хангайн бүсийн аялал жуулчлалын нөхцөл нөөцийн шинжилгээ

19,784 views
19,433 views

Published on

6 Comments
22 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total views
19,784
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
42
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
6
Likes
22
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

хангайн бүсийн аялал жуулчлалын нөхцөл нөөцийн шинжилгээ

  1. 1. -277833-415636 <br />“Хангайн бүсийн аялал жуулчлалын нөхцөл нөөцийн шинжилгээ”<br />Курсын ажлын агуулга<br />Оршил<br />Нэгдүгээр бүлэг: аялал жуулчлалын нөхцөл нөөц<br /><ul><li>Монгол орны байгал газар зүйн байрлал, байгалын ерөнхий байдал
  2. 2. аялал жуулчлалын нөөцийн асуудал
  3. 3. Бүс нутгийн аялал жуулчлалын нөхцлийн тааламжийг үнэлэх асуудал</li></ul>Хоёрдугаар бүлэг: хангайн бүсийн аялал жуулчлалын нөхцөл нөөцийн шинжилгээ<br /><ul><li>Хангайн бүсийн аймгуудын рекрацын шижилгээ, үнэлгээ
  4. 4. Хангайн бүсийн аймгуудын аялал жуулчлалын нөөцүүд
  5. 5. Хангайн бүсийн аялал жуулчлалыг нэмэгдүүлэх арга зам
  6. 6. Дүгнэлт
  7. 7. Ном зүй
  8. 8. Хавсралт
  9. 9. Оршил</li></ul>Îëîí óëñûí õàìòûí àæèëëàãààíû õàìãèéí èðýýä¿éòýé ÷èãëýë áîë àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàëáàð áºãººä ýíý íü îëîí ñî¸ëûí õàðèëöàí íýâòðýëöýõ, áàÿæèõ õèéãýýä íèéëýãæèõ ¿éë ÿâöûí áîäèò îð÷èí ìºí. Äýëõèéí îëîí íèéò ººð õîîðîíäîî ñî¸ëîîðîî ÿëãàð÷, áàñ ñî¸ëîîðîî îéðòîí íÿãòàð÷, õàìòðàí àæèëëàõ áîëñîí ºíºº ¿åä àÿëàë æóóë÷ëàë íýã ¸ñîíäîî ñî¸ëûí èäýâõèòýé çóó÷èéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ áîëæýý. Äýëõèéí áºìáºðöãèéí ÿíç á¿ðèéí ºíöºã áóëàíä îðøèõ àðä ò¿ìíèé ñî¸ë ººð õîîðîíäîî èäýâõèòýé õàðèëöàõ, çýðýãöýí îðøèõ, õàðèëöàí áèåñýýñ ñóðàëöàõ ºðãºí áîëîìæèéã ºä㺺 àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàëáàð óëàì èäýâõèòýé íýýæ ºã÷ áàéíà. <br />Õ¿í òºðºëõòíèé àìüäðàë äàÿàð÷ëàãäàæ, íýã ÷èã õàíäëàãààð òîäîðõîéëîãäîæ áóé ºíººãèéí äýëõèé åðòºíöºä õ¿ðýýëýí áóé áàéãàëü îð÷èí, ñî¸ëûí ¿íýò ç¿éëñèéã õàìãààëæ, ñî¸ëûí îëîí ÿíç áàéäëûã õºãæ¿¿ëýõ ÿâäàë þó þóíààñ ÷óõëààð òàâèãäàõ áîëîâ. Îíãîí äàãøèí áàéãàëü, ò¿¿õ ñî¸ëûí äóðñãàëóóä ýäèéí çàñãèéí ñóâäàã ñîíèðõîë, õýðöãèé áàëìàä ÿâäëûí çîëèîñ áîëîõ íü èõñýæ áóé ýíý ¿åä àÿëàë æóóë÷ëàëûã ñî¸ëûí àãóóëãààð áàÿæóóëàí õºãæ¿¿ëýõ çàìààð áàéãàëü, ò¿¿õ ñî¸ëûí ºâèéã õàäãàëæ õàìãààëàõ, îëîí íèéòýä òàíèóëàõ øààðäëàãà óëàì á¿ð íýìýãäýæ áàéíà. Áàéãàëèéí áîëîí ñî¸ëûí ºâ á¿õ íèéòýä õàìààòàé áºãººä òýäãýýðèéã õ¿ì¿¿ñ õàäãàëæ õàìãààëàõ ¿¿ðýãòýé òºäèéã¿é, õ¿ðòýí ýçýìøèõ ýðõòýé.<br /><ul><li>Аялал жуулчлалын салбар нь үйлчилгээний хэлбэрийг байгал орчин, орон нутгийн хүн ам болон эдийн засагт түшиглэн тэдгээрийн нэгдмэл үйл ажиллагаан дээр хөгжиж байдаг. Ийм учраас аялал жуулчалын ажилд байгал орчноос нөлөөлөх нөлөөлөлийг танин мэдэж , бизнесээ үр ашигтай явуулах арга зүйг эзэмших нь нэн чухал бөгөөд хангайн бүс нутгийн байгалийн нөхцлийн аялал жуулчлалын тааламжийн үнэлгээг хийхийн зэрэгцээ, нөөцүүдийг тодорхойлон гаргахыг зорилоо.</li></ul>Нэгдүгээр бүлэг: Онолын хэсэг<br />1.1 Монгол орны байгал газар зүйн байрлал, байгалын ерөнхий байдал<br />Тив их газар бүс нутаг, улс орон ямар өргөрөг уртрагт ямар орон зайг эзлэн оршдог хийгээд бусад улсуудтай харилцах харилцаа зэргийг илэрхийлсэн газар зүйн ухагдхууныг ГАЗАР ЗҮЙН БАЙРЛАЛ гэнэ. Газар зүйн байрлалыг 3 ялгаж үздэг:Монгол улс дэлхийн хойд хагас, зүүн уртрагт баруунаас зүүн тийш сунамал, ерөнхийдөө зуувандуу хэлбэртэй оршдог уудам нутаг дэвсгэртэй улс билээ. Монгол орны газар зүйн байрлалыг дараах 3 хэсэгт болгон ангилж авч үзэж болох юм. Үүнд: Математик газарзүйн хувьд Улс төрийн газарзүйн хувьд /нйигэм эдийн засгийн/ Физик газарзүйн хувьдМатематик газарзүйМонгол улс дэлхийн цагийн 6, 7, 8-р бүсэд оршдог.Хойд цэг -ХӨ520091, ЗУ980511-т орших Монгол шарын давааӨмнөд цэг -ХӨ410351,ЗУ1040591-т орших Орвог гашууны бор толгойБаруун цэг -ЗУ870471 ХӨ490091-т орших Хүйтний оргил / Алтай таван богд/Зүүн цэг -ЗУ1190571 ХӨ460611-т орших Модот хамар /Соёлз уул/Монгол орны хойд цэгээс өмнөд цэг хүртэл 100311-ийн зай байх ба энэ нь 1259 км байна. Монгол орны баруун цэгээс зүүн цэг хүртэл 320101-ийн зай байх ба энэ нь 2392 км байна. Монголын газар нутгийн дундаж өндөр ДТД1580м байна. /Азийн дундаж өндөр ДТД 960м/ Монгол орны хамгийн өндөр цэг Алтай таван богд уулын ноён оргил Хүйтний оргил /Найрамдал/ ДТД4374м байна. Монгол орны хамгийн нам цэг Дорнодын талд орших Хөх нуурын хөндий ДТД 552м байна. Дэлхийд хамгийн чухалд тооцогдох дараах хоёр шугам манай орны нутаг дэвсгэрийг дайран өнгөрдөг байна. ХӨ-ийн 450, ЗУ-ын 900 юм. Нутаг дэвсгэрийн нийт талбай нь 1`565`000км2 ба Франц шиг 3 улс, Англи шиг 6 улс, Итали, Грек, Испани, Ирак, Бельги, Австри улсуудын нутаг дэвсгэрээс том байх ба Израйль Дани улсын нутаг дэвсгэр гэхэд л манай орны жижиг аймгийн нэг болох Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэрээс бага юм.Нийгэм эдийн засгийн:<br />Улс төрийн ямар онцлогтой улс орнуудтай хиллэж байгаа болон олон улсын чанартай хөдөлмөрийн хуваарьт хэрхэн татагддаг хийгээд татагдах боломжтой, олон улсын байнгын, улирлын дамжин өнгөрөх боомтууд хэр олонтой зэргээр нийгэм эдийн засгийн газар зүйн байрлал тодорхойлогдно. Монгол улс дэлхийн 2 том гүрэнтэй хил залган оршдог. Энэ нь улс дамнасан аялал жуулчлалын дамжин өнгөрөх идэвхитэй бүс нутаг байх боломжийг бүрдүүлж өгдөг. Түүнчлэн хөрш орнууд нь олон улсын зах зээл дээр эрчимтэй хөгжиж байгаа, цаашид ч илүү хөгжих потенциал ихтэй улсууд учраас хаяа нийлэн буй орны хувьд аялал жуулчлалаа хөгжүүлэх чухал сурвалж байх боломжтой. Дэлхийн аялал жуулчлалын түүхийг сөхөж харахад аль ч улс оронд аялалжуулчлалын inbound ба outbound (Хятадыг түших ёстой) жуулчлалын аль нэг нь идэвхитэй хөгждөг байсан бол өнөөдөр БНХАУ-д энэ 2 хэлбэр зэрэг хөгжиж байна. Монгол улсыг орон зайн хувьд лидер улс гэж хэлж болох юм. Тодруулбал, ийм эрчимтэй хөгжиж буй зах зээл бүхий улс оронтой хил залгаа орших улс орнууд аялалжуулчлалыг эрчимтэй хөгжүүлэх боломжтой байдаг юм. Одоогоор Испани улс жилд хамгийн их 70 сая, дараа нь Франц 69 сая, АНУ 59 сая, Итали 42 сая жуулчин авдаг бол 2010 он гэхэд Хятад 70 сая хол давсан жуулчид хүлээн авахаар байна гэсэн судалгааг Дэлхийн аялал жуулчлалын байгуулагаас хийсэн байна. Өнөөдөр БНХАУ жилдээ 20 сая жуулчин авч байгаа бол 2015 он гэхэд Хятад нь 100 саяд хүрнэ. Аялал жуулчлалын тогтвортой байдал нь аль болох өөрийн байгальд хор хөнөөлгүйгээр хөгжүүлэх явдал юм. Аялалд яваа хүмүүсийн ихэнх нь нэг бус олон улс үзэх сонирхолтой байдаг. Бээжингээс 2 цаг яваад монголд очих амархан. Гэсэн хэдий ч нөгөөтэйгүүр Монголд буcад орноос ирэх жуулчдын аялалын хугацаа, зардлыг ихэсгэх, түүнчлэн гадаад зах зээл дээр идэвхитэй өрсөлдөх боломжийг хязгаарлах нөхцөл үүсгэх сөрөг үр дагавартай ажээ. Улс төрийн газарзүйМонгол улс НҮБ-д Япон, Хятад, Солонгос зэрэг улсуудын хамт Зүүн Азийн бүс нутгийн орнуудад багтдаг. Нутаг дэвсгэрийн хэмжэгээр дэлхийд 17-т, Азид Хятад, Энэтхэг, Саудын Араб, Индонез, Иран, Казакстан улсудын дараагаар 7-рт ордог. Хойд талаараа ОХУ-тай, баруун, зүүн, өмнөд талаараа БНХАУ-тай хилллэдэг. Нийт хилийн урт 8181,895 км ба үүнээс ОХУ-тай 3485км-р, БНХАУ-тай 4676,895 км-р тус тус хиллэнэ. Гурван улсын хилийн зааг нь манай талд баруундаа Таван богд уул, зүүн талдаа Тарваган тахын овоогоор зааглан оршдог. Хэдий хоёрхон улстай хиллэх боловч манай улсад хамгийн ойр орших улс бол Казакстан юм. Манай хилээс баруун тийш 45 км-ын цаана Казакстаны хил байна.