Your SlideShare is downloading. ×
77777
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Saving this for later?

Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime - even offline.

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

77777

9,361
views

Published on


0 Comments
8 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
9,361
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
8
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Эртний түүхӨнөөгийн Монгол улсын нутагт одоогоос 850000 жилийн өмнө хүн амьдарч байсан гэсэн баталгаа байдаг. Тийм боловч МЭӨ 3­р зуунаас төмөр зэвсэг энэ нутагт орж ирсэн үеэс л улс төрийн хувьд чухал болжээ. Ерөнхийдөө энэ үе хүртэлх Монголын түүх нь Сибирь, умард Орос, Хятад, Араб Перс, Төв Азийн хооронд орших тал газрын түүхтэй ижилхэн байжээ. Энэ тал газрыг, хааяа нэгддэг боловч амархан задарч үгүй болдог холбоонуудыг үүсгэдэг тархай бутархай нүүдэлчин аймгууд эзлэж байв. Эдгээр нүүдэлчид нь мал аж ахуй эрхэлж, газар тариалангийн улсууд ба хажуудах аймгуудтай худалдаа хийж, тэдгээрийг довтолж амьдарч байжээ.Хэдийгээр ийм тархай бутархай байсан ч зарим үе Хятад, Араб, Персийн орнуудад заналхийлсэн хүчтэй нэгдлүүдийг бий болгож байв. Эдгээр нэгдлүүд нь амархан задарч үгүй болдог байсан ч довтолсон орнуудынхаа хүмүүсийг тарааж, улс төрийг нь тасалдуулж байв. Монголын талын нүүдэлчид нь голдуу ойр орших Хятадад анхаарлаа хандуулж байсан ба ийнхүү энэ хоёр тал нь өвөр хоорондынхоо түүхэнд харилцан нөлөөлж байв.Хүннү  Гол өгүүлэл: Хүннү гүрэнМЭӨ III зуунд үүссэн Хүннү гүрэн нь Монголын газар нутаг дахь нүүдэлчдийн анхны хүчирхэг улс гүрэн байжээ. Хамгийн хүчирхэг үедээ баруун зүгт Түрэгстан, зүүн зүгт Ляо гол буюу одоогийн Ордос, хойд зүгт Байгал нуур, өмнө зүгт Цагаан хэрэмд тулсан өргөн уудам нутгийг эзлэж байжээ.Хүннү гүрнийг анх Түмэн шаньюй үндэслэжээ. Түүний хүү Модун шаньюй нь МЭӨ 209 онд эцгийгээ хөнөөж аймгуудыг нэгтгэж хүчирхэгжүүлжээ. Тэдгээр зүүн Монголд хамгийн хүчтэй байсан гол өрсөлдөгч аймаг болох Дунху нарыг эзэлжээ. Улмаар Цинь улсын баруун аймгуудыг эзлэн өөртөө нэгтгэжээ. Гэвч Хятадын жанжин Мэн Тянь энэ эзлүүлсэн газрыг эргүүлэн авчээ.МЭӨ 200 оны үе, Хүннү улсын үе                                                                        Хүннүгийн дайчид
  • 2. Гол өгүүлэл: Сүмбэ улс Сүмбэ улсын үе, МЭ 200 оны үедСүмбэ буюу Сяньби улс нь МЭ 1­р зуунаас хүчирхэгжиж эхлэсэн бөгөөд Таньшихуайгийн (141­181 онд амьдарч байсан) доор нэгдсэн улс болжээ. Таньшихуай хааны үед Хүннүгийн захиргаанд байсан газрыг эзэмших болжээ. Сүмбэ нь 167 онд Хань улсын довтолгооныг няцааж 180 онд Хятадын хойд хэсгийг эзлэн авчээ. Сүмбэгийн ард нь мал аж ахуйгаас гадна бага хэмжээний газар тариаланг эрхэлж байжээ. Сүмбэ нь III зуунд бутарчээ.Сүмбэ нарын нэгэн хэсэг болох Тоба аймаг нь 386 онд хойд Хятадад Тоба Вэй улсыг бий болгожээ. Тоба Гуй хаан нь нүүдэлчдийг нэгтгэж урагш довтолсоор өөрийгөө Хятадын хаанаар өргөмжилжээ. Гэвч тэдгээр нь хожмын Манжууд шиг Хятад үндэстэн рүү уусан алга болсон ажээ. Тоба Вэй улс 581 онд бутарчээ.Сүмбэ нарын гарал үүслийг Монгол гаралтай, Тунгус гаралтай, эсвэл энэ хоёр үндэстний аль алиных нь овог болно гэсэн 3 ерөнхий таамаг байдаг.Сүмбэ бүсний горхи Гол өгүүлэл: Нирун улсЖоужань буюу Нирун улс нь 330­555 оны хооронд Байгаль нуураас Говь цөл, Харшаараас Солонгос хүртэлх нутгийг захирч оршин тогтножээ. 402 онд Шэлүнь буюу Жарун ширээнд сууж 
  • 3. хаан цолыг хэрэглэх болсон ба Шэлүний үеэс хойш хүчирхэгжсэн. 552 онд Нируны удирдлага доорх Түрэг угсаатан бослого хийж, 555 онд мөхөөжээ. Түрэгүүдийн байгуулсан Түрэгийн эзэнт гүрэн нь Чингисийн гүрнээс өмнөх нүүдэлчдийн хамгийн хүчтэй гүрэн байжээ.Нируны зарим хэсэг Монголоос гарч VI зууны үед Ижил мөрний хөндийд хүрээд Авар хэмээн нэршсэн монгол язгуурын хаант улс байгуулсан юм. Монголд үлдсэн ард нь Татар аймгуудын өвөг дээдэс болжээ.                                                            МЭ 500 оны үед, Жоужаний үе Гол өгүүлэл: Түрэгийн эзэнт гүрэнТүрэгийн хаант улс нь Хятадын Цагаан хэрэмнээс Хар тэнгис хүртэлх нутгийг өөрийн захиргаандаа оруулжээ.Түрэгүүд нь Жоужань улсад голдуу дархадын үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Түрэгийн ахлагч Бумин өөрийн дээд эзэн болох хаанд бослогыг дарахад нь тусалсан боловч нирунчууд түүний тусыг албатын гүйцэтгэх үүрэг хэмээн нирунчууд тоомжиргүй хандсан байна. Ийнхүү Бумин охинтой нь гэрлэж чадаагүйнхээ төлөө Жоужаний дайснуудтай холбоо тогтоож 552 онд тэдний дарлалыг авч хаяж чаджээ. Түрэгийн холбоотнуудаас хойд Хятадын Тобагийн Вэй улс их хэрэг болсон юм. Бумин өөрийн ах Истесимд өрнөд хэсгийн газар нутгаас өгч түрэгийн эзэнт гүрнийг байгуулсан аж. Бумины дараагийн хаад ялангуяа Мукан буюу Буга хааны үед түрэгүүд хиргис, киданчуудыг байлдан дагуулж Жоужаний үлдэгдлийг хойд оросын нутаг хүртэл элдэн хөөжээ. Мөн Хятадын Чи, Жоу улсууд 570 оноос түрэгийн хаанд татвар төлөх болов.Гэвч 590 онд Түрэгийн хаант улс Дорнод Түрэг, Өрнөд Түрэг хоёр хэсэгт хуваагджээ. Ингэснээр хүч нь суларч, Тан династи Дорнод түрэгийг харьяалалдаа авчээ. Өрнөд Түрэг ч гэсэн дотроо улам эвдэрч, хоёр талаас нь Араб, Хятадууд цохиж эхэлжээ. 670 ба 682 онд тус тус Өрнөд Түрэг ба Дорнод Түрэг дахин бага зэрг хүчирхэгжсэн ч гэсэн удаан тогтож чадсангүй. 745 онд Түрэг улсын дотоод хямрал гүнзгийрсэн үеэр уйгур аймгууд бослого гаргаж, Түрэг улсыг бүрэн мөхөөжээ.Монголын эзэнт гүрэн буюу Их Монгол улс байгуулагдах хүртэл Монголын нутагт Түрэгийн хаант улс шиг хүчтэй улс гарч ирээгүй юм.
  • 4.                                                               МЭ 600 оны үед, Түрэгийн үе Гол өгүүлэл: Уйгурын хаант улсУйгур гүнжийн зурагУйгурууд 745 онд Пейло хэмээх хааны үед Түрэгүүдийн эсрэг бослого гаргаж, Дорнод Түрэгийн хаант улсыг орлож Уйгурын хаант улсыг байгуулжээ. Пейлогийн дараа хаан суусан Моюнчур (747­759)­ын үед Уйгур улс хүчирхэгжижээ. 751 онд Орхон голын хөндийд Хар балгас нийслэлийг үндэслэжээ. Уйгурын хаант улс нь дээд цэгтээ Алтайгаас Хянганы нуруу, Соёны нуруугаас говь хүрэлх газар нутгыг захирч байжээ. 755 онд Тан улс тариаланчдын бослогийг дарахын тулд Уйгуруудыг урьж авчирч байжээ. 766 оноос хойш 12 жилийн турш Тан улс Уйгурт алба гувчуур өгөх болжээ.Уйгурууд нь өмнөх нүүдэлчдээсээ илүү их соёлыг хөгжүүлж согд­түрэгийн бичгийг сайжруулж өөрийн бичиг үсэгтэй болсон бөгөөд үүнийг хожмын нүүдэлчид өвлөн хэрэглэх болжээ.Уйгурын хаант улс 840 онд Енисейн хиргисүүдэд цохигдон бутарч, тэдний зарим нь Дорнод Туркестанд очиж, шинэ улс байгуулсан ажээ.Дэлхий 820 онд Гол өгүүлэл: Хиргис840 онд Енисейн хиргисүүд Уйгуруудыг хөөж богино хугацааны турш үргэлжилсэн хаант улсыг одоогийн Монгол улсын нутагт тогтоожээ. 924 онд өөрсдөө кидан буюу хятан нарт дээд Енисей хүртэл хөөгджээ. Хиргис нь Монгол нутагт ноёрхсон сүүлийн түрэг угсааны хүмүүс юм. Гол өгүүлэл: Кидан улсКидан буюу Хятан нар нь 4, 5­р зууны үед Цагаан хэрмийн хойно нүүдэллэн амьдарч байсан ба 
  • 5. үүний улмаас нүүдэлчин ард иргэдээс хамгийн их хятадчлагдсан нь байлаа. 917 онд Киданы тэргүүлэгч Амбагян 3 жил тутам тэргүүлэгчийг сонгодог журмыг зөрчин, Киданы хаан ширээг үе улиран залгамжлах болгов. Мөн Киданы хуучин 8 аймгийг үндэс болгож, Кидан улсыг байгуулжээ.Киданчууд нь Солонгос, Манжуур, мөн Хэрлэн, Туул, Орхон голын хөндийнүүдийг захирч байжээ. Улам хүчирхэгжиж Хятадыг эзлэж эхлэснээр Ляо гүрэн хэмээн нэрийдэх болжээ. Кидан улс нь хоёр янзын амьдралтай иргэдээс тогтож байжээ: хойд талдаа бэлчээрийн мал аж ахуй эрхэлдэг ард, өмнөд талдаа газар тариалан эрхэлдэг ард. Энэ 2 хэсэг нь бие биентэйгээ худалдаа наймаа өргөн хийдэг байжээ.Киданчууд нь ханз бүхий киданы их бичиг, цагаан толгой бүхий киданы бага бичиг хэмээх хоёр төрлийн бичигтэй байжээ. Киданы Их бичгийг 920 онд Амбагяны ач хүү Лубугу, эрдэмтэн Тулюйбу хоёр хятад бичгээс үлгэр авч зохиожээ. Харин Амбагяны хүү Елюй Тэла (Жүңдүхүн) уйгур бичгээс үлгэрлэн зохиосон бичиг нь Киданы Бага бичиг хэмээн алдаршжээ. Киданчууд бөө мөргөлөөс арай холдож, буддизм шашинтай байжээ.Кидан улс өмнөд талаараа Хятадын Сүн гүрэнтэй Шаньси мужаар хиллэн, 200 орчим жилийн турш зүрчидийн Алтан улс байгуулагдах хүртэл оршин тогтножээ. Зүрчидэд цохиулж Бээжинг булаалгасан киданчууд дүрвэсээр 1128 онд Кашкарт хүрч, тэндээ чухал үүрэг гүйцэтгэсэн Хар Киданы хаант улсыг байгуулжээ.                            Уйгур гүнжийн зураг                                                         1025 онд, Киданы үед
  • 6. монголын үе 12­р зууны байдал12, 13­р зууны эхээр одоогийн Монгол нутагт нэгдсэн захиргаагүй, бие биентэйгээ өрсөлдөгч олон биеэ даасан аймгууд оршин тогнож байжээ. Эдгээр нь гол төлөв Монгол, Түрэг, Манж гаралтай байсан бөгөөд тоочвол: •   Алтайн , Хангайн нурууны дунд Найман  • Хангайн, Хэнтийн нурууны дундуур Туул­Орхоны сав газарт Хэрэйд  •   Байгал нуурын   урдуур Сэлэнгийн ай саваар Мэргид  •   Их Хянганы нуруугаар   Буйр нуурын орчмоор Хонгирад  • Хэнтийн нуруунаас урагшаа Зүбү (Татар)  •   Их Говьд   Онгуд  • Хэнтийн нуруунд Хамаг Монгол  • Мөн бусад газарт Олхонууд, Баяд, Ойн иргэн тус тус байлаа.Хожим нь эдгээрээс Хамаг Монгол давамгайлжээ.Хамаг Монголын хаан Боржигин овгийн Хабул хан нэг хэсэг хүчирхэгжиж байснаа дараагийн хэдэн үедээ дарагджээ. Түүний дараа Тайчуудын Амбагай хан цолыг авчээ. Амбагай хан охиноо Татарт өгөхөөр явж байхдаа Татаруудад олзлогджээ. Тэдгээр нь Амбагайг зүрчидэд өгч цаазалжээ. Энэ үеэс Татаруудад өш хонзонтой болж, Хабул хааны хүү Хутуг дараа нь Хамаг Монголын ханд өргөмжлөгдөхөд Татарын эсрэг 13 удаа дайтжээ. Хутуг хааны хожмын удирдагчид нь Хамаг Монголын хан цолгүй байсан нь хүч суларч байсны шинж болно. Хутулын ач Есүхэй баатар нь 1171 онд Татаруудад хорлогдон нас баржээ. Энэ үед түүний хүү Тэмүжин 9 настай байсан ба Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэгч болсон байна. Харин 1189 он хүртэл Хамаг Монгол ямар ч удирдагчгүй, зохион байгуулалт байхгүй байлаа.Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны төрсөн гэгдэх газрын орчмын хөшөөЕсүхэй баатар Татаруудад хорлогдсоноос хойш Хамаг Монгол нь захирагчгүй байлаа. Түүний хүү Тэмүжин нь хагас өнчин болж бага насандаа асар их зовлон бэрхшээлийг туулжээ. Түүний эх Өэлүнг Мэргидийн Чилэдүгээс эцэг нь авсны өшөөнд Мэргидүүд Тэмүжиний эхнэр Бөртэ үжинг авсан байна. Эхнэрээ аврах гэж Тэмүжин эцгийн анд Ван хан Тоорил, өөрийн бага насны анд Жамухын тусламжтайгаар Мэргидийг сөнөөжээ. Энэ хэрэг явдлаар Хамаг Монгол дотроо Тэмүжиний нөлөө ихээр ихэсч анд Жамухатай өрсөлдөөн эхлэжээ. 1189 онд түүнийг Хамаг Монголын хаанд өргөмжилж, Чингис хаан нэртэй болжээ. 1206 он хүртэл Тайчууд, Жүрхин, Татар, Найман гээд Монголын бүх аймгуудыг нэгтгэжээ. Ингэснээр Онон голын орчимд хурилдай зохион байгуулж Их Монгол Улсыг (Ехэ Монггул Улус) зарлан тунхагласан байна. Чингис хаан нь 1206­1227 оны хооронд Тангууд, Хорезм, Хар хятан, Зүрчидийн Алтан улсыг байлдан дагуулж уртаашаа Манжуураас Каспийн тэнгис хүртэл уудам газар нутгийг эзэлжээ. Түүнийг нас барах үед Монголын эзэнт гүрэнд зүүн хойд Перс, хойд Хятадын хэсэг, Сибирь, дундад Ази багтаж байв. Үр удам нь байлдан дагуулалтыг үргэлжлүүлэн газар нутгаа хоёр дахин томруулжээ. Чингис хаан Их Монгол улсыг дөрвөн хүүдээ хуваан өвлүүлжээ. Зүчид Уралын нуруунаас Эрчис мөрөн хүртэл газар нутаг, Цагадайд Эрчисээс Балхаш нуур, Төв Ази, дорнод Персийг, Өгэдэйд Зүүнгар, Манжуур, хойд Хятад, отгон хүү Тулуйд Монгол ёс заншлаар язгуурын Монгол нутгийг тус тус өвлүүлжээ.
  • 7.  их монгол улсИх Монгол Улс үүссэн байдалӨв залгамжлагч Өгэдэй хаан (1229­1241) нь гүрнийг улам тэлж, нийслэл Каракорум буюу Хархоринг байгуулжээ. Түүний удирдлага доор Их Монгол улс нь Чингис хааны дуусгаагүй Алтан улсыг эзлэж, баруун Ази, Европ руу улам тэлжээ. Өгэдэй хааныг нас барсны дараа Чингисийн үр удмууд нь нэг талдаа Зүчи, Тулуйн удмынхан нөгөө талдаа Өгэдэй, Цагадайн удмынхан гэж хоёр хуваагджээ. Өгэдэй хааны дараа 1236 оны Их хурилдайгаар түүний хүү Гүюгийг хаан (1236­1248) ширээнд залжээ. Гүюгийн дараа 1251 онд Тулуйн хүү Мөнхийг хаан (1251­1259) ширээнд суулгажээ. Мөнх хаан нь өөрийн дүү Хүлэгүг Персийг дайтахаар явуулж тэрээр 1257­1259 онуудад Персээс гадна Багдад, Кавказ, Сириг өөрийн эрхшээлдээ оруулжээ. 1260 оны Их хурилдайгаар Мөнхийн дүү Аригбөхийг хаан ширээнд залсан боловч ах Хубилайтай 1261­1266 онд нас барах хүртлээ тэмцэлджээ.                                                          Их Монгол Улс үүссэн байдалЭзэнт гүрний бутралХубилай хаан нь Хятадад Юан династиг (1271­1368) байгуулж өөрийгөө Их хаанд өргөмжлөн нийслэлээ Даду буюу одоогийн Бээжинг болгосноор Их Монгол улсын бутрал түргэсжээ. Их Монгол улс нь: •   Юань   •   Ил Хан    •   Алтан Орд    •   Цагадайн улс   болж бутарчээ.[засварлах] Дөчин дөрвөн хоёрЮан гүрэн зуу гаруй жилийн турш оршин тогтносоор 1368 онд Мин улсаар солигджээ. Ингэснээр Монголчууд умард зүг рүү төрөлх нутаг руугаа зугтжээ. Мингийн арми тэдгээрийг хөөж Монголд ялалт байгуулсан ч гэсэн Монголыг эзлэж чадсангүй. Гэлээ ч гэсэн 1380 онд Каракорум болон бусад Монголын хотуудыг сүйтгэжээ. Мөн Монголчуудын олж авсан соёлын дэвшил хөгжлийг устгаж, Монголчууд XVI­XVII зууны сэргэн мандалт хүртлээ Их Монгол улсын өмнөх нүүдэлчин амьдрал руугаа эргэн оржээ. Өмнөхөөс ялгаатай нэг гол зүйл нь овгийн зохион байгуулалт биш, отог буюу газар нутгийн байршлын зохион байгуулалттай амьдрах болжээ.
  • 8. Энэ үед Монголчууд ерөнхийдөө дөрвөн түмэн ойрд, халх гэж хоёр хуваагджээ. 1393 онд үхсэн Ойрадын ноён болох Мөнхтөмөрийн гурван хүү Махмуд, Тайчин, Батболд нар Монголын хаанд захирагдахгүйгээ зарлажээ. Ингэснээр тэд тусгаарлаж, Мин династийнхан аль хүч багатайд нь туслаж, нөгөөг нь дарах бодлого явуулж байлаа.                                                           Их Монгол Улсын тэлэлт ба бутралДөчин дөрвөн хоёрЮан гүрэн зуу гаруй жилийн турш оршин тогтносоор 1368 онд Мин улсаар солигджээ. Ингэснээр Монголчууд умард зүг рүү төрөлх нутаг руугаа зугтжээ. Мингийн арми тэдгээрийг хөөж Монголд ялалт байгуулсан ч гэсэн Монголыг эзлэж чадсангүй. Гэлээ ч гэсэн 1380 онд Каракорум болон бусад Монголын хотуудыг сүйтгэжээ. Мөн Монголчуудын олж авсан соёлын дэвшил хөгжлийг устгаж, Монголчууд XVI­XVII зууны сэргэн мандалт хүртлээ Их Монгол улсын өмнөх нүүдэлчин амьдрал руугаа эргэн оржээ. Өмнөхөөс ялгаатай нэг гол зүйл нь овгийн зохион байгуулалт биш, отог буюу газар нутгийн байршлын зохион байгуулалттай амьдрах болжээ.Энэ үед Монголчууд ерөнхийдөө дөрвөн түмэн ойрд, халх гэж хоёр хуваагджээ. 1393 онд үхсэн Ойрадын ноён болох Мөнхтөмөрийн гурван хүү Махмуд, Тайчин, Батболд нар Монголын хаанд захирагдахгүйгээ зарлажээ. Ингэснээр тэд тусгаарлаж, Мин династийнхан аль хүч багатайд нь туслаж, нөгөөг нь дарах бодлого явуулж байлаа.1418 онд Тогоон тайш гэгч ноён Ойрадыг удирдахаар боллоо. Тэрээр бүх Монголыг нэгтгэж Тайсуныг хаан болгоод өөрөө тайши (шадар сайд) нь болжээ. Түүний дараа хүү Эсэн тайши нь хятадтай дайтахаар болж байсан ч Тайсун хаан эсэргүүцэж больжээ. Тайсун хаан 1451 онд алагдснаар өөрийгөө хаанаар зарлажээ. Эсэн тайши Моголистантай байнга дайтаж байсан ба 1455 онд бослого гаргагчдад алагджээ.Монголыг дахин нэгтгэж чадсан бол Чингис хааны удам Батмөнх Даян хаан юм. Түүний өмнө хаан байсан Мандуул нь хүүгүй байсан тул бага хатан Мандухай Батмөнхтэй сууж түүний нэрээр улсыг захирч байжээ. Мандухай нь Ойрадыг цохин Монголыг нэгтгэж чадсан ч Батмөнх нас барсны дараа Монгол буцаад өмнөх хэвэндээ оржээ.XVI зууны үед Монгол нь Мандухай хатны үр удмууд дунд Халх, Цахар, Түмэд зэргээр хуваагджээ. Даян хааны ач Алтан (1507­1582) жинхэнэ хааны хажууд өөрийгөө ханд өргөмжилжээ. Тэрээр Хятад руу дайрч 1550 онд Бээжинд халдаж, Мин улстай найрамджээ. 1557 онд Хөх хотыг байгуулжээ. 1577 онд Төвдөд очиж Төвдийн Дээд лам Содномжамцтай уулзаад анх Далай лам гэдэг цолыг өгчээ. Энэ цагаас Алтан нь Төвдийн Буддист болжээ. Энэ үед бас Халхын Автай хан ч гэсэн Далай ламтай уулзахаар очжээ. Ингэснээр Монголын ихэнх удирдагчид Буддистууд болжээ. Автай хан 1585 онд хуучнаар Каракорум хотын нутаг 
  • 9. дэвсгэрийн орчимд Эрдэнэ Зуу хийдийг байгуулжээ.XV зууны дунд үе, XVI зууны үед Монголын соёл урлаг дахин хөгжих болжээ.Манжийн дарлал Гол өгүүлэл: Манж Чин улс17­р зууны үеэс Монголын хааны эрх мэдэл маш суларчээ. Сүүлийн хаан Лигдэн нь Цахарын Лигдэн нэртэй болсон нь бүх Монголыг бус зөвхөн Цахарыг л удирдлага доороо байлгаж чадсаны шинж юм. Ингэснээр Монгол нь олон ноёдын эзэмшил болон хувирч, цэргийн нэгдсэн хүч гаргаж чадахгүй болжээ.Энэ үеэс зүүн зүгт Манжууд хүчирхэгжжээ. 1636 онд одоогийн Өвөр Монголыг эзэлжээ. 1691 онд Халхыг 1750 онд Зүүнгарын хаант улсыг Манжууд буюу Манж Чин улсын захиргаан дор оруулжээ. Ингэснээр Монгол нь 1911 он хүртэл дараагийн 220 жилийн турш Манж Чин улсын дарлалд оржээ. 1755 онд бас Баруун буюу Ойрад Монголыг захиргаандаа авчээ.Богд Хаант Монгол Улс20­р зууны эхнээс Чин улс Шинэ засгийн бодлого гээч Гадаад Монголыг Хятадад нэгтгэх бодлогыг хэрэгжүүлэх болжээ. Энэхүү бодлогыг эсэргүүцэн 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат­оршил өргөх үеэр зөвлөлдөн манжийн эрхшээлээс ангижрахаар шийдвэрлэсэн монголын хаад ноёд, дээд лам нар Чин ван Ханддорж тэргүүтэй төлөөлөгчдийг 8 сард Хаант Орос улсын Санкт­Петербург руу илгээжээ. Энд Оросууд тусалцаа өгөх болно гэж шийдвэрлэж Монголд эргэн ирэхэд нь Хятадад хувьсгал гарч, Чин улсын нөлөө, эрхшээл багасч байсныг далимдуулж 1911 оны 12 сард Хүрээний манж амбаныг Бээжин руу буцаажээ. Ингээд 12 сарын 29­нд Богд Жавзандамбыг шашин төрийг хослон баригч хаанд өргөмжилж албан ёсоор тусгаар тогтнолоо зарлажээ.1913 онд Өвөр Монголыг шинээр тусгаар тогтносон Монгол улстай нэгтгэхээр цэргүүдийг явуулсан ч, Хаант Орос, Дундад Иргэн Улс дарамт шахалт үзүүлснээр цэргүүдээ татжээ. Иймд Монгол нь тусгаар тогтнолоо зарласан ч гэсэн үнэн хэрэгтээ Хаант Орос, Дундад Иргэн Улсын шахалтад байснаар 1915 оны Гурван улсын гэрээнд Монгол улсыг ДИУ­ын автономит болж тусгаар тогтнол нь устжээ.Харин Орос дахь Октябрын хувьсгалыг Хятадууд ашиглаж Монгол руу цэрэг илгээн 1919 онд Монголын автономийг устгах гэрээг хүчээр зуруулжээ. Энэ нөхцөл байдалд Монгол Ардын Нам (МАН) байгуулагдаж, Зөвлөлт Орос Улсаас тусламж хүсэхээр болжээ. Энэ үеэр Барон Унгерн фон Штернберг Хүрээг эзлэж, 1921 оны 3 сард дахин Хятадаас тусгаарлаж 7 сарын 6­нд хаант засгыг байгуулж, хятад цэргүүдийг хөөжээ. Харин 1921 оны 7 сарын 6­нд МАН, Зөвлөлтын цэргүүд Хүрээг эзлэж, шинэ засгийн газрыг байгуулжээ. Дараагийн хэдэн жилүүдэд ЗОУ­ын нөлөө улам ихэсч, Богд хаан нас барсны дараахан 1924 оны 11 сарын 26­нд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг тунхаглажээ.
