Kontabiliteti per jopecialistet
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Kontabiliteti per jopecialistet

on

  • 20,775 views

KONTABILITETI DHE ANALIZA FINANCIARE për jospecialistët

KONTABILITETI DHE ANALIZA FINANCIARE për jospecialistët

Statistics

Views

Total Views
20,775
Slideshare-icon Views on SlideShare
20,774
Embed Views
1

Actions

Likes
15
Downloads
970
Comments
1

1 Embed 1

http://www.youtube-mp3.org 1

Accessibility

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel

11 of 1

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Kontabiliteti per jopecialistet Kontabiliteti per jopecialistet Document Transcript

    • KONTABILITETI DHE ANALIZA FINANCIARE për jospecialistët
    • Copyright © 2007 Të gjitha të drejtat janë të rezervuara për IMB.PËRGATITUR NGA:Dr Maksi Raço Administrator Instituti i Modelimeve në BiznesKosta Ekonomi Drejtor Teknik Instituti i Modelimeve në BiznesREDAKTOR TEKNIK:Gerdi Lito Shef Sektori Instituti i Modelimeve në BiznesKORREKTOR LETRAR:Vasilika DriniDESIGN & LAYOUT:Elton Rama, Vera Vuka2
    • Kujt i drejtohet ky libër?Meqenëse tekstet ekzistuese të kontabilitetit, në shqip, janë shkruar kryesisht për studentëte degëve “Financë“ dhe supozojnë një formim paraprak në shkencat bazë ekonomike, egjykuam me vlerë të shkruanim këtë tekst praktik në shërbim të administratorëve tëbizneseve, pa qenë nevoja e ndonjë bagazhi paraprak në shkencat ekonomike, prandajne e kemi emërtuar “Kontabiliteti dhe analiza financiare për jospecialistët“. Krahasadministratorëve, libri synon t’u vijë në ndihmë edhe llogaritarëve, magazinierëve,arkëtarëve etj. Niveli i tij është tepër elementar për financierët.Teksti pasqyron përvojën e grumbulluar, që nga viti 1991, gjatë hartimit dhe zhvillimit tëvazhdueshëm të programit kompjuterik “Alpha“ nga Instituti i Modelimeve në Biznes.Në fakt, programi “Alpha“ synon, jo thjesht t’u lehtësojë punën financierëve tëndërmarrjeve duke automatizuar veprimet, por thelbësisht t’u japë administratorëve tëbizneseve informacione të rëndësishme për zhvillimin e biznesit të tyre. Për këtë arsye,ky libër, krahas teknikave kontabël, trajton dhe elemente bazë të analizës financiarepraktike.Programi “Alpha“ sot përdoret nga mbi katër mijë ndërmarrje, kryesisht në Shqipëri poredhe jashtë saj si në: Kosovë, Maqedoni e Mal të Zi. Shfrytëzimi optimal i programit“Alpha“ ndihmohet nga njohuritë e shtjelluara në këtë libër.Çfarë njohuri paraprake nevojiten për ta kuptuar?Njohuritë e dhëna në shkollën e mesme të përgjithshme janë të mjaftueshme për tëkuptuar konceptet dhe metodat e paraqitura. 3
    • PËRMBAJTJAPJESA E PARË: NJOHURI TË PARA TË KONTABILITETITI. NJOHURI TË PARA TË KONTABILITETIT .......................................... 14 1. HYRJE .................................................................................. 14 2. NDËRMARRJA DHE TRANSAKSIONET E SAJ ...................................... 15 i. Koncepti i transaksionit: ...................................................................16 3. NORMALIZIMI I PROCEDURAVE KONTABËL....................................... 17 4. KONCEPTE BAZË .................................................................... 18 i. Koncepti i Aktivit dhe Pasivit ...........................................................18 ii. Koncepti i Llogarisë........................................................................19 iii. Koncepti i Debitit dhe Kreditit .........................................................20 iv. Llogari të Likuiditetit .....................................................................22 v. Regjistrimi me Parti Dyfishe .............................................................22 5. SHEMBULL ZBATIMI .................................................................. 24 6. PARIMET E REGJISTRIMIT TË TRANSAKSIONEVE ................................ 29II. ORGANIZIMI I PLANIT KONTABËL TË PËRGJITHSHËM ................. 32 1. HYRJE .................................................................................. 32 2. ORGANIZIMI I PLANIT TË LLOGARIVE ............................................ 33 i. Klasat Kryesore të PKP ....................................................................33 ii. Shembull për llogarinë “Banka” ........................................................33 3. LLOGARITË E BILANCIT ............................................................. 34 i. Klasa 1: Kapitali, rezervat................................................................34 ii. Klasa 2: Llogaritë e Aktiveve Afatgjata ................................................34 iii. Klasa 3: Inventarët ........................................................................35 iv. Klasa 4: Llogaritë me të tretët ..........................................................36 v. Klasa 5: Mjete monetare dhe të ngjashme............................................374
    • vi. Pozicioni i llogarive në Bilanc ...........................................................37 4. LLOGARITË E SHPENZIMEVE ....................................................... 39 i. Shpërndarja e Shpenzimeve .............................................................39 5. LLOGARITË E TË ARDHURAVE..................................................... 41 i. Klasifikimi i të ardhurave .................................................................41 ii. Përcaktimi i Rezultatit ...................................................................42 6. ORGANIZIMI I SISTEMIT KONTABËL................................................ 43 i. Dokumentet .................................................................................43 ii. Ditari i Kontabilitetit ......................................................................43 iii. Libri i Madh ..................................................................................45 iii. Bilanci Vërtetues ..........................................................................48 7. PASQYRAT FINANCIARE KRYESORE ............................................... 50 i. Bilanci ........................................................................................50 ii. Pasqyra e të Ardhurave e Shpenzimeve (PASH) ......................................52 8. USHTRIM ZBATIMI NR. 2 ............................................................ 56 i. Shtrimi i problemit.........................................................................56 ii. Zgjidhje e Ushtrimit 2 (Kërkesa 1) .....................................................57 iii. Zgjidhje e Ushtrimit 2 (Kërkesa 2) .....................................................59III. TRAJTIMI KONTABËL I DISA VEPRIMEVE ....................................... 64 1. NGA VARET TRAJTIMI KONTABËL ................................................. 64 2. VEPRIMET QË LIDHEN ME BLERJEN ............................................... 67 i. Cikli i dokumenteve të Blerjes ..........................................................67 ii. Fatura: Baza për regjistrimin e Blerjes ...............................................68 iii. Vlerësimi i elementeve të Faturës.....................................................69 iv. Kontabilizimi i Veprimeve të Blerjes ..................................................70 3. VEPRIMET QË LIDHEN ME SHITJEN ............................................... 78 i. Cikli i dokumenteve të Shitjes ..........................................................78 ii. Kontabilizimi i Veprimeve të Shitjes ..................................................78 4. VEPRIMET ME INVENTARIN ......................................................... 85 5
    • i. Inventari dhe Metodat e Regjistrimit ..................................................85 ii. Dokumentet e Magazinës ................................................................86 iii. Kontabilizimi i Hyrjeve në Inventar ....................................................89 iv. Vlerësimi i Kostos së Inventarit .........................................................91 v. Kontabilizimi i Daljeve nga Inventari ..................................................94 vi. Veprime të tjera me inventarin .......................................................95 5. VEPRIMET E ARKËTIMIT DHE TË PAGESËS ....................................... 96 i. Dokumentet e Bankës dhe të Arkës ....................................................96 ii. Veprimet me Bankë .......................................................................99 iii. Veprimet me Arkën ...................................................................... 102 iv. Xhirimet e Brendshme .................................................................. 104 6. VEPRIMET ME PRODHIMIN .........................................................107 i. Mënyrat e trajtimit ...................................................................... 107 ii. Dokumentet e prodhimit ............................................................... 108 iii. Kontabilizimi i prodhimit .............................................................. 110 7. VEPRIMET ME LISTËPAGESAT .....................................................114 i. Listëpagesa e Punonjësve (LP) ........................................................ 114 ii. Kontabilizimi i Listëpagesës ........................................................... 116 8. ZHVLERËSIMET (AMORTIZIMET DHE PROVIZIONET) ..........................119 i. Ç′janë zhvlerësimet ? ................................................................... 119 ii. Shpenzimet për Amortizimin ......................................................... 120 iii. Përcaktimi i Shpenzimit të Amortizimit Vjetor .................................... 122 iv. Trajtimi Kontabël i Amortizimeve .................................................... 125 v. Trajtimi Kontabël i Provizioneve...................................................... 125 9. USHTRIM AMORTIZIMI ..............................................................129 i. Paraqitja e Ushtrimit të Amortizimit ................................................. 129 ii. Zgjidhje Ushtrim Amortizimi ........................................................... 130 10.DALJA E AKTIVEVE AFATGJATA ..................................................136 i. Parimet e Regjistrimit të Daljeve të AA ............................................. 136 ii. Regjistrimi në Ditar ..................................................................... 1366
    • PJESA E DYTË: ANALIZA E LLOGARISË SË REZULTATITI. ANALIZA E LLOGARISË SË REZULTATIT ....................................... 144 1. TREGUESIT E NDËRMJETËM TË MENAXHIMIT (TNM) ..........................145 i. Marzhi Tregtar (MT) ...................................................................... 145 ii. Prodhimi i Ushtrimit (PU)............................................................... 145 iii. Vlera e Shtuar (VS) ...................................................................... 146 iv. Teprica Bruto (TB) ....................................................................... 146 v. Rezultati i Shfrytëzimit (FSh).......................................................... 147 vi. Rezultati Përpara Tatimit (FpT) ....................................................... 147 vii. Rezultati i Ushtrimit (FU) .............................................................. 147 2. PRODUKTI I NDËRMARRJES .......................................................149 i. Prodhimi i Ushtrimit (PU)............................................................... 149 ii. Marzhi Tregtar (MT) ...................................................................... 150 iii. Analiza e Marzhit Tregtar ............................................................... 150 3. KONCEPTI I VLERËS SË SHTUAR (VS) ............................................152 i. Llogaritja e Vlerës së Shtuar ........................................................... 152 ii. Interpretimi Ekonomik .................................................................. 152 4. TEPRICA BRUTO E SHFRYTËZIMIT (TB) .........................................154 i. Ndarja e Vlerës së Shtuar .............................................................. 154 ii. Teprica Bruto (TB) ....................................................................... 155 iii. Përkufizimi i Tepricës Bruto ........................................................... 155 5. FITIMI I SHFRYTËZIMIT (FSH) .....................................................156 i. Koncepti i FSh ............................................................................ 156 ii. Përcaktimi i FSh .......................................................................... 156 6. FITIMI I USHTRIMIT (FU) ...........................................................158 i. Zbërthimi i Llogarisë së Rezultatit ................................................... 158 7. MATJA E RENTABILITETIT (KTHIMIT) ...........................................161 i. Koncepti i Rentabilitetit ............................................................... 161 ii. Matja e Rentabilitetit ................................................................... 162 7
    • II. ANALIZA E BILANCIT ........................................................................ 166 1. LEXIMI I THJESHTË I BILANCIT ...................................................167 i. Pasivi i Bilancit ........................................................................... 167 ii. Aktivi i Bilancit ........................................................................... 169 iii. Krahasimi Aktiv / Pasiv .................................................................. 170 2. NEVOJAT PËR FINANCIME .........................................................171 i. Financimet afatgjata ................................................................... 171 ii. Financimet afatshkurtra ................................................................ 171 iii. Financimet e menjëhershme: ....................................................... 172 3. BILANCI FUNKSIONAL ..............................................................174 i. Pasivi i Bilancit Funksional ............................................................. 174 ii. Aktivi i Bilancit Funksional ............................................................ 175 iii. Paraqitja e Bilancit Funksional ........................................................ 178 4. FONDI I ZHVILLIMIT.................................................................179 i. Koncepti i Fondit të Zhvillimit ........................................................ 179 ii. Përcaktimi i Fondit të Zhvillimit ...................................................... 180 iii. Interpretimi Ekonomik .................................................................. 181 5. NEVOJA PËR FONDIN E ZHVILLIMIT..............................................182 i. Koncepti i Nevojës për Fond Zhvillimi ............................................... 182 ii. Përcaktimi i Nevojës për Fonde Zhvillimi .......................................... 182 iii. Interpretimi Ekonomik .................................................................. 184 6. REDUKTIMI I NEVOJAVE PËR FOND ZHVILLIMI .................................185 i. Reduktimi i Inventarëve ................................................................ 185 ii. Negocimi i Afateve të Pagesave me Furnitorët .................................... 186 iii. Negocimi i Afateve të Pagesave me Klientët ....................................... 186 7. MJETET MONETARE ................................................................188 i. Koncepti i Mjeteve Monetare .......................................................... 188 ii. Përcaktimi i Mjeteve Monetare të Ndërmarrjes ................................... 188 iii. Interpretimi Ekonomik .................................................................. 1908
    • III. MËNYRAT E FINANCIMIT TË NDËRMARRJES ................................ 194 1. BLERJA E AKTIVEVE AFATGJATA .................................................194 i. Koncepti i Investimit .................................................................... 194 ii. Përcaktuesit e Investimeve .......................................................... 196 2. FINANCIMI I INVESTIMEVE .........................................................198 i. Financimi i Investimeve ................................................................ 198 ii. Marrja Hua ................................................................................. 199 3. FLUKSI I PARASË ...................................................................201 i. Koncepti i “Fluksit të parasë” (Cash Flow) ......................................... 201 ii. Paraqitja e Fluksit të Parasë .......................................................... 203 iii. Disa tregues interesantë që lidhen me CF .......................................... 206 4. FINANCIMI I CIKLIT TË SHFRYTËZIMIT ...........................................208 i. Konvertimi i Elementeve të Aktivit Qarkullues .................................... 208 ii. Metoda të Tjera të Financimit të Shfrytëzimit ................................... 209 5. PËRMBLEDHJE ......................................................................211 i. Përparësitë e të metat e financimeve të ndryshme .............................. 211 ii. Disa koeficientë ndihmës për marrjen e vendimeve ............................. 212PJESA E TRETË: FJALOR I TERMAVE KRYESOREFJALOR ..................................................................................................... 216LITERATURA ............................................................................................. 228 9
    • PJESA E PARËNJ OH U R I P Ë R K ON TA BILIT ETIN E PËRG JITHSHËM
    • Kapitulli INë këtë kapitull tregohet psenevojitet kontabiliteti, cilat veprimetë ndërmarrjes pasqyron dhepërse duhen unifikuar regullat erregjistrimit të këtyre veprimeve.Jepen konceptet bazë tëkontabilitetit dhe parimet eregjistrimit kontabël të ilustuara meshembuj zbatimi.I NJOHURI TË PARA TË KONTABILITETIT PJESA E PARË1 Hyrje ............................. 14 NJ O HURI P Ë R KO NTABILITE TIN E P Ë RG J ITHS HË M2 Ndërmarrja dhe transaksionet e saj ............ 15 KAPITULLI I3 Normalizimi i Procedurave Kontabël ......................... 174 Konceptet Bazë .............................. 18 Njohuri të para të5 Shembull kontabilitetit Zbatimi ........................... 246 Parimet e Regjistrimit të Transaksioneve.............. 29
    • I. NJOHURI TË PARA TË KONTABILITETIT1. HYRJENdërmarrja ka si synim të prodhojë produkte ose shërbime për të kënaqur nevoja tëshoqërisë.Për të marrë vendimet e duhura, ndërmarrja ka nevojë për një sistem informacioni qëquhet kontabilitet, i cili: së pari , përshkruan, vlerëson dhe paraqet pasurinë e ndërmarrjes, domethënë gjendjen e kësaj pasurie dhe detyrimet në një moment të dhënë. Dokumenti kontabël që përmbledh të dhënat për pasurinë e një ndërmarrjeje quhet Bilanc. së dyti , i bën të mundur ndërmarrjes vlerësimin e efikasitetit të punës së saj (prodhimit, ndërtimit, shërbimit etj.), duke u nisur nga aftësia e saj për të sjellë fitim, dmth për të dhënë rezultat pozitiv. Dokumenti kontabël që paraqet rezultatin e ndërmarrjes quhet Llogaria e Rezultatit1.Më poshtë do të gjeni parimet themelore të kontabilitetit të përgjithshëm që do t’jundihmojnë për të analizuar më mirë pasqyrat bazë kontabël që janë: bilanci i ndërmarrjesdhe llogaria e rezultatit. Shënim: Bilanci, Llogaria e Rezultatit dhe disa pasqyra të tjera përbëjnë ato që quhen “Llogaritë Vjetore” të ndërmarrjes. Në fjalorin e përditshëm të gjitha këto pasqyra njihen shkurt si “Bilanci”.1 Llogaria e Rezultatit: Quhet edhe “Paqyra e të Ardhurave e Shpenzimeve” (PASH) ose “Llogaria Fitim/Humbje”14
    • 2. NDËRMARRJA DHE TRANSAKSIONET E SAJGjatë veprimtarisë së përditshme, ndërmarrja ka nevojë të blejë mallra, lëndë të paraa shërbime, që i nevojiten asaj dhe të shesë produktet2 e saj. Ndërmarrja është pra elidhur me aktorë të tjerë ekonomikë (furnitorë, blerës, punonjës etj.), me të cilët kryenveprime të ndërsjella. Nga kjo lind nevoja e mbajtjes së gjurmëve të këtyre veprimeveekonomike që ajo kryen me partnerët e saj.Veprimet apo marrëdhëniet e ndërsjella, që lidhin ndërmarrjen me partnerët e sajekonomikë, në gjuhën e kontabilitetit quhen transaksione3.Shembuj transaksionesh: Ndërmarrja u paguan rrogat punonjësve. Paguan Ndërmarrja Punonjësit Blen ndërmarrja mall nga furnitori. Blen (Paguan) Ndërmarrja Furnitori Livron(mallin) Ndërmarrja merr kredi nga banka. Ndërmarrja Banka Kredia2 Produktet: që në kuptimin e gjerë të fjalës janë: prodhimet (për ndërmarrjet prodhuese); mallrat(për ndërmarrjet tregtare); shërbimet (për ndërrmarrjet e shërbimit) etj. Pra, produktet e aktivitetit tëndërmarrjes.3 Transaksioni: quhet edhe “Fluks”, “Ngjarje kontabël” ose “Veprim ekonomik”. 15
    • i. Koncepti i transaksionit:Transaksioni është një marrëdhënie, një veprim apo lëvizje, që ndryshon vlerën e njëvariabli ekonomik, në një periudhë të caktuar kohe.Dallojmë: - transaksionet fizike (reale) që shprehin lëvizjet e të mirave dhe shërbimeve (p.sh: livrim malli, kryerje e një shërbimi apo prodhim produkti). - transaksionet monetare që shprehin lëvizjet e parave, në përgjigje të transaksioneve fizike (psh pagesat për blerje e arkëtimet për shitje). - transaksionet financiare që paraqesin kreditë dhe borxhet e ndërmarrjes. Në lidhje me ndikimin në rezultat transaksionet mund të jenë: - transaksione të rezultatit që ndikojnë në rezultat; të cilët në raport me pronarët (ortakët/aksionerët) ndahen në: o shpenzime: kur transaksioni përfaqëson një konsum të pasurisë (shpenzim), që në këtë këndvështrim është një borxh që i kanë ndërmarrjes pronarët; o të ardhura: kur transaksioni përfaqëson një shtim të pasurisë (të ardhura), që në këtë këndvështrim është një detyrim që ndërmarrja i ka pronarëve. - transaksione të bilancit që janë transaksionet që nuk ndikojnë në rezultat. Vini Re! Shpenzimet dhe Të ardhurat, nuk janë gjë tjetër veçse Borxhet dhe Kreditë e pronarëve ndaj ndërmarrjes prandaj ato trajtohen si transaksionet financiare dhe përfshihen në to.Në lidhje me ndërmarrjen, transaksionet janë të dy tipeve: - transaksione të brendshme: kur transaksioni përfaqëson një marrëdhënie midis dy pjesëve të ndërmarrjes, pa praninë e faktorëve jashtë ndërmarrjes. - transaksione të jashtme: kur transaksioni përfaqëson një marrëdhënie midis ndërmarrjes dhe njërit prej partnerëve të jashtëm.Me këtë terminologji, roli kryesor i kontabilitetit të përgjithshëm është të regjistrojëbashkësinë e transaksioneve që prekin ndërmarrjen, më saktë pasurinë e ndërmarrjes.Kontabiliteti duhet të kapë, klasifikojë dhe regjistrojë transaksionet që prekin ndërmarrjenpër të furnizuar, pas përpunimeve të duhura, informacione në shërbim të marrjes sëvendimeve për drejtimin e ndërmarrjes.16
    • 3. NORMALIZIMI I PROCEDURAVE KONTABËLPër të thjeshtuar hartimin, leximin dhe analizën e dokumenteve kontabël, është inevojshëm standardizimi i metodave kontabël dhe jo secili të ndërtojë terminologjinëdhe metodat e veta. Në qoftë se gjithsecili do të mbante kontabilitetin sipas “mënyrëssë vet”, pa ju përmbajtur disa rregullave, do të ishte e pamundur të vlerësohej gjendja endërmarrjes dhe të krahasohej ajo me një tjetër.Plani i përgjithshëm kontabël e lejon këtë standardizim duke propozuar një klasifikimtë transaksioneve të ndryshme që duhet të regjistrohen nga shërbimi kontabël indërmarrjes.Standardizimi i praktikave kontabël bëhet me ligje, vendime, udhëzime etj., të cilatzhvillohen në bazë të përparimeve në shkencat financiare.Krahas rregullave nacionale, globalizimi i ekonomisë bën që shtetet të tentojnë drejtstandardizimeve ndërkombëtare, për të dhënë informacion sa më të saktë. Në këtë rrugëështë duke ecur edhe legjislacioni në Shqipëri4.4 Këshilli Kombëtar i Kontabilitetit (KKK) ka miratuar me vendimin nr. 3, datë 17.05.2006, “StandardetKombëtare të Kontabilitet”(SKK) në nxitje të zbatimit të Standardeve Ndërkombëtare të Raportimit Financiar”(SNRF). 17
    • 4. KONCEPTE BAZËNdërmarrja, në veprimtarinë e saj, kryen çdo ditë veprime që prekin pasurinë e saj.Regjistrimi i transaksioneve që modifikojnë pasurinë e ndërmarrjes dhe përpunimi ikëtij informacioni është objekt i sistemit kontabël të ndërmarrjes. Paraqitja e gjendjespasurore të ndërmarrjes quhet bilanc.i. Koncepti i Aktivit dhe PasivitBilanci pasqyron nga njëra anë burimet financiare, që përdor ndërmarrja në veprimtarinëe saj (kapitali i sjellë nga pronarët/aksionerët e ndërmarrjes, huatë e mara nga bankatetj.). Burimet e ndërmarrjes regjistrohen në anën e djathtë të bilancit, që quhet pasivi bilancit.Nga ana e majtë e bilancit, që quhet aktiv i bilancit, regjistrohen përdorimet e këtyreburimeve, pra ato që ndërmarrja ka bërë me burimet (pasuria e ndërmarrjes), si përshembull: lëndët e para, makineritë, mjetet ndihmëse për veprimtarinë apo depozitat nëbankë apo arkë.Krahas burimeve dhe përdorimeve të mirëfillta, ka dhe kategori specifike, si: o Gjatë një veprimi blerjeje, ndërmarrja nuk është e detyruar të paguajë në çast; asaj mund t’i lihet një afat pagese nga furnitori, pra ndërmarrja përfiton një borxh afatshkurtër nga furnitori. Kontabiliteti e klasifikon këtë borxh si kredi afatshkurtër dhe e regjistron si burim. Kjo kredi afatshkurtër konsiderohet si “e shlyer”, kur ndërmarrja bën realisht pagesën që i detyrohet furnitorit, brenda afatit të pagesës. Ndaj kjo kredia e furnitorit konsiderohet si burim (pasiv) për ndërmarrjen. o Me arsyetim të ngjashëm, kur ndërmarrja i akordon një afat pagese klientit të vet, kontabiliteti e konsideron këtë si një kredi afatshkurtër që ndërmarrja i jep atij. Kjo hua do t’i “shlyhet” ndërmarrjes kur klienti të paguajë shumën e duhur brenda afatit të pagesës. Si përfundim, kredia për klientin konsiderohet si përdorim (aktiv) për ndërmarrjen.18
    • Mbi këtë bazë, bilanci paraqitet si vijon5: Përdorimet (Aktivi) Burimet (Pasivi) Burime të brendshme: Investime në aktive fikse5 Kapital i sjellë nga aksionerët Investim në lëndë të para, materiale, Burime të jashtme afatgjata: mallra etj. Hua afatgjata Kredi për klientët etj. Borxhe ndaj furnitorëve etj. Zbulime6 Depozitim në bankë ose në arkë bankareii. Koncepti i Llogarisë6Bilanci është një dokument kontabël që pasqyron tërësinë e pasurive dhe të detyrimeve(borxheve) të ndërmarrjes. Pasuritë dhe borxhet janë të natyrave të ndryshme.Në anën e pasivit vendosen burimet që janë: qoftë të brendshme (kapitalet), qoftë ngajashtë (huatë), të cilat mund të jenë afatshkurtra apo afatgjata.Nga ana e aktivit kemi gjithashtu një bashkësi elementesh me karakteristika të ndryshmenga njëri-tjetri, kemi për shembull: asete fikse, që kanë kërkuar shpenzime të larta(truall, godina industriale etj.); stoqe lëndësh të para apo kartëmonedha në sirtarët earkës së ndërmarrjes.Një nga parimet e kontabilitetit është të përpiqet të japë një pamje sa më besnike tëndërmarrjes. Aktivi dhe pasivi i bilancit janë, kështu, të ndara në grupe që përbëhen ngaelemente me karakteristika të njëjta (asetet fikse, borxhet afatgjata).Për të dhënë një pasqyrë më të qartë, secili grup ndahet në nëngrupe dhe kjo ndarjevazhdohet, aq sa është e nevojshme, për të përshkruar në detaje elementet e pasivit dhetë aktivit të bilancit të ndërmarrjes. Këto ndarje quhen llogari.5 Aktive fikse: Pasuri e paluajtshme6 Zbulim: Kur Banka i bën lehtësi klientit të vet që ka llogari bankare rrjedhëse, sipas së cilës klienti mund tëjetë debitor për një shumë të caktuar, gjatë një periudhe të caktuar. 19