Физик газарзүйХятад, Сибирийн платформын нөлөөнд өргөгдөж тогтсон харьцангуй өндөрлөгт оршдог. Газар нутгийн ихэнхи буюу хойгуурх нутаг нь геосенклиналийн горимд тогтсон бол өмнөд хэсэг нь платформоо хаяалж оршдог. Ази тивийн төвд өндөрлөг газарт байрладаг нь уур амьсгал бүрэлдэн тогтнох нэг үндэс нь болж байна. Далайгаас алслагдсан, байгалийн төрөл бүрийн бүсүүд байдаг.Дэлхийн хамгийн хойшоо түрж орсон элс /говь/ Увсад байдаг Бөөрөг дэлийн элс юм. Мөн хамгийн өмнөд тийш түрж орсон мөнх цэвдэгт газар Хангайн нурууны өмнөдөд Баянхонгор аймгийн Баянлигт байдаг.Баруун өмнөт, зүүн талын хилийн шугам голдуу толгод, ухаа, гүвээт талаар дайрч өнгөрнө. Зөвхөн барун талд Монгол Алтайн нуруу, Байтаг, Богд, Тахийн шар нуруу зэрэг хэд хэдэн нуруудын хярыг дагасан байна.Бүх нутгийн 80 гаруй хувь нь 1000м-ээс дээш өндөр, үлдсэн нь 1000м-ээс доош байдаг. Ийм өндөрт байдаг учир нэлэнхүйдээ сэрүүн хүйтэн байдаг. Мөн өндөр улс нь чийгийг өөртөө татаж дотогш нэвтрүүлдэггүй нь уур амьсгал хуурай болох нөхцлийг бий болгодог. Энэ уур амьсгалын хуурай сэрүүн байдал нь ургамал, амьтны аймгийн бүтэц, тархалт болон хүн зоны амьдралын хэв маягт нөлөөлдөг. Монголчууд эртний нүүдэлчин амьдралаар амьдарч ирсэн нь тодорхой хэмжээгээр цаг агаарын байдлаас нөлөөлж байсан нь илэрхий.<br /><ul><li>Байгалын ерөнхий байдал
  10. 10. Уур амьсгалыг бүрдүүлэгч суурь хүчин зүйл нь газар зүйн байрлал буюу нарнаас ирэх цацрагийн хэмжээ сул бөгөөд үүнээс гадна Монгол орон нь далайгаас алслагдсан, их өндөрлөг газарт өндөр уулсаар хүрээлэгдэн оршдогоороо Монгол улс нь эрс тэс уур амьсгалтай. Улсын ихэнх газарт зун халуун бөгөөд өвөл маш хүйтэн өвөлдөө -60хэмийн хүтэн бүртгэгдэж байсан бол зундаа +45 хэм хүртэл халах нь бий. Улаанбаатар хот нь дундаж температураараа дэлхийд хамгийн хүйтэн нийслэлд тооцогддог. Өвөл нь удаан үргэлжилж маш хүйтэн бөгөөд зун нь богинохон ба энэ л үед ихэнх хур тунадас нь унадаг. Улсад дунджаар 257 нартай өдөр тохиодог ба голдуу өндөр даралттай орчны дунд оршдог. Хур тунадас нь хойд талаараа хамгийн их (жилд дунджаар 20-35 см), өмнөд хэсэгтээ хамгийн бага (жилд дунджаар 10-20 см). Хамгийн өмнөд хэсэгт Говь цөл орших бөгөөд энэ газарт жилд ямар ч хур тунадас унахгүй тохиолдол элбэг. Говь бол ердийн цөл биш, харин хээр цөл юм. Энд тарвага амьдрах хэмжээний ургамал байхгүй ч тэмээ бол амьдрах боломжтой.</li></ul>1.2 Аялал жуулчлалын нөөцийн асуудал<br />Аялал жуулчлалын бүтээгдэхүүн үйлчилгээг бүрдүүлэхэд нөлөөлөхүйц байгаль, нийгэм, эдийн засгийн хүчин зүйлүүдийг аялал жуулчлалын нөөц гэнэ.Манай Монгол орон уудам дэлгэр нутагтай, уур амьсгалын өвөрмөц нөхцөлтэй, унаган төрхөөрөө хадгалагдан үлдсэн үзэсгэлэнт онгон байгаль, түүний өвөрмөц онцлог бүхий эрт үеэс эдүгээг хүртэлх урт удаан хөгжлийн явцад бүс нутаг, нутаг дэвсгэрээр ялгагдах онцлог бүхий нөөцтэй орон юм. Аялал жуулчлалын нөөцийг аялал жуулчлалын хэв шинжид уялдуулан авч үзэх шаардлагатай. Учир нь жуулчдын хүсэл сонирхол өөр өөр байдаг. Аялал жуулчлалын нөөцийн ач холбогдол.Нөөцийг оновчтой зөв тогтоож, зөв ялган аялал жуулчлалд ашигласнаар тэр нөөц нь сая аялал жуулчлалын бүтээгдэхүүний чухал иж бүрдэл болно. Чанартай сайн бүтээгдэхүүн үйлчилгээ нь жуулчдыг татах хамгийн гол хөшүүрэг, мотиваци нь болох юм. Чанартай сайн бүтээгдэхүүн үйлчилгээ гэдэгт бүтээгдэхүүний ямар иж бүрдлийг, хэрхэн ашиглаж байгааг нийтэд нь ойлгож болно. Аялал жуулчлалын нөөц нь аялал жуулчлалын хэлбэр, аялал жуулчлалын чиглэлийн сонголт, жуулчны тоо зэргээр дамжуулан Аялал жуулчлалын хөгжилд нөлөөлдөг. Иймээс нөөцийг хөгжүүлэх нь аялал жуулчлал хөгжих үндэс болно.Аялал жуулчлалын нөөцийг хөгжүүлэхНөөцийг хөгжүүлэх гэдэг нь Аялал жуулчлал хөгжихөд таатай нөхцөлийг бүрдүүлэх, өөрөөр хэлбэл хязгаарлагдмал нөөцийг хамгийн үр дүнтэй байдлаар ашиглах үйл ажиллагаа болно. Үүнд дараах үйл ажиллагаанууд багтана:Нөөцийг сэргээх - Сэргээн засварлах, жуулчдын сонирхол татах байдлыг нэмэгдүүлэхНөөцийг шинээр бий болгох - Жуулчдад таалагдах шинэ газар орныг аялал жуулчлалын үйл ажиллагаанд татан оруулах, жуулчдын шинэ сонирхлын мотивыг бий болгох, өөрөөр хэлбэл аялал жуулчлалын шинэ төрөл хэлбэрийг бий болгохНөөцийг сурталчилах - нөөц болон аялал жуулчлалын шинэ төрөл, хэлбэр, шинэ чиглэлийг гадаад дотоодод өргөнөөр сурталчилахНөөц ашиглалтыг сайжруулах - Өнөөдрийн байдлаас илүү үр ашигтайгаар ашиглах, нэмэлт боломжуудийг нээн илрүүлэхНөөцийг аялал жуулчлалын үйл ажиллагаанд татан оруулах - нөөцийн үнэлгээнд тогтмол ордог боловч төдий л аялал жуулчлалын үйл ажиллагаанд оролцдоггүй нөөцүүдийг татан оруулах нөхцөл боломжийг илрүүлэх<br />Нөөцийг хөгжүүлэх арга замТүүх, соёлын дурсгалуудӨнөө хэр Монгол орны түүх, соёлын дурсгалууд нь тодорхой хэсэг жуулчдын сэтгэл оюуныг эзэмдсээр байна. Монгол оронд түүх соёлын нөөцийн судлагдсан байдал сайн боловч тэдгээрийг хөгжүүлэх, аялал жуулчлалд татан оруулах талаар харилцан адилгүй. Аялал жуулчлалыг сонирхолтой болгоход эртний дурсгалуудыг сэргээн босгох, хөгжүүлэх нь онцгой ач холбогдолтой. Түүх соёлын дурсгалуудыг сэргээн засварлаж, бүс нутаг бүрийн аялал жуулчлалд татан оруулж болно. Ингэснээр жуулчдын сонирхолыг татах хийгээд аяллыг сонирхолтой болгох 1 үндэс болно.Түүхт үйл явдал болсон газруудМонгол орон түүхийн асар их баялагтай. Эдгээр баялагуудын нэг нь бидний өвөг дээдсээс өв уламжлан ирсэн түүхийн ном судар зохиолуудад бичигдэн үлдсэн болон ам дамжуулан уламжилсаар ирсэн газар усны нэрс, түүхт үйл явдал болсон газрууд билээ. Монгол оронд хүн үүссэн үеэс одоог хүртэл түүхийн үйл явдал болсон газрууд харьцангуй элбэг байдаг. Нэн ялангуяа XIII зуунаас хойшхи түүхт үйл явдал болсон газруудын ихэнх нь манай эрдэмтэн мэргэдийн ачаар нилээд тодорхой болсон газрууд олон байдаг. Эдгээр газруудад энд тийм үйл явдал болсон гэх үзүүлэх, харуулах түүхийн дурсгал ховор юм. Иймээс түүхт үйл явдал болсон газруудыг нарийн тодорхойлж ач холбогдлыг нь өндөрт өргөж, холбогдох түүхийн дурсгалуудыг илрүүлэх, сэргээн засварлах, шинээр бий болгох замаар олны хүртээл болгож аялал жуулчлалд татан оруулах ёстой. Байгалийн үзэсгэлэнт газрууд<br />Манай орон өргөн уудам нутаг дэвсгэртэй, байгалийн үзэсгэлэнт газруудаар нэн баялаг орон юм. Монгол орны хувьд жуулчдыг татаж буй нэг зүйл нь унаган байгаль юм. Иймээс аялал жуулчлалд татан оруулж байгаа болон ирээдүйд аялал жуулчлалд хамруулах газар нутгуудыг бохирдлоос сэргийлэх, унаган төрхөө алдахаас нь хамгаалж жуулчдын хүртээл болгон үзүүлж байх нь чухал. Байгалийн үзэсгэлэнт газруудын хувьд цэвэр ЭкоТуризм илүү тохиромжтой. Цэвэр байгалийн аялалыг хөгжүүлснээр экологийн тэнцвэрт байдал алдагдахаас сэргийлнэ. Энэ нь ирээдүйн баталгаа болно гэсэн үг юм.2000 оны байдлаар 20530588 га бүхий 48 газар нутгийг Улсын Тусгай хамгаалалтанд аваад байна. Монгол орон байгалийн аялал жуулчлалыг түлхүү хөгжүүлж түүн дээрээ тулгуурлан шашин шүтлэг, зан заншил, уламжлал, түүх, соёлын чиглэлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх бололцоотой орон гэж олон улсын шинжээчид тэмдэглэдэг.