  • 10. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс                                                         Богд хаан Гол өгүүлэл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард УлсБүгд Найрамдах Монгол Ард Улс нь ЗХУ­тай маш нарийн харилцаатай байжээ. 1920 ба 30­аад оны үед Зөвлөлтын нөлөөллийг эсэргүүцэж, илүү тусгаар тогтносон байдлыг дэмжиж байсан Догсомын Бодоо, Солийн Данзан нар нь эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлд хохирогч болж алагджээ. 1928 онд Хорлоогийн Чойбалсан удирдагч болжээ. Тэрээр хувийн өмчийг хурааж, шашинд дайсагнаж, 1937 оноос эхлүүлсэн Их Хэлмэгдүүлэлтэд 30,000 гаруй хүн алагджээ.БНМАУ нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед ЗХУ­д тусламж илгээж байсан ба 1939 оны Халх голын дайнд ЗХУ, Монголын хамтарсан хүчин Японы хүчинг дийлжээ. Энэ байлдааны үр дүнд ЗХУ нь Японтой төвийг сахих гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны сүүлийн өдрүүдэд БНМАУ ЗХУ­тай хамт Японд дайн зарласан байна. 1945 онд Иосиф Сталин, Чан Кайши нар Японы эсрэг хоорондоо холбоо тогтоож, энэ үед Бүгд Найрамдах Хятад Улс нь Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрчээ. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс байгуулагдахад 1949 оны 10 сарын 6­нд дахин бие биеэ хүлээн зөвшөөрчээ.1952 оны 1 сарын 26­нд Хорлоогийн Чойбалсан Москва хотод нас барахад Юмжаагийн Цэдэнбалд эрх мэдэл шилжив. Энэ үеэс харьцангуй тайван байдал өрнөх болжээ. 1961 онд НҮБ­ийн гишүүн болж, өрнөдийн орнуудтай дипломат харилцаа тогтоох болжээ. Харин яг энэ үед буюу 1960­аад оноос ЗХУ­БНХАУ хоорондын харилцаа таслагдаж Монгол нь ЗХУ­тай нэг тал болжээ. Ингэснээр ЗХУ­ын нөлөө ихэссэн ч гэсэн Монголын эдийн засаг эрчимтэй хөгжиж, бичиг үсэг мэдэх байдал ихэсчээ. 1984 онд Цэдэнбал Москвад айлчилж байхад нь түүний өвчин Их Хурлыг шинэ удирдагч Жамбын Батмөнхийг сонгоход хүргэжээ.Ардчилал Гол өгүүлэл: 1990 оны Монголын Ардчилсан хөдөлгөөн1989 оны 12 сарын 10­нд Монголын Ардчилсан Холбоо байгуулагснаар ардчилах хөдөлгөөн 
  • 11. эхэлжээ. Удалгүй Монголын Ардчилсан Нам, Монголын Социал Демократ Нам, Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам, Монголын Ногоон Нам, Монголын Чөлөөт Хөдөлмөрчдийн Нам гэсэн ардчилсан намууд байгуулагджээ. 1990 оны 3 сарын 7­9­ны хооронд Монголын Ардчилсан Холбооны гишүүд өлсгөлөн зарласнаар МАХН­ын Төв хорооны улс төрийн товчоо огцорч нийгмийн улс төрийн тогтолцоог шинэчлэх үйл ажиллагааны эхлэл тавигджээ. 1990 оны 7 сард Монголын анхны ардчилсан сонгууль болж, ардчилал тогтжээ. 1992 онд шинэ Үндсэн хуулийг баталжээ. 1993 оны 6 сарын 6­нд анхны шууд ерөнхийлөгчийн сонгууль болжээ.Алтан Орд нь Их Монгол улсын бүрэлдэхүүн хэсэг, Чингис хааны ач Бат хааны удирдлаган дор Зүүн Европын Ижил мөрний сав газар буюу Кипчакт оршин тогтносон Монгол, Татарын улс юм.Чингисийн залгамжлагч Өгэдэйн Орос руу илгээсэн гурван довтолгооны нэгийг 1235 онд Бат хаан удирдан явсан юм. Монголчууд Урал мөрөнг 1237 онд гатлан төв Орост нэвтрээд Москва, Киев зэрэг олон хотуудыг довтлон эзэлжээ. Оросоос Монголчууд Польш, Силез, Унгарт очиж 1240 онд Люблин, Харьковыг газартай тэгшилсэн байна. Бат 1241 оны дөрөвдүгээр сард Легницийн ойролцоо Силез, Польш, Тевтоны цэргийн нэгдсэн армийг бут цохисон.Неостадын бэхлэлтээр довтолгоо зогсож, зүүн зүг буцан Ижил мөрний савд Бат өөрийн гоёмсог торгон гэрээ барьжээ. XIV зууны сүүлээр Алтан ордны улс Мускови (Москва)­ийн бослогуудаас болж сульдсан ба Төмөр 1395 онд Алтан Ордны улсыг нэгтгэсэн ч түүнийг нас бармагц Астрахань, Казань, Крым, Сибирь гэх дөрвөн улсад хуваагджээ. XV зууны сүүл, 1480­аад онд III Иван Василевич татвар төлөхөө больж эсэргүүцэл хурцадсанаар Монголчуудын ноёрхол оршин тогтнохоо больсон байна.Монголын түүхийн хичээлийн улирлын шалгалтын асуулт АЖ12010­04­19 13:35                                                           Монголын түүхийн хичээлийн  улирлын шалгалтын асуулт АЖ11.Монголын түүхийн судлах зүйл, судалгааны арга2.Монголын түүхийн үечлэл3. Монголын түүхийн сурвалж4.Монголын түүхийг судалсны ач холбогдол5.Хуучин чулуун зэвсгийн үе6. Дунд чулуун зэвсгийн үе 7.Шинэ чулуун зэвсгийн үе8.Хүрэлийн үе9.Төмөр зэвсгийн үе10.Монгол нутаг дахь овог аймгууд11.Хүннү улс12.Сяньби улс13.Нирун улс14.Монголын эртний улсуудын угсаа гарвал соёл ахуйн залгамж чанар15.Монголын нэгдсэн улс байгуулагдахын өмнөх үеийн Монгол улс ханлигууд16.Хамаг Монголын ханлиг17.Тэмүжин Их Монгол улсыг байгуулсан нь
  • 12. 18.Чингисийн байлдан дагуулал, Эзэнт гүрэн тогтсон нь19.Монголын хаан ширээний төлөөх Аригбөх, Хубилай нарын тэмцэл20.Хубилай хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн нь21.Их Юань улсыг байгуулж, Монголын нийслэлийг Хархориноос Бээжинд шилжүүлсэн нь22.Монгол гүрэн би даасан улсууд болон задарсан нь23.Улс төрийн бутрал түүнийг даван туулах оролдлого24.Манжийн төрөөс монголын дотоод хэрэгт оролцох болсон нь25.Өвөрмонгол, Армонгол Манжийн эрхшээлд автсан нь26.Баруун монгол эзлэгдсэн нь27.Монголын талаар Манжийн төрөөс явуулсан бодлого, үр дагавар28.Ард түмний бослого тэмцэл29.XX зууны эхэн үеийн Монгол орны гадаад дотоод байдал30.Манж Чин улсын шинэ засгийн бодлого31.1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал32.1912 оны Орос Монголын гэрээ  33.Олноо Өргөгдсөн МУ34.1913 оны Бээжингийн тунхаг 35.Улсын дээд, доод хурал36.1915 оны 3­н улсын гэрээ 37.1915 оны 3­н улсын гэрээний үр дагавар38.Автономит Монгол39.Монгол нууц бүлгэмүүд байгуулагдсан нь40.МАН байгуулсан нь 41.1921 оны хувьсгал42.1921 оны хувьсгалын мөн чанар, ач холбогдол43.1921 оны Үндэсний ардчилсан хувьсгалын залгамж чанар44.Үндэсний ардчилсан хувьсгалын шинэтгэлийн эхлэл45.Нийгэм эдийн засгийн анхны өөрчлөлт46.Улсын түр цагийн хурлыг байгуулсан нь 47.Орон нутгийн ардчилсан засаг захиргаа байгуулсан нь 48..Хамжлагыг халсан нь Монголын хэмжээт засагт хаант төр49.Анхдугаар үндсэн хуулийг боловсруулах үйл явц50.Улсын анхдугаар их хурлыг хуралдсан нь    51.Анхдугаар үндсэн хууль, БНУ­ыг байгуулсан нь    52.Анхдугаар үндсэн хуулийн түүхт ач холбогдол   53.МУ цаашдын хөгжлийн замаа сонгон нарийн төвөгтэй үед очсон нь    54.ҮАХ хэтийн төлөвийн тухай үзэл баримтлалууд55.Хөрөнгөтний биш замаар явахаар сонгосон нь    56.МАХН ба Коминтерн   57.Зүүнтэний нугалаа завхрал   58.Монголын өмчийн харилцаанд өөрчлөлт хийсэн нь   59.Зүүнтэний нугалаа завхралыг илрүүлэн бут цохисон нь   60.Зэвсэгт бослого тэмцлүүд    61.1932 оны III онц бүгд хурал   62.Шинэ эргэлтийн бодлого   63.Улс төрийн хэлмэгдүүлэлт монголд гарсан нь 
  • 13.    64.Улс төрийн хэлмэгдүүлэлт гарах гадаад, дотоод хүчин зүйл65.Хэлмэгдүүлэх үйл ажиллагаа хор уршиг66.Улс орны гадаад бодлого67.Халх голын дайн 68..Дэлхийн 2­р дайны төгсгөл ба монголын тусгаар тогтнолын асуудал69.Социализмыг дэлгэрүүлэх үзэл баримтлал70.Монголд төрийн авторитори дэглэм тогтсон нь71.Авторитори дэглэмийн хор уршиг72.Ардын аж ахуйтаныг хоршоолсон нь73.Улс орныг аж үйлдвэржүүлэх бодлого74.Улс орныг хөгжүүлэх нийгэм соёлын бодлого75.1980­д оны сүүл үеийн улс төрийн байдал76.1990 оны эхэн үеийн улс төрийн үйл явц, түүний өрнөлт77.Монгол улс ардчилал зах зээлийн замд78.1992 оны үндсэн хууль79. Монгол улсын нийгэм эдийн засаг, соёлын өөрчлөлт /1990 оноос хойш/80.Глобальчлал ба Монгол улсАшиглах материал1.Монгол улсын түүх.УБ.2003 I  II  III  IV V боть3.ШУА. XX зууны Монгол.УБ 19954.Заанхүү Алтанцэцэг.Монголын түүхийн лекцүүд.УБ.19995.МУИС. Монгол улсын түүх.УБ.1999 монголын түүхийн шалгалтын асуулт ­ Document Transcript 1. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН АМ ШАЛГАЛТЫН СЭДВИЙН АГУУЛГЫН ХҮРЭЭ1. Монгол  нутгийн байгаль цаг уурын онцлог2. Ураг төрлийн байгуулал гэж юу вэ?3. Түүхийн эх  сурвалжууд4. Археологи гэж юу вэ?5. Чулуун зэвсгийн үе6. Төмөр зэвсгийн үе гэж юу вэ? 7. Хүрэл зэвсгийн үе8. Монгол нутаг дахь эртний хүмүүс9. Чулуун зэвсгийн үеийн аж  ахуй10.Мал аж ахуй11.Газар тариалангийн үүсэл12.Арилжаа худалдааны үүсэл13.Хүй  элгэн болон овгийн байгуулал14.Ураг төрлийн байгууллын үеийн соёл15.Эдлэг  соёл16.Утга соёл17.Монголын анхны төр улс Хүннү гүрэн18.Сяньби19.Жужаны хаант  улс20.Монгол нутагт дахь түрэг угсааны улсууд21.Хятан гүрэн22.Эртний улсуудын төр  нийгмийн байгуулал23.Эртний улсуудын аж ахуй24.Монголын эртний улсуудын дэлхий  дахины түүхэнд үзүүлсэн нөлөө25.Монголчуудын гарал угсаа26.Монгол нэрийн  тухай27.Монголчуудын ханлиг улсууд28.Түрэг угсааны улсуудын үеийн Монголчууд29.Их  монгол улс түүхийн тавцанд гарч ирсэн нь30.Их монгол улсын төрийн бодлого31.Чингис  хааны түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг32.Чингисийг залгамжлагч хаадын үеийн Их монгол  улс33.Монголын эзэнт гүрэн  2. 34.Монголын Юань улс 35.Монголын эзэнт гүрэн ба дэлхий дахин 36.Монголын эзэнт  гүрэн ба аж ахуй 37.Монголын эзэнт гүрэн ба соёл 38.Улс төрийн бутрал 39.Улстөрийн  бутралын шалтгаан, нөхцөл 40.Улс төрийн бутралын үеийн Монгол ба Мин улсын  харилцаа 41.Монголчуудын нэгдмэл байдал түр сэргэсэн нь 42.Монголд бурхны шашин  дэлгэрсэн шалтгаан 43.Монголд бурхны шашин дэлгэрсэн үр дагавар 44.ХҮ­ХҮП зуны  монголчуудын аж байдал 45.Монголчуудын ХҮ­ХҮП зууны үеийн утга соёл 46.Чингис 
  • 14. хаан супер ген 47.Чингис хааны билиг сургааль 48.Монголын нууц товчоо түүхийн эх  сурвалж болох нь 49.Өүлэн үжин, Бөртэ хатны овог удам 50.“Их засаг” хууль 51.Нийтийн  тооллын өмнөх ба нийтийн тоолол учир 52.Төв Азид анхны хүн үүссэн нь  53.Монголчуудын их нүүдэл / америк, европ руу/ 54.Монголчуудын бичиг үсгийн үүсэл  55.Атилла хаан ба хүннү гүрэн 56.Шумер ба монголчуудын соёлын холбоо хамаарал  57.Монголчууд Энэтхэгийн харилцаа 58.Ацтек ба майягийн соёлын хамаарал 59.Монгол  хятадын харилцааны уламжлал 60.Дэлхийн өв соёлын хөгжилд монголчуудын гүйцэтгэсэн  үүрэгГазрын зурагт заах 1. Эртний хүмүүсийн ул мөрүүд хаана оршдог вэ? 2. Эртний  хүмүүсийн дархны газрууд 3. Эртний хүмүүсийн бүтээсэн хадны зургууд 4. Оршуулга  булш бунхан 5. Буган чулууны хөшөө  3. 6. Палеолитын үеийн дурсгал / чулуун дэвсэг7. Мезолитын үеийн дурсгалууд ан агнуур8.  Неолитын үеийн дурсгал / газар тариалан9. Амьтны загварт урлагийн дурсгал10.Эдлэг  соёлын дурсгалууд11.Хүннү гүрэн хил хязгаар12.Хэрэйд, найман, хамаг монгол, гурван  мэргэд ханлиг13.Хятан, сяньби, нирун,14.Түрэг угсааны төрт улсууд15.Гурван голын  монголчууд16.Монголын нэгдсэн улсууд17.Их монгол улсын бүрэлдүүн хил  хязгаар18.Монголын Эзэнт гүрний бүрэлдэхүүн19.Алтан ордны улс хил  хязгаар20.Хүлэгийн улс21.Цагаадайн улс22.Монголын юань гүрэн23.Торгоны их  зам24.Бутралын үеийн монгол улс25.Монголчуудын гадаад харилцаатай улс  орнууд26.Ертөнцийн 9 гайхамшиг /эртний түүхийн27.Марко Поло, Плано Карпины нарын  аялал28.Дэлхийн түүхийн эртний ба дундад үеийн иргэншлийн төвүүд29.Перс, Балба,  Жагар, Еле, арслан хот, мисир30.Гуулин, сартуул, нанхиад, могул, хорезм “Соёл” бүлэг сэдвийн хүрээний тест ,                1. ................ гэдэг нь хүмүүс бусад соёлыг өөрийнхөө соёлоор дамжууланүнэлдэг байр суурийг хэлнэ.                               а. Этноцентризм б. Ревлятивизм в. Универсал г.Плюрализм                 2. Соёлын элементүүдийг нийгмийн үүрэгтэй нь зөв харгалзуул.                                1. Үнэлэмж а. Өөрийн байр сууриа илэрхийлэх,үзэл  бодолдоо үнэнч байх чадвар төлөвшүүлэх тэмдэг 2. Билэг тэмдэг б. Тухайн субъектын үйлдэлд хэм хэмжээ  болох                               3. Итгэл үнэмшил в. Соёлын элементүүдийг тэмдэглэжхүмүүст утга санааг ойлгуулах      4. Уламжлал г. Соёлыг үеэс үед дамжууланэзэмшүүлэх                                                        а. 1б2г3а4в б. 1б2в3а4г в. 1а2г3в4б г.1а2в3б4г 3. Соёл нь:                               а  Удамшина б.Нийгмээр залгамжлагдана в. Хүнд төрөхөөсзаяадаг г. Бүгд зөв 4. Бүтээсэн эээн нь тодорхойгүй соёл аль нь вэ?.
  • 15.                                а. Элитийн б. Ардын в.Зонхилох г. Ёс суртахуун д. Эрх зүй 5. Буруу бодомж аль нь вэ?                                а. Соёл бол нийгмийн үзэгдэл б. Нэг үндэстэн олон соёлтой байж болно                                 в. Хэл бол соёлыг дамжуулах хэрэгслэл г. Нэг тивд нэг л соёл байна 6. Үндэстэн, угсаатныг нэгтгэж нийгмийн болгож байгаа гол шинж аль нь вэ?.                                а.  Мэдлэг б. Хэл в. Соёл урлаг г. Бичиг үсэг д. Үнэлэмж                   7. Аль нь нэгтгэгч маягийн тодорхойлолт вэ?                                 а. Соёл бол хүмүүний хүмүүнлэг чанар илрэн хэрэгжих түүхэн тасралтгүй үйл явц мөн                                 б. Хүнтэй хамт үүссэн нийгмийн үзэгдэл, арга хэмжээ, нийгмийн хяналт                                 в. Соёл бол байгалийн зүйлсийг нийгмийн зүйлс болгодог, улмаар нэгэнт бүтээгдсэн                                 г. Нийгмийн зүйлсээ хүний үйл ажиллагааны бүх чиглэлээр улам боловсронгуй болгодог                                 д. Зохистой арга хэмжээ, нийгмийн хяналт                   8. Мэдлэг туршлага олгодог нь аль үүрэгт хамаарах вэ?                                 а. Мэдээллийн б. Танин мэдэхүйн в. Харилцааны г. Хэм хэмжээний                    9. Аливаа хэм хэмжээг биелүүлснийх нь төлөө урамшуулах үйл явцыг аль өгөгдөл илэрхийлж байна вэ?                                  а.Санкци           б. Дэмжих санкци в. Хэм хэмжээ г. Зуршил 10. Бурхан тэнгэр байдаг гэдгийг үгүйсгэдэг үзэл аль нь вэ?                                  а. Атейзм б. Монотейзм в. Деизм г. Марксизм                    11.  ....................бол нийгэмшилтийн явцад хүмүүсийн эзэмшдэг зүйл.                                  а. Хэл б. Бичиг в. Мэдлэг г. Соёл 12. Нийгмийн хөгжлийг дагаад соёлын аль хэв маяг давамгайлах вэ?                                 а. Ардын б. Нийтийн в. Бүлгийн г. Сөрөг 
  • 16. 9­р ангиудаас авах шалгалтын асуултууд 1. а.Шинэ засгийн бодлого гэж юу вэ? б. Үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг хэзээ гүйлгээнд оруулсан бэ? 2. а.Манжийн эсрэг тэмцэл б. Коминтерн гэдэг үгийг тайлбарла 3. а. Ард Аюушийн бослого б. 1928­1935 оны албан татварын өөрчлөлт 4. а.Улиастайн цэргийн бослого б. Богд хаант МУ­ын аж ахуй 5. а. Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний гол удирдагч б. Баруунтан гэж хэн бэ? 6. а. ХХБХТЕШГ хэзээ байгуулагдсан бэ? б. Зүүнтэн гэж хэн бэ? Гол төлөөлөгчид 7. а.1911 оны үеийн Орос Монголын харилцаа б. Шашны эсрэг бослого 8. а. Хөрөнгө хураалт б. Гурван улсын гэрээ 9. а. Зэвсэгт бослсгс б. Монголын талаарх хөрш орнуудын байр суурь 10. а.Ханддорж Орос улсад очсоны учир б. Зөвлөлтийн удирдагчдын шийдвэр 11. а. Шинэ эргэлтийн бодлого б. Цэрэнчимэд Японд очсоны учир 12. а. Өвөрмонголыг чөлөөлөхөөр тэмцсэн нь б. Шинэ эргэлтийн бодлого гэж юу вэ? 13. а.Гурван улсын гэрээ б. Улс төрийн хэлмэгдүүлэлт 14. а. Богд хаант Монгол улсын төрийн бүтэц зохион байгуулалт б. Хэлмэгдүүлэлтийн хор уршиг 15. а. Халх голын дайн б. 1911­1913 оны улсын төсөв 16. а.1919­1920 оны зааг дахь монголын улс төрийн байдал /Автономит эрхийг устгасан нь / б. Халх голын байлдааны үйл явц, үр дүн 17. а. Нууц бүлгүүд байгуулагдсан нь түүний үйл ажиллагаа б. МАХН ба улсын их хурал 18. а. 1940 оны үндсэн хууль б. МАХН байгуулагдсан түүний үйл ажиллагаа 19. а.Анхны долоо б. Хиагт Нийслэл хүрээг чөлөөлсөн нь 20. а. Түр засгийн газар байгуулагдсан нь б. Зөвлөлт эх орны дайны Монгол улс 21. а. Тангарагийн гэрээний гол зорилго б. Дайны үеийн аж ахуй соёл 22. а.Анхны үндсэн хууль б. Чөлөөлөх дайн 23. а. Монгол орны хөгжлийн талаарх байр суурь /Сүхбаатар, Данзан, Бодоо/ б.Коминтерны бодлого үйл ажиллагаа 24. а. Соёлын довтолгоон б. Анхны үндсэн хууль 25. а. Түр засгийн газар байгуулагдсан нь б. 1921­1925 оны Монголын эдийн засагМОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН АМ ШАЛГАЛТЫН СЭДВИЙН АГУУЛГЫН ХҮРЭЭ   1. Монгол нутгийн байгаль цаг уурын онцлог 2. Ураг төрлийн байгуулал гэж юу вэ? 3. Түүхийн эх сурвалжууд 4. Археологи гэж юу вэ? 5. Чулуун зэвсгийн үе 6. Төмөр зэвсгийн үе гэж юу вэ? 7. Хүрэл зэвсгийн үе 8. Монгол нутаг дахь эртний хүмүүс 9. Чулуун зэвсгийн үеийн аж ахуй 10. Мал аж ахуй 11.Газар тариалангийн үүсэл
  • 17. 12. Арилжаа худалдааны үүсэл13. Хүй элгэн болон овгийн байгуулал14.Ураг төрлийн байгууллын үеийн соёл15. Эдлэг соёл16.Утга соёл17.Монголын анхны төр улс Хүннү гүрэн18.Сяньби19. Жужаны хаант улс20. Монгол нутагт дахь түрэг угсааны улсууд21.Хятан гүрэн22. Эртний улсуудын төр нийгмийн байгуулал23. Эртний улсуудын аж ахуй24. Монголын эртний улсуудын дэлхий дахины түүхэнд үзүүлсэн нөлөө25. Монголчуудын гарал угсаа26. Монгол нэрийн тухай27.Монголчуудын ханлиг улсууд28. Түрэг угсааны улсуудын үеийн Монголчууд29. Их монгол улс түүхийн тавцанд гарч ирсэн нь30. Их монгол улсын төрийн бодлого31.Чингис хааны түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг32. Чингисийг залгамжлагч хаадын үеийн Их монгол улс33. Монголын эзэнт гүрэн34. Монголын Юань улс35. Монголын эзэнт гүрэн ба дэлхий дахин36. Монголын эзэнт гүрэн ба аж ахуй37.Монголын эзэнт гүрэн ба соёл38. Улс төрийн бутрал 39. Улстөрийн бутралын шалтгаан, нөхцөл40. Улс төрийн бутралын үеийн Монгол ба Мин улсын харилцаа41.Монголчуудын нэгдмэл байдал түр сэргэсэн нь42. Монголд бурхны шашин дэлгэрсэн шалтгаан43. Монголд бурхны шашин дэлгэрсэн үр дагавар44. ХҮ­ХҮП зуны монголчуудын аж байдал
  • 18. 45. Монголчуудын ХҮ­ХҮП зууны үеийн утга соёл 46. Чингис хаан супер ген 47.Чингис хааны билиг сургааль  48. Монголын нууц товчоо түүхийн эх сурвалж болох нь 49. Өүлэн үжин, Бөртэ хатны овог удам  50. “Их засаг” хууль  51.Нийтийн тооллын өмнөх ба нийтийн тоолол учир 52. Төв Азид анхны хүн үүссэн нь 53. Монголчуудын их нүүдэл / америк, европ руу/ 54. Монголчуудын бичиг үсгийн үүсэл 55. Атилла хаан ба хүннү гүрэн 56. Шумер ба монголчуудын соёлын холбоо хамаарал 57.Монголчууд Энэтхэгийн харилцаа 58. Ацтек ба майягийн соёлын хамаарал 59. Монгол хятадын харилцааны уламжлал 60. Дэлхийн өв соёлын хөгжилд монголчуудын гүйцэтгэсэн үүрэг Газрын зурагт заах 1. Эртний хүмүүсийн ул мөрүүд хаана оршдог вэ? 2. Эртний хүмүүсийн дархны газрууд 3. Эртний хүмүүсийн бүтээсэн хадны зургууд 4. Оршуулга булш бунхан 5. Буган чулууны хөшөө 6. Палеолитын үеийн дурсгал / чулуун дэвсэг 7. Мезолитын үеийн дурсгалууд ан агнуур 8. Неолитын үеийн дурсгал / газар тариалан 9. Амьтны загварт урлагийн дурсгал 10. Эдлэг соёлын дурсгалууд 11.Хүннү гүрэн хил хязгаар 12. Хэрэйд, найман, хамаг монгол, гурван мэргэд ханлиг 13. Хятан, сяньби, нирун, 14.Түрэг угсааны төрт улсууд 15. Гурван голын монголчууд