    • Çdo elementi të pasurisë së ndërmarrjes i shoqërohet një llogari(për shembull: llogaria “troje”, llogaria “arka”, llogaria “hua” etj.)iii. Koncepti i Debitit dhe KredititGjendja e llogarive ndryshon nga lëvizjet (hyrjet e daljet), që pasqyrojnë veprimet e kryeranga ndërmarrja. Për shembull, llogaria “banka” ushqehet nga hyrjet e ndryshme të paraveqë vijnë në ndërmarrje (nga shitjet,...) dhe zbrazet nga shpenzimet (pagesa e rrogave,pagesa për blerje të lëndëve të para,...).Si rrjedhim, çdo llogari ndahet në dy pjesë ku regjistrohen lëvizjet që e prekin atë. Këtody pjesë quhen Debi (majtas) dhe Kredi (djathtas). Për të paraqitur një llogari përdoretsimboli në formë T-je: Llogari “Banka” 512 Debi KrediNë Debi (majtas) regjistrohen: - Hyrjet që bëhen në ndërmarrje nga transaksionet fizike (Për shembull: mallrat që hyjnë në ndërmarrje, të blera apo të prodhuara). - Akëtimet që bën ndërmarrja nga transaksionet monetare (Për shembull: paratë që hyjnë në ndërmarrje nga arkëtimet e shitjeve). - Borxhet që i kanë ndërmarrjes, nga transaksionet financiare, të tretët7 (për7 Të tretët: quhen klientët, furnitorët, punëtorët, ortakët, entitete apo persona të tjerë, që kanëmarrëdhënie ekonomike me ndërmarrjen.20
    • shembull klientët për faturat e palikuiduara) - Shpenzimet që kryen ndërmarrja, që interpretohen edhe si borxhe që i kanë ndërmarrjes pronarët (ortakët/aksionerët)Në Kredi (djathtas) regjistrohen: - Daljet që bëhen nga ndërmarrja, në transaksionet fizikë (Për shembull: mallrat e shitura që dalin). - Pagesat që bën ndërmarrja, nga transaksionet monetare (Për shembull: paratë që paguan për blerjet e bëra). - Kreditë që ka marrë ndërmarrja nga të tretë, nga transaksionet finaciare (Për shembull borxhi që i ka ndërmarrja furnitorit për faturën që nuk i ka likuiduar). - Të ardhurat e realizuara, që interpretohen edhe si detyrim që ndërmarrja i ka pronarëve (pra si kredi e pronarëve).Le t’i përmbledhin këto në një tabelë:Regjistrimi në Llogari Lloji i transaksionit Debi (Majtas) Kredi (Djathtas) Transaksion fizik (real) Hyrjet Daljet Transaksion monetar Arkëtimet Pagesat Transaksion financiar Borxhet Kreditë Transaksion rezultati Shpenzimet Të ardhuratËshtë e thjeshtë të vizualizosh në çdo çast gjendjen neto të çdo llogarie, duke zbritur ngadebiti total i llogarisë (pra nga totali i vleftave të regjistruara në debi) kreditin total tëpo asaj llogarie (totalin e vleftave të regjistruara në kredi): Kjo diferencë quhet Teprica8e llogarisë. Kur debiti > krediti, llogaria quhet debitore dhe kur krediti > debiti, llogariaquhet kreditore.Nisur nga ky përcaktim, një i tretë (klient) quhet debitor në qoftë se llogaria e tij është8 Teprica e llogarisë: quhet shpesh “Gjendje e llogarisë”, por quhet edhe “Saldo e llogarisë” 21
    • me tepricë debitore; ndërsa një i tretë (furnitor) quhet kreditor në qoftë se llogaria e tijështë me tepricë kreditore.iv. Llogari të LikuiditetitLlogari të likuiditetit quhen llogaritë e parave dhe vlerave të ngjashme me to; dmthllogaritë e arkës së ndërmarrjes dhe llogaritë bankare9 të saj, si dhe letrat me vlerë qëmund të shndërrohen menjëherë në para.Në llogaritë e likuiditetit veprimet regjistrohen si më poshtë: o arkëtimet10 (paratë që marrim) regjistrohen në debi të llogarive të likuiditetit. o pagesat (paratë që japim) regjistrohen në kredi të llogarive të likuiditetit.v. Regjistrimi me Parti Dyfishe Mbajtja e kontabilitetit me parti dyfishe është një teknikë që mbështetet mbi parimin elementar: “asgjë nuk krijohet, asgjë nuk humbet, gjithçka transformohet”. Në kuptimin ekonomik, ky parim shprehet nga dy rregullat : a) çdo vlerë që qarkullon në ndërmarrje vetëm zhvendoset; b) pasurimi i ndërmarrjes vjen nga aftësia e saj për ta përftuar këtë pasurim nga të tjerët (të tretët).Kontabiliteti mbështetet mbi faktin që çdo transaksion midis ndërmarrjes dhe një partneritë saj përbëhet nga dy lëvizje të njëvlefshme me sens të kundërt.Për shembull: shitja e një produkti përbëhet nga një dalje fizike (livrimi i produktit) dhe nganjë hyrje monetare (vlefta e paguar nga klienti) me të njëjtën vleftë sa ajo e shitjes.9 Llogaritë bankare: Llogaritë (kontot) që ndërmarrja ka në banka.10 Arkëtimet: Paratë që marrim në arkë apo bankë. Këto nuk duhet të ngatërohen me të ardhurat, sepse nukka detyrimisht përputhje midis arkëtimeve dhe të ardhurave.22
    • Shembull i blerjes së një veture: ndërmarrja blen një veturë 10’000 €, pra rrit pasurinë sepse i shtohet një veturë, pra kjo ngjarje paraqitet si Debit. Si kundërparti, ajo duhet ta paguajë veturën, pra të zvogëlojë pasurinë financiare të saj, gjë që paraqitet në Kredit. Përmbledhasi, blerja e veturës shkruhet : o llogaria e makinave debitohet me 10000 € o llogaria e parave kreditohet me 10000 € Në qoftë se ndërmarrja e blen veturën nga një furnitor por nuk paguan menjëherë, por pas një farë kohe, regjistrimi kryhet në dy kohë: ajo e regjistron veturën në Debit, por konstaton se i ka një borxh furnitorit : o llogaria e makinave debitohet me 10000 € o llogaria e furnitorit kreditohet me 10000 € Kur ndërmarrja bën pagesën, ajo regjistron : o llogaria e furnitorit debitohet me 10000 € o llogaria e parave kreditohet me 10000 € dhe veprimi i blerjes së veturës është përfunduar.Ky quhet parimi i kontabilitetit me parti dyfishe: çdo lëvizje midis ndërmarrjes dhe njëritprej partnerëve të saj regjistrohet në llogaritë e ndërmarrjes me anën e një regjistrimitë dyfishtë, njëri në debitin e një llogarie, tjetri në kreditin e një llogarie tjetër, me tënjëjtën vleftë. Për të evidentuar këtë lidhje mes tyre, këto dy llogari quhen kundërpartitë njëra-tjetrës.Kjo teknikë krijon mundësinë, të garantohet barazia e pasurisë dhe e të mirave (atë qëzotëron ndërmarrja e që është në Debit) me detyrimet (huatë e marra nga ndërmarrjae që regjistrohen në Kredit). Në këtë kontekst, nëse krijohet një shtesë pasurie (përshembull : nga shitja e një shërbimi), rezultati i veprimit në bilanc do të kontabilizohetsi borxh (në Kredit) ndaj pronarit ose aksionerit. Pra, çdo të ardhure apo shpenzimi ikorrespondon një mjet për ta realizuar atë.Barazimi i debiteve me kreditet është gjithashtu një mjet kontrolli i saktësisë sëkontabilizimeve. 23
    • 5. SHEMBULL ZBATIMIKatër ortakë vendosin të krijojnë shoqërinë “IMB”. i. Ata vendosin të derdhin në bankë si kapital fillestar 100000 lekë. ii. Për të plotësuar nevojat, marrin një hua prej 250000 lekë për 10 vjet. iii. Me anën e këtyre burrimeve, ndërmarrja “IMB” blen një makineri me çmim 150000 lekë.Le t’i analizojmë këto veprime: i. Ortakët derdhin 100000 lekë në bankë për IMB: Ortakë IMB Sjellin 100000 lekëPër ndërmarrjen, kjo pasqyrohet duke regjistruar një burim prej 100000 lekë në bilanc.Kjo shumë regjistrohet në llogarinë “bankë” të ndërmarrjes. - në pasivin e bilancit: kontabilizohet (regjistrohet) shuma prej 100000 lekë në llogarinë “kapital”, në anën kredi. - në aktivin e bilancit (si kundërparti): kjo shumë shënohet në debi të llogarisë “bankë”. Banka Kapitali 100000 10000024
    • ii. Ortakët marrin 250000 lekë hua nga banka Banka IMB jep hua 250000 lekëKy veprim, për ndërmarrjen pasqyrohet duke regjistruar një burim (hua) prej 250000 Lekënë bilanc. Kjo shumë do të figurojë në llogarinë “bankë” të ndërmarrjes, ku disponohet. - në pasivin e bilancit: kontabilizohet burimi prej 250000 lekë në llogarinë “hua”, në kredi. - në aktivin e bilancit: shuma vendoset në debi të llogarisë “bankë”Skematikisht këto regjistrime paraqiten: Banka Hua 250000 250000 iii. Blerja e makinerisë Livrimi i makinerisë IMB Furnitor Pagesa e 150000 Lekë 25
    • Ky veprim për ndërmarrjen do të thotë: kontabilizimi i një shpenzimi prej 150000 lekënë bilancin e saj, që pasqyron pagesën që i bën furnitorit, si dhe regjistrimi në bilanc(inventar) i makinerisë, që reflekton livrimin e makinerisë.Nëse pagesa bëhet e menjëhershme (“cash”11) kontabilizimi mund të bëhet sipasskemës: Banka Makineria 150000 150000Kur blerja e makinerisë bëhet me pagesë të vonuar (pas një farë kohe); në këtë rast dotë ketë regjistrim të dy veprimeve (transaksioneve), që u përgjigjen dy momenteve (dhedy dokumenteve12) të ndryshme:Veprimi i parë: që i përgjigjet livrimit të makinerisë nga furnitori; në këtë moment shfaqetnjë borxh i ndërmarrjes ndaj furnitorit.Veprimi i dytë: ndërmarrja i paguan borxhin furnitorit.Kontabilizimi i veprimit të parë Furnitor IMB Livrimi i makinerisë11 “Cash”: lexohet “kesh” = pagesë “me para në dorë” (nënkupton pagesat e menjëhershme)12 Dokumenteve: Në këtë rast justifikimi i dy veprimeve bazohet në dy dokumente të ndryshme: a) Blerja(livrimi i makinerisë) bazohet në faturën e blerjes, ndërsa b) pagesa në dokumentin e pagesës.26
    • Ky veprim për ndërmarrjen do të thotë regjistrim i një shpenzimi prej 150000 lekë nëbilancin e saj, që kontabilizon makinerinë që i jep furnitori dhe borxhin që i ka ndërmarrjafurnitorit. Furnitori Makineria 150000 150000Kontabilizimi i veprimit të dytëVeprimi i dytë regjistrohet kur ndërmarrja i kryen pagesën furnitorit, në vleftën ebarabartë me atë të blerjes së makinerisë, duke shlyer kështu borxhin. Furnitor IMB pagesa e makinerisëKy veprim për ndërmarrjen do të thotë regjistrim i një shlyerje huaje (pakësim burimi) prej150000 lekë në bilancin e saj; që kontabilizon pagesën e ndërmarrjes. Furnitor Bankë 150000 150000 27
    • Ky kontabilizim i dyfishtë të çon në fund të fundit në të njëtin rezultat me atë të blerjes“cash” të makinerisë. Makineri Bankë 150000 150000 Veprimi 1 Furnitor 150000 150000 Veprimi 2Përfundimisht, bilanci i ndërmarrjes “IMB” pas këtyre tri veprimeve paraqitet si vijon: Aktivi Pasivi Makineri 150000 Kapital 100000 Bankë 200000 Hua 250000 Total Aktiv 350000 Total Pasiv 35000028
    • 6. PARIMET E REGJISTRIMIT TË TRANSAKSIONEVENë parim, një ndërmarrje duhet të regjistrojë të gjitha transaksionet, të brendshmedhe të jashtme, që prekin gjendjen e pasurisë së saj. Për të bërë regjistrimet, janëpërcaktuar disa parime themelore që duhen respektuar. Respektimi i këtyre parimevegaranton paraqitjen sa më reale të gjendjes pasurore të ndërmarrjes.Për të garantuar që ndërmarrja të mos regjistrojë asnjë transaksion jo real, që do tëdeformonte pasqyrimin e gjendjes së saj pasurore, kërkohet që: Regjistrimi i një transaksionitë mbështetet mbi ekzistencën e një prove të kryerjes së tij. Regjistrimi duhet të mbështetet mbi një provëNë bazë të këtij parimi, plani kontabël kërkon që çdo regjistrim të mbështetet,përveç përjashtimeve të vlefshme, mbi një dokument justifikues, me datë dhe vlerë.Këto dokumente justifikuese duhet të ruhen për një periudhë të paktën 10-vjeçare.Transaksionet duhet të jenë regjistruar në trajtë kronologjike.Natyra e dokumenteve justifikuese është dy llojesh: a) dokumenti mund të pasqyrojë një veprim të vetëm. Tipi i dokumentit varet nga tipi i transaksionit që regjistrohet (faturë që vjen nga një furnitor ose që i adresohet një klienti, mandat pagesë, ...) b) dokumenti mund të ketë origjinë krejt të brendshme dhe të grupojë një bashkësi veprimesh: këto quhen dokumente përmbledhëse që kanë të bëjnë me ditaret ndihmëse.Ligji për kontabilitetin kërkon që çdo ndërmarrje të mbajë detyrimisht një libër ditar,librin e madh dhe librin e inventarit. Kërkohet gjithashtu që libri ditar të mos përmbajëasnjë boshllëk. Sikurse dokumentet justifikuese, edhe këto dokumente kontabël duhettë mbahen të paktën 10 vjet. 29
    • Parimet kryesore dhe karakteristikat e informacionit kontabël Parimet e regjistrimit të transaksioneve dhe të paraqitjes së pasqyrave financiare në mënyrë të plotë përshkruhen në “Standardet Kombëtare të Kontabilitetit“. Në vijim po përmëndim shkurt disa prej tyre: - Parimi i konstatimit të të drejtave dhe detyrimeve: sipas të cilit efektet e transaksioneve njihen kur ato ndodhin (dhe jo kur paguhen)... Domethëne ndërmarrja duhet të informojë e pasqyrojë jo vetëm veprimet e kryera me arkëtime e pagesa por edhe detyrimet për t’u paguar në të ardhmen, si dhe ato që do të sjellin arkëtime në të ardhmen... - Parimi i njësisë ekonomike raportuese: sipas të cilit ndërmarrja mban llogari të veçanta të aktiveve, detyrimeve dhe veprimeve ekonomike të veta nga ato të aktiveve, detyrimeve dhe veprimeve ekonomike të aksionerëve, kreditorëve, punonjësve, klientëve të saj dhe personave të tjerë... - Parimi i vijimësisë: sipas të cilit veprimtaria ekonomike e ndërmarrjes duhet të ketë vijimësi dhe ndërmarrja nuk ka në plan ose nuk do ta ketë të nevojshme të ndërpresë aktivitetin e saj .... Nëse jo, atëherë, ajo duhet t’a reflektojë këtë fakt... - Parimi i kompensimit: sipas të cilit aktivet dhe detyrimet si dhe të ardhurat e shpenzimet nuk kompensohen me njëra-tjetrën, ato raportohen më vete, me përjashtim të rasteve kur një gjë e tillë kërkohet ose lejohet.... - Parimi i kuptueshmërisë, kërkon që informacioni në pasqyrat financiare duhet të paraqitet në mënyrë të tillë që të jetë informues dhe pa ekuivok,... për të informuar një grup të gjerë përdoruesish (aksionerët dhe kreditorët, punonjësit, partnerët në biznes, institucionet shtetërore ...) - Rëndësia dhe materialiteti, kërkon që pasqyrat financiare të paraqesin të gjithë informacionin material që ndikon në gjendjen financiare, performancën financiare dhe fluksin e parasë së ndërmarrjes. Informacioni në këto pasqyra konsiderohet material nëse mungesa ose pasaktësia në prezantimin e tij do të ndikonte në vendimet ekonomike të përdoruesve të pasqyrave financiare... - Besueshmëria, kërkon që informacioni të jetë i besueshëm,...nuk përmban gabime materiale si dhe ... është një prezantim besnik i asaj që ky informacion përpiqet ose pritet në mënyrë të arsyeshme të prezantojë....merret në konsideratë përmbajtja e tyre ekonomike mbi formëm ligjore...paanshmëria ... parimi i maturisë që të shmanget mbivlerësimi i aktiveve dhe i të ardhurave ose nënvlerësimi i detyrimeve dhe shpenzimeve ... - Parimi i qëndrueshmërisë dhe krahasueshmërisë, kërkon që të përdoret e njëjta politikë kontabël, e njëjta paraqitje dhe të njëjtat formate të pasqyrave financiare... për një krahasim objektiv të treguesve të performancës financiare të ndërmarrjes në vite...dhe për krahasimin me ndërmarrje të tjera...30
    • Kapitulli IIStandardizimi i metodave kontabëlfillon me Planin Kontabël tëPërgjithshëm (PKP). Ndaj në ketëkapitull përshkruhet ndërtimi i PKP(klasat, grupet e llogaritë) dhe jepenspecifikat e grupeve kryesore tëllogarive.Përshkruhet organizimi i sistemitkontabël, hallkat përbërese të tij sidhe pasqyrat financiare kryesore tëilustruara me shembuj zbatimi.II ORGANIZIMI I PLANIT KONTABËL TË PËRGJITHSHËM PJESA E PARË1 NJ O HURI P Ë R KO NTABILITE TIN E P Ë RG J ITHS HË M Hyrje ..............................322 Organizimi i Planit të Llogarive ......................33 KAPITULLI II3 Llogarite e Bilancit .........................344 Llogaritë e Shpenzimeve klasa 6.............................395 Llogarite e te ardhurave klasa 7.............................41 Organizimi i6 Organizimi i Sistemit Kontabël ..........................43 planit kontabël të7 Pasqyrat Financiare Kryesore ..........................50 përgjithshëm8 Ushtrim Zbatimi nr. 2 ...............................56
    • II. ORGANIZIMI I PKP1. HYRJEKontabiliteti përfshin: Kontabilitetin e Përgjithshëm (quhet dhe Kontabiliteti Financiar)dhe Kontabilitetin Analitik (quhet dhe Kontabiliteti Manaxherial ose Kontabiliteti i Kosto-Drejtimit).Kontabiliteti i Përgjithshëm pasqyron marrëdhëniet me një numër të madh aktorëshbrenda dhe jashtë ndërmarrjes. Ai shërben si bazë dhe për Kontabilitetin Analitik.Të dhënat e Kontabilitetit Analitik shfrytëzohen nga drejtuesit e kompanisë. Organizimi itij varet nga specifikat e ndërmarrjes dhe përparësitë e saj.Ne, fillimisht, do të ndalemi në Kontabilitetin e Përgjithshëm.32
    • 2. ORGANIZIMI I PLANIT TË LLOGARIVENë Kontabilitetin e Përgjithshëm, për të thjeshtuar leximin dhe analizën e dokumentevekontabël, është i domosdoshëm një standardizim i metodave kontabël.Plani Kontabël i Përgjithshëm (PKP) e mundëson këtë standardizim, duke propozuar njëklasifikim të transaksioneve, që duhet të regjistrohen nga shërbimi kontabël i ndërmarrjes.PKP, në sajë të metodave që përdor për regjistrimin e veprimeve që prekin ndërmarrjen,jep një pasqyrim të saktë të gjendjes së ndërmarrjes në një moment të dhënë.i. Klasat Kryesore të PKPNë Planin Kontabël të Përgjithshëm (PKP) dallohen shtatë klasa me numrat 1, 2, 3, 4, 5,6 dhe 7, ku pesë klasat e para janë për llogaritë e bilancit dhe dy të fundit për llogaritëe rezultatit të administrimit.Në përgjithësi: o shifra e parë tregon klasën e llogarisë; o shifra e dytë tregon një ndarje të klasës, grupin; o shifra e tretë tregon ndarjen e grupit, nëngrupin; o e kështu mund të vazhdohet më tej.Le ta ilustrojmë kuptimin e shifrave të llogarisë me një shembull.ii. Shembull për llogarinë “Banka”Një veprim, që tregon një lëvizje (hyre ose dalje) në llogarinë bankare të ndërmarrjes,do të pasqyrohet me një regjistrim në llogarinë me numër 512. 5- tregon që llogaria është e klasës 5 “Mjete monetare dhe të ngjashme”. 51- tregon që llogaria është e grupit 1 të klasës 5, që përfaqëson “Banka dhe institucione të tjera financiare”. 512- tregon që llogaria është e nëngrupit 2 të grupit 1 të klasës 5, që emërtohet “Vlera monetare në bankë”.Le t’i shqyrtojme klasat e llogarive më në detaje. 33
    • 3. LLOGARITË E BILANCITi. Klasa 1: Kapitali, rezervat.Një ndërmarrje, kur krijohet, ka nevojë për kapitale për të ushtruar veprimtarinë e saj.Këto burime fillestare merren ose nga ortakët (kapitalet e veta) ose nga partnerët e jashtëmtë ndërmarrjes (hua nga bankat dhe detyrime të ngjashme).Klasa 1 përmban bashkësinë e burimeve të quajtura “afatgjata“ (ose “të përhershme”)të ndërmarrjes: o Burime të brendshme: Kapitali themeltar (aksionar); Rezervat e fonde të tjera të vetat; Rezultati i ushtrimit.13 o Burime të jashtme: Subvencionet për investime; Huatë afatgjata14 dhe të ngjashme me to. o Provizionet15: për rreziqe dhe detyrime të parashikuara me ligj.ii. Klasa 2: Llogaritë e Aktiveve AfatgjataKapitalet i shërbejnë ndërmarrjes për të përftuar mjete afatgjata që shërbejnë përtë ushtruar veprimtarinë e saj. Në kontabilitet me “Aktive Afatgjata”(AA)16 kuptohetbashkësia e mjeteve që do t’i shërbejnë për një kohë më shumë se një vit ndërmarrjes.13 Rezultat i ushtrimit – quhet shkurt rezultati i vitit të ushtrimit të aktivitetit, për të cilin raportohet.14 Hua afatgjata quhen ato me afat shlyerje mbi një vit.15 Provizionet: Shuma të parashikuara për rreziqe e shpenzime. Koncepti i tyre do të sqarohet më poshtë.16 Aktive Afatgjata (AA): Ky është emërtimi i përdorur në Standardet Kombëtare të Kontabilitetit (SKK) përaktivet që janë quajtur më parë Aktive të Qëndrueshme (AQ) ; quhen edhe “aktive të paluajtshme”(AsseteImobilare) ose Aktive Fikse (Fixed Assets).34
    • Aktivet Afatgjata (AA) mund të jenë të llojeve të ndryshëm: o AA Jomateriale17 emri i mirë (vendndodhja, emri i mirë etj. si këto që ndikojnë). shpenzime të zhvillimit (studime, projekte, …) konçensione, të drejta të ngjashme, liçensa, patenta,… o AA Materiale18 troje, ndërtesa, instalime teknike, makineri, automjete, pajisje mobilimi,... o AA në Proces përbëhen nga aktive afatgjata materiale ose jomateriale, që janë në proces ndërtimi apo krijimi; parapagime e pagesa pjesore të bëra... o AA Financiare përbëhen kryesisht nga aksionet që ka ndërmarrja për ndërmarrjet e kontrolluara apo të lidhura me të, mbajtja e të cilave është afatgjatë; huadhënie afatgjatë etj. si këto. o Amortizimi dhe zhvlerësimi i aktiveve afatgjata: aktivet afatgjata, në tërësi, janë objekt i një trajtimi specifik që i lejon ndërmarrjes të pasqyrojë amortizimet.iii. Klasa 3: InventarëtNdërmarrja duhet të blejë lëndë të para dhe të ndërmjetme që ajo do t’i transformojëgjatë procesit të prodhimit. Meqenëse këto elemente nuk përdoren të gjitha në të njëjtinçast, këta duhet të stokohen19 nga ndërmarrja.Dallojmë ndër to stoqet: o Materiale lëndë e parë, material ndihmës, pjesë ndërrimi,….17 Aktivet Afatgjata Jomateriale (AAJ): janë quajtur “Aktive të Qëndrueshme të Patrupëzuara” (AQP)18 Aktivet Afatgjata Materiale(AAM): janë quajtur “Aktive të Qëndrueshme të Trupëzuara”(AQT)19 Stokohen: dmth të magazinohen apo depozitohen në magazina ose sheshe. 35
    • o Objekte inventari ambalazh qarkullues, inventar i imët,…. o Prodhimi në proces prodhimi, punime e shërbime në proces. o Produkte të gatshme, gjysmë të gatshme e nënprodukte. o Mallra gjendje, të pa mbërritura ose tek të tretët. o Zhvlerësimi i inventarëve.iv. Klasa 4: Llogaritë me të tretëtKëto llogari përfaqësojnë bashkësinë e angazhimeve financiare të kontraktuara20 ose tëakorduara nga ndërmarrja dhe që nuk janë, as marrje hua afatgjatë (llogari të klasës 1),as dhënie hua afagjatë (llogari të klasës 2).Në përgjithësi dallohen llogaritë: o Detyrime tregtare (furnitorë): përdoret për detyrimet ndaj furnitorëve. Kur furnitori nuk kërkon që pagesa të bëhet menjëherë, ai i akordon ndërmarrjes një afat pagese. Ky afat pagese konsiderohet si një borxh i kontraktuar me këtë furnitor dhe kontabilizohet në pasivin e bilancit. o Të drejta tregtare (klientë): përdoret për detyrimet që na kanë klientet. Kur ndërmarrja nuk i kërkon klientit ta paguajë menjëherë, por i akordon atij një afat pagese. Ky afat pagese konsiderohet si një hua që i jepet klientit, ndaj regjistrohet në aktivin e bilancit. o Kolektive:20 Të kontraktuara: Në kuptimin e gjerë të fjalës edhe fatura është një lloj kontrate.36
    • - Personeli dhe llogaritë përkatëse - Sigurimet shoqërore dhe organizma shoqërore - Shteti (taksa, tatime) dhe kolektivitetet lokale - Grupe dhe ortakë. o Debitorë e kreditorë të ndryshëm: përdoret për qeratë financiare, huamarrje afatshkurtër, provizione, grante, etj.v. Klasa 5: Mjete monetare dhe të ngjashmeDisa nga veprimet e ndërmarrjes prekin pasuritë monetare të saj, qoftë të arkës (llogariaarkë), qoftë të bankës (llogari bankare). Llogaritë financiare paraqesin sasinë e mjetevemonetare (parave) që zotëron ndërmarrja dhe mjete të ngjashme me to.Ndër grupet e llogarive dallojmë: o Letra me vlerë afatshkurtra21 të pjesëmarrjes dhe të huave, të blera nga ndërmarrja për të nxjerë fitime. o Banka dhe institute financiare të ngjajshme. o Arka dhe vlera të tjera të afërta me to (bileta, pulla tatimore e postare). o Hua, derivativët e instrumentet financiare afatshkurtra.vi. Pozicioni i llogarive në BilancKëto pesë klasa përbëjnë llogaritë e bilancit. Bilanci është pra një dokument përmbledhës,21 Letrat me Vlerë: Janë tituj që emetohen nga persona juridikë (shtetërorë ose privatë) që u japinzotëruesve të tyre të drejta, si: dividente, interesa etj. Ato afatgjata trajtohen si aktive të qëndrueshmefinanciare. 37
    • që mundëson vlerësimim e efektit të transaksioneve të ndryshme, që kontabilizohen nëllogaritë e klasave nga 1 në 5.Në formë përmbledhëse pozicioni i këtyre klasave, grupeve apo llogarive në bilancparaqitet si vijon: Përdorimet (Aktivi) Burimet (Pasivi) Klasa 2: Aktive afatgjata (jomateriale, materiale, Klasa 1: financiare e në proces) Burime të brendshme (Kapitali etj) Klasa 3: Burime të jashtme (Hua etj afatgjata) Stoku i mallrave, materialeve etj. Klasa 4: Klasa 4: Të drejta tregtare (klientë etj.) Detyrime tregtare (furnitorë etj.) Klasa 5: Klasa 5: Depozita në bankë ose në arkë Hua etj. afatshkurtra38
    • 4. LLOGARITË E SHPENZIMEVENë shumicën e veprimeve që kryen ndërmarrja, ajo konstaton shpenzime ose të ardhura.Shpenzimet dhe të ardhurat (llogaritë e klasave 6 dhe 7) përmbajnë bashkësinë e veprimeveqë prekin gjendjen e ndërmarrjes duke e varfëruar atë (llogaritë e shpenzimeve) ose dukee pasuruar atë (llogaritë e të ardhurave).Plani kontabël i përgjithshëm i klasifikon shpenzimet dhe të ardhurat në varësi nga natyrae tyre, domethënë në varësi të natyrës së transaksionit që i ka gjeneruar.i. Shpërndarja e ShpenzimeveShpenzimet janë veprime që e varfërojnë ndërmarrjen; ato sjellin zvogëlim të pasurisësë saj. Shpenzimet regjistrohen në klasën 6, më saktësisht në debi të këtyre llogarive; ethënë ndryshe, rritjet e shpenzimeve regjistrohen në debi të llogarive të klasës 6.Llogaritë e shpenzimeve klasifikohen në:a Shpenzimet e Shfrytëzimit (llogaritë 60 ÷ 65) o Shpenzime për blerjet (Llogaritë 60) janë shpenzimet për blerjen e lëndëve të para, mallrave dhe furnizimeve që do të konsumohen nga ndërmarrja gjatë procesit të prodhimit. o Shpenzime për punime e shërbime nga të tretë (Llogaritë 61 dhe 62) janë shpenzime për shërbime e punime të nevojshme për ndërmarrjen, që kryhen nga të tretët, përjashto personelin e ndërmarrjes. (Shembull: pagesa e qirave, energjisë, transportit, reklamave, telekomunikacionit, riparime etj.) o Shpenzime për pushtetin publik (Llogaritë 63) grupojnë shpenzimet për pushtetin publik, d.m.th. tatimet dhe taksat e paguara nga ndërmarrja, si kundërparti të shërbimeve të sektorit publik (financimi i rrjetit rrugor etj.). o Shpenzime për personelin (Llogaritë 64) grupojnë shpenzimet për personelin; për pagat; sigurimet shoqërore e shëndetësore dhe të tjera. 39
    • o Shpenzime të tjera shfrytëzimi (Llogaritë 65) grupojnë shpenzimet e tjera të shfrytëzimit që nuk i takojnë asnjërës prej llogarive të lartpërmendura. (Shembull: shpenzime për pritje, gjoba e dëmshpërblime, subvencione të dhëna).b Shpenzimet Financiare (llogaritë 66) Përmbajnë shpenzimet për pagesën e interesave mbi huatë që ndërmarrja ka kontraktuar tek ente të ndryshme kredie, për të financuar investimet e saj materiale. Këtu përfshihen edhe humbjet nga shkëmbimet valutore, si dhe humbjet e tjera nga shitblerja e letrave me vlerë, ....c Shpenzimet e Jashtëzakonshme (llogaritë 67) Përmbajnë veprime, që sjellin varfërimin e ndërmarrjes por, që nuk janë të përsëritshme me kalimin e kohës dhe që janë të pavarura nga veprimet e menaxhimit22 të përditshëm të ndërmarrjes. (P.sh: ndëshkime në rastin e një procesi gjyqësor, fatkeqësi të ndryshme natyrore, ...)d Shpenzimet e llogaritura (llogaritë 68) Përfaqësojnë shpenzime të llogaritura nga vetë ndërmarrja, kryesisht, për zhvlerësime, amortizime dhe provizione. Meqenëse këto shpenzime kontabilizohen në një llogari të klasës 6, ato do të influencojnë në llogarinë rezultat të ndërmarrjes. Dallohen përgjithësisht: o Shpenzime amortizimi: janë shpenzimet që lidhen me amortizimin e elementeve të aktivit. o Provizione: shuma që parashikojnë shpenzime eventuale për ngjarjeve të ndryshme.22 Menaxhim = Administrim operativ i punës së një ndërmarrjeje40
    • 5. LLOGARITË E TË ARDHURAVESi llogaritë e shpenzimeve, edhe të ardhurat e ndërmarrjes klasifikohen sipas natyrës sëtyre, domethënë në varësi të natyrës së transaksionit që i ka krijuar.i. Klasifikimi i të ardhuraveTë ardhurat, që regjistrohen në klasën 7, pasqyrojnë veprime që sjellin pasurimin endërmarrjes, pra që sjellin rritjen e likuiditeteve të saj. Këto të ardhura regjistrohen nëkreditin e këryre llogarive.a Të ardhurat e shfrytëzimit (llogaritë 70 ÷ 75) o Të ardhura nga shitjet (Llogaritë 70) grupojnë të ardhurat që i vijnë ndërmarrjes nga shitja e mallrave, e produkteve, e punimeve ose e shërbimeve. Totali i llogarive të klasës 70 përcakton shifrën e afarizmit të realizuar nga ndërmarrja gjatë vitit ushtrimor23. ... (Llogaritë 71)24. o Prodhimi i aktiveve afatgjata për vete (Llogaritë 72) është pjesa e prodhimit të aktiveve afatgjata (materiale ose jomateriale) të realizuara nga ndërmarrja që mbahet për nevojat e veta. Këtu nuk përfshihen aktivet afatgjata financiare (AAF). Shuma e llogarive 70, 71 dhe 72 përbën të ardhurat e funksionimit të ndërmarrjes (që ndryshon pra nga shifra e afarizmit). o Subvencione (Llogaria 73) përmban grande ose subvencione të shfrytëzimit, që mund të përftojë ndërmarrja nga pushteti publik apo kolektivitete lokale si ndihmë, për të prodhuar apo subvencionuar çmimin. Shembull: subvencionet e disa sektorëve nga shteti.23 Vit ushtrimor - quhet viti për të cilin raportohet. Në sistemin tonë kontabël viti ushtrimor përputhet mevitin kalendarik (nga 1 janari deri më 31 dhjetor), por ka sisteme kontabël ku viti ushtrimor është me 13 muajose nuk fillon nga 1 janari.24 Llogaritë 71 përdoren në skemat që gjendjet e prodhimit dhe të prodhimit në proces i konsiderojnë si tëardhura. 41
