtet tjera me rend 144.50.56. tregojnë adresën ehostit. Numrat e Rrjetit të klasës CRrjeti i klasës C shfrytëzon 24 bitët e parë të IP adresës, si në figurën e mëposhtmedhe 8 bitet tjera për numrat e hosteve. Fig. 11 Shpërndarja në klasën C8 bitët e tjerë paraqesin pjesën e hostit të adresës IP të ilustruar si në figurën emësipërme. Vlerat e përcaktuara për bajtin e parë të klasës C shtrihen në mesvlerave maksimalisht deri në vlerën 192-254. P.sh. adresa 229.144.50.56. Vlera 129në tre bajtet e para indikon se hosti është i klasës C. Bajtet tjera me rend. tregojnëadresën e hostit. Fig. 12 Shpërndarja e khapësirave të adresave IP. Standardet në komunikimin e kompjuterëve Standardet që më së shumti janë zhvilluar në komunikimin e kompjuterëve tëndërlidhur në rrjet lokal janë: Ethernet – që përdoret për ndërlidhje të kompjuterëve në magjistrale, ARCnet – që përdoret për lidhje të kompjuterëve në yll Token-Ring – që përdoret për lidhje të kompjuterëve në unazë. Dallimi në mes këtyre standardeve është në qasjen e bartjes së të dhënavenëpër rrjet. Te standardi Ethernet paketa me të dhëna emetohet përnjëherë në të gjithëkompjuterët në rrjet, të cilët pranojnë vetëm ato paketa të të dhënave të cilat u takojnë 15
  16. 16. atyre. Te standardi Token-Ring paketa me të dhëna udhëton në formë të“kompozicionit” prej një stacioni të rrjetit në tjetrin derisa të formohet një rreth iplotë, gjegjësisht një unazë (ang. Ring). Aftësia momentale lëshuese e standardit Ethernet është rreth 10 Megabitë nësekondë (Mb/s), kurse e standardit Token-Ring është rreth 16 Mb/s. Në kohë të funditpër shkak të kërkesave të shtuara janë paraqitur rrjetat me aftësi shumë të madhe(rreth 100 Mb/s). Fig. 13. Shembulli i rrjetit EtherNet Te ne më i përhapur është standardi Ethernet, për shkak të çmimit shumë mëtë ulët. Ky rrjet mundëson që stacionet të lidhen në mënyrë sekuenciale njëri metjetrin, kështu që shfrytëzimi i kabllit është minimal. Kjo gjë shpesh shkakton edheprobleme, sepse ndërprerja e kabllit në çfarëdo vendi shkakton edhe ndërprerjen ekomunikimit në rrjet. Stanardi i rrjetit ARCnet nënkupton gjithsesi ndërlidhjen topologjike në yll, tee cila secila nyje (stacion) ndërlidhet drejtpërdrejtë në një pikë qendrore që shpeshquhet edhe Host. Në këtë mënyrë, në qoftë se paraqitet çfarëdo problemi (ndërprerje),ai mbetet i izoluar dhe pjesa tjetër e rrjetit funksionon pa ndërprerje. Kabllot për ndërlidhje në rrjet Kablli i cili ndërlidh dy kartele të rrjetit duhet që t’u përmbahet standardeve tëparapara për atë rrjet. Ekzistojnë variante të ndryshme të kabllove që përdoren siçjanë: Kablli koaksial (dy variante-i hollë dhe i plotë Ethernet), Teli i zakonshëm telefonik, Teli i blinduar telefonik, Kablli me fije optike etj. Kablli më i mirë për lidhje të kompjuterëve në rrjet lokal është kablli me fijeoptike te i cili përdoret sinjali i dritës, i cili udhëton nëpër kabëll. Në sinjalin e dritësnuk kanë ndikim rrezatimet e ndryshme elektromagnetike gjatë udhëtimit të sinjalit, 16
  17. 17. të cilat zakonisht në kushte normale të punës janë të shumta (radio marrësit-dhënësit,drita fluorescente, afërsia e motorëve të fuqishëm etj. Këto rrezatimeelektromagnetike mund të shkaktojnë pengesa serioze në punën e rrjetit kompjuterik.Në anën tjetër kabllot klasike të rrjetit edhe vetë emetojnë rrezatim elektromagnetik,gjë që hap mundësinë e përgjimit të rrjetit me pajisje përkatëse. Kablli optik nuk kakurrëfarë emetimi, prandaj të dhënat që udhëtojnë nëpër këtë mjedis janë shumë tësigurta. Poashtu dobësimi i sinjalit nëpër kabëll optik është shumë më i vogël, prandajbartja e sinjalit mund të bëhet edhe në lartësi shumë të mëdha. Rrjetat e larguara njëra nga tjetra Te rrjetat të cilat janë shumë të larguara njëra nga tjetra, problemet realizohenme anë të pajisjeve të ashtuquajtura repetitorë, ura dhe ruterë. Me ndihmën e tyrerrjeti segmentohet, kështu që realizohet qarkullimi pa pengesa në mes stacioneve mëtë larguara. Urat dhe ruterët kualitativë janë në gjendje që nëpër rrjet të lëshojnëvetëm ato pakete të informacioneve të cilat janë të adresuara në atë segment. Në këtëmënyrë zvogëlohet ngarkesa e rrjetit dhe fitohet efikasiteti më i madh. Sistemi operativ i rrjetit Komunikimet bashkëkohore çdo ditë diktojnë më shumë kompatibilitet nëmes të sistemeve operative të ndryshme. Për këtë arsye një nga vendimet më të rëndatë cilat duhet marrë gjatë projektimit të rrjetit kompjuterik është zgjedhja e sistemitoperativ të rrjetit. Sistemi operativ duhet që të sigorojë komunikimin e sigurtë dhe efikas tëkompjuterëve të ndryshëm në rrjet dhe të mundësojë ndarjen efikase të resurseve tërrjetit në mes kompjuterëve që e formojnë atë rrjet. Pra sistemi operativ duhet që tëplanifikohet për më shumë shfrytëzuesë, dukuri që në gjuhën angleze njihet me emrinmultiuser dhe që të kryejë më shumë punë përnjëherë, që në gjuhën angleze quhetmultitasking. Momentalisht sistemet më të njohura operative të rrjetit janë Windows(versioni Windows 2000 dhe Windows NT) dhe Novel NetWare. Këto sistemeoperative kryesisht janë të dedikuara për ndërtimin e rrjetave me përparësi të njëjtë, tëcilat janë të përshtatshme për instalime më të vogla. Sisteme të tjera operative tërrjetit që përdoren në botë janë edhe: Windows for Workgroups, OS/2, Unix,Microsoft LAN Manager, Artisoft Lantastic, Performance Technology POWER-serve,DEC Pathworks etj. Sistemi operativ i rrjetit duhet që të ofrojë mundësinë që të mos vendoset i tërinë një kompjuter, por komponentët e tij duhet të jenë të vendosura në më shumëkompjuterë. Ai duhet që të jetë i pavarur nga hardveri lidhës në mënyrë qëshfrytëzuesve t’u ofrojë përdorimin e kartelave lidhëse elektronike të ndryshme. Te rrjetat në të cilat kompjuterët janë të lidhur me përparësi të njëjtë, në tëgjithë kompjuterët duhet që të instalohet pjesa e njëjtë e sistemit operativ, e cilamundëson komunikimin në mes të kompjuterëve të këtillë. Sisteme të tilla operativetë rrjetit janë Windows 2000, Windows NT, Novell Netware Lite etj. 17