  • 19. 16.Монголын нэгдсэн улсууд 17.Их монгол улсын бүрэлдүүн хил хязгаар 18.Монголын Эзэнт гүрний бүрэлдэхүүн 19. Алтан ордны улс хил хязгаар 20. Хүлэгийн улс 21.Цагаадайн улс 22. Монголын юань гүрэн 23. Торгоны их зам 24. Бутралын үеийн монгол улс 25. Монголчуудын гадаад харилцаатай улс орнууд 26. Ертөнцийн 9 гайхамшиг /эртний түүхийн 27.Марко Поло, Плано Карпины нарын аялал 28. Дэлхийн түүхийн эртний ба дундад үеийн иргэншлийн төвүүд 29. Перс, Балба, Жагар, Еле, арслан хот, мисир 30. Гуулин, сартуул, нанхиад, могул, хорезм  АШИГЛАХ МАТЕРИАЛ:  • Монголын түүхийн сурах бичиг , 2011 он • “Түүх ­3” монголын түүхийн сурах бичиг 2007, 2009 • ТНУ боловсролын стандарт, 2004 он • Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 7,8 дугаар ангийн шилжилтийн төлөвлөгөө,  хөтөлбөр, зөвлөмж, БСШУЯ, 2009, 2010 он • Монголын түүхийн хичээлээр ажиллах тест даалгаврууд, УБ, 2010 он • “Түүх ­1” дадлага ажил 7­р анги, УБ, 2010 он • Нийгмийн ухааны үндсэн сурах бичиг, УБ, 2009 он • Нийгмийн ухааны хичээлээр унших сэдвүүд, тест даалгаврууд 2010 он1939­1990 онуудад БНМАУ­ын түүхэнд хамгийн их нөлөө үзүүлсэн түүхэн зүтгэлтэнг нэрлэж сонирхсон хүний намтраа судалж ирээрэй 1.Ю Цэдэнбал 2.Х Чойбалсан
  • 20. 3.Д Дамба4.Г БумцэндХиагт ,Хөлөн буйр , Ховд, Улиастай ,Гилбэр харуулын нутаг ,Нийслэл хүрээ зэргийг газрын зурагт зааж сурах мөн тухайн газар нутагт холбогдох түүхэн үйл явдлыг мэдэж ирэхБатлав: ОУХТ­ийн эрхлэгч …………………..... доктор профессор Б.ДашзэвэгОлон улсын харилцааны Тэнхимийн 2010 оны   сарын    ­ны өдрийн  хурлаар хэлэлцэн батлав.                                                  “Олон улсын харилцааны түүх”хичээлийн                                                           Улирал дундын шалгалтын асуулт                                                                                                                  ГХА­ 227,2281.    Орчин үеийн үндэсний төрт улс бий болсон нь, төрт улсын тухай ойлголт2.    Вестфалын ОУ­ын энх тайвны гэрээ үүсэх болсон шалтгаан, ач холбогдол3.    Вестфалын ОУ­ын харилцааны системийн төгсгөл, үр дүн 4.    1815 оны Венийн конгресс5.    ОУХ­ны Венийн систем, түүний үүсэх урьдчилсан нөхцөл бүрдсэн нь 6.    ОУХ­ны үе шатын тухай ойлголт, үе шатуудыг тайлбарлах7.    Хүчний төвийн тухай ойлголт 8.    Наполеоны эсрэг хобоотнуудын Шомоны гэрээ, учир холбогдол9.    1814 оны Парисын Парисын энх тайвны гэрээ, түүнд орсон заалтууд 10.    Шомоны гэрээнд тусгагдсан заалтууд11.    1815 оны Венийн нууц гэрээ, түүнийг байгуулах болсон шалтгаан12.    Венийн эрин үеийн хүчний төвүүд тэдгээрийн харилцаа13.    Орос­Туркын дайн, үүсэл шалтгаан, үр дагавар14.    Орос­Туркын дайнаар талуудын тохиролцсон зүйлүүд 15.    Дэлхийн 1­р дайны өмнөх ОУХ­ны тойм, онцлох үйл явдлууд16.    Дэлхийн 1­р дайны өмнөх алс дорнодын байдал17.    Орос Японы дайн, үүсэл шалтгаан, үр дагавар18.    Орос Японы дайнаар талуудын тохиролцсон зүйлүүд19.    АНТАНТ­ын эвсэл байгуулагдсан нь, түүний тухай ойлголт20.    Дэлхийн 1­р дайн, дайны үеийн ОУ­ын харилцаа, онцлох үйл явдал
  • 21. 21.    Дэлхийн 1­р дайн үүсэх болсон шалтгаан, 7­р сарын хямрал, улс орнуудад нөлөөлсөн нь 22.    Дэлхийн 1­р дайн өргөжсөн нь 23.    Дэлхийн 1­р дайны явцад үүссэн нөхцөл байдал24.    Дэлхийн 1­р дайны явцад эргэлт гарсан нь 25.    Дэлхийн 1­р дайны төгсгөл, үр дүн26.    Дэлхийн 1­р дайны төгсгөл үеийн онцлох үйл явдлууд27.    Версалын энх тайвны бага хурал, үр дүн28.    ОУХ­ны Версалын системийн онцлог29.    Дайны дараа дэлхийн геополитикт гарсан өөрчлөлт30.    Дайны дараах Герман улс31.    Дайны дараах Австри, болон Унгар32.    Дайны дараах Зөвлөлт Орос Улсын байдал 33.    Дэлхийн 1­р дайны дараа Польш улсыг байгуулсаны учир шалтгаан34.    Дэлхийн 1­р дайны дараах ОУХ­ны тойм 35.    20 жилийн хямралын онцлог үйл явдлууд 36.    20 жилийн хямрал гэж нэрлэсэний учир шалтгаан 37.    ЗХУ байгуулагдсан нь 38.    Зөвлөлт Германы цэргийн хамтын ажиллагааны талаар бичнэ үү!39.     Большвекуудын гадаад бодлогод гарсан өөрчлөлт 40.    Вашингтоны бага хурал, үр дүн, бага хурлаар тохиролцсон зүйлүүд Ашиглах материал:1.    Д.Цолмон­  АНУ­ын түүх  1998 он2.    Д.Баярхүү­ Олон улсын харилцаа ба геополитик 2002 3.    Д.Баярхүү­ Олон улсын харилцаа геополитикийн сонирхол 2002 4.    Ш.Батбаяр­ Олон улсын харилцаа 2000 он 5.     Д.Баярхүү­ Геополитикийн лекцүүдБоловсруулсан: ОУХТ­ийн багш ............................. Г.Уламбаяр Олон улсын нийтийн эрх зүйгээр заавал унших ёстой олон улсын баримт бичгийн жагсаалт 1. НҮБ-ын дүрэм. 1945  2. Олон Улсын Шүүхийн дүрэм. 1945  3. НҮБ-ын эрх, дархын тухай Конвенц. 1946  4. Олон улсын маргааныг эв зүйгээр шийдвэрлэх Гаагийн Конвенц. 1907  5. Олон улсын эрх зүйг дэвшилттэйгээр хөгжүүлэх ба төрөлжүүлэн эмхэтгэх талаарх НҮБ- ын Ерөнхий Ассамблейн Тогтоол. 1946  6. ЕАБХАЗ-н Төгсгөлийн Акт. 1975  7. НҮБ-ын дүрмийн дагуу улс орнуудын найрсаг харилцаа хийгээд хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхтэй холбоотой ОУЭЗ-н зарчмын тухай НҮБ-ын тунхаглал. 1970  
  • 22. 8. Түрэмгийллийг тодорхойлох тухай НҮБ-ын тогтоол. 1974  9. Олон улсын гэрээг залгамжлах тухай Венийн Конвенц. 1978  10. Төрийн өмч, архив, өрийг улс залгамжлахтай холбоотой Венийн Конвенц. 1983  11. Олон улсын гэрээний эрх зүйн тухай Венийн Конвенц.1969 12. Олон улсын гэрээний эрх зүйн тухай Венийн Конвенц.1986 13. Хүний эрхийн бүх нийтийн тунхаглал. 1948 14. Иргэний ба улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пакт. 1966 15. Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн тухай олон улсын пакт. 1966 16. Иргэний ба улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пактын I нэмэлт протокол. 1966 17. Цагаач ажилтан болон тэдний гэр бүлийн гишүүдийн эрхийг хамгаалах тухай Олон улсын конвенц. 1990 18. Дүрвэгсэдийн эрх зүйн байдлын тухай Конвенц. 1951 19. Харьяалалгүй хүмүүсийн эрх зүйн байдлын тухай Конвенц. 1954 20. Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах тухай Европын Конвенц. 1950 21. Улс төрийн орогнолын тухай тунхаглал. 1967 22. Эрүү шүүлт болон бусад хэлбэрээр хүний нэр төрийг доромжлон харьцан шийтгэхийн эсрэг Конвенц. 1984 23. Дипломат харилцааны тухай Венийн конвенц. 1961 24. Консулын харилцааны тухай Венийн конвенц. 1963 25. Түгээмэл шинжтэй олон улсын байгууллагад улс төлөөлөгчөөр оролцох тухай Венийн конвенц. 1975 26. Түр хугацааны төлөөлөгчийн тухай Конвенц. 1969 27. ТУХН-ын дүрэм. 28. Европын Зөвлөлийн дүрэм. 29. Арабын Орнуудын Холбооны Пакт. 30. Америкийн Орнуудын Байгууллагын Харти. 31. Африкийн Нэгдлийн байгууллагын Дүрэм. 32. Төрлөөр устгах гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх ба тийм гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх ба тийм гэмт хэрэг үйлдэгчдийг шийтгэх цээрлүүлэх тухай олон улсын Конвенц.Бүлэг: ОУЭЗ­н эх сурвалж, Уянга багш « Заанаа, Амараа: Монгол Улс НҮБ­ын гишүүн болсон нь Munkhjargal »7 Responses to “Олон улсын нийтийн эрх зүйгээр заавал унших ёстой олон улсын баримт бичгийн жагсаалт” 1.    , 12 сар 19th, 2007 дээр 15:33 Хэлсэн:  peja he he . bugdiig ni shalgaltiin umnu unshij sudlana gdeg ch khudlaa bh l daa. 2.   solko  , 1 сар 1st, 2008 дээр 15:07 Хэлсэн:  hi manaihaan goy shuu. bugdeeree shine onoo gogo ugtsan biz dee te 3.   densmaa  , 1 сар 3rd, 2008 дээр 13:41 Хэлсэн:  hi hi today manaihan shalgaltaa sain ogloo. minii huwid bvgd lag blaa. shine jiliin garaagaa  amjilttai nehellee goe shvv
  • 23. 4.   densmaa  , 1 сар 3rd, 2008 дээр 13:42 Хэлсэн:  hey solko erka ta 2too vheheer bayarlasan shvv. nziigaa owdsn bhad ih setgeleer demjsen he he  he he 5.   densmaa  , 1 сар 3rd, 2008 дээр 13:43 Хэлсэн:  ouez deer edgeer olon barimt bichgiig unshij amjihgvi ee gehdee manaihan laaak bolohoor  bvgdeeree unshtsan ha hah ha 6.   densmaa  , 1 сар 3rd, 2008 дээр 13:45 Хэлсэн:  hey eh oronchiig haanaas olh be? unshij bwal haragdahyaar bai daa 7. Tsengess, 7 сар 20th, 2009 дээр 10:47 Хэлсэн:  Hard work, but i have one inquiry. Pls publish private law treaties and how to use it, particularly  Incoterms and UCP 600? goodluck for your researchCэтгэгдэл мэйлээр илгээх Олон улсын нийтийн эрх зүйн бодлого бодох аргачлалбичсэн: ouez2007 төрөл:   2В, Л. Галбаатар, 2007-11-9Олон улсын нийтийн эрх зүй. ( Бодлогынхураамж). УБ., 2004. Хуудас 22. Бодлого 2.БНСУ- ын иргэн Квон нь монголч эрдэмтэн бөгөөд тэрээр монголын ардтүмний ёс заншилыг сайн мэдэхийн зэрэгцээ монгол хэл судладаг нэгэнбилээ. Квон нь Монгол Улсад ганц удаа ирсэн хэдий ч монголын талаархиолон бүтээл гаргаж, түүгээрээ бишгүй хөрөнгийг хуримтлуулжээ. Тэрээрөөрийгөө монгол хүн хэмээн боддог бөгөөд Монгол Улсын иргэн болохыгтуйлаас хүсч, Монгол Улсын иргэний харъяаллыг түүнд олгохыг зохихбайгууллагад хандан хүсэлт гаргасан байна.Асуулт:1. Монгол Улсыниргэний харъяат болоход ямар шаардлага тавьдаг вэ?2. БНСУ-ын иргэнКвон шаардлагыг хангасан уу?3. БНСУ-ын иргэн Квон Монгол Улсынхарьяат болох хүсэлтээ ямар байгууллагад гаргаж, ямар хугацаандшийдвэрлүүлэх вэ?4. БНСУ-ын иргэн Квоны Монгол Улсын харьяат болоххүсэлтийг хэрхэн шийдвэрлэх вэ? Бодолт: “ Монгол Улсын Харъяатынтухай хууль “ 1995 (МУХТХ.)-ийн 9-р зүйлийн 3 дахь хэсэгт “ Монгол Улсынтөлөө гарамгай гавьяа байгуулсан, эсхүл Монгол Улсад онц шаардлагатаймэргэжил, мэргэшил эзэмшсэн, шинжлэх ухааны аль нэг салбарт онцгой
  • 24. амжилт гаргасан буюу гаргах боломжтой гадаадын иргэнийг Монгол УлсынЕрөнхийлөгч энэ зүйлийн 1 дэх хэсгийн 1, 2- т заасан заасан нөхцлийг үлхаргалзан Монгол Улсын харьяат болгож болно “ гэж заасан нь БНСУ-ыниргэн Квоны Монгол Улсын харьяат болох хүсэлтийг шийдвэрлэх голүндэслэл бөгөөдМУХТХ. 9 дүгээр зүйл. Монгол Улсын харьяат болох нөхцөл
  • 25. 1. Монгол Улсын харьяат болохын тулд дараах нөхцлийг хангасанбайна:1/ амьжиргааны зохих чадвар, эх үүсвэртэй байх;2/ Монголын ардтүмний ёс заншил, төрийн албан ёсны хэл, Монгол Улсын Үндсэн хуулийнталаар зохих мэдлэг эзэмшсэн ба иргэний харьяатын асуудлаар өргөдөлгаргасан өдрөөс өмнө Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр таваас доошгүй жилбайнга оршин суусан байх гэдэг нь БНСУ-ын иргэн Квонд хамаарахгүй(хөнгөлөлттэй нөхцөл)тул МУХТХ. 9.3-ийн дагуу монгол хэл судладагмонголч эрдэмтнийг Монгол Улсад онц шаардлагатай мэргэжил, мэргэшилэзэмшсэнд тооцох эсэх талаарх зохицуулалтыг дараах эрх зүйн актуудадавч үзлээ: 1. Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай Монгол Улсынхууль. 19932. Иргэний бүртгэлийн тухай Монгол Улсын хууль. 19993.Монгол Улсын Засгийн газрын тухай хууль. 19934. Монгол УлсынЕрөнхийлөгчийн тухай хууль. 19935. Захиргааны хариуцлагын тухайМонгол Улсын хууль. 19936. Монгол Улсын Засгийн газрын 2001 оны 71,72 дугаар тогтоол.Эдгээр эрх зүйн актуудад монгол хэл судладаг монголчэрдэмтнийг Монгол Улсад онц шаардлагатай мэргэжил, мэргэшил эзэмшсэнгэж үзэхгүй гэж заагаагүй нь БНСУ-ын иргэн Квон шаардлагыг хангасан гэжүзэх үндэслэл болж байгаа тул тэрээр Монгол Улсын харьяат болох хүсэлтээямар байгууллагад гаргаж, ямар хугацаанд шийдвэрлүүлэх вэ? гэдгийгцааш нь авч үзье. Монгол Улсын харьяаллын асуудлаархи хүсэлтийг МУХТХ.21.1, 21.2, 22.6- ийн дагуу Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нэр дээр гаргахбөгөөд шаардагдах бичиг баримтыг Гадаадын иргэн, харьяатын асуудалэрхлэх албаны тогтоосноор бүрдүүлж өгнө. БНСУ-ын иргэн Квоны хүсэлтийгМУХТХ. 22.5- ийн дагуу зургаан сарын дотор шийдвэрлэнэ. Энэхүү шийдвэрнь зөвшөөрлийг илэрхийлсэн бол МУХТХ. 24.1- ийн дагуу Ерөнхийлөгчзарлиг, татгалзах тохиолдолд захирамж гаргана. Ерөнхийлөгчийн шийдвэргарахтай холбогдуулж Гадаадын иргэн, харъяатын асуудал эрхлэх албаМУХТХ. 23-р зүйлийн дагуу дүгнэлт гаргах ба энэ нь хүсэлт гаргагчийн ашигсонирхол, улсын үндэсний аюулгүй байдлын эрх ашиг, гаргасан өргөдлийнагуулга, харьяатын асуудлаар бусад байгууллагаас гаргасан тодорхойлолтболон санал, дүгнэлт түүнчлэн уг асуудлаар шийдвэр гаргахад ач холбогдолбүхий бусад баримт бичгийг тал бүрээс нь нягтлан үзсэн байх ёстой. Мөн
  • 26. Монгол Улсын харьяат болгох, харьяатаас гаргах, иргэний харьяалалыгсэргээн тогтоох болон тэдгээрээс татгалзах үндэслэл, нөхцлийг тодорхойзааж тусгахдаа шаардлагатай баримт бичгийг төр, олон нийт, аж ахуйн альч байгууллага, албан тушаалтнаас гаргуулан авна. Эдгээр байгууллага,албан тушаалтан холбогдох баримт бичгийг харьяатын асуудал эрхэлсэнтөрийн захиргааны төв байгууллагад шаардсан хугацаанд нь гаргаж өгөхүүрэгтэй. Иймд БНСУ-ын иргэн Квоны Монгол Улсын харьяат болоххүсэлтийг зөвшөөрч Монгол Улсын Ерөнхийлөгч зарлиг гаргах бөгөөд МУХТХ.25.1-ийн дагуу энэхүү зарлиг гарсан өдрөөс БНСУ-ын иргэн Квоныг МонголУлсын харьяат болсонд тооцно.   ОУЭЗ­II Курс“Олон Улсын Нийтийн эрх зүйн” хичээлийн улирлын шалгалтын асуулт1. Олон Улсын Ниитийн эрх зүйн ойлголт, зохицуулах зүйл, зохицуулалтын арга2. Олон Улсын хэм хэмжээг хэрэглэх нөхцөл арга зам3. Олон Улсын болон Үндэсний эрх зүйн уялдаа холбоо4. Олон улсын нийтийн ба иргэний эрх зүй5. Бүс нутгийн ба бүс нутгийн бус хэм хэмжээ6. Диспозитив ба императив хэм хэмжээ7. 3арчим ба хэм хэмжээний хоорондын харилцан холбоо8. Олон Улсын эрх зүйн систем9. Олон Улсын эрх зүй ба гадаад бодлого10. Олон Улсын эрх зүй ба дипломат ажиллагаа11. Олон Улсын эрх зуйн үүсэл хөгжил12. Орчин үеийн олон улсын эрхзүйн хөгжил13. Олон Улсын эрх зүйн харилцаа14. Эх сурвалжийн тухай ойлголт15. Олон улсын гэрээ16. Олон улсын заншил17. Шүүхийн шийдвэр эх сурвалж болох нь18. Олон Улсын байгууллагын тогтоол эх сурвалж болох нь19. Улс гүрний хууль тогтоомж ба шүүхийн шийдвэр эх сурвалж болох нь20. Олон Улсын эрх зүйн номлол21. Олон Улсын найрсаг ёс ба зан суртахуун22. Улс гүрний бүрэн эрхийн зарчим23. Тэгш эрхийн зарчим
  • 27. 24. Улс гүрний нутаг дэвсгэр бүрэн бүтэн байх, хил халдашгүй дархан байхзарчим25. Олон Улсын маргааныг эв зүйгээр шийдвэрлэх зарчим26. Хүч үл хэрэглэх .Хүчээр үл заналхийлэх зарчим27. Улс гүрэн болон үндэстнүүд өөртөө засан тогтнох эрхийн зарчим28. Хүний эрхийг нийтээр хүндэтгэх зарчим29. Олон улсын үүргээ шударгаар биелүүлэх зарчим30. Олон Улсын эрхзүйн субъектийн ойлголт31. Улс олон улсын эрхзүйн субъект болох нь32. Үндэстэн ард түмний эрх33. Олон улсын байгууллагын эрхзүйн субъектийн байдал34. Хувь хүн олон улсын эрхзүйн субъект болох нь35. Хүлээн зөвшөөрөх тухай ойлголт36. Хүлээн зөвшөөрөх объект37. Хүлээн зөвшөөрөх хэлбэрүүд38. Хүлээн зөвшөөрөх арга зам39. Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал40. Олон улсын гэрээний эрхзүйн тухай конвенц41. Монгол улс дахь хүний эрхийн байдал42. Хүчий эрхийн механизм43. Олон улсын гэрээний объект ба ангилал44. Опон улсын гэрээний хэлбэр бүтэц45. Олон улсын гэрээг байгуулах журам, үе щат46. Гэрээ байгуулах бүрэн эрх47. Гэрээний эх бичвэрийг тохиролцох48. Гэрээг даган биелүүлэх, зөвшөөрлөө илэрхийлэх арга49. Гэрээг бүртгэх ба нийтлэх50. Олон улсын гэрээ хүчингүй болох үндэслэл51. Гэрээ үйлчлэх хугацаа орон зай52. Олон улсын гэрээ, хүчинтэй болох гэрээний биелэлтийг хангах53. Олон улсын гэрээг тайлбарлах54. Гэрээнд засвар өөрчлөлт оруулах55. Гэрээний төгсгөл56. Гэрээний үйлчлэлийг түдгэлзүүлэх57. Гадаад харилцаа эрхлэх байгууллагууд58. Дипломат төлөөлөгчийн газар түүний ажилтны эрх дарх59. Дипломат төлвөлөгчийн үйл ажиллагааны эхлэл ба төгсгөл60. Дипломат төлөөлөгчийн газрын тэргүүн61. Консулын харилцаа консулын байгууллага62. Дипломат халдашгүй байдал ,эрх ямба63. Консулын байгууллагын тэргүүн64. Консулын халдашгүй байдал эрх ямба
  • 28. 65. Олон улсын байгууллагын дэргэд дэх улс гүрний байнгын төлөөлөгчийнгазар66. Дипломат проткол67. Тусгай төлөөлөгч68. НҮБ-ын зорилго зарчим69. Ерөнхий ассамблей70. Аюулгүйн зөвлөл71. НҮБ-ЫН нарийн бичгийн даргын үйл ажиллагаа72. Улс гүрний эрхзүйн зөвлөл73. Улс гүрний нутаг дэвсгэр .түүний бүрэлдэхүүн хэсэг74. Улс гүрний нутаг дэвсгэр өөрчлөгдөх75. Улс гүрний хил76. Улсын хил тогтоох аргууд, делимитац, демеркац77. Олон улсын гол мөрөн78. Цэрэг зэвсэггүй ба төвийг сахисан нутаг дэвсгэр79. 3эвсэгт мөргөлдөөний үеийн эрхзүйн зохицуулалт80. Дайны төрөл81. Дайн үүсэхийн эрхзүйн үр дагавар82. 3эвсэгт мөргөлдөөний үед хүний эрхийг хамгаалах83. Дайны ажиллагааг явуулах хориотой арга хэрэгсэл84. Дайны үед төвийг сахих85. Дайны ажиллагаа зогсох86. Дайн бүхий байдал дуусах87. Олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн тухай ойлголт88. Иргэний харъяалалыг олж авах аргууд89. Иргэний харъяалалаа алдах90. Дүрвэгсэдийн эрх зүйн байдал91. Олон улсын маргаан түүнийг эв зүйгээр шийдвэрлэх нь92. ОУ-ын хэлэлцээ, түүнд тавигдах шаардлага93. НҮБ-ЫН олон улсын шүүх94. Далайн олон улсын эрхзүйн байдал95. Опон улсын эрхзүйн зөрчилүүд96. Олон улсын эрхзүйн хариуцлага97. Олон улсын гэмт хэргийн төлөө улс болон хувь хүний хүлээх хариуцлага98. Олон улсын аюулгүй байдлын эрх зүй99. Бүс нутгийн аюулгүй байдлын механизм100. Эвсэлд үл нэгдэх бодлого ба олон улсын аюулгүй байдал101. Цөмийн дайныг сэргийлэх, улс гүрний итгэлцпийг бэхжүүлэх асуудал102. Монгол улсын үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал103. Олон улсын хэлэлцээр дүүнд тавигдах шаардлага104. Монгол улсын гадэад бодлогын үзэл баримтлал105. Далайд гарцгүй орны эрхзүйн байдал
  • 29. 106. Агаарын олон улсын эрхзүй107. Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах олон улсын хамтын ажиллагаа108. Олон улсыи байгууллагын эрхзүйн байдал109. Цөмийн зэвсэггүй бүс нутаг110. Сансарын олон улсын эрх зүй111. Олон улсын эдийн засгийн харилцаа түүний эрхзүйн зохицуулалт112. Гэмт явдалтай тэмцэх олон улсын хамтын ажиллагаа113. Эруүгийн хэргийн талаар эрхзүйн туслалцаа үзүүлэх114. Гэмт этгээдийг шилжүүлэн өгөх115. Интерпол116. Шинжлэх ухаан технологийн олон улсын хамтын ажиллагаа117. Олон улсын хурал118. Өргөмжит консул119. Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдал ба цемийн зэвсэггүй статусАшиглах материал:1. М.Дүгэрсүрэн, О.Хосбаяр, Олон улсын эрх зүй, УБ19992. Б.Нармандах, Н.Гантулга, Олон улсын нийтийн эрх зүй УБ 20033. И.И.Лукашук, Международное право М. 20004.Н.Бирюкое Международное право Т.1998Хуулиуд:1.Үндсэн хууль 1992 он2. Хилийн тухай хууль3. Гадаадын иргэдийн эрх зүйн байдлын тухай хууль4. Харьяатын тухай хууль5. Монгол улсын гадаад бодлогын үзэл баримтлал6. "Төрийн мэдээлэл "сэтгүүлийн тусгай дугаарт 1 боть7. "Төрийн мэдээлэл "сэтгүүлийн тусгай дугаарт 2 боть8. "Төрийн мэдээлэл "сэтгүүлийн тусгай дугаарт 3 ботьОРШЛЫН ОРОНД 1914­1918 онд vргэлжилсэн Дэлхийн нэгдvгээр дайны галыг нэгэн алуурчны сум анх асааж, цэргийн холбоо, эвслээр дамжин Европын ихэнх орон энэ дайнд татагдан орсон билээ. Дайтагч талуудын аль аль нь тvргэн ялалтанд найдаж байсан боловч Их дайн гэж тухайн vед нэрлэгдсэн уг дайн 4 жил vргэлжилж, 10 орчим сая цэрэг эрсийн аминд хvрчээ. Техникийн хєгжил, цэрэг армийн урьд хожид байгаагvй хvчирхэгжил дэлхийн нэгдvгээр дайн тэр цаг хvртэл хvн тєрєлхтєн vзэж туулаагvй гамшиг, хєнєєл авчрах боломж бvрдvvлсэн байна. Туйлширсан эх оронч vзэл, национализм олон тvмэн хvний хувьд амиа тавин тэмцэлдэхийн учир утгыг єгч байлаа. 