Монгол орон өргөн уудам нутаг дэвсгэртэй хэдий ч нийт нутаг дэвсгэрийн хагасаас илүү хувийг хуурай цөлөрхөг нутаг эзэлдэг төдийгүй элсний нүүдэл идэвхжиж төв суурин газар, зам харгуй бэлчээрийг дарах болсон. Ийм тохиолдолд Тусгай Хамгаалалтай Газар Нутгийн хэмжээг нэмэгдүүлэх шаардлага зүй ёсоор гарч ирсэн. Монгол Улсад Тусгай Хамгаалалтай Газар Нутгийн хэмжээг нэмэгдүүлэх, улмаар аялал жуулчлалын үйл ажиллагаанд татан оруулах, нөөцийг хамгаалах, нөхөн үйлдвэрлэх асуудлыг Засгийн Газрын хүрээнд Олон Улсын хэмжээнд бодтойгоор тавьж Тусгай хамгаалалтай Газар нутгийн хэмжээг 1995-2020 онд 3 үе шаттайгаар нэмэгдүүлхээр заасан. Үүнд: 2010 онд нийт нутаг дэвсгэрийн 20%, 2020 онд нийт нутаг дэвсгэрийн 30%-ийг Улсын Тусгай Хамгаалалтанд авахаар төлөвлөсөн.Эдгээр газрууд нь Монголын байгалийн аялал жуулчлал хөгжих эхлэл бөгөөд Монгол орны сор нь болсон газрууд юм.Геологийн дурсгалт газрууд, өвөрмөц тогтоцтой газруудОрчин үед ЭкоТуризмыг жуулчид их сонрхох болсон, ЭкоТуризм нь өвөрмөц онцлогтой. Байгаль бол аяллын гол нөөц, дэвсгэр бүтээгдэхүүн болж байдаг. Тэр дундаа гол бүтээгдэхүүн нь геологийн дурсгалт газрууд, байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий газрууд болно. Ийм газруудыг улсын болон орон нутгийн тусгай хамгаалалтанд авч үзмэрүүдийг тодорхой хэмжээгээр нэмэгдүүлэх нь чухал. Төв азийн Эко Системийн иж бүрдэл болсон Увс нуурын хотгор, Үлэг гүрвэлийн өлгий нутаг болсон Өмнөговь, эртний хүмүүсийн амьдарч байсан Хойт цэнхэрийн агуй, Монголын хамгийн том агуй болох Цагаан дэлийн агуй, Монгол дагуур гэх мэт энэ төрлийн нөөцөөр арвин орон юм.Эмчилгээний чанартай рашаан ус, шаварХүний архаг хууч, хурц эмгэг өвчнийг анагаан илааршуулах увидас бүхий олон төрлийн рашаан, нуур, эмчилгээний шаврын их нөөцтэй орон юм. Энэ нь эмчилгээ сувилгааны аялал жуулчлал хөгжүүлэх нөөц болно. Одоогийн судлагдсан түвшинд олон улсын рашааны үнэлэмж, бүтэц, найрлага, чанар, эмчилгээний шаардлага , нөөцийг хангаж чадах 130 гаруй халуун хүйтэн рашаан байна. Үүнээс үзхэд Монгол орон рашааны асар их нөөцтэй орон юм. Одоогийн байдлаар Архангай аймгийн Цэнхэр сумын нутаг дахь Цэнхэрийн халуун рашааныг түшиглэсэн Японы 100 %-ийн хөрөнгө оруулалт бүхий “Цэнхэр Жигүүр” жуулчны бааз амралт сувиллын чиглэлээр жуулчин авч байгаа нь амралт сувиллын аялал жуулчлалын хөгжих ирээдүйг харуулж байга.<br />Барилга архитектурын онцлогтой хийгээд шашны холбогдолтой сүм хийдүүдМонголын эртний хот суурин, шашны холбогдолтой сүм хийдийг 3 ангилна. Үүнд :- Цэрэг дайны үеийн бэхлэлт хот суурин (Хэрлэн барс, Хар балгас, Ховд, Улиастай гэх мэт)- Шашны зориулалтай сүм хийд (Богд хааны ордон, заяын гэгээний хийд, гандан хийд, Чойжин ламын сүм, Эрдэнэ зуу хийд, Манзуширын хийд гэх мэт)- Иргэний ба хосломол үүрэгтэй хот суурин (Хар хорин, Аврага тосон, Цогтын цагаан байшин гэх мэт)Олон улсын жуулчдын анхаарлыг шашин номын сүм, хийдийн уран барилга татаж ирсэн буюу татсаар байна. Сүм хийд, хот суурингууд нь аялал жуулчлал хөгжүүлэх гол нөөц болдгийн хувьд нарийвчлан судалгаа, шинжилгээ, хэмжилт хийсний үндсэн дээр сэргээн засварлах шаардлагатай.Агнуурын ач холбогдолтой ан амьтадМонголын ховор ан амьтан дэлхийн анчин-жуулчдын соронзон болж ирсэн уламжлалтай. Анчин жуулчид байгальд сөрөг нөлөөтэй боловч аялал жуулчлалын эрэлт ихтэй онцгой салбар болж байна. Үүний тулд анчин жуулчдад зориулж ангийн отог байгуулдаг. Монгол Алтай, Говь алтай дахь отгуудаас хамгийн чухал отгууд нь Увсын Бөхмөрөн сумын “Хар ямаат”, Ховдын Мөст сумын “Мянган угалзат” юм. Энд АНУ, Канад, Мексик, Франц, Испани, Австри, Германы анчин жуулчид ирж аргал, угалз, янгирыг агнаж байна. Хэнтий нуруунд марал буга, гахай, баавгайг агнуулж байна. Агнуурын тоо толгойг Байгаль орчны яамнаас баталдаг. 2001 оны байдлаар агнуурын 18 төрөл зүйлийн амьтан байдгаас 10 төрлийн 1888 тоо толгой бүхий амьтанг агнуулах шиидвэрийг гаргасан байна. Үүнээс 1200 нь агнуурын шувуу болно. 2001 оны байдлаар ан агнуурын аялал жуулчлалын үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшөөрөл бүхий 36 аж ахуйн нэгж, компани бүртгэгдсэн байна.Ховор ан амьтан цэцэг ургамалМонголын улаан номонд орсон ан амьтан, цэцэг ургамал нь Монголдоо төдийгүй дэлхийд ховор төрөл зүйлээр баялаг юм. Ховор ан амьтан цэцэг ургамал сонирхож ирсэн жуулчид нь цэвэр ЭкоТуризм, ФотоСафари, Эрдэм шинжилгээний жуулчид байдаг. Энэ төрлийн аялал жуулчлалын үйл ажиллагааг “Цолмон Травел” гэх зэрэг хэд хэдэн компани эрхэлдэг. Монгол улс нилээд олон жилийн өмнөөс ховор ан аьтан, цэцэг ургамлыг хамгаалах зорилгоор улаан номонд оруулж эхэлсэн нь олон олон амьтан ургамлыг устаж үгүй болохоос хамгаалсан юм. Энэ өнөөгийн жуулчдыг татах нэг зүйл болж байгаа билээ. Нүүдлийн соёл иргэншил, Угсаатны зүйСудалгаанаас үзэхэд Монголд ирж байгаа жуулчидыг татаж буй гол зүйл нь нүүдлийн соёл иргэншил юм. Угсаатны зүйн чиглэлээр сонирхогч болон эрдэм шинжилгээний жуулчин авах бүрэн боломжтой. Ялангуяа Цаатан судалгааны чиглэлээр жуулчин авах боломжтой. <br />1.3 Бүс нутгийн аялал жуулчлалын нөхцөлийн тааламжийг <br />шинжлэх нь<br /><ul><li>43210А 1Дундаж t нь 10º-аас дээш халах хоногийн тоо130<110-13090-11070-9070>А2Жилд нар гийгүүлэх хугацаа /цаг/3200<3000-32002800-30002500-28002800>А3Цэлмэг өдрийн тоо120<80-12060-8050-6050>А47-р сарын харьцангуй чийг60<40-6030-4020-3020>А530º-аас давж халах өдрийн тоо10>10-2020-3030-4040<А6Хүйтрэлгүй үргэлжлэх хоногийн тоо130<110-130100-11070-9070>А7-30º-аас бууж халах өдрийн тоо20>20-4040-5050-7070<А8Хүчтэй салхитай өдөр10<10-3030-4040-5050>А9Цастай байх хоногийн тоо50>50-100100-130130-150150<А10Цасны зузаан /см/5>5-1010-1515-2020<А11Тунадасны хэмжээ/мм/400<200-400100-20090-10090>А12Голын сүлжээний нягтшил км/км²0,1-0,150,05-0,010,01-0,050,01-00А13Зуны улиралд гадаргын усны дулаанбүлээнбүлээвтэрхүйтэвтэрХүйтэнИх хүйтэнА14Замын элс шавар, намагны байдалүгүйБага зэрэгбийбийИх бийА15Газрын гадаргын хотгор гүдгэрийн байдалНам уул талНам уул талтолгодорхогӨндөр уулХэрчигдэл их А16Нэн ховор ургамлын зүйлИх олонолоннэлээдХоворүгүйА17Нэн ховор, ховор амьтны зүйлИх олонолоннэлээдХоворүгүйА18Олон улсын хэмжээний хамгаалттай назарИх олонолоннэлээдХоворүгүйА19Улсын тусгай хамгааллттай газарИх олонолоннэлээдХоворүгүйА20Улсын тусгай хамгааллттай түүх соёлын дурсгал Их олонолоннэлээдХоворүгүй</li></ul>Монгол орны нутгийн хэсэг бүр байгалийн нөхцөл нь аялал жуучлалын ажилд хэр зэрэг тааламжтай вэ? гэдэг талаар газарзүйн профессор Д. Сүхбаатар “Рекрацын газарзүйн судалгааны зарим асуудал” өгүүллэгийг 1983 онд, доктор Д. Даш, Н. Сарантуяа нар “Монгол орны байгалийн нөхцлийн рекрацын үнэлгээ” өгүлллэгийг 1988 онд тус тус “Монгол орны газарзүйн асуудал” сэтгүүлд хэвлүүлсэн бөгөөд, доктор Н.Баярхүү “Баруун Монголын байгалийн нөхцөлд аялал жуулчлалын зорилгын үүднээс үнэлгээ өгөхнь сэдвээр” 2004 онд докторын зэрэг хамгаалсан байна.ОХУ-ын эрдэмтэн Ю.А. Редипин, Н.Н Мирошниченко нар байгалийн хүчин зүйлийн рекрацийн үүднээс үнэлэх арга зүйг боловсруулсаныг эрэдмтэд дурьдаж байна. <br />Аялал жуулчлалын тааламжийн үнэлгээний шалгуурыг О. Сүхбаатар, Д. Даш, Н. Сарантуяа, Б. Баярхүү нарын боловсруулсан аргачлалыг үндэслэн 0-4 оноогоор гаргаж үнэлдэг. Томьёо нь:<br />28448017145к-Байгалийн нөхцлийн тааламжийн итгэлцүүр<br />n-үзүүлэлтүүд<br />An=А1+А2,А3,А4...An – үзүүлэлтийн онооны нийлбэр<br /><ul><li>Өдрийн ба шөнийн хамгийн дулааны нийлбэрийн дундаж 10º-аас их байх хоногийн тоо.