  18. 18. Rrjetat kompjuterike që kanë një ose më shumë serverë të rrjetit, pjesënkryesore të sistemit operativ e kanë të vendosur në server. Nëpër stacione punuesevendoset vetëm ajo pjesë e sistemit operativ të rrjetit që mundëson komunikimin estacionit punues me server. Për funksionimin e rrjetit është e nevojshme që së pari tëstartohet serveri. Zakonisht për server të rrjetit zgjedhet kompjuteri i ili e kaprocesorin më të shpejtë, disqet më të mëdha dhe kujtesën punuese (RAM) më tëmadhe.Stacionet punuese janë kompjuterë që në të shumtën e rasteve përdorin sistemoperativ Windows, DOS, OS/2 etj. Stacionet punuese startohen nën kontrollin esistemit operativ të instaluar në to, e pastaj me procedurë të automatizuar ose manualendërlidhen në server. Stacionet punuese në rrjet mund të lidhen e nëpërmes lidhjevetelefonike me anë të modemit. KOMUNIKIMET E AVANSUARA Rrjeti publik kompjuterik Rrjeti publik kompjuterik formohet nga një ose më shumë kompjuterë tëmëdhenj të ndërlidhur në mes vete me linja të posaçme për komunikim të shpejtë(mbi 64000 baudë). Njëri ose më shumë nga këta kompjuterë janë të ndërlidhur edhe në rrjetintelefonik publik ashtu që secili posedues i modemit është në gjendje teknike t’i qasetatij. Kur lidhja realizohet me një nyje, poseduesi i modemit mundet që të komunikojëme nyjet e tjera me ndihmën e vet rrjetit. Bartja e të dhënave në mes shfrytëzuesit dhenyjes me të cilën është ndërlidhur është mjaft më e ngadalshme nga bartja në mes tënyjeve të rrjetit (mesatarisht 2400 baudë). Rrjeti kompjuterik mund të ofrojë lloje tëndryshme të shërbimeve: huazimin e resurseve kompjuterike, shitjen dhe transferin einformacioneve, bartjen e të dhënave, postën elektronike etj. BBS (Bulletin Board System) BBS-ja paraqet një rrjet kompjuterik publik të vogël. Zakonisht ngaset nga njëkompjuter personal i pajisur mirë, kurse për komunikim me kompjuterët e tjerë, nëdispozicion është vetëm një numër telefonik. Varësisht nga ambiciet, BBS-ja mund tëofrojë lloje të ndryshme të shërbimeve: kërkimin e ndonjë baze të të dhënave, postënelektronike, konferencat publike etj. Shërbimet e BBS-së janë zakonisht pa pagesë oseme pagesë simbolike. Rrjeti global kompjuterik Rrjeti global kompjuterik është rrjet i hapur kompjuterik në të cilin mund tëndërlidhen shfrytëzuesit individualë apo dhe institucionet e ndryshme sipas dëshirës.Zakonisht rrjetat e këtilla janë komerciale, pra kërkojnë pagesën e shërbimeve të tyre,por ekzistojnë edhe rrjetat globale që ofrojnë disa nga shërbimet e tyre pa pagesë. 18
  19. 19. Rrjetat globale kompjuterike kanë filluar që të formohen në fund të viteve tëgjashtëdhjeta të shekullit XX. Më 1969 Ministria amerikane për mbrojtje (DOD–Department of Defendence), ndërlidhi kompjuterët me anë të linjave telefonike, dukeshfrytëzuar fondet e Agjencisë amerikane për projekte bashkëkohore hulumtuese(ARPA – Advanced Research Projects Agency). Ky projekt i rrjetit kompjuterik ështëquajtur ARPANet. Ky rrjet u mundësonte disa njësive hulumtuese të cilatbashkëpunonin me DOD-in shfrytëzimin e softverit dhe të hardverit specifik shumë tështrenjtë për atë kohë. Rrjeti Arpanet filloi i pari që të përdoret për këmbimin e postëselektronike e-mail. Posta elektronike, vetvetiu mundësoi dërgimin e porosisëtekstuale me shpejtësitë të cilat lejohen nga linjat telefonike. Gjatë viteve të shtatëdhjeta janë zhvilluar edhe rrjeta të tjera globalekompjuterike siç janë ato BITNet, USENet, dhe UUCP. Këto rrjeta kryesisht janëprojektuar në bashkëpunim me Qeverinë amerikane. Rrjeti ARPANet përfshinte disakompjuterë të mëdhenj (mainframe) të cilët kanë qenë të ndërlidhur në mes veti.Shpejtësia e bartjes së të dhënave ka qenë nga 9600 bitë/sekondë deri në 56kilobitë/sekondë. Gjatë viteve të tetëdhjeta të shekullit XX është zhvilluar edhe rrjeti NSFNET(National Science Foundation Network). Ky rrjet bëri bashkimin e kompjuterëve mëtë mirë me njësitë hulumtuese dhe me universitetet, duke shfrytëzuar sistemin në tëcilin secilit kompjuter në rrjet i mundësohej t’i qaset ndonjë kompjuteri tjetër në poatë rrjet. Në këtë kohë filluan që të paraqiten edhe rrjetat globale kompjuterike nëpërshtetet e zhvilluara evropiane. Në fillim të gjitha këto rrjeta kishin rregullim tëbrendshëm dhe nuk ishin të përshtatura (kompatibile) në mes veti, deri në vitet enëntëdhjeta të shekullit XX kur filloi edhe standardizimi (përshtatja) e tyre si dhendërlidhja në mes tyre. Serviset online Rrjeti kompjuterik nuk duhet që të mbyllet përbrenda institucionit të caktuar.Rrjetat globale kompjuterike ofrojnë mundësi të kyçjes në të ashtuquajturat servisetonline. Serviset online janë të shumëllojshme dhe në to mund të kyçen shfrytëzuesit ekompjuterëve nga të gjitha anët e botës. Kjo mundëson arritjen deri te informacionetdhe shërbimet e çfarëdo natyre. Në këtë mënyrë p.sh. mund të rezervohen bileta tëfluturimit me aeroplanë, të merren raporte momentale të bursave, të dërgohet ose tëpranohet posta elektronike në nivelin global etj. Rrjetat globale dhe serviset online më të njohur në botë, momentalisht janë: AOL - America Online (në SHBA, Britani të Madhe dhe Kanada) AT&T WorldNet Service (në SHBA, Porto Riko dhe në Ishut e Virgjër) CompuServe (në SHBA, Kanada dhe Britani të Madhe) MSN – The Microsoft Network (në Australi, Kanada, Britani të Madhe, SHBA) 19
  20. 20. Prodigy Internet (në SHBA dhe në Kanada) etj. Multimedia Multimedia paraqet dukurinë e përdorimit të kompjuterëve për prezantimkualitativ të animacionit të figurave me numër të madh të ngjyrave dhe të nuancave sëbashku me përdorimin e efekteve kualitative të zërit të cilët janë të bashkuara nëtërësi të një programi. Për përdorimin e multimedias nevojitet kompjuteri i pajisur mehardver dhe me softver kualitativ, meqenëse me anë të saj tregohen mundësit kreativetë shfrytëzuesit në krijimin e fotogrative të ndryshme në ekran, të lëvizshme dhe tëpasuruara me zë. Në zhvillimin e multimedias, rol të rëndësishëm kanë luajtur memoriet ejashtme për deponim të sasisë së madhe të informacioneve. Ato janë edhe tashtifaktori kryesor kufizues për zhvillimin më të shpejtë të sistemeve multimediale. Për ekzistimin e multimedias, pjesë kryesore në kompjuter janë kartela e zërit(audio kartela) si dhe kartela për digjitalizim të fotografisë, e cila mund të merret nëmënyra të ndryshme nga video-kamera ose video- kaseta. Një numër i madhë i prodhuesve të pajisjeve, në kohë të fundit zhvilloiprodhimin e shumë komponentave për multimedia, kështu që për shkak tëkonkurrencës së