    • o Të ardhura të tjera të shfrytëzimit (Llogaritë 75) Grupojnë të ardhura të menaxhimit të përditshëm që nuk i përkasin asnjërit prej rasteve të lartpërmendur. Në to futen edhe të ardhurat e realizuara nga pakësimi i një elementi të aktivit të bilancit. Shembull: të ardhurat nga shitja e një aktivi afatgjatë; të ardhurat për patenta, liçensa, marka që merr ndërmarrja nga të tjerët, kundrejt dhënies së të drejtës për t’i përdorur ato.b Të ardhura financiare (llogaritë 76) Ndërmarrja mund të realizojë disa të ardhura që nuk janë rrjedhojë e veprimtarisë së saj të përditshme, por që vijnë nga politika e saj financiare ose: nga që ajo ka pjesë në një ndërmarrje tjetër; nga që ajo i ka dhënë hua një ndërmarrjeje tjetër; nga përfitimet që ajo realizon nga veprimet e këmbimit të monedhave.c Të ardhura të jashtëzakonshme (llogaritë 77) Përfshijnë të ardhura nga veprime, që nuk supozohet të ripërsëriten në kohë dhe që janë të pavarura nga veprimet e menaxhimit të zakonshëm të ndërmarrjes. Ato vijnë shpesh nga të ardhura të realizuara nga rikuperime për dëmtimet e fatkeqësitë, ndryshime të strategjisë e të tjera.d Të ardhura të llogaritura (llogaritë 78) Sikurse dhe për shpenzimet e llogaritura, këto të ardhura nuk vijnë nga një veprim i ndërmarrjes me ndonjë partner të jashtëm; ato përllogariten nga vetë ndërmarrja. Bëhet fjalë për ato veprime vlerësuese që kanë një ndikim pozitiv në llogarinë e rezultatit të ndërmarrjes dhe që, si të ardhura, duhet të kontabilizohen në një llogari të klasës 7. Për shembull rimarrjet mbi provizionet kur realizohen shpenzimet e ngjarjeve që ishin provizionuar si të mundshme.ii. Përcaktimi i RezultatitRezultati i një ndërmarrjeje për një periudhë të dhënë, pëftohet duke zbritur nga tëardhurat shpenzimet. Kur rezultati është pozitiv, thuhet se ndërmarrja është me fitim,dhe kur rezultati është negativ, thuhet se ndërmarrja është me humbje.42
    • 6. ORGANIZIMI I SISTEMIT KONTABËLTransaksionet ekonomike regjistrohen nga kontabiliteti sipas parimeve të sistemit tëorganizimit kontabël, në disa etapa, sipas skemës në vijim: Transaksioni Ditari i Libri Bilanci (Dokumenti) Kontabilitetit i Madh Vërtetuesi. DokumentetDokumentet, me të cilët justifikohen transaksionet, duhet të ruhen e të paraqiten sa herëkërkohen për një periudhë dhjetë-vjeçare. Që të gjenden lehtë ato, shpesh, regjistrohennë disa libra ndërmjetës sipas natyrës së tyre, si: libri i shitjes, libri i blerjes, libri iarkës, … . Në to shënohen kryesisht të dhënat identifikuese të dokumentit (Numri, data,përshkrimi, vlefta,…) por jo llogaritë.Këta libra bëjnë pjesë në sistemin e administrimit të dokumentacionit, por jo në sistemine mirëfilltë kontabël, pasi shërbejnë thjesht për t’i gjetur dokumentet.ii. Ditari i KontabilitetitDitari është regjistri kontabël i etapës së parë. Në të regjistrohet gjithçka që prek pasurinëe ndërmarrjes, pra të gjitha transaksionet, veprim pas veprimi dhe nga dita në ditë. Aipërbëhet nga një bashkësi fletësh me format të caktuar, të lidhura dhe të numërtuara.a Mënyrat e regjistrimit të veprimeve në DitarNjë transaksion regjistrohet në Ditar duke shënuar: origjinën, përmbajtjen, vleftën si dhedokumentet justifikuese mbi të cilat mbështetet regjistrimi. Në veçanti, çdo regjistrimnë ditar duhet të përmbajë: o Vleftën me të cilën ai ndikon në llogaritë përkatëse. 43
    • o Llogaritë dhe përshkrimin që sqaron përmbajtjen e veprimit. o Referencën te dokumenti justifikues25 i veprimit. o Datën e regjistrimit të veprimit.Fletët e ditarit, pasi mbushen, firmosen njëra pas tjetrës dhe nga përgjegjësi. Ditari nukduhet të përmbajë asnjë boshllëk e asnjë modifikim, të çfarëdo natyre qoftë.b Paraqitja e Ditarit:26Ditari i Kontabilitetit Nr Datë Dok Justifikues Vlefta Përshkrimi i veprimit Llogaria Ref26 Regj Lloj Nr Datë Debi Kredi 1 01 / 03 Ortakët derdhin në llogarinë bankare të IMB; 512 100000 Derdhja është për Kapitalin e IMB 101 100000 2 05 / 03 Ortakët marrin kredi nga Banka; 512 250000 Si Hua afatgjatë 163 250000 3 10 / 03 Blerje e makinerisë (livrimi); 213 150000 Detyrimi ndaj furnitorit për shlyerjen e tij 404 150000 4 12 / 03 Pagesë nëpërmjet Bankës; 512 150000 Për shyerjen e detyrimit ndaj furnitorit. 404 150000 Shuma 650000 650000Shënim: 1. Ditari i Kontabilitetit mund të mbahet në formate të ndryshme. Ky që paraqitet këtu është një format i përshtatur për kontabilitetin e informatizuar te programi “Kontabiliteti Alpha”. 2. Për ilustrim, në ditar janë regjistruar transaksionet e përshkruara te “5. Shembull Zbatimi”.Çdo element që identifikohet quhet “artikull” i ditarit.25 Dokumenti justifikues: Mund të jetë dokument bazë i prodhuar nga vetë ndërmarrja, si: Faturë Shitje;Mandat Arketimi, … ose dokument justifikues i prodhuar nga të tretë si Faturë Blerje, Fletë Doganimi,…26 Nr Ref : = Shkurtim i fjalës Numri i Referencës. Eshtë numër rendor i Ditarit që shërben si referencë përadresimin te domumenti përkatës që e justifikon atë.44
    • Ditari është i vetëm. Shpesh, krahas tij, për regjistrimin e veprimeve, ndërtohen dhe“Ditare të Pjesshme”27 kontabiliteti, që janë më të thjeshtë në përdorim, sepse në toregjistrohen vetëm lloje të përcaktuara dokumentesh. Të tillë janë: ditari i blerjeve,ditari i shitjeve, ditari i bankës, ditari i arkës dhe ditari i veprimeve të ndryshme.Ditarët e pjesshëm të kontabilitetit nuk duhet të ngatërrohen me librat e ndërmjetëm qëjanë regjistra dokumentesh.iii. Libri i MadhPas regjistrimit në Ditar shumat e “artikujve” regjistrohen në një libër, që quhet “Librii Madh” dhe përbëhet nga bashkësia e “Kartelave të Llogarive” (një kartele për çdollogari). Pra “kartelat e Llogarive” mund të përfytyrohen si “faqe” të Librit të Madh.Edhe regjistrimi i transaksioneve në Librin e Madh e ruan renditjen kronologjike, ndërsavleftat nuk vihen të gjitha në një kolonë si te ditari i kontabilitetit por vihen nëpër“Kartelat e Llogarive” përkatëse. a Paraqitja e Kartelës së Llogarisë Kartela e Llogarise 512 “Banka” Nr Datë Nr Lëvizjet Teprica Përshkrimi Rend Regj Ref Debi Kredi Debi Kredi 1 01.03. 07 Ortakët derdhin për kapitalin 1 100000 100000 2 05.03. 07 Kredi afatgjatë nga Banka 2 250000 350000 3 12.03. 07 Pagesë për shlyerjen e furnitorit 4 150000 200000 Totali 350000 150000 200000Sqarime: o Formati i mësipërm është ai që përdoret më shumë në kontabilitetin e infomatizuar (programi i “Kontabilitetit Alpha”). Kartelat e Llogarive, si “faqe” të Librit të Madh, renditen njëra pas tjetrës, sipas numrit të llogarisë.27 Ditare të pjesshme: Quhen dhe nënditarë (subjournals). 45
    • o “Nr. Referencës” (Kolona 4) është ai me të cilin ato janë regjistruar në Ditarin e Kontabilitetit. Ky numër shërben, jo vetëm për lidhjen e tyre me Ditarin e Kontabilitetit, që justifikon regjistrimin, por edhe për identifikimin e transaksionit, që në këtë rast prek disa kartela llogarie (Çdo transaksion prek të paktën dy llogari, që ndodhen në “faqe” të ndryshme të librit).Në punën me dorë, regjistrimi i një transaksioni në disa llogari, që ndodhen në faqe tëndryshme, nuk është komod. Për të shkurtuar numrin e faqeve përdoret një formë që kadisa llogari28 në një faqe, të ndara me kolona. Libri bëhet me faqe me format sa më tëzgjatur, që të përmbajë sa më shumë llogari në një faqe. Ky format, që quhet formatiklasik i Librit të Madh, jepet në faqen që vijon.28 Llogari: vetë llogaria ka dy kolona: një Debi dhe një Kredi46
    • b Paraqitja klasike e “Librit të Madh” 47 Libri i Madh 101 163 213 404 512Nr Datë Shuma Përshkrimi Kapitali Hua Makineri Furnitori BankaRef Regj Debi Kredi Debi Kredi Debi Kredi Debi Kredi Debi Kredi Debi Kredi 1 01.03. 07 Ortakët derdhin për kapitalin 100000 100000 100000 100000 2 05.03. 07 Kredi afatgjatë nga Banka 250000 250000 250000 250000 3 10.03. 07 Blerje e makinerisë 150000 150000 150000 150000 Pagesë për shlyerjen e 4 12.03. 07 150000 150000 150000 150000 furnitorit Totali 650000 650000 0 100000 0 250000 150000 0 150000 150000 350000 150000Sqarime: o Çdo transaksion regjistrohet në një rresht, që fillon me “Nr. Ref” që shërben për ta lidhur me regjistrimin te “Ditari i Kontabilitetit”. o Kolona “Shuma” shërben për të kontrolluar saktësinë e regjistrimit të rreshtit. Duhet që shuma e vleftave në kolonat Debi të atij rreshti të jetë e barabartë me shumën e vleftave të kolonave Kredi të po atij rreshti. Në këtë rast thuhet se rreshti “kuadron”. o Rreshti i fundit “Totali” shërben më së pari për të kontrolluar saktësinë e gjithë regjistrimeve të bëra. Meqenëse veprimet regjistrohen sipas parimit të partisë dyfishe, totali i shumave të të gjitha Debive do të jetë detyrimisht i barabartë me totalin e shumave të të gjitha Kredive. Në këtë rast thuhet se “kuadrimi është i dyfishtë”. Nga ky rresht nxirren të dhënat dhe për bilancin vërtetues.
    • iii. Bilanci Vërtetues29Bilanci Vërtetues është një raport, që paraqet gjendjen në vlerë të elementeve të pasurisësë ndërmarrjes si dhe të përbërësve të llogarisë së rezultatit.a Mënyra e përftimit:Bilanci Vërtetues është dokumenti i parë që gjenerohet nga Libri i Madh nëpërmjetllogaritjes së shumave sipas kolonave të tij. Në Bilancin Vërtetues regjistrohen llogaritëdhe ndryshimet që kanë pësuar gjatë periudhës së ushtrimit. Dokumenti paraqitet nëtrajtën e një tabele që përmban: o përshkrimin e llogarive që hapen30 gjatë ushtrimit o shumën e kolonës Debi dhe të kolonës Kredi të llogarisë o tepricën e llogarive, qoftë ajo debitore apo kreditore.b Paraqitja e Bilancit Vërtetues Bilanci Vërtetues Llogaritë Shuma Teprica Numër Përshkrimi Debi Kredi Debitore Kreditore 101 Kapitali Themeltar 100000 100000 163 Hua bankare afatgjatë 250000 250000 213 Makineri e pajisje 150000 150000 404 Furnitorë 150000 150000 0 512 Banka 350000 150000 200000 Totali 650000 650000 350000 350000Shënim: Për ilustrim janë regjistruar llogaritë e përshkruara si shembull në Ditarin më sipër.29 Bilanci Vërtetues: quhet dhe “Gjendje e Llogarive”.30 Hapen: Llogaria quhet e hapur kur në të mund të kryhen veprime.48
    • Teprica e llogarisë është pra shuma e veprimeve të regjistruara gjatë një ushtrimi në njëllogari. Raporti “Bilanci Vërtetues” nevojitet për të thjeshtuar analizën dhe mundësuarndërtimin e bilancit dhe të llogarisë së rezultatit të ndërmarrjes. Meqenëse, edhe ky,pasqyron veprimet e regjistruara sipas parimit të partisë dyfishe, mbajtja e saktë ellogarive verifikohet nga barazimi: Totali i Debive = Totali i Kredive 49
    • 7. PASQYRAT FINANCIARE KRYESORE31Dokumentet që përshkruam më sipër: - Ditari i Kontabilitetit - Libri i Madh - Bilanci Vërtetuesjanë dokumentet kryesore të sistemit kontabël, nëpërmjet të cilave gjenerohen raportetfinanciare.Pasqyrat Financiare përfundimtare më të kërkuara: - Bilanci - Pasqyra e të Ardhurave dhe Shpenzimeve32(PASh)i. BilanciBilanci paraqitet si një fotografi e gjendjes financiare të shoqërisë në një datë të caktuar.Ai është i përbërë nga dy “krahë”, që quhen Aktivi (Përdorimet) dhe Pasivi (Burimet).a Aktivi i BilancitPërfshin gjithçka që është pronë apo e drejtë e ndërmarrjes, që mund të jetë në formatë ndryshme: o Aktive Afatgjata(Klasa 2) Jomateriale - liçencat për ushtrimin e aktivitetit, patentat etj. Materiale - makineritë e pajisjet, mobiljet, mjetet e transportit, pajisjet kompjuterike etj. Në Proçes - Aktive që janë në proces ndërtimi apo krijimi; parapagime e pagesa pjesore të bëra për to. Financiare - tituj të pjesëmarrjes, kredidhënie afatgjata etj.31 Pasqyrat Financiare Kryesore: quhen ndryshe “Raportet Kryesore Kontabël”.32 Pasqyra e të Ardhurave dhe Shpenzimeve” (PASH): quhet dhe “Llogaria e Rezultatit”.50
    • o Inventarët (Klasa 3) ku përfshihen materialet e para, ndihmëse, produktet e gatshme etj. o Debitorë (Klasa 4 pjesërisht), ku përfshihen të drejtat që ka firma për të arkëtuar para nga persona të tretë (p.sh: klientë), kundrejt shitjeve të produkteve apo shërbimeve që ajo u ka bërë atyre. o Mjete monetare (Klasa 5) ku futen paratë në arkë apo në bankë.Inventarët (Klasa 3), Debitorët (klasa 4) dhe Mjetet monetare (klasa 5) përbëjnë së bashkuAktivet Qarkulluese.b Pasivi i BilancitPërfshin të gjitha elementet që kanë financuar Aktivet e ndërmarrjes. Me fjalë të tjeraPasivi paraqet pretendimet e investitorëve mbi pasurinë e firmës. Ato grupohen në: o Burime të veta (Klasa 1) Pasuria në të cilën kanë kontribuar vetë pronarët, si: kapitali, rezerva, rezultati i ushtrimit. o Burime të jashtme (Detyrimet) Pretendimet e të tretëve ndaj pasurisë së firmës. Këto mund të jenë: Hua apo borxhe afatgjata (klasa 1) kreditë bankare etj. Borxhe afatshkurtra (klasa 4 pjesërisht) ndaj personave (p.sh: furnitorëve) të cilëve firma u detyrohet para33.33 U detyrohet para – Këtu hyjnë dhe zbulimet e llogarive bankare (kur llogaria bankare është kreditore). 51
    • c Paraqitja e Bilancit Bilanci. Gjendja më 31 /03 / 2007 Aktivi (Përdorimet) Pasivi (Burimet) Emërtimi Vlefta Emërtimi Vlefta Makineri e pajisje 150000 Kapitali i Vetë 100000 Llogari të arkëtueshme 34 0 Hua Bankare 250000 Banka 200000 Detyrime të pagueshme35 0 Totali Aktivit 350000 Totali Pasivit 350000Shënim:3435 1. Formati është ilustruar sipas të dhënave të shembullit të mësipërm. 2. Përgjithësisht llogaritë në Bilanc paraqiten të grupuara në zëra e nënzëra, sipas nevojave dhe përparësive të kërkuesit.ii. Pasqyra e të Ardhurave e Shpenzimeve (PASH)Kjo pasqyrë jep rezultatin (fitimin apo humbjen) e ndërmarrjes për një periudhë të caktuarkohe. Paraqitet në dy “faqe”: të Ardhurat dhe Shpenzimet, veç e veç, që përmbajnë:a ShpenzimetParaqiten të renditurara sipas klasifikimit të tyre: o Shpenzimet e Shfrytëzimit36 (llogaritë 60 ÷ 65) për blerjet (Llogaritë 60). për punime e shërbime nga të tretë (Llogaritë 61 dhe 62). për pushtetin publik (Llogaritë 63).34 Të arkëtueshme = Të tretë (p.sh: klientë), që i kanë borxh ndërmarrjes35 Të pagueshme = Të tretë (p.sh: furnitorë), të cilëve u ka borxh ndërmarrja36 Shpenzimet e shfrytëzimit: quhen dhe “Shpenzime Operative”.52
    • për personelin (Llogaritë 64). të tjera shfrytëzimi (Llogaritë 65). o Shpenzimet Financiare (llogaritë 66). o Shpenzimet e Jashtëzakonshme (llogaritë 67). o Shpenzimet e Llogaritura (llogaritë 68), për amortizimin për provizione. o Tatim fitimi (llogaritë 69) o Fitimi (Teprica Kreditore) që llogaritet si diferencë mes “Të Ardhurave” dhe “Shpenzimeve”, nëse kjo diference është > 0.b Të ArdhuratParaqiten gjithashtu të renditura sipas klasifikimit të bërë më sipër. o Të Ardhurat e Shfrytëzimit (llogaritë 70 ÷ 75). nga shitjet (llogaritë 70). prodhimi i assete për vete (llogaritë 72). subvencione për shfrytëzimin (llogaritë 74) . të tjera të shfrytëzimit (llogaritë 75). o Të Ardhura Financiare (llogaritë 76). o Të ardhura të Jashtëzakonshme (llogaritë 77). o Të ardhura të Llogaritura (llogaritë 78). o Humbja (Teprica Debitore) nëse “Shpenzimet” > “Të ardhurat”. 53
    • c Paraqitja e Pasqyrës së të Ardhurave dhe ShpenzimeveFormati 1 LLog Nr Shpenzimet Vlefta 60-65 I SHPENZIMET E SHFRYTËZIMIT 60 1 Shpenzime për blerjet a Blerje gjatë ushtimit b Ndryshimi i Gjendjeve (+ -) 61,62 2 Punime e shërbime nga të tretë 63 3 Tatime, taksa e të ngjashme 64 4 Shpenzime për Personelin a Pagat b Trajtime dhe shperblime të tjera c Sigurime shoqërore dhe të ngjashme 65 5 Shpenzime të tjera shfrytëzimi 66 II SHPENZIME FINANCIARE 1 Interesa të Paguara dhe për t’u Paguar 2 Minusvlera nga Shitja e Letrave me Vlerë të Vendosjes 3 Diferenca Negative nga Shkëmbimi 4 Të tjera Shpenzime Financiare 67 III SHPENZIME TË JASHTËZAKONSHME 68 IV AMORTIZIME E PROVIZIONE (shpenzime të llogaritura) 1 Amortizimi i A.Q. 2 Provizione 3 Të tjera TOTAL (I + II + III) V FITIMI PARA TATIMIT Tatimi mbi fitimin e të ngjashme FITIMI NETO (ose i Bilancit)54
    • Llog Nr Të Ardhurat Vlefta 70-75 I TË ARDHURAT E SHFRYTËZIMIT 70 1 Të ardhura nga shitjet a Produkte b Mallra c Shërbime 71 2 Të ardhura të tjera nga veprimtaritë e shfrytëzimit 72 3 Prodhim aktive afatgjata për vete 73 4 Produkte të pjesshme 74 5 Subvencione për shfrytëzimin 75 6 Të ardhura të tjera të shfrytëzimit 76 II TË ARDHURA FINANCIARE 1 Interesa të fituara dhe të ngjashme 2 Diferenca pozitive nga Këmbimi 3 Të tjera të ardhura financiare 77 III TË ARDHURA TË JASHTËZAKONSHME 78 IV TË ARDHURA TË LLOGARITURA (Rimarrje provizionesh...) V HUMBJE (Rezultati i bilancit)Shënim:Ky është njëri nga formatet e PASH. Në standardet e reja të kontabilitetit rekomandohen formatetë reja, në të cilat vihen në fillim të ardhurat, pastaj shpenzimet njëri poshtë tjetrit në vazhdim(në fillim ato të aktivitetit të shfrytëzimit e mbas tyre të tjerat). 55
    • 8. USHTRIM ZBATIMI NR. 2i. Shtrimi i problemitVazhdimi i rastit të ndërmarrjes “IMB”Gjatë muajit, ndërmarrja “IMB” kryen veprimet që vijojnë: i. Blen me kredi (afati i pagesës 90 ditë) lëndë të para (CD etj.) me vleftë 50000 lekë që shërbejnë për të prodhuar produkte të gatshme. ii. U paguan rrogën punonjësve 10000 lekë . iii. Paguan energjinë elektrike 7500 lekë. iv. I shet z. Arben produkt të gatshëm (Software “AlphaNet”) për një vleftë prej 60000 lekë. Meqenëse bëhet fjalë për blerje për herë të parë, klienti paguan me të marë mallin. v. I shet z. Petro produkt të gatshëm (Software “Kontabiliteti Alpha”) me vleftë 18500 lekë me kredi (afati i pagesës 60 ditë). Kërkesa: 1) Bëni regjistrimet përkatëse. 2) Paraqitni bilancin dhe llogarinë e rezultatit në fund të muajit.56
    • ii. Zgjidhje e Ushtrimit 2 (Kërkesa 1)Përgjigje e kërkesës 1) 1. Blerje me kredi lëndë të para për 50000 lekë. Livrim lëndësh të para Furnitor IMB Pagesa 401. Furnitor 601. Blerje lëndë të para 50000 50000 2. Pagesa e rrogës prej 10000 lekë. Punonjësi IMB Pagesa e rrogës 641. Paga 512. Banka 10000 10000 3. Pagesë energjie elektrike 7500 lekë 57
    • KESH IMB Pagesa e energjisë 604.Blerje energji,… 512.Banka 7500 7500 4. Shitje z. Arben produkt të gatshëm software “AlphaNet” për një vleftë prej 60000 lekë. Klienti paguan sapo merr produktin. Pagesa Arben IMB Livrim produkti 512.Bankë 701. shitje 60000 60000 5. Shitje Z. Petro produkt i gatshëm software “Kontabiliteti Alpha“ për një shumë prej 18500 lekë me kredi (afati i pagesës 60 ditë). Petro IMB Livrim të mirash 411. Klient 701. shitje 18500 1850058
    • iii. Zgjidhje e Ushtrimit 2 (Kërkesa 2)a) Regjistrimi në Ditar Ditari i Kontabilitetit Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 1 01 / 03 Ortakët derdhin në llogarinë bankare të IMB; 512 100000 derdhja është për Kapitalin e IMB 101 100000 2 05 / 03 Ortakët marrin kredi nga Banka; 512 250000 si Hua afatgjatë 163 250000 3 10 / 03 Blerje e makinerisë (livrimi); 213 150000 detyrimi ndaj furnitorit për shlyerjen e tij 404 150000 4 12 / 03 Pagesë nëpërmjet Bankës; 512 150000 për shyerjen e detyrimit ndaj furnitorit. 404 150000 5 04 / 04 FB37 101 04.04 Blerje lëndë të para; 601 50000 me kredi nga furnitori X 401 50000 6 05 / 04 XY38 02 05.04 Shpenzuar për rrogat e punonjësve; 641 10000 paguar nga Banka 512 10000 7 06 / 04 XY 03 06.04 Shpenzuar për Energji Elektrike; 604 7500 paguar nga Banka 512 7500 8 07 / 04 FS39 01 06.04 Shitje produkt “Software AlphaNet” z. Arben; 701 60000 XK Paguar në llogarinë Bankare 512 60000 9 07 / 04 FS 02 07.04 Shitje produkt “Software Kontabiliteti Alpha”; 701 18500 klientit z.Petro me kredi afati 60 ditë 411 18500 Totali 796000 796000Shënim:Identifikimi i dokumentit që justifikon veprimin kontabël është kërkesë e domosdoshme. Në këtëformat realizohet me plotësimin e kolonave të “Dok Justifikues”.37383937 FB = Faturë Blerje. Në këtë kolonë shënohet shkutim i Llojit të Dokumentit.38 XY = Urdhër Xhirimi Ynë Bankar39 FS = Faturë Shitje 59
    • b) Gjenerimi i Bilancit VërtetuesBilanci Vërtetues nxirret nga Libri i Madh ku për çdo llogari merren shumat e kolonaveDebi dhe Kredi Bilanci Vërtetues Llogaritë Shuma Teprica Numër Përshkrimi Debi Kredi Debitore Kreditore 101 Kapitali Themeltar 100000 100000 163 Hua bankare afatgjatë 250000 250000 213 Makineri e pajisje 150000 150000 401 Furnitor lëndë të para 50000 50000 Furnitorë Aktive të 404 150000 150000 0 Qëndrueshëm 411 Klientë 18500 18500 512 Banka 410000 167500 242500 601 Blerje lëndë të para 50000 50000 604 Blerje Energji 7500 7500 641 Paga 10000 10000 Shitje produkt i gatshëm 701 78500 78500 (Software) Totali 796000 796000 478500 478500c) Paraqitja e Pasqyrës të Ardhurat dhe Shpenzimet (PASH)Gjenerohet nga Bilanci Vërtetues.Në PASH hyjnë vetëm llogaritë e shpenzimeve (Klasa 6) dhe llogaritë e të ardhurave (Klasa 7).60
    • Pasqyra e të Ardhurave e Shpenzimeve Shpenzime Të Ardhura Llog. Emërtimi Vlefta Llog. Emërtimi Vlefta 601 Blerje lëndësh të para 50000 701 Shitje produkt i gatshëm 78500 604 Blerje energji elektrike 10000 641 Pagat 7500 Fitimi 11000 Total 78500 Total 78500d) Prezantimi i Bilancit: Bilanci Aktivi Pasivi 215 Makineri 150000 101 Kapitali 100000 411 Klientë 18500 120 Rezultati 11000 512 Bankë 242500 164 Hua 250000 401 Furnitor 50000 Total i Aktivit 411000 Total i Pasivit 411000Shënim:Përfshihen edhe veprimet e ushtrimit 1, për ndërmarrjen “IMB”. 61
    • Kapitulli IIIIlustrohet me shembuj mënyra ekontabilizimit të veprimeve më tëpërdorshme, dokumentat mbi të cilat atombështeten si dhe varësia e kontabilizimitnga përmbajtja e këtyre dokumentave.Për çdo lloj dokumenti trajtohen rastetqë hasen më shpesh.III TRAJTIMI KONTABËL I DISA VEPRIMEVE1 Nga varet Trajtimi Kontabël ...............642 Veprimet që lidhen me Blerjen .......................67 PJESA E PARË3 NJ O HURI P Ë R KO NTABILITE TIN E P Ë RG J ITHS HË M Veprimet që lidhen me Shitjen........................784 Veprimet me Inventarin....................85 KAPITULLI III5 Veprimet e Arkëtimit dhe Pagesës ......................966 Veprimet me Prodhimin.................. 1077 Veprimet me Listëpagesat ............... 1148 Zhvlerësimet (Amortizimi e Provizioni) ... 119 Trajtimi kontabël9 Ushtrim Amortizimi ..................... 129 i disa veprimeve10 Dalja e Aktiveve Afatgjata................... 136
    • III. TRAJTIMI KONTABËL I DISA VEPRIMEVE1. NGA VARET TRAJTIMI KONTABËLPasi paraqitëm parimet kontabël të regjistrimit të transaksioneve, në këtë pjesë dotë shqyrtojmë tipe të ndryshëm veprimesh, që kontabilizohen në mënyrë specifike nëpërputhje me normat e procedurave. Këto norma në radhë të parë dallohen nga mënyrae mbajtjes së kontabilitetit. o Mënyrat e mbajtjes së kontabilitetitNdodh shpesh që momenti kur kryhet shitja të mos përputhet me atë kur bëhet arkëtimii saj. Kështu ju mund të shisni mallra me kredi, duke u kërkuar blerësve tuaj pagesën njëmuaj më pas. Po kështu, furnitori mund t’ju kërkojë që ta parapaguani mallin që do tëblini.Kjo dukuri është shumë e pranishme në bizneset e zhvilluara. Ndërsa në bizneset e vogla,pothuajse të gjitha veprimet kryhen me para në dorë. Për këtë arsye ekzistojnë 2 mënyratë mbajtjes së kontabilitetit:Kontabiliteti i Bazës MonetareNënkupton që çdo shpenzim regjistrohet në momentin që kryhet pagesa e tij, po kështuçdo e ardhur regjistrohet në momentin që kryhet arkëtimi i saj.Ky lloj kontabiliteti është i thjeshtë. Ai nuk ka llogari të detyrimeve dhe të drejtaveafatshkurtra (klasa 4). Në disa vende të zhvilluara bizneseve të vogla u kërkohet të mbajnëkontabilitetin sipas këtij parimi.Kontabiliteti i të Drejtave të KonstatuaraËshtë mënyra e mbajtjes së kontabilitetit më e përhapur, më e plotë dhe e vetmja qëpranohet zyrtarisht tek ne. Ky kontabilitet bazohet në parimin që një e ardhur (oseshpenzim) njihet e deklarohet në momentin që lind e drejta (ose detyrimi) për të.64
    • Për shembull, kur ne shesim mallra, kjo konsiderohet si e ardhur dhe duhet regjistruarsi e tillë, pavarësisht se arkëtimi mund të bëhet disa muaj më vonë. Nga ana tjetërkur marrim paradhënie për një shërbim që do t’i kryejmë një klienti, kjo paradhëniekonsiderohet dhe regjistrohet, vetëm si detyrim ndaj tij por jo si e ardhur. Si e ardhurajo do të regjistrohet vetëm pasi ne të kemi kryer shërbimin dhe të kemi dërguar faturënpërkatëse. o Varësia nga lloji i dokumentitRitheksojmë se çdo transaksion duhet të mbështetet në një dokument justifikues;regjistrimi i transaksoneve nënkupton regjistrimin në ditarin e kontabilitetit tëdokumenteve justifikuese përkatëse.Le të listojmë dokumentet kryesore që përdoren për përligjjen e transaksionit:Dokumente Kryesore për Kontabilizim Nr. Inicial Emri i Dokumentit Veprimi që kryhet 1 FB Faturë Blerje Blerje të ndryshme 2 FS Faturë Shitje Shitje të ndryshme 3 MA Mandat Arkëtimi Arkëtimi i parave në Arkë 4 MP Mandat Pagese Pagesat që kryhen nga Arka 5 UXY Urdhër Xhirimi Ynë Pagesa me xhirim nëpërmjet Bankës 6 UXK Urdhër Xhirim Klienti Arkëtime me xhirim nëpërmjet Bankës 7 ÇYB Çeku Ynë Bankar Tërheqje kesh nga Llogari e vetë Bankare 8 MAB Mandat Arkëtim Banke Derdhje kesh në Llogarinë e vetë Bankare 9 FHM Fletë Hyrje Magazine Hyrja e artikujve në magazinë 10 FDM Fletë Dalje Magazine Dalja e artikujve nga magazina 11 FHP Fletë Hyrje Prodhimi Futja e lëndëve ne proces Prodhimi 12 FDP Fletë Dalje Prodhimi Nxerrja e produktit nga Prodhimi 13 LP Listëpagese Punonjësve Detyrimi i Ndërmarrjes për Pagat etj. 14 FLD Fletë Doganimi Detyrimet në Doganë 15 FK Fletë Kontabël Veprime rregulluese KontabëlShënim:Inicialet e dokumenteve janë sipas kodifikimit të programit “Kontabiliteti Alpha”, ku kontabilizimii këtyre dokumenteve është automatik. 65
    • Përveç llojit të dokumentit, në kontabilizim ndikon edhe përmbajta e tij. P.sh: në njëfaturë blerjeje dhe “mënyra e pagesës”, “llojet e zbritjeve” dhe lloji i artikullit ndikojnënë kontabilizim. Varësia e kontabilizimit nga lloji i artikullit Artikujt kur regjistrohen në kontabilitet duhet të mbahen në llogari që dallohen: a) Sipas natyrës së përftimit në: d) Sipas qëllimit të përdorimit : Blerje (Materiale e Mallra) Materiale të para Prodhime Meteriale të tjera Ndërtime Inventar i imët … Shërbime. Prodhime në proces Produkte b) Sipas afatit të përdorimit në: Mallra Afatgjatë - Aktive Afatgjata (AA) Gjendje të pambërritura etj. Afatshkurtër- Aktive Qarkulluese Ose c) Sipas magazinimit që: Toka nuk magazinohen Ndërtesa magazinohen në ndërmarrje. Makineri e pajisje magazinohet te të tretët Mobilje etj.Në skemat dhe rregullat e kontabilizimit të transaksioneve mbahet parasysh dhe parimii pavarësisë së regjistrimit të një dokumenti nga regjistrimi i një dokumenti tjetërjustifikues. Se çfarë do të thotë kjo po e ilustrojmë me një shembull.Nëse kemi faturën që justifikon një blerje, atë ne duhet ta regjistrojmë pavarësisht nësee kemi apo jo dokumentin e pagesës. Dhe anasjelltas, nëse kemi një dokument pagese taregjistrojmë pa pritur të na vijë fatura përkatëse.Në vijim do të ndalemi në ilustrimin dhe shpjegimin e mënyrës së kontabilizimit tëtransaksioneve (dokumenteve) më të përdorshme: - Blerjet dhe Shitjet - Pagesat dhe Arkëtimet - Veprimet në Magazinë (Hyrjet dhe Daljet) - Veprimet në Prodhim (Hyrje lëndë e parë, Dalje produkt) - Listëpagesat - Veprimet me Aktivet Afatgjata, Amortizimet dhe Provizionet66