  11. 11. Нарны гийгүүлэх хоногийн тоо / нартай байх хугацаа/
  12. 12. Үүлгүй буюу бага зэрэг үүлтэй байх хоногийн тоо
  13. 13. Агаарын харьцангуй чийг гэдэг нь тухайн темпратурын агаарын ханавал зохих /100%/ хэмжээний хэдэн хувь нь агаарт байгаагаар илэрхийлэгднэ.
  14. 14. 30º-аас давж халах өдрийн тоо
  15. 15. Шөний агаарын темпратур 0º-аас доош буухгүй байх хаврын хугацааны эхний өдөр, намрын хугацааны сүүлчийн өдөр хоёрын хоорондох хоногийн тоо.
  16. 16. -30º-аас буухгүй хүйтрэх өдрийн тоо.
  17. 17. 10м/с-эс илүү хурдтай салхитай өдрийн тоо
  18. 18. Цастай байх хоногийн тоо, намар цасан бүрхүүл тогтсоноос хойш хавар ханзрах хүртэл хоногийн тоо.
  19. 19. Цасны зузаан.
  20. 20. Жилд унах цас борооны усны цлиндэр саванд авсан хэмжээ
  21. 21. 1км² талбайд ноогдох голын урт км-ээр
  22. 22. Нуур, голын усны өнгөний халалт
  23. 23. Замын бартаа
  24. 24. Гадаргын хэлбэр
  25. 25. Монгол улсад 1995 онд баталсан “Байглын ургамлын тухай” хуулиар 133 зүйлийн ургамлыг нэн ховор зүйлд оруулсан.
  26. 26. УИХ-аас 1995 онд баталсан “Ан агнуурын тухай” хуулинд нэн ховор амьтан гэж
  27. 27. UNESCO, дэлхийн байгал хамгаалах сангаас манай 10 гаруй газрыг олон улсын хэмжээний хамгаалалтанд авсан.
  28. 28. Монгол улсын ТХГН-ийн хэмжээг нийт дэвсгэр нутгийн 30 хувь буюу 46.9 га-д хүргэхээр төлөвлөж байна
  29. 29. МУ-ын ЗГ-ын 1998 оны 235-р тогтоолоор бүгд 119 түүх соёлын дурсгалын нэр заан, улсын тусгай хамгаалалтанд аваад байна. хот аймгийн хамгаалалтанд 233 дурсгалыг авсан. </li></ul>Энэ бол ерөнхий сонирхлын үүднээс өгсөн үнэлгээ юм. байгалийн нөхцлийн хувьд Тал хээрийн бүс нь нэн тааламжтай гэх боловч жуулчид их очдог нутаг нь ойт-хээрийн бүсэд орших Хархорин, Говь нутаг билээ. Хархоринд Эрдэнэзуу, Говьд говь, элс, үлэг гүрвэлийн олдворт газар үзэж зэрэг сонголтыг аялал голлодог. Монгол Алтайн уул, Их нууруудын хотгор нь аялал жуулчлалын байгалийн хувьд тааламж муутай гэсэн хэсэгт багтаж болох боловч энд олон улсын хэмжээний хамгаалалттай газрууд, түүх соёлын ховор нандин дурсгалтай газрууд их учраас сонголтын аялал жуулчлал зонхилох боломжтой. <br />Тухайн курсын ажлын хувьд бүсчлэл нь Аялал жуулчлалын чиглэлийн хувьд Улаанбаатар ба Төвийн бүс, Хангайн бүс, Баруун бүс, Зүүн бүс гэж 4 их мужид хуваасан учраас тодорхой нэг газар, тодорхой нэг жуулчны баазын орчмын газарт байгалийн нөхцлийн тааламжийн үнэлгээ хийх боломжгүй юм..<br /><ul><li>Хоёрдугаар бүлэг:хангайн бүсийн аялал жуулчлалын нөхцөл нөөцийн шинжилгээ
  30. 30. “ Аялал жуулчлал”-ыг Хангайн бүсийн хөгжлийн тэргүүлэх салбар болгон хөгжүүлэх зорилт: Өнөө ба ирээдүй” сэдэвт Хангайн бүсийн зөвлөгөөнийг зохион байгууллаа. Хангайн бүсэд одоогоор жуулчдыг хүлээн авах 1492 ортой 50 зочид буудал, 2878 ортой 61 жуулчны бааз үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Өнгөрсөн онд Архангай, Өвөрхангай, Хөвсгөл аймгийн жуулчны баазуудад зэрэглэл тогтоосон юм. Одоогоор Хангайн бүсийн Аялал жуулчлалын түшиц газруудад: -Хөвсгөл аймаг - Хөвсгөл нуурын орчим, Дархадын хотгор-Булган аймаг -  Эг-Тарвагатайн бэлчир, Уран тогоо, Хөгнө хаан уул-Архангай аймаг – Хорго, Тэрхийн цагаан нуур, Тайхар чулуу, Чулуут гол-Өвөрхангай аймаг – Орхоны хөндий, Элсэн тасархай, Найман нуур -Баянхонгор аймаг – Шаргалжуутын рашаан, Галуутын хавцал, Бүгийн цав орж байна. Эдгээр газруудад дараах олон улсын Аялал жуулчлалын арга хэмжээнүүдийг уламжлал болгон зохион байгуулдаг юм.
  31. 31. -Мөсний баяр /Хөвсгөл аймаг/
  32. 32. -Сарлагийн баяр /Архангай аймаг/
  33. 33. -Нүүдэлчдийн өдөр /Өвөрхангай аймаг/
  34. 34. -Олон улсын тэшүүрийн марафон /Хөвсгөл аймаг/
  35. 35. -Цаатан фестиваль /Хөвсгөл аймаг/
  36. 36. -Адууны баяр /Өвөрхангай аймаг/
  37. 37. Хангайн бүсэд Аялал жуулчлал хөгжих болсон нь харьцангуй дэд бүтэц сайн хөгжсөн, Аялал жуулчлалын материаллаг бааз бүрдсэн, жуулчдад зориулсан бүтээгдэхүүн үйлчилгээний нэр төрөл олон, олон улсын Аялал жуулчлалын зах зээл дээр танигдсан зэрэг сайн тал байдагтай холбоотой. Гэвч хэт төвлөрсөн Аялал жуулчлалын баазуудтай, тэдгээр нь тийм ч хангалттай үнэлгээ авахаар биш байгаа зэрэг сул талууд байсаар байна.
  38. 38. Цаашид Хархорин хотыг хот төлөвлөлтийн орчин үеийн аргачлалаар жуулчдын төв хот болгон хөгжүүлэх хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх, жуулчдын гол маршрутыг УБ-Дундговь-Өмнөговь-Баянхонгор-Өвөрхангай-Архангай-Хөвсгөл тойрог хэлбэрээр хөгжүүлэх, Хөвсгөл аймгийг өвлийн Аялал жуулчлалын түшиц газар болгон хөгжүүлэх, Хангайн бүсийн халуун рашаануудыг түшиглэн эрүүл мэндийн, дотоодын аяллуудыг түлхүү хөгжүүлэх, орон нутагт Аялал жуулчлалаас орох бодит орлогыг нэмэгдүүлэх, орон нутгийн Аялал жуулчлалын сан бүрдүүлэх эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх, Аялал жуулчлалын үзмэрүүдийг тохижуулах, бий болгоход төрөөс санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх зэрэг ажлыг хийхээр төлөвлөж байна. </li></ul>2.1 Хангайн бүсийн аймгуудын рекрацын шижилгээ, үнэлгээ<br /><ul><li>1. Хөвсгөл аймаг
  39. 39. Үзүүлэлт Коэфцент А 1Дундаж t нь 10º-аас дээш халах хоногийн тооА2Жилд нар гийгүүлэх хугацаа /цаг/А3Цэлмэг өдрийн тооА47-р сарын харьцангуй чийгА530º-аас давж халах өдрийн тооА6Хүйтрэлгүй үргэлжлэх хоногийн тооА7-30º-аас бууж халах өдрийн тооА8Хүчтэй салхитай өдөрА9Цастай байх хоногийн тооА10Цасны зузаан /см/А11Тунадасны хэмжээ/мм/А12Голын сүлжээний нягтшил км/км²А13Зуны улиралд гадаргын усны дулаанА14Замын элс шавар, намагны байдалА15Газрын гадаргын хотгор гүдгэрийн байдалА16Нэн ховор ургамлын зүйлА17Нэн ховор, ховор амьтны зүйлА18Олон улсын хэмжээний хамгаалттай назарА19Улсын тусгай хамгааллттай газарА20Улсын тусгай хамгааллттай түүх соёлын дурсгал
  40. 40. К=Ę(A1+A2+…An)/N=43/18=2.4 харьцангуй тохиромжтой.
  41. 41. Үүнийг үндэслэн дараагийн буүлэгт тус аймгийн нөөцийг нь судлан үзсэнээр тухайн аймгийг аялал жуулчлалын чадавхийг бүрнээр тооцох боломжтой.
  42. 42. Булган аймаг
  43. 43. Үзүүлэлт Коэфцент А 1Дундаж t нь 10º-аас дээш халах хоногийн тооА2Жилд нар гийгүүлэх хугацаа /цаг/А3Цэлмэг өдрийн тооА47-р сарын харьцангуй чийгА530º-аас давж халах өдрийн тооА6Хүйтрэлгүй үргэлжлэх хоногийн тооА7-30º-аас бууж халах өдрийн тооА8Хүчтэй салхитай өдөрА9Цастай байх хоногийн тооА10Цасны зузаан /см/А11Тунадасны хэмжээ/мм/324,5мм3А12Голын сүлжээний нягтшил км/км²А13Зуны улиралд гадаргын усны дулаанА14Замын элс шавар, намагны байдалА15Газрын гадаргын хотгор гүдгэрийн байдалА16Нэн ховор ургамлын зүйлА17Нэн ховор, ховор амьтны зүйлА18Олон улсын хэмжээний хамгаалттай назарА19Улсын тусгай хамгааллттай газарА20Улсын тусгай хамгааллттай түүх соёлын дурсгал
  44. 44. К=Ę(A1+A2+…An)/N=
  45. 45. Үүнийг үндэслэн дараагийн буүлэгт тус аймгийн нөөцийг нь судлан үзсэнээр тухайн аймгийг аялал жуулчлалын чадавхийг бүрнээр тооцох боломжтой.