madhe është mundësuar që me mjete relativisht modeste të pajisetkonfiguracioni kompjuterik i cili mund të punojë si multimedia. Multimedia mund të quhet sistemi kompjuterik i cili përmban së paku:processor Pentium me frekuencë punuese më të madhe se 100 MHz, RAM memoriemë shumë se 32 MB, CD-ROM ngasësin, hard diskun me kapacitet sa më të madh,kartelën elektronike të zërit dhe konvertorët e ndryshëm të sinjaleve analoge nëdigjitale dhe anasjelltas. Gjithsesi, i tërë ky hardver duhet që të përcjellet me softverin përkatës. Me fjalën multimedia zakonisht mendohet në disa fusha të aplikimit tëkompjuterëve të ndërlidhura në një tërësi harmonike. Këto janë fushat e animacionit,programet muzikore, të prezantimit grafik dhe ndërlidhja e tekstit, fotografisë dhe ezërit. Integrimi i tekstit, fotografisë dhe zërit Përparësia kryesore e multimedias është kombinimi i tri mundësive kryesoreqë i ofron: i tekstit, fotografisë dhe zërit për përfitimin e dokumentave dheprezantimeve efektive. Për realizimin e sinkronizimit të plotë të zërit, animacionit dhe të tekstit ështëi nevojshëm softveri përcjellës shumë i fuqishëm. Multimedia interaktive kërkonfleksibilitet të madh në zgjedhjen e rrugëve për zhvillimin e prezantimeve.Shfrytëzuesi i multimedias duhet që të mundet vet të zgjedh kahjet e lëvizjes, endonjëherë edhe të ndikojë në punën kreative të përgjithshme. Për të realizuar të 20
  21. 21. gjitha këto është zhvilluar softveri i quajtur Authoring Systems (sistemet përautorizim). Vetë procesi i krijimit të projektit multimedial mund të zhvillohet në dymënyra. Mënyra e pare është ajo që autori i projektit multimedial duke shfrytëzuargjuhen e posaçme për përshkrim të ngjarjeve bën paketimin e ngjarjeve njëri pastjetrit, duke e mundësuar degëzimin dhe komunikimin interaktiv të projektit dhe tëshfrytëzuesit. Mënyra e dytë bazohet në vizatimin e diagrameve të rrjedhës sëngjarjeve në projektin multimedial. Për këtë qëllim shfrytëzohen ikonat, të cilat kanëkuptim saktësishtë të caktuar si p.sh. kuptimin e dialogut me shfrytëzuesin, tërrugëtimin, të degëzimit etj. Gjatë gjithë kësaj është shumë me rëndësi që të posedohet ideja në bazë të sëcilës punohet projekti multimedial. Mundet që lirisht të konstatohet se suksesi ikrijimit multimedial varet në mënyrë të njejtë si nga ideja ashtu edhe nga veglat edomosdoshme për atë krijim. Në fushe e multimedias shumë shpesh ndodh qëskenarin në bazë të idesë së caktuar për multimedia e punojnë disa njerëz, të cilët nukkanë pajisje të fuqishme herdverike si dhe softverin përkatës, kurse realizimin eprojektit e bëjnë programerët të cilët janë të pajisur me pajisjet më të mira për këtëpunë. Hiperteksti Dukuria e ndërlidhjes së dokumenteve në mes veti në bazë të kuptimeve tëcaktuara ose në bazë të grupit të fjalëve quhet hipertekst. Kur në tekst futet një fjalë ere, mundëson që të shfrytëzohet ndonjë dokument tjetër i cili ofron më shumëinformacione për atë fjalë. Pra, shfrytëzuesi mundet që të hap dokumentin tjetër dukee zgjedhur fjalën e panjohur dhe në ekran fiton informacionin e duhur. Ky dokumenttjetër mund të përmbajë lidhjet me ndonjë dokument të tretë në të cilin gjenden edheinformacionet tjera për fjalën nismëtare ose për pjesën e fjalës. Shfrytëzuesi nuk kanevojë që të di se ku janë të vendosura dokumentet e tjera dhe nuk ka nevojë që tëparashtrojë komanda për prezantim ose listim për të gjetur tekstin përkatës. Bashkësiae të gjithë dokumenteve që janë në përbërje të punës së hipertekstit formon bazën edokumentacionit. Puna me hipertekst është shumë e thjeshtë. Me lëvizjen e treguesit të miutzgjedhet kuptimi për të cilin dëshirohen informacionet shtesë dhe me shtypje të tastitEnter apo me klik të miut fitohet shpjegimi shtesë. P.sh. le të jetë dokumenti i parëme këtë pjesë të përmbajtjes: Për të shfrytëzuar serviset e internetit, duhet që të jenëtë instaluara “TCP/IP” protokolet e rrjetit në kompjuterin me të cilin punohet, si dheprogramet e klintëve për qasje në serviset përkatëse. Siç shihet fjala ‘’TCP/IP’’ ëtshtë e veçuar dhe kjo tregon se për të është indërlidhur teksti në të cilin kjo fjalë shpjegohet më gjerësishtë. Me zgjedhje të këtijkuptimi duke e lëvizur miun dhe me shtypje të tastit Enter, fitohet teksti: TCP/IP është shkurtesë nga fjala në gjuhen angleze “Transmision ControlProtocol/Internet Protocol” saktëson kontrollin e transmetimit (bartjes) në mes dykompjuterëve të ndërlidhur në mes veti. Në këtë pjesë të tekstit janë të veçuar kuptimet “Protocol” dhe “TransmisionControl”’. Kjo do të thotë se me zjedhjen e këtyre kuptimeve mund të fitoheninformacionet shtesë për ato kuptime të cilat gjenden në dokumentet gjegjëse, e që e 21
  22. 22. formojnë bazën e dokumentacionit të hipertekstit. Hulumtimi në thellësi në këtëmënyrë është i kufizuar vetëm me numrin e dokumenteve në bazën edokumentacionit. World Wide Web-i Mundësitë e multimedias për shfrytëzimin e hipertekstit fitojnë në vlerë nëqoftë se kompjuteri është i ndërlidhur në ndonjë rrjet global kompjuterik. Rrjeti më i përhapur kompjuterik është Interneti. Për përdorimin e hipertekstit,Interneti ka definuar Vebin (World Wide Web) i cili paraqet sistemin informativ tëbazuar në hipertekst. Ky sistem informativ mudëson lëvizjen prej dokumentit nëdokumentin tjetër përbrenda rrjetit të informacioneve të Internetit. Vebi shpesh nëliteraturë haset me shkurtesën WWW (shkurtesë nga World Wide Web). Vebi shfrytëzon hipertekstin nëpërmes rrjetit, kështu që dokumentet e lidhura mundtë jenë në cilindo kompjuter në atë rrjet. Vebi mund të shfrytëzojë formatet endryshme tekstuale dhe informacionet e organizuara në mënyra të ndryshme. Programet për lexim të vebit - browserët Programet e ashtuquajtura brovserë (ang. Browser) janë programet më tëpërshtatshme për leximin dhe prezantimin e fajllave WWW me të gjitha karakteristikate tyre grafike dhe karakterisikat e hipertekstit. Pra, Vebit të caktuar, shfrytëzuesimund t’i qaset nëpërmes Veb programit për lexim - browserit. Me ndihmen ebrowserëve - programeve për lexim dokumentet mund të: shfletohen, mund të janë në dispozicion nëpërmes protokolit për transfer të të dhënave, mund të lexohet posta elektronike (e-mail) dhe në përgjithësi që të lëvizet nëpër rrjet. Qasjen në resursin e caktuar të