    • 2. VEPRIMET QË LIDHEN ME BLERJENi. Cikli i dokumenteve të BlerjesPër të prodhuar, tregtuar ose kryer një shërbim çfarëdo, ndërmarrja duhet të blejë ngafurnitorët të mira dhe shërbime që do të përdoren në aktivitetin ose veprimtarinë e saj.Për të realizuar blerjen, kalohen disa etapa, që janë: 1. Kërkesë për ofertë – Është dokumenti që ndërmarrja i formulon dhe i dërgon fillimisht Furnitorit kur kërkon që të blejë. Në të përshkruhen artikujt që dëshiron të blejë, sasia e tyre, koha e livrimit, kushtet e pagesës, zbritjet etj. Ky lloj dokumenti nuk regjistrohet në kontabilitet, sepse ai është thjesht një kërkesë. Madje në mjaft raste kërkesa bëhet verbalisht, me një telefonatë apo s’bëhet fare kur blihet direkt në treg të lirë. 2. Urdhër Porosia – Është dokumenti me të cilin ndërmarrja urdhëron që blerja të kryhet. Në të përshkruhen artikujt, sasia, çmimi, kushte të pagesës e të livrimit etj. Zakonisht ky dokument formulohet pasi është marrë oferta nga Furnitori dhe është negociuar me të. Edhe ky dokument nuk kontabilizohet pasi ai tregon që është bërë porosia por jo se është kryer blerja. Ka mjaft raste që, megjithëse është bërë porosia, blerja mund të mos kryhet. 3. Fletë Shoqërimi - Kur malli merret fizikisht furnitori lëshon një dokument livrimi – Fletë Shoqërimin, që firmoset edhe nga transportuesi apo personi, që e merr mallin në ngarkim. Ky dokument shërben për shoqërimin e mallit gjatë transportit deri në mbërritjen e tij në ndërmarrje, dhe si dokument i marrjes në dorëzim, pasi firmoset nga marrësi, në destinacionin mbërritës. As ky dokument nuk regjistrohet në kontabilitet, sepse ndërmarrja bëhet pronare e mallit vetëm nga fatura që lëshohet për të. 4. Faturë Blerje (FB) - Është Fatura që merr ndërmarrja kur bën një blerje. Ky është dokumenti i angazhimeve reciproke midis: furnitorit, për livrimin e porosisë dhe ndërmarrjes, për kryerjen e pagesës përkatëse. Vetëm mbi bazën e këtij dokumenti ndërmarrja mund të bëjë regjistrimin e veprimit të blerjes në llogaritë e saj në kontabilitet. 67
    • Këto 4 veprime, që kryhen me dokumentet e mësipërme, përbëjnë Ciklin e Blerjes.Me blerjen mund të lidhet edhe:Pagesa e shumës së faturës, që përgjithësisht bëhet me dokument të veçantë (MandatPagese, Çek, Urdhër Xhirimi, ... nga arka apo nga banka). Pagesa, si rregull, kryhet memarrjen e faturës ose brenda një afati të miratuar nga shitësi. Ka gjithashtu fatura qëshërbejnë edhe si dokumente pagese, kur ajo likuidohet me “para në dorë“ në çastin emarrjes së faturës (p.sh. në dyqane).Fletë Hyrja në Magazinë (FHM) – Është dokumenti me të cilin magazinieri vërteton marrjennë dorëzim prej tij të mallit dhe futjen në inventar. Në përgjithësi, FHM konsiderohet sidokument i brendshëm dhe, përgjithësisht, nuk kontabilizohet. (Në kontabilitet artikujte blerë regjistrohen në inventar mbi bazën e Faturës së Blerjes). Kontabilizimi i FHM varet nga skema kontabël (me ndryshim gjendje ose jo), nga metoda e inventarizimit (periodik apo i vazhdueshëm) dhe veçanërisht nga fakti nëse lëvizja pasqyron ndryshim në klasifikimin kontabël të artikujve që përmban.(Shih në vijim te veprimet me magazinën.)ii. Fatura: Baza për regjistrimin e BlerjesFatura përbëhet nga dy pjesë: nga “koka” dhe nga “trupi”, ku secila përmban informacionetë domosdoshme për regjistrimin e saktë të saj.Koka: përmban informacione për furnitorin, klientin dhe natyrën e veprimit. Për furnitorindhe për klientin, fatura përmban emrin, adresën dhe identifikuesin e tij tregtar (NIPT apoKodi Fiskal). Në faturë saktësohen edhe kushtet e përgjithshme të shitjes (livrimi, afati ipagesës etj...).Trupi: përmban sasinë e artikujve40, çmimin për njësi pa TVSH, uljet eventuale të çmimeve,vleftën e TVSH dhe totalin e faturës ku përfshihen të gjitha taksat.40 Artikujve: Artikujt mund të jenë mallra ose shërbime.68
    • Shembull Fature:Shoqëria “IMB” blen materiale (CD dhe bojë printeri) te shoqëria “Infosoft Systems”.Kjo e fundit i jep shoqërisë “IMB” faturën e mëposhtme:iii. Vlerësimi i elementeve të FaturësZbritjet në faturëFurnitori mund t’i akordojë klientit zbritje të natyrës tregtare ose financiare. Zbritje tregtare konsiderohen ato ulje në vleftën e faturës që furnitori i bën klientit për: 69
    • i. defekte41 në cilësi, vonesa në livrim, mall i mbetur stok. ii. sasinë42 e blerjes (blerje me shumicë) apo nga rëndësia e klientit. iii. tërësinë43 e veprimeve që e lidhin atë me një klient të veçantë gjatë një periudhe të caktuar. (Kjo ulje, përgjithësisht, nuk bëhet në faturë, por në llogarinë e detyrimeve që ka klienti ndaj ndërmarrjes.) Zbritje financiare konsiderohen uljet në vleftë që akordohen, për shembull, për pagesën44 para afatit ose kur paguan “cash”. Zbritjet tregtare nuk regjistrohen në të njëjtën mënyrë me ato financiare.Taksat në faturëTVSH (Tatimi mbi Vlerën e Shtuar) është një tatim i tërthortë, që vendoset mbi konsumimin.Ai përcaktohet në përqindje mbi çmimin e shitjes ose të shërbimit. Në regjistrimin e njëfature duhet dalluar çmimi i blerjes pa taksa nga çmimi i blerjes që përfshin taksat (TVSHetj.), sepse shumat e derdhura si taksa (TVSH) i kalohen Shtetit nga ndërmarrja.Mënyra e PagesësKa disa mënyra pagese, sipas afatit dhe mënyrës së pagesës. Afati i pagesës lidhetpërgjithësisht me datën e livrimit dhe afatin e maturimit45 të faturës.iv. Kontabilizimi i Veprimeve të BlerjesKontabilizimi varet nga: - mënyra e pagesës, e menjëhershme ose me afat pagese;41 defekte – kjo lloj ulje quhet në anglisht: rebate; në frëngjisht: rabais; në italisht:ribasso.42 sasinë – kjo ulje quhet në anglisht: discount; në frëngjisht: remise.43 tërësinë – kjo ulje quhet në anglisht: rebate; në frëngjisht: restourne.44 pagesën – kjo lloj ulje në anglisht : discount; në frëngjisht: escompte; në italisht: sconto.45 Afati i maturimit – është afati ose data kur duhet të paguhet fatura, që shënohet në disa fatura kur është indryshëm nga data e faturës.70
    • - lloji i zbritjes, tregtare apo financiare; - lloji artikullit, afatgjatë apo qarkullues, magazinohet apo jo.a Varësia nga mënyra e pagesësRasti 1: Faturë direkt e pagueshme46.Me faturën Nr ...1 (e ngjashme me atë më sipër), por pa zbritje dhe e paguar “me para nёdorë”, IMB blen nga Infosoft Systems vetëm 1 pako me 10 CD me vleftë pa TVSH 550 lekë, TVSH110 lekë dhe vleftë me TVSH 660 lekë. Në këtë rast, fatura dhe pagesa mund të regjistohenbashkë (vetëm një herë) meqenëse pagesa bëhet njëkohësisht me livrimin e mallit.Në Ditar duhet të reflektohen: - vlefta e blerjes neto pa taksa - vlefta e TVSH që duhet paguar - vlefta e plotë për t’u paguar nga klienti, që i përgjigjet vleftës së paguar realisht prej tij, për blerjen në fjalë. Regjistrimi në ditarin e ndëmarrjes IMB Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Date Debi Kredi 10 12 / 04 FB ...1 12 / 04 Blerje, 1 pako me 10 copë CD 601 550 Shteti TVSH e zbritshme 4456 110 Arka 531 660 Totali 660 660Sqarime: o Blerja e artikujve qarkullues që nuk magazinohen (materiale të para, furnitura etj.) regjistrohet direkt në një llogari shpenzime blerje (60…). Nëngrupi i saj varet nga lloji i artikullit. Për artikujt: materiale të para(601); materiale të tjera(602); mallra(605) etj. o TVSH e Faturës së Blerjes quhet “TVSH e zbritshme”, sepse i zbritet detyrimeve ndaj shtetit për TVSH; prandaj vlefta e TVSH-së shkruhet në Debi të llogarisë46 direkt e pagueshme: Faturë që paguhet “me para në dorë” (“cash”) me “çek bankar” apo “karta bankare”. 71
    • për detyrimet ndaj shtetit. Kjo mbahet në llogari sepse ndërmarrja i shlyen detyrimet ndaj shtetit vetëm periodikisht, jo sapo kryhet një veprim. o Pagesa e plotë kryhet nga “Arka” e IMB, prandaj ajo shërben si kundërparti në Kredi (dalje nga llogaria), që zvogëlon gjendjen e saj.Rasti 2: Faturë me afat pagese:IMB blen përsëri tek Infosoft Systems me faturën Nr …2 (2 pako CD dhe një bojë printeri)me vleftë pa TVSH 6000 (1000 + 5000) lekë, TVSH 1200 lekë dhe vleftë me TVSH 7200 lekëme pagesë të vonuar (shih ilustrimin e faturës nr ...3 më sipër) por pa zbritje.Në këtë rast, regjistrimi ndahet në dy pjesë: 1) mbi bazën e faturës, për të marrë parasysh detyrimin që ka ndërmarrja për kryerjen e pagesës 2) mbi bazën e dokumentit të pagesës kur bëhet pagesa realisht.Në ditar duhet të evidentohet: - çmimi i blerjes pa taksa. - vlefta e TVSH për t’u paguar. - vlefta e plotë që realisht duhet të paguajë klienti për këtë. - ekzistenca e një borxhi ndaj furnitorit për vleftën e plotë. Regjistrimi në ditarin e ndërmarrjes IMB Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 11 15 / 04 FB …2 15 / 04 Blerje materiale të para, 2 pako CD 601 1000 Blerje material konsumi, bojë printeri 606 5000 Shteti TVSH e zbritshme 4456 1200 Furnitori Infosoft Systems 401 7200 12 17 / 06 UXY …3 17/06 Banka likuidimi i faturës Nr …2 Dt 15/ 04 512 7200 Furnitori Infosoft Systems 401 7200 Totali 14400 14400Shpjegime: o Blerja e artikujve regjistrohet në llogari blerje sipas nëngrupit përkatës; veç72
    • materiale të para (llogaria 601) dhe veç materiale konsumi (llogaria 606). Regjistrimi i faturës (Ref 11) debiton po të njëjtën llogari TVSH –je si në rastin 1, veçse tani kreditohet një llogari e të tretëve (401 Furnitori) për të pasqyruar faktin që ndërmarrja “IMB” ka një detyrim pagese. o Me regjistrimin e dytë (Ref 12) të Urdhër-Xhirimit Bankar (UXB) ndërmarrja “IMB”, pasqyron pagesën me bankë për shlyerjen e borxhit Furnitorit.b Varësia nga lloji i zbritjesRasti 3: Faturë me zbritje tregtareIMB blen përsëri CD e bojë printeri tek Infosoft Systems dhe ai i akordon një zbritjetregtare 5 %. Shih faturën Nr …3 (që paraqitëm më sipër si shembull fature). Kjo faturëka të njëjtat të dhëna në rastin 2, por ka edhe zbritje tregtare.Trajtimi i zbritjes tregtare:Në rastin e zbritjes tregtare, regjistrimi kontabël bëhet me vleftën e zbritur; dmth qëndërmarrja nuk ve në dukje në llogaritë e saj sa ishte vlefta para zbritjes apo zbritjen, qëi ka bërë furnitori. Trajtimi bëhet si në rastin e regjistrimit të një fature pa zbritje, veçsenë vend të “totalit pa taksa” është “totali me zbritje47 pa taksa”. Regjistrimi në ditarin e ndërmarrjes IMB Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 13 17 / 04 FB …3 17 / 04 Blerje lëndë të parë, CD 601 950 Blerje material konsumi bojë printeri 606 4750 Shteti TVSH e zbritshme 4456 1140 Furnitori 401 6840 14 10 / 07 UXY 004 10 / 07 Banka likuidimi i faturës Nr …3 Dt 17/03 512 6840 Furnitori 401 6840 Totali 13680 1368047 Totali me zbritje: quhet dhe Totali Neto; ndërsa totali pa zbritje quhet dhe “Totali Bruto”. 73
    • Shpjegime: o Regjistrimi është i njëjtë si në rastin 2; vetëm vlefta ndryshon. Ai evidenton vleftën me zbritje pa taksa dhe vlerën me zbritje me taksa. o Pagesa është regjistruar e veçantë, si në rastin 2, sepse ndërmarrja e kryen atë më vonë.Rasti 4: Faturë me zbritje financiare:I referohemi përsëri faturës Nr ...3, si në rastin 3, por duke e konsideruar tani zbritjenfinanciare.Trajtimi i zbritjes financiare:Zbritja financiare nënkupton një zbritje me kusht, sepse kryhet vetëm nëse ndërmarrjarespekton pjesën e kontratës (domethënë nëse ajo paguan përpara datës së parashikuar).Ulja, pra, nuk konsiderohet si e sigurtë por si e mundshme dhe duhet regjistruar në njëmënyrë që mundëson korrigjim në rastin e mosrespektimit të pagesës në avancë ngaklienti. Regjistrimi në ditarin e ndërmarrjes IMB: Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 13 17 / 04 FB …3 17 / 04 Blerje, CD e bojë printeri 60… 6000 Shteti TVSH e zbritshme 4456 1140 Zbritje e përfituar 76x 300 Furnitori 401 6840 14 17 / 06 UXY 005 17/06 Banka likuidimi i faturës Nr ...1 Dt 17/03 512 6840 Furnitori 401 6840 Totali 13980 13980Sqarime: o Blerja e materialit regjistrohet me vleftën që i përgjigjet vleftës tregtare (pa zbritje) dhe pa taksa.74
    • o Zbritja regjistrohet më vete si e ardhur financiare, llogaria “zbritje e përfituar“48 (në grupin 76). o TVSH-ja e llogaritur mbi vleftën me zbritje regjistrohet si në rastin e zbritjes tregtare. o Veprimi regjistrohet gjithmonë në dy kohë, për të pasqyruar kohën kur merret materiali dhe atë kur bëhet pagesa.c Varësia nga lidhja me magazinënNë rastet e mësipërme artikujt e blerë nuk magazinoheshin, prandaj në to blerjettrajtohen si shpenzim (debitohet llogaria 60 “shpenzime blerje”). Ndërkaq ka mjaft rastekur artikujt e blerë magazinohen për t’u konsumuar, gradualisht, më vonë. Në këto rasteblerja nuk trajtohet si shpenzim por si inventar (gjendje pasurie); konkretisht:Rasti 6: Blerjet me hyrje në inventarKjo skemë përdoret për aktivet qarkulluese që magazinohen. Për ilustrim, le të shohim sesi do të kontabilizohej fatura e rastit 2 nëse artikulli “pako CD” do të magazinohej. Regjistrimi në ditarin e ndërmarrjes IMB Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 11 15 / 04 FB …2 15 / 04 Blerje materiale të para, 2 pako CD 311 1000 Blerje material konsumi, bojë printeri 606 5000 Shteti TVSH e zbritshme 4456 1200 Furnitori Infosoft Systems 401 7200 12 17 / 06 UXY 003 17/06 Banka likuidimi i faturës Nr …2 Dt 15/ 04 512 7200 Furnitori Infosoft Systems 401 7200 Totali 14400 1440048 Llogaria zbritje e përfituar: Aktualisht nuk është e veçantë në PKP. Mund të çelet një llogari e tillë nëgrupin 76 (p.sh: 766) ose të përdoret llogaria 768 “Të ardhura të tjera financiare”. 75
    • Shpjegime: o Regjistrimi është i njëjtë si në rastin 2 vetëm se në vend të llogarise 601 (shpenzime materiale të para) debitohet llogaria 311 (inventar materiale të para) . Kur artikujt që magazinohen janë: materiale të para (311); materiale të tjera (312); inventar i imët e ambalazh (32); mallra (35);... o Ndërsa materialet e konsumit që nuk inventarizohen kontabilizohen njësoj (si në rastin 2) në llogarinë e shpenzimeve përkatëse 606. o Artikujt “pako CD” dhe “bojë printeri” ndonëse janë në të njëjtin dokument (faturë blerjeje) trajtohen në kontabilitet me skema të ndryshme, sipas llojit dhe mënyrës së magazinimit. Bëni kujdes ! Në këtë regjistrim artikujt në inventar hynë me çmimin e blerjes sepse nuk kanë shpenzime të tjera. Në vijim, te “Veprimet me Inventarin” do të shohim dhe rastet kur ata kanë dhe shpenzime të tjera blerjeje (për shembull transporti) dhe hyjnë në inventar me koston e plotë. Shënim: Mbi kontabilizimin “me ndryshim gjendje”. Në kontabilizimin e blerjeve, sipas skemës “me ndryshim gjendje magazine” që zbatohej më parë te ne, kontabilizimi i faturës ndahej në dy pjesë. Në pjesën e parë fatura e blerjes kontabilizohej si shpenzim, sikur të ishin artikuj që nuk magazinohen, dhe në pjesën e dytë regjistrohej hyrja në inventar (duke anuluar shpenzimin e blerjes), nëpërmjet kreditimit të llogarisë 603 “Ndryshim gjendje në magazinë”. Më konkretisht sipas kësaj skeme regjistrimi në ditar i këtij rasti (Rasti 6) do të ishte: Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 11 15 / 04 FB …2 15 / 04 Blerje materiale të para, 2 pako CD 611 1000 Blerje material konsumi, bojë printeri 606 5000 Shteti TVSH e zbritshme 4456 1200 Furnitori Infosoft Systems 401 7200 FHM Hyrje materiale në magazinë 311 1000 Ndryshim gjendje magazine 60311 1000 12 17 / 06 UXY 003 17/06 Banka likuidimi i faturës Nr …2 Dt 15/ 04 512 7200 Furnitori Infosoft Systems 401 7200 Totali 14400 1440076
    • Regjistrimi i hyrjes në inventar bëhej, shpesh, me regjistrimin e fletë hyrjes në magazinë.Rasti 7: Faturë me aktive afatgjataNëse fatura përmban aktive afatgjata, ajo në asnjë rast nuk konsiderohet si shpenzim, porsi hyrje në inventar (në llogarinë përkatëse të aktiveve afatgjata, klasa 2).Le të shohim rastin e faturës në vijim:Shënim:Mallrat do të përdoren për nevojat e vetë ndërmarrjes « IMB » për një afat mbi 1 vit. Regjistrimi në ditarin e ndërmarrjes IMB: Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 15 17 / 03 FB ...5 19 / 03 Blerje pajisje informatike kompjuter e printer 2182 200500 Shteti TVSH e zbritshme 4456 40100 Furnitori 404 240600 Totali 240600 240600Shpjegime: o Regjistrimi prek llogarinë 2182 “Pajisje informatike” e klasës (2) të aktiveve afatgjata dhe jo si në rastet e tjera që prekte llogari shpenzimesh (klasa 6) apo llogari inventari (klasa 3). o Në vend të llogarisë 401 "furnitorë për mallra e shërbime" është përdorur llogaria 404 “furnitorë për aktivet afatgjata”. o Nëse pagesa e faturës do të ishte direkte, në vend të furnitorit 404, do të vihej llogaria e bankës 512 nga bëhet pagesa. 77
    • 3. VEPRIMET QË LIDHEN ME SHITJENi. Cikli i dokumenteve të ShitjesVeprimi i shitjes kalon në etapa të ngjashme me ato të blerjes: - Oferta - Urdhër-Shitja - Fletë-Shoqërimi (Dokument Livrimi) - Faturë ShitjejeVeprimet, që kryhen me dokumentet e mësipërme, përbëjnë Ciklin e Shitjes.Fatura: Baza për regjistrimin e veprimeve të ShitjesNë ciklin e shitjes përfshihen edhe:Arkëtimi i shumës së faturës, që përgjithësisht bëhet me dokument të veçantë (ngaBanka apo nga Arka).Fletë Dalje nga Magazina (FDM) - me të cilën magazinieri vërteton daljen e mallit ngamagazina dhe dorëzimin e tij personit marrës. FDM konsiderohet si dokument i brendshëmdhe në përgjithësi ashtu si FHM nuk kontabilizohet.ii. Kontabilizimi i Veprimeve të ShitjesRegjistrimi i veprimeve të shitjes ndjek të njëjtën logjikë si te veprimet e blerjes, por nëvend që të regjistrohen veprimet në llogaritë e klasës 6, ato regjistrohen në llogaritë eklasës 7 dhe për TVSH-në në vend të llogarisë 4456 përdoret llogaria 4457.Le t’u rikthehemi faturave që përdorëm në veprimet e blerjes nga IMB dhe të shikojmë sesi ato regjistrohen në llogaritë e ndërmarrjes «Infosoft Systems» për të cilën ato shërbejnësi Fatura Shitjeje.Si në rastin e blerjes, edhe në rastin e shitjes, kontabilizimi varet nga: mënyra e pagesës,lloji i zbritjes, lloji i artikullit.78
    • a Varësia nga mënyra e pagesësRasti 1: Faturë direkt e pagueshmeI referohet faturës së mësipërme si te Rasti 1 i blerjes pa zbritje dhe me pagesë direkteme marrjen e mallit. Pra, faturë shitjeje mallrash (1 pako CD) me vleftë shitjeje pa TVSH550 lekë dhe TVSH 110 lekë); pa zbritje me pagesë direkte; të cilat janë në inventar menjë kosto blerjeje prej 460 lekë.Në këtë rast, veprimi i shitjes (livrimi dhe pagesa) regjistrohet vetëm një herë mbi bazën efaturës, meqenëse pagesa bëhet njëkohësisht me marrjen e faturës.Përgjithësisht, Fatura e Shitjes (FS) është dokumenti që njëkohësisht justifikon daljen emallit nga inventari (shpenzimin e tij); prandaj duhet të pasqyrohet edhe kjo dalje.Në ditar evidentohet: - çmimi i shitjes pa taksa. - vlefta e TVSH-së së mbledhur. - vlefta që duhet paguar dhe që paguan klienti në dorë. - shpenzimi i kostos së blerjes së mallit me të cilin ishte inventarizuar dhe bëhet pakësimi i inventarit. Regjistrimi në ditarin e “Infosoft Systems“ Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi …1 12 / 04 FS …1 12 / 04 Shitje mallra, 1 pako CD me 10 copë 705 550 Shteti TVSH e pagueshme 4457 110 Arka 531 660 Inventarë, dalje malli i shitur 35 460 Shpenzime blerje malli 605 460 Totali 1120 1120Sqarime: o Shitja e artikujve afatshkurtër (produkte, gjysmë produkte, mallra,… ) regjistrohet direkt në një llogari “të ardhura nga shitja” (70…). Nëngrupi i saj varet nga lloji i artikullit. 79
    • Për artikujt: produkt i gatshëm (701); produkt i ndërmjetëm (702); nënprodukte (703); punime e shërbime (704); mall (705); … o TVSH e Faturës së Shitjes është “TVSH e pagueshme”, prandaj shkruhet në Kredi të llogarisë së detyrimeve ndaj shtetit. o Pagesa e klientit kryhet direkt (“me para në dorë”), prandaj llogaria “Arka” shërben si kundërparti në Debi (hyrje në llogari), që rrit gjendjen e saj. o Pjesa me sfond jeshil është pjesa e daljes nga inventari si shpenzim i blerjes. Prandaj kreditohet llogaria 35 “Mallra” për vleftën me të cilën mbahej në magazinë artikulli (koston e blerjes që është 460 lekë) dhe debitohet si kundërparti llogaria 605 “Blerje/Shpenzime mallrash...”Rasti 2: Faturë me afat pageseKy rast i referohet të njëjtës faturë Nr …2 (si te rasti 2 i blerjes më sipër); pa zbritje mepagesë të vonuar. Faturë shitjeje mallrash (2 pako CD dhe bojë printeri) me vleftë paTVSH 6000 lekë dhe TVSH 1200 lekë); pa zbritje me pagesë të vonuar; që janë në inventarme një kosto blerjeje prej 4800 lekë.Në këtë rast, veprimi regjistrohet në dy etapa: 1) mbi bazën e faturës dhe 2) mbi bazëne dokumentit të pagesës.Në ditar evidentohet: - çmimi i shitjes pa taksa. - vlefta e TVSH-së së mbledhur. - vlefta që duhet paguar nga klienti dhe që i korrespondon vleftës së paguar më vonë nga ky. - ekzistenca e një kredie dhënë klientit, me afatin e pagesës. - shpenzimi i kostos së blerjes së mallit me të cilin bëhet pakësimi i inventarit.80
    • Regjistrimi në ditarin e «Infosoft Systems» Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi …2 15 / 04 FS …2 15 / 04 Shitje mallra, 2 pako CD dhe bojë printeri 705 6000 Shteti TVSH e mbledhur 4457 1200 Klienti IMB 411 7200 Inventarë, dalje mall i shitur 35 4800 Shpenzime blerje malli 605 4800 …3 17 / 06 UXK …3 17/06 Banka likuidimi i faturës Nr …2 Dt 15 / 04 512 7200 Klienti IMB 411 7200 Totali 14400 14400Shpjegime: o Regjistrimi i parë i Faturës (ref …2) ka ndryshim nga ajo e rastit 1, se në vend të bankës, debitohet një llogari e të tretëve (Klienti) për të pasqyruar faktin që ndërmarrja “IMB” ka një detyrim pagese. o Njësoj si në rastin 1 (pjesa me ngjyrë jeshile), së bashku me shitjen regjistrohet edhe dalja nga inventari si shpenzim blerjeje. Prandaj kreditohet llogaria 35 “Mallra” për vleftën e kostos me të cilën mbaheshin në magazinë (që është 4800 lekë) dhe debitohet me të njëjtën vlerë49 si kundërparti llogaria 605 “Blerje/Shpenzime mallrash...” o Regjistrimi i dytë, Urdhër Xhirim Klienti (UXK; ref …3) pasqyron veprimin e pagesës që bën klienti “IMB” për shlyerjen e borxhit të tij ndaj ndërmarrjes “Infosoft Systems”.b Varësia nga lloji i zbritjesRasti 3: Faturë me zbritje tregtareLe t’i referohemi të njëjtës faturë si te Rasti 3 i blerjes.Faturë shitje mallrash (2 pako CD dhe bojë printeri) me vleftë pa TVSH 6000 lekë; me49 Duke e konsideruar që kosto e blerjes është sa shpenzimi i blerjes. 81
    • zbritje tregtare 5%; vlefta me zbritje pa TVSH është 5700 lekë; vlefta e TVSH pas zbritjes1140 lekë; me pagesë të vonuar, që janë në inventar me një kosto blerjeje prej 4800lekë. Regjistrimi në ditarin e ndërmarrjes «Infosoft Systems » Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi …4 17 / 04 FS …3 17 / 04 Shitje mallra, CD dhe bojë printeri 705 5700 Shteti TVSH e mbledhur 4457 1140 Klienti IMB 411 6840 Inventarë, dalje mall i shitur 35 4800 Shpenzime blerje malli 605 4800 …5 10 / 07 UXK …4 17/07 Banka likuidimi i faturës Nr …1 Dt 17/03 512 6840 Klienti IMB 411 6840 Totali 18480 18480Shpjegime: o Regjistrimi është i njëjtë si skemë me atë të faturës 2 në rastin e mësipërm; ndryshon vetëm nga fakti që këtu kontabilizohen vlerat me zbritje. Si vleftë e shitjes pa TVSH merret vlefta me zbritje (5700 lekë) dhe si vleftë e TVSH korresponduesja e saj me zbritje (1140 lekë); me zbritje regjistrohet dhe detyrimi i klientit (6840 lekë).Rasti 4: Faturë me zbritje financiareI referohemi të njëjtës faturë si te Rasti 4 i blerjes. Faturë shitje mallrash (2 pako CD dhebojë printeri); me zbritje financiare 5%; me pagesë të vonuar; (vleftat e kostot janë poato të rastit 3 më sipër).Në këtë rast, ulja do të kryhet vetëm nëse ndërmarrja (IMB) respekton pjesën e kontratës,domethënë nëse ajo paguan para datës së parashikuar. Ulja pra nuk konsiderohet si e sigurtëpor si e mundshme dhe duhet regjistruar në një mënyrë që të lejojë korrigjim në rastin emosrespektimit të pagesës në avancë nga klienti.82
    • Regjistrimi në ditarin e “Infosoft Systems”50 Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi …5 17 / 03 FS …4 17 / 04 Shitje mallra, CD dhe bojë printeri 705 6000 Shteti TVSH e mbledhur 4457 1140 Ulje e akorduar 50 66x 300 Klienti IMB 411 6840 Inventarë, dalje mall i shitur 35 4800 Shpenzime blerje malli 605 4800 Banka likuidimi i faturës Nr …1 Dt …6 17 / 06 UXK …5 17/06 512 6840 17/03 Klienti IMB 411 6840 Totali 13980 13980Shpjegime: o Në ndryshim me rastin 3 kur zbritja ishte tregtare, këtu si vleftë shitje pa TVSH merret ajo pa zbritje (6000 lekë); si vleftë e TVSH merret ajo me ulje dhe debitohet një llogari shpenzimesh financiare “Zbritje e akorduar” për uljen e akorduar prej 300 lekë. o Pjesët e tjera janë njësoj si në rastin 3.c Varësia nga magazinaPër mallrat që magazinohen veprimi i shitjes shoqërohet me daljen nga magazina simë sipër; sepse fatura e shitjes shërben edhe si dokument justifikues për daljen ngamagazina.Në rastet e veçanta të shitjes së mallrave të painventarizur ose të inventarizuar me vlerëjo të plotë bëhet pakësimi i shpenzimeve përkatëse të mallit të shitur. (Shih veprimet meinventarin.)50 Ulje e akorduar = Rekomandohet të jetë një llogari e veçantë 66x (dmth në klasën 6 të shpenzimeve,grupi 6 i shpenzimeve financiare). 83
    • Shënim: Mbi kontabilizimin “me ndryshim gjendje” të shitjeve. Në kontabilizimin e shitjeve, sipas skemës “me ndryshim gjendje magazine” që zbatohej më parë te ne, kontabilizimi i faturës së shitjes ndryshonte vetëm në pjesën e dytë (me ngjyrë jeshile). Në këtë pjesë dalja nga inventari bëhej me kundërparti llogarinë 603 “Ndryshim gjendje në magazinë”. Kjo sepse, sipas kësaj skeme, të gjitha hyrjet dhe daljet nga inventari bëhen me kundërparti llogarinë 603...”Ndryshim gjendje magazine”. Për konkretizim, sipas kësaj skeme, regjistrimi në ditar i rastit 3 (të shitjes) do të ishte: Regjistrimi në ditarin e ndërmarrjes ”Infosoft Systems” Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi …4 17/04 FS …3 17/04 Shitje mallra, CD dhe bojë printeri 705 5700 Shteti TVSH e mbledhur 4457 1140 Klienti IMB 411 6840 FS …1 17/04 Dalje nga magazina për shitje, CD e bojë... 351 4800 6035 4800 …5 10/07 UXK …4 17/07 Banka likuidimi i faturës Nr…1 Dt 17/03 512 6840 Klienti IMB 411 6840 Totali 18480 18480 Shpjegime: o Siç shihet ndryshon vetëm llogaria kundërparti e llogarisë 35 “Mallra” që në vend të llogarisë 605 “Blerje, mallra” përdoret llogaria 6035 “Ndryshim gjendje mallra…”Shënim:Rastet e mësipërme janë raste të shitjes së aktiveve qarkulluese. Shitja e një aktiviafatgjatë është një rast i veçantë, që trajtohet më poshtë, mbas amortizimit.84
    • 4. VEPRIMET ME INVENTARINi. Inventari dhe Metodat e Regjistrimita Ç’është inventari ?Inventaret përbëhen nga aktivet: - e mbajtura për shitje (mallrat51, prodhimet,…); ose - që ndodhen në procesin e prodhimit; ose - në formë materialesh apo furnizimesh për t’u përdorur në procesin e prodhimit ose në kryerjen e shërbimeve.b Metodat e regjistrimit të inventaritPër regjistrimin e veprimeve të magazinës dhe evidentimin e inventarit përdoren dymetoda: o Metoda e inventarit të vazhdueshëm o Metoda e inventarit të ndërmjetëmMetoda e inventarit të vazhdueshëm:Sipas kësaj metode, çdo aktiv, në momentin që blihet dhe magazinohet, regjistrohet sihyrje në inventar (kontabilitet), ndërsa kur del nga magazina regjistrohet si dalje ngainventari.Kjo metodë jep një gjendje faktike të inventarit në çdo çast. Kjo metodë rekomandohetsidomos kur artikujt kanë një vlerë të konsiderueshme.Metoda e inventarit të ndërmjetëmBazohet në evidentimin e gjendjes së inventarit në periudha të caktuara, në fillim të51 Në mallrat hyjnë dhe pronat e paluajtshme (si toka, ndërtesa, …) kur ato blihen për rishitje. Në këtë rastato trajtohen si pjesë e inventarit. 85