  • 30. 1914 оны 6 сарын 28­ны єдєр Австри­Унгарын аркдюк Франц Фердинандыг тэр vед Австри­Унгарын дэвсгэрт харъяалагдаж байсан Босниа­Херцеговинагийн нийслэл Сараево­д хийсэн айлчлалынх нь vеэр сербийн нэгэн террорист буудаж хєнєєжээ. Австри­Унгарын тэргvvд аллагын цаана Сербийн засгийн газар байгаа гэж итгээд энэ явдлыг Сербийг дайран довтлох шалтаг болгон ашигласан аж. Хэдийгээр Франц Фердинандыг хєнєєсєн бууны сум дайны галыг асаасан боловч нэгдvгээр дайны уг vндэс нь энэ аллагаас хамаагvй гvн байлаа. Дайны гол шалтгаануудад тvvхчид vндсэрхэг vзлийн хvчирхэгжил, vндэстний бахархлын туйлшрал, Европын цэргийн хvчний нvсэр єсєлт, колониудын тєлєєх єрсєлдєєн болон цэргийн эвсэл, холбоод гарч ирсэн зэргийг дурьддаг. Дайтаж эхлэх vед "Холбоотнууд" нэрийн дор нэгдсэн Франц, Нэгдсэн Вант улс, Орос улс Сербийн талд орж, тэдний эсрэг зогссон Австри­Унгар ба Герман "Тєв хvч" хэмээх цэргийн холбоог бvрдvvлж байв. Дэлхийн нэгдvгээр дайн дайнд оролцсон аль ч орны урьдчилан таамаглаагvй урт хугацаанд vргэлжилж, хэний ч бодож тооцоолоогvй их хэмжээний гарз хохирол vлдээжээ. Дайны бусад vр дагавар ч санаанд ороогvй vйлvvд байлаа. Австри­Унгар, Герман болон Оросын хаант засаглал энэ дайны нєлєєгєєр нуран унаж, Европын олон орон тусгаар тогтнолоо олж, Европын газрын зураг бараг бvхэлдээ єєрчлєгдєв. Дайн энэ тивийг эцээж туйлдуулсан бєгєєд тvvнээс хойш дэлхий дээрх ноёрхох байр сууриа Европ дахин олж авч чадахгvйгээр алджээ. Дайны дараа энхийг тогтоосон олон гэрээ хэлцлvvд харин энэ дайнаас ч илvv гамшиг чирсэн Дэлхийн хоёрдугаар дайны гал дvрэлзэн шатах нєхцлvvдийг бvрдvvлж єгсєн аж. Дайн гарах болсон шалтагуудАркдюк Франц Фердинандын амь насанд халдсан нь Дэлхийн Нэгдvгээр дайны галыг асаасан билээ. Гэвч энэ дайны уг vндэс vнэндээ 19 дvгээр зууны vеэс vvсч, хєгжиж иржээ. Дэлхийн Нэгдvгээр дайны гол шалтагуудад: нэгдvгээрт, национализмын газар авалт, хоёрдугаарт, цэргийн хvчний єсєн бэхжилт, гуравдугаарт, колонийн тєлєє єрсєлдєєн, дєрєвдvгээрт, цэргийн холбооны тогтолцоо бий болсон зэргийг нэрлэдэг. Национализм газар авсан нь. Дэлхийн Нэгдvгээр дайн эхлэхээс ємнєх зуугаад жилvvдэд Европ том дайнуудаас зайлсхийж чадаж байв. Жижиг дайн тулалдаан гарлаа ч олон улс орныг хамардаггvй байлаа. Харин 19 дvгээр зууны vеэс Их дайныг vvсгэж болох хvчин энэ тивийг бvхэлд нь эзэгнэж эхэлжээ. Энэ хvчнийг национализм гэх бєгєєд vvнийг товчхон тодорхойлбол тухайн хvн єєрийн харъяалагдах vндэстэндээ vнэнч байх, мєн тэр vндэстний улс тєр, эдийн засгийн эрх ашиг, зорилго бусад бvх улс орнуудынхаас дээгvvр тавигдах ёстой гэсэн итгэл vнэмшил болно. Yндэстнvvдийн зорилго, эрх ашиг байнга зєрчилдєж, тойрон гаршгvй тэдгээр зєрчилдєєнvvд дайнд хvргэж болзошгvй болоход дээрх эх оронч vзлийн хэтрvvлсэн хэлбэр дайн гарах энэ магадлалыг улам ихэсгэх ажээ. Дээр нь, vндсэрхэг бахарлал нь vндэстнvvд жижиг зєрєлдєєнийг том хэрэг болгож дєвийлгєхєд тvлхдэг байв. Ийнхvv єчvvхэн маргаан, гомдол ч шууд дайнд хєтлєх шалтаг болж болохоор байлаа. 19 дvгээр зууны vед ижил хэлтэй, нэг тvvхтэй, эсвэл нэг соёлтой хvмvvсийг национализм нэг бvлэгт нэгтгэж байв. Ийм хvмvvс єєрсдийгээ тухайн vндэстний бvлгийн буюу vндэстний гишvvн гэж vзэх болжээ. Национализм олон жижиг орнуудыг нэгтгэсээр эцэст нь Итали, Герман хэмээх хоёр том хvч vvсэхэд хvргэжээ. Yндэстнvvдийг Итали буюу Германд нэгтгэж нийлvvлэхэд дайн гол vvрэг гvйцэтгэсэн байна. Баруун Европын олон оронд хvмvvстээ сонгуулийн эрх єгсєн нь vндсэрхэг vзлийн бодлогод халуун дэмжлэг болсон аж. Сонгуулийн эрх иргэдийн vндэсний хэргvvдийг сонирхох сонирхлыг 
  • 31. нь vлэмж дээшлvvлж, мєн vндэсний бахархлыг нь ихэд нэмэгдvvлжээ. Yvний дvнд парламентын засаглал маш хvчтэй болж ирэв. Нєгєє талаас, зvvн европын Австри­Унгарын, Оросын, мєн Оттоманы хаант улсууд национализмын нєлєєгєєр доройтож байлаа. Эдгээр эзэнт гvрнvvд эрх чєлєєгєє эрмэлзсэн олон vндэстний бvлгvvдийг єєртєє багтаан захирч байсан билээ. Yндэстний бvлгvvдийн дундах зєрчилдєєн Балканы нутагт, зvvн хойд европын Балканы Пенинсула дахь орнуудад онцгой хурц байв. Тэндэхийн багтаж ядсан зєрчилдєєнvvдэд ямар нэгэн том дайны гал асах аюул нvvрлэж байсан тул Пенинсула Европын дарины уурхай гэж нэрлэгджээ. Балканы ихэнх нь Оттоман эзэнт гvрний хэсэг байв. 1821­ээс 1913 онд эхлээд Грек, дараа нь Монтенегро, Серб, Румын, Болгар, тэгээд Албани тусгаар тогтнолоо олж авчээ. Австри­Унгарын болон Оросын эзэнт гvрнvvд ч Оттоман гvрний сулралыг ашиглан Балкан дахь нєлєєгєє нэмэгдvvлж байв. Балканыг єєрийн хяналтандаа оруулахын тєлєє єрсєлдєєн Дэлхийн Нэгдvгээр Дайныг єдєєсєн олон хямрал, зєрчилдєєн дээр нэмэр болжээ. Серб Слав нутгийг нэгтгэх хєдєлгєєнийг манлайлав. Хамгийн хvчирхэг слав улс болох Орос Сербийг дэмжиж байлаа. Харин, дотор нь слав национализм тасралтгvй буцлан зовоож байсан Австри­Унгар славуудын нэгдлээс болгоомжилж байв. Олон сая славуудыг гvрэндээ багтааж захирсан Австри­Унгар 1908 онд Босниа­Херцеговинагийн Балкан нутгийг Серб єєртєє нэгтгэснээс нь болж ихэд хилэгнэв. Тэнд олон олон сербvvд амьдардаг байсан тул Серб улс тэр нутгийг хяналтандаа авмаар байсан юм байжээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайн гарахаас ємнє европын орнуудад цэргийн хvч урьд ємнєхєєс vлэмж нэмэгджээ. Цэргийн хvчийг нэмэх болон улс орны хvчин чадлыг єсгєхєд олон тvмний оролцоо, хvчин зvтгэлийг национализм идэвхжvvлэн дэмжиж байлаа. 19 дvгээр зууны сvvлээр Герман дэлхий дээр хамгийн сайн бэлтгэгдсэн армитай байв. Цэргийн хууль ёсоор биеийн чадвартай бvх залуу эрчvvд тайван цагийн энэ армид хамрагдаж, тvvний хэмжээ, хvчийг єсгєлцєж байлаа. Бусад европын улсууд Германы санаачлагыг даган єєрсдийн армийг єргєтгєж эхэлжээ. Англи эхэн vедээ Германы цэргийн хvчний хvчирхэгжилтийг тєдий л ойшоосонгvй. Арлын орон болох Нэгдсэн хаант улс дэлхийд хамгийн хvчтэй тэнгисийн цэргийн флоттой байсан бєгєєд флотынхоо хамгаалах чадварт найдаж байв. Гэтэл, 1898 оноос Герман єєрийн тэнгисийн цэргийн хvчийг Британынхтай тэмцэлдэхvйц хэмжээнд очтол хєгжvvлж чаджээ. Герман далайд хамгийн том хvчин болохоор шийдэж зvтгэсэн нь тэднийг Британийн ноцтой дайсан болгож хувиргав. 1906 онд Брит флот хамгийн анхны модерн байлдааны хєлєг онгоц болох Dreadnought­ыг усанд тавилаа. Хvнд зэвсэглэсэн энэ онгоцны буудах чадал тэр vеийн бvх онгоцнуудынхаас хол давж байв. Харин германчууд яг тийм онгоц хийхээр яаран ажилдаа оржээ. Технологийн хєгжил (багж зэмсэг, материал болон vйлдвэрлэлийн техникийн хєгжил) цэргийн хvчний сєнєєх чадварыг vлэмж нэмэгдvvлэв. Урьд хождынхтой харьцуулахад хамаагvй оночтой бєгєєд хурдан бууддаг хvнд автомат буунууд болон бусад шинээр зохиосон зэвсгvvд гарч иржээ. Цэргvvдийн ба цэргийн хангамжийн хєдєлгєєнийг уурын усан онгоц, тємєр зам хурдасгах боломжтой болжээ. 19 дvгээр зууны сvvл гэхэд технологийн ачаар улс орнууд илvv урт хугацааны дайн хийж, илvv их хохирол vvрэх чадвартай болсон байв, харин цэргийн шинжээчид, судлаачид ирээдvйн дайн богино хугацаанд явагддаг байх болно гэж таамаглаж байлаа. Колонийн тєлєє єрсєлдєєн. 19 дvгээр зууны сvvл, 20 дугаар зууны эхэн гэхэд европын vндэстнvvд Африкыг бараг бvхэлд нь, Азийн нэлээд хэсгийг єєрсдийн колони болгосон байв. Колоний тєлєє хєєцєлдєєн европын vйлдвэржилт хєгжихийн хэрээр улам хvчээ авч байлаа. Колониуд европын vйлдвэрvvдийг тvvхий эдээр хангаж, vйлдвэрлэсэн бvтээгдэхvvнvvдэд нь зах зээл болж, мєн хєрєнгє оруулах нєхцєл бололцоо олгож байв. Харин колонийн тєлєє єрсєлдєєн европын орнуудын харилцааг яваандаа хурцатгав. Єрсєлдєгч хvчнvvдийн хооронд маргаан, зєрєлдєєн бараг жил бvр гарах болж, зарим тохиолдолд дайн тулаандаа хvрэх нь ч энvvхэнд 
  • 32. байлаа. Цэргийн холбооны тогтолцоо. Дэлхийн нэгдvгээр дайны ємнє цэргийн холбоо гэдэг нь европын хvчнvvдэд баталгаат байдлыг хангах зорилготой гэж ойлгогдож байв. Аль нэг улс єєр улстай юмуу улсуудтай холбоотон болсноор бусад улс тvvнийг довтлохоос тvдгэлзэнэ гэж итгэж байсан хэрэг. Хэрвээ єєр улс дайрдаг юмаа гэхэд дайруулсан улсын холбоотнууд тvvнд туслахаар ирэх, эсвэл дор хаяж дундыг сахиж хоцорно гэдгийн баталгаа нь холбоотны гэрээ байлаа. Хэдийгээр цэргийн холбоонууд тухайн улсад хамгаалалт єгч байсан боловч энэхvv тогтолцоо тодорхой аюул заналыг ч мєн бий болгожээ. Холбоо байгаа учир аль нэг орон ганцаараа хийхдээ эргэлзэх байсан хэргийг бусад орнуудтай азаа vзэн хийх зоригтой болжээ. Дайн болдог юм гэхэд зєвхєн маргалдагч хоёр биш, єєр олон орнууд орох болно гэдгийг холбооны тогтолцоо хэлж байлаа. Єєрт нь ямар ч хамаагvй оронтой, эсвэл ямар ч сонирхол байхгvй хэргийн тєлєє дайнд оруулахаар цэргийн холбоо аль нэг гишvvн орныг хvчилж болно. Yvний зэрэгцээ олон холбооны гэрээний нєхцлvvд нууц байсан бєгєєд энэ нууцлагдмал байдал аль нэг орон єєрийн vйлдлийн vр дагаварыг буруугаар тооцоолоход нэрмээс болж байлаа. Гурвын Холбоо (The Triple Alliance). 1870 оноос дэлхийн нэгдvгээр дайн эхлэх хvртэл европын гадаад бодлогын тєвд Герман улс зогсож байв. Германы ерєнхий сайд, канцеллар Отто фон Бишмарк єєрийн орны баталгаат байдлыг бэхжvvлэхийн тулд олон холбоо байгуулжээ. Эхлээд Австри­Унгарыг холбоотноо болгов. 1879 онд Герман, Австри­Унгар хэрэв аль нэг рvv нь Орос довтолбол нєгєє нь дайнд бас орно гэж тохиролцжээ. Энэ гэрээнд Итали улс 1882 онд нэгдсэн бєгєєд vvнээс хойш уг гэрээг Гурвын Холбоо гэх болжээ. Холбооны гишvvд аль нэгийг нь хоёроос дээш тооны улс довтолсон тохиолдолд нєгєєдvvл нь тусална гэж тохиролцсон байна. Хожим нь Бишмарк Австри­Унгар болон Германыг Орос улстай ч холбоотон болгож дєнгєжээ. Гурван Эзэн хаадын Холбоо (Three Emperors League) гэж алдаршсан тохиролцоог 1881 онд байгуулж, энэ гурвын аль нэг нь єєр ямар нэг улстай дайн хийвэл бусад нь саармаг (тєвийг сахиж) vлдэхээр тэд тохиролцжээ. Мєн Бишмаркын зvтгэлээр Балкан дахь нєлєєллийн тєлєє єрсєлдєгч Австри­Унгар ба Орос улс тухайн нутагт олж авсан эрх мэдлvvдээ харилцан хvлээн зєвшєєрцгєєсєн аж. Тэрбээр ийнхvv хоёр улсын хооронд мєргєлдєєн vvсэх аюулыг багасгасан байна. 1890 онд Бишмарк албаа орхисны дараа европын бусад улсуудтай Германы харилцаа муудаж эхэлжээ. Германы баруунтаа орших Франц улсыг тvvний зvvнтээ байрлах хєршvvдтэй: Австри­Унгар ба Оростай холбоо байгуулахад нь Бишмарк саад хийж чадаж байв. Харин 1894 онд, хэрэв Гурвын Холбооны аль нэг улс цэргээ хєдєлгєвєл тэд ч мєн цэргээ хєдєлгєх тухай Орос улс Францтай гэрээ байгуулжээ. Аль нэг рvv нь Герман халдсан тохиолдолд харилцан туслалцана хэмээн мєн тохиролцсон байна. Ентенте Гурвал. 19 дvгээр зууны туршид Англи улс бусдаас хол, тусгаар байх гадаад бодлого барьж байв. Гэтэл Германы флот хvчирхэгжиж, Англи єєртєє тvнш хайх хэрэгтэй болжээ. Ингээд Англи тусгаарлах бодлогоо орхихоор шийдэв. 1904 онд колониудын талаарх эртний vл ойлголцлуудаа Франц улстай цэгцэлж нэг тийш болгоод Entente Cordiale (Нєхєрлєлийн Гэрээ)­д гарын vсэг зуржээ. Хэдийгээр гэрээ цэргийн туслалцаа vзvvлэх амлалт, тангараг агуулаагvй боловч хоёр улс хамтарсан цэргийн тєлєвлєгєє ярилцах замдаа ийнхvv орсон байна. 1907 онд Орос улс Entente Cordiale­д нэгдэснээр гэрээ Ентенте Гурвал хэмээгдэх болов. Ентенте Гурвал Гурвын Холбоо шиг гишvvн орнууддаа дайнд орох vvрэг тулгасангvй. Хэдий ийм боловч эдгээр холбоонууд vvссэнээр Европ эсрэг тэсрэг хоёр тал болон хуваагдсан билээ. Дайн эхэлсэн нь
  • 33. Дэлхийн нэгдvгээр дайн олон жижиг тулалдааны голомт болсон Балканд эхэлжээ. 20 дугаар зууны эхээр Балканы орнууд Оттоман эзэнт гvрэнтэй Балканы нэгдvгээр дайныг (1912­1913), дараа нь Балканы хоёрдугаар дайнд (1913) мєн тулалджээ. Европын том хvчнvvд хоёр дайны аль алинаас нь хол байж дєнгєсєн боловч Балканы гуравдахь хямралд оролцохгvй байж чадсангvй. Аркдюкын аминд халдсан нь. Австри­Унгарын эзэнт гvрний хаан ширээ залгамжлагч аркдюк Франц Фердинанд тvvний нэр хvнд Австри­Унгар ба Балканы улсуудын хоорондох зєрчилдєєнийг намжааж мэднэ гэсэн итгэл євєрлєн эхнэр Софийн хамт Босниа­Херцеговинад айлчлал хийжээ. 1914 оны 6 дугаар сарын 28­ны єдєр хос хоёр Сараевогийн гудмаар явж байтал нэгэн этгээд тэдний машинд vсрэн орж хоёр удаа бууджээ. Франц Фердинанд, Софи нар бараг тэр дороо амь vрэгдсэн аж. Алуурчны нэр Гаврило Принцип бєгєєд тэрээр Хар гар хэмээх сербийн террорист бvлэгтэй холбогдож байв.   Франц Фердинандыг хєнєєсєн явдал Австри­Унгар  єєрийн Балкан дахь олон жилийн єстєн Сербийг  уухайлан дайрах шалтаг, ийм дайралтыг зєвтгєх  шалтгаан болжээ. Австри­Унгар Сербийн эсрэг  ямар нэгэн vйлдэл хийвэл тусалж дэмжинэ гэсэн  Германы амлалтыг эхлээд олж авав. Тэгээд 7 сарын    23­нд дорд vзэж гутаасан олон олон шаардлагуудыг  Сербид тулгажээ. Серб харин ихэнх шаардлагыг  хvлээж авсан бєгєєд маргааныг олон улсын  конференцээр шийдэх санал тавьсан аж. Австри­ Унгар энэхvv саналыг vл зєвшєєрєєд мєн сарын 28­ ны єдєр Серб улсад дайн зарлажээ. Тэд тvргэн  ялалтанд хvрнэ гэж найдаж байлаа.Зєрчилдєєн газар авсан нь. Аркдюк хєнєєгдсєнєєс хойш хэдэн долоо хоногийн дотор европын гол хvчнvvд дэлхийн нэгдvгээр дайнд татагдан оржээ. Дайныг тойрох гэж хэд хэдэн удаа уг нь оролдоцгоосон аж, тухайлбал: Англи хямралыг зогсоох олон улсын конференц хийхээр зvтгэсэн боловч Герман энэ санааг шууд эсэргvvцэн уг маргаан гагцхvv Австри­Унгар ба Сербид хамаатай хэрэг гэжээ. Yvний хажуугаар Герман ч бас дайн єргєн хvрээнд тэлэхээс сэргийлэх арга хайж байжээ, ийн Германы каисер (эзэн хаан) II Вилгелм Оросын цар II Николайгаас цэргээ хєдєлгєхгvй байхыг хvсч байсан байна. Орос эхлээд єєрийн холбоотон Сербэд туслахаас хойш сууж байв. 1908 онд Серб Босниа­Херцеговинаг эзлэн авснаас болж Австри­Унгар ихэд хилэгнэхэд Орос хєндлєнгєєс хараад л vлдэж байлаа. 1914 онд Орос Сербийн ард зогсохоо амлаж, мєн Франц улс Оросыг дэмжих тухай ч тохиролцоо хийгджээ. Тэгээд оросын хаан Австри­Унгартай хиллэдэг Оросын хилийг цэрэгжvvлэх тєлєвлєгєєг баталсан аж. Гэтэл оросын цэргийн жанжнууд Германтай хиллэдэг хэсгийг ч цэрэгжvvлэхээр хааныг ятгаж чаджээ. Ийн 1914 оны 6 сарын 30­нд Орос улс бvрэн цэрэгжvvлэх болсон тухайгаа мэдэгдэв. Оросын цэрэгжvvлэлтийн хариу болгож 8 сарын 1­нд Герман Орост дайн зарлалаа. Хоёр хоногийн дараа Герман Франц улсад мєн дайн зарлажээ. Германы арми Франц орох замдаа гарч Белги улсад цємрєхєд тєвийг сахисан энэ оронд халдсан учир 8 сарын 4­нд Англи улс Германд дайн зарлав. Ийнхvv улс орнууд дайнд ээлж дараалан, аль нэг талд татагдан орсоор хожим 1918 оны 11 дvгээр сард дайн дуусах vед дэлхийн цєєхєн газар л аль ч талд хамрагдалгvй vлдсэн байна. Єрнєд фронт. Германы дайны тєлєвлєгєєг 1905 онд Alfred von Schlieffen хэмээгч боловсруулжээ. Тэрбээр байлдааны ажиллагааны талаар зєвлєх оффицерvvдийн бvлэг болох 
  • 34. Германы Тєв штабын тэргvvн байв. Шлиффены тєлєвлєгєє Орос, Францтай Герман зэрэг тулалдаж мэдэхийг бодолцсон аж. Оросыг цэргээ хєдєлгєж байх хооронд Францыг тvргэхэн бут цохих зорилттой байв, Францыг дарж аваад Оростой vзнэ гэж тєлєвлєжээ. Энэ тєлєвлєгєє ёсоор дайн гарвал Герман эхэлж цохилт єгєх хэрэгтэй ажээ. Тєлєвлєгєєг бэлтгэж байх явцад цэргийн холбоонуудын тогтолцоо европыг хамарсан дайн болох нєхцлийг бараг л бvрдvvлчихсэн байлаа. Шлиффены тєлєвлєгєєнд Германы армийг хоёр жигvvрт хуваан Францын армийг хавчиж цохихоор заажээ. Зvvн жигvvр жижгэвтэр байх бєгєєд Герман Францын хилийн дагуу Германыг хамгаалах шугам болно. Илvv хvчтэй баруун жигvvр Бельгиэр дамжин Францид цємєрч, нийслэл Парижийг бvслэн эзлээд зvvн зvгт хєдєлнє. Баруун жигvvр гvн нэвтрэн урагшлах бvр Францын цэрэг хавчилтанд шахагдана. Германы довтолгооны амжилттай болох эсэх нь хvчтэй баруун жигvvрээс хамаарах байв. Харин, 1906 онд Тєв штабын тэргvvн болсон Helmuth von Moltke Шлиффены тєлєвлєгєєг єєрчлєн баруун жигvvр дэх цэргvvдийн тоог цєєлжээ. Молтке дэлхийн нэгдvгээр дайны эхэн vеийн германы байлдааны стратегийг удирдсан байна. Бельгийн арми баатарлагаар тулалдсан боловч германуудыг тvр зуур л тогтоож чаджээ. 1914 оны 8 сарын 16 гэхэд герман арми хайчны хєдєлгєєнєє хийхэд бэлэн болсон байв. Тэд францын цэрэг болон английн багавтар хvчийг ємнєд Бельгид бут цохиод Францид нэвтэрчээ. Гэтэл тєлєвлєгєєний дагуу Парижийг баруунтайгаар даялан тойрохын оронд баруун жигvvрийн нэг хэсэг франц цэргvvдийн араас Марне голын зvгт зvvн тийш оджээ. Энэ хєдєлгєєн нь германуудыг араас нь дайрах боломжтой болгосон аж. Энэ зуур, францын бvх цэргийн командлагч генерал Joseph Joffre єєрийн хvчээ Париж хотоос зvvн зvгт орших Марне голын орчим бєєгнvvлэн байлдаанд бэлтгэж байлаа. Марнен анхны тулалдаан гэж алдаршсан ширvvн байлдаан 9 сарын 6­нд эхэлж 9 сарын 9 гэхэд германууд ухарч эхэлжээ. Марнен анхны тулалдаан Францыг хоромхон зуур эзэлнэ гэсэн Германы итгэлийг vгvй болгож, Холбоотнуудын хувьд харин маш чухал ялалтаар єндєрлєлєє. Молткегийн оронд Erich von Falkenhayn Германы Тєв штабын тэргvvн болов. Герман арми Аисне голын ойролцоо дайралтаа зогсоолоо. Тэндээс эхлэн германууд Холбоотнуудтай хэд хэдэн тулалдаан хийж, тэдгээр тулалдаануудын цуврал “Далай тийшэх тэмцэлдээн“ гэж нэрлэгджээ. Германууд Английн суваг дахь боомтуудыг эзлэн Франц, Английг холбосон хангамж нийлvvлэх амин замуудыг таслахаар зvтгэж байв. Гэвч далай тийшэх тэдний давшилтыг Холбоотнууд Бельгийн Ипрес дэх Нэгдvгээр тулалдаанаар зогсоож чаджээ. Энэ тулалдаан 10 сарын дундаас 11 сарын днд хvртэл vргэлжилсэн аж. 1914 оны 11 сарын сvvлээр баруун фронтод байлдаж буйДайны vр дагаваруудЭвдрэл сvйрэл, хохирол. Дэлхийн нэгдvгээр дайн хэмжиж баршгvй эвдрэл сvйрэл авчирчээ. Дайнд ойролцоогоор 10 сая цэрэг амь vрэгдсэн нь vvнээс ємнєх 100 жилийн хугацаанд болсон бvх дайн байлдаануудад амь эрсэдсэн нийт цэргvvдийн тооноос хол давж байлаа. Барагцаагаар 21 сая хvн шархаджээ. Хохирогчдын тоо vлэмж их байсан нь нэг талаас шинэ зэвсгvvдийн, ялангуяа хvнд автомат бууны сvйтгэх чадалтай холбоотой. Байлдааны єєрчлєгдсєн нєхцєл байдлуудад зохицож, тааруулж чадаагvй цэргийн удирдагчид цэргvvд нь vй олноороо хядуулахад ихэд нэмэр болцгоосон байна. Давшилтанд орох vед тэд жадаар зэвсэглэсэн цэргvvдийг автомат бууны галыг сєрєн довтлох тушаал єгч байлаа. Гагцхvv дайны сvvлийн жилд л генералууд танк болон шинэ тактик амжилттай хэрэглэх болжээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайны vед Герман, Орос бусад улсуудаас хамгийн их хохирол хvлээж тус бvр 1 сая 750000 хvнээ дайны талбарт алджээ. Цэргийн алба хаагч нийт хvмvvсийн тоонд амь 