internetit, Vebi e realizon në prapavijë dhekështu nuk e ngarkon shfrytëzuesin me detale të pa nevojshme teknike. Për shkak tëorganizimit të këtillë deri te dokumentet mund të qaset edhe pa njohuri se si mund tëvihet deri te ata dokumente. Dokumentet që janë të lexueshëm për Vebin nuk janë vetëm me përbajtjetekstuale, por kanë edhe fotografi, zë dhe video. Për këtë arsye Vebi mund të njihetedhe si sistem hipermedial. Meqenëse dokumentet mund të gjenden kudo në rrjet,Vebi ka epitetin edhe të sistemit të distribuuar. Pra Vebi është sistem i distribuuarhipermedial shumë i thjeshtë për përdorim. Kjo është arsyeja kryesore për të cilënVebi është bërë shërbimi më i popullarizuar i Internetit në disa vitet e fundit. Për shfrytëzim të suksesshëm dhe efikas të mundësive të multimedias janëparaqitur edhe modemet multumediale. Këto janë pajisje të cilat paraqesin qendrakomunikuese të vogla dhe mundësojnë dërgimin dhe pranimin e fakseve dhe porosisësë shkruar apo të folur, fajllave dhe çfarëdo informacioni tjetër. Përveç kombinimit 22
  23. 23. klasik të faksit dhe të modemit, këto pajisje kanë edhe modulin shtesë për incizimdigjital dhe reprodukim të zërit. Brovserët më të njohur momentalisht të Veb-it janë Netscape Navigator dheMicrosoft Internet Explorer. Lundrimi –Sërfimi nëpër Internet Hulumtimi i WWW-ës dhe i numrit tejet të madh të informacioneve të ciletgjenden në të, quhet lundrim ose sërfim (në gjuhen angleze surfing), sepse përkujtonnë lundrimin nëpër valë me anë të dërrases me vela, vetëm që deti këtu është izëvendësuar me detin e informacioneve, kurse era me interesimin dhe me kurreshtjene shfrytëzuesit. Hulumtimi nëpër Internet në literaturë shpeshherë haset edhe meemërtimin navigacion. Vetë fjala sërfim, tregon lehtësinë e shfrytëzimit të WWW-ës dhe mënyrën sikalohet prej një teme në temën tjetër. Dokumenti parësor i WWW-së - Home Page Dokumenti parësor i WWW-së quhet home page. Kjo shprehje nga gjuhaangleze mund të përkthehet si faqja hyrëse. Kur hulumtohet nëpër WWW, më së parihaset në home page. Individët, universitetet, ndërmarrjet, institucionet e ndryshme etj. kanëndërtuar dokumentin e tyre parësor, ashtu që të shërbej si element prezantues i tyre,por edhe i cili ofron informacionet relevante për atë se çka ndodhet në dokumentin etyre WWW. Home page -i përbëhet nga teksti, nga fotografitë, hiperteksti por edhe ngazëri, video dhe të gjitha elementet tjera të cilat përdoren për të treguar më mirë se nëçfarë dokumenti gjendet momentalisht shfrytëzuesi. Home page-i mund të ketëpërmbajtje të ndryshme në varësi nga autori i tij. 23
  24. 24. Fig. 1. Home page-i i pakos Alb@anian .com në adresën http://www.albanian.com/ Home page-i mund të jetë informativ apo zbavitës. Numri më i madh i këtyredokumentave përbëhet nga informacionet e rëndësishme të cilët janë të ndërlidhur meshumë faqe të tjera të dokumentit. Në ato raste mund të shfrytëzohen hipertekstlidhjet për vegla të cilat kan shkurtesen FAQ (Frequently Asked Questions, që nëpërkthim të lirë ka domethënien: Pyetjet më shpesh të parashtruara). Kjo vegël bënpërgjigjen në pyetjet më të shpeshta në lidhje me dokumentet. HTML Home page-i krijohet me anë të gjuhes e cila quhet HTML (HypertekextMarkup Language), e cila është gjuhë relativisht e lehtë për përdorim. Gjuha HTML krijon lidhjet në dokumente, të grafikës, zërit (audio) dhe video-fajllave. Kjo nënkupton se shfrytëzuesi mund të kërcejë prej një dokumenti në tjetrinduke shtypur klik në njërën nga fjalët e nënvizuara ose nga fotografitë. Ekzistojnë shumë programe për përpunim të tekstit të cilët ofrojnë mundësinëe disenjimit të home page-it. Programet e ashtuquajtura brovserë (ang. Browser) janëprogramet më të përshtatshme për prezantimin e fajllave WWW me të gjithakarakteristikat e tyre grafike dhe karakterisikat e hipertekstit. Mbi frekuencën e fteses së home page-it të caktuar kompjuteri automatikishtmban evidencën, kështu që secili pronar i home page-it mund të ketë evidencën se saherë është shikuar home page-i i tij. 24
  25. 25. URL - Lokatori univerzal i burimit Secila faqe e WWW-it, në mënyrë që të mund të gjendet dhe të lexohet ngashfrytëzuesit e ndryshëm, e ka adresën e vet. Adresa e këtillë quhet lokatori univerzali burimit ose URL (që rrjedhë nga emërtimi në gjuhen angleze Universal ResourceLocator). Pra, për tu gjetur ndonjë faqe, duhet që të dihet adresa e saj URL. URL-adresa është e ngjashme me Internet-adresën. Ajo duhet që të jetë eshkruar në mënyrë krejtësishtë identike me atë të definuar. D.m.th. hapësira e zbrazëtmund të shfrytëzohet vetem në qoftë se është e definuar. Vija e pjerrët ose çfarëdoshenje tjetër poashtu shfrytëzohet vetem në qoftë se janë të definuara. Edhe regjimi ishkronjave është i rëndësishëm, sepse në qoftë se adresa është e definuar me shkronjatë mëdha, atëherë ajo mund të gjendet vetëm kur edhe ftohet me shkronja të mëdha. Të gjitha adresat URL fillojnë me http://. Kjo shkurtesë në fillim tregonadresen e cila përdoret në dokumentet WWW, gjegjësisht Hypertext TransportProtocol, i cili është ashtu i formuar që i përkrahë lidhjet e hipertekstit nëmesdokumenteve të ndryshëm, ashtu si është shpjeguar më lartë. 25
  26. 26. Interneti-Infrastruktura teknike e biznesit elektronik Koncepti dhe definimi i biznesit elektronik Biznesi elektronik (e-business) është formë bashkëkohore e organizimit tëbiznesit, e cila nënkupton përdorimin intensiv të teknologjisë informative, eveçanërisht të internetit. Mund të thuhet se biznesi elektronik sot paraqet metodën më bashkëkohore tëbiznesit, kah e cila tentojnë të gjithë ndërmarrësit për përvetësimin e pozicioneve samë të mira në tregti, dhe investimin intensiv në zhvillim e aktivitetit të biznesit. Arsyet më të rëndësishme për të cilat tentohet të përdoret koncepti i biznesitelektronik janë: • shfrytëzimi sa më i mirë i të gjitha mjeteve të biznesit në disponim, veçanërisht informatës. • Tentimi që të krijohet pozicioni sa më i mirë në tregti, respektivisht pozicioni konkurrent i kompanisë. • Dëshira për realizimin e razultateve sa më të mira, veçanërisht të atyre më precize matëse-financiare. Përveç faktorëve themelor të lartëpërmendur, ekzistojnë edhe disa faktorë mëpak të rëndësishëm por që nuk mund të mos përmenden: • Komfori më i madh