    • periudhës dhe në fund të periudhës dhe kontabilizohet vetëm kjo gjendje dhe jo çdohyrje apo dalje nga magazina.Kjo metodë e jep gjendjen e inventarit, jo në çdo çast por, periodikisht, në çastin kurbëhet inventarizimi; zakonisht, në fund të periudhës ushtrimore. Kjo metodë përdoretkur aktivet janë artikuj të imët e me vlerë relativisht të vogël.c Kosto e inventaritNë standardet e kontabilitetit, inventari (në magazinë) mbahet me kosto blerjeje apoprodhimi dhe jo me çmimin e blerjes.Në koston e blerjes përfshihet: çmimi i blerjes, kosto e transportit, detyrimet doganore,siguracioni i mallit e kosto të tjera, deri në sjelljen e inventarit në vendin dhe gjendjenqë duhet.Në koston e prodhimit përfshihen kostot direkte e ato indirekte që lidhen me atë prodhim: b) Kosto direkte: materialet e prodhimit, pagat e punonjësve të prodhimit dhe shpenzimet për ta (sigurimet, kompensimet, ...), humbjet teknike, firot, ... c) Kosto indirekte: Qeraja, mirëmbajtja, ngrohja e ndriçimi, kostot inxhinierike,...ii. Dokumentet e MagazinësVeprimet me inventarin bazohen në dokumentet e magazinës, që janë: 1. Fletë Hyrje Magazine (FHM) – është dokumenti me të cilin ndërmarrja bën hyrje në magazinë artikujt e blerë apo të prodhuar. Në të përshkruhen artikujt, sasia e bërë hyrje, çmimi i magazinimit apo kostoja e prodhimit, vlefta etj. FHM plotësohet nga magazinieri që e merr në dorëzim artikullin dhe firmoset edhe nga personi që e sjell. Zakonisht këtij dokumenti i bashkëngjitet një kopje e dokumentit justifikues (faturë blerjeje, fletë dalje prodhimi, …). FHM përgjithësisht nuk kontabilizohet. Ajo kontabilizohet vetëm në rastet kur artikulli qarkullues bën lëvizje të brendshme52duke ndryshuar klasifikimin kontabël (për shembull, nga52 Lëvizje e brendshme quhet lëvizja nga një magazinë (vend stokim) në një tjetër pa ndryshim të gjendjesfizike të artikullit.86
    • material konsumi që nuk magazinohet në material që magazinohet; nga gjendje te të tretët në gjendje në magazinë; nga materiale të para në mall dhe anasjelltas; ...). 2. Fletë Dalje Magazine (FDM) – është dokumenti me të cilin ndërmarrja bën dalje nga magazina artikujt për shitje, për prodhim, për shërbim apo për në ndonjë magazinë tjetër. FDM ka përmbajtje të njëjtë me FHM, por për artikujt që dalin. Plotësohet nga magazinieri dhe firmoset edhe nga personi që e merr në dorëzim artikullin. Zakonisht këtij dokumenti i bashkëngjitet një kopje e dokumentit justifikues (faturë shitjeje, urdhër i brendshëm, …). FDM përgjithësisht nuk kontabilizohet. Ajo kontabilizohet vetëm në rastet kur kontabilizohet dhe FHM. 3. Fletë Inventari (Magazine) (FIM) - është dokumenti që përdoret për të kryer inventarizimin në magazina, njësi shitje e prodhimi, periodikisht ose në rastet kur kërkohet të verifikohet gjendja fizike (faktike). FIM përdoret edhe për kontabilizimin e inventarit sipas “metodës së inventarit të ndërmjetëm”. Në mbyllje të ushtrimit kjo është një kërkesë e detyrueshme e standardeve të kontabilitetit. Verifikimi i gjendjes dhe plotësimi i FIM kryhet nga një komision i përbërë prej të paktën 3 vetësh. 4. Proces Verbal (Magazine) (PVM) - është dokumenti që përdoret për të evidentuar dëmtimet, diferencat, vjedhjet në magazinë. PVM kontabilizohet kur këto diferenca kanë ndikim në gjendjen e pasurisë së ndërmarrjes.Këto janë 4 dokumentet më të përdorshme për lëvizjet e inventarit. Ka dhe dokumentetë tjera të kombinuar si: - Fletë Hyrje Faturë53 (FHF) që luan rolin e FHM dhe të FB, në rastet kur nuk ka faturë blerjeje. - Fletë Dalje Faturë54 (FDF) që luan rolin e FDM dhe të FS, përdoret në rastet kur magazina luan edhe rolin e pikës së shitjes.Përveç këtyre, ka dokumente të tjera (jo kontabël) ndihmëse të administrimit fizik tëgjendjes së inventarit, si: Regjistri i Magazinës55, Kartela e Artikullit56, ...53 Fletë Hyrje Faturë – quhet dhe Fletë Hyrje e Jashtme.54 Fletë Dalje Faturë – quhet dhe Fletë Dalje e Jashtme.55 Regjistri i Magazinës - ku regjistrohen FHM dhe FDM për evidentimin e tyre.56 Kartela e Artikullit - ku regjistrohen të gjitha hyrjet e daljet e një artikulli. 87
    • a Fletë Hyrja e Magazinës (FHM)FHM, ashtu si fatura, përbëhet nga dy pjesë: nga “koka” dhe nga “trupi” ku secila përmbaninformacione të domosdoshme për regjistrimin e saktë të saj.Koka: përmban informacione identifikuese (nr., datë, njësinë ekonomike apo magazinën,...)për dorëzuesin dhe marrësin në dorëzim, destinacionin, referimin e dokumentit justifikues(faturën,...).Trupi: përmban sasinë e artikujve, koston e magazinimit për njësi, vleftën totale tëartikullit dhe totalin e të gjithë artikujve që përfshin dokumenti.Shembull Fletë HyrjeShoqëria “IMB” bën hyrje në magazinë materialet (CD dhe bojë printeri) të blera mefaturën 001 te shoqëria Infosoft systems. Për këtë magazinieri i “IMB” plotëson FletëHyrjen e mëposhtme: Subjekti FLETE - HYRJE Adresa ku shkon malli Instituti i Modelimeve në Biznes Nr. 1 Date 18.04.2007 Magazina nr. 1 Emri mbiemri pers. te Lloji e targa autoriz mjeti trans Nr. Emertimi i mallit Njesia Sasia Çmimi Vlefta 1. Pako me 10 CD Pako 2 475 975 975 Emri Mbiemri e Magazinieri Marresi ne dorezim Transportuesi Llogaritari nenshkrimi88
    • b Fletë Dalja e Magazinës (FDM)FDM është krejt e ngjashme me FHM si në formë dhe në përmbajtje. Në të shënohenartikujt që dalin nga magazina. Madje kur ka lëvizje nga një magazinë në tjetrën FDM enjërës shërben si FHM për tjetrën.c Dokumente të tjera të magazinësFHF dhe FDF janë të ngjashme në formë, përkatësisht me FB dhe FS, sepse trupin e kanëtë njëjtë; te koka ka ndonjë informacion plus me që shërbejnë dhe për magazinën.FIM dhe PVM janë dokumente që ngjajnë me FHM me specifikat përkatëse. Qëllimi ështëevidentimi i gjendjes fizike dhe kontabile të inventarit, sipas artikujve apo i ndryshimeveqë ka pësuar ai. Janë dokumente që plotësohen me komision.iii. Kontabilizimi i Hyrjeve në InventarVeprimi i blerjes së një artikulli shoqërohet me veprimin e hyrjes së tij në magazinë,përgjithësisht, me çmimin e blerjes. Mirëpo hyrja në inventar kërkohet të bëhet mekoston e blerjes ndaj kontabilizimi i hyrjes në magazinë duhet të jetë i tillë që vlefta eartikullit në inventar të rëndohet dhe me shpenzimet e tjera përkatëse të blerjes.Rasti 1: Vlerësimi fillestar. Hyrje e mallrave në magazinëShembull: Infosoft Systems blen në import (si mall) me Faturën Nr. 6 Datë 21/05, dyprintera me 90 € copa (2 x 90 = 180 euro = 22050 lekë; kursi 122,5 lekë/euro). Përçdoganimin e tyre (me FLD Nr ...1 Dt 29/ 05) paguan Taksë dogane 3000 lekë dhe TVSH4410 lekë, që likuidohen në vend me Çek Bankar. Përveç këtyre i detyrohet transportuesitpër transportin 2000 lekë (Faturë shërbimi Nr ...1, Datë 25/05)Le të shohim si regjistrohet hyrja në inventar e printerave. 89
    • Regjistrimi në ditarin e Infosoft Systems Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 7 29 / 05 FLD …1 29/05 Shteti TVSH e zbrit. (2 printerat në Doganë) 4456 4410 Taksa, tarifa doganore 632 3000 ÇYB …4 10/07 Banka likuidimi i FLD Nr …1 Dt 29 /05 512 7410 8 29/05 FB ...1 25/05 Shpenzim, transport malli për blerje printeri 6271 2000 Detyrim ndaj transportuesit (furnitor) 401 2000 9 29 / 05 FB …6 21 / 05 Blerje dy printera 35 22050 Furnitori 401 22050 10 29/05 FK 001 29 / 05 Transferim shpenzime doganore për printera 632 3000 Transferim shpenzime transporti printera 6271 2000 Kosto blerje dogane e transport printera 35 5000 Totali 36460 36460Shpjegime: o Transaksioni i parë (ref 7) bazohet në Fletëdoganimin57 (FLD) dhe në Çekun bankar (ÇYB). Mbi bazën e FLD debitohet llogaria 632 “Shpenzime, taksa e tarifa doganore” për vleftën e taksës doganore të paguar (3000 lekë) si dhe llogaria 4456 “Shteti, TVSH e zbritshme” për vlerën e TVSH, sepse për mallrat e importit përllogaritet nga Dogana. Meqë pagesa e këtyre detyrimeve bëhet e menjëhershme (me Çek bankar) si kundërparti është kredituar llogaria “Banka” për shumën e paguar në doganë (7410 lekë). o Transaksioni i dytë (ref 8) pasqyrohet me regjistrimin e faturës së transportuesit (FB), që njihet si shpenzim transporti për blerje (Debitohet llogaria 632 “Shpenzime transporti për blerje”) dhe si detyrim pagese që ndërmarrja i ka transportuesit (Kreditohet llogaria 401 “Furnitori”). o Transaksioni i tretë (ref 9) bazohet në faturën e blerjes (FB) të printerave, që fillimisht do magazinohen për shitje, ndaj debitohet llogaria 35 “Mallra” dhe kreditohet llogaria 401 “Furnitori” për të evidentuar detyrimin që kemi për likuidimin e kësaj fature. o Transaksioni i katërt (ref 10) nuk bazohet drejtpërdrejt në ndonjë faturë, por në57 Fletëdoganimi – është dokumenti që lëshon Dogana për çdoganimin e mallit, në të cilin shënohen detyrimetqë mbahen në doganë (taksa Doganore, Akcisa, TVSH).90
    • përllogaritje të brendshme. [Veprime të tilla transferimi dhe korrigjimi kryhen formalisht me Fletë Kontabël (FK)]. Ky transaksion pasqyron transferimin e shpenzimeve të taksës doganore dhe të transportit të printerave nga llogaritë e tyre të shpenzimeve në llogarinë inventar, si pjesë përbërëse e kostos së blerjes. Ndaj kreditohen llogaria 632 “Shpenzime, taksë doganore” dhe llogaria 6271 “Shpenzime transporti….” dhe debitohet llogaria 35 “Mallra” për shumën e tyre 5000 lekë. Me fjalë të tjera me këtë veprim anullohet shpenzimi i doganës dhe shpenzimi i transportit dhe vlefta e tyre bashkohet me vleftën e printerave në llogarinë “mallra”. o Transaksioni tretë dhe i katërt (ref 9 e 10 me ngjyrë jeshile) i përkasin të dyja hyrjes në magazinë të printerave dhe së bashku përbëjnë koston e plotë. Vini re! Taksa e doganës dhe shpenzimet e transportit të printerave mund të ishin kontabilizuar që në fillim (ref 8 dhe ref 9) në debi të llogarisë 35 “Mallra”. Mirëpo ne preferuam skemën e mësipërme, sepse shpërndarja e këtyre shpenzimeve dytësore të blerjes, në shumicën e rasteve, bëhet në një fazë të dytë, mbasi shqyrtohen të gjitha shpenzimet dhe të gjithë artikujt që përfshihen në to.iv. Vlerësimi i Kostos së InventaritNë përgjithësi, për të llogaritur koston e daljes nga inventari të artikullit dhe për tëvlerësuar koston e gjendjes së inventarit, rekomandohen këto metoda: - Mesatarja e ponderuar - FIFO58 (“hyrje e parë, dalje e parë”) - LIFO59 (“hyrje e fundit, dalje e parë”). o Mesatare e ponderuar Kosto e daljes së artikujve llogaritet si mesatare e ponderuar e gjendjes në fillim dhe hyrjeve të tyre (të blera ose të prodhuara) gjatë periudhës. Kjo metodë është aktualisht më e rekomanduara.58 FIFO – Është shkurtimi i fjalëve angleze “First In, Fist Out”59 LIFO - Është shkurtimi i fjalëve angleze “Last In, Fist Out” 91
    • o FIFO (“hyrje e parë, dalje e parë”) Sipas kësaj metode supozohet se elementet që janë blerë në fillim shiten apo dalin nga njësia të parët. Për këtë arsye, në fund të periudhës, elementet gjendje e inventarit janë ato që janë blerë apo prodhuar më të fundit. o LIFO (“hyrje e fundit, dalje e parë”) Sipas kësaj metode supozohet se elementet që janë blerë në fund shiten apo dalin nga njësia të parët. Në fund të periudhës, gjendje janë elementet që janë blerë apo prodhuar në fillim. Kjo metodë përdoret vetëm në raste specifike.ShembullNë magazinën e Infosoft Systems, gjendja e artikullit «CD» më 1 janar 2007 ishte 50 copëme vleftë gjithsej 2000 lekë; gjatë janarit u kryen këto veprime: 5 janar Infosofti bleu 2000 copë me 35 lekë/copa ; 14 janar shiti 1600 copë ; 22 janar shiti 200 copë ; 25 janar bleu 2500 copë me 32 lekë/copa ; 28 janar shiti 1500 copë.Le të llogarisim gjendjen e artikullit CD në magazinë duke bërë regjistrimet e lëvizjeve(hyrje, dalje) në kartelën e këtij artikulli.a) Sipas metodës së “Mesatares së Ponderuar” Kartela e Artikullit “CD Nr Hyrjet Daljet Gjendje Data Rend Sasi Çmim Vleftë Sasi Çmim Vleftë Sasi Çmim Vleftë - 01.01.07 100 40 4000 100 40.0 4,000.0 1 05.01.07 2000 35 70000 2100 35.2381 74,000.0 2 14.01.07 1600 35.2381 56,381.0 500 35.2381 17,619.0 3 22.01.07 200 35.2381 7,047.6 300 35.2381 10,571.4 4 25.01.07 2500 32 80000 2800 32.3469 90,571.4 5 28.01.07 1500 32.3469 48,520.4 1300 32.3469 42,051.092
    • Sqarime: o Në hyrje artikujt regjistrohen njësoj, në të gjitha metodat, me çmimin njësi sa kostoja e blerjes. o Në dalje artikujt regjistrohen me çmimin njësi, që llogaritet60 nga pjesëtimi i «Vleftë Gjendje» me «Sasi Gjendje». o Mund të provohet lehtë se çmimi mesatar i gjendjes nuk ndryshon, kur regjistrojmë një dalje të artikullit; ai mund të ndryshojë vetëm kur regjistrojme një hyrje.b) Sipas metodës “FIFO» Kartela e Artikullit “CD” me FIFO Nr Hyrjet Daljet Gjendje Data Rend Sasi Çmim Vleftë Sasi Çmim Vleftë Sasi Vleftë - 01.01.07 100 40 4000 100 4,000 1 05.01.07 2000 35 70000 2100 74,000 2 14.01.07 100 40 4,000 2000 70,000 1500 35 52,500 500 17,500 3 22.01.07 200 35 7,000 300 10,500 4 25.01.07 2500 32 80000 2800 90,500 5 28.01.07 300 35 10,500 2500 80,000 1200 32 38,400 1300 41,600Sqarime: o Në dalje, me metodën FIFO, artikujt regjistrohen me çmimin njësi sa hyrja më e parë. Prandaj sasia e daljes prej 1600 copë është ndarë në dy pjesë (100 copë me 40 lekë, me çmimim e gjendjes së datës 01.01.07 dhe 1500 copë me 35 lekë me çmimin e hyrjes së parë). o Në përfundim gjendja në sasi është e njëjtë, me të dyja metodat, por në vleftë ajo ndryshon. Në rastin e metodës "FIFO" vlefta është sa çmimi i blerjes së fundit, 32 lekë/copë.60 Llogaritet - si mesatare e ponderuar, te kolona nr. 10 e Kartelës së Artikullit. 93
    • v. Kontabilizimi i Daljeve nga InventariNëse shitet një artikull i magazinuar, shitja duhet të shoqërohet edhe me daljen ngainventari, sepse vetëm kur del nga inventari ai trajtohet si shpenzim. Kjo dalje bazohetnë Faturën e shitjes (FS).Rasti 2: Dalja jashtë përdorimitLe ta zëmë se gjatë qëndrimit në magazinë është dëmtuar një “printer”, i cili në bazë tëproces verbalit të magazinës (PVM) përkatëse (dhe FDM) bëhet dalja nga inventari.Në rastet kur kemi disa hyrje e dalje në inventar, dalja bëhet duke e vlerësuar kostonnjësi me njërën nga metodat e vlerësimit të inventarit (mestare të ponderuar, FIFO etj.)në përputhje me udhëzimet specifike kontabile. Përgjithësisht rekomandohet “mesatarjae ponderuar”.Kostua e plotë e printerit me të cilin është regjistruar në inventar është 13525 lekë[(22050 + 5000) /2]. Regjistrimi në ditarin e Infosoft Systems: Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi …11 12 / 04 FDM …1 17 / 06 Dalje jashtë përdorimit e printerit 35 13525 Shpenzim blerje malli 605 11025 Shpenzim, taksë dogane 632 1500 Shpenzim, transport për blerje 6271 1000 Totali 13525 13525Shpjegime: o Dalja nga inventari pasqyrohet duke kredituar llogarinë 35 “mallra”, me koston e plotë të blerjes 13525 lekë. o Kjo dalje përbën një shpenzim për ndërmarrjen që përbëhet nga: vlefta e blerjes 11025 (= 22050/2) lekë, taksa e doganës 1500 (= 300/2) lekë, shpenzimi i transportit 1000 ( = 2000/2) lekë; prandaj me këto vlera debitohen llogaritë përkatëse 605; 632 dhe 6271.94
    • Shënim: Mbi kontabilizimin “me ndryshim gjendje” të hyrje-daljeve nga magazina. Kontabilizimi i hyrje-daljeve nga inventari, sipas skemës “me ndryshim gjendje magazine” që zbatohej më parë te ne, bëhej sipas skemës: Hyrja në magazinë e mallrave Debi llogaria 35 “Mallra” Kredi llogaria 6035 “Ndryshim gjendje magazine mallra” Dalja nga magazina e mallrave Debi llogaria 6035 “Ndryshim gjendje magazine mallra” Kredi llogaria 35 “Mallra” Kjo skemë në mënyrë analoge përdoret dhe për “materiale të para”, “produkte” etj.; duke zëvendësuar llogarinë 35 “mallra” me llogarinë përkatëse të inventarit (31, 34, etj.) dhe llogarinë 6035 me llogaritë përkatëse (6031,6034 etj.) Po nëpërmjet llogarisë 603 “Ndryshim gjendje magazine” bëhej edhe kalimi nga llogaria e shpenzimeve në llogarinë inventar i shpenzimeve të kostos së artikullit që magazinohej.vi. Veprime të tjera me inventarina Rakordimi me gjendjen fizikeGjendja e inventarit në kontabilitet duhet të rakordohet periodikisht me gjendjen faktiketë tij, pavarësisht nga metoda me të cilën është vlerësuar (FIFO, mesatare).Diferencat që rezultojnë nga inventarizimi kontabilizohen në varësi të natyrës së tyre(shkakut nga kanë ardhur).b Rakordimi me vlerën e tregutNë mbyllje të vitit ushtrimor, përveç rakordimit të gjendjes fizike, duhet të bëhetballafaqimi i vlerës së stokut me vlerën e tregut. Gjendja e inventarit duhet të rivlerësohetme vlerën neto të realizueshme61 nga shitja e tij, nëse kjo vlerë është më e vogël sekostua me të cilën është mbajtur në kontabilitet. (shih më poshtë, provizioni i stokut.)61 Vlera e realizueshme e shitjes – është vlera nëse do të shitej me cmimin e tregut duke i zbritur asajshpenzimet e shitjes 95
    • 5. VEPRIMET E ARKËTIMIT DHE TË PAGESËSNdër veprimet më të shpeshta janë ato të Arkëtimeve dhe të Pagesave që bëhen nëpërmjetbankës ose arkës së ndërmarrjes.Tendenca është që të gjitha veprimet e pagesave dhe të arkëtimeve të bëhen nëpërmjetBankës; ka madje kufizime tatimore për pagesat “në dorë“ 62 (aktualisht deri 300000lekë).i. Dokumentet e Bankës dhe të Arkësa Dokumentet e BankësDokumentet bazë të veprimeve me bankën janë: Çeku, Urdhër Xhirimi, Arkëtim Banke. 1. Çeku – është dokumenti që përdoret për tërheqjen e parave “në dorë“ nga llogaria bankare. Mbi bazën e tij banka panguan personin, emri i të cilit është shënuar në çek, me shumën që shënohet në të. 2. Urdhër Xhirimi – është dokumenti që përdoret për xhirimin e parave nga një llogari bankare në një llogari bankare tjetër. Urdhër Xhirimi ynë (UXY) është urdhri që ne i japin bankës për të xhiruar para (paguar) nga llogaria jonë bankare në llogarinë bankare të një tjetri. Urdhër Xhirimi i tjetrit (UXT) është ai i bërë nga një tjetër për të xhiruar (derdhur) para nga llogaria e tij në llogarinë tonë bankare. 3. Arkëtim Banke - është dokumenti që vërteton derdhjen e parave “cash”, në llogarinë e ndërmarrjes në bankë, nga vetë ajo apo nga ndonjë person tjetër. Ky dokument lëshohet nga banka në momentin e derdhjes së parave.62 “Në dorë” = “Cash”96
    • Shembull Çek BankarShembull Urdhër Xhirimi 97
    • b Dokumentet e ArkësDokumentet bazë të arkës janë: Mandat Arkëtimi(MA) dhe Mandat Pagesa(MP)Secili prej tyre mbahet në blloqe në tri kopje, me numër rendor, pa korrigjime apo mundësifshirjeje. Rekomandohet të mbahen blloqe me vete, jo vetëm arkëtimet nga pagesat, poredhe sipas llojit të monedhave. 1. Mandat Arkëtimi – vërteton hyrjen e parave në Arkë. Ai duhet të nënshkruhet nga arkëtari, që vërteton marrjen e shumës në dorëzim, dhe personi që derdh paratë. 2. Mandat Pagesa (MP) - vërteton daljen e parave nga Arka. Ai zakonisht shoqërohet me urdhrin e pagesës që lëshohet nga administratori ose i ngarkuari i tij. MP duhet të nënshkruhet nga arkëtari, nga personi që merr paratë dhe në raste të përcaktuara edhe nga administratori ose i ngarkuari i tij.Shembull Mandat Pagesec Kërkesa specifike të likuiditetitVeprimet me paratë (hyrje daljet në arkë e në bankë) kanë disa kërkesa specifike nëkontabilitet:98
    • Një monedhë - një llogari: vleftat në dy monedha të ndryshme (USD, Euro, ALL,…) nukmund të mbahen në të njëjtën llogari. Ato duhet të regjistrohen në llogari të veçanta.Një dokument - një njësi: Kalimet nga një arkë në një tjetër, xhirimet nga një bankë në njëtjetër apo nga banka në arkë e anasjellas nuk mund të bëhen me një dokument të vetëm.Secila njësi arke apo banke duhet të ketë dokumentin e saj.ii. Veprimet me BankëDisa veprime të arkëtimeve dhe pagesave ne i trajtuam së bashku me Faturat e Blerjesdhe të Shitjes. Më poshtë po rendisimin disa veprime të tjera tipike që ndeshen më shpeshdhe mënyrën e regjistrimit të tyre.Rasti 1. Arkëtim fature në monedhë të huaj“IMB” i shet një klienti të huaj programin “Kontabiliteti Alpha“ dhe, sipas marrëveshjes,bazë për likuidimin do të merret vlefta e faturës në euro (300 Euro). Kur kryhet pagesa esaj, pas një muaji, kursi i monedhës ka ndryshuar nga 120 lek/euro që ishte në datën efaturës në 125 lek/euro në datën e arkëtimit. Regjistrimi në ditarin e IMB Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 16 23 / 06 FS 007 23 / 06 Shitje program “Kontabiliteti Alpha” (300 € ) 701 36000 Detyrimi i klientit të huaj 411 36000 17 22 / 07 UXK 001 22 / 07 Arkëtim nga klienti i huaj për likuidim fature 512 37500 Likuidim detyrimi sipas faturës 411 36000 Fitim nga ndërrimi i kursit të monedhës 769 1500 TotaliSqarime: o Në pjesën e parë (ngjyrë gri) është regjistrimi i faturës së shitjes (FS) së cilës i referohet arkëtimi. Të ardhurat dhe detyrimi vlerësohen me kursin në datën e faturës; pra 300*120 = 36000 lekë. 99
    • o Në këtë rast nuk ka TVSH të Shitjes (sepse eksportet përjashtohen). o Në pjesën e dytë pasqyrohet regjistrimi i pagesës së klientit (arkëtim për shitësin) që kryhet nëpërmjet Llogarisë Bankare. Vlefta e saj, gjithashtu, konvertohet me vleftën në datën e kryerjes së veprimit (UXK). Si arkëtim, debitohet llogaria bankare me vleftën 300*125 = 37500 Lekë. o Diferenca prej 1500 lekë (midis detyrimit 36000 lekë dhe arkëtimit 37500 lekë) është nga ndryshimi i kursit të këmbimit (klienti e ka shlyer detyrimin prej 300 €). Kur ndryshimi i kursit e rrit gjendjen (arkëtohen më shumë), ai konsiderohet si fitim dhe kreditohet llogaria 769 “Fitim nga shkëmbimet valutore”. Në rast të kundërt, konsiderohet si humbje dhe debitohet llogaria 669 “Humbje nga shkëmbimet valutore”63.Rasti 2. Pagesë për Fatura në monedhë të huajInfosoft Systems shlyen detyrimin ndaj furnitorit të printerave të importuar. Fatura ështënë Euro (Faturën Nr. 6, Datë 21/05, dy printera me 90 € copa (2 x 90 = 180 euro = 22050 lekë;kursi 122,5 lekë/euro). Pagesa bëhet, pas një muaji, kur kursi i monedhës ka ndryshuar.(Nga 122.5 lekë/euro që ishte në datën e faturës në 125 lekë/euro në datën e pagesës). Regjistrimi në ditarin e Infosoft Systems Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 9 29 / 05 FB …6 21 / 05 Blerje dy printera 35 22050 Furnitori 401 22050 12 28 / 06 UXY 003 28 / 06 Paguar për blerje printera 180 € 512 22500 Likuidim i detyrimit të furnitorit të printerave 410 22050 Humbje nga ndërrimi i kursit të monedhës 669 450 TotaliSqarime: o Në pjesën e parë (ngjyrë gri) është regjistrimi i mëparshëm i faturës (FB) së cilës i referohet pagesa. Detyrimi është vlerësuar me kursin e datës së faturës; pra63 Llogaria 669 “Humbje nga shkëmbimet valutore” e ka pas numrin 666; ndërsa llogaria 769 “Fitim ngashkëmbimet valutore e ka pasur numrin 766.100
    • 180*122,5 = 22050 lekë. o Vini re! Fatura është regjistruar kur është marrë dhe jo në datën e faturës (tetë ditë më vonë). Njihen rastet kur data e regjistrimit nuk përputhet me datën e faturës. Prandaj është e nevojshme të evidentohen të dyja datat: data e regjistrimit dhe data e faturës (dokumentit). o Në pjesën e dytë pasqyrohet pagesa që i bëhet furnitorit nëpërmjet Llogarisë Bankare. Vlefta e saj 180 Euro regjistrohet në kredi të llogarinë 512 “bankë” e konvertuar me kursin pagesës 125 lekë/ euro, pra 22500 (= 180 x 125) lekë. o Me pagesën prej 180 Euro detyrimi ndaj furnitorit konsiderohet i shlyer; mirëpo ky detyrim njihej mbi bazën e kursit të faturës prandaj llogaria e furnitorit duhet të debitohet me 22050 ( = 180 x 122,5) lekë. o Diferenca prej 450 lekë, e shkaktuar nga ndryshimi i kursit të këmbimit, e pakëson gjendjen e parave, prandaj konsiderohet si humbje nga kursi i këmbimit dhe debitohet llogaria 669 “Humbje nga shkëmbimet valutore”.Rasti 3. Pagesë për shpenzime me komision bankar64IMB, në rastin e pagesës së energjisë elektrike, përveç detyrimit (që sipas faturës së KESHështë 15000 lekë me TVSH) mbahet dhe komision bankar (200 lekë). Regjistrimi në ditarin e IMB Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 18 20 / 07 UXY 004 20 / 07 Likuidim i KESH-it, muaji qershor me komision 512 15200 Paguar energjia elektrike muaji mars 604 12500 Shteti TVSH e zbritshme 4456 2500 Shpenzime për shërbime bankare 628 200 Totali 15200 15200Sqarime: o Llogaria “Banka” kreditohet për të gjithë shumën 15200 lekë (vleftë faturë + komision bankar).64 Komision Bankar – Është një tarifë shërbimi (shpenzim) që mban banka për disa lloj shërbimesh. 101
    • o Me vleftën e detyrimit, sipas faturës së KESH (12500), debitohet direkt një llogari shpenzimesh (604 “Blerje energji, avull, ujë”) dhe me vlerën e TVSH së faturës (2500) llogaria përkatëse (4456 “Shteti TVSH e zbritshme”). o Shpenzimet për shërbimet bankare evidentohen më vete. Ndaj, me vleftën e komisionit bankar 200 lekë është debituar llogaria 628 “Shërbime Bankare”. o Kështu veprohet dhe për ujin, telefonin, postën e mjaft shërbime të tjera, nga të tretë, me të cilët nuk mbahet kartelë llogarie e veçantë. Kujdes! Për “shërbimet e tjera” llogaria mund të ndryshojë sipas klasifikimit: për telefonin e postën 626; për qiranë 613, për transport 627,…iii. Veprimet me ArkënVeprimet me arkën janë krejt të ngjashme me ato të bankës; mjafton të zëvendësojmëllogarinë 512 “Banka“ me llogarinë 531 “Arka“.Ndodh, sidomos në veprimet me arkën, që një dokument (MA ose MP) të përmbledhë disatransaksione që prekin llogari të ndryshme. Për shembull:Rasti 4. Pagesë për shërbime me tatim në burim“IMB” paguan një punonjës të jashtëm për një punë të bërë prej tij dhe, sipas ligjit, imban tatimin në burim 10 %. Arkëtari nuk pret një MP (për pagën e punës 40000 lekë)dhe pastaj një MA (për tatimin në burim 4000 lekë) por i përmbledh këto veprime në njëMP të vetme (36000 lekë) duke përshkruar secilin prej tyre. Regjistrimi në ditar e IMB Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 19 20 / 07 MP 002 20 / 07 Paguar Z. Alban për punën e kryer 531 36000 Shpenzuar për punonjës të jashtëm 621 40000 Shteti - Tatim në burim, punonjës i jashtëm 442 4000 Totali 40000 40000102
    • Sqarime: o Llogaria “Arka” kreditohet për 36000 (= 40000 - 4000) lekë që efektivisht kanë dalë nga arka dhe i ka marrë punonjësi. o Si shpenzim, firmës i njihet e gjithë shuma 40000 lekë, me të cilën debitohet llogaria 621 “Personel nga jashtë ndërmarrjes”, sipas marrëveshjes që ka bërë me punonjësin. o Ndërmarrja i mban punonjësit të jashtëm “Tatimin në burim”. Ky tatim nuk është shpenzim për ndërmarrjen; ai është një detyrim që ka punonjësi ndaj shtetit. Shteti ka ngarkuar ndërmarrjen që t’ia mbajë këtë detyrim punonjësit; prandaj është kredituar (me vlerën 4000 lekë) llogaria 442 “Shteti- tatime e taksa të ndaluara nga të ardhurat e punonjësve …”.Rasti 5. Pagesë për disa lloje shpenzimesh“IMB” blen furnitura65 (20000 lekë) dhe paguan për transportin e tyre (5000 lekë) tënjëjtin person66, në këtë rast ajo pret një MP të vetme. Regjistrimi në ditarin e IMB Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 20 20 / 04 MP 002 25 / 04 Paguar furnitori për furniturat e transportin… 531 25000 Shpenzuar për blerje furnitura 606 20000 Shpenzuar për transport furnituara 6271 5000 Totali 25000 25000Sqarime: o Llogaria 531 “Arka” kreditohet për shumën 25000 (= 20000 + 5000) lekë që është paguar për të dyja këto shpenzime së bashku. o Llogaria 606 “Blerje të pastokueshme, furnitura, …” debitohet me shumën 20000 lekë, duke e ndarë nga shpenzimi tjetër për transport 5000 lekë, me të cilën debitohet llogaria 6271 “Transport për blerje”.65 Furnitura: Materiale e pjesë të ndryshme konsumi rrjedhës me të cilat furnizohet ndërmarrja dhe që nukinventarizohen. Këto quhen edhe “materiale konsumi”.66 Person – Ky mund të jetë “Person fizik” ose “Person juridik”. 103
    • iv. Xhirimet e BrendshmeXhirime të brendshme kemi kur kemi lëvizje parash nga një llogari në një tjetër llogarilikuiditeti. Ja disa shembuj: − xhirojmë para nga një bankë në një bankë tjetër, − tërheqim para nga një arkë dhe i derdhim në një arkë tjetër − tërheqim nga banka dhe i arkëtojmë në arkën e ndërmarrjes dhe anasjellas. − tërheqim nga një llogari (banke ose arke) një lloj monedhe (p.sh: Euro) i konvertojmë në një lloj monedhe tjetër (p.sh: lek) dhe i derdhim në llogarine përkatëse.Kontabilizimi i këtyre transaksioneve nuk duhet të bëhet direkt. Psh:Jo kështu Llog. 512 Llog. 531 Debi Kredi Debi Kredi 90000 90000Kontabilizimi i tyre bëhet me kundërparti llogarinë “Xhirime të brendshme” (llog 58…).Kjo sepse: 1. regjistrimi në një llogari likuiditeti duhet të bazohet në dokumentin e vetë njësisë (parimi “një dokument – një njësi” ose i përgjegjësisë individuale) 2. “parimi i pavarësisë në regjistrim” kërkon që veprimi i tërheqjes së parave (p.sh: nga banka) duhet të regjistrohet më vete, pavarësisht nga veprimi pasues i derdhjes (p.sh: në arkë).104