  • 35. vрэгдэгсдийн эзлэх хувь Францын хувьд хамгийн єндєр байв, нийт цэргийн 16 хувь буюу 1 сая 330000 орчим франц цэрэг дайны галд vрэгдсэн байлаа. Євчин, єлсгєлєн болон дайнтай холбоотой бусад шалтгаанаар хичнээн энгийн иргэд амиа алдсаныг хэн ч мэдэхгvй. Зарим тvvхчдийн vзэж байгаагаар дайнд vрэгдсэн цэргvvдийн тоотой ижил тооны энгийн иргэд дайны золиос болсон ажээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайны эд материалын эвдрэл хохирлыг Франц болон Бельги хамгийн их амсчээ. Цэрэг армиудын дайрч єнгєрсєн фирм, тосгод нурам балгасын дунд vлдэж, байлдааны талбар болгон ухаж онгичсон суурин газрууд бvр долоон дор мєхєл сvйрэлд автсан байлаа. Yйлдвэрvvд, зам гvvрvvд, тємєр замууд цєм дайны шуурганд нурж эвдэрчээ. Их бууны сумнууд, окоп шуудуунууд, элдэв химийн бодисууд Єрнєд фронт дахь газар нутгийг сэглэж сvйтгэжээ. Эдийн засгийн vр дагаварууд. Дэлхийн нэгдvгээр дайн энэ дайнд оролцсон орнуудад нийт 337 миллиард долларын vнэтэй байв. 1918 оны vес дайны нэг цаг болгон ойролцоогоор 10 сая долларын зардалтай байлаа. Дайны зардлыг тєлєхийн тулд улс орнууд орлогын болон бусад татварыг нэмж байв. Гэхдээ дайны зардалд зориулсан мєнгєний ихэнх хэсгийг зээлээр олж байсан бєгєєд энэ нь яван явсаар агуу хэмжээний єр хуримтлагдахад хvргэжээ. Засгийн газрууд дайны бонд иргэддээ зарах замаар тэднээс зээл цуглуулж байлаа. Холбоотнууд мєн АНУ­аас vлэмж хэмжээний зээл авчээ. Yvний зэрэгцээ ихэнх засгийн газрууд хэрэгцээгээ хангахын тулд нэмэлт мєнгє хэвлэж гаргасаар байв. Харин, их хэмжээний мєнгєний нийлvvлэлт хожим нь дайны дараа хатуу ширvvн инфляци авчирсан билээ. Дайны єрийн хэцvv асуудал дайн дуусмагц зайлшгvй гарч ирлээ. Холбоотнууд Тєв хvчнийнхнээс, ялангуяа Германаас дайны хохирлын тєлєє тєлбєр буюу репараци шаардаж єєрсдийн єр ширийг багасгахыг чармайж байв. Репараци ялсан улсуудын санхvvгийн асуудлыг шийдэхэд тєдий л нэмэр болоогvй атлаа ялагдсан улсуудын эдийн засагт тун ч хvндээр тусч байлаа. Дэлхийн нэгдvгээр дайн эдийн засагт хvчтэй єєрчлєлт авчирчээ. Ажилчид нь цэргийн албанд явсан тул зарим бизнес хаагдаж, олон vйлдвэр, фирм байлдааны эд, хэрэгсэл хийхээр єєрчлєгдєж байв. Yйлдвэрлэлийг дайны явцыг наашлуулахад чиглvvлэхийн тулд засгийн газрууд урьд хождоос хvчтэйгээр эдийн засгийг хянах болжээ. Дайны дараа ихэнх хvмvvс хувийн vйлдвэрлэлдээ эргэж орохыг эрмэлзэж байсан боловч олон хvн эдийн засгийн асуудлуудыг засгийн газар шийдсэн хэвээрээ байхыг илvvд vзэж байлаа. Европын улс орнууд хамаг хєрєнгє хvчээ дайнд зориулаад, дайн дуусахад цєм туйлдаж ядарцгаасан байв. Франц л гэхэд жишээ нь ажиллах хvчнийхээ аравны нэгийг алджээ. Европын ихэнх оронд дайнаас ирсэн олон цэрэг ажил олох боломжгvй болсон байлаа. Yvний хажуугаар байлдааны зэвсэг, бараа vйлдвэрлэж байх зуураа Европ экспорт хийх ихэнх зах зээлээ алдсан байв. АНУ­ын болон дайнд бага роль гvйцэтгэсэн бусад орнуудын эдийн засгийн чадал дайн дуусахад урьд ємнєхєєс vнэлэхvйц нэмэгдсэн байлаа. Улс тєрийн vр дагаварууд. Дэлхийн нэгдvгээр дайн хэд хэдэн засаглалыг орвингоор нь эргvvлжээ. Нэгдсэн Вант улсын болон Францын ардчилсан засаглалууд дайны стрессээр дvvрэн байв. Дєрвєн хаант засаг харин бvрмєcєн эцэс болжээ. Хамгийн эхэнд унасан хаант засаг бол Оросын царь II. Николайнх байв. Тvvнээс нэг жилийн дараа 1918 онд Германы каисер II. Вилгелм, Австри­Унгарын эзэн хаан Чарльз нар хаан ширээгээ орхицгоожээ. Харин Оттоманы султан VI. Мухаммадын уналт 1922 онд ирсэн аж. Эзэнт гvрнvvд задран бутарцгаасан нь дэлхийн нэгдvгээр дайны дараах жилvvдэд шинэ улс орнууд тусгаар тогтнолоо тунхаглан, туурга тусгаарлахад хvргэжээ. Дайны ємнєх Австри­Унгарын нутаг дээр тусгаар тогтносон Австри, Унгар, Чехословакын бvгд найрандах улсууд бий болж, Итали, Польш, Румын ба Югослав Австри­Унгарт харъяалагдаж байсан газраас хувь хvртэцгээсэн аж. Орос, Герман ч дайны ємнєх нутгаасаа Польшид єгчээ. Финланд болон Балтийн 
  • 36. орнууд ­ Эстони, Латви, Литви Оросоос салж тусгаар тогтоноцгоов. Оттоман гvрний дийлэнх араб нутаг одоо Франц, Нэгдсэн Вант улсын хараа хяналтанд шилжжээ. Оттоманы vлдсэн хэсэг нь Турк гэж нэрлэгдэх болов. Европын газрын зургийг дахин бvтээхдээ Европын эрх мэдэлтнvvд vндэстнvvдийн бvлэглэлийг баримталж, энэ нь харин национализм цааш хvчирхэгжихэд ташуур єгсєн хэрэг болжээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайн Орост засгийн эрх авах бололцоо коммунистуудад авчирсан байна. Зарим хvмvvс Европын бусад газар ч коммунист хувьсгал гарна гэж таамаглаж байв, гэвч, хэдийгээр коммунист хєдєлгєєн дайны дараа хvчээ авсан боловч коммунист засаглалууд тогтож, дийлсэнгvй. Нийгэм дэх vр дагаварууд. Дэлхийн нэгдvгээр дайн нийгэмд асар их єєрчлєлт авчирчээ. Бvх орнуудаас Франц улс хамгийн их залуу эрчvvдээ дайнд алдсан байв. Тєрєлтийн хувь багассанаас болж 1920­иод оны vес Францын хvн ам цєєрсєєр байлаа. Сая сая хvмvvс орон гэргvй болж, ийш тийш дvрвэн зайлжээ. Засаглал болон хил хязгаар єєрчлєгдсєнєєс болж, ялангуяа тєв ба зvvн Европт олон мянган хvн цагаачлагчид, дvрвэгчид олж хувирсан байна. Дэлхийн нэгдvгээр дайны дараа олон хvн урьд ємнєх амьдралын хэв маягтаа эргэж орсонгvй. Тариачид хєдєє фермдээ буцалгvй хотуудад сууршиж, хот суурин газрууд хvрээгээ эрчимтэй тэлж байв. Эрчvvд дайнд мордсоны дараа контор, vйлдвэрvvдэд эмэгтэйчvvд тэдний орыг авцгаасан бєгєєд хожим нь тэд ингэж олсон шинэ боломж, эрх чєлєєгєє алдах тун дургvй байлаа. Олон оронд дайны дараа эмэгтэйчvvдэд сонгуулийн эрх олгосон байна. Дэлхийн нэгдvгээр дайны vр дvн болж нийгмийн анги давхаргуудын ялгаа багасч, бvдгэрч эхэлжээ. Нийгэм урьд ємнєхєєс илvv ардчилсан шинжтэй болов. Уламжлал ёсоор засгийн эрх барьж ирсэн нийгмийн дээд ангийнхан дэлхийг гамшигт дайнд жолоодон оруулсан хэргийнхээ дараа эрх хvч, онцгой давуу байдлаасаа алдсан байлаа. Аль ч ангиас гаралтай байсан ялгаагvй бvх эрчvvд дайны фронтын шуудуу, нуувчинд адилхан аюул, аймшиг, зовлон амсчээ. Єєрийнхєє орны тєлєє цусаа урсгаж, зовж зvдэрсэн хvмvvс эх орноо цааш хэрхэн авч явах тухай хэлэх vгтэй, vгээ хэлэх эрхтэй байлаа. Эцэст нь, дэлхийн нэгдvгээр дайн хvмvvсийн сэтгэл санаа, итгэл vнэмшилд єєрчлєлт оруулжээ. Европын дунд болон дээд ангийнхны дайны ємнє мэдэрч, итгэж байсан єєдрєг vзэл, итгэл vнэмшил vгvй болжээ. Олон хvн урт хугацааны туршид бат оршиж ирсэн vзэл санаануудад эргэлзэх болов. Жишээлбэл, европын соёлыг дэлхий нийтэд тулгах эрх тэдэнд бий гэдэгт дайны ємнє цєєхєн европ эргэлзэж байлаа. Гэтэл европынхны єдєєж vргэлжлvvлсэн дайны эвдрэл сvйтгэл, цусан далай зэрэг нь европын цивилизаци бол дээдийн дээд гэх итгэлийг мохоож, сульдуулжээ.  талуудын аль аль нь цааш газар эзэлж чадахгvй болж, дайн deadlock гэж нэрлэгдэх зурваст vргэлжилжээ. Байлдааны талбар 720 км гаруй зайд Бельги, зvvн хойд Францын нутгаар дайран Швейцарийн хил хvртэл єргєссєн байв. Баруун фронт дахь deadlock барагцаагаар 31 жил 2 сарын дараа л арилсан билээ. Дорнод фронт. Дорнод фронт дахь Оросын цэрэгжvvлэлт Германы тєсєєлж байснаас хурдан явагдсан байна. 1914 оны 8 сарын сvvлээр оросын хоёр арми Германы нутаг Зvvн Прусст гvнзгий нэвтрэн оржээ. Оросын армиуд бие биеэсээ салсныг мэдсэн германууд байлдааны тєлєвлєгєє боловсруулж, тэгээд 8 сарын 31­ний єдєр Танненбергийн тулалдаанд оросын нэг армийг бvслэн авчээ. Дараа нь оросын нєгєє армийг Масуриа нуурын тулалдаанаар Зvvн Пруссээс хєєн гаргасан аж. Алагдсан, олзлогдсон, шархадсан, эсвэл алга болсон гээд нийт 250 000 хvний хохирол энэ хоёр тулалдаанд Орос амссан байна. Ялалтууд германы хvчний дорнод дахь командлагчид Пол фон Хинденбург, Эрих Людендорф нарыг баатрууд болгон алдаршуулав. Дорнод фронтод Австри­Унгар єєрийн холбоотон болох Германаас амжилт муутай байлаа. 1914 оны сvvл гэхэд Австри­Унгар Сербийг гурван удаа довтолж, довтлох бvрдээ цохигдож байв. Энэ 
  • 37. хооронд Орос Австри­Унгарын муж болох Галициагийн (єнєєдєр Польш, Украины хэсэг) vлэмж хэсгийг эзлээд байлаа. Ухран ухарсаар 10 дугаар сарын эхээр Австри­Унгарын арми єєрийнхээ нутагт дайсандаа хєєгдєх болжэээ. Тулалдаан бусад газар. Тvркийн хєлєг онгоцууд Оросын Хар далайн боомтуудыг их буугаар буудсаны дараа 1914 оны 11 сард Холбоотнууд Оттоман эзэнт гvрэнд дайн зарлав. Ингэмэгц тvркvvд Орос руу довтолжээ. Дараа нь Оттоманы нутаг дэвсгэр болох Арабын Пенинсула болон Мезопотамиа (єнєєдєр ихэнх хэсэг нь Иракийн нутаг), Палестин, Сирид дайны гал дараалан дvрэлзлээ. 1914 онд Германы эсрэг байгуулсан тэнгисийн цэргийн хоёр ялалтын дараа Англи далай дахь хяналтаа хадгалж vлджээ. Дараа нь дайны ихэнх хугацааны турш британиуд германы хєлєг онгоцуудыг єєрийнх нь нутгийн усанд живvvлж байв. Хариуд нь Герман усан доорх байлдааны замыг илvvд vзэх болжээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайн Германы далайн чанад дахь колониуд руу дорхноо тархжээ. 1914 оны 8 сарын сvvлээр Япон Германд дайн зарлаж Номхон далайн хэсэг арлуудаас германуудыг хєєн зайлуулав. Австрали болон Шинэ Зеландын цэргvvд Германы Номхон далай дахь бусад колониудыг эзэлсэн байна. 1915 оны дунд гэхэд Германы Африк дахь ихэнх эзэмшил брит хvчний гарт нуран унажээ. Харин єнєєгийн Танзани дахь Германы Зvvн Африкын нутагт дараагийн хоёр жилийн турш байлдаан vргэлжилсэн аж. Баруун фронтын vхлvvт тvгжилт. 1915 оны орчим дайсагнагч талууд нуувч нvхнvvдэд єєрсдийгээ халхалж, тэрхvv нуувч шуудуугууд Баруун фронтын дагуу муруйж тахиралдан тогтсон байв. Шуудуунаас талууд єєрсдийнхээ байрлалыг хамгаалж, мєн тэндээсээ довтолгоонд орно. Баруун фронт нуувчны байлдааны байдалд vхлvvт тvгжигдсэн хэвээр 1918 он гаргажээ. Нуувчны байлдааны байдал. Нvvрэн талын болон тvvний ард татагдсан туслах шуудуу хэмээх хоёр тєрлийн шуудуу байлаа. Нvvрний шуудуу ихэвчлэн 1.8­2.4 метр гvн, хоёр хvн зєрж болохуйц єргєн байна. Шуудууны ирмэгээр ухаж овоолсон шороо дайсны галаас цэргvvдийг хамгаална. Нvvрний шуудууны араарх туслах шуудуунд vvргээс тvр чєлєєлєгдсєн цэргvvд амарч, амьдардаг байжээ. Их бууны ангиуд туслах шуудууны хойно байрлана. Єргєст торнууд нvvрний шуудууны урдуур татсан нь гэнэтийн, санамсаргvй довтолгооноос хамгаалж байв. Байлдагч талуудын хоорондох зайг “хэний ч биш газар“ хэмээнэ. Хэний ч биш газрын єргєн янз бvр байсан бєгєєд зарим хэсэгт 30 метрээс бага байхад фронтын єєр нэг хэсэгт 2 км хvрэх жишээтэй. Их бууны гал газрын хєрсийг тэгширтэл нvргэлж байхад хэний ч биш газрыг довтолгооны vед хєндлєн гарна гэдэг туйлын бэрх байлаа. Цэргvvд нvvрний шуудуунд голчлон хэдэн єдрєєс долоо хоног хvртэл хугацаагаар алба гvйцэтгээд арын шуудуунд бусад цагаа єнгєрєєдєг байжээ. Шуудуун дахь амьдрал тэсвэрлэшгvй байв. Хvvр цогцосны ємхий самхай агаар дvvргэж, харх оготнууд байнга зовооно. Цэргvvд хувцас, биеэ хуурай байлгах гэж ихэд зvдэрч байлаа. Ялангуяа усанд идэгдсэн Бельгийн нутагт байдал маш хэцvv байжээ. Довтолгооноос бусад vед шуудууны амьдрал уйтгартай, дvнсгэр хэмэндээ эргэж орно. Зарим цэрэг манаанд гарч, бусад нь шуудуу засна, утасны шугам эргэнэ, араас хоол хvнс авчирна, эсвэл єєр ямар нэг ажил хийнэ. Шєнє болоход тагнуулууд єгєст торнуудыг сэлбэх буюу дайсны талаар мэдээ цуглуулахаар оддог байжээ. Их буу болон хvнд автоматууд ид галлаж байхад хоёр тал хоёулаа шуудуунд шигдээд л байхаас єєр аргагvй. Холбоотнууд германы шугамыг нэвт цохихоор дахин дахин оролдож байв. Эхлээд их буунууд дайсны нvvрний шуудууг бємбєгдєж єгнє. Дараа нь "Over the top!" гэж хашгирах командлагчийн дуугаар явган цэрэг давшилтанд орно. Цэргvvд шуудуунаас авиран, эсвэл vсрэн гарч бэхэлсэн жадтай буугаа барин “хэний ч биш газрыг“ нэвтлэн гарахаар гvйцгээдэг байлаа. Тэд дайсны шуудуу руу гар бємбєг шидэж, єргєст торны дундуур тэмцэлдэн урагш зvтгэцгээнэ. 
  • 38. Гэсэн ч их бууны сумнууд дайсны эсэргvvцэх хvч бvхнийг агаарт хийсгэж, газартай нь тэгшлэх нь тун ховор, иймд их бууны ширvvн галыг эсэн мэнд давсан дайсны хvнд автоматууд тачигнаж гарахад ар араасаа vргэлжлэн урагш тэмvvлэх цэргvvдийн давалгаа хянаран унадаг байлаа. Нvvрний шуудуу руу давшигчид дайран орж чадлаа ч гэсэн дайснууд нь хоёрдугаар шуудуу руу ухран ороод хамгаалалтаа vргэлжлvvлнэ. Ингээд л Холбоотнууд дайсны хамгаалах хvчийг бут ниргэж хэзээ ч чаддаггvй байжээ. Холбоотнууд ч, Тєв хvчнvvд (Герман, Австри­Унгар, Итали) ч аль аль нь шинэ зэвсгvvд бvтээн дайнд оруулж, тэдгээр шинэ нээлтvvддээ vхлvvт тvгжилтийг эвдэх найдлага тавьж байв. 1915 оны 4 сард Ипресын хоёрдугаар тулалдааны vеэр германууд анх удаа хорт хий Холбоотнуудад хэрэглэжээ. Хорт утаа хvмvvсийг бєєлжvvлж, багтруулдаг байв. Гэвч германы командлагчид хорт хийнд тєдий л итгэдэггvй байсан тул шийдвэрлэх давшилтанд нєлєє болохуйц энэ боломжийг ашиглаагvй аж. Холбоотнууд ч нэг их хоцролгvй хорт хий хэрэглэх болж, эндэхийн ба тэндэхийн шуудуунуудад хорт утааны баг зайлшгvй байх ёстой юмны нэг   болжээ. Єєр нэгэн шинэ зэвсэг гарч ирсэн нь шатаж буй шингэнээр бууддаг галаар тургигч байлаа.Вердуны тулалдаан. 1916 оны эхээр Германы Тєв штабын тэргvvн Фалкенхаин дайсны цэргvvдийг хорооход анхаарлаа тєвлєрvvлэхээр шийджээ. Холбоотнууд яваандаа дайн vргэлжлvvлэх цэрэггvй болно гэж тэр тєсєєлж байв. Ингээд Францын хот Вердуныг бай болгон сонгож 2 сарын 21­нд ширvvнээр буудаж эхэлжээ. Францууд энэ хотыг эцсийн хvнээ vрэгдтэл хамгаална гэдэгт Фалкенхаин итгэлтэй байлаа. Францын армийн командлагч Жоффре хэрэв Вердуныг алдвал энэ нь францын олон нийтийн сэтгэл санаанд маш хvндээр тусах болно гэсэн бодолтой байв. Хавар, зуны турш францын цэргvvд тvрэмгийлэгчдийг тогтоон барьж чаджээ. Фалкенхаины тєсєєлж байсанчлан францууд байлдаанд хvн нэмж оруулсаар л байлаа, харин энэ байлдаан француудаас дутуугvй тооны герман цэргийн аминд хvрнэ гэж тэр тооцоолж байсангvй. 1916 оны 7 сард Фалкенхаин бvтэлгvй дайралтаа зогсоов. Сарын дараа дорнод фронтын баатрууд Хинденбург, Людендорф нар єрнєд фронтод ирж тvvний халааг авцгаажээ. Хинденбург Тєв штабын тэргvvн болж, тvvний баруун гар Людендорф Германы дайны стратегийг тєлєвлєлєє. Вердуны хамгаалалтыг зохион байгуулсан генерал Хенри Петаин Франц даяар баатар болон алдаршчээ. Харин Вердуны тулалдаан орчин vеийн дайны аймшигт сvйтгэлийн тод жишээ болж vлдсэн бєгєєд энэ тулалдаанд францын тал 315 000, германы тал 280 000 хvний хохирол (алагдсан, олзлогдсон, шархадсан, алга болсон нийт хvний тоо) амсаж, хот єєрєє vнэн хэрэгтээ бvрэн сvйдсэн байлаа. Сомме дэх тулалдаан. Холбоотнууд 1916 онд Францын Сомме голын орчим шийдвэрлэх сєрєг довтолгоон хийхээр тєлєвлєжээ. Вердуны тулалдаан Францыг нэгэнт туйлдуулсан байв. Иймээс Соммегийн сєрєг довтолгооныг генерал Даглас Хаигийн командлал дорх брит хvч голчлон хариуцах болжээ. 1916 оны 7 сарын 1­нд Холбоотнууд довтолгооноо эхлэв. Хэдхэн цагийн дотор Англи бараг 60 000 хvний хохирол амсчээ. Ингэж эхэлсэн ширvvн тулалдаан намар болтол vргэлжлэв. 9 сард Англи анхны бvдvvлэг танкуудыг тулалдаанд оруулжээ. Гэвч байлдааны талбарт ялгаа гаргахад танкууд дэндvv найдлагагvй, дэндvv цєєхєн байлаа. Эцэст нь, 11 сард Хаиг vр ашиггvй 
  • 39. довтолгооноо зогсоов. Холбоотнууд дэндvv их vнэ тєлж байж 11 км хэртэй газар л ахиж чаджээ. Соммегийн тулалдаан 1 сая гаруй хvний хохирол авчирсан бєгєєд vvний 600 000 гаруй нь герман, 400 000 гаруй нь брит, 200 000 орчим нь францууд байлаа. Хэдийгээр Вердун, Соммегийн байлдаануудад асар их хохирол vзсэн боловч 1916 оны сvvл гэхэд Баруун фронт урьд ємнєхєєсєє ч илvv батжин бэхижсэн байв. Дайн бусад фронтуудад1915­аас 1916 онд дэлхийн нэгдvгээр дайн Италид нэвтэрч, Балканыг хамран бусад фронтуудад газар аван тэлж байлаа. Зарим цэргийн удирдагчид шинэ байлдааны фронт нээгдэх нь Єрнєд фронт дахь vхлvvт тvгжилтийг эвдэж мэднэ гэж итгэж байсан боловч дайны єргєжилт vхлvvт тvгжилтэнд нэг их нєлєєлєхгvй л байв. Италийн фронт. Хэдийгээр Австри­Унгар болон Германтай байгуулсан Гурвын Холбооны гишvvн байсан боловч Итали 1914 оны турш дэлхийн нэгдvгээр дайнд хамрагдалгvй vлджээ. Австри­Унгарын эхэлсэн дайн нь тэд єєрийгээ хамгаалсан хэрэг биш учир гэрээг дагах ямар ч vvрэг байхгvй гэж Итали vзсэн байна. Харин 1915 онд Итали Холбоотнуудын талд тулалдахаар шийдэж дайнд хєл тавьжээ. Нэгэн нууц гэрээгээр Холбоотнууд дайны дараа Австри­Унгарын нутгаас Италид єгєхєєр амласан бєгєєд vvний хариуд Итали Австри­Унгарыг довтлохоор болсон байж. Генерал Луижи Кадорнагаар удирдуулсан италиуд Австри­Унгарын нутаг дахь Ишонзо голыг єгсєн уруудан, гатлан гэтлэн хоёр жилийн турш Австри­Унгарынхантай нэгийгээ vзэж, vлэмж хохирол амссан боловч багахаан газар эзэлжээ. Италийн фронт Австри­Унгарыг хэсэг цэргээ Дорнод фронтоос татахад хvргэж, vvгээрээ Оросод тус болно гэж найдаж байсан бєгєєд тийм цэрэг шилжилт тэндээс ийшээ хийгдэх нь хийгдсэн ч Орост нэмэр болж чадсангvй. Дарданеллес. Дэлхийн нэгдvгээр дайн эхэлсний дараа Оттоман эзэнт улс Аегеан тэнгисээс Хар далайд нэвтрэх усан замыг хаажээ.Ингэснээр ємнєд Орос хvрэх далайн зам боогдсон аж. 1915 оны 2, 3 дугаар сард усан замын нарийн хэсэг Дарданеллесыг франц болон брит хєлгvvд довтлов. Холбоотнууд Орос руу хангамж зєєх замыг нээхээр зорьж байсан боловч усан доорх миниуд дайралтыг зогсоожээ. 1915 оны 4 сард Холбоотнууд Дарданеллесын баруун эрэг дэх Галлиполи Пенинсулад явган цэрэг буулгав. Энд газардахад Австрали, Шинэ Зеландаас ирсэн цэргvvд гол vvрэг гvйцэтгэсэн байна. Оттоман болон холбоотны хvчин удалгvй шуудууны байлдааны хэлбэрт шилжжээ. 8 дугаар сард хоёр дахь удаагийн довтлолтоо хийж Сувла булангаас умард зvгт зvтгэсэн боловч бvтэлтэй болсонгvй, мєн л хєшсєн, тvгжирсэн байдалдаа эргэж орцгоов. 12 дугаар сар гарахад Холбоотнууд цэргээ гаргаж эхэллээ. Дарданеллес орчим тэд барагцаагаар 250 000 хvний хохирол амсчээ. Зvvн Европ. 1915 оны 5 сард Австри­Унгар болон Германы армиуд Австри­Унгарын муж байж байгаад 1914 онд оросуудад нэгэнтээ булаагдсан Галициа хавиар Оросын хилийг цємрєн оржээ. Оросууд харин тэднийг буцаан хєєж ойролцоогоор 480 км явсны дараа хамгаалалтын шинэ зурвас тогтоосон байна. II Николай хаан vvний дараа тайван суухын оронд Єрнєд фронт дахь Холбоотнуудын ачааг хєнгєлєхийн тулд хоёр удаагийн сєрєг довтлолт хийхээр шийджээ. 1916 оны 3 сард хийгдсэн эхний сєрєг давшилт германуудыг Вердунаас холдуулах зорилгодоо хvрсэнгvй. Генерал Алексей Брусиловын командлал дор хийгдсэн 1916 оны 6 сарын хоёрдахь довтлолт Австри­Унгарын армийг 80 км хиртэй ухраажээ. Хэдхэн долоо хоногийн дотор оросууд 200 000 орчим хvнийг олзолж авсан аж. Дайралтыг зогсоохын тулд Австри­Унгар италийн фронтоос 