  46. 46. Өвөрхангай аймаг
  47. 47. Үзүүлэлт Коэфцент А 1Дундаж t нь 10º-аас дээш халах хоногийн тооА2Жилд нар гийгүүлэх хугацаа /цаг/А3Цэлмэг өдрийн тооА47-р сарын харьцангуй чийг40% А530º-аас давж халах өдрийн тооА6Хүйтрэлгүй үргэлжлэх хоногийн тооА7-30º-аас бууж халах өдрийн тооА8Хүчтэй салхитай өдөрА9Цастай байх хоногийн тооА10Цасны зузаан /см/А11Тунадасны хэмжээ/мм/А12Голын сүлжээний нягтшил км/км²А13Зуны улиралд гадаргын усны дулаанА14Замын элс шавар, намагны байдалА15Газрын гадаргын хотгор гүдгэрийн байдалА16Нэн ховор ургамлын зүйлА17Нэн ховор, ховор амьтны зүйлА18Олон улсын хэмжээний хамгаалттай назарА19Улсын тусгай хамгааллттай газарА20Улсын тусгай хамгааллттай түүх соёлын дурсгал
  48. 48. К=Ę(A1+A2+…An)/N=
  49. 49. Архангай аймаг
  50. 50. Үзүүлэлт Коэфцент А 1Дундаж t нь 10º-аас дээш халах хоногийн тооА2Жилд нар гийгүүлэх хугацаа /цаг/А3Цэлмэг өдрийн тооА47-р сарын харьцангуй чийгА530º-аас давж халах өдрийн тооА6Хүйтрэлгүй үргэлжлэх хоногийн тооА7-30º-аас бууж халах өдрийн тооА8Хүчтэй салхитай өдөрА9Цастай байх хоногийн тооА10Цасны зузаан /см/А11Тунадасны хэмжээ/мм/А12Голын сүлжээний нягтшил км/км²А13Зуны улиралд гадаргын усны дулаанА14Замын элс шавар, намагны байдалА15Газрын гадаргын хотгор гүдгэрийн байдалА16Нэн ховор ургамлын зүйлА17Нэн ховор, ховор амьтны зүйлА18Олон улсын хэмжээний хамгаалттай назарА19Улсын тусгай хамгааллттай газарА20Улсын тусгай хамгааллттай түүх соёлын дурсгал
  51. 51. К=Ę(A1+A2+…An)/N=
  52. 52. Баянхонгор аймаг
  53. 53. Үзүүлэлт Коэфцент А 1Дундаж t нь 10º-аас дээш халах хоногийн тоо110-1303А2Жилд нар гийгүүлэх хугацаа /цаг/2800-30002А3Цэлмэг өдрийн тооА47-р сарын харьцангуй чийг30-402А530º-аас давж халах өдрийн тоо40дээш0А6Хүйтрэлгүй үргэлжлэх хоногийн тооА7-30º-аас бууж халах өдрийн тоо30-403А8Хүчтэй салхитай өдөр50-аас дээш0А9Цастай байх хоногийн тоо170-1302А10Цасны зузаан /см/5-10см3А11Тунадасны хэмжээ/мм/100-200мм2А12Голын сүлжээний нягтшил км/км²0,01-0,052А13Зуны улиралд гадаргын усны дулаан+25-+30◦ Бүлээн4А14Замын элс шавар, намагны байдалБий 1А15Газрын гадаргын хотгор гүдгэрийн байдалНам уул тал3А16Нэн ховор ургамлын зүйлОлон их4А17Нэн ховор, ховор амьтны зүйлИх олон4А18Олон улсын хэмжээний хамгаалттай назарОлон3А19Улсын тусгай хамгааллттай газарОлон3А20Улсын тусгай хамгааллттай түүх соёлын дурсгал нэлээд2
  54. 54. К=Ę(A1+A2+…An)/N=43/18=2.4 харьцангуй тохиромжтой.
  55. 55. Үүнийг үндэслэн дараагийн буүлэгт тус аймгийн нөөцийг нь судлан үзсэнээр тухайн аймгийг аялал жуулчлалын чадавхийг бүрнээр тооцох боломжтой.
  56. 56. Хангайн бүсийн аймгуудын аялал жуулчлалын нөөцүүд
  57. 57. Хангайн бүс нь түүх, соёлын дургалт болон байгалийн үзэсгэлэнт газрууддаа түшиглэн дотоод, гадаадын аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх маш тохиромжтой нутаг юм. Хөвсгөл аймагт байгалийн шинжлэл, амралт, шашин, соёл, спортын болон өвөрмөц сонирхлын, Орхон,Булган аймагт бизнес, амралт сувилал, спортын болон морин аяллын, Архангай, Өвөрхангай аймагт түүх, соёл иргэншил, байгаль судлал, амралт сувилал, морин аяллын, Баянхонгор аймагт рашаан, сувилал, спорт аяллыг түлхүү хөгжүүлэх боломжтой. Мөн одоо бүрдээд байгаа материаллаг бааз дээрээ түшиглэн тэдгээрийг өргөтгөх, хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх замаар бүсийн аймгуудыг хамарсан аялал жуулчлалын сүлжээ байгуулах, уг сүлжээг ОХУ-ын Байгаль нуур болон Өвөр монголын аялал жуулчлалын сүлжээнд холбох, аялал жуулчлалын үйлчилгээний чанарыг олон улсын стандартын түвшинд хүргэх нь тулгамдсан асуудал болж байна.
  58. 58. Хөвсгөл аймаг
  59. 59. Хөвсгөлийн бүсэд усан болон өвлийн аялалын төрлүүдээс гадна дархад, цаатан ястны ахуйтай танилцах аялалыг түлхүү хөгжүүлэх боломжтой бөгөөд ЗГ-ын 165-р тогтоолоор баталсан аялал жуулчлалын 7 бүс нутгийн нэг бие даасан аймаг юм. Түүний нөөцөд тулгуурлан энэ бүс нутгийг өөрөө бие даасан аймаг болох чадвартай гэж тодорхойлжээ.</li></ul>Хөвсгөл аймгийн түүх соёлын дурсгалууд, байгалийн үзэсгэлэнт газрууд  <br />№Сумын нэр    Түүх соёлын дурсгалууд, байгалийн  үзэсгэлэнт газрууд  1.ГалтБарт багийн төвийн дэргэд орших 6 ширхэг буган чулуун хөшөө хирэгсүүрийн цогцолбор.2.МөрөнУушгийн өвөрт орших 15 ширхэг буган чулуун хөшөөний цогцолбор3.Цагаан-УулБор Хужирын голын орчимд орших 2 эгнээ буган цулуун хөшөө4.Цагаан-УулХешөөт гэдэг газар орших 11 ширхэг буган цулуун хешөө. Хиргисүүрийн цогцолбор5.Шинэ ИдэрЦохиотын голын бэлчэр Дөрөлжийн ам, Цохиотын хөндийн Ногоон булагийн ам гэдэг газар орших буган цулуун хешөөнүүд<br />Даян дээрхийн агуй: Цагаан-Үүр сумын төвөөс зүүн урагш 30-аад км-т орших дунд төрмөлийн эриний шохойн чулуу, занараас тогтсон энэ агуй нь 2 давхар, хэд хэдэн тасгалгаатай, нийтдээ 224 м урт хонгилтой, агуйг үүсгэсэн шохойн чулуу нь өгөршөн олон нүх сүв  хонхорхой, ан цав үүсгэсэн байдаг.<br />1905035560Хөвсгөл нуур: Хөвсгөл нуур нь д.т.д 1624 м өндөртэй, 2620 ам км талбайг эзлэсэн. Мөрөн хотоос 100 км зайтай оршино. Хөвсгөл нуур нь 134 км урт, 39 км өргөн бөгөөд уг нууранд 46 гол горхи, цутгаж ганцхан Эгийн гол эх авч урсдаг. Хөвсгөл нуур нь төв Азийн хамгийн гүн (262 м) нуур бөгөөд усны нөөц нь 380 шоо км юм. Усны нөөцөөрөө Азид 2, дэлхийд 24-рт ордог бөгөөд дэлхийн цэнгэг усны 1%-ийг агуулж байдаг. Хөвсгөл нуурт май, зэвэг, хадран гэх мэт загас элбэгтэй.<br />Хорьдолсардьдаг уул: Хөвсгөл нуурын баруун талаар орших уул. Шохойн чулуунаас голлон тогтсон шовх оргилтой, ой хөвч бүхий д.т.д 3200 орчим өндөрт оршино. Уг ууланд нэн ховор ойн цаа буга болон Сибирийн хандгай, аргаль, усны цагаан сүүлт бүргэд зэрэг ховор амьтад элбэгтэй. Энэ хавийн тайга,  сарьдагт нутгийг 1997 оноос 1886 ам км талбайгаар дархлан хамгаалж байна.<br />Намхай уул: Хөвсгөл аймгийн Тариалан, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын нутгийн заагт оршино. Шинэс голлосон хуш бүхий ойтой, ховор ургамал амьтан элбэгтэй,  ус уулыг 2003 онд 296 ам км талбайгаар улсын тусгай хамгаалалтанд авсан.<br />Улаан тайга уул: Бүсийн голын сав дагуух өндөр уулс хамрагдана. Эндэхийн ян сарьдаг бүхий уул нууруудад эртний тэгширэлийн гадарга мөстлөгийн моренна, мөстлөгийн гаригтай нуур элбэгтэй. Энд жинхэнэ уулын тайгын бүслүүр тархснаараа онцлог, мөн шинэ төрмөлийн эриний галт уулын хурдас их тархсан. Үүнийг 2003 онд 1080 км талбайгаар байгалийн нөөц газар болгон улсын тусгай хамгаалалтанд авсан.<br />Дархадын хотгор: Хорьдогсарьдаг, Улаантайга уулуудын хоорондуур, уртрагийн дагуу 100 км үргэлжлэн тогтсон их хотгор газар. Энд тарган, Харилт, Цагаан гэх мэт олон нуурууд, гол горхи, ой хөв ихтэй.<br />Сангийн далай нуур: Хөвсгөл,  Завхан аймгийн нутгийн заагт д.т.д 1980 өндөрт орших 166 ам км талбайтай гадагш урсгалгүй томоохон нуур юм.<br />Шишгэд гол: Доод нуураас эх авч урсах ус ихтэй мөрөн, ой хөвчийн дундуур нарийн хөндийгөөр урсдаг.<br />Олон голын бэлчир: Идэр, Дэлгэр, Бүгсэй голуудын нийлэх уулзвар. Энэ уулзвараас доош Сэлэнгэ мөрөн болон урсдаг. Олон зүйлийн загас элбэгтэй. Энэхүү үзэсгэлэнт нутаг нь Мөрөн орох замд Тосонцэнгэл сумын нутагт байдаг.<br />Идэрийн гол: Хангайн нурууны араас эх авч 452 км урсаад Дэлгэр мөрөнтэй нийлж Сэлэнгэ мөрөн болдог. Ус ихтэй олон голыг нийлүүлэн урсдаг.<br />Дэлгэр мөрөн: Улаантайга уулаас эх авч 445 км урсаад Идэрийн голтой нийлнэ. Ус ихтэй томоохон гол бөгөөд Сэлэнгийн савд байдаг загас элбэгтэй.