    • Le t’i ilustrojmë këto transaksione me dy shembuj:Rasti 5. Tërheqje nga banka dhe derdhje në arkë“IMB” bën një tërheqje nga llogaria e saj bankare (prej 90000 lekë) për gjendje arke nëndërmarrje, të cilat i arkëton. Regjistrimi në ditarin e IMB Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 21 25 / 07 ÇB 003 25 / 07 Tërheqje për gjendje arke 512 90000 Xhirime të brendshme 581 90000 22 26 /07 MA 002 26 /07 Arkëtim i tërheqjes nga banka për gjendje 531 90000 Xhirime të brendshme 581 90000 Totali 180000 180000Sqarime: o Veprimi i parë. Llogaria 512 “Banka” kreditohet për shumën 90000 lekë që është shuma e tërhequr bazuar në dokumentin bankar (ÇB) dhe si kundërparti e saj debitohet llogaria 581 “Xhirime të brendshme”. o Veprimi i dytë. Llogaria 531 “Arka” debitohet po me shumën 90000 lekë, në bazë të dokumentit të arkës (MA) edhe kjo si kundërparti ka llogarinë 581 “Xhirime të brendshme”. o Këto dy veprime janë krejt të pavarur nga njëri - tjetri; madje ato mund të bëhen në ditë të ndryshme (regjistrimi i dytë është bërë një ditë më vonë).Rasti 6. Tërheqje nga arka Euro dhe kthim në Lekë“IMB” i duhen lekë për të bërë një pagesë nga arka, prandaj urdhëron nxjerrjen e njësasie Euro (100 Euro) për t’i këmbyer në tregun e lirë dhe arkëtuar në lekë. (Kursi rrjedhësi këmbimit të Euros gjendje në llogarinë e arkës është 124 lekë/euro, ndërsa kursi iblerjes së saj në tregun e lirë është 121 lekë/euro) 105
    • Regjistrimi në ditarin e IMB Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 23 28 / 07 MP 003 28 / 07 Nxjerrë 100 Euro për konvertim në Lekë 5314... 12400 Xhirime të brendshme 581 12400 24 28 /07 MA 003 28 /07 Arkëtim nga konvertimi i 100 euro 5311... 12100 Humbje nga shkëmbimi në treg i 100 Euro 669 300 Xhirime të brendshme 581 12400 Totali 24800 24800Sqarime: o Veprimi i parë bazohet në MP që pret arkëtari kur nxjerr nga arka 100 Euro. Llogaria 5314 “Arka në monedhe të huaj” kreditohet me shumën 12400 (= 100 * 124) lekë, sipas kursit me të cilin gjendet në llogarinë e saj; si llogari kundërparti është 581 “Xhirime të brendshme”. o Veprimi i dytë bazohet në MA që pret arkëtari kur arkëton lekët. Llogaria 5311 “Arka në Lekë” debitohet me shumën që arkëtohet pas këmbimit, 12100 (= 100*121) lekë sipas kursit që u këmbyen realisht. o Diferenca e vlerës, nga ndryshimi i kursit të këmbimit të Euros, është 300 lekë (= (124 - 121) * 100). Kjo konsiderohet humbje për ndërmarrjen prandaj debitohet llogaria 669 “humbje nga shkëmbimet valutore”. o Edhe ky veprim ka si kundërparti llogarinë 581 “Xhirime të brendshme”, e cila kreditohet.Vini re!Llogaria “Xhirime të brendshme”, mbas xhirimit të parave, duhet të jetë zero; nëse jo,kjo tregon që lëvizja e parave nga një llogari në tjetrën nuk ka përfunduar ose janë kryerregjistrime në mënyre jo korrekte.106
    • 6. VEPRIMET ME PRODHIMINi. Mënyrat e trajtimitNjësitë e Prodhimit67 ngjajnë me një lloj magazine, ku hyjnë materiale të para68 emateriale ndihmëse, përpunohen dhe del produkti.Për hyrjen e materialeve në njësinë e prodhimit përdoret Fletë Hyrje; ndërsa për daljene produktit përdoret Fletë Dalje. Këto, ndonëse janë të ngjashme me FH dhe FD emagazinës, ngaqë lidhen me prodhimin kanë trajtim të veçantë.Në mjaft raste në prodhim përdoren edhe dokumente të tjera të brendshme që varennga teknologjia e procesit të prodhimit dhe lëvizjet nga një repart në tjetrin. Këtodokumenta të brendshme nuk kontabilizohen; kontabilizohen vetëm FH dhe FD që lidhenme ndryshimin e klasifikimit të aktivit (artikullit). Lëvizja nga “materiale të para” në“prodhim në proces” dhe pas kësaj në “produkt” lidhet me ndryshimet e klasifikimit tëartikullit në tri llogari kontabël (31 “Materiale të para..” ; 33 “prodhime në proces…” ; 34“produkte”). Kjo lëvizje ilustrohet në skemën që vijon: Skema e lëvizjes në Prodhim Magazina 1 2 Procesi 3 4 Magazina e materialeve i Prodhimit e produkteveSqarime: Pika 1 – dalja e materialeve të para e ndihmëse nga magazina ku gjendeshin (dalja nga llogaria 31…) Pika 2 - hyrja e materialeve të para e ndihmëse në procesin e prodhimit (hyrja në llogarinë 33…)67 Njësitë e prodhimit - Edhe njësitë e Ndërtimit dhe të Shërbimit ngjajnë me njësitë e prodhimit, sepseedhe në to hyjnë materiale që konsumohen; por edhe dallojnë nga fakti që produktet e tyre nuk magazinohen.68 Materiale të para – quhen dhe “Lëndë të para”. 107
    • Pika 3 - dalja e produktit nga procesi i prodhimit, që nënkupton: a) konsumin e lëndëve të para (dalja nga llogaria 33…). b) prodhimin e produktit (gati për t’u stokuar në magazinë). Pika 4 – dorëzimi i produktit në magazinë (hyrja në llogarinë 34…).Dalja nga magazina e materialeve (pika 1) dhe hyrja (dorëzimi) e produktit në magazinë(pika 4) bazohet në dokumentet e magazinës përkatëse (domethënë FDM dhe FHM).Vetëm pika 2 dhe pika 3, që përbëjnë përkatësisht hyrjen dhe daljen nga procesi iprodhimit përbëjnë hyrjen e daljen e mirëfilltë nga prodhimi.ii. Dokumentet e prodhimita Hyrja në prodhim (pika 2)Fletë Analiza e materialeve është dokumenti ku shënohen të dhëna teknike apo cilësoretë lëndëve që hyjnë, sipas kërkesave të procesit teknologjik. Në bazë të saj bëhet pranimiose jo i materialeve. Fletë analiza nuk kontabilizohet.Receptura e Produktit është një dokument, gjithashtu i brendshëm, ku përcaktohet sasiadhe lloji i materialeve të para, materialeve ndihmëse, që duhen për të prodhuar një njësi tëproduktit. Receptura e produktit nuk kontabilizohet. Ajo i shërben menaxherit të prodhimitpër të kontrolluar konsumin e materialeve të para.Fletë Hyrja në Prodhim69 (FHP) është dokumenti bazë me të cilën bëhet hyrja e lëndëvetë para në prodhim. Ky dokument është krejt i ngjashëm me Fletë Hyrjen e magazinës.FHP është dokumenti i vetëm që kontabilizohet për hyrjen në prodhim. Ajo justifikonndryshimin e klasifikimit kontabël të aktivit; kalimin e tij në procesin e prodhimit (hyrjenë llogarinë 33.. )69 Fletë Hyrje në Prodhim = quhet dhe “Fletë Hyrje në Procesin e Prodhimit”.108
    • b Dalja nga prodhimi (pika 3)Fletë Dalje Lëndë (FDL) është si Fletë Dalja e magazinës, por për sasinë e materialeve tëpara e ndihmëse që konsumohen gjatë procesit të prodhimit. Ky dokument përdoret kurprocesi teknologjik lejon matjen direkte të sasisë së konsumuar pas çdo partie prodhimi.Proces Verbal Inventari është dokumenti që përpilohet nga një komision vlerësimi përevidentimin e sasisë së materialeve gjendje në proçesin e prodhimit në momentin ekryerjes së inventarit. Ky proces verbal mbahet periodikisht, sidomos kur nuk mund tëmatet drejtpërdrejt sasia e lëndëve të konsumuara.Fletë Dalja nga Prodhimi (FDP)70 është e ngjashme me FD e magazinës. Kjo përmban sasinëe produktit të prodhuar (që del nga procesi i prodhimit), por nuk ka çmim.FDP përdoret edhe për të llogaritur indirekt (nëpërmjet sasisë së produktit dhe “recepturëssë produktit”) konsumin e materialeve të para, kur mungon Fletë Dalja e Lëndëve. Kyvlerësim vlen deri në verifikimin fizik të gjendjes me “Proces verbal inventari”Fletë Analiza e produktit është dokumenti, ku shënohen të dhëna teknike apo cilësoretë produktit të prodhuar, sipas kërkesave të procesit teknologjik. Në bazë të tij bëhetpranimi ose jo i produktit dhe vlerësimi i cilësisë së tij si dhe i çmimit. Ky dokument nukkontabilizohet.Fletë Hyrja në Magazinë është e njëjta FHM me të njëjtin format (si për mallrat, ashtuedhe për materialet dhe produktet), që vërteton hyrjen në magazinë. FHM përdoret nëvend të FDP sepse e përmban informacionin e saj dhe, për më tepër, ka edhe çmimin eproduktit që nuk e ka FDP.Vini re !Në kontabilitet kërkohet që dalja nga prodhimi të pasqyrojë: - konsumin e materialeve - hyrjen (prodhimin) e produktit.Për konsumin e materialeve: Fletë Dalja Lëndë (FDL) është dokumenti që vërteton në kontabilitet daljen e aktivit (materialeve) nga llogaria 33.... Në mungesë të FDL, mund të përdoret FDP70 Fletë Dalje nga Prodhimi = quhet dhe “Fletë Dalje nga Procesi i Prodhimit” ose shkurt “Fletë Prodhimi”. 109
    • duke përllogaritur (nëpërmjet sasisë së produktit dhe “recepturës së produktit”) konsumin e materialeve të para e ndihmëse. Ky vlerësim vlen deri në verifikimin fizik të gjendjes me “Proces verbal inventari”.Për hyrjen (prodhimin) e produktit: Në kontabilitet produkti njihet kur magazinohet ose merret në dorëzim nga shitja (shih pikën 4 te skema e lëvizjes në prodhim); Fletë Hyrja në magazinë e produktit është dokumenti bazë për hyrjen e aktivit në inventar si produkt (llogaria 34…).iii. Kontabilizimi i prodhimitLe të ilustrojmë kontabilizimin e dokumenteve sipas pikave të skemës së mësipërme.Pika 1. Dalja nga magazina e materialeve të para“IMB” nxjerr nga magazina CD dhe materiale tjera, për t’i përdorur si materiale të parapër prodhimin e artikullit “Kontabiliteti Alpha”. Regjistrimi në Ditarin e IMB Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 25 17 / 08 FDM 001 17 / 08 Dalje “Materiale” nga magazina për prodhim 311 4600 Hyrje “Materiale” në prodhim për “ Alpha” 3311 4600 Totali 4600 4600Sqarime: o Dalja nga magazina tregon një pakësim të llogarisë së inventarit të materialeve të para. Si kundërparti është llogaria 3311 “prodhim në proces”, që tregon se materialet kanë hyrë në proces prodhimi (llogaria 331) 71; ndërsa shifra e fundit e llogarisë 3311, pra(1) tregon që është “material i parë”.71 Për punimet llogaria në proces është 332, ndërsa për shërbimet është 333.110
    • Pika 2. Hyrja në proces prodhimi e materialeveHyrja në procesin e prodhimit të materialeve të para është e lidhur ngushtë me daljen etyre nga magazina ku ishin. (Pra pika 1 dhe pika 2 janë dy anë të të njëjtit transaksion.)Në përgjithësi, regjistrimi i hyrjes në prodhim bëhet me FHP, që përdoret në vend të FDMqë përdorëm më sipër (pika 1). Kontabilizimi bëhet njësoj sepse në fakt është i njëjtitransaksion. Pika 1 dhe 2. Kontabilizimi sipas skemës me ndryshim gjendje magazinë. Regjistrimi në Ditarin e IMB Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 25/1 17 / 08 FDM 001 17 / 08 Dalje (CD etj.) nga magazina për prodhim 311 4600 Ndryshim gjendje magazine 60311 4600 25/2 17 / 08 FHP 001 17 / 08 Hyrje (CD etj.) në procesin e prodhimit 331 4600 Ndryshim gjendje në procesin e prodhimit 60331 4600 Totali 9600 9600 Sqarime: o Ref 25/1 i takon regjistrimit të daljes së lëndës së parë “CD etj.” nga magazina bazuar në FDM (pika 1) të cilën e konsideron si shpenzim (debitohet llogaria 60311 “ndryshim gjendje magazine materiale të para…”). o Ref 25/2 është regjistrimi i FHP për hyrjen e lëndës së parë “CD etj.” në procesin e prodhimit; si kundërparti është llogaria 60331. Shifra e parafundit e 60331 është (3), e njëjtë me atë të grupit përkatës të inventarit të prodhimit në proces (llogaria 331). o Veprimi (ref 25/2) anulon shpenzimin që paraqet veprimi i mëparshëm (ref 25/1) i daljes së lëndës së parë nga magazina, duke kredituar një llogari shpenzimi (60331) me të njëjtën vleftë, sepse, në tërësi, nuk kemi shpenzim por kalim të aktivit nga një gjendje në tjetrën. Vini re ! 1. Në standardet e kontabilitetit që kishim, hyrja e lëndëve në procesin e prodhimit konsiderohej si e ardhur, prandaj përdorej llogaria 713 (në vend të 6033…). Ndërsa sipas standardeve të reja, prodhimi në proces dhe produkti konsiderohet si pakësim shpenzimi; prandaj është regjistruar në debi të llogarisë së shpenzimit të ndryshimit të gjendjes (603…). 2. Nëse artikulli është Aktiv Afatgjatë (AA), ai trajtohet ndryshe së bashku me amortizimin (Shih te “Trajtimi kontabël i amortizimeve”). 111
    • Pika 3. Konsumi i lëndëveKonsumi i materialeve (CD etj.) në procesin e prodhimit, shpesh, evidentohet indirektnëpërmjet sasisë së prodhimit (FDP) dhe “Recepturës”. Në këtë rast si dokument justifikuespër konsumin përdoret FDP. Regjistrimi i këtij veprimi në kontabilitet është i njëjtë edhekur konsumi bazohet në FDL. Regjistrimi në Ditarin e IMB Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 25 17 / 08 FDM 001 17 / 08 Dalje (CD etj.) nga magazina për prodhim 311 4600 Hyrje (CD etj.) në procesin e prodhimit 3311 4600 26 18 / 08 FDP 001 18 / 03 Konsumi i lëndëve (CD etj.) 3311 4600 Shpenzime blerje materialesh të para 601 4600 Totali 13800 13800Sqarime: o Me ngjyrë gri janë shënuar regjistrimet e mëparshme (Ref 25) të daljes së materialeve nga magazina dhe hyrjes së tyre në procesin e prodhimit të bërë me FDM. o Veprimi (ref 26) paraqet efektin e konsumit të materialeve (daljen nga inventari të CD etj.) duke kredituar llogarinë 331 dhe nga ana tjetër (meqë kjo dalje është shpenzim) duke debituar llogarinë 601 “Shpenzime blerje materialesh të para”.Pika 4. Dorëzimi i prodhimitNga prodhimi del produkti i gatshëm (një paketë “Programi Alpha 7.0”) që pasikontrollohet, paketohet (CD dhe manuali) dhe vlerësohet kostua e prodhimit (12000 lekë/paketë), dorëzohet në magazinë e cila e bën hyrje me FHM. Në koston e prodhimit, përveçmaterialeve të para (CD etj.) = 4600 lekë, bën pjesë kostua e punës së specialistëve të“IMB”, që vlerësohet me 7400 lekë.112
    • Regjistrimi në Ditarin e IMB Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Date Debi Kredi 25 17 / 08 FDM 001 17 / 08 Dalje “CD etj.” nga magazina për prodhim 311 4600 Hyrje “CD etj.” në proces prodhimi 3311 4600 26 18 / 08 FDP 001 18 / 08 Konsumi i lëndëve (CD etj.) 3311 4600 Shpenzim, blerje materialesh të para 601 4600 27 18 / 08 FHM 002 18 / 08 Hyrje produkti “Software Alpha” në magazinë 34 12000 Kosto produkti , Materiale të para 601 4600 Kosto produkti, page dhe shpërblime 641 7400 TotaliSqarime: o Me ngjyrë gri janë shënuar regjistrimet e mëparshme në pikat 1, 2 e 3 të skemës së prodhimit. o Dorëzimi i prodhimit (magazinimi) pasqyrohet (ref 4) si hyrje në magazinë duke debituar inventarin (llogarinë 34) dhe kredituar si kundërparti llogaritë e shpenzimeve (kostos) përkatëse të prodhimit: llogarinë 601 “Blerje materiale të para” për vlerën e konsumit të tyre 4600 lekë dhe llogarinë 641 “Pagat e personelit…” për vlerën e pagës dhe shpërblimeve (7400 lekë) të punonjësve të shpenzuar për atë produkt72. Me fjalë të tjera prodhimi konsiderohet si pakësim shpenzimesh (dhe jo si e ardhur që trajtohej më parë). o Vini re! Vlefta me të cilën produkti hyn në inventar (12000 lekë) nuk është aspak e njëjtë me vleftën e konsumit të materialeve të para (4600 lekë). Në koston, me të cilën prodhimi hyn në inventar, përfshihen dhe shpenzime të tjera direkte dhe indirekte (shih më sipër te “Kosto e inventarit”).72 Llogaritja e kostos të pagës së punonjësve për produkte të tilla (software) është në fakt shumë mëkomplekse sepse varet shumë nga sasia e kopjeve të shitura. 11 3
    • 7. VEPRIMET ME LISTËPAGESATi. Listëpagesa e Punonjësve (LP)LP është dokumenti me anën e të cilit evidentohen detyrimet e ndërmarrjes ndajpunonjësve dhe ato ndaj shtetit (sigurimet shoqërore e shëndetësore, tatim mbi tëardhurat, ...) që lidhen me pagat e punonjësve.Si dokument i brendshëm plotësohet nga personi i ngarkuar nga ndërmarrja, në bazë tëkontratës së punës, pranisë në punë (kohëshënuesit), normës (kur ka normë) etj.Përbërësit e ListëpagesësLP, në përgjithësi, përmban këto pjesë: a) paga për punën e kryer në fakt (paga bazë sipas pranisë dhe normës) b) shtesat mbi pagë (për vjetërsi, shtesë funksioni, paaftësi të përkohshme, vështirësi pune,...) c) ndalesat nga paga (tatimi mbi të ardhurat, sigurimi shoqëror e shëndetësor, detyrime ...) d) paga neto si diferencë e “pagës me shtesat”73 me “ndalesat nga paga”.Listëpagesa është dokumenti që autorizon pagesën e punonjësve. Ajo përdoret dhe sidokument justifikues për detyrimet e ndërmarrjes që lidhen me pagën e punonjësve.Gjithnjë e më shpesh, punonjësit paguhen me Urdhër Xhirime (UX) nëpërmjet bankësose duke firmosur individualisht në mandat pagesa (MP) të veçanta. Këto UX dhe MPjanë dokumentet që justifikojnë shlyerjen e detyrimeve të ndërmarrjes për pagën ndajpunonjësve. Me UX shlyhen dhe detyrimet ndaj shtetit.73 “Paga me shtesat” – quhet dhe “paga bruto”.114
    • Shembull Listëpagese 11 5Ndërmarrja: IMB Sektori:1 LISTË PAGESE Periudha: 1- 31 Gusht 2007 Punonjësi Paga me shtesat Ndalesat PagaNr Rend Emër Mbiemër Pag.Pune Pag.Raport Të tjera Shuma Tatime Sigurime Te tjera Shuma Neto 1 2 3 4 5 6 7 =4+5+6 8 9 10 11 = 8+9+10 12 = 7 -11 1 2 3 v Totali 400000 25000 15000 440000 42500 39000 20000 101500 33800 Financieri AdministratoriSqarime: a) “Pag. Pune” përmban: ”Pagën e punës” dhe shtesat për vjetërsi, shtesë funksioni, vështirësi pune, që zakonisht llogariten së bashku (mund të mbahen edhe veç e veç). b) “Pag. Raport” përmban: Pagën për paaftësinë e përkohshme në punë, që evidentohet nga raporti mjekësor. c) “Shtesa Të tjera”: Në të shënohen shtesa të tjera në pagë, nëse ka, që nuk përfshihen në pikën a) dhe b) d) “Tatime”: Tatimi mbi të ardhurat, që ndërmarrja detyrohet t’ja mbajë punonjësit për llogari të shtetit. e) “Sigurime” përmban: Sigurimet shoqërore e shëndetësore, vetëm pjesa që detyrohet t’i paguajë punonjësi shtetit. f) “Ndalesa Të tjera”: Në të shënohen ndalesa të tjera në pagë, detyrime të punonjësit, nëse ka.
    • ii. Kontabilizimi i ListëpagesësNga listëpagesa, në kontabilitet duhet të evidentohen këto komponente kryesore: 1. “Paga me shtesat“ (“Pag. Pune“ + “Pag.Raport“ + “Të Tjera“), është shpenzim dhe detyrim i ndërmarrjes ndaj punonjësve për punën e bërë. Kjo vleftë kontabilizohet: Debi llog 641… “Shpenzime - Paga e personelit” Kredi llog 421…”Personeli paga e shpërblime…” 2. “Kontributi i ndërmarrjes për sigurimet shoqërore...“, që llogaritet në bazë të “Pagës me Shtesa“ minus “Pag. Raporti“ sipas udhëzimit përkatës, është shpenzimi dhe detyrimi i ndërmarrjes për sigurimin e punonjësve. Kontributi i ndërmarrjes për sigurimet kontabilizohet: Debi llog 644… “Shpenzime - Kuota të sigurimeve shoqërore…” Kredi llog 431…”Sigurime shoqërore…” 3. “Tatimi (i punonjësve) mbi të ardhurat“, që llogaritet po mbi bazë të “Pagës me Shtesa“ minus “Pag. Raporti“ sipas udhëzimit përkatës, është detyrim tatimor i punonjësve ndaj shtetit. Tatimi mbi të ardhurat kontabilizohet: Debi llog 421… ”Personeli paga e shpërblime…” Kredi llog 442…”Shteti, tatime mbi të ardhurat …” 4. “Kontributi i punonjësve për sigurimet shoqërore...“, që llogaritet njësoj si “Kontributi i ndërmarrjes për sigurimet ... “, ndryshon vetëm përqindja e kontributit. Ky kontribut është detyrimi i punonjësve ndaj organizatave të sigurimit (shoqëror e shëndetësor) dhe kontabilizohet: Debi llog 421… ”Personeli paga e shpërblime…” Kredi llog 431… ”Sigurime shoqërore…” 5. “Detyrime të tjera të punonjësve“, që evidentohen më vete në listëpagesë te “Ndalesa të tjera“ (si psh shlyerje kredie, huaje, dëmshpërblimi). Këto detyrime pagese të punonjësve ndaj të tretëve (që kryhen nëpërmjet ndërmarrjes) ose detyrimet ndaj vetë ndërmarrjes kontabilizohen: Debi llog 421… ”Personeli paga e shpërblime…” Kredi llog 427… ”Detyrime të kërkuara ....”Përveç këtyre, mund të evidentohen edhe komponente të tjera. ( Për shembull, veç eveç, shtesa për punë jashtë orari, për kompensime, ... ).116
    • ShembullListëpagesa e muajit gusht, për sektorin I të IMB (që paraqitet më sipër) përmban nëtotal: 1) Paga me shtesat = 440’000; 2) Kontributi i ndërmarrjes për sigurimet … = 119’090; 3) Kontributi i punonjësve për sigurimet = 39’000; 4) Tatimi i punonjësve mbi të ardhurat = 42’500; 5) Ndalesa të tjera punonjësve = 20’000 lekë. Regjistrimi në Ditarin e IMB Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 28 3 / 09 LP 001 1 / 09 Shpenzim; paga me shtesat, muaji Maj 641 440000 Personeli paga e shpërblime për t’u marrë 421 101500 440000 Shpenzim; sigurimet e punonjësve ndërmarrja 644 119090 Sigurimet Shoqerore e shëndetësore 431 158090 Tatimi punonjësve mbi të ardhurat 442 42500 Detyrime të tjera të punonjësve 427 20000 Totali 660590 660590Sqarime: o Detyrimi (shpenzimi) i ndërmarrjes për pagën e punonjësve është 440000 lekë sa paga me shtesat (paga bruto); ndaj me këtë vleftë debitohet llogaria 641 “Shpenzime - Paga e personelit …” dhe kreditohet po me atë vlerë llogaria 421 ”Personeli - paga e shpërblime për t’u marrë”. o Kontributi (shpenzimi) i ndërmarrjes për sigurimin e punonjësve është 119 090 lekë dhe regjistrohen në debi të llogarisë 644 “Shpenzime - Kuota të sigurimeve shoqërore…”. o Kontributi (detyrimi) i punonjësve për sigurimet e tyre është 39000 lekë. Detyrimi gjithsej (ndërmarrje + punonjës) për sigurimin e punonjësve është 158090 lekë (119090 + 39000) ndaj me këtë vlerë kreditohet llogaria 431 ”Sigurime shoqërore…”, sepse këto konsiderohen si borxh që ndërmarrja i ka organizatës përkatëse të sigurimeve. o Detyrimi i punonjësve për tatimin mbi të ardhurat është 42500 lekë prandaj me 11 7
    • këtë vleftë është kredituar llogaria 442 ”Shteti – Tatime e taksa…”, sepse këto ndërmarrja ia ka borxh shtetit. o Detyrimi që i kanë punonjësit të tretëve është 20000 lekë. Me këtë vleftë kreditohet llogaria 427 ”Detyrime të kërkuara ....”, sepse me këtë veprim punonjësit i paguajnë detyrimin ndërmarrjes dhe tani është ndërmarrja që u ka këtë borxh të tretëve. o Detyrimi (ndalesat në pagë) gjithsej i punonjësve është 101500 lekë (39000 sigurimet + 42500 tatimi + 20000 detyrime të tjera) ndaj me këtë vlerë është debituar llogaria 421 ”Personeli - paga e shpërblime për t’u marrë” sepse kjo u mbahet nga paga. o Paga neto që marrin punonjësit është 338500 lekë (440000 – 101500), sa teprica e llogarisë 421 “Personeli - paga për t’u marrë”.118
    • 8. ZHVLERËSIMET (AMORTIZIMET DHE PROVIZIONET)i. Ç′janë zhvlerësimet ?Kontabiliteti duhet të japë një paraqitje besnike të gjendjes së pasurisë së një ndërmarrje.Për këtë qëllim ai merr në konsideratë edhe zhvlerësimin që mund të pësojnë disa elementeaktive të ndërmarrjes me qëllim që të respektojë parimin e sinqeritetit të llogarisë. Shembull zhvlerësimi 1) Një makineri, me kalimin e viteve, konsumohet74, nuk ka më vlerën që kishte kur e blemë dhe e regjistruam në kontabilitet. 2) Në treg ka dalë një makineri me teknologji të re75, më e lirë dhe më e mirë se makineria jonë. Ne nuk mund ta mbajmë në bilanc makinerinë tonë me vleftën e dikurshme, kur mund të blihet një e re shumë më lirë.Zhvlerësimi kontabilizohet atëherë kur ndërmarrja e konstaton atë, pra kur konstatonnevojën e shpenzimeve suplementare që ajo vetë duhet të përllogarisë për ripërtëritjen(apo zëvendësimin) e elementeve të aktivit të zhvlerësuar (me kusht që të mos jenë sikundërparti e ndonjë transaksioni material apo monetar të kryer).Në kontabilitet dallohen dy tipa zhvlerësimi: Amortizimi dhe Provizioni. Zhvlerësimikonsiderohet: a) Amortizim nëse jemi të sigurtë për masën dhe momentin e kryerjes së shpenzimit. b) Provizion nëse nuk jemi të sigurtë, të paktën për njërin nga të dyja: masën ose momentin.74 Ky quhet “konsum fizik” ose “zhvlerësim fizik”.75 Ky quhet “konsum moral”. 11 9
    • ii. Shpenzimet për Amortizimina Përcaktimi i amortizimitAmortizimi përkufizohet si:“Konstatim kontabël i zvogëlimit të vlerës së një elementi të aktivit që rrjedh ngapërdorimi, koha, ndryshimi i teknikës apo i teknologjisë dhe çdo arsye tjetër, efektete të cilave janë të pakthyeshme“.Nga ky përkufizim del se: - Llogaritja e amortizimit mbështetet mbi një konstatim dhe jo mbi një veprim apo ngjarje; ky përcaktohet pra nga vetë ndërmarrja. - Amortizimi ka kuptim vetëm për elementet e Aktivit Afatgjatë (AA). - Zhvlerësimi i konstatuar si amortizim është i pakthyeshëm, në të kundërt ai do të kontabilizohet si provizion. - Meqenëse amortizimi përfaqëson një zvogëlim të vlerës, ai duhet konsideruar si një shpenzim për ndërmarrjen, gjë që do ta zvogëlojë rezultatin e saj. - Amortizimi rrjedh nga arsye normale, pra jo të jashtëzakonshme.b Paraqitja e amortizimit në llogaritë kontabël o Elementet që preken nga amortizimi: Në kontabilitet, jo të gjitha elementet e aktivit preken nga amortizimi. Së pari, koncepti i amortizimit zbatohet vetëm në disa elemente të aktivit afatgjatë (llogari të klasës 2). Edhe midis aktiveve afatgjata, vetëm disa janë të prekshme nga amortizimi; e pikërisht aktivet afatgjata materiale (AAM) dhe jomateriale (AAJ) (përjashto trojet). o Koncepti i vlerës kontabël neto Nga momenti kur ndërmarrja regjistron humbjen e vlerës së një elementi të aktivit të prekur nga amortizimi, ky nuk do të figurojë në llogaritë e bilancit të saj vetëm me vlerën e blerjes, por së bashku me disa përbërës: - Vlerën fillestare të AA: që regjistrohet, sikurse e kemi parë, me vlerën e blerjes120
    • së tij pa taksa. - Amortizimin vjetor, që është vlera e zhvlerësimit të AA, e konstatuar gjatë periudhës së ushtrimit. - Vleftën kontabël neto të AA: që është diferenca midis vlerës fillestare të AA dhe shumës së amortizimeve vjetore që aplikohen për këtë aktiv. o Vlerësimi i Amortizimit Megjithëse vlefta e amortizimit përcaktohet nga ndërmarrja, që ky vlerësim të jetë i besueshëm dhe i njëjtë për ndërmarrje të ndryshme, llogaritja e amortizimeve rregullohet me ligje fiskale ku përcaktohen: - jetëgjatësia normale e përdorimit (ose normat e amortizimit) - mënyra e llogaritjes së amortizimit. Ndërmarrja duhet gjithashtu të ketë, në një dokument të veçantë aneks, planet e saj të amortizimit.c Llogaritja e amortizimitPër të përcaktuar vleftën e amortizimit të AA, ndërmarrja mbështetet mbi dyparametra: o Jetëgjatësia e përdorimit të AA Amortizimi i një AA varet nga jetëgjatësia e përdorimit e parashikuar për këtë AA. Mbi bazën e jetëgjatësisë llogaritet përqindja e normës së amortizimit. o Përqindja e amortizimit të AA Norma e amortizimit është përqindja vjetore e zhvlerësimit që do zbatohet për AA. Përqindjet e amortizimit varen nga kohëzgjatja e përdorimit të AA. Për t’i kontrolluar dhe unifikuar këto norma, administrata fiskale përcakton normat e amortizimit vjetor të AA sipas kategorive, që jepen në tabelën e mëposhme. 121
    • Normat fiskale të amortizimit Nr Emërtimi i kategorisë Norma 1 Toka, trualli, vepra arti, metale e gurë të çmuar,… 0% 2 Ndërtesa tregtare, industriale, zyra 5% 3 Aktivet afatgjata jomateriale 15 % 4 Pajisje informatike, software 25 % 5 Automjete, impiante, makineri etj. 20 % 6 Mobilje e pajisje zyre 20 % 7 Investim i hoteleve 40 % o Plani i amortizimit Duke u mbështetur në kohëzgjatjen dhe normën e amortizimit, ndërmarrja harton planin e amortizimit, për një parashikim të shpenzimit vjetor të çdo AA që i nënshtrohet amortizimit. Plani i amortizimit ka pamjen e mëposhtme: Shuma e Vlera neto Vlera në fillim Amortizimi Viti Amortizimeve në fund të të ushtrimit Vjetor Vjetore ushtrimit 2001 2002 … 200niii. Përcaktimi i Shpenzimit të Amortizimit VjetorPër të përcaktuar vleftën e amortizimit vjetor, ndërmarrja mund të përdorë dy metoda76:76 Metoda : Këtu përmenden metodat që rekomandohen nga zyra e tatimeve, por ka edhe të tjera.122
    • - Metoda e amortizimit linear - Metoda e amortizimit me vlerë të mbetur.Meqenëse metoda e llogaritjes së amortizimit ndikon në vlerën e amortizimit vjetor, ajo,gjithashtu, caktohet nga legjislacioni fiskal, në varësi të llojit të AA.a Metoda e amortizimit linearKjo metodë, që quhet dhe metodë e amortizimit konstant, e cakton vleftën e amortizimitvjetor të njëjtë për çdo vit, deri në fund të jetës së parashikuar të AA që amortizohet.Aktualisht, përdorimi i saj njihet nga legjislacioni fiskal në aktivet afatgjata jomateriale(AAJ) dhe në godinat (administrative e industriale) apo ndërtimet e tjera me jetëgjatësirelativisht të madhe. o Llogaritja e amortizimit linear Fiksohet paraprakisht kohëzgjatja n (vjet) e përdorimit të AA të amortizueshëm dhe llogaritet vlefta e amortizimit vjetor duke pjesëtuar vleftën e blerjes të AA me n. Pra: Vleftë Amort. Vjetor = (Vleftë Fillestare) / (n vjet) Përqindje Amort. = 100% / (n vjet) Shembull: Vlefta fillestare (kosto e blerjes) = 20’000 lekë; jetëgjatësia 10 vjet. Vleftë amortizimi vjetor = 20000 /10 = 2000 lekë Përqindje amortizimi = 100% /10 = 10% o Llogaritja e amortizimit për vitin e parë Ndërmarrja nuk e blen AA që ditën e parë të vitit ushtrimor; në amortizimin e vitit të parë merret parasysh kohëzgjatja reale e përdorimit77 dhe jo i gjithë viti. Mënyra e llogaritjes së ditëve përcaktohet me udhëzim nga autoritetet fiskale. Përgjithësisht, amortizimi i vitit të parë llogaritet proporcionalisht me ditët e përdorimit.77 Marrja në konsideratë e numrit të ditëve të përdorimit njihet si parimi i “prorata temporis” 123