  • 40. Дорнод фронт руу цэргээ шилжvvлэх шаардлагатай болов. Оросын сєрєг довтолгоон Австри­Унгарыг золтой л дайнаас цохиод гаргачихсангvй. Гэвч Орос єєрєє ч ихэд туйлдсан байлаа. Хоёр тал аль аль нь бараг сая хvний хохирол хvлээжээ. Сербийг цохиход нь Австри­Унгарт туслахаар Болгар 1915 оны 10 дугаар сард дайнд оржээ. Балканы Хоёрдугаар дайнд алдсан газар нутгаа эргvvлэн олж авах юун магад хэмээн Болгар горьдлого тавьж байв. Холбоотнууд Сербид туслахаар Грекийн Фессалоники (Салоника) ­д цэрэг оруулсан боловч тэр цэрэг хэзээ ч Серб хvрж чадаагvй аж. 11 дvгээр сарын vед Тєв хvчин Сербийг бут цохиж, Сербийн арми харин Албани руу зугтжээ. Румын 1916 оны 8 дугаар сард Холбоотнуудын талд нэгджээ. Хэрэв Холбоотнууд дайнд ялбал Австри­Унгарын хэсэг газраас хvртэх байх гэсэн найдлага Румын євєрлєж байлаа. 1916 он шувтрах тийш хандахад Румын єєрийн армийг ихэнхийг нэгэнт алдсан байсан бєгєєд энэ орны vнэ цэнэтэй тариалангийн болон газрын тосны талбайнууд Германы хяналтанд орсон байв. Далай дээрх тулалдаан. Дэлхийн нэгдvгээр дайны vеийн Нэгдсэн Вант улсын далай дээрх ноёрхол Германд тун их тєвєг удаж байлаа. Брит тэнгисийн хvчин германы усан замуудыг хааж хангамжийн юмс германы боомтуудад очиход саад болж байв. 1916 оны vес Герман хоол хvнс болон бусад зvйлсийн гачаалд орж эхэлжээ. Герман U­онгоц хэмээх нэртэй шумбагч хєлгvvдээрээ брит тэнгисийн хvчтэй vзэлцэж байлаа. 1915 оны 2 сард Герман Британий арлуудыг шумбагч хєлгvvдийн бvслэлтэнд авахаа зарлаж, энэ бvслэлтийг нэвтрэхийг оролдсон ямар ч онгоцыг довтлохоо анхааруулжээ. Германы анхааруулга єршєєлгvй бодит болохыг харуулан хожмын єдрvvдэд U­онгоцууд Нэгдсэн Вант улсыг чиглэсэн vлэмж их бараа, эд зvйлийг устгасан байна. 1915 оны 5 сарын 7­ны єдєр британийн иргэний хєлєг онгоц Лузитаниаг Ирландын эргийн орчим нэгэн U­онгоц анхааруулга єгєлгvйгээр торпедо буудаж живvvлжээ. 1198 зорчигч амь vрэгдсэний дотор 128 Америкын иргэн байв. Лузитаниаг живvvлсний дараа АНУ­ын ерєнхийлєгч Вуудроу Уилсон усан доорх хил хязгааргvй байлдааны хэлбэрээ болихыг Германаас шаарджээ. 9 сард Герман саармаг болон иргэний онгоцуудыг довтлохгvй гэж зєвшєєрсєн байна.  Дэлхийн нэгдvгээр дайнаас ємнє хоорондоо  єрсєлдєн хийж бvтээсэн Нэгдсэн Вант улс  болон Германы байлдааны хєлєг онгоцууд  бvхий л дайны турш голдуу єєрийн нутгийн  усандаа хєвцгєєж байв. Тэнгисийн хоёр хvчин  мєргєлдєн тулалдсан ганц том байлдаан нь  Данийн эрэг орчим 1916 оны 5 сарын 31­нээс 6    сарын 1­ний хооронд болсон Жатландын  тулалдаан юм. 150 хєлєг онгоц бvхий брит  флотыг адмирал Sir John Jellicoe командалжээ.  99 байлдааны онгоцтой германы флот адмирал  Reinhard Scheer­ийн командлал дор тулалдаанд  оржээ. Хэдийгээр Нэгдсэн Вант улс vлэмж  давуу хvчтэй байсан боловч Желлико ихэд  болгоомжтой байв.Хэрэв Нэгдсэн Вант улсын флот цохигдвол Герман далай дээрх хяналтыг гартаа авах бєгєєд ингэснээр бvх дайныг ганцхан єдрийн дотор алдчих вий гэж тэр эмээж байлаа. Тулалдааны дараа хоёр тал хоёулаа єєрсдийгээ ялсанд тооцсон бєгєєд Нэгдсэн Вант улс Германаас илvv олон онгоцоо алдсан боловч усан дээрх ноёрхлоо хадгалж vлдэж чаджээ. Агаарын дайн. Дэлхийн нэгдvгээр дайны туршид Холбоотнууд, Тєв хvчин аль аль нь агаарын 
  • 41. хєдєлгєєний хєгжлийг vлэмж урагшлуулжээ. Нэг нь нєгєєгєєсєє илvv сайн онгоц хийх гэж уралдаж, єрсєлдєж байв. Нисэх онгоцууд дайсны хєдєлгєєн, байршлыг ажиглахад голдуу хэрэглэгдэж байсан бєгєєд нисгэгчид дайсны онгоцыг сєнєєх буутай байлаа, харин буудсан сум онгоцны сэнсэнд цохигдон нисгэгчийг єєрийг нь онох аюултай байдаг байв. Германы талд ажиллаж байсан голланд дезаинер Антони Фоккер 1915 онд эргэлдэж байгаа онгоцны сэнсний дундуур тохируулан бууддаг хvнд автомат буу бvтээжээ. Шинэ бvтээл агаарын тулалдаанд улам их эвдрэл сvйрэл авчирч, дайсагнагч онгоцууд хоорондоо бvр улангасан, зууралдан vзэлцэх болжээ. Агаарын бємбєгдєлт дэлхийн нэгдvгээр дайны туршид эхний vеийнхээсээ єєрчлєгдсєнгvй. 1915 оноос Герман Лондон болон бусад британийн хотуудыг зеппелин хэмээх агаарын хєлєг онгоцуудаараа бємбєгдєж эхэлжээ. Гэсэн ч бємбєгдєлт дайны явцад тєдий л нєлєєлєєгvй аж. Тєгсгєлийн шатХолбоотнуудын бvтэлгvйтлvvд. 1917 оны турш Франц болон брит цэргийн удирдагчид амжилттай сєрєг довтлолтоор дайныг ялж болно гэж итгэсээр байлаа. Харин германы удидагчид Єрнєд фронт дахь vхлvvт тvгжээтэй нэгэнт эвлэрээд єєрсдийнхээ хамгаалалтыг сайжруулж байв. 1917 оны 3 сард германы цэрэг умард Франц дахь маш хvчирхэг шинэ байлдааны зурвас руу ухарчээ. Энэ газрыг германууд Зиегфриедийн зурвас гэж, харин Холбоотнууд Хинденбургийн зурвас гэж нэрлэж байв. Зиегфриедийн зурвас Єрнєд фронтыг нэлээд богиносгосон бєгєєд германы их бууны анги болон хvнд автомат буунуудыг хамгийн ашигтай байрлалд оруулсан байна. Энэ зурвас тогтосноор француудын тєлєвлєсєн сєрєг давшилт амжилтгvй болсон аж. 1916 оны 12 сард генерал Robert Nivelle францын армийн ерєнхий командлагч болж Жоффрегийн орыг эзлэв. Нивелле Аисне голын ойролцоо гол сєрєг довтолгоон хийх тєлєвлєгєє боловсруулан, энэ дайралтаараа германы шугамыг хоёр хоногийн дотор зад цохино гэж тооцоолжээ. Тvvний урам зоригтой, итгэл тєгс байдал францын цэргvvдэд зориг, эрч хvч єглєє. Германууд Зиегфриедийн зурвас руу ухарсан нь ч Нивелле генералын бат итгэлийг мохоосонгvй. 1917 оны 4 сард Нивеллен сєрєг дайралт эхэлсний дараахан канадын цэрэг Вими тагт хэмээх уулыг бvслэн авчээ. Умард Франц дахь энэ єндєрлєгт бvгсэн германуудыг хєєн гаргах гэсэн ємнєх бvтэлгvй оролдлогуудад олон Холбоотны цэрэг амиа алдсан байв. Нивеллен сєрєг довтолгоон 1917 оны 4 сарын 16­нд эхэлжээ. Мєн єдрийн орой гэхэд дайралт бvтэлгvйтсэн нь ойлгомжтой болсон аж. Гэсэн ч байлдаан 5 сард ч vргэлжиллээ. Харин Нивеллен сєрєг довтолгоон нуран унаснаас болж франц цэргvvдийн дунд эсэргvvцэл, бослого дэгдэв. Єрнєд фронт дахь утга учиргvй цусан далай, аймшгийн нєхцєл байдлаас цэргvvд нэгэнт залхаж гvйцээд байжээ. Тэд єєрсдийн удирдагчиддаа итгэл алдарч, бараг гурван жилийн турш баатарлаг тулалдсан дайчид байлдааны талбарт гарахаас татгалзах болов. 1917 оны 5 сард Вердуны баатар Петаин Нивелле генералын албыг авлаа. Петаин цэргvvдийн амьдрах нєхцлийг сайжруулж, эмх цэгц буцааж тогтоов, тэгээд дахин дайрахад бэлэн болох хvртлээ Франц хамгаалалтанд байх болно гэж амлажээ. Тэр болтол Єрнєд фронтод хийж болох ямар нэгэн сєрєг довтолгоон Нэгдсэн Вант улсын хариуцах ажил болов. Ипрес орчим хийх Брит сєрєг довтолгоон ялалтанд хvргэнэ гэж генерал Хаиг итгэл дvvрэн байлаа. Ипресын гуравдугаар тулалдаан буюу Пасшендеилийн тулалдаан 1917 оны 7 сарын 31­нд эхэлжээ. Францын багавтар хvчтэй хамтарсан брит цэргvvд гурван сар гаруй хугацааны турш vлэмж хэцvv байдалд германуудтай нухалдан тулалдав. Явган цэргийн давшилтын ємнєх Холбоотнуудын хvнд бємбєгдєлт Ипресын эргэн тойрны суваг шуудууны сvлжээг эвдэж, хожим нь дараалан орсон бороо усанд нэвчсэн газрыг нуур намаг болгож хувиргажээ. Тэдгээр намаг 
  • 42. шалбаагт мянга мянган брит цэрэг живж сvйдсэн аж. Эцэст нь 11 сарын 10­нд аймшигт тулалдааныг цас, мєс л зогсоож чаджээ. 11 сарын сvvлээр Нэгдсэн Вант улс Зиегфриедийн зурвасыг нэвтлэхээр танкууд ашиглав. Гэвч Ипресын дэргэдэх бvтэлгvйтэл Нэгдсэн Вант улсын цэргийн хvчийг тамирдуулж, олсон амжилтаа ашиглан урагшлах боломжгvй болсон байжээ. Ийнхvv 1917 оны vес эхлээд Франц, дараа нь Нэгдсэн Вант улс тэдний ялах найдлага хомсдож буйг анзаарчээ. Австри­Унгар намар нь Капореттогийн тулалдаанд италичуудыг цохиж єєрсдийн нутгаас гаргасан байв. Мєн Орос улсад гарсан хувьсгал Холбоотнуудын байдлыг бvр ч найдваргvй болгожээ. Оросын хувьсгал. Оросын ард тvмэн дэлхийн нэгдvгээр дайны vед маш их зvдэрч, зовж байв. 1917 он гэхэд тэдний олонх vлэмж хэмжээний гарз хохирол болон хоол хvнс, тvлш шатахууны хатуу гачаалыг тэсвэрлэж чадахгvй болжээ. Улс орны хvндрэл, бэрхшээлийн тєлєє тэд хаан II.Николай ба тvvний зєвлєгчдийг буруутгаж байв. 1917 оны эхээр Петроградад (єнєєгийн Ст. Петерсбург) гарсан бослого Николай хааныг ширээнээс нь унагааж, тэгээд шинэ гарсан засгийн газар дайныг vргэлжлvvлжээ. Оросын дайтах хvчин чадлыг улам муутгахын тулд германууд тэр vед Швейцарт амьдарч байсан оросын хувьсгалч В.И.Ленинд туслан 1917 оны 4 сард эх оронд нь нэвтрvvлжээ. Долоон сарын дараа Ленин Оросын засгийг гартаа авах бослого амжилттай удирдсан билээ. Засгийн эрхэнд гармагц Ленин тэр дороо Германтай энх тайвны хэлэлцээр, яриа эхэллээ, ийнхvv дэлхийн нэгдvгээр дайн Дорнод фронтод тєгсгєл болов. 1918 оны 3 сарын 3­нд гарын vсэг зурсан Оросын Брест­Литовскын энх тайвны гэрээгээр Герман Оросод хатуу нєхцлvvд тавьсан аж. Брест­Литовскын гэрээ асар их хэмжээний газар нутгаас татгалзахыг Оросод тулгасан бєгєєд vvнд Финланд, Польш, Украин, Бессарабиа болон Балтийн орнууд (Эстони, Ливони (одоогийн Латви), Литви) орж байв. Дорнод фронтод байлдаан зогссон тул Герман тэндэх цэргээ Єрнєд фронт руу шилжvvлэх боломжтой болжээ. Герман ялахад саад болж болох цорын ганц зvйл бол АНУ дайнд орох явдал гэж харагдаж байлаа. Америкийн Нэгдсэн Улс дайнд орсон нь. Дэлхийн нэгдvгээр дайны эхэн vед ерєнхийлєгч Уилсон Нэгдсэн Улс тєвийг сахих тухай мэдэгдэж байв. Дийлэнх америкчууд Европын дайн Нэгдсэн Улсад хамаагvй байгааг эсэргvvцэж байжээ. Харин Лузитаниаг живvvлсэн болон жирийн иргэдийн эсрэг Германы бусад vйлдлvvд Холбоотнуудын талд нэгдэх Америкийн сонирхлыг нэмэгдvvлж эхлэв. 1917 оны эхэн vеэр АНУ­ын Засгийн газар дайнд орохоор шийдэхэд хvргэсэн хэдэн явдал болжээ. 2 сарын vед Герман усан доорх хязгаарлалтгvй байлдааны хэлбэртээ эргэж оров. Хэдийгээр ингэснээрээ Нэгдсэн Улсыг дайнд оруулж мэднэ гэж таамаглаж байсан боловч Германы цэргийн удирдагчид Британийн хангамжийг тасласнаар дайныг ялж чадахдаа л чадна гэж итгэж байлаа. U­онгоцууд нь Нэгдсэн Улс дайнд бvрэн бэлтгэж амжихаас хамаагvй ємнє, хэдхэн сарын дотор Нэгдсэн Вант улсыг бууж єгєхєд хvргэх болно гэж тэд тооцоолж байсан хэрэг. Германы гадаад хэргийн сайд Аrthur Zimmermann­ы Мексик дэх Германы элчин сайдад явуулсан цахилгааныг бритууд замаас нь барьж, кодлосон нь Нэгдсэн Улс ба Германы харилцааг vлэмж хурцатгажээ. “Циммерманы ноот“ гэж алдаршсан тэрхvv цахилгаанд Мексикийг АНУ­ын эсрэг дайнд тvлхэх гэсэн Германы санаархал тодорхой байв. Бритууд уг мэдээг Уилсонд єгч, 3 сарын эхээр тэр “ноот“ Нэгдсэн Улс даяар хэвлэгдсэн аж. Дараахан нь U­онгоцууд АНУ­ын тээврийн хэдэн онгоцыг далайн ёроол руу илгээсэн нь америкуудын хилэнг улам нэмжээ. 4 дvгээр сарын 2­нд Уилсон дайнд орох шийдвэрээ уншив, “ардчиллын тєлєє дэлхий баталгаатай болсон байх ёстой“ гэж тэр хэлжээ. 4 дvгээр сарын 6­нд Конгресс Германд дайн зарлалаа. Америкийн Нэгдсэн Улс дайныг дуусгахад vлэмж нэмэр болж чадна гэдэгт харин цєєхєн хvн итгэж байсан аж. 
  • 43. Цэрэгжvvлэлт. Нэгдсэн Улс дэлхийн нэгдvгээр дайнд байлдах бэлтгэлгvйгээр оржээ. Дайны эсрэг хvчтэй сэтгэлзvй дайнд сайтар бэлтгэхэд саад болж байв. Дайн зарласны дараа Засгийн газар дайнд амжилттай оролцоход хэрэгтэй урам зориг, эрч хvч хvмvvсийн дунд хєгжєєхєд гол анхаарлаа тавьжээ. Засгийн газраас явуулсан сурталчилгаа, ухуулга энэ дайн бол эрх чєлєє болоод ардчиллын тєлєє тэмцэл юм гэдгийг сайтар харуулж, ойлгуулав. Ингээд дайныг эсэргvvцсээр л байгаа хvмvvс яваандаа тэднийг тойрон буй тун найрсаг бус царайнууд хормоос хоромд єсєн нэмэгдэж байгааг анзаарах болжээ. Тэр ч байтугай, дайны амжилттай vйл явцад гай болж магадгvй юм хэлснийхээ тєлєє дайны цагийн хуулиар шvvхийн ємнє очиж, ямар буруу бодолтой явснаа мэдэж авах явдал ч гарч байлаа. Нэгдсэн Улсын дэлхийн нэгдvгээр дайнд нэмэрлэсэн хамгийн гол хvч нь хvний хvч байв. Дайнд орж байхад 128000 хvнтэй энгийн армитай байлаа. Удалгvй цэрэг татлага эхэлж 21­ээс 30 насны бvх эрчvvд цэргийн албанд бvртгvvлэх vvрэгтэй болов. 1918 онд насны хязгаар 18­аас 45 болж тэлжээ. Яг хэн дайнд мордохыг сугалаагаар шийдэж байлаа. Олон эр сайн дураараа явцгааж байсан бєгєєд мєн олон эмэгтэй сувилагчаар болон бичиг цаасны ажилд бvртгvvлж байв. Дайн дуусах vед Нэгдсэн Улсын арми бараг 5 сая эрэгтэй, эмэгтэйг эгнээндээ нэгтгэсэн байжээ. Тэднээс 2 сая 750000 нь цэрэгт татагджээ. Холбоотнуудад цэргvvд тун яаралтай хэрэгтэй байсан тул тэднээс цєєхєн нь л хангалттай бэлтгэл хийж амжсан байв. Нэгдсэн Улсуудын тусламж Єрнєд фронтод ирэхээс ємнє Холбоотнууд Атлантын далай дахь U­онгоцнуудын аюулыг шийдсэн байх ёстой болжээ. 1917 оны 5 сард Нэгдсэн Вант улс цуваануудын систем хэрэглэж эхэлсэн бєгєєд энэ системийг байлдааны онгоцуудаар хамгаалуулсан тээврийн хєлгvvдийн том бvлгvvд vvсгэж байлаа. U­онгоцууд байлдааны хєлгvvдтэй амжилттай тулалдаж чадсангvй, ийн Холбоотнуудын усан тээврийн алдагдал огцом багасч ирэв. Америкийн цэрэг Европт. Нэгдсэн Улсуудын армиас Европ руу илгээсэн цэргvvд American Expeditionary Forces (AEF)­ыг бvрдvvлсэн бєгєєд командлагч нь болох генерал John J. Pershing 1917 оны 6 сарын дундуур Францад иржээ. Цэргvvдийн эхний хэсэг мєн сарын сvvлээр газардацгаав. Америкийн цэргийн албадад хандан Першинг 3 сая америк цэрэг хэрэгтэй байгааг, мєн тэдний гуравны нэгийг дараа жилийн дотор ирvvлэх шаардлагатайг дуулгажээ. 650000 цэрэг л илгээхээр тєлєвлєж байсан цэргийн албадынхан vvнд ихэд цочирдоцгоосон боловч сvvлд нь Европт цэргийн vvрэг гvйцэтгэсэн америк хvмvvсийн тоо 2 сая орчим болсон байна.. 1917 оны намрын vес Нэгдсэн Вант улс, Франц болон Итали цєм АНУ­ын хvн хvчийг туйлын яаралтай хvсч байлаа. Мєн оны 11 сард Холбоотнууд стДайны vр дагаваруудЭвдрэл сvйрэл, хохирол. Дэлхийн нэгдvгээр дайн хэмжиж баршгvй эвдрэл сvйрэл авчирчээ. Дайнд ойролцоогоор 10 сая цэрэг амь vрэгдсэн нь vvнээс ємнєх 100 жилийн хугацаанд болсон бvх дайн байлдаануудад амь эрсэдсэн нийт цэргvvдийн тооноос хол давж байлаа. Барагцаагаар 21 сая хvн шархаджээ. Хохирогчдын тоо vлэмж их байсан нь нэг талаас шинэ зэвсгvvдийн, ялангуяа хvнд автомат бууны сvйтгэх чадалтай холбоотой. Байлдааны єєрчлєгдсєн нєхцєл байдлуудад зохицож, тааруулж чадаагvй цэргийн удирдагчид цэргvvд нь vй олноороо хядуулахад ихэд нэмэр болцгоосон байна. Давшилтанд орох vед тэд жадаар зэвсэглэсэн цэргvvдийг автомат бууны галыг сєрєн довтлох тушаал єгч байлаа. Гагцхvv дайны сvvлийн жилд л генералууд танк болон шинэ тактик амжилттай хэрэглэх болжээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайны vед Герман, Орос бусад улсуудаас хамгийн их хохирол хvлээж тус бvр 1 сая 750000 хvнээ дайны талбарт алджээ. Цэргийн алба хаагч нийт хvмvvсийн тоонд амь vрэгдэгсдийн эзлэх хувь Францын хувьд хамгийн єндєр байв, нийт цэргийн 16 хувь буюу 1 сая 330000 орчим франц цэрэг дайны галд vрэгдсэн байлаа. Євчин, єлсгєлєн болон дайнтай 
  • 44. холбоотой бусад шалтгаанаар хичнээн энгийн иргэд амиа алдсаныг хэн ч мэдэхгvй. Зарим тvvхчдийн vзэж байгаагаар дайнд vрэгдсэн цэргvvдийн тоотой ижил тооны энгийн иргэд дайны золиос болсон ажээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайны эд материалын эвдрэл хохирлыг Франц болон Бельги хамгийн их амсчээ. Цэрэг армиудын дайрч єнгєрсєн фирм, тосгод нурам балгасын дунд vлдэж, байлдааны талбар болгон ухаж онгичсон суурин газрууд бvр долоон дор мєхєл сvйрэлд автсан байлаа. Yйлдвэрvvд, зам гvvрvvд, тємєр замууд цєм дайны шуурганд нурж эвдэрчээ. Их бууны сумнууд, окоп шуудуунууд, элдэв химийн бодисууд Єрнєд фронт дахь газар нутгийг сэглэж сvйтгэжээ. Эдийн засгийн vр дагаварууд. Дэлхийн нэгдvгээр дайн энэ дайнд оролцсон орнуудад нийт 337 миллиард долларын vнэтэй байв. 1918 оны vес дайны нэг цаг болгон ойролцоогоор 10 сая долларын зардалтай байлаа. Дайны зардлыг тєлєхийн тулд улс орнууд орлогын болон бусад татварыг нэмж байв. Гэхдээ дайны зардалд зориулсан мєнгєний ихэнх хэсгийг зээлээр олж байсан бєгєєд энэ нь яван явсаар агуу хэмжээний єр хуримтлагдахад хvргэжээ. Засгийн газрууд дайны бонд иргэддээ зарах замаар тэднээс зээл цуглуулж байлаа. Холбоотнууд мєн АНУ­аас vлэмж хэмжээний зээл авчээ. Yvний зэрэгцээ ихэнх засгийн газрууд хэрэгцээгээ хангахын тулд нэмэлт мєнгє хэвлэж гаргасаар байв. Харин, их хэмжээний мєнгєний нийлvvлэлт хожим нь дайны дараа хатуу ширvvн инфляци авчирсан билээ. Дайны єрийн хэцvv асуудал дайн дуусмагц зайлшгvй гарч ирлээ. Холбоотнууд Тєв хvчнийнхнээс, ялангуяа Германаас дайны хохирлын тєлєє тєлбєр буюу репараци шаардаж єєрсдийн єр ширийг багасгахыг чармайж байв. Репараци ялсан улсуудын санхvvгийн асуудлыг шийдэхэд тєдий л нэмэр болоогvй атлаа ялагдсан улсуудын эдийн засагт тун ч хvндээр тусч байлаа. Дэлхийн нэгдvгээр дайн эдийн засагт хvчтэй єєрчлєлт авчирчээ. Ажилчид нь цэргийн албанд явсан тул зарим бизнес хаагдаж, олон vйлдвэр, фирм байлдааны эд, хэрэгсэл хийхээр єєрчлєгдєж байв. Yйлдвэрлэлийг дайны явцыг наашлуулахад чиглvvлэхийн тулд засгийн газрууд урьд хождоос хvчтэйгээр эдийн засгийг хянах болжээ. Дайны дараа ихэнх хvмvvс хувийн vйлдвэрлэлдээ эргэж орохыг эрмэлзэж байсан боловч олон хvн эдийн засгийн асуудлуудыг засгийн газар шийдсэн хэвээрээ байхыг илvvд vзэж байлаа. Европын улс орнууд хамаг хєрєнгє хvчээ дайнд зориулаад, дайн дуусахад цєм туйлдаж ядарцгаасан байв. Франц л гэхэд жишээ нь ажиллах хvчнийхээ аравны нэгийг алджээ. Европын ихэнх оронд дайнаас ирсэн олон цэрэг ажил олох боломжгvй болсон байлаа. Yvний хажуугаар байлдааны зэвсэг, бараа vйлдвэрлэж байх зуураа Европ экспорт хийх ихэнх зах зээлээ алдсан байв. АНУ­ын болон дайнд бага роль гvйцэтгэсэн бусад орнуудын эдийн засгийн чадал дайн дуусахад урьд ємнєхєєс vнэлэхvйц нэмэгдсэн байлаа. Улс тєрийн vр дагаварууд. Дэлхийн нэгдvгээр дайн хэд хэдэн засаглалыг орвингоор нь эргvvлжээ. Нэгдсэн Вант улсын болон Францын ардчилсан засаглалууд дайны стрессээр дvvрэн байв. Дєрвєн хаант засаг харин бvрмєcєн эцэс болжээ. Хамгийн эхэнд унасан хаант засаг бол Оросын царь II. Николайнх байв. Тvvнээс нэг жилийн дараа 1918 онд Германы каисер II. Вилгелм, Австри­Унгарын эзэн хаан Чарльз нар хаан ширээгээ орхицгоожээ. Харин Оттоманы султан VI. Мухаммадын уналт 1922 онд ирсэн аж. Эзэнт гvрнvvд задран бутарцгаасан нь дэлхийн нэгдvгээр дайны дараах жилvvдэд шинэ улс орнууд тусгаар тогтнолоо тунхаглан, туурга тусгаарлахад хvргэжээ. Дайны ємнєх Австри­Унгарын нутаг дээр тусгаар тогтносон Австри, Унгар, Чехословакын бvгд найрандах улсууд бий болж, Итали, Польш, Румын ба Югослав Австри­Унгарт харъяалагдаж байсан газраас хувь хvртэцгээсэн аж. Орос, Герман ч дайны ємнєх нутгаасаа Польшид єгчээ. Финланд болон Балтийн орнууд ­ Эстони, Латви, Литви Оросоос салж тусгаар тогтоноцгоов. Оттоман гvрний дийлэнх араб нутаг одоо Франц, Нэгдсэн Вант улсын хараа хяналтанд шилжжээ. Оттоманы vлдсэн хэсэг 