<br /><ul><li>Хөндлөн их уул: Тариалан сумаас Мөрөн орох замд Их-Уул сумын отөвөөс зүүн тийш Сэлэнгэ мөрний зүүн гарын эрэгрүү түрж орсон баруун тийш 10-аад км үргэлжлэх уул. Энэ уулын оройд хүрмэн чулуулгийн үелсэн давхарга ил гарсан байдагт бөгөөд 4-5 үеэс тогтсон урд эгц хажуу нь 200 метр орчим өндөр. Нутгийнхан энэ уулыг Одос уул гэж нэрлэдэг. </li></ul>Булган аймгийн түүх соёлын дурсгалууд, байгалийн үзэсгэлэнт газрууд <br />№Сумын нэр      Түүх соёлын дурсгал, байгалийн үзэсгэлэнт газрууд 1.Булган сумДиваажин хэмээх сүмийн үлдэгдэл.2.Булган хотМайдарын голын хөндийд орших Цагаан суварганы туурь, Лигшиддонгайлин хийд, Баруун замын байлдааны штабын байшин, Тамгын толгойд орших Хатанбаатар Магсаржавын дуулгат бунхан.3.ДашинчилэнХалдунзүрх ууланд орших Цогтхунтайжийн балгас, бичигт хөшөө, Хар бухын балгас, Чинтолгойн балгас, Эрдэнэ хамбын хийд 4.РашаантХөгнөхаан уул, Хөгнө хааны их бага хотын туурь5.Сайхан Моюн-Чурт зориулсан гэрэлт хөшөөний бичээс, Сүүжийн давааны түрэг бичээс6.СэлэнгэИнгэттолгойд орших Далхбандид гэгдэх хүн чулуу7.Хутаг- ӨндөрБайбалык хот, уран тогоо, Тулга, Жалавч уулууд<br />    <br />Цогт хун тайжийн хар балгас, Чин толгой: Хөгнөхаан уулнаас зүүн хойш 80 км газарт Цогт хун тайжийн цэргийн хүрээ байсан цайзын үлдэгдэл буюу Харбалгас оршино. Мөн хар уулын индэр болох хүний гараар босгосон чулуун толгой байх ба түүнийг Чинтолгой гэж нэрлэнэ. <br />Цогтын цагаан байшин: Дашинчилэн сумаас хойш 40км газарт Туул голын хөвөөн дэх Цогт хун тайжийн ээж Мадай Тайгал хатны өргөө, номын сургууль байсан цагаан ордны суурь болох хааш хаашаа 100 метр, 5 метр орчим өндөр чулуун тавцан болон бичигт чулуун хөшөө оршино. Энэ газар бол 17-р зууны Монголын түүхийн чухал дурсгал юм. Цогт хун тайж цагаан ордондоо том номын сан, бүжгийн чуулгатай байсан гэдэг. <br />Байбалык хот: Байбалык буюу нутгийн хүмүүсийн хэлдгээр Бийбулаг хотын балгас нь 8-р зууны дундуур Уйгаруудын барьж байгуулсан хэд хэдэн хотын үлдэгдэл болно. Уг хотын байгуулсан анхны цагаас тэнд согд, хятад худалдаачид төдийгүй согд номын багш нар тэнд залран ирж, бурхны шашныг номлож, шашны номыг уйгур хэлээр орчуулж байжээ. <br />Сурвалжаас үзвэл уг хот нь тухайн үедээ Төв азийн соёл хөгжин цэцэглэсэн нэгэн голомт байжээ. 840 оны үед Енисейгээс ирсэн Киргыз аймгийн нүүдэлчид довтлон барилгыг эвдэн, ном судрыг нь шатаасан ажээ<br />Уран, Тогоо, Тулга, Жалавч уулс: Хутаг- Өндөр сумын Уньт бригадын нутаг, Булган хотоос баруун хойш 80 орчим км зайд Мөрөн хот орох зам дагуу эдгээр уулс байрлана. Уран уулын өвөр бэлээс Тогоо уулын ар бэл хүртэлх 7 км орчим ба Хангайн Хэнийн уулархаг их мужид хамаарагдана. <br />Урангийн хөндий гэдэг нь д.т.дээш 1420-1450 метр үнэмлэхүй өндөр бүхий уудам талд хоорондоо 6-7 км зайтай орших Уран- Бүрхээр, Тулга, Их тогоо Жалавчийн уулсын эргэн тойронд ойт хээр голлосон өндөр уулс хүрээлнэ. Тулга уул нь д.т.дээш 1540 метр өндөр бөгөөд тогоо нь зүүн хойшоо, урагшаа, баруун хойшоо сэтрэн элэгдэж эвдрээд, тулгын чулуу маягтай гурван хэсэг дугуй ханан уулхан болж үлджээ. Уран- Бүрхээр уул нь д.т.дээш 1688 метр өндөр, сууриндаа зуувандуу, бөмбөгөр бүрхээр хэбэртэй, тогооны амсар хөндлөөшөө 500-600 метр, гүн нь 50-60 метр, тогоон дотор 1.5 метр гүн устай нуур байдаг.<br />Хөгнөхаан уулын байгалийн нөөц газар:Булган аймгийн Дашинчилэн, Гурванбулаг, Рашаант сумдын нутгийн заагт орших Хөгнөхаан уулыг 46 990 га талбайг хамруулан, 1997 оноос улсын хамгаалалтанд авчээ. Тайгын болон хээрийн ургамал нэг дор ургадгаараа болон байгалийн 2-3 бүс нэг дор ялгардгаараа онцлог юм. Мөн Хөгнө- Тарнийн гэж олноо алдаршсан яргай мод ургадаг.<br />Эрдэнэ хамбын хүрээ хийд /Өвгөн хийд/: Дашинчилэн сумын нутаг дахь Хөгнө хаан уулын тагд орших Хөгнө тарнийн хөгшин, залуу хийд хэмээн алдаршсан Монголд орон дахь бурханы шашны үе үеийн дэлгэрэлттэй уялдаа бүхий энэ хийд нь баруун өмнө талаасаа их элсэн нуруу сунжин тогтсон, жижиг толгод, тэгш тал бүхий үзэсгэлэнт газар нааш цааш зорчигсдын нүд сэтгэлийг булаам өндөр сүрлэг, дөрвөн хүчтэнгээр бэлгэдэн хэлцдэг арц, яргай мод голлон ургасан зэсэн улаан хадан уулсын дунд байршдаг. Энэ хавийн газрыг ходоод, элэг цөс, бөөр, нүдний рашаантай Улаан сахиусын адислага тогтсон ариун орон хэмээн дээдэлж ирсэн бөгөөд одоо ч гэсэн Хадат хошуу хэмээх газрын дэргэд унаанаасаа заавал буун, идээ ундааны дээжээ өргөн, хүртдэг уламжлалтай ажээ. <br />Баянхонгор аймаг <br />№Сумын нэр Түүх соёлын дурсгалууд, байгалийнүзэсгэлэнт газрууд 1.БаянлигЦахир ууланд орших эртний хүн сууж байсан Лигийн цагаан агуй,2.БаянлигИхбаян уулын Бичигтийн аманд орших Сүг зурагтай хад3.БууцагаанДундмандал, Адагмандал ууланд орших сүг зураг шаантаг бичээстэй хад4.ЭрдэнэцогтТүйн голын зүүн Дэнж шатар чулуу гэдэг газар орших Буган чулуун хөшөөнүүд, хүн чулуу, булш бүхий цогцолбор дурсгал<br />9017071120 Шаргалжуутын рашаан Тус аймгийн Эрдэнэцогт сумын нутагт  д.т.д  1492 м өндөрт оршино. Шаргалжуутын гол руу түрж орсон хатад толгойн энгэр дэхь боржин чулуун дундаас оргилон урсах халууны хэмжээгээр өөр хоорондоо ялгаатай 100 гаруй булаг рашаан гол ундрагыг бvрдvvлдэг. Судалгааны дvгнэлтээс халуун рашаан нь олонх булагууд бvтэцийн хувьд нэг төрөлд багтах ба зарим халууны хэмжээ, орчины урвал зэргээр ялгаатай боловч зонхилж гидрокорбонат, карбонат, сульфатлаг натрийн найрлагатай билээ. Судлаачдын дvгнэлтээс vзэхэд рашааны халуун нь 45- 93 градуст хэлбэлзэж, ундаргын нийлбэр нь секунт дутамд 50 л хvрдэг. Рашааны ордоос баруун урагш 60 градус халуунтай хvхэрлэг шавартай тул рашаан, шавар эмчилгээ хослох боломжтой.<br />Орог нуур Богд сумын нутагт д.т.д 1198м өндөрт оршдог бөгөөд 140 ам км талбай гадагш урсгалгүй мөртлөө загас элбэгтэй. Орог нуурт Борцгор хотон, Хуруут хун, Хошуу галуу, Хээрийн галуу гэх мэт  ховор жигүүртэн  цугалдаг. Эргэн тойрны элсэнд нь эмийн ургамал чихэр өвөс их ургадаг.                                                                   <br />Цагаан агуй  Баянлиг сумын нутагт Цахир ууланд орших 40 гаруй метр урт энэ агуйд одоогоор 700 мянган жилийн өмнө хүн амьдарч байсан ул мөр илэрчээ. Энэ одоогоор монголоос олдоод байгаа олдворын хамгийн эртний хүний  буурь юм. Мөн Баянлиг сумын Их баян уулын Бичигтийн аманд сүг зурагтай хад байдаг. Эдгээр дурсгалыг   хүрэлийн үед холбогдох дурсгал гэж үздэг.Үүнийг 1998 оноос ТХ-нд авав.<br />Бөөн цагаан нуур Хангайн өвөр, Говь-Алтайн уулсын хоорондох Бага нууруудын хөндийд д.т.д 1326м өндөрт орших 248 ам км талбайтай нуур. 1957 оны газар хөдлөлтөөс хойш талбай нь үлэмж нэмэгдсэн. Уг нууранд алтайн шар загас мөн гангар хун, хээрийн галуу г.м улаан номонд орсон ховоршувуудтай.<br />Байдраг гол Хангайн нуруунаас эх авч урагшаа 310 км урсаад Бөөн цагаан нуурт цутгадаг. Байдраг Заг  2 голын бэлчир  нь Монголын түүхэнд хаадын чуулга болсон газар гэж үздэг. Байдраг голд алтайн шар загас, монгол хадран г.м загастай.<br />Адгийн цагаан нуур Бөөн цагаан нууруунаас зүүн тийш орших бөгөөд Байдраг голын адгийн зүүн салаа болох Цагаан гол нь адгийн цагаан нуурт цутгана. Хангайн сүүлийн мөстлөг хайлах үед одоогоос  100 мянга орчим жилийн өмнө талбай нь нэлээд хэмжээгээр томорч байсан бөгөөд мөстлөг хайлж дууссаны дараа ус нь  татарсан. Галуутын хавцал Галуут сумын төвөөс баруун тийш 20 орчим км-т орших бөгөөд Хавцал нь   100-150 орчим м гүн бөгөөд өргөн нь 10м орчим хамгийн нарийн газартаа 1 м орчим. Олгой нуруунаас галуут гол хойшоо урсан гарахдаа 2км орчим урт энэхүү хавцалыг үүсгэжээ. Энэ хавцалын эгц хажуугийн хадан чулуунд  үүссэн тавцангууд  дээр хаврын цагт галуу шувуу  өндөглөдөг. Тэдгээр хавцалыг дороос нь өнгийн харахад ширээн дээр тавьсан   цагаан будаа шиг харагддаг.                              <br />Уран хайрхан уул Өлзийт, Баацагаан, Баяновоо сумын нутгийн загт нарийн голын хөндийд орших энэ уул нь хуучин чулуун зэвсэгийн үеийн томоохон дарханы газар ажиллаж байжээ. Эндээс олон зуун чулуун зэвсэг олдсон бөгөөд энэ нь манай нутагаас олдсон чулуун зэвсгийн үеийн эртний олдворуудын нэг юм. Энэ дурсгалуудыг 1998 онд усын тусгай хамгаалалтанд  авсан <br />Аргалант уул Уг уул нь Бөөнцагаан нуур  орох замд байдаг бөгөөд энэ ууланд аргаль, янгир зэрэг ховор амьтад байдаг бөгөөд энэ нь манай орны агнуурын нөөц газарын нэг.<br />Газрын хагархай  Энэ хагархай 1957 онд Их богд ууланд болсон  11 баллын хүчтэй газар хөдлөлтээр үүссэн бөгөөд Орог нуурын урд биеээс баруун тийш Баян цагаан уулын ар хүртэл 270км үргэлжилнэ.<br />Эхийн голын баян бүрд Цагаан богдын нурууны хойд талын салбар уулсын арын уулын ул хөрсний усаар тэжээгдэж байдаг 3 томоохон булгийн нийлбэр нийтдээ 17км оршим урт 15км өргөн талбайг эзэлсэн. энэхүү баян бүрдэд монголын улаан номонд орсон тоорой, сухай зэрэг мод ургадаг. Зуны улиралд +44.8°С халуун тэмдэглэгдсэн монголын хамгийн дулаанд тэмдэглэгдсэн. Жилийн дундаж t=+9°С орчим байдаг бөгөөд 13.4мм тундас ундаг. <br />Өвөрхангай аймаг<br />№Сумын нэр    Түүх соёлын дурсгалууд, байгалийн үзэсгэлэнт газрууд  1.Бат-ӨлзийтӨвөр агуйт гэдэг газар орших Төвхөн хийд2.УянгаОнгийн голын цогцолборт дурсгал  3.Хайрхандулаан. сумын Хөгшин тээл ууланд орших Хубилайн цэргийн цайзын туурь4.ХархоринМонгол гүрний нийслэл Хархорум хотын туурь<br />-14732055880Элсэн тасархай. Батхаан уулын баруун хойд хажуугаас эхлэн баруун хойшоо Хөгнө хан уулын баруун тал хүртэл 80-д км үргэлжилсэн Манхат элс, бургас, яргай гэх мэт бутлаг ургамалтай.<br />Архангай аймаг<br />1905080158Дэлхийн түүхийн дурсгалын улаан номд орсон Түрэг улсын /МЭ 6 – 8 зуун/ хаан Билэг, хунтайж Культегин нарын дурсгалд зориулсан руни бичээс бүхий Хөшөө - Цайдамын цогцолбор, уйгурын хаант улсын нийслэл хар хот, хадны зураг, руни болон дөрвөлжин, соёмбо, тод зэрэг бичиг үсгийн сийлбэр бүхий Тайхар чулуу, Хархул хааны балгас, Хүннү болон их монгол гүрэн, феодалын бутралын үеийн түүх соёлыг хадгалан үлдсэн ссурин зэрэг түүх соёлын ховор нандин дурсгал ихтэй. Мөн байгалийн үзэсгэлэнт газрууд болох Тэрхийн цагаан нуур, унтарсан галт уул хоргын цогцолбор зэрэг нь жуулчдын сэтгэлд их нийцдэг.<br /> Архангай аймгийн түүх соёлын дурсгалууд, байгалийн үзэсгэлэнт газрууд  <br />№Сумын нэр Түүх соёлын дурсгалууд, байгалийн үзэсгэлэнт газрууд  1.БатцэнгэлЛуу гүний хүрээний дуганууд, Цацын эрэгт орших тавах бугын хөшөөтэй дөрвөлжин булш2.Их тамирАлтан сандал уулын буган хөшөө, Тайхар чулуу, түүн дээрх монгол , түвд манж бичээсүүд3.Өгий нуурӨгий нуурын балгас, Өгий нуур4.ӨлзийтБишрэлт гүний хүрээний дуганууд5.Өндөр - УлаанЖаргалантын буган хөшөө, Чулуут, Тээлийн голын бэлчирийн буган хөшөө сүг зурагтай хад6.ТариатТэрхийн гол орчимд байсан, одоо ШУА- д хадгалагдаж буй мэлхий суурьтай түрэг бичээст хөшөө, Хорго- Тэрхийн цагаан нуурын байгалийн цогцолбор газар7.ХангайНоён хангай уулын байгалийн цогцолбор газар8.ХайрханНаймаа толгойн хүннү булш, могой ус гэдэг газар орших Уйгурын Моюучурын бичигт хөшөө9.ХашаатКул Тигиний гэрэлт хөшөө, мөн хөшөөний мэлхий чулууны түрэг бичээс болон Кул Тигиний цогоцлбор дурсгал ,хөшөө цайдамын бунхант булш, Билгэ хааны цогцолбор дурсгал, могилян хаанд зориулсан гэрэлт хөшөөний түрэг бичээс 10.ХотонтУйгарын Хар балгас11.ЦахирТарвагатайн нурууны байгалийн цогцолборт газар12.чулуут, Булган, Цэнхэр, ХотонтХангайн нурууны байгалийн цогцолборт газар13.ЭрдэнэбулганДамдин хувилгааны дуган, Заяын гэгээний хийдийн цогцолбор, Булган уулын байгалийн цогцолборт газар14.ЭрдэнэмандалХар Хул хааны балгас<br />Хорго: Унтарсан галт уулын гүнзгий өрх, тогоо, бялхан гарсан хүрмэн хад, цохио, ангал, хонгил, агуй, нүх, хөндий ганга, хавцал, хүрмэн давцан тэргүүтэн хорогдох далдлах газар үлэмжхэн тул Хонго гэж алдаршжээ. Нийт 40 ам.дөр.км талбайтай Хоргын дархан газрын Тогоо Уулын амсан хүрээ хөндлөөшөө 400м, өрхийн гүн 70м бөгөөд дотогшоо нуран гулссан асга ёроолдоо хүрэн, түүнд ус тогтжээ. Энд унтарсан галт уул болох Хогын тогоо, Онгоцон галт уул, Тэвш, Дунд толгой, Алаг уулс бий.<br />Хоргын тогоо уул нь 200м өргөн, 100м гүнзгий бөгөөд давхар амсар тогоотой. Араар нь ба амсраар нь шинэс мод ургасан. Түүнээс холгүй хэд хэдэн унтарсан галт уул оршдог бөгөөд тэдгээрээс эрдэнийн чулуу олдсон байна. Тэрхийн цагаан нуур нь 2060 метрийн өндөрт орших ба 10 гаруй гол цутгаж, Суман гол эх авч урсана. Хамгийн том цутгал болох Тэрхийн гол галт уулын хүрмэн чулууны урсгалд хаагдсанаас энэ нуур үүссэн гэдэг. 16м урт, 4км өргөн, 20 метр хүртэл гүнтэй. Цурхай загас элбэгтэй.<br />Буга, бор гөрөөс, аргаль, гахай зэрэг ховор ан амьтад, ангир, нугас, гогой зэрэг усны шувууд энэ үзэсгэлэнт нутагт олноороо цутгадаг.<br />Булган уул :. Хангайн гол их ноён нуруунаас салбарлан зүүн хойш чиглэж, Хойд болон урд Тамирын голын хоорондуурх усны хагалбар газарт д.т.дээш 1980 метр өндөрт оршино. Цэцэрлэг хотын хойд захад буй энэ уулыг хойш урагш нэвтрэх олон даваа буйгаас Цагаан, Хамрын, Аригийн даваад нэн сүрлэг хийгээд эрт төрмөлийн эриний чулуулаг голлох давхаргыг бүрдүүлнэ. Энд ой мод хадлан бэлчээрээр нэн баялаг төдийгүй хад, тошлой, таван салаа, сөд, царван, ганга, хунчир тэргүүтэй жимс эмийн ургамал, шилүүс, мануул, хэрэм, үнэг, чоно зэрэг амьтад, хур, ятуу, сойр, ууль, шар шувуу мэтийн жигүүртэн их бий.<br />Суман, Чулуут гол: Суман гол нь Тэрхийн цагаан нуураас эх аван урсахдаа 20-иод метр зузаан хүрмэн чулуун хучлагыг зүсэн, нарийн хавцал үүсгэн урссан уулын хурдан урсгалтайгаар 50- иад метр урсаад Чулуут голд цутгадаг бол Чулуут гол нь Эгийн даваанаас эх аван 415км газар урсдаг. Уг гол Тээлийн голын адгаас 110км эгц гүнзгий хүрмэн чулуун хавцлын хоорондуур түргэн урсгалаар бялхан урсдаг онцлогтой. Дээрх хоёр голуудын бэлчрээс доош ойрхон орших 2 метр орчим эгц хадруу бууж үүсгэсэн Чойдогийн боргио хэмээх байгалийн үзэсгэлэнт газар аялагч жуулчлагчдын сонирхлыг татах тогтоц бөлгөө.<br />Заяын гэгээний хийдийн цогцолбор: Булган уулын энгэрт 1631 онд Заяын хүрээг үүсгэн байгуулжээ. Заяын хүрээг хоорондоо 5км алсдах газарт дээд, доод хүрээ болгон хуваарилж байгуулсан бөгөөд дээд хүрээнд 6 аймгийн бүгд 26 сүм дуган, лам нарын орон сууц, жижиг байшин барилга, доод хүрээ нь 2 аймгийн дуган, лам нарын байшин барилга байв. Заяын хүрээнээс үлдсэн сүм дуганыг сэргээн засварлаж, одоо аймгийн угсаатны музей болгон ашиглаж байна. Мөн 1971 онд аймгийн, 1994 онд улсын хамгаалалтанд авсан байна. эдгээр барилгууд төвд, төвд - монгол, төвд - хятад хийцийнх бөгөөд барилгын үндсэн материал нь мод, чулуу, хөх тоосго ваар юм.<br /> Хөшөө - Цайдамын цогцолбор:   Хашаат сумын нутаг Хөгшин орхон голын зүүн эрэг, цайдам нуурын баруун өмнө, Эрдэнэ зуу хийдээс 47 км- т байдаг Билгэ хааны Дурсгалд зориулсан хөшөө, тахилын онгон, түүнээс 2 км – ийн зайд түүний төрсөн дүү Түрэгийн цэргийн нэрт жанжин Кул Тигиний хөшөө дурсгал бүхий газрыг хөшөө цайдам гэнэ. Эдгээр хоёр хөшөөг 1889 онд Оросын эрдэмтэн Николай Ядринцевийн удирдсан экспедици анх олж нээжээ. Эртний түүх соёлын тухай ном сударт эдгээр хөшөөг түрэгийн үеийн булш гэж бичсэн байдаг ч булш биш гэдэг нь эрдэмтэй археологчдын олон жилийн судалгаагаар тодорхой болжээ.