    • Për këtë, llogaritet koeficienti e përdorimit të vitit të parë: Koef. = (ditë përdorimi) / (ditë gjithsej viti) Amort. Viti i parë = (Amort. vjetor) x (Koef.)b Metoda e amortizimit me vlerë të mbeturNdryshe nga metoda e amortizimit linear, në të cilën përqindja aplikohet mbi vleftënfillestare, në metodën e amortizimit me vlerë të mbetur përqindja e amortizimit aplikohetmbi vlerën neto të mbetur të AA.Pra, llogaritja e amortizimit me vlerë të mbetur bëhet: Vleftë Amort.Vjetor = (Vlefta e Mbetur) x (Përqindje Amort.) Vleftë e Mbetur = (Vleftë fillest.) - ∑ (Vleftë Amort.) Shënim: Vitin e parë si vleftë e mbetur është vlefta e blerjes.Kjo metodë, krahasuar me metodën e amortizimit linear, ka si rrjedhojë uljen eshpenzimeve të amortizimit të ndërmarrjes gjatë viteve të mëvonshme. Shembull: Vlefta e blerjes = 20’000 lekë; jetëgjatësia 10 vjet. Përqindje amortizimi = 100% /10 = 10% Viti I Vleftë amort. = 10% * 20000 = 2000 lekë; Vleftë e mbetur = 20000 – 2000 = 18000 lekë Vleftë amort. viti II = 10% * 18000 = 1800 lekë Vleftë e mbetur = 20000 – 2000 – 1800 = 16200 lekë Vleftë amort. viti III = 10% * 16200 = 1620 lekëEdhe në këtë metodë aplikohet parimi i kohëzgjatjes reale të përdorimit në llogaritjen epërdorimit në vitin e parë si në rastin e metodës lineare.Legjislacioni fiskal aktual e rekomandon këtë metodë pothuajse për të gjitha AAM e tjerapërveç atyre që evidentuam më sipër te metoda lineare. Pra metoda e amortizimit mevlerë të mbetur përdoret për:124
    • - Instalime teknike, makineri, pajisje, instrumente e vegla pune - Mjete transporti - Mobilje e orendi - Godinat industriale me konstruksion të lehtë etj.iv. Trajtimi Kontabël i AmortizimeveSikurse e kemi parë, regjistrimi i një amortizimi pasqyron një varfërim të ndërmarrjesdhe konstatimin në llogaritë e saj të një shpenzimi shtesë që e ul rezultatin e ushtrimit.Regjistrimi i amortizimit do prekë pra një llogari të klasës 2 (sepse zvogëlimi i një elementitë aktivit ka të bëjë me AA) dhe një llogari të klasës 6 (llogari shpenzimesh). Skematikisht,amortizimet do të regjistrohen: Debi llog. 681: “Shpenzime amortizimi të aktiveve afatgjata” për të pasqyruar shpenzimin e lidhur me këtë amortizim. Kredi llog. 28...: “Amortizimi i aktiveve afatgjata” që ndahet në të njëjtën mënyrë si llogaritë përkatëse të klasës 2. (Për shembull, po të amortizojmë një AAM të regjistruar në llogarinë 213 do të përdorim llogarinë 2813.)Shënim: Përllogaritjet dhe veprimet që lidhen me amortizimin ilustrohen te pika 9 “Ushtrim Amortizimi”.v. Trajtimi Kontabël i ProvizioneveProvizioni është një detyrim aktual, për të cilin koha e shlyerjes ose shuma janë tëpasigurta. Njësia ekonomike do të njohë një provizion në bilanc kur: a) ka një detyrim ligjor ose konstruktiv78 si rezultat i ngjarjeve që kanë ndodhur para bilancit; b) për shlyerjen e detyrimit do të nevojitet një dalje (pakësim) e burimeve;78 Detyrim konstruktiv = Nuk është detyrim ligjor por, në një farë kuptimi, detyrim moral, që vetë ndërmarrjaka marrë në veprimtarinë e saj nëpërmjet deklaratave specifike dhe nuk ka gjasa që ajo të mos e mbajë atë. 125
    • c) mund të bëhet një vlerësim relativisht i saktë i shumës së detyrimit. Shembuj provizionesh: a) Provizione që rrjedhin nga detyrime ligjore: - Shkelja e një kontrate noteriale në bazë të së cilës duhet të paguajë një dëmshpërblim. - Mosrespektimi i ligjit për taksat bën që Drejtoria e Tatimeve dhe Doganave të kërkojë pagesat e tatimeve shtesë ose gjobave (pavarësisht nëse kjo mund të jetë në proces ankimor). - Hyrja në fuqi e një ligji për mjedisin, sipas të cilit kërkohet që ndërmarrja të likuidojë ose kompensojë për ndotje të caktuara. b) Provizione që rrjedhin nga detyrime konstruktive (morale) - Ndërmarrja ka deklaruar se do të riblejë produktet e saj të shitura brenda dy muajsh, nëse klienti nuk është i kënaqur me to ndonëse nuk ka detyrim ligjor për ta bërë këtë. (Për këtë ndërmarrja krijon një provizion në bilanc për kostot e parashikuara, në lidhje me riblerjen e mallrave.)Në ndryshim nga amortizimet, provizionet nuk aplikohen vetëm për aktivet afatgjata poredhe për aktive të tjera, prandaj edhe trajtimi kontabël i provizioneve do të ndryshojësipas tipit të aktivit.Rasti 1. Provizion i Aktiveve Afatgjata (AA)Regjistrimi i provizionit të AA (psh Tituj Financiarë) duhet të pasqyrojë rëndimin eshpenzimeve financiare të ndërmarrjes dhe duhet të zvogëlojë vleftën e AA (Financiare).Skematikisht, regjistrimi bëhet si vijon: Debi llog 686: “Provizione për zhvlerësimin e AAF”, për të pasqyruar shpenzimin e lidhur me këtë provizion dhe faktin që ky është i lidhur me një aktiv financiar të bilancit. Kredi llog 296: “Shuma të parashikuara për zhvlerësimin e AAF”, që ndahet në nënllogari në të njëjtën mënyrë si dhe llogaritë përkatëse të klasës 2. (në analogji me amortizimet 28… )Shembull:Provizioni i një Titulli Financiar vlerësohet 10000 lekë.126
    • Regjistrimi në ditar: Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi X+1 FA Shpenzime për provizione të titujve financiare 686… 10000 Provizione për titujt e pjesëmarrjes 296… 10000 Totali 10000 10000Rasti 2. Provizion i stoqeve79Regjistrimi i provizionit për inventarët (p.sh: materiale të para) është ekzaktësisht injëjtë me atë të AA, veçse në këtë rast, elementet e aktivit të provizionuara të bilancitjanë llogari të klasës 3 (Inventarët).Më saktë, provizionet në këtë rast regjistrohen sipas skemës: Debi llog. 683 ”Shuma ... për zhvlerësimin e aktiveve qarkulluese”, për të pasqyruar shpenzimin e lidhur me këtë provizion. Kredi llog. 39...: “Shuma të parashikuara për zhvlerësime të inventarëve” që ndahet në të njëjtën mënyrë si llogaritë përkatëse të klasës 3. (Shembull: për stoqet e lëndëve të para të regjistruara në llogarinë 31 përdoret llogaria 391).Rasti 3. Provizione të kredive të klientëveKëtu veprohet në dy etapa: - fillimisht konstatohet statusi i kredisë përkatëse klient (që në kontabilitet quhet kredi e dyshimtë ose në proces gjyqësor) - më tej regjistrohet provizioni që i përgjigjet humbjes së mundshme të vlerës së kredisë.79 Stoqe = Gjendje inventari qarkullues dhe prodhimi në proces. 127
    • Shembull:Provizioni i një kredie klienti: 800 lekë Regjistrimi në ditar: Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi X+3 FA Kredi e dyshimtë ose në proces gjyqësor 416 800 Klienti (kalim si klient i dyshimtë ) 411 800 X+ 4 FA Shuma parashikuar zhvlerësim për klientët 491 800 Provizione të parashikuara për klientët 684 800 Totali 1600 1600Sqarim: o Veprimi i parë (ref x+3) pasqyron ndryshimin e statusit të kredisë, nga llogaria 411 “klientë” në llogarinë 416 “Kredi të dyshimta /në proces gjyqësor”. o Në veprimin e dytë (ref 16) regjistrohet provizioni që rrjedh nga vlefta e kredisë së dyshimtë, njësoj si për provizionet e tjera.Vetëm provizioni regjistrohet në: Debi llog. 68480: “Shuma ... për provizione të klientëve”, për të pasqyruar shpenzimin e lidhur me këtë provizion dhe faktin që ky është i lidhur me aktivin financiar të bilancit. Kredi llog. 491: “Provizione për zhvlerësim të llogarive klientë”.80 Kjo llogari duhet shtuar në PKP.128
    • 9. USHTRIM AMORTIZIMIi. Paraqitja e Ushtrimit të AmortizimitNë momentin e krijimit, ndërmarrja “IMB” regjistroi disa transaksione që pasqyrohen nëbilanc dhe në llogarinë e rezultatit si vijon: Bilanci Aktivi Pasivi 213 Makineri 150000 101 Kapitali 100000 411 Klient 18500 120 Rezultati 11000 512 Bankë 242500 164 Hua 250000 401 Furnitor 50000 Total i Aktivit 411000 Total i Pasivit 411000 Pasqyra e të Ardhurave e Shpenzimeve Shpenzime Të Ardhura Llog. Emërtimi Vlefta Llog. Emërtimi Vlefta 601 Blerje lëndësh të para 50000 701 Shitje produkt i gatshëm 78500 604 Blerje energji elektrike 10000 641 Pagat 7500 Fitimi 11000 Total 78500 Total 78500Ndërmarrja konstaton se disponon një aktiv afatgjatë (AA), të regjistruar në llogarinë213, që mund t’ia nënshtrojë amortizimit.Drejtuesi ju kërkon të paraqitni tabelat e ndryshme të amortizimit të këtij AA sipasmetodave të ndryshme që propozon plani kontabël. Ndërmarrja e ka përftuar AA më 1korrik dhe e përdor këtë deri sot, në procesin e prodhimit. 129
    • ii. Zgjidhje Ushtrim Amortizimi1. Rasti i amortizimit lineara) Përcaktimi i tabelës së amortizimitDuhen marrë parasysh elementet e mëposhtme: - Vlefta kontabël: 150000 - Përqindja e amortizimit: 10 % Sqarime: 1. Përqindja e amortizimit 10% jepet, sipas klasifikimit, nga Administrata Fiskale. 2. Kësaj përqindje i korrespondon kohëzgjatja 10 vjet sepse (100 %) / (10%) = 10Vlera e amortizimit vjetor normal llogaritet sipas formulës: Amortizimi Vjetor normal = “Vlera kontabël” x “Përqindje amortiz” = = 150000 x 10 % = 15000 lekë (në vit)Me këtë vlerë mund të ndërtojmë planin e amortizimit të makinerisë çdo vit, nëse nuk dotë merrnim në konsideratë faktin që ndërmarrja “IMB” fillon ta përdorë makinerinë më 1korrik të vitit rrjedhës.Mirëpo IMB e përdor makinerinë vetëm për 6 muaj, korrik - dhjetor të vitit të parë, praafërsisht gjysmë viti (181 / 365 ≈ 0.5) 81, kështu që amortizimi vjetor për vitin e parërezulton: Amortizimi vjetor (viti Irë) = 15000 x 0.5 = 7500 lekë.Nga kjo rrjedh që amortizimi i makinerisë nuk do të zbatohet më për 10 vjet por përnjë periudhë prej 11 vjetësh, meqenëse vitin e parë u mor vetëm gjysma e vlerës sëamortizimit vjetor normal.81 Për mënyrën e llogaritjes së këtij koeficienti, administrata fiskale ka nxjerrë udhëzim të veçantë.130
    • Plani i Amortizimit Linear Vlera në fillim Amortizimi Amortizimi i Vlera në fund Viti të ushtrimit Vjetor Akumuluar të ushtrimit 1 150000 7500 7500 142500 2 142500 15000 22500 127500 3 127500 15000 37500 112500 4 112500 15000 52500 97500 5 97500 15000 67500 82500 6 82500 15000 82500 67500 7 67500 15000 97500 52500 8 52500 15000 112500 37500 9 37500 15000 127500 22500 10 22500 15000 142500 7500 11 7500 7500 150000 0Sqarime: o Vlera kontabël në fillim të ushtrimit është e barabartë me vlerën e regjistrimit të AA, pra 150000; o Amortizimi Vjetor është i njëjtë çdo vit, me përjashtim të vitit të parë dhe të fundit. o Tabela e planit të amortizimit përmban 11 vjet dhe jo 10, sa është jetëgjatësia, nga fakti i fillimit të amortizimit në mes të vitit dhe jo që në fillim të tij. o Amortizimi vjetor në vitin e fundit është i barabartë me vlerën e amortizimit vjetor normal minus amortizimin vjetor të vitit të parë; në rastin tonë 15000 – 7500 = 7500. o Në fund të periudhës të përdorimit, AA amortizohet gjithsej me një vlerë të barabartë me vlerën e regjistrimit (150000). o Vlera kontabël neto në fund të viteve të përdorimit, gjatë të cilave ndërmarrja aplikon amortizimin, është zero.b) Regjistrimi i amortizimit vitin e parëNë fund të vitit të parë ushtrimor “IMB”, sipas planit të amortizimit të makinerisë, duhettë regjistrojë në llogaritë e saj shkrimin që vijon: 131
    • Regjistrimi në ditar: Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi X+ 5 FA Shpenzim për amortizim makinerie 6813 7500 Amortizim i akumuluar për makinerinë 2813 7500 Totali 7500 7500Sqarime: o Vlera e amortizimit sipas planit për vitin e parë rezulton 7500 lekë, prandaj me këtë vlerë është debituar llogaria e shpenzimeve 6813 “Shpenzim amortizimi për AAM” dhe është kredituar kundërpartia e saj llogaria 2813 “Amortizim i akumuluar për makineri...” o Në të njëjtën mënyrë82, si amortizimi në vitin e parë, kontabilizohen edhe amortizimet në vitet e tjera, vetëm se vlera mund të jetë e ndryshme.c) Efekti mbi situatën pasurore të ndërmarrjesRegjistrimi i këtij veprimi do të ketë efekte mbi: a) llogarinë e rezultatit, sepse ka lëvizje në një llogari të klasës 6; b) bilancin e ndërmarrjes, sepse ndryshon rezultati i ushtrimit (llog. 121) si dhe amortizimi i akumuluar i aktivit afatgjatë (llog. 28). Llogaria e Rezultatit Shpenzime Të Ardhura Llog. Emërtimi Vlefta Llog. Emërtimi Vlefta 601 Blerje lëndësh të para 50000 701 Shitje produkt i gatshëm 78500 604 Blerje energji elektrike 10000 641 Pagat 7500 6811 Shpenzim për amortizim 7500 Fitimi 3500 Total 78500 Total 7850082 Në të njëjtën mënyrë: Dmth sipas të njëjtës skemë (debi llog. 681 – kredi llog. 28...).132
    • Bilanci Aktivi Pasivi 213 Makineri 150000 101 Kapitali 100000 2813 Amortizim makinerie (-) (7500) 120 Rezultati 3500 411 Klient 18500 164 Hua 250000 512 Bankë 242500 401 Furnitor 50000 Total i Aktivit 403500 Total i Pasivit 403500Konstatime: o Regjistrimi i një shpenzimi shtesë në llogaritë e ndërmarrjes sjell zvogëlimin e fitimit nga 11000 lekë, që ishte para regjistrimit të amortizimit, në 3500 lekë. o Amortizimi i paraqitur në kredi të llogarisë 2813 paraqitet në anën e aktivit në kllapa (7500) që do të thotë se duhet zbritur (marrë me minus). Paraqitja e bilancit nxjerr në pah tani zhvlerësimin e aktivit afatgjatë meqenëse vlera neto e makinerisë del me 142500 (= 150000 – 7500). o Totali i bilancit83 të ndërmarrjes del i ulur me një vleftë të njëjtë me vleftën amortizimit vjetor të regjistruar për makinerinë (pra 7500 lekë). o Totali i pasivit të bilancit është i barabartë me totalin e aktivit neto të bilancit (pra 403500).Përveç paraqitjes së mësipërme përdoret edhe një formë tjetër e paraqitjes së bilancit: Bilanci Aktivi Pasivi Llogaria Vlera Vlera Llogaria Amort. Vlefta Nr Emërtim Bruto Neto Nr Emërtimi 213 Makineri 150000 7500 142500 101 Kapital 100000 411 Klient 18500 0 18500 120 Rezultat 3500 512 Banka 242500 0 242500 164 Hua 250000 401 furnitor 50000 Total Aktiv 411000 7500 403500 Total Pasiv 40350083 Tatali i bilancit: “Totali i Aktivit” të bilancit është gjithnjë i barabartë me “Totalin e Pasivit” të bilancit.Këto quhen me një emër të përbashkët “Totali i bilancit”. 133
    • 2. Rasti i amortizimit me vlerë të mbetura) Përcaktimi i tabelës së amortizimitLe të llogarisim tani amortizimin e së njëjtës makineri, me metodën e vlerës së mbetur,me të njëjtat vlera të parametrave: - Vlefta kontabël: 150000 - Përqindja e amortizimit: 10 %Thelbi i ndryshimit të kësaj metode konsiston në faktin se, përqindja e amortizimit nukaplikohet mbi vlerën fillestare të blerjes së AA, por mbi vlerën e mbetur të saj në fillimtë periudhës ushtrimore (vitit ushtrimor).Me këtë metodë, teorikisht, AA mund të përdoret për një pafundësi vitesh, ndërsa,praktikisht, amortizimi ndalon se përllogarituri kur AA del (jashtë përdorimit ose shitet).Edhe me këtë metodë, vitin e parë, merret në konsideratë koha e përdorimit. (nërastin tonë vitin e parë AA përdoret vetëm gjysmë viti); kështu që amortizimi vjetor përvitin e parë rezulton i njëjtë me të dyja metodat. Ndryshimi fillon pas vitit të parë ekonkretisht: Plani i Amortizimit me Vlerë të Mbetur Vlera në fillim % Amortizimi Amortizimi i Vlera në fund Viti të ushtrimit Amort. Vjetor Akumuluar të ushtrimit 1 150000.0 10% /2 7500 7500 142500.0 2 142500.0 10% 14250.0 21750.0 128250.0 3 128250.0 10% 12825.0 34575.0 115425.0 4 115425.0 10% 11542.5 46117.5 103882.5 5 103882.5 10% 10388.3 56505.8 93494.3 6 93494.3 10% 9349.4 65855.2 84144.8 7 84144.8 10% 8414.5 74269.7 75730.3 8 75730.3 10% 7573.0 81842.7 68157.3 9 68157.3 10% 6815.7 88658.4 61341.6 10 61341.6 10% 6134.2 94792.6 55207.4 11 55207.4 10% 5520.7 100313.3 49686.7 12 49686.7 10% 4968.7 105282.0 44718.0 13 44718.0 10% 4471.8 109753.8 40246.2 14 40246.2 10% 4024.6 113778.4 36221.6 15 36221.6 10% 3622.2 117400.6 32599.4 16 32599.4 10% 3259.9 120660.5 29339.5 17 29339.5 10% 2933.9 123594.5 26405.5134
    • Sqarime: o Përqindja e amortizimit linear është e njëjtë 10% për çdo vit, por vlera e amortizimit vjetor nuk është e njëjtë sepse ajo aplikohet mbi vlerën e mbetur që zvogëlohet nga viti në vit. o Vitin e parë amortizimi është i njëjtë si te metoda lineare. Edhe këtu merret në konsideratë koha e përdorimit. (Pra: 150000 x 10% x 0.5 = 7500) o Në shembullin e mësipërm amortizimi është ndërprerë sepse është supozuar se AA del jashtë përdorimit në vitin 17. Kështu që, në vitin e fundit të përdorimit, AA amorizohet gjithsej me një vleftë (123594.5) që nuk është e barabartë me vlerën e regjistrimit (150000) dhe vlera kontabël neto nuk është zero si në rastin e amortizimit linear.Shënim:Regjistrimi i amortizimit për vitin e parë dhe ndikimi mbi gjendjen pasurore të ndërmarrjesjanë të njëjta si në rastin e amortizimit linear; ndërsa në vitet që pasojnë amortizimivjetor me vlerë të mbetur bëhet gjithnjë e më i vogël në krahasim me amortizimin vjetorlinear, deri para daljes jashtë përdorimit. 135
    • 10. DALJA E AKTIVEVE AFATGJATAGjatë veprimtarisë së saj ndodh që ndërmarrja në përgjithësi të humbasë zotërimin mbinjë element të pasurisë së saj. Ajo mund ta shesë një AA, ta nxjerrë atë jashtë përdorimitpër ta zëvendësuar ose nëse nuk i duhet më, për vetë ecurinë normale të ndërmarrjes.Në aspektin kontabël, këto veprime dalje, meqenëse sjellin ndryshime në pasurinë endërmarrjes, duhen konstatuar. Duhet evidentuar, gjithashtu, ndikimi e këtyre veprimevetë veçanta në llogarinë e rezultatit.i. Parimet e Regjistrimit të Daljeve të AARegjistrimi i daljeve të aktiveve afatgjata (AA) përmban: - daljen (fizike) nga inventari i pasurisë së ndërmarrjes; - të ardhurat eventuale të shitjes; - efektin e kësaj dalje mbi llogarinë e rezultatit; - përfshirjen e amortizimeve eventuale në vlerën e AA të dalë.Në aspektin kontabël, daljet e AA që i janë nënshtruar amortizimit dallohen nga daljet eatyre që nuk i janë nënshtruar amortizimit.Në regjistrimin e veprimeve të daljeve duhen marrë parasysh tri elemente: - Çmimi i daljes së AA pa taksa - TVSH-ja - Vlera kontabël e AA së bërë dalje (vlera pa taksa e blerjes).Veprimi i daljes së AA, në aspektin kontabël, nuk është i ngjashëm me një veprim tëzakonshëm të daljes nga magazina të mallrave apo produkteve të ndërmarrjes, që ndodhshpesh. Dalja e AA nga inventari sjell zvogëlim të pasurisë (klasa 2); ndërsa të ardhuratnga shitja (nëse ka) paraqiten në një llogari të grupit 75 “Të ardhura të tjera “.ii. Regjistrimi në DitarVeprimi në ditar ndahet në dy pjesë: a) regjistrohet e ardhura nga shitja e AA.136
    • b) regjistrohet dalja e AA nga pasuria e ndërmarrjes84.a Regjistrimi i të ardhurës nga shitja e AAVeprimi i parë i regjistrimit të të ardhurës kryhet vetëm nëse kemi shitje (dmth të ardhuranga dalja e AA); gjë që përgjithësisht i referohet faturës së shitjes.Ky veprim trajtohet në mënyrë të ngjashme me Shitjet. Për ilustrim është supozuar qëAA shitet 168000 lekë me TVSH me arkëtim direkt. Regjistrimi në Ditar Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi X+6 FS Të Ardhura nga shitja e AA 752 140000 TVSH e mbledhshme 4457 28000 Llogaria Bankare derdhur nga Klienti X 512 168000 Totali 168000 168000Sqarim: o Regjistrimi i të ardhurave nga shitja e AA ngjan me shitjen e mallit, vetëm se ndryshon llogaria e të ardhurave nga 705 në 752.b Regjistrimi i daljes së AA nga inventariVeprimi i dytë paraqet daljen (heqjen) e vlerës së AA nga inventari. Kjo heqje, në aspektinkontabël, konsiderohet si një shpenzim i ndërmarrjes. Regjistrimi zakonisht i referohetFletë Daljes nga magazina apo Proces Verbalit përkatës të daljes jashtë përdorimit.Dalja duhet të marrë parasysh faktin që ndërmarrja ka aplikuar amortizime mbi AA që del;gjë që do të thotë se kontabilizimi në pasurinë e ndërmarrjes të AA duhet bërë, jo mevlerën e blerjes, por me vlerën e saj kontabël neto.Ndërmarrja duhet ta llogarisë amortizimin deri ditën e fundit kur AA është pjesë e pasurisë84 Dmth dalja nga inventari i ndërmarrjes. 137
    • së saj. Pra është e nevojshme të bëhet regjistrimi për amortizim shtesë, midis datës sëamortizimit të kryer dhe datës së daljes së AA nga pasuria e ndërmarrjes.Duke ia shtuar këtë amortizim shtesë, amortizimit të akumuluar ekzistues dhe duke jazbritur këtë vlerës së blerjes, përcaktohet vlera kontabël neto e AA në ditën e daljes sësaj nga pasuria e ndërmarrjes.Në hapin tjetër regjistrohet vetë dalja e AA nga inventari. Në regjistrimin, e kësajdalje ndërmarrja merr parasysh tërësinë e amortizimeve të kaluara të AA (dmth gjithëamortizimin e akumuluar që i përket atij AA). Veprimi prek këto tri llogari: 1) Inventari i AA (llogaritë e grupit 20 - 26) 2) Amortizimi i akumuluar i AA (llogaritë e grupit 28) 3) Vlera kontabël e AA (llogaritë 652, 662).Le të supozojmë se makinerinë e shitëm në mes të vitit të dytë (1 korrik 2007). Në vitine parë e kemi amortizuar (ref 1) me 7500 lekë (gjysmë viti). Meqë ai del në mes të vitittë dytë duhet të llogarisim amortizimin shtesë deri në datën e daljes të AA që është 7125lekë ( =14250/2) sipas planit të amortizimit me vlerë të mbetur. Regjistrimi në Ditar Dok Justifikues Vlefta Ref Datë Përshkrimi i veprimit Llogaria Lloj Nr Datë Debi Kredi 2 FS Të Ardhura nga shitja e AA 752 140000 TVSH e mbledhshme 4457 28000 Llogaria Bankare derdhur nga Klienti X 512 168000 3 FA Kompletim i Amortizimit deri në dalje së AA 2815 7125 Shpenzim amortizimi 6811 7125 4 FD Çregjistrimi nga inventari i AA 215 150000 Amortizimi i akumuluar i AA 2815 14625 Vlera kontabël e AA të shitura 652 135375 Totali 325125 325125Sqarime: o Në regjistrimin e mësipërm me ngjyrë gri (ref 2) është paraqitur veprimi i parë, regjistrimi i shitjes që bazohet në faturën e shitjes.138
    • o Në regjistrimin e dytë (ref 3) është paraqitur amortizimi shtesë deri në dalje të AAM 7125 lekë (që bazohet me Fletë Amortizimi). o Në regjistrimin e tretë (ref 4) bëhet dalja (heqja) nga inventari, duke debituar llogarinë e inventarit 215 me vlerën fillestare 150000 (kosto e blerjes); kredituar llogarinë 2815 me vlerën e amotizimit të akumuluar gjithsej deri në datën e daljes 14625 (= 7500 + 7125) lekë. o Diferenca mes vlerës fillestare dhe amortizimit të akumuluar 135375 (= 150000 – 14625) lekë, që përbën vlerën kontabël të makinerisë dhe përfaqëson shpenzimin nga dalja, regjistrohet në debi të llogarisë 652.c Ndikimi në Pasurinë e NdërmarrjesNga këto regjistrime rrjedh se nga dalja e AA, efektet janë edhe në llogaritë e Bilancitedhe në llogaritë e rezultatit.Përsa i takon bilancit:Dalja e AA pasqyrohet si zvogëlim me vlerë sa diferenca e vlerës së hyrjes minus vlerëne amortizimit të tij (që të dyja janë llogari e klasës 2) dhe nga rritja e llogarisë sëlikuiditeteve me vlerën e shitjes së tij (llogari e klasës 5).Përsa i takon llogarisë rezultat:Veprimi i daljes do të varet nga vleftat e regjistruara në llogaritë 752 (të ardhurat ngashitja e AA) dhe 652 (vlefta kontabël e AA të dala). Nëse të ardhurat pa taksa (në llogarinë752) janë më të mëdha se vlera kontabël neto e AA (në llogarinë 652), atëherë ndërmarrjado të ketë fitim nga shitja e tij. Në të kundërt, nëse të ardhurat e daljes së AA pa taksatjanë më të vogla se vlefta kontabël neto e regjistrimit të AA, atëherë ndërmarrja do ketëhumbje nga kjo shitje (apo dalje). 139
    • PJESA E DYTËN J O H U R I PËR ANAL I Z ËN F I NANCI ARE
    • I. HYRJEAnaliza financiare ka për qëllim të studiojë pikat e forta dhe të dobëta të një ndërmarrjejeduke u mbështetur në elemente të ndryshme të natyrës kontabël dhe financiare.Studimi ndjek tri etapa të njëpasnjëshme: i. Analiza e elementeve përfaqësues të ndërmarrjes; ii. Përcaktimi i një diagnostike1 të gjendjes së tanishme të ndërmarrjes; iii. Përpunimi i masave që duhen marrë për të përmirësuar gjendjen e ndërmarrjes në të ardhmen.Pra, analiza financiare mbështetet në analizën e gjendjes së kaluar të një ndërmarrjeje,për të përcaktuar masat, që përmirësojnë gjendjen e saj në të ardhmen.Analiza mbështetet mbi disa kritere të pranuara si të afta për të gjykuar për gjendjenfinanciare të ndërmarrjes. Kjo përqasje bëhet në dy këndvështrime: - Vlerësohet mundësia e ndërmarrjes për të shlyer borxhet në afat - Matet kapacieteti i ndërmarjes për të realizuar fitime në varësi të burimeve njerëzore dhe financiare që përdoren në operacionet e biznesit.Për të ardhmen, analiza financiare synon, gjithashtu, të vlerësojë prirjen e veprimtarisë,duke vlerësuar nevojat për financime të reja që lindin nga një strategji zgjerimi.Për rrjedhim, analiza financiare mbështetet në tri elemente: o Vlerësimi i situatës aktuale të një ndërmarrjeje duke u nisur nga studimi i bilancit të saj, si fotografi e pasurisë së ndërmarrjes në një çast të dhënë. o Analiza e llogarisë së rezultatit2 të ndërmarrjes, për të matur kapacitetin e saj, për të gjeneruar burime financiare nga veprimtaria e saj. o Analiza dinamike, duke u nisur nga përpunimi i dokumenteve të ndryshme, që mundëson vlerësimin paraprak të nevojave për financim në të ardhmen të ndërmarrjes (bilanci dhe llogaritë e rezultatit parashikues dhe plani i financimit të investimeve në të ardhmen).1 Diagnostike – term i huajtur nga mjekësia; përdoret në kuptimin e analizimit të gjendjes për të njohur saktë“shëndetin” e ndërmarrjes.2 Llogaria e rezultatit – quhet dhe “llogaria e fitim/humbje” ose llogaria e të ardhurave dhe shpenzimeve, qëparaqitet në formën e “Pasqyrës së të Ardhurave dhe Shpenzimeve (PASH)”.142
    • Kapitulli IAnalizohet “Llogaria e Rezultatit”,evidentohen prej saj treguesit kryesorëtë menaxhimit, për të cilët jepet kuptimidhe mënyra e llogaritjes së tyre.Tregohet ç’është rentabiliteti, treguesite tij, llogaritja dhe interpretimi i tyre.I ANALIZA E LLOGARISË SË REZULTATIT PJESA E DYTË1 Treguesit e Ndërmjetem N J O H U R I P Ë R A N A L IZ Ë N F IN A N C IA R E të Menaxhimit ............... 1442 Produkti i Ndërmarrjes ................ 149 KAPITULLI I3 Koncepti i Vlerës së Shtuar ...................... 1524 Teprica Bruto e Shfrytëzimit................ 1545 Fitimi i Shfrytëzimit ................ 156 Analiza e llogarisë6 Fitimi i Ushtrimit .................... 158 së rezultatit7 Matja e Rentabilitetit .............. 161
    • I. ANALIZA E LLOGARISË SË REZULTATIT Llogaria e rezultatit mundëson matjen e kapacitetit të një ndërmarrjeje për tërealizuar fitime gjatë një intervali të caktuar kohe. Ajo llogarit tërësinë e të ardhuravedhe shpenzimeve të regjistruara nga ndërmarrja gjatë kësaj periudhe dhe nëpërmjetdiferencës së tyre përcakton rezultatin e ndërmarrjes: “Rezultat ndërmarrje” = “Total të ardhura” – “Total shpenzime”Analiza e thjeshtë e llogarisë së rezultatit nuk mundëson përcaktimin e një diagnostiketë saktë të gjendjes së ndërmarrjes sepse ajo nuk mjafton për identifikimin, analizën eelementeve që kanë ndikuar në arritjen e këtij rezultati.Për të bërë një diagnostikë të përshtatshme, duhen analizuar faktorët që janë në origjinëtë përcaktimit të llogarisë së rezultatit, duke i ndarë ata sipas aktiviteteve: a) Aktiviteti i shfrytëzimit përmban të ardhura dhe shpenzime që janë drejtpërdrejt të lidhur me funksionin e aktivitetit të ndërmarrjes. b) Aktiviteti financiar përmban të ardhura dhe shpenzime që janë të lidhur me politikën e investimeve apo me politikën e financimit të ndërmarrjes. c) Aktiviteti i jashtëzakonshëm përmban të ardhura dhe shpenzime të lidhura me elemente të pavarura nga ndërmarrja dhe që shkaktohen nga situata të jashtëzakonshme (jo të vazhdueshme apo të paparashikuara).Kjo analizë e llogarisë së rezultatit fillon me “Treguesit e Ndërmjetëm të Menaxhimit”3(TNM) që do të analizojmë në vijim.3 Treguesit e Ndërmjetëm të Menaxhimit – quhen dhe Treguesit e Ndërmjetëm të Drejtimit.144