i punëtorëve në punë, punëtorëve ekzekutues dhe menaxherëve të organizatës në të cilën forma e tillë e punës zbatohet. • Aftësimi më i mirë dhe përparimi i pozicioneve të njerëzve të përfshirë në rrethinën e tillë të biznesit dhe të kulturës. • Tentimi i mbajtjes së hapit në zhvillimin e përgjithshëm teknologjik, që konsiderohet investim në ardhmëri. • Realizimi i të mirave të tjera, sikur që janë ato sociale, psikologjike dhe të natyrës politike Koncepti i biznesit elektronik është i zbatueshëm në të gjitha veprimtaritëndërmarrëse. Por, ato në të cilat deri tani ka pasur rezultate më të mëdha pozitivejanë: • Tregtia elektronike • Marketingu elektronik • Shërbimi bankar elektronik • Sistemet e rezervimit kompjuterik Mirëpo, përshkrimi i aktiviteteve në të cilat ndërmarrësi, veçanërisht ai i vogli,mund të praktikojë elemente të veçanta të biznesit elektronik dhe në të cilat internetimund t’i shërbejë është shumë i gjatë. Sektorët e biznesit në internet Në fillimin e viteve të 90-ta të shekullit XX fillojnë të dalin në dritë rezultatete tregtisë gati perfekte e cila deri në atë kohë nuk ishte shënuar asnjëherë në asnjëformë. Në historinë ekonomike të botës asnjëherë më herët nuk janë shënuar rastet eparaqitjes aq të shpejtë të kompanive të reja, deri edhe të komplet veprimtarive dhepasurimi aq i shpejt dhe legal i pronarëve të tyre ose menaxherëve. 26
  27. 27. Me kohë hapësira e biznesit e internetit filloi të profilizohet, ashtu që janëkristalizuar 4 hapësira ekonomike të veçanta: • Sektori i prodhuesve të elementeve të infrastrukturës së internetit. • Sektori i ofruesve të shërbimeve të internetit dhe aplikacioneve. • Sektori i tregtarëve elektronik dhe ndërmarrësve. • Sektori i ndërmjetësuesve në tregtinë elektronike dhe ndërmarrjet. Në sektorin e prodhuesve të elementeve të infrastrukturës së internetitveprojnë së pari kompanitë që kanë ekzistuar edhe më parë por që janë reformuar sikompani telekomunikuese klasike, por paraqiten edhe një numër i madh i kompanivetë reja. Këtu jane, kryesisht, prodhuesit e të ashtuquajturave elementeve intelegjentepër përgatitje, memorim dhe bartje në distancë të informatave. Padyshim shembujt më të mirë të kompanive që kanë pranuar - ose më mirë tëthemi, kanë marrë rolin kryesor të subjekteve kryesore në këtë sektorë të ekonomisësë Interentit, para të gjithëve janë, kompanitë Cisco Systems dhe Dell ComputerCompany. Sektori i ofruesve të shërbimeve të internetit dhe aplikacioneve grumbullonkompanitë të cilat si prodhim kryesor kanë pranuar zhvillimin, ofrimin e shërbimevedhe aplikacioneve të nevojshme për punë, shfrytëzuesve të internetit. Këtu duhet, sëpari të përmendim gjithnjë e më shumë ofrues të shërbimit të kërkimit të informatavenë internet, por gjithashtu edhe të aplikacioneve pak sa më të komplikuara, si janëpërpunimi i Web faqeve, zhvillimi i programeve për tregtinë elektronike dheshërbimit bankar elektronik, shpikja e aplikacioneve elektronike (lojërat mekompjuterë), dhe shumë tjera të ngjashme, kryesisht të përmbajtjes programore. Ka shumë ompani të këtilla, ndërsa më të njohura janë: • Në fushën e hulumtimit të informatave: Yahoo!, Northern Light, Altavista (Digital), etj. • Në fushën e aplikacioneve të internetit për punë: Microsoft, Georgia Virtual University (GVU), America Online (AOL), etj. • Në fushën e aplikacioneve rekreative: IRC, MTV, Interplay, Electronic Arts, etj. Në sektorin e tretë - Sektorin e tregtarëve elektronik dhe ndërmarrësve tëprofileve të ndryshme - vendin e vetë e kërkojnë një numër i pafundëm i ofruesve tëmallit dhe shërbimeve të ndryshme, siç është e zakonshme edhe në tregjet ezakonshme. Këtu vihet në spikamë trendi i specializimit për tregtim me lloje tëcaktuara të mallrave dhe shërbimeve nga fusha e aktiviteteve ndërmarrëse, kurse nësecilën segment (p.sh. librat, automobilat, ushqimim, kompjuterët, barërat,aranzhimet turistike, biletat e udhëtimit, arsimi, etj.) ka konkurrentë më tësuksesshëm dhe më pak të suksesshëm. Si më të suksesshmit në këtë segment janëtreguar sot AOL Shoping-Channel, iMALL, NetMarket, DigiCash, Transport Logic,etj. Sektori i ndërmjetësuesve në tregtinë elektronike dhe ndërmarrjet, i ciliështë sektori më i ri ndër sektorët e ekonomisë së internetit, mbledh kompanitë të cilatorganizojnë dhe mbajnë një formë të caktuar të berzës së biznesit elektronik, dukefunksionuar në mënyrë principiele si berzat konvencionale të mallrave ose shpalljeve.Ato fitojnë duke i lidhur shitësit me blerësit potencial në internet. Deri më tani “udhëheqës” absolut në këtë sektor është shtëpia licituese eBay,kurse mundohen të bashkangjiten edhe shumë kompani më të vogla apo edhe 27
  28. 28. kompani që janë marrë më herët me këtë punë, por në mënyrë konvencionale (p.sh.shtëpitë informatave, tregjet e institucionalizuara të kapitalit, etj.) Rrethina juridike e biznesit elektronik Rregullativa juridike ndërkombëtare në fushën e biznesit elektronik Në hapësirat gjeografike më të afërta me neve - në hapësirat e shteteve të BE-së janë në rrjedhë disa aktivitete të rëndësishme që kanë të bëjnë me rregulliminjuridik të disa çështjeve nga biznesi elektronik. Kështu që Këshilli i Ministrave tëEkonomisë në dhjetor të vitit 1999 ka miratuar rregulloren me të cilën rregullohetpuna përmes internetit. Njëri nga vendimet kryesore është ajo që ndërmarrësi nukduhet të kërkojë kurrfarë leje të veçantë që mallin apo shërbimet e veta ti ofrojënë internet, por duhet që të paraqesin shënimet themelore për veten dhe ofertën e tij(emrin, adresa, numri i regjistrimit në vendin amë dhe eventualisht prejardhjen emallit). Punohet pra, sipas rregullave të atij shteti prej të cilit e ka prejardhjen ofruesi,nëse pjesmarrësit në punë nuk merren vesh ndryshe. Nga ajo që u përmend më lartë rrjedh se secili pjesëmarrës ne biznesinelektronik duhet të njohë, pikësëpari, të drejtat e veta ndërmarrëse, ndërsa nëse punonme shtetet e jashtme, atëherë edhe rregullat e shtetit prej nga vie pjesëmarrësi tjetër. Është e dukshme se situata në lidhje me rregullativën juridike në hapësirën ebiznesit elektronik në përmasat botërore mund të karakterizohet si e papërfunduar dheproblematike. Ndihmë të madhe mund të japin informatat mbi ligjet e problematikës juridiketë cilat mund të gjinden në Web adresat e caktuara. Është interesante faqja Internet Law & Policy Forum, në të cilën mund tëgjenden interpretime të shumta të rregullave nacionale dhe ndërkombëtare që janë merëndësi për biznesin elektronik. Adresa e kësaj faqeje është: www.ilpf.org Risitë në lidhje me rregullativën juridike të marëdhënieve në internet dhepunëve janë në dispozicion në adresën: www.mindspring.com Shumë informata për rregullat juridike Europiane në fushën e biznesitelektronik, dhe veçanërisht, tregtisë elektronike, ofrohen në adresën: www.weblaw.co.uk/semb.htm 28