Билгэ хаан, Кул Тигин жанжны хөшөөн дээрх бичээсээс Түрэгийн түүх, уран зохиол, урлаг, ёс заншил, шашин шүтлэг, цэргийн байгууламж болон нийгмийн амьдралтай танилцаж болох ажээ. Ялангуяа хөшөөн дээрх сийлсэн янгир тамга тэмдэг нь       Түрэгийн үеийн содон шинж тэмдэг болдог байна. Түүнээс гадна хөшөөн дээр он цаг, эзнийх нь нэр, түүний алдар гавьяа, түүх намтрыг тодорхой бичсэн учир, түүхчид археологчид судалгаа хийхэд ихээхэн нэмэртэй байдаг ажээ. Түрэгийн хоёрдугаар хаант улсыг үндэслэн байгуулагч Эльтерес хааны отгон хүү Кул Тигин нь 16 наснаасаа төрийн хэрэгт хүчин зүтгэж,өөрийн ах Билгэ хааны улс төр, эдийн засаг, дипломатын бодлогыг хэрэгжүүлэн, улс орныхоо тусгаар тогтнолыг бэхжүүлэхэд хүч авьяасаа зориулсан цэргийн нэрт жанжин юм. билгэ хаан 434 онд, Кул Тигин түүнээс өмнө 731 онд 47 насандаа таалал төгсчээ. Түүний дурсгалд нь зориулан тахилын цогцолбор, шүтээний сүмийг 732 онд босгосон байна. шүтээний сүмийг нэртэй сайн зураач, урчуудаар цогцлон бүтээлгэсэн бөгөөд түүний ёслолын ажиллагаанд олон орны хүмүүс цугласан билээ.Туркийн эрдэмтдийн анхны бүрэлдэхүүн 1997 онд монголд ирсэн ба малтлагийн ажлаа 2000 онд эхлэсэн байна. Дурсгалын цогцолборыг сэргээн музей байгуулах зорилготой байгаа ажээ.<br /> Хар балгас:Төв азийн нүүдэлчин ард түмний дунд 8- 9р зууны үед ээлжит төр улсаа байгуулан, 100 орчим жил оршин тогтнож байсан Уйгурын хаант улсын нийслэл Орду- Балык гэдэг их хотын нуранхай Хотонт Сумын нутаг Орхоны хөндийд байдаг. Судлаачдын үзэж байгаагаар Хар балгас нь анхандаа орхоны хөндийд байгаагүй, хожим нь тэнд нүүж очсон байна.Хар балгас нь Уйгурын хааны төрийн өргөө, төрийн яам, гар үйлдвэр, худалдааны хоршоод, шашны сүм, бэхэлсэн цайз хэрмээс бүрдсэн бөгөөд урагшаа 25 км зайд үргэлжилсэн их хот байсан нь мэдэгджээ. Гэвч 100- гаас илүү наслаагүй, 840 өөд оны үед Енисейн киргыз нар Уйгур улсыг мөхөөхөд гал түймэрт өртөн сөнөжээ.<br />Зуун салаа мод:   Хойт Тамир, хануйн гол гатлаад үзэсгэлэнт Хорго уулын чиглэлд явахад Бугатын нурууны давааг давж, Чулуут голруу уруудах төв замд 100 салаа мод буюу ой модон дундах нэгэн аварга том шинэсэн мод байдаг.Уг мод нь 1.5м голчтой, зуугаад хол давсан байхуйц салаа мөчиртэй, 4-5 хүн тойроод гараа алдлахад бүтэн ороох хэмжээний аварга том шинэс мод юм.Нутгийн хүмүүсийн хуучилдгаар тус модыг 100 гаруй жилийн тэртээгээс хүндэтгэн тахин шүтэж, өргөл барьц болгон хадаг, мөнгө, бүс торго, мориныхоо дэл сүүлээс өлгөж, уяж чимэглэдэг байжээ. Энэ нь тухайн хүний аян замын ажил үйлс бүтэмжтэй, олз ашиг ихтэй баяжин дэлгэрч явна гэсэн утгатай юм.<br />Чулуун гэрүүд, шар нохойн там:Хоргын урд хэсгээр халуун лавын царцах үеийн хийн хөөсний хальсанцараас үүссэн хүрмэн чулуун гэрүүд бий. Зарим чулуун гэр нь үүд тоонотой, өндөр нь 1.7 метр хүрдэг.Галт уул оргилж байсан нэгэн цэг болох эгц цавчим талуудаар хүрээлэгдсэн гүн цооногийг нутгийн ардууд Шар нохойн там гэнэ. Энд чонын бэлтрэг тэжээдэг байжээ.<br />Тарвагатайн нурууны байгалийн цогцолбор газар:   Архангай аймгийн Цахир, Завхан аймгий Алдархаан, Идэр, Булнай Их уул сумдын нутагт орших Тарвагатайн нурууны 525 440 га талбайг 2000 онд улсын тусгай хамгаалалтанд байгалийн цогцолбор газрын ангиллаар авчээ.Монгол орны хамгийн том гол болох Сэлэнгэ мөрний урсгалын эх, ус хагалбарын муж болдог. Түүх, соёлын дурсгал, байгалийн үзэсгэлэнт байдал цогцолсон, амралт, сувилал, аялал жуулчлал хөгжүүлэх боломжтой нутаг юм.<br />Ноён хангай уулын байгалийн цогцолбор газар:Архангай аймгийн Хангай сумын нутагт орших Хангайн нурууны салбар энэ уулыг Хатанхангай уулыг оролцуулан 1998 оноос 580 ам.дөр.км газраар улсын хамгаалалтанд авсан байна.Байгалийн өвөрмөц үзэсгэлэнт тогтоц бүхий олон зүйлийн ховор болон ховордсон ургамал амьтны байршил нутаг бөгөөд рашаан булаг олонтой, эрт дээр үеэс шүтэн биширч ирсэн түүхэн уламжлалтай.<br />Хангайн нурууны байгалийн цогцолбор газар:Архангай аймгийн Чулуут, Булган, Цэнхэр, Хотонт, Их тамир, Өвөрхангай аймгийн Хархорин, Хужирт, Бат- Өлзий, Уянга, Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт, Галуут сумдын нутаг дэвсгэрийн хил зааг болох Хангайн нурууны төв хэсгийн 888 455 га газрыг 1996 онд улсын хамгаалалтанд авсан байна.Хангайн нуруу нь Монгол орны нутгийн төв хэсгээр Завхан аймгийн нутгаас Төв аймгийн нутаг хүртэл нийт 800 орчим км үргэлжилсэн том нуруу ба дэлхийн усны хагалбар болдог. Хамгийн өндөр оргил нь 4021м өндөр Отгонтэнгэр уул юм. ой, хөвч, ус гол, мөрөн, амьтан, жигүүртэн, рашаан ус ихтэй монголын үзэсгэлэнт сайхан нутгийн нэг юм. Хамгаалалтын энэ бүсэд Орхон голын эх, Улаанцутгалангийн хүрхрээ хамрагдана.  <br />Өгий нуур. Архангай аймгийн өгий нуур сумын нутагт д.т.д 1337 м өндөрт орших 25 км кв талбайтай нуур юм. Энэ нуур нь алгана, цурхай гэх мэт орхон голд байдаг загас элбэгтэй. Нутгийн тахилгатай нуур. Хошуу галуу, Халбаган хошуут, Борцгор хотон гэх мэт ховор шувуудтай.<br />Хөх сүмийн рашаан. Түвшрүүлэх сумын төвөөс урагш 18 км-т дтд 2000 м өндөрт уулын ойд орших хүйтэн рашаан. Гидрокарбонат сульфат натрийн найрлагатай.<br />Тамир гол. Тамирын гол нь хангай нуруунаас эх авч урсаад орхон голын зүүн гарт цутгадаг хойд, урд, дунд тамир гээд 3 тамирын гол гэж нэрлэдэг.<br />Хүнүй гол: Хангайн нурууны арын салбар уулс Бугатын нурууны зүүн хажуугаас эх авч зүүн хойшоо 120 орчим км урсаад Хануй голтой нийлдэг. Хүнүй голын хөндийд адууны зураг бүхий буган хөшөө бий. Эрдэмтэн Б. Ринчин Хүнүй голын нэрийг Хүннү нар суурьшиж байсан учраас үүссэн гэж үздэг.<br /><ul><li>Хангайн бүсийн аялал жуулчлалыг нэмэгдүүлэх арга зам</li></ul>Аливаа улс орны хөгжил дэвшилд хүрэх нэг хөшүүрэг нь бүсчилсэн хөгжлийн үзэл баримтлал гэдэг нь олон жилийн туршид батлагдаж иржээ. Өдгөө дэлхийд хөгжлөөрөө тэргүүлж буй улс орнуудын ихэнх нь бүсчилсэн хөгжлийн үзэл санааны дагуу төрийн оновчтой бодлого боловсруулж, түүнийгээ бодитой хэрэгжүүлсний үр дүнг хүртсэн байна. Тиймээс ч манай Засгийн газраас 2001 онд "Бүсчилсэн хөгжлийн үзэл баримтлал"-ыг батлан гаргасан юм. <br />цаашид жуулчны баазын тоог нэмэгдүүлэхэд бус, одоо байгаагийнх нь үйлчилгээг чанаржуулахад анхаарах нь чухал<br />Манай улсад ирдэг жуулчдын 30 гаруй хувь нь тус бүс нутгийг үзэж сонирхдог аж. Тиймээс одоо тус бүсэд ажиллаж байгаа 82 жуулчны баазыг түшиглэж аялал жуулчлалын салбараас олох ашиг их байгаа.<br />Монголын аялал жуулчлал нь байгальд түшгэлсэн хийгээд соёлын хэлбэрээр явагдаж байгаа учраас бидний зүгээс жуулчидын сонирхол, зорилгод нийцсэн бүтэгдэхүүн үйлчилгээг бий болгох, байгаа нөөцөө зүй зохистойгоор сэргээн засварлаж эдийн засгийн эргэлтэнд оруулах ингэснээр соёл, түүхийн дурсгалуудаа нөхөн сэргээж хадгалах боломжийг олгох давхар ач холбогдолтой юм. Иймээс дараах арга замуудыг авч хэрэгжжүүлэх хэрэгтэй байна.. Үүнд:<br />Хангай бүсийн аялал жуулчлалын нөөцийг судлан үзэхэд түүх соёлын нөөц ихтэй байгаа бөгөөд Түүх соёлын дурсгалт зүйлс нь дахин сэргээгдээгүй, хадагалалт хамгаалалтын журмын дагуу бус байгаа учир шинэчлэн сайжруулах буюу макет хийж, түүх соёл болон ашиглагдаж байсан он цаг хугацаа, онцлогийг дэлэгрэнгүй тайлбарлан гаргах хэрэгтэй. Энэ нь бүтээгдэхүүнийг чанаржуулах, нөхөн сэргээх асуудал юм.<br />Тухайн макетын загварын хажууд тухайн үеийн онцлогийг харуулсан сувенеруудийг дуурайлган хийж, аялал жуулчлалын үйлдвэрүүдийг бий болгох. Энэ нь хангайн бүс нутагт нэгэнт жуулчидын дийлэнх хувь нь очиж байгаагаас хойш жуулчидад удалдан борлуулах бүтээгдэхүүн, биет үйлдвэрлэлийг аялал дагуулан хөгжүүлэх.<br />Барилга байгууламж, архитектурын онцлогтой хийгээд шашны холбогдолтой сүм хийдүүдийн онцлогийг харгалзан шашны төдийгүй соёл, зан заншил, эд хэрэглээний дурсг

×