    • 1. TREGUESIT E NDËRMJETËM TË MENAXHIMIT (TNM)Treguesit e Ndërmjetëm të Menaxhimit (TNM) përbëjnë shkallën e parë të zbërthimit tëllogarisë së rezultatit të ndërmarrjes drejt një diagnostikimi financiar analitik.Le ti rendisim TNM të shprehur në mënyre skematike dhe pas kësaj, t’i komentojmë ata.i. Marzhi Tregtar (MT)Marzhi Tregtar (MT) është treguesi që mat efektin tregtar të menaxhimit të ndërmarrjes;llogaritet nga diferenca midis “Të ardhurave nga shitjet e mallrave“ me “Koston e blerjessë tyre“. (i) MT = AMS – KMKu: MT = Marzhi Tregtar AMS = të Ardhurat nga Mallrat e Shitura KM = Kosto e blerjes së Mallrave të shituraii. Prodhimi i Ushtrimit4 (PU)Është treguesi që evidenton nivelin e prodhimit të ndërmarrjes; llogaritet si shumë e “Prodhimittë shitur“ me “Prodhimin e magazinuar“ dhe me “Prodhimin e aktiveve afatgjata“ (dmth,prodhimin e mbajtur nga ndërmarrja për ta përdorur për nevojat e veta, si aktiv afatgjatë). (ii) PU = APS ± APM + APAKu: PU = Prodhim i Ushtrimit APS = të Ardhura nga Prodhimi i Shitur4 Prodhimi i Ushtrimit – është shkurtim i emërtimit “Prodhimi i ndërmarrjes gjatë vitit ushtrimor”; sqarohetnë vijim (2. Prodhimi i Ndërmarrjes.) 145
    • APM = (të Ardhura)5 nga Prodhimi i Magazinuar APA = (të Ardhura) nga Prodhimi i Aktiveve Afatgjataiii. Vlera e Shtuar (VS)VS shpreh kontributin e ndërmarrjes në shtimin e produktit shoqëror nëpërmjet prodhimitapo fitimit. Ajo llogaritet si diferencë ndërmjet “Prodhimit të ushtrimit“ me “Konsumin eprodhimit“ (blerjet për lëndë, materiale, shërbime e të tjera të bëra gjatë ushtrimit meprejardhje nga të tretët, për nevoja të prodhimit), si dhe duke i shtuar kësaj diference“Marzhit tregtar“ (si përfaqësues i “prodhimit“ të veprimtarisë tregtare). (iii) VS = MT + PU – KPKu: VS = Vlera e Shtuar e Ndërmarrjes MT = Marzhi Tregtar KP = Konsumi i Prodhimit e të tjera me prejadhje nga të Tretëtiv. Teprica Bruto6 (TB)Teprica bruto e aktivitetit të shfrytëzimit (TB) llogaritet si shumë e “Vlerës së Shtuar“me “Grandet dhe subvencionet për Shrytëzim“ nga e cila zbriten: “Tatimet, taksat dhe tëngjashme“ si dhe “Shpenzimet për personelin“: (iv) TB = VS + AG – SST - SPKu: TB = Teprica Bruto e shfrytëzimit AG = Të Ardhura nga Grandet dhe Subvencione të Shfrytëzimit SST = Shpenzime, Shteti për Tatime, taksa e të ngjashme SP = Shpenzime për Personelin5 (të Ardhura) – është vënë në kllapa sepse në fakt është ndryshimi i gjendjes në magazinë të prodhimit,gjendje që, nëse shitet, do të sillte të ardhura.6 Teprica Bruto – quhet dhe “Marzhi Bruto” ose “Rezultati i veprimtarisë kryesore” por nuk duhet ngatëruarme “Rezultatin e Shfrytëzimit”146
    • v. Rezultati i Shfrytëzimit (FSh)Rezultati i aktivitetit të shfrytëzimit quhet dhe “Fitimi i Shfrytëzimit“ (FSh) dhe llogaritetsi shumë e “Tepricës bruto të shfrytëzimit me “Rimarrjet mbi provizionet e shfrytëzimit“dhe me “të Ardhura të tjera të shfrytëzimit“, si dhe duke i zbritur kësaj shume “Shpenzimetpër amortizimet dhe provizionet“, si dhe “Shpenzimet e tjera të shfrytëzimit“ : (v) FSh = TB + ARP + AT – SAS – STSKu: FSh = Rezultati (Fitimi) i Shfrytëzimit ARP = Të Ardhura nga Rimarrje mbi Provizionet e shfrytëzimit AT = të Ardhura të Tjera të Shfrytëzimit SAS = Shpenzime për Amortizimet dhe Provizionet e Shfrytëzimit STS = Shpenzime të Tjera (të ndryshme) të Shfrytëzimitvi. Rezultati Përpara Tatimit (FpT)Rezultati para tatimit quhet dhe “Fitimi para Tatimit“ (FpT); llogaritet si shumë e “Fitimittë shfrytëzimit“ me “Rezultatin financiar“7, ku vetë rezultati financiar llogaritet sidiferencë e “të ardhurave financiare“ me “shpenzimet financiare“: (vi) FpT = FSh + FFKu: FpT = Rezultati (Fitimi) përpara Tatimit FF = Rezultati (Fitimi) Financiar = të Ardhura Financiare – Shpenzime Financiare (FF = AF – SF)vii. Rezultati i Ushtrimit (FU)Rezultati i ushtrimit quhet dhe “Fitimi i Ushtrimit“ (FU) dhe llogaritet si shumë e “Rezultatitpërpara tatimeve“ me “Rezultatin e jashtëzakonshëm“ (të ardhurat e jashtëzakonshme– shpenzimet e jashtëzakonshme) duke i zbritur kësaj shume “Tatimin mbi fitimin“:7 Rezultati Financiar quhet rëndomtë “Fitimi Financiar” (FF). 147
    • (vii) FU = FpT + FJ - TFKu: FU = Rezultati (Fitimi) i Ushtrimit FpT = Rezultati (Fitimi) përpara Tatimit FJ = Rezultati (Fitimi) i Jashtëzakonshëm = të Ardhura të Jashtëzakonshme – Shpenzime të Jashtëzakonshme (FJ = AJ – SJ) TF = Tatimi mbi Fitimin e tjera si këtoTreguesit e ndërmjetëm të menaxhimit (TNM) mundësojnë zbërthimin e llogarisë sërezultatit, duke veçuar: faktorët që lidhen drejtpërdrejt me shfrytëzimin e aktivitetittë ndërmarrjes; faktorët që lidhen me politikën financiare të ndërmarrjes (rezultatifinanciar), si dhe nga faktorët që nuk varen nga menaxhimi i ndërmarrjes e që shkaktohennga situata të jashtëzakonshme (rezultat i jashtëzakonshëm).Le të ndalemi më tej në komentimin e tyre.148
    • 2. PRODUKTI8 I NDËRMARRJESLlogaria e rezultatit analizohet në varësi të llojit të veprimtarisë së ndërmarrjes.Veprimtaritë e ndërmarrjeve dhe produktet e tyre janë të shumëllojta; në kontabilitetato grupohen në: a) Prodhuese – që kanë veprimtari transformimi ose përpunimi të mirash ose shërbimesh (prodhim, ndërtim, shërbim); b) Tregtare – që nuk kanë veprimtari transformimi (tregti).i. Prodhimi i Ushtrimit (PU)Koncepti i Prodhimit rezervohet për ndërmarrjet prodhuese (prodhim, ndërtim dheshërbim).Prodhimi i ushtrimit si Tregues i Ndërmjetëm i Menaxhimit (TNM) llogaritet nga formula :(ii) PU = APS ± APM + APAKomponentët e tij vlerësohen si vijon: APS = (Prodhimi i shitur) = (Sasia e shitur) x (çmimi i shitjes). Ky komponent pasqyrohet në llogaritë 70, por pa llogarinë 705. APM = Prodhimi i magazinuar (domethënë i pashitur); vlerësohet me koston e prodhimit. Ky komponent me standardet e reja9 duhet të pasqyrohet në llogarinë 60 me minus (në Kredi) si pakësim i shpenzimit. Ky komponent pasqyrohet në llogarinë 72.Nëse i referohemi planit të llogarive, “Prodhimi i Ushtrimit“ është sa shuma e llogarive70 (pa 705); 71 dhe 72.8 Produkti – përdoret në kuptimin e gjerë të tij “produkt shoqëror/ekonomik”.9 Në standardet e mëparshme prodhimi konsiderohej e ardhur dhe pasqyrohej në llogarinë 71 “Ndryshim igjendjes së prodhimit”. 149
    • ii. Marzhi Tregtar (MT)Në ndërmarrjet tregtare, veprimtaria vlerësohet nisur nga marzhi tregtar10 i realizuar. Kytregues llogaritet dhe për ndërmarrjet që kanë aktivitet të përzier prodhim e tregti.Ku: Marzhi Tregtar (i) MT = AMS – KMKomponentët e tij vlerësohen si vijon: AMS = Të ardhurat nga mallrat e shitura = (Sasi) x (çmimi i shitjes). Ky komponent pasqyrohet në llogaritë 705. KM = Kostua e blerjes së mallrave të shitura = (Blerje e mallrave) + (Shpenzimet dytësore të blerjes). Ose KM = SBM + SDM Ku : SBM = Shpenzime për Blerjen e Mallrave (sipas çmimit të blerjes së mallrave). Këto shpenzime pasqyrohen në llogarinë 605. SDM = Shpenzimet Dytësore të blerjes së Mallrave (transport, siguracion malli etj.) Këto shpenzime pasqyrohen në disa nga llogaritë e grupit 61 e 62 (për shembull 627 “Transport...“; 616 “Sigurim malli“; ...) Me këtë detajim: MT = AMS – (SBM + SDM)Marzhi tregtar është treguesi më i përshtatshëm në rastin e ndërmarrjeve tregtare.iii. Analiza e Marzhit TregtarPër të gjykuar mbi vlerën e Marzhit Tregtar llogariten dy raporte të rëndësishme: i ) Raporti i Marzhit = (Marzh Tregtar) / (Çmim blerje pa taksa) ii) Raporti i Markës = (Marzh Tregtar) / (Çmim shitje pa taksa)Këta treguesa matin kapacitetin e ndërmarrjes tregtare, për të realizuar fitim ngarishitja e mallrave. Sa më të mëdhenj të jenë këto dy raporte, aq më fuqi negociuese kandërmarrja me furnitorët ose klientët e saj.10 “Marzhi Tregtar” është “Prodhimi” për aktivitetin tregtar të ndërmarrjes.150
    • “Raporti i Marzhit“ dhe “Raporti i Markës“ janë treguesa relativë, për krahasimin midisndërmarrjeve të të njëjtit sektor veprimtarie. Kështu, një ndërmarrje që ka një raportmarzhi më të lartë se konkurrentët e vet mund të fillojë një betejë çmimesh sepsekonkurrentët nuk mund ta ndjekin këtë strategji pa pësuar humbje.Prodhimi i Ushtrimit (PU) dhe Marzhi Tregtar (MT) përbëjnë nivelin e parë të TNM. 151
    • 3. KONCEPTI I VLERËS SË SHTUAR (VS)Vlera e Shtuar (VS) përbën një nivel të dytë të treguesve ndërmjetës të menaxhimit(TNM).i. Llogaritja e Vlerës së ShtuarVlera e shtuar llogaritet duke hequr nga të ardhurat e funksionimit totalin e konsumimevetë ndërmjetme të furnizuara nga të tretët.Nëse do t’i gruponim të gjitha të ardhurat së bashku si “Të Ardhura të Funksionimit“ (AF)dhe nëse do të bashkonim dhe shpenzimet e blerjeve (SB) të mallrave me ato të lëndëvetë para, materiale, shërbimeve etj. si dhe të bashkonim shpenzimet dytësore (SD) tëmallrave dhe të prodhimit atëherë:Vlera e Shtuar llogaritet : VS = AF – SB - SDKu komponentët e VS vlerësohen si vijon: AF = Të Ardhurat e Funksionimit. Pasqyrohen në llogaritë 70; 71; 72. SB = Shpenzimet për blerjet e mallrave, furnizimeve, të studimeve, punimeve dhe shërbimeve (vlefta neto pas uljes, kthimit etj.). Pasqyrohen në llogaritë 60. SD = Shpenzimet dytësore të tjera. Pasqyrohen në llogaritë 61; 62.Si përfundim, në kontabilitet, Vlera e Shtuar është e barabartë me diferencën midisllogarive të të ardhurave 70; 71; 72 dhe llogarive të shpenzimeve 60; 61 dhe 62.ii. Interpretimi EkonomikProdhimi i shitur nuk përfaqëson të gjithë prodhimin e ndërmarjes, pasi një pjesë e tij lidhetme hyrjet /daljet nga magazina ose me prodhimin për vete; për këtë shërben treguesi i“Prodhimit të Ushtrimit (PU), i dhënë më sipër. Mirëpo PU nuk përfshin shpenzimet e bërapër prodhimin (lëndë të para, materiale ndihmëse etj.) që i nevojiten ndërmarrjes për të152
    • realizuar produktin fundor; ndaj për këtë shërben treguesi i “Vlerës së Shtuar“ (VS).Veprimtaria e ndërmarrjes konsiston në krijimin e vlerës së shtuar, që ajo gjeneron kurprodhon produktin fundor. Pikërisht kjo është arsyeja e ekzistencës së vetë veprimtarisëshfrytëzuese të ndërmarrjes.Në këtë kuptim, Vlera e Shtuar është tregues më real për ndërmarrjen se sa prodhimii ushtrimit, meqenëse ajo mat pasurinë reale të krijuar nga ndërmarrja në sajë tëveprimtarisë së saj prodhuese. Pikërisht në sajë të kësaj vlere të shtuar ndërmarrja dotë jetë në gjendje të paguajë aktorët e ndryshëm që kontribuojnë në prodhim.Në fakt ndërmarrja është një strukturë e organizuar që ka si synim fundor prodhimin dheshitjen e të mirave ose shërbimeve duke përdorur disa faktorë prodhimi (faktorin punëdhe faktorin kapital) dhe një numër partnerësh të jashtëm (prurësit e kapitaleve etj.).Pagesa e këtyre partnerëve bëhet në sajë të vlerës së shtuar që krijon ndërmarrja. Në këtëkuptim, TNM mundësojnë, në fund të fundit, të shikohet se si kjo VS u shpërndahetpartnerëve të ndryshëm të ndërmarrjes. 153
    • 4. TEPRICA BRUTO E SHFRYTËZIMIT (TB)i. Ndarja e Vlerës së ShtuarVlera e Shtuar, e krijuar nga ndërmarrja, e lejon këtë të fundit të paguajë partnerët endërmarrjes.Të tillë janë katër: o Personeli i ndërmarrjes, që është faktor i domosdoshëm i produktit11 të saj. o Shteti, i cili nuk ndërhyn direkt por ndikon në mënyra të ndryshme në produktin e ndërmarrjes (me ndërtimin e rrugëve, mbrojtjen e pronës private dhe sigurimin nëpërmjet policisë, gjykatës, ...) o Kontribuesit e jashtëm në kapital (Huadhënësit: Bankat …) që japin mjetet financiare të nevojshme (huatë afatgjata) për zhvillimin e saj. o Kontribuesit e brendshëm në kapital (Pronarët apo Aksionerët), që zotërojnë pjesë të ndërmarrjes (aksionet) dhe të cilëve ajo u jep pjesë fitimi proporcionale me kapitalin e tyre.Ndërmarrja e ruan, gjithashtu, një pjesë të Vlerës së Shtuar për të rritur mjetet e vetafinanciare.Secili prej këtyre partnerëve shpërblehet në një mënyrë të veçantë. - Personeli : merr direkt një pagë, por përfiton gjithashtu nga ndërmarrja edhe një pjesë të sigurimeve shoqërore dhe shëndetësore, që i shoqërohet pagës. - Shteti merr tatimet dhe taksat, me të cilat ai kryen shpenzimet publike. - Huadhënësit: paguhen me interesat që marrin nga huatë e tyre. - Pronarët (Aksionerët) marin pjesën e tyre të dividentit në funksion të sasisë së aksioneve që kanë.11 Produkti – Prodhimi, ndërtimi, tregtia apo shërbimi janë produktet e aktivitetit shfrytëzues të ndërmarrjes.154
    • ii. Teprica Bruto (TB)Quhet Tepricë Bruto e shfrytëzimit (TB) ajo që i mbetet ndërmarrjes (nga VS) pas shlyerjessë detyrimeve të saj ndaj punonjësve dhe ndaj shtetit. Me fjalë të tjera, TB është ajo qëi mbetet ndërmarrjes për të paguar kontribuesit në kapital (Huadhënësit dhe Aksionerët)dhe për t’u vetëfinancuar.Pra, TB nuk varet, as nga politika financiare e ndërmarrjes (dhënie huaje apo rritjekapitali), as nga elementet e jashtëzakonshme që mund të ndikojnë në rezultatin endërmarrjes, as nga politika e amortizimit që ndjek ndërmarrja.TB është një tregues i mirë i performancës industriale dhe tregtare të ndërmarrjes.iii. Përkufizimi i Tepricës BrutoTeprica Bruto : TB = VS + AG – SST - SPKu komponentët e TB vlerësohen si vijon: VS = Vlera e Shtuar AG = Të ardhurat nga grandet dhe subvencione të shfrytëzimit që jepen nga shteti. Pasqyrohen në llogaritë 73; 7412. SST = Shpenzime shteti: taksa, tatime etj. të ngjashme Pasqyrohen në llogaritë 63. SP = Shpenzimet për personelin Pasqyrohen në llogaritë 64.Pra, në kontabilitet, TB është diferenca (saldua) totale e llogarive të të ardhurave 70; 71;72; 73; 74 dhe llogarive të shpenzimeve 60; 61; 62; 63; 64.TB është një tregues që përdoret në krahasimin ndërmjet ndërmarrjeve dhe në llogaritjene treguesve të tjerë të ecurisë së veprimtarisë shfrytëzuese (kryesore) të ndërmarrjes.12 Llogaria 74 – aktualisht është lënë bosh. 155
    • 5. FITIMI I SHFRYTËZIMIT (FSH)i. Koncepti i FShFitimi i Shfrytëzimit13 (FSh) mat performancën industriale dhe tregtare të ndërmarrjespavarësisht nga mënyra e përfitimit të të ardhurave të shfrytëzimit.Me fjalë të tjera, ky rezultat merr parasysh edhe të ardhurat nga faktorë të tjerë tëshrytëzimit, si dhe shpenzimet e tjera që lidhen me shfrytëzimin, si: - Kostoja e punëve të kontabilizuara më parë (pagesat e shpenzimet sociale); - Konsumi i kapitalit, që vlerësohet nga amortizimet dhe provizionet.Përftohet në këtë mënyrë një tregues menaxhimi që mat kapacitetin që ndërmarrja tënxjerrë burime neto nga veprimtaria e saj dhe kjo pavarësisht nga kombinimi i faktorëvetë aktivitetit të saj.ii. Përcaktimi i FShFSh përcaktohet duke u nisur nga Teprica Bruto e Shfrytëzimit (TB)Në formulën (v) për FSh, që jepet më sipër, kemi: FSh = TB + ARP + AT – SAS – STSKu komponentët e FSh vlerësohen si vijon: TB = Teprica Bruto ARP = (Të Ardhura) Rimarrje nga Provizionet e shfrytëzimit Pasqyrohen në llogaritë ... (781). AT = Të Ardhura të Tjera të Shfrytëzimit Pasqyrohen në llogaritë 75. SAS = Shpenzime për Amortizime dhe provizione (të Shfrytëzimit) Pasqyrohen në llogaritë 681. STS = Shpenzime të Tjera të Shfrytëzimit Pasqyrohen në llogaritë 65.13 Fitimi i shfytëzimit – quhet dhe “rezultati i shfytëzimit”.156
    • Pra, në aspektin kontabël Fitimi i Shfrytëzimit (FSh) është teprica totale e: o llogarive të të ardhurave 70; 71; 72; 73; 74; 75; 781dhe o llogarive të shpenzimeve 60; 61; 62; 63; 64; 65; 681Ky rezultat është një tregues i mirë i mbarëvajtjes së produktivitetit të një ndërmarrjejedhe është më domethënës sesa vetë treguesi i fitimit të ushtrimit, që merr parasysh edheelemente që lidhen me faktorë të tjerë të politikës së financimit që ndjek ndërmarrja apotë jashtëzakonshëm. 157
    • 6. FITIMI I USHTRIMIT (FU)i. Zbërthimi i Llogarisë së RezultatitPlani kontabël i përgjithshëm propozon zbërthimin e llogarisë rezultat në tre përbërës, qëmundësojnë matjen e rezultatit të ndërmarrjes nga: a) aktiviteti i shfrytëzimit (menaxhimi rrjedhës); b) aktiviteti financiar (politika financiare); c) aktiviteti i jashtëzakonshëm.a) Aktiviteti i ShfrytëzimitKy grup të ardhurash e shpenzimesh është më i rëndësishmi, sepse ai përbëhet ngaveprimet që lidhen drejtpërdrejt me veprimtarinë produktive të ndërmarrjes (blerjemallra, materiale, shërbime, lëndë të para, shitje produkte, mallra, shërbime ...).Fitimi i Shfrytëzimit (RS) është i barabartë me diferencën midis të ardhurave tëshfrytëzimit (vlefta e shitjeve) dhe shpenzimeve të shfrytëzimit (blerje mallrash, lëndështë para, shpenzime personeli,..).Ky përbën një tregues shumë të rëndësishëm sepse tregon aftësinë e ndërmarrjes për tësiguruar fitime nga veprimtaria e saj e shfrytëzimit.Një tepricë14 negative provon që ndërmarrja nuk ka një mënyrë menaxhimi të mirësepse kostot e produktit të saj janë më të larta se të ardhurat e saj nga shitja e këtyreprodukteve fundore.b) Aktiviteti FinanciarNë përgjithësi, nëse një ndërmarrje nuk disponon burime të brendshme të mjaftueshme,për të financuar nevojat e saj për kapitale, ajo duhet t’u drejtohet burimeve të jashtme(bankave, tregjeve të kapitalit) për kapitale, për të financuar, për shembull, investimet.Kjo sjellje kapitalesh nuk bëhet falas dhe sjell shpenzime për ndërmarrjen (pagesainteresash mbi huatë).14 Tepricë = Gjendja e llogarisë = Diferenca: Kredi - Debi = Saldo.158
    • Për pasojë, sa më shumë një ndërmarrje merr hua, aq më të mëdha janë shpenzimetfinanciare.Rezultati financiar (FF) përftohet nga diferenca midis të ardhurave financiare(AF),(zbritjet financiare të mara nga furnitorët,..) dhe shpenzimet financiare (SF), (pagesat einteresave mbi huatë, zbritjet e akorduara,..). FF = AF - SFRezultati (Fitimi) financiar tregon efektin e politikës së saj të financimit, mbillogaritë e një ndërmarrjeje.Ky rezultat është në përgjithësi negativ, pra e ul rezultatin e ndërmarrjes. Por një tepricënegative dëshmon, gjithashtu, përpjekjet për investime që bën ndërmarrja, në një momenttë dhënë, gjë që, më tej, duhet të sjellë përmirësimin e llogarive të ndërmarrjes. Njëtepricë negative nuk është pra gjë e keqe në vetvete për ndërmarrjen, përkundrazi.Rezultati financiar i ndërmarrjes përftohet duke bërë diferencën midis shumës së llogarivetë të ardhurave të grupit 76 me shumën e llogarive të shpenzimeve të grupit 66.Zbërthimi i llogarisë së rezultatit sipas metodës së Treguesve të Ndërmjetëm të Menaxhimite përcakton Fitimin Përpara Tatimeve (FpT) si shumën e Fitimit të Shfrytëzimit (FSh)me Rezultatin (Fitimin) Financiar (RF).Pra: FpT = FSh + FFc) Aktiviteti i Jashtëzakonshëm15Rezultati i jashtëzakonshëm përfshin veprimet, që prekin llogarinë e rezultatit tëndërmarrjes por, që nuk varen drejtpërdrejt nga veprimtaria e saj prodhuese dheqë nuk përsëriten periodikisht në kohë (p.sh.: shitja e një godine, dëmshpërblimi ngapërmbytjet,..).15 Në paraqitjen e pasqyrave financiare sipas formateve anglo-saksone quhen “Të Ardhura/Shpenzime ngaoperacione jo të vazhdueshme”. 159
    • Ai mund të jetë pozitiv ose negativ dhe mund të prekë fort rezultatin neto të ndërmarrjespor pasoja e tij kufizohet, nga vetë natyra e tij, në një ushtrim të vetëm.Rezultati (Fitimi) i jashtëzakonshëm (FJ) përftohet duke bërë diferencën midis të ardhuravetë jashtëzakonshme (AJ) (llogarive të grupit 77) me shpenzimet e jashtëzakonshme (SJ)( llogaritë e grupit 67). FJ = AJ - SJd) Rezultati i NdërmarrjesRezultati i ndërmarrjes, që në kontabilitet quhet Fitim/Humbja e Ushtrimit (FU),përftohet nga mbledhja e rezultatit të shfrytëzimit (FSh) me rezultatin financiar (FF)dhe me rezultatin e jashtëzakonshëm (FJ) si dhe zbritjen prej kësaj shume të tatimit mbifitimin (TF). FU = FSh + FF + FJ – STFPër të përcaktuar pra origjinën e rezultatit të ndërmarrjes, duhet fillimisht ta zbërthejmëatë në tre përbërës. Ky zbërthim na mundëson analizimin e aftësisë së ndërmarrjes për tërealizuar fitime rregullisht (pavarësisht nga elementet e jashtëzakonshme), duke u nisurnga veprimtaria e shfrytëzimit (fitimi i shfrytëzimit).Zbërthimi i llogarisë së rezultatit mund të përmblidhet: Llogaria e Rezultatit Të Ardhura (A) Shpenzime (S) Teprica (A–S) 1 A. Shfrytëzimi Rezultat Shfrytëzimi ASh – SSh = FSh 2 A. Financiare S. Financiare Rezultat Financiar AF – SF = FF 3 = (1 + 2) = (1 + 2) Rezultat para Tatimit FSh + FF = FpT 4 A. Jashtëzakon. S. Jashtëzakon. Rezultat i Jashtëzak. AJ – SJ = FJ 5 S. Tatim Fitimi - = STF 6 Totali A Totali S Rezultat Ushtrimi FpT + FJ - STF = FU160
    • 7. MATJA E RENTABILITETIT (KTHIMIT)Analiza e llogarisë së rezultatit mundëson matjen madhësisë së fitimit apo të humbjes,që është në gjendje të sjellë ndërmarrja nga veprimtaria e saj. Mirëpo vetëm madhësiae fitimit (apo humbjes) nuk mjafton nëse duan të krahasojmë ecurinë e një ndërmarrjejeme ecurinë e një ndërmarrjeje tjetër. Shembull: Ndërmarrja A merr borxh 10 mln lekë, blen mjete pune dhe nxjerr një fitim prej 10 mln lekë; ndërmarrja B merr borxh 110 mln lekë, blen mjete pune dhe nxjerr një fitim 11 mln lekë. Cila nga këto ndërmarrje e ka ecurinë më të mirë? Ndërmarrja B që e ka fitimin 1 mln lekë më shumë, por ka përdorur 11 herë më tepër mjete apo ndërmarrja A ? Pikërisht për një gjykim të tillë shërben Rentabiliteti.i. Koncepti i Rentabilitetit16Rentabiliteti i ndërmarrjes është raporti midis (a) rezultatit që jep ndërmarrja (nga njëraanë) dhe (b) mjeteve që ajo përdor për të arritur këtë rezultat (nga ana tjetër).a) Rezultati i ndërmarrjes mund të vlerësohet duke u nisur nga disa nivele: o Fitimi i Ushtrimit (FU): që mat aftësinë e ndërmarrjes për të dhënë rezultat pozitiv duke marë parasysh tërësinë e të ardhurave dhe shpenzimeve. o Fitimi i Shfrytëzimit (FSh): që mat aftësinë e ndërmarrjes për të përftuar rezultat vetëm nga veprimtaria e saj prodhuese17. o Vlera e Shtuar (VS): që mat pasurinë reale që krijon ndërmarrja nga veprimtaria e saj.b) Mjetet që vë në përdorim ndërmarrja mund të maten në disa nivele: o Totali i Aktivit18 (TA): përfaqëson totalin e aktivit të bilancit; mat pasurinë totale të ndërmarrjes (bashkësinë e të mirave dhe të drejtave që përdor ndërmarrja për të prodhuar).16 Rentabiliteti – quhet edhe “Kthim” (“Return”) sepse tregon se sa është kthimi i mjeteve të përdorura.17 Prodhuese – Këtu përdoret në kuptimin e gjerë të fjalës (prodhim, ndërtim, tregti, shërbim).18 Totali i Aktivit quhet dhe “Totali i Bilancit”. 161
    • o Kapitali i Përhershëm (KP): mat bashkësinë e gjithë aktiveve afatgjata (investimet kapitale) të kryera nga ndërmarrja. o Kapitali i Vetë (KV): mat bashkësinë e burimeve të veta të kapitalit, që përbëhet nga kapitali themeltar, rezervat, pjesa e rezultatit të ushtrimit që nuk ndahet si dividend, subvencionet e investimit, të cilat përdoren nga ndërmarrja për të zhvilluar aktivitetin e saj. o Kapitali Themeltar19 (KT): përfaqëson tërësinë e kontributeve në para ose në natyrë që japin në avancë aksionerët (pronarët) e ndërmarrjes për të ushtruar veprimtarinë e saj. Kontribut që përcaktohet në aktin e themelimit të ndërmarrjes dhe në rritjen e mëvonshme të tij (me shtimin e aksioneve).Vlerësimi i rentabilitetit të ndërmarrjes është pra një tregues për të matur mbarëvajtjene ndërmarrjes në kuadrin e funksionit të saj prodhues.Llogaritja e rentabilitetit duhet të shoqërohet, me kahasimin e tij me rentabilitetin endërmarrjeve konkurrente kryesore të saj. Një ndërmarrje mund të jetë rentabël, por ajomund të mos përballojë garën me ndërmarrjet e tjera të sektorit, pra me konkurrentët e saj.ii. Matja e RentabilitetitKa disa madhësi të ndryshme që përdoren për llogaritjen e rentabilitetit të njëndërmarrjeje:a Rentabiliteti i Investimit (ROI)20ROI është raporti i fitimit të realizuar ndaj investimit përkatës të bërë, për ta realizuar atë.Ka dy interpretime të këtij treguesi: o ROI Global21: në llogaritjen e tij si fitim merret fitimi i gjithë ushtrimit dhe si investim gjithë pasuria e ndërmarrjes (totali i aktivit). Pra, ky tregues mat rentabilitetin e19 Kapitali Themeltar quhet dhe “Kapitali i Shoqërisë” ose “Kapitali Social”.20 Rentabiliteti i investimit - në terminologjinë anglo-saksone quhet “Return of Investiment” (ROI).21 ROI Global quhet dhe “Rentabiliteti Global” ose “Rentabiliteti Ekonomik”.162
    • tërësisë së aktiveve që përdor ndërmarrja dhe shprehet me raportin e Fitimit të Ushtrimit (FU) me Totalin e Aktivit (TA) ROIG = FU * 100 / TA Shënim: FU shumëzohet me 100 sepse rentabiliteti shprehet në përqindje.Rentabiliteti global është një tregues mjaft i përgjithshëm; ai plotësohet nga disavlerësime më shprehëse, si: o ROI Financiar22: në llogaritjen e këtij si fitim merret Fitimi i Shfrytëzimit (FSh), ndërsa si investim merret Kapitali i Përhershëm (KP) që përdor ndërmarrja; ndaj dhe shprehet me raportin e tyre: ROIF = FSh * 100 / KP Ky raport shpreh më mirë efikasitetin e kapitalit të investuar në aktivitetin kryesor (që është aktiviteti shfrytëzues) sepse: - nuk ndikohet nga shpenzimet financiare të ndërmarrjes; (si për shembull interesat e huave që merr ndërmarrja). - nuk ndikohet nga transaksionet e jashtëzakonshme; (fitimet dhe humbjet me origjinë jo normale, të jashtëzakonshme). - nuk ndikohet nga sistemi fiskal (për shembull, tatimit mbi rezultatin ushtrimor për pjesën e mbulimit të humbjeve të vitit të mëparshëm).Vini re! Vlera e këtij treguesi nuk duhet të jetë më e ulët sesa interesi i huasë që jep banka. Shembull: Nëse një ndërmarrje merr para borxh me interes 15% , të cilat të investuara në veprimtarinë e ndërmarrjes do të japin një ROI financiar 13% kjo do të thotë që diferenca prej 2% (15% - 13%) do të paguahet nga vetë ndërmarrja (nga kapitali i vetë). Pra një hua e tillë nuk është me leverdi.22 ROI Financiar - quhet dhe “Rentabiliteti Financiar” ose “Rentabiliteti i Kapitalit të investuar”. 163
    • b Rentabiliteti i Kapitalit të Vetë23 (ROE)ROE merr parasysh kapitalet e investuara në ndërmarrje. Ai përcaktohet nga raporti iFitimit të Ushtrimit me Kapitalin e Vetë: ROE = FU * 100 / KV Shenim: Kur rentabiliteti i kapitalit të vetë është më i madh se rentabiliteti i investimit (ROE > ROI), thuhet që ndërmarrja përfiton nga “efekti i levës”24.c Rentabiliteti Tregtar (ROS)25ROS merr parasysh vëllimin e veprimtarisë (Xhiron). Ai përcaktohet nga raporti i Fitimittë Ushtrimit (FU) me Xhiron Totale (XT)26: RT = FU * 100 / XTNë këtë mënyrë përcaktohet dhe raporti i marzhit të ndërmarrjes që lejon të vlerësohetrezultati i ardhshëm i ndërmarrjes në funksion të ndryshimit të vëllimit të veprimtarisë,e matur kjo e fundit me xhiron totale. Koment: Ekziston një zbërthim i ROI = (FU/XT) x (XT/TA), ku (FU/XT) = ROS , dhe XT/TA = Qarkullimi i aktiveve, dmth sa herë xhirohen aktivet në vit. Nga kjo del se ROI mund të rritet ose duke rritur ROS (duke rritur çmimet) ose duke rritur qarkullimin (duke rritur sasinë e shitjeve).Sikurse shihet, koncepti i rentabilitetit ndryshon sipas këndvështrimit që analizojmë. Përkëtë arsye, është e dobishme të llogariten disa nga këto raporte për të pasur një pamjemë të saktë të rentabilitetit të ndërmarrjes.23 Rentabiliteti i Kapitalit = Rentabiliteti i kapitalit vetiak quhet dhe Rentabiliteti Financiar. Në anglisht quhetROE (Return on Equity)24 Efekti i levës – është një strategji investimi, që konsiston në faktin që merr para borxh për të investuar.25 Rentabiliteti Tregtar - në terminologjinë anglo-saksone njihet si ROS (Return on Sales- Kthimi nga Shitjet).26 Xhiro Totale = Shifra e Afarizmës.164
    • Kapitulli IIAnalizohet “Bilanci”, evidentohen prejtij treguesit më të përdorur, nevojatpër financime, fondi i zhvillimit, mjetetmonetare, etj.Sqarohet bilanci funksional, kuptimi itij dhe jepen mënyrat për reduktimin enevojave për fonde.II ANALIZA E BILANCIT PJESA E DYTË1 Leximi i Thjeshtë N J O H U R I P Ë R A N A L IZ Ë N F IN A N C IA R E i Bilancit ...................... 1672 Nevojat për Financime ............... 171 KAPITULLI II3 Bilanci Funksional .................... 1744 Fondi i Zhvillimit .................... 1795 Nevojat për Fondin e Zhvillimit .......... 1826 Reduktimi i Nevojave për Fond Zhvillimi........... 185 Analiza e bilancit7 Mjetet Monetare ...................... 188
    • II. ANALIZA E BILANCITKjo pjesë shtjellon bashkësinë e elementeve për analizën e bilancit të ndërmarrjes.Bilanci i ndërmarrjes paraqitet në