  29. 29. Përfundimisht njëra ndër web faqet më të mira në segmentin e të drejtës sëtregtisë elektronike në internet është ajo e kompanisë The Nolo Press Self-Help LawCenter. Këtu ofrohet një enciklopedi e vërtetë drejtuar nevojave specifike tëndërmarrësëve të vegjël. mund të gjendet lehtë në adresën e thjeshtë dhe që mbahetlehtë në mendë www.nolo.com Mundësitë e reja të ndërmarrësit të vogël Përkundër gjithë këtyre problemeve dhe kontraditave të natyrës juridike mundtë përfundojmë se koncepti i biznesit elektronik i hapë secilit ndërmarrës eveçanërisht atij të voglit, një vistër mundësish të reja. Ndër mundësitë më tërëndësishme janë: • Prezenca globale në ofertën e huaj dhe prezentimi i ofertës vetanake. Me biznesin elektronik ndërmarrësit mund të zgjerojnë rrethin e klientëve të vetë, sikur edhe biznes partnerët, deri edhe linjat ekzistuese të prodhimit. • Marëdhëniet e ngushta me klientët dhe biznespartnerët. Interneti mundëson vendosjne e marëdhënieve të tipit “Secili me secilin”, me të cilën biznes partnerët mund të njihen më mirë dhe respektojne mundësit e tjetrit, e realisht mos “të shihen”. • Zvogëlimi i shpenzimeve të biznesit. Shpenzimet e biznesit mund të zvogëlohen për arsye se prania e vazhdueshme në internet mundëson përshtatje dinamike të lëvizjeve në treg, pra, shfrytëzimi i çmimeve reale të faktorëve hyrës në prodhim (materialet, lënda e parë, energjia, fuqia punëtore) dhe prodhimeve dalëse. • Shpejtësia e përhapjes së informatave. Të gjitha informatat e duhura nëse ato ekzistojnë, në internet praktikisht janë në dispozicion të secilit që i kërkon. Kjo d.m.th. se informatat për vetëveten ndërmarrësi në internet mund tëI a dërgojë në afat kohorë shumë të shkurtër atij që dëshiron, ose të marrë informatat nga të tjerët në afat kohorë shumë të shkurtër. • Paraqitja e shpejt në treg. Për shkak të shpejtësis së përhapjes së informatës, ndërmarrësi mundet pa kurrfarë pengese të paraqitet në 29
  30. 30. cilindo treg që dëshiron dhe kur konsideron se është e nevojshme. Nga kjo rrjedh mundësia e reagimit të shpejtë, respektivisht përgjigjja në ndryshimet në kërkesat e tregut. • Lojaliteti i klientëve. Arrihet me krijimin e standardeve ose rritjen e kualitetit të shërbimeve të ofruara për shkak të mundësis së qasjes së shpejtë të klientëve informatave më të freskëta, gjithashtu për arsye se Web faqet nuk kanë orar të caktuar të punës. KYÇJA NË INTERNET Bota bashkëkohore është e mbështetur në bashkëpunimin e ndërsjellët nëpërprojekte të nivelit global, në lëmin e hulumtimit shkencor, zhvillimit, marketingut,prodhimit, shkollimit, zbavitjes… Sot ekziston mundësia që të bisedohet me ndonjëperson në p.sh. Britani të Madhe, të punohet ndonjë prezantim i cili në të njëjtën ditëdo të mund të vlerësohet nga vlerësuesi diku tjetër në botë, të shihet se a e ka p.sh.firma IBM ndonjë prodhim të ri në treg etj. Interneti, bën ndërlidhjen e rrjetave kompjuterike të cilat u mundësojnëkompjuterëve dhe programeve të cilat janë aktivizuar në ta të komunikojnëdrejtpërdrejtë. Historiku i shkurtër i Internetit Interneti është paraqitur në vitet e tetëdhjeta dhe të nëntëdhjeta të shekullitXX, por fillet e paraqitjes së tij janë në rrjetat globale kompjuterike të cilat janëparaqitur në fund të viteve të gjashtëdhjeta të shekullit XX. Teknologjia e Internetit është krijuar nga Vinton Cerf në vitin 1973 si pjesë enjë projekti të udhëhequr nga Robert Kahn dhe të organizuar nga Advanced ResearchProjects Agency, pjesë e Departamentit Amerikan të Mbrojtjes. Me këtë zbulim, Cerf lashumë mundësi për krijimin, ndërtimin dhe standardizimin e Internetit. Më 1984 teknologjia dhe rrjetat i janë besuar sektorit privat dhe agjenciveshkencore shtetërore, për zhvillim të mëtejshëm. Zhvillimi vazhdoi në mënyrëeksponenciale. Kompanitë për përcjellje të shërbimeve (network providers)mundësuan shfrytëzimin e Internetit përveç për biznes edhe për nevoja shtëpiake.Në vitin 1995, qasja në Internet ishte e mundshme në 180 shtete dhe përfshinte mëshumë se 30 milion shfrytëzuesë. Në fillim të viteve të nëntëdhjeta, rrjetat e para kompjuterike (ARPANet,BITNet, USENet, UUCP…) kanë filluar që të shuhen, kurse mbeti në përdorim rrjetiglobal kompjuterik NSFNet, i cili bashkoi edhe disa rrjeta të tjera të pavarura. Me kyçjen e më shumë rrjetave globale në NSFNet, ky rrjet është shndërruarnë INTERNET - rrjetin ndërkombëtar të kompjuterëve. Emërtimi Internet është shkurtesënga shprehja angleze International Network. Interneti paraqet rrjetin e të gjitha rrjetavekompjuterike, gjëgjësisht bashkësinë e mijëra rrjetave kompjuterike të të gjitha llojeve. 30
  31. 31. Interneti, pra nuk është vetëm një rrjet, por paraqet një bashkësi të koordinuar tëshumë rrjetave kompjuterike. Interneti funksionon si rrjet i veçantë global dhe është iorganizuar në principin e këmbimit të paketeve të të dhënave. Projektet aktuale parashikojnë se gjatë vitit 2000, në Internet do të jenë tëkyçur mbi 100 milion kompjuterë. Mundësitë e lidhjes në Internet Kryesisht ekzistojnë tri mënyra të ndryshme të ndërlidhjes së shfrytëzuesit nëInternet. Kjo ndarje është e kushtëzuar dhe ekzistojnë variacione të shumta përmënyrën e klasifikimit të ndërlidhjes së shfrytëzuesve. Ndërlidhja në Internet mund të bëhet nëpërmes: gateway kompjuterëve, qasjes me modem nga distanca – qasja nëpërmes lidhjeve terminale me lidhje telefonike të komutuara qasjes së drejtpërdrejtë në Internet Lidhja në Internet nëpërmes Ruterit dhe Gateway kompjuterit Kjo mënyrë e lidhjes në Internet paraqet qasjen nga rrjeti i cili nuk ështërealisht pjesë e Internetit. Të dhënat e internetit udhëtojnë nëpër linja të cilat mundësojnë bartjen e tëdhënave me shpejtësi shumë të madhe, rreth 45 megabitë në sekondë. Këto linjaformojnë boshtin kurrizor të internetit dhe quhen linja backbone ose T3. Në këtë boshtkurrizor janë të ndërlidhura rrjetat tjera të cilat arritjen deri te kurrizi i internetitmund ta realizojnë në disa mënyra të ndryshme. Mënyra më të zakonshme janënëpërmes kompjuterëve specialë të cilët quhen ruterë (routers) ose nëpërmeskompjuterëve të zakonshëm që quhen gejtvejë (gateways). Gateway mund të paraqitet vizuelisht me anë të diagrameve të Venit me anëtë dy bashkësive të cilat takohen vetëm në një pikë (Gateway – në anglishte “Hyrja(porti) në rrjet”). Gateway INTERNETI Rrjeti jasht Internetit Fig. 2. Gateway - pika (kompjuteri) në të cilën takohet rrjeti jasht Internetit me Internetin 31