  • 45. нь Турк гэж нэрлэгдэх болов. Европын газрын зургийг дахин бvтээхдээ Европын эрх мэдэлтнvvд vндэстнvvдийн бvлэглэлийг баримталж, энэ нь харин национализм цааш хvчирхэгжихэд ташуур єгсєн хэрэг болжээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайн Орост засгийн эрх авах бололцоо коммунистуудад авчирсан байна. Зарим хvмvvс Европын бусад газар ч коммунист хувьсгал гарна гэж таамаглаж байв, гэвч, хэдийгээр коммунист хєдєлгєєн дайны дараа хvчээ авсан боловч коммунист засаглалууд тогтож, дийлсэнгvй. Нийгэм дэх vр дагаварууд. Дэлхийн нэгдvгээр дайн нийгэмд асар их єєрчлєлт авчирчээ. Бvх орнуудаас Франц улс хамгийн их залуу эрчvvдээ дайнд алдсан байв. Тєрєлтийн хувь багассанаас болж 1920­иод оны vес Францын хvн ам цєєрсєєр байлаа. Сая сая хvмvvс орон гэргvй болж, ийш тийш дvрвэн зайлжээ. Засаглал болон хил хязгаар єєрчлєгдсєнєєс болж, ялангуяа тєв ба зvvн Европт олон мянган хvн цагаачлагчид, дvрвэгчид олж хувирсан байна. Дэлхийн нэгдvгээр дайны дараа олон хvн урьд ємнєх амьдралын хэв маягтаа эргэж орсонгvй. Тариачид хєдєє фермдээ буцалгvй хотуудад сууршиж, хот суурин газрууд хvрээгээ эрчимтэй тэлж байв. Эрчvvд дайнд мордсоны дараа контор, vйлдвэрvvдэд эмэгтэйчvvд тэдний орыг авцгаасан бєгєєд хожим нь тэд ингэж олсон шинэ боломж, эрх чєлєєгєє алдах тун дургvй байлаа. Олон оронд дайны дараа эмэгтэйчvvдэд сонгуулийн эрх олгосон байна. Дэлхийн нэгдvгээр дайны vр дvн болж нийгмийн анги давхаргуудын ялгаа багасч, бvдгэрч эхэлжээ. Нийгэм урьд ємнєхєєс илvv ардчилсан шинжтэй болов. Уламжлал ёсоор засгийн эрх барьж ирсэн нийгмийн дээд ангийнхан дэлхийг гамшигт дайнд жолоодон оруулсан хэргийнхээ дараа эрх хvч, онцгой давуу байдлаасаа алдсан байлаа. Аль ч ангиас гаралтай байсан ялгаагvй бvх эрчvvд дайны фронтын шуудуу, нуувчинд адилхан аюул, аймшиг, зовлон амсчээ. Єєрийнхєє орны тєлєє цусаа урсгаж, зовж зvдэрсэн хvмvvс эх орноо цааш хэрхэн авч явах тухай хэлэх vгтэй, vгээ хэлэх эрхтэй байлаа. Эцэст нь, дэлхийн нэгдvгээр дайн хvмvvсийн сэтгэл санаа, итгэл vнэмшилд єєрчлєлт оруулжээ. Европын дунд болон дээд ангийнхны дайны ємнє мэдэрч, итгэж байсан єєдрєг vзэл, итгэл vнэмшил vгvй болжээ. Олон хvн урт хугацааны туршид бат оршиж ирсэн vзэл санаануудад эргэлзэх болов. Жишээлбэл, европын соёлыг дэлхий нийтэд тулгах эрх тэдэнд бий гэдэгт дайны ємнє цєєхєн европ эргэлзэж байлаа. Гэтэл европынхны єдєєж vргэлжлvvлсэн дайны эвдрэл сvйтгэл, цусан далай зэрэг нь европын цивилизаци бол дээдийн дээд гэх итгэлийг мохоож, сульдуулжээ. ратегээ боловсруулахаар Дайны Дээд Зєвлєл байгуулав. АНУ­ын цэрэг Єрнєд фронтод хvрэлцэн ирэх хvртэл тэд хамгаалах стратеги барихаар тохирчээ. Холбоотнууд америкчуудыг тэдний цэргийг нєхєх хvчин мэт байж, хэрэгтэй газар нь дvvргэж цоолдохыг хvсч байсан боловч Першинг AEF бие даасан нэгж болж байлдаанд орвол илvv vр нєлєєтэй байна гэсэн байр суурьтай байлаа. Европын болон тэдний америк холбоотнуудын дунд маргаан єрнєж, Першинг ч єєрийн бодол дээрээ баттай зогсож байв, гэхдээ явцын дунд тэрбээр Франц ба Нэгдсэн Вант улсад цэргээсээ тvр шилжvvлэн єгч байсан аж. Сvvлчийн тулалдаанууд. Дорнод фронтод дайнаа зогсоосон нь Германы ялах горьдлогыг ихэд дэврээв. Єрнєд фронт дахь герман цэрэг, хvчний тоо, хэмжээ 1918 оны эхээр Холбоотнуудынхыг нэгэнт давж гарсан байлаа. Хавар нь германууд гурван удаа дайралт хийжээ. Yлэмж тооны америк цэрэг фронтод ирж амжихаас ємнє Холбоотнуудыг хэмх цохино гэж Людендорф тооцож байжээ, тvvний итгэж байснаар хурд ба гэнэтийн vйлдэл амжилтанд хvргэх байлаа. Германууд эхний довтолгооноо 1918 оны 3 сарын 21­нд, Сомме голын хєндий дэх нэгэн хот Ст.Куентины орчим эхэлжээ. 3 сарын 26 гэхэд брит цэрэг ойролцоогоор 50 км ухарсан байлаа. Мєн сарын сvvлээр германууд "Big Berthas" нэрээр алдаршсан их буугаар Парижийг бємбєгдєж гарчээ. Агуу хvчтэй буунуудын сумнууд 120 км хvртэл газарт тусч байв. Ст.Куентины гамшгийн 
  • 46. дараа Холбоотнуудын удирдагчид нэгдэн хамгаалах тєлєвлєгєє боловсруулахаар цуглажээ. 4 дvгээр сард Францын генерал Ferdinand Foch­ыг Єрнєд Фронт дахь Холбоотнуудын зэвсэгт хvчний ерєнхий командлагчаар сонгоцгоосон байна. Германуудын хоёрдугаар довтлолт 4 сарын 9­нд Бельгийн Лис голын дагуу эхэлжээ. Брит цэргvvд тун ч мєчєє єгєлгvй ан мана vзэлцсээр 4 сарын 30 гэхэд Людендорф довтолгооноо зогсооход хvрсэн аж. Аль аль довтолгооны vеэр Холбоотнууд хvнд хохирол амссан боловч германы хvлээсэн хохирол дэндvv аймшигтай байлаа. 5 сарын 27­ны єдєр Аисне голын ойролцоо германууд гуравдахь удаагаа довтолжээ. 5 сарын 30 гэхэд германы цэрэг Марне голд хvрэв. Тэдний давшилтийг Шатъюv­Тиерри хотын дэргэд, Парижаас зvvн хойно 80 хvрэхгvй км зайд франц, америкийн хамтарсан хvч зогсоож чаджээ. Дараа нь 6 дугаар сарын vес АНУ­ын цэрэг германуудыг Марне орчмын ойт нутаг Беллъюv модноос хєєн гаргав. 7 сарын 15­нд германы цэрэг Марне голыг гаталцгаажээ. Ерєнхий командлагч Фош Соиссонс хотын орчим 7 сарын 18­нд сєрєг довтолгоон хийх тушаал гаргалаа. Марнен хоёрдугаар тулалдаан 1918 оны 7 сарын 15­наас 8 сарын 6­ны хооронд vргэлжилжээ. Энэ тулалдаан дэлхийн нэгдvгээр дайнд эргэлт авчирсан бєгєєд тулалдаанд ялсан Холбоотнууд тасралтгvй давшилтанд оров. 8 сарын 8­ны єдєр Нэгдсэн Вант улс, Франц Амиензын дэргэд германуудыг довтоллоо. 9 сарын эх гэхэд Герман хавраас хойш эзэлсэн бvх газраа эргvvлэн алдсан байв. 9 сарын дундуур Першингээр удирдуулсан АНУ­ын цэрэг Ст.Мишиелийн дэргэд хєнгєхєн ялалт байгуулжээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайны сvvлчийн довтлолт 1918 оны 9 сарын 26­нд эхэлжээ. Аргонне ой ба Меузе голын дунд болсон ширvvн байлдаанд барагцаагаар 900000 америк цэрэг оролцсон аж. Герман улсад Холбоотнуудын хvчийг даван гарах тэнхээ нэгэнт vгvй болсныг Людендорф ойлголоо. Байлдаан дуусгавар болсон нь. 1918 оны намар бvх фронтод Холбоотнууд ялалт байгуулав. 9 дvгээр сарын 29­нд Болгар бууж єглєє. Генерал Эдмунд Алленбаи­аар командлуулсан брит цэрэг Оттоман армийг Палестин болон Сирид цохиж ялжээ. 10 дугаар сарын 30­нд Оттоман эзэнт гvрэн гал зогсоох хэлэлцээрт гарын vсэг зурав. Итали, Австри­Унгарын хооронд болсон сvvлчийн том тулалдаан 10 сарын сvvлээр Италид эхэлсэн байна. Франц болон Нэгдсэн Вант улсаас тусламж авсан Итали Витторио Венето хотын орчим Австри­Унгарыг цохиж, 11 дvгээр сарын 3­нд Австри­Унгар зэвсгээ тавьжээ. Дайн 10 дугаар сарын турш vргэлжилж байх vед Герман сvйрлийн ирмэг дээр дэнжигнэж байлаа. Нэгдсэн Вант улсын усан замын хаалт, бvслэлтvvд германы ард олныг єлсгєлєнд хvргэж, єргєжин тэлсэн дутагдал гачигдал эсэргvvцэл бослогод хєтєлж, энх тайвны тєлєє шаардлага улам хvчтэй тавигдах болжээ. 11 сарын 9­ний єдєр Вилгелм эзэн хаан хааны титмээ орхин Голланд руу зайлав. Умард Францын Компиег ойд нэгэн галт тэрэг дотор Фошоор толгойлуулсан Холбоотнуудын элч нар германы тєлєєлєгчидтэй уулзжээ. 1918 оны 11 дvгээр сарын 11­ний єдрийн єглєє Холбоотнуудын шаардлага бvхий гал зогсоох гэрээг Герман хvлээн зєвшєєрлєє. Герман дайны турш эзэлсэн бvх нутаг дэвсгэрээс гарахыг, vлэмж тооны зэвсэг, хєлєг онгоцууд болон байлдааны бусад   материалуудыг хураалгахыг, мєн Рине голын дагуу германы нутгыг Холбоотнууд эзлэн авахыг зєвшєєрчээ. Yдээс ємнє 11 цагт Фош Єрнєд фронтод байлдаан зогсоох тушаал єглєє, ийн дэлхийн нэгдvгээр дайн дуусав.
  • 47. Энхийг зохицуулсан ньАрван дєрвєн зvйл. Дэлхийн нэгдvгээр дайн дуусахаас 10 сарын ємнє, 1918 оны нэгдvгээр сард АНУ­ын ерєнхийлєгч В.Уилсон дайны зорилгуудыг агуулсан Арван дєрвєн зvйл тєсєл хийжээ. Энэ Арван дєрвєн зvйлээр тvvний “ялагчгvй энх тайван“ хэмээн тодорхойлсон энхийг байгуулж чадна гэж тэрбээр найдаж байлаа. 1918 оны 11 сард Герман дайны гал зогсоохыг зєвшєєрєв. Энхийн зохицуулалт Арван дєрвєн зvйл дээр vндэслэнэ гэж Герман бодож байсан аж. Уилсоны Арван дєрвєн зvйлийн найм нь улс тєр, газар нутгийн тусгай зохицуулалтуудыг агуулсан байлаа. Бусад зvйлvvд ирээдvйн дайныг урьдчилан саатуулах зорилготой ерєнхий зарчмуудын цогц байсан бєгєєд Арван дєрвийн сvvлийн зvйлд энхийг батлан сахиулах олон улсын байгууллага (хожим нь Yндэстнvvдийн лиги гэж нэрлэгдэх болсон) байгуулах тухай заасан байв. Дэлхийн хоёрдугаар дайн,[1] нь хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн аймшигт дайн байсан билээ[2]. Энэхүү дайнд 61 улс орон, дэлхийн хүн амын 80% шахам оролцож, 110 сая гаруй хүн цэргийн албанд татагджээ. Нийт 70 сая хүн амь үрэгдсэний ихэнхи нь энгийн иргэд байсан байна[3]. Дайны нийт өртөг нь 1944 оны ханшаар триллион америк доллар болсон[4]    нь хүний     [5]түүхэн дэх хамгийн өндөр өртөгтэй дайн гэж тооцогддог байна[6].Огноо 1930 оны сүүлээс – 1945 оны 9 сарын 2 Байрлал Европ, Номхон далай, Зүүн өмнөд Ази, Ойрхи Дорнод, Газар дундын тэнгис, Африк Үр дагавар Холбоотнуудын ялалт. Нэгдсэн Үндэстний байгууллага байгуулагдсан. АНУ ба ЗСБНХУ хоёр гүрэн маш хүчирхэгжсэн. Холбоотнуудын колониудын тусгаар тогтнол. Европын улсууд АНУ, ЗСБНХУ­ын холбоотнууд болж хоёр хэсэгт хуваагдаж, Хүйтэн дайны эхлэл тавигдсан. Герман хоёр хэсэгт хуваагдсан.Дайны өмнөх байдалДэлхийн нэгдүгээр дайнд ялагдсан Германы эзэнт гүрэн Версалийн гэрээнд гарын үсэг зурсан байв[7]. Энэ гэрээгээр Герман нь нилээдгүй хэмжээний газар нутгаа алдаж, ихээхэн хэмжээний төлбөр төлсөн ба дээр нь хязгаарлагдмал армитай байх үүрэг хүлээсэн байна. 1917 онд Орост гарсан хувьсгалаар ЗХУ­ын бий болж, удалгүй Сталины удирдлагад оров. Италид, Венито Муссолини төрин эрхэнд гарсан ба "Шинэ Ромын эзэнт гүрнийг байгуулна" гэж тунхаглав[8]. Хятадад Гоминданы нам Хятадын Коммунист намтай нэгдэн тус улсад ноёрхож байсан жижиг цэргийн эрхтнүүдтэй байлдаж байсан боловч, удалгүй хоёр холбоотон хоорондоо дайтаж эхэлжээ. 1931 оноос Японы эзэнт гүрний милитаристууд иргэний дайнд нэрвэгдсэн Хятадад хяналтаа тогтоож эхлэв[9].  Парижийн энх тайвны конференц. 1919 оны 1  сард ялсан хvчнvvдийн тєлєєлєгчид энхийн  зохицуулалтыг батлахаар Париж хотноо цугларчээ.  Тэд 32 vндэстнийг тєлєєлж байлаа. Парижийн энх  тайвны конференцид зориулж хороонууд тусгай  тєслvvд боловсруулжээ. Харин шийдвэрvvдийг Их  дєрєв гэж нэрлэгдсэн засгийн газрын дєрвєн  тэргvvлэгч гаргасан байна, энэ дєрвєлд Уилсон,  Нэгдсэн Вант улсын ерєнхий сайд David Lloyd  George, Францын тэргvvн Georges Clemenceau  болон Италийн ерєнхий сайд Vittorio Orlando нар  оржээ.
  • 48. Парижийн конференц Арван дєрвєн зvйлийн гол  зарчмуудаас дийлэнхийг нь орхигдуулан vл  хэрэгсэв. Европын гол хvчнvvд Америкаас  хамаагvй илvv хохирол амссан болохоор энэ  хохиролоо тєлvvлж авахыг урьтал болгож байлаа. Ингээд Уилсон анхаарал, чармайлтаа Yндэстнvvдийн Лиги vvсгэн байгуулахад тєвлєрvvлжээ. Бусад олон зvйл дээр тэрбээр Франц, Нэгдсэн Вант улсад зам тавьж єгч байлаа.1919 оны тавдугаар сард энх тайвны коференц гэрээг баталж Германд єгчээ. Герман харин гэрээг шууд хvлээн зєвшєєрсєнгvй, гэвч Холбоотнууд довтолж орохоор сvрдvvлсэн тул аргагvй хvлээж авсан аж. 1919 оны 6 сарын 28­ны єдєр Парижийн ойролцоох Версаилийн (Versailles, "версаи", эсвэл "версаилц" гэж дуудна) ордонд Германы тєлєєлєгчид vлэмж эргэлзэнгvйгээр гэрээнд гарын vсэг зурцгаав. Таван жилийн ємнє яг энэ єдєр Аркдюк Франц Фердинанд хєнєєгдсєн билээ. Энхийг байгуулагчид Германтай хийсэн Версаилийн гэрээн дээрээ нэмж Тєвийн хvчний бусад орнуудтай тус тусад нь гэрээ хийжээ. Ст.­Гермаины гэрээнд Австрийн талтай 1919 оны 9 сард, Неуиллиийн гэрээнд Болгартай мєн оны 11 сард, Трианон     ы гэрээнд  Унгартай 1920 оны 6 сард, Севресийн гэрээнд Оттоман гvрэнтэй 1920 оны 8 дугаар сард гарын vсэг зурцгаажээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайныг албан ёсоор дуусгавар болгосон эдгээр гэрээнvvдийн заалтууд Тєвийн хvчнvvдийг газар нутаг, зэвсэг хvчний хувьд єм цєм жижиглэж дээр нь нєхєн тєлбєр хийхийг тулгасан байв. Герман онцгой хатуу шийтгvvлсэн аж, Версаилийн гэрээний нэг заалт дайн гарах болсны хариуцлагыг Германд тулгасан байлаа. Версаилийн гэрээний дагуу Герман эзэмшиж байсан газраасаа Белги, Чехословак, Дани, Франц болон Польшид єгч, далайн чанад дахь колониудаа алджээ. Германы Саарын хєндий дэх нvvрсний ордуудыг Франц 15 жил хянах эрхтэй болов. Холбоотнуудын цэрэг Рине (германаар: Rhein ["раин"])голын баруун эргийн дагуух нутгийг 15 жил эзлэх болжээ. Гэрээний бусад заалтууд Германы цэргийн хvчийг хязгаарлахад чиглэсэн бєгєєд цэргийн эд материал, хєлєг онгоц, мал сvрэг болон бусад зvйлсийг Холбоотнуудад шилжvvлэн єгєхийг шаардсан байлаа. 1921 он хvртэл нєхєн тєлбєрийн нийт дvн гараагvй л байв. Тоолж, тооцож дууссаны дараа Германы хийх ёстой нєхєн тєлбєр ойролцоогоор 33 тэрбум доллар хvрчээ. Ст.­Гермаины ба Трианон     ы гэрээ   Австри болон Унгарын газар нутгийг дайны ємнєхтэй нь харьцуулахад гуравны нэгд ч хvрэхгvй болтол багасгажээ. Гэрээнvvд Чехословак, Польш, хожим нь Югослав гэдэг нэртэй болсон хаант улсын тусгаар тогтнолыг хvлээн зєвшєєрчээ. Эдгээр шинэ улсууд Итали, Румыны нэгэн адил Австри­Унгарт харъяалагдаж байсан газар нутгаас авцгаасан аж. Севресын гэрээ Мезопотами (хожим Ирак гэгдэх болсон), Палестин болон Сириг Оттоман гvрнээс салгажээ. Болгар нутгаасаа Грек, Румынд алджээ. Германы холбоотон улсууд ч єєр єєрсдийн цэргийн хvчээ багасгаж, нєхєн тєлбєр хийх vvрэг хvлээцгээсэн байна. Дайны дараах дэлхий. Энхийг байгуулагчид vндэстэн болон vндэстнvvдийн бvлэг болгоны найдлага ба хvсэл мєрєєдлийг зэрэг гvйцэлдvvлэх боломж байхгvй гэдгийг мэдэцгээжээ. Тэдний хийсэн энхийн зохицуулалт ялсан ба ялагдсан таДайны vр дагаваруудЭвдрэл сvйрэл, хохирол. Дэлхийн нэгдvгээр дайн хэмжиж баршгvй эвдрэл сvйрэл авчирчээ. Дайнд ойролцоогоор 10 сая цэрэг амь vрэгдсэн нь vvнээс ємнєх 100 жилийн хугацаанд болсон бvх дайн байлдаануудад амь эрсэдсэн нийт цэргvvдийн тооноос хол давж байлаа. Барагцаагаар 21 сая хvн шархаджээ. Хохирогчдын тоо vлэмж их байсан нь нэг талаас шинэ зэвсгvvдийн, ялангуяа хvнд автомат бууны сvйтгэх чадалтай холбоотой. Байлдааны єєрчлєгдсєн нєхцєл байдлуудад 
  • 49. зохицож, тааруулж чадаагvй цэргийн удирдагчид цэргvvд нь vй олноороо хядуулахад ихэд нэмэр болцгоосон байна. Давшилтанд орох vед тэд жадаар зэвсэглэсэн цэргvvдийг автомат бууны галыг сєрєн довтлох тушаал єгч байлаа. Гагцхvv дайны сvvлийн жилд л генералууд танк болон шинэ тактик амжилттай хэрэглэх болжээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайны vед Герман, Орос бусад улсуудаас хамгийн их хохирол хvлээж тус бvр 1 сая 750000 хvнээ дайны талбарт алджээ. Цэргийн алба хаагч нийт хvмvvсийн тоонд амь vрэгдэгсдийн эзлэх хувь Францын хувьд хамгийн єндєр байв, нийт цэргийн 16 хувь буюу 1 сая 330000 орчим франц цэрэг дайны галд vрэгдсэн байлаа. Євчин, єлсгєлєн болон дайнтай холбоотой бусад шалтгаанаар хичнээн энгийн иргэд амиа алдсаныг хэн ч мэдэхгvй. Зарим тvvхчдийн vзэж байгаагаар дайнд vрэгдсэн цэргvvдийн тоотой ижил тооны энгийн иргэд дайны золиос болсон ажээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайны эд материалын эвдрэл хохирлыг Франц болон Бельги хамгийн их амсчээ. Цэрэг армиудын дайрч єнгєрсєн фирм, тосгод нурам балгасын дунд vлдэж, байлдааны талбар болгон ухаж онгичсон суурин газрууд бvр долоон дор мєхєл сvйрэлд автсан байлаа. Yйлдвэрvvд, зам гvvрvvд, тємєр замууд цєм дайны шуурганд нурж эвдэрчээ. Их бууны сумнууд, окоп шуудуунууд, элдэв химийн бодисууд Єрнєд фронт дахь газар нутгийг сэглэж сvйтгэжээ. Эдийн засгийн vр дагаварууд. Дэлхийн нэгдvгээр дайн энэ дайнд оролцсон орнуудад нийт 337 миллиард долларын vнэтэй байв. 1918 оны vес дайны нэг цаг болгон ойролцоогоор 10 сая долларын зардалтай байлаа. Дайны зардлыг тєлєхийн тулд улс орнууд орлогын болон бусад татварыг нэмж байв. Гэхдээ дайны зардалд зориулсан мєнгєний ихэнх хэсгийг зээлээр олж байсан бєгєєд энэ нь яван явсаар агуу хэмжээний єр хуримтлагдахад хvргэжээ. Засгийн газрууд дайны бонд иргэддээ зарах замаар тэднээс зээл цуглуулж байлаа. Холбоотнууд мєн АНУ­аас vлэмж хэмжээний зээл авчээ. Yvний зэрэгцээ ихэнх засгийн газрууд хэрэгцээгээ хангахын тулд нэмэлт мєнгє хэвлэж гаргасаар байв. Харин, их хэмжээний мєнгєний нийлvvлэлт хожим нь дайны дараа хатуу ширvvн инфляци авчирсан билээ. Дайны єрийн хэцvv асуудал дайн дуусмагц зайлшгvй гарч ирлээ. Холбоотнууд Тєв хvчнийнхнээс, ялангуяа Германаас дайны хохирлын тєлєє тєлбєр буюу репараци шаардаж єєрсдийн єр ширийг багасгахыг чармайж байв. Репараци ялсан улсуудДайны vр дагаварууд