  32. 32. Te ne shumë shpesh haset sistemi gateway i rrjetave Internet. Gejtvejë sistemi i lidhjes u mundëson rrjetave që të komunikojnë në mes veti.Shfrytëzuesit në rrjetat jasht Internetit nuk mund t’i shfrytëzojnë të gjitha serviset eInternetit, por atyre serviseve në të cilat ju mundëson qasjen ndërmjetësuesi(provider). Shkalla e madhe dhe universaliteti i rezultateve të Internetit nëshfrytëzimin e tij që të ndërlidhen shumë rrjeta të tjera dhe shërbime kompjuterikenë të - duke përfshirë këtu edhe informacionet dhe shitblerjen online, realizohetnëpërmes sistemeve gateway. Këta kompjuterë bëjnë ridrejtimin apo ‘’rutimin’’e paketes së të dhënavenëpër rrjet. Poashtu posedojnë edhe informacionet mbi strukturen e rrjetit, kështu që epërcaktojnë rrugën më të shkurtër prej kompjuterit burimor deri në kompjuterindestinues. Komunikimi i tërësishëm në mes kompjuterëve në rrjet realizohet me anëtë adresave të kompjuterit burimor edhe atij destinues. Të dhënat deri te boshti ikurizit siç është konstatuar edhe më parë, mund të barten fizikisht nëpërmes të gjithamjediseve të mundshme: linjave klasike telefinike, kabllove optikë, radio linjave oselijnave satelitore të shpejtësive të ndryshme të bartjes. Mundësia e qasjes me modem nga distanca Qasja me modem nga distanca bëhet zakonisht nëpërmes lidhjeve terminaleme lidhje telefonike të komutuara. Në këtë rast me anë të modemit mund të bëhetqasja në host dhe kompjuteri merr rolin e terminalit të kyçur në kompjuterin qendror(mainframe). Me anë të kësaj mënyre të qasjes bëhet kufizimi i shfrytëzimit të serviseve tëInternetit për të cilat në kompjuter gjendet programi i veçantë i quajtur “klient”(client). Softveri klient në kompjuter, kur kompjuteri nuk është i ndërlidhur nuk do tëpunojë asgjë. Në këtë rast mund të shfrytëzohen vetëm ato programe të cilat janë tëinstaluara në host. Mundësia e qasjes së drejtpërdrejtë në Internet Qasja e drejtpërdrejtë në Internet paraqet nivelin më të lartë dhe më tështrenjtë të lidhjes në Internet. Me anë të kësaj mënyre kompjuteri është drejtpërdrejtëi ndërlidhur në Internet dhe qasja mund të bëhet 24 orë në ditë. Ekziston varianti i kësaj mundësie të ndërlidhjes në Internet i quajtur “lidhja edrejtpërdrejtë sipas nevojës”. Te ky variant i lidhjes përdoren protokolet PPP oseSLIP. 32
  33. 33. Internet-provajderët (ISP) Firmat të cilat mundësojnë lidhjen lokale në mes të shfrytëzuesit dhe rrjetitInternet quhen provajderë. Me ndërlidhje në ndonjë provajder automatikisht krijohetlidhja me çfarëdo lokacion në ruzullin tokësor. Në qoftë se kjo ndërlidhje realizohet me linja ekzistuese telefonike, atëherëpaguhen impulset telefonike deri te provajderi në të cilin jemi të ndërlidhur. Kështup.sh. në qoftë se provajderi i Internetit gjendet në Prishtinë, shfrytëzuesi nga Peja,edhe pse ka realizuar lidhjen në internet p.sh. me Londër, impulset telefonike ipaguan vetëm për lidhjen e realizuar me Prishtinën. Mënyra më e shpeshtë e qasjes në Internet nga shtëpia është nëpërmesmodemit dhe telefonatës deri te Internet Service Provideri (ISP). Kompjuterindërlidhet me anë të modemit në ISP, i cili është i ndërlidhur në Internet mendonjërën nga lidhjet shumë të shpejta telekomunikuese. Kompjuteri Modemi ISP-ja Interneti Fig. 3.Qasja në Internet nga shtëpia Pjesa më e rëndësishme gjatë zgjedhjes së ISP-së është që të gjendet një menumër lokal të telefonit të cilin mundet që ta zgjedhë shfrytëzuesi. Shumica e ISP-vekanë disa numra telefonik në disponim të shfrytëzuesve, ose pikat-e-prezencës(Points-of-presence) që zakonisht nga shfrytëzuesit quhen POP. ISP-të zakonisht ofrojnë edhe nga një makineri për kërkim-hulumtim nëpërInternet (search engine) të cilat shumë ndihmojnë që të gjendet shpejtë ndonjë ISPtjetër. Natyrisht provajderët e Internetit pagesës së impulseve telefonike, e cila ibëhet si edhe rregullisht shërbimit lokal të postës, ofrojnë kushtet e tyre tëparapagimit dhe dhënies së shërbimeve të kyçjes, të cilat zakonisht nuk janë shumë tëlarta. Çmimet e shërbimeve të ISP-së ISP-të zakonisht ofrojnë disa mënyra të pagesave për shërbimet e tyre (dial upservices) të cilat mund të jenë: Pagesa me orë – zakonisht bëhet për shfrytëzuesit të cilët dëshirojnë që ta shfrytëzojnë Internetin disa orë në javë. Pagesa e ulët mujore mundëson kyçjen me 5 deri në 20 orë të lidhjes në Internet. 33
  34. 34. Qasja e pakufizuar kohore – në shtetet e zhvilluara kjo arrihet me një çmim parapagues shumë të ulët, prej rreth 35-40 DM për muaj. Te ne ky lloj i qasjes momentalisht ofrohet shumë rallë, por shpresohet se shpejtë do të mund të kyçemi të gjithë nga shtëpitë tona në lidhje të pakufizuar kohore. Shumica e ISP-ve ofron edhe shërbime të tjera siç janë: Hapjen e e-mail adresës private për pranim dhe dërgim të mesazheve elektronike, Qasjen në të ashtuquajturat Internet newsgroups, Hapësirën për Veb-faqen personale të shfrytëzuesit. Adresimi në Internet Për t’u identifikuar shfrytëzuesit e shumtë të Internetit, ekziston mënyra eveçantë e adresimit të tyre. Adresimin e rregullt e mundësojnë disa sisteme tëndryshme. Njëri nga këta sisteme, është sistemi i adresimit IP (Internet ProtocolAdressing System) i cili shfrytëzon dy formate të adresimit: sistemin numerik dhesistemin simbolik. Formati numerik i adresimit Secili rrjet kompjuterik dhe secilikompjuter i ndërlidhur në rrjet – iashtuquajtur host i internetit, merr njëadresë të veçantë të protokolit tëInternetit (IP), e cila zakonisht quhetinternet-numër ose IP adresë. Internet-numri është një numër32-bitësh, por shpesh paraqitet me anëtë katër numrave të ndryshëm të cilëtjanë të ndarë me pikë (“. ”) në mes tyresi p.sh. “172. 30. 1. 141”. Secila pjesë e internet adresës ecila paraqet një nga 8 bitët quhet “oktet”.IP adresat, nuk përcaktohen ngashfrytëzuesi por Qendrës informative tërrjetit (NIC-the Network InformationCenter), i parashtrohet kërkesa përdhënien e IP adresës. Fig. 4. Shembulli i formatit numerik të adresimit Shfrytëzuesi nuk është i obliguar që ta mbajë në mend Internet-numrin, pormjafton që të dijë emërtimin e kompjuterit (gjegjësisht adresën elektronike të tij).Konverzionin e emërtimit në Internet-numër, e bëjnë automatikisht kompjuterëtnëpërmes të cilëve bëhet komunikimi. 34
  35. 35. Formati simbolik i adresimit Formati simbolik dallohet nga ai numerik, vetëm në atë se në vend të numrit tëcaktuar përdoret ndonjë fjalë ose shkurtesë, e cila shumë më lehtë mbahet në mend.P.sh. një adresë simbolike në internet do të mund të duket: infed@zana. shle. pe. ac. al,në të cilën infed paraqet emërtimin e shfrytëzuesit, zana paraqet emërtimin e provajderit, shle paraqet institucionin, pe paraqet qytetin Pejë, ac paraqet domenin akademik të rrjetit, al është shkurtesë për shtetin. Domenet në Internet-adresë Domeni paraqet pjesën e hierarkisë së emërtimit në rrjet. Emri i domenit nëmënyrë sintaksore paraqitet me bashkësinë e emrave të ndara me pikë në mes tyre.Si edhe te adresa e zakonshme postale, e cila përbëhet nga emri dhe mbiemri, rrugadhe numri, vendi dhe shteti edhe adresa elektronike e ka strukturën e ngjashme. Hostet e inernetit janë të organizuar me emra të domeneve: p.sh. “microsoft.com” është domen i firmës Microsoft Corporation, kurse prapashtesa “com” tregonse ka të bëjë me organizatë komerciale. Kështu p.sh. “ftp.microsoft.com” është njëhost i internetit përbrenda atij domeni. Forma e përgjithshme e internet-adresës është: shfrytëzuesi@emri_kompjuterit Emri i kompjuterit përbëhet nga dy pjesë: vendi. domeni Një shembull i internet shenjës së kompjuterit është dhënë më poshtë: bibl. shle. pe. ac. al Kjo shenjë e deshifruar nga ana e djathtë do të thotë se bëhet fjalë për njëkompjuter i cili gjendet në Shqipëri, i takon rrjetit akademik në Pejë, gjendet nëShkollën e Lartë Ekonomike dhe përdoret për nevoja të bibliotekës së shkollës. Në qoftë se shikohen nga e djathta, domenet mund të jenë si në vijim: Domeni i shtetit Dy shkronjat e fundit paraqesin shkurtesën për shtet: 35
  36. 36. us – për Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ca – për Kanada, al – për Shqipëri etj. Domeni i cili paraqet llojin e institucionit Shenja e dytë nga ana e djathtë, e cila paraqet llojin e institucionit në të cilingjendet kompjuteri zakonisht shënohet me këto shkurtesa: edu – për institucion edukativ, gov - për institucion shtetëror, net - për institucion të rrjetit, com - për institucion komercial, ac - për institucion akademik etj. Nëndomenet Nëndomenet janë pjesë të domenit të cilat p.sh. përfshinjë lokacionin ku ështëi instaluar kompjuteri dhe vetë emërtimi i kompjuterit. Shenjat al, com e të ngjashmequhen domenet e adresave, kurse p.sh. ac. al, co. al dhe të ngjashme quhennëndomene të domenit al, e poashtu edhe pe. ac. al, ti. ac. al, pr. ac. al janënëndomene të ac. al. Pajisjet e nevojshme për kyçje në Internet Rrjeti Internet nuk parashtron kërkesa të mëdha për resurse hardverike. Përqasje në Internet mjafton kompjuteri personal me çfarëdo lloji të procesorit. Mirëpopreferohet që kompjuteri të jetë me performanse sa më të mira. Në qoftë se qasja nëInternet bëhet nëpërmjet linjës ekzistuese telefonike,atëherë preferohet që të posedohet modemi mekarakteristika sa më të mira. Një numër i madh ikompjuterëve gateway përkrahin ende modemët meshpejtësi 2400 bitë/s pa protokol për korrekcion dhekompresim të të dhënave, por këta modemë është mëmirë të mos shfrytëzohen për qasje në Internet.Preferohet që modemët të kanë shpejtësi së paku 14400bitë/s. Përveç modemit, duhet përcaktuar edhe softverin komunikues. Softveri duhetqë të ketë përkrahje për terminal VT – 100 dhe protokolin Z – modem për bartje të tëdhënave. Kompjuteri që kyçet në Internet preferohet që të posedojë edhe audio kartelesa më kualitative. Fig. 5. Audio kartela e tipit Antex StudioCard AV Pro 36
  37. 37. Në kohët e sotme ka filluar përdorimi masovik i mundësive për kontakte audiodhe vizuale nëpërmes rrjetit, të cilat quhen video-konferenca (video-conferencing). Në këtë mënyrë mundësohet që të dëgjohet por edhe të shihet bashkëbiseduesii njohur apo i panjohur i cili gjendet diku larg në botë. Për video konferencë nevojitetmodemi i shpejtësisë së paku 28800 bps, si dhe video kartela elektronike kualitative,e cila mund të tregojë fotografinë televizive në ekran. Përpos modemit nevojitet edhehardveri specifik i cili përbëhet nga kamera e internetit dhe kartela elektronike e saj,si dhe softveri specifik. Fig. 6. Kamera e tipit Logitech QuickCam Pro Modemi analog Në qoftë se kyçja në Internet bëhet nga shtëpia, atëherë më së shpeshti kjoqasje realizohet me anë të modemit analog duke operuar me anë të linjës ekzistuesetelefonike. Modemët analogë janë jo të shtrenjtë dhe shumë lehtë instalohen nëkompjuter. Shpejtësia e bartjes së modemëve analogë e cila ofrohet është 14.4 Kb/s, 28.8Kb/s, 33.6 Kb/s, 56 Kb/s etj. Shpejtësia e modemit shpesh herë nuk garanton edhe lidhje më të shpejtë nëInternet. Shumica e linjave telefonike e përkrahin shpejtësinë 28.8 Kb/s, por jo edhe33.6 Kb/s. ISDN-ja ISDN-ja (shkurtesë nga shprehja angleze The Integrated Services DigitalNetwork) është paraqitur si zëvëndësim për rrjetin ekzistues telefonik analog, por kjonuk është realizuar. Mirëpo ISDN-ja është marrë si një nga mundësitë përpërshpejtin të qasjes në Internet me çmim të caktuar. Shfrytëzimi i modemit ISDN, bëhet nëpërmes linjës telefonike ISDN. Kyështë një servis special të cilin mund ta shfrytëzojnë vetëm shfrytëzuesit të cilët këtëe kanë porositur nga posta lokale. Linjat telefonike ISDN nuk janë kompatibile (tëpërshtatura) me linjat e zakonshme telefonike, për këtë arsye duhet që të instalohetlinja tjetër telefonike. Linja telefonike ISDN është linjë telefonike digjitale, e cila është e kompozuarnga dy kanale-B, të cilët transmetojnë secili me shpejtësi 64 Kb/s. 37

×