  • 50. Эвдрэл сvйрэл, хохирол. Дэлхийн нэгдvгээр дайн хэмжиж баршгvй эвдрэл сvйрэл авчирчээ. Дайнд ойролцоогоор 10 сая цэрэг амь vрэгдсэн нь vvнээс ємнєх 100 жилийн хугацаанд болсон бvх дайн байлдаануудад амь эрсэдсэн нийт цэргvvдийн тооноос хол давж байлаа. Барагцаагаар 21 сая хvн шархаджээ. Хохирогчдын тоо vлэмж их байсан нь нэг талаас шинэ зэвсгvvдийн, ялангуяа хvнд автомат бууны сvйтгэх чадалтай холбоотой. Байлдааны єєрчлєгдсєн нєхцєл байдлуудад зохицож, тааруулж чадаагvй цэргийн удирдагчид цэргvvд нь vй олноороо хядуулахад ихэд нэмэр болцгоосон байна. Давшилтанд орох vед тэд жадаар зэвсэглэсэн цэргvvдийг автомат бууны галыг сєрєн довтлох тушаал єгч байлаа. Гагцхvv дайны сvvлийн жилд л генералууд танк болон шинэ тактик амжилттай хэрэглэх болжээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайны vед Герман, Орос бусад улсуудаас хамгийн их хохирол хvлээж тус бvр 1 сая 750000 хvнээ дайны талбарт алджээ. Цэргийн алба хаагч нийт хvмvvсийн тоонд амь vрэгдэгсдийн эзлэх хувь Францын хувьд хамгийн єндєр байв, нийт цэргийн 16 хувь буюу 1 сая 330000 орчим франц цэрэг дайны галд vрэгдсэн байлаа. Євчин, єлсгєлєн болон дайнтай холбоотой бусад шалтгаанаар хичнээн энгийн иргэд амиа алдсаныг хэн ч мэдэхгvй. Зарим тvvхчдийн vзэж байгаагаар дайнд vрэгдсэн цэргvvдийн тоотой ижил тооны энгийн иргэд дайны золиос болсон ажээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайны эд материалын эвдрэл хохирлыг Франц болон Бельги хамгийн их амсчээ. Цэрэг армиудын дайрч єнгєрсєн фирм, тосгод нурам балгасын дунд vлдэж, байлдааны талбар болгон ухаж онгичсон суурин газрууд бvр долоон дор мєхєл сvйрэлд автсан байлаа. Yйлдвэрvvд, зам гvvрvvд, тємєр замууд цєм дайны шуурганд нурж эвдэрчээ. Их бууны сумнууд, окоп шуудуунууд, элдэв химийн бодисууд Єрнєд фронт дахь газар нутгийг сэглэж сvйтгэжээ. Эдийн засгийн vр дагаварууд. Дэлхийн нэгдvгээр дайн энэ дайнд оролцсон орнуудад нийт 337 миллиард долларын vнэтэй байв. 1918 оны vес дайны нэг цаг болгон ойролцоогоор 10 сая долларын зардалтай байлаа. Дайны зардлыг тєлєхийн тулд улс орнууд орлогын болон бусад татварыг нэмж байв. Гэхдээ дайны зардалд зориулсан мєнгєний ихэнх хэсгийг зээлээр олж байсан бєгєєд энэ нь яван явсаар агуу хэмжээний єр хуримтлагдахад хvргэжээ. Засгийн газрууд дайны бонд иргэддээ зарах замаар тэднээс зээл цуглуулж байлаа. Холбоотнууд мєн АНУ­аас vлэмж хэмжээний зээл авчээ. Yvний зэрэгцээ ихэнх засгийн газрууд хэрэгцээгээ хангахын тулд нэмэлт мєнгє хэвлэж гаргасаар байв. Харин, их хэмжээний мєнгєний нийлvvлэлт хожим нь дайны дараа хатуу ширvvн инфляци авчирсан билээ. Дайны єрийн хэцvv асуудал дайн дуусмагц зайлшгvй гарч ирлээ. Холбоотнууд Тєв хvчнийнхнээс, ялангуяа Германаас дайны хохирлын тєлєє тєлбєр буюу репараци шаардаж єєрсдийн єр ширийг багасгахыг чармайж байв. Репараци ялсан улсуудын санхvvгийн асуудлыг шийдэхэд тєдий л нэмэр болоогvй атлаа ялагдсан улсуудын эдийн засагт тун ч хvндээр тусч байлаа. Дэлхийн нэгдvгээр дайн эдийн засагт хvчтэй єєрчлєлт авчирчээ. Ажилчид нь цэргийн албанд явсан тул зарим бизнес хаагдаж, олон vйлдвэр, фирм байлдааны эд, хэрэгсэл хийхээр єєрчлєгдєж байв. Yйлдвэрлэлийг дайны явцыг наашлуулахад чиглvvлэхийн тулд засгийн газрууд урьд хождоос хvчтэйгээр эдийн засгийг хянах болжээ. Дайны дараа ихэнх хvмvvс хувийн vйлдвэрлэлдээ эргэж орохыг эрмэлзэж байсан боловч олон хvн эдийн засгийн асуудлуудыг засгийн газар шийдсэн хэвээрээ байхыг илvvд vзэж байлаа. Европын улс орнууд хамаг хєрєнгє хvчээ дайнд зориулаад, дайн дуусахад цєм туйлдаж ядарцгаасан байв. Франц л гэхэд жишээ нь ажиллах хvчнийхээ аравны нэгийг алджээ. Европын ихэнх оронд дайнаас ирсэн олон цэрэг ажил олох боломжгvй болсон байлаа. Yvний хажуугаар байлдааны зэвсэг, бараа vйлдвэрлэж байх зуураа Европ экспорт хийх ихэнх зах зээлээ алдсан 
  • 51. байв. АНУ­ын болон дайнд бага роль гvйцэтгэсэн бусад орнуудын эдийн засгийн чадал дайн дуусахад урьд ємнєхєєс vнэлэхvйц нэмэгдсэн байлаа. Улс тєрийн vр дагаварууд. Дэлхийн нэгдvгээр дайн хэд хэдэн засаглалыг орвингоор нь эргvvлжээ. Нэгдсэн Вант улсын болон Францын ардчилсан засаглалууд дайны стрессээр дvvрэн байв. Дєрвєн хаант засаг харин бvрмєcєн эцэс болжээ. Хамгийн эхэнд унасан хаант засаг бол Оросын царь II. Николайнх байв. Тvvнээс нэг жилийн дараа 1918 онд Германы каисер II. Вилгелм, Австри­Унгарын эзэн хаан Чарльз нар хаан ширээгээ орхицгоожээ. Харин Оттоманы султан VI. Мухаммадын уналт 1922 онд ирсэн аж. Эзэнт гvрнvvд задран бутарцгаасан нь дэлхийн нэгдvгээр дайны дараах жилvvдэд шинэ улс орнууд тусгаар тогтнолоо тунхаглан, туурга тусгаарлахад хvргэжээ. Дайны ємнєх Австри­Унгарын нутаг дээр тусгаар тогтносон Австри, Унгар, Чехословакын бvгд найрандах улсууд бий болж, Итали, Польш, Румын ба Югослав Австри­Унгарт харъяалагдаж байсан газраас хувь хvртэцгээсэн аж. Орос, Герман ч дайны ємнєх нутгаасаа Польшид єгчээ. Финланд болон Балтийн орнууд ­ Эстони, Латви, Литви Оросоос салж тусгаар тогтоноцгоов. Оттоман гvрний дийлэнх араб нутаг одоо Франц, Нэгдсэн Вант улсын хараа хяналтанд шилжжээ. Оттоманы vлдсэн хэсэг нь Турк гэж нэрлэгдэх болов. Европын газрын зургийг дахин бvтээхдээ Европын эрх мэдэлтнvvд vндэстнvvдийн бvлэглэлийг баримталж, энэ нь харин национализм цааш хvчирхэгжихэд ташуур єгсєн хэрэг болжээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайн Орост засгийн эрх авах бололцоо коммунистуудад авчирсан байна. Зарим хvмvvс Европын бусад газар ч коммунист хувьсгал гарна гэж таамаглаж байв, гэвч, хэдийгээр коммунист хєдєлгєєн дайны дараа хvчээ авсан боловч коммунист засаглалууд тогтож, дийлсэнгvй. Нийгэм дэх vр дагаварууд. Дэлхийн нэгдvгээр дайн нийгэмд асар их єєрчлєлт авчирчээ. Бvх орнуудаас Франц улс хамгийн их залуу эрчvvдээ дайнд алдсан байв. Тєрєлтийн хувь багассанаас болж 1920­иод оны vес Францын хvн ам цєєрсєєр байлаа. Сая сая хvмvvс орон гэргvй болж, ийш тийш дvрвэн зайлжээ. Засаглал болон хил хязгаар єєрчлєгдсєнєєс болж, ялангуяа тєв ба зvvн Европт олон мянган хvн цагаачлагчид, дvрвэгчид олж хувирсан байна. Дэлхийн нэгдvгээр дайны дараа олон хvн урьд ємнєх амьдралын хэв маягтаа эргэж орсонгvй. Тариачид хєдєє фермдээ буцалгvй хотуудад сууршиж, хот суурин газрууд хvрээгээ эрчимтэй тэлж байв. Эрчvvд дайнд мордсоны дараа контор, vйлдвэрvvдэд эмэгтэйчvvд тэдний орыг авцгаасан бєгєєд хожим нь тэд ингэж олсон шинэ боломж, эрх чєлєєгєє алдах тун дургvй байлаа. Олон оронд дайны дараа эмэгтэйчvvдэд сонгуулийн эрх олгосон байна. Дэлхийн нэгдvгээр дайны vр дvн болж нийгмийн анги давхаргуудын ялгаа багасч, бvдгэрч эхэлжээ. Нийгэм урьд ємнєхєєс илvv ардчилсан шинжтэй болов. Уламжлал ёсоор засгийн эрх барьж ирсэн нийгмийн дээд ангийнхан дэлхийг гамшигт дайнд жолоодон оруулсан хэргийнхээ дараа эрх хvч, онцгой давуу байдлаасаа алдсан байлаа. Аль ч ангиас гаралтай байсан ялгаагvй бvх эрчvvд дайны фронтын шуудуу, нуувчинд адилхан аюул, аймшиг, зовлон амсчээ. Єєрийнхєє орны тєлєє цусаа урсгаж, зовж зvдэрсэн хvмvvс эх орноо цааш хэрхэн авч явах тухай хэлэх vгтэй, vгээ хэлэх эрхтэй байлаа. Эцэст нь, дэлхийн нэгдvгээр дайн хvмvvсийн сэтгэл санаа, итгэл vнэмшилд єєрчлєлт оруулжээ. Европын дунд болон дээд ангийнхны дайны ємнє мэдэрч, итгэж байсан єєдрєг vзэл, итгэл vнэмшил vгvй болжээ. Олон хvн урт хугацааны туршид бат оршиж ирсэн vзэл санаануудад эргэлзэх болов. Жишээлбэл, европын соёлыг дэлхий нийтэд тулгах эрх тэдэнд бий гэдэгт дайны ємнє цєєхєн европ эргэлзэж байлаа. Гэтэл европынхны єдєєж vргэлжлvvлсэн дайны эвдрэл сvйтгэл, цусан далай зэрэг нь европын цивилизаци бол дээдийн дээд гэх итгэлийг мохоож, сульдуулжээ. ын санхvvгийн асуудлыг шийдэхэд тєдий л нэмэр болоогvй атлаа ялагдсан 
  • 52. улсуудын эдийн засагт тун ч хvндээр тусч байлаа. Дэлхийн нэгдvгээр дайн эдийн засагт хvчтэй єєрчлєлт авчирчээ. Ажилчид нь цэргийн албанд явсан тул зарим бизнес хаагдаж, олон vйлдвэр, фирм байлдааны эд, хэрэгсэл хийхээр єєрчлєгдєж байв. Yйлдвэрлэлийг дайны явцыг наашлуулахад чиглvvлэхийн тулд засгийн газрууд урьд хождоос хvчтэйгээр эдийн засгийг хянах болжээ. Дайны дараа ихэнх хvмvvс хувийн vйлдвэрлэлдээ эргэж орохыг эрмэлзэж байсан боловч олон хvн эдийн засгийн асуудлуудыг засгийн газар шийдсэн хэвээрээ байхыг илvvд vзэж байлаа. Европын улс орнууд хамаг хєрєнгє хvчээ дайнд зориулаад, дайн дуусахад цєм туйлдаж ядарцгаасан байв. Франц л гэхэд жишээ нь ажиллах хvчнийхээ аравны нэгийг алджээ. Европын ихэнх оронд дайнаас ирсэн олон цэрэг ажил олох боломжгvй болсон байлаа. Yvний хажуугаар байлдааны зэвсэг, бараа vйлдвэрлэж байх зуураа Европ экспорт хийх ихэнх зах зээлээ алдсан байв. АНУ­ын болон дайнд бага роль гvйцэтгэсэн бусад орнуудын эдийн засгийн чадал дайн дуусахад урьд ємнєхєєс vнэлэхvйц нэмэгдсэн байлаа. Улс тєрийн vр дагаварууд. Дэлхийн нэгдvгээр дайн хэд хэдэн засаглалыг орвингоор нь эргvvлжээ. Нэгдсэн Вант улсын болон Францын ардчилсан засаглалууд дайны стрессээр дvvрэн байв. Дєрвєн хаант засаг харин бvрмєcєн эцэс болжээ. Хамгийн эхэнд унасан хаант засаг бол Оросын царь II. Николайнх байв. Тvvнээс нэг жилийн дараа 1918 онд Германы каисер II. Вилгелм, Австри­Унгарын эзэн хаан Чарльз нар хаан ширээгээ орхицгоожээ. Харин Оттоманы султан VI. Мухаммадын уналт 1922 онд ирсэн аж. Эзэнт гvрнvvд задран бутарцгаасан нь дэлхийн нэгдvгээр дайны дараах жилvvдэд шинэ улс орнууд тусгаар тогтнолоо тунхаглан, туурга тусгаарлахад хvргэжээ. Дайны ємнєх Австри­Унгарын нутаг дээр тусгаар тогтносон Австри, Унгар, Чехословакын бvгд найрандах улсууд бий болж, Итали, Польш, Румын ба Югослав Австри­Унгарт харъяалагдаж байсан газраас хувь хvртэцгээсэн аж. Орос, Герман ч дайны ємнєх нутгаасаа Польшид єгчээ. Финланд болон Балтийн орнууд ­ Эстони, Латви, Литви Оросоос салж тусгаар тогтоноцгоов. Оттоман гvрний дийлэнх араб нутаг одоо Франц, Нэгдсэн Вант улсын хараа хяналтанд шилжжээ. Оттоманы vлдсэн хэсэг нь Турк гэж нэрлэгдэх болов. Европын газрын зургийг дахин бvтээхдээ Европын эрх мэдэлтнvvд vндэстнvvдийн бvлэглэлийг баримталж, энэ нь харин национализм цааш хvчирхэгжихэд ташуур єгсєн хэрэг болжээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайн Орост засгийн эрх авах бололцоо коммунистуудад авчирсан байна. Зарим хvмvvс Европын бусад газар ч коммунист хувьсгал гарна гэж таамаглаж байв, гэвч, хэдийгээр коммунист хєдєлгєєн дайны дараа хvчээ авсан боловч коммунист засаглалууд тогтож, дийлсэнгvй. Нийгэм дэх vр дагаварууд. Дэлхийн нэгдvгээр дайн нийгэмд асар их єєрчлєлт авчирчээ. Бvх орнуудаас Франц улс хамгийн их залуу эрчvvдээ дайнд алдсан байв. Тєрєлтийн хувь багассанаас болж 1920­иод оны vес Францын хvн ам цєєрсєєр байлаа. Сая сая хvмvvс орон гэргvй болж, ийш тийш дvрвэн зайлжээ. Засаглал болон хил хязгаар єєрчлєгдсєнєєс болж, ялангуяа тєв ба зvvн Европт олон мянган хvн цагаачлагчид, дvрвэгчид олж хувирсан байна. Дэлхийн нэгдvгээр дайны дараа олон хvн урьд ємнєх амьдралын хэв маягтаа эргэж орсонгvй. Тариачид хєдєє фермдээ буцалгvй хотуудад сууршиж, хот суурин газрууд хvрээгээ эрчимтэй тэлж байв. Эрчvvд дайнд мордсоны дараа контор, vйлдвэрvvдэд эмэгтэйчvvд тэдний орыг авцгаасан бєгєєд хожим нь тэд ингэж олсон шинэ боломж, эрх чєлєєгєє алдах тун дургvй байлаа. Олон оронд дайны дараа эмэгтэйчvvдэд сонгуулийн эрх олгосон байна. Дэлхийн нэгдvгээр дайны vр дvн болж нийгмийн анги давхаргуудын ялгаа багасч, бvдгэрч эхэлжээ. Нийгэм урьд ємнєхєєс илvv ардчилсан шинжтэй болов. Уламжлал ёсоор засгийн эрх барьж ирсэн нийгмийн дээд ангийнхан дэлхийг гамшигт дайнд жолоодон оруулсан хэргийнхээ 
  • 53. дараа эрх хvч, онцгой давуу байдлаасаа алдсан байлаа. Аль ч ангиас гаралтай байсан ялгаагvй бvх эрчvvд дайны фронтын шуудуу, нуувчинд адилхан аюул, аймшиг, зовлон амсчээ. Єєрийнхєє орны тєлєє цусаа урсгаж, зовж зvдэрсэн хvмvvс эх орноо цааш хэрхэн авч явах тухай хэлэх vгтэй, vгээ хэлэх эрхтэй байлаа. Эцэст нь, дэлхийн нэгдvгээр дайн хvмvvсийн сэтгэл санаа, итгэл vнэмшилд єєрчлєлт оруулжээ. Европын дунд болон дээд ангийнхны дайны ємнє мэдэрч, итгэж байсан єєдрєг vзэл, итгэл vнэмшил vгvй болжээ. Олон хvн урт хугацааны туршид бат оршиж ирсэн vзэл санаануудад эргэлзэх болов. Жишээлбэл, европын соёлыг дэлхий нийтэд тулгах эрх тэдэнд бий гэдэгт дайны ємнє цєєхєн европ эргэлзэж байлаа. Гэтэл европынхны єдєєж vргэлжлvvлсэн дайны эвдрэл сvйтгэл, цусан далай зэрэг нь европын цивилизаци бол дээдийн дээд гэх итгэлийг мохоож, сульдуулжээ. луудын аль алиных нь сэтгэлд хvрсэнгvй. Шинэ хил хязгаарыг зурахдаа энхийг байгуулагчид vндэстний бvлгvvдийн хvслийг харгалзаж байв. Гэвч газар нутгийн тєлєєх тэмцэл баримталж байсан зарчмыг vе vе давамгайлж байлаа. Ийн жишээлбэл Румын их хэмжээний унгар хvн амтай багавтар газар хvртэж, Чехословак, Польшийн зарим хэсэгт олон тооны герман амьдрах болов. Иймэрхvv зохицуулалтууд улс орнуудын хоорондын таагvй харилцаа, сєргєлдєєнийг улам чангатгажээ. Нэмж хэлэхэд, эрх чєлєє, тусгаар тогтнолоо олж чадаагvй арабын зарим vндэстнvvд тун ч гашуудалтай байдалд байв. Энхийн зохицуулалтаар бий болсон зарим хилvvд эдийн засгийн хувьд нэлээд утгагvй болжээ. Жишээ нь Австри, Унгарын шинэ улсууд жижигрэн доройтож єєрєє єєрсдийгээ аваад явчих чадвар мєхєс болсон байв. Эдгээр орнууд єєрийн хvн ам, эд зvйлийн эх сурвалж болон зах зээлийн ихэнх хэсгийг алджээ. Австрийн олон герман хvн амтай хэсэг Германтай нэгдэхийг хvссэн боловч энхийн гэрээнvvд иймэрхvv нэгдлийг хориглосон байв, энхийг байгуулагчид Герман дайны далимаар нутгаа тэлэхийг хvссэнгvй, зєвшєєрсєнгvй. Европын холбоотнуудын дундаас Нэгдсэн Вант улс дайны дараах дэлхийд хамгийн сэтгэл ханамжтай хєл тавьжээ. Энэ vндэстэн єєрийн эзэнт гvрэн болоод далай дээрх хараа хяналтаа хадгалж vлдсэн байв. Нэгдсэн Вант улс харин нэг зvйлд санаа зовинох болов, европ тивд тэдний хvссэн хvчнvvдийн тэнцвэр Герман vлэмж доройтсоноос, нєгєє талаас Оросын иргэний дайнд хийсэн коммунистуудын ялалтаас болж алдагдаж мэдэх юм. Франц єєрийн эртний єстєн болох Германд хатуу ширvvн нєхцлvvд тулгаж дєнгєсєн боловч хил хязгаараа баталгаажуулж чадаагvй л байв. Герман дахин довтолсон тохиолдолд Нэгдсэн Вант улс болон АНУ­аас тусламж авах баталгаа Франц олж авч чадсангvй. Эцэст нь, Италийн хvртсэн газар нутаг тvvнд амлаж байсантай нь, мєн авах гавъяатай гэж итгэж байсантай нь харьцуулахад чамлалттай бага байжээ. АНУ­д олон нийтийн санал бодлыг анхаарсан Сенат Версаилийн гэрээг баталсангvй. Энэ нь ерєнхийлєгч Уилсоныг суудлаа тавьж єгєхєд хvргэжээ. Энэ гэрээгээр Нэгдсэн Улсууд Yндэстнvvдийн лигийн гишvvн болох байлаа. Олон америк хvн тэдний орны шинэ хvч чадалтай хамт ирэх, олон улсын тавцан дахь хариуцлагыг хvлээн зєвшєєрєхєд бэлэн биш байв. Yндэстнvvдийн лиги эх орныг нь европын маргаан, сєргєлдєєнд хутгаж мэднэ хэмээн тэд эмээж байлаа. Версаилийн гэрээ хvлээж байснаас нь хавьгvй хатуу хvтvv нєхцєл, шаардлагуудыг Германд тулгажээ. Ийм нєхцєл, шаардлагуудыг хvлээж авсан хэрэг нь дайны дараах Германы засгийн газрыг олны дунд сулруулан дордууллаа. 1930­аад оны vед Адолф Хитлерээр удирдуулсан хvчтэй vндсэрхэг хєдєлгєєн Германы эрх мэдлийг гартаа авав. Хитлер Версаилийн гэрээг эс хэрэгсэнэ гэж, мєн дэлхийн нэгдvгээр дайнд хvртсэн Германы ялагдлын єшєєг авна гэж амлаж байлаа. 1939 онд Герман Польш улсад цємрєн оров, ийн дэлхийн хоёрдугаар дайн эхэлжээ. Дайны vр дагаварууд
  • 54. Эвдрэл сvйрэл, хохирол. Дэлхийн нэгдvгээр дайн хэмжиж баршгvй эвдрэл сvйрэл авчирчээ. Дайнд ойролцоогоор 10 сая цэрэг амь vрэгдсэн нь vvнээс ємнєх 100 жилийн хугацаанд болсон бvх дайн байлдаануудад амь эрсэдсэн нийт цэргvvдийн тооноос хол давж байлаа. Барагцаагаар 21 сая хvн шархаджээ. Хохирогчдын тоо vлэмж их байсан нь нэг талаас шинэ зэвсгvvдийн, ялангуяа хvнд автомат бууны сvйтгэх чадалтай холбоотой. Байлдааны єєрчлєгдсєн нєхцєл байдлуудад зохицож, тааруулж чадаагvй цэргийн удирдагчид цэргvvд нь vй олноороо хядуулахад ихэд нэмэр болцгоосон байна. Давшилтанд орох vед тэд жадаар зэвсэглэсэн цэргvvдийг автомат бууны галыг сєрєн довтлох тушаал єгч байлаа. Гагцхvv дайны сvvлийн жилд л генералууд танк болон шинэ тактик амжилттай хэрэглэх болжээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайны vед Герман, Орос бусад улсуудаас хамгийн их хохирол хvлээж тус бvр 1 сая 750000 хvнээ дайны талбарт алджээ. Цэргийн алба хаагч нийт хvмvvсийн тоонд амь vрэгдэгсдийн эзлэх хувь Францын хувьд хамгийн єндєр байв, нийт цэргийн 16 хувь буюу 1 сая 330000 орчим франц цэрэг дайны галд vрэгдсэн байлаа. Євчин, єлсгєлєн болон дайнтай холбоотой бусад шалтгаанаар хичнээн энгийн иргэд амиа алдсаныг хэн ч мэдэхгvй. Зарим тvvхчдийн vзэж байгаагаар дайнд vрэгдсэн цэргvvдийн тоотой ижил тооны энгийн иргэд дайны золиос болсон ажээ. Дэлхийн нэгдvгээр дайны эд материалын эвдрэл хохирлыг Франц болон Бельги хамгийн их амсчээ. Цэрэг армиудын дайрч єнгєрсєн фирм, тосгод нурам балгасын дунд vлдэж, байлдааны талбар болгон ухаж онгичсон суурин газрууд бvр долоон дор мєхєл сvйрэлд автсан байлаа. Yйлдвэрvvд, зам гvvрvvд, тємєр замууд цєм дайны шуурганд нурж эвдэрчээ. Их бууны сумнууд, окоп шуудуунууд, элдэв химийн бодисууд Єрнєд фронт дахь газар нутгийг сэглэж сvйтгэжээ. Эдийн засгийн vр дагаварууд. Дэлхийн нэгдvгээр дайн энэ дайнд оролцсон орнуудад нийт 337 миллиард долларын vнэтэй байв. 1918 оны vес дайны нэг цаг болгон ойролцоогоор 10 сая долларын зардалтай байлаа. Дайны зардлыг тєлєхийн тулд улс орнууд орлогын болон бусад татварыг нэмж байв. Гэхдээ дайны зардалд зориулсан мєнгєний ихэнх хэсгийг зээлээр олж байсан бєгєєд энэ нь яван явсаар агуу хэмжээний єр хуримтлагдахад хvргэжээ. Засгийн газрууд дайны бонд иргэддээ зарах замаар тэднээс зээл цуглуулж байлаа. Холбоотнууд мєн АНУ­аас vлэмж хэмжээний зээл авчээ. Yvний зэрэгцээ ихэнх засгийн газрууд хэрэгцээгээ хангахын тулд нэмэлт мєнгє хэвлэж гаргасаар байв. Харин, их хэмжээний мєнгєний нийлvvлэлт хожим нь дайны дараа хатуу ширvvн инфляци авчирсан билээ. Дайны єрийн хэцvv асуудал дайн дуусмагц зайлшгvй гарч ирлээ. Холбоотнууд Тєв хvчнийнхнээс, ялангуяа Германаас дайны хохирлын тєлєє тєлбєр буюу репараци шаардаж єєрсдийн єр ширийг багасгахыг чармайж байв. Репараци ялсан улсуудын санхvvгийн асуудлыг шийдэхэд тєдий л нэмэр болоогvй атлаа ялагдсан улсуудын эдийн засагт тун ч хvндээр тусч байлаа. Дэлхийн нэгдvгээр дайн эдийн засагт хvчтэй єєрчлєлт авчирчээ. Ажилчид нь цэргийн албанд явсан тул зарим бизнес хаагдаж, олон vйлдвэр, фирм байлдааны эд, хэрэгсэл хийхээр єєрчлєгдєж байв. Yйлдвэрлэлийг дайны явцыг наашлуулахад чиглvvлэхийн тулд засгийн газрууд урьд хождоос хvчтэйгээр эдийн засгийг хянах болжээ. Дайны дараа ихэнх хvмvvс хувийн vйлдвэрлэлдээ эргэж орохыг эрмэлзэж байсан боловч олон хvн эдийн засгийн асуудлуудыг засгийн газар шийдсэн хэвээрээ байхыг илvvд vзэж байлаа. Европын улс орнууд хамаг хєрєнгє хvчээ дайнд зориулаад, дайн дуусахад цєм туйлдаж ядарцгаасан байв. Франц л гэхэд жишээ нь ажиллах хvчнийхээ аравны нэгийг алджээ. Европын ихэнх оронд дайнаас ирсэн олон цэрэг ажил олох боломжгvй болсон байлаа. Yvний хажуугаар байлдааны зэвсэг, бараа vйлдвэрлэж байх зуураа Европ экспорт хийх ихэнх зах зээлээ алдсан 
  • 55. байв. АНУ­ын болон дайнд бага роль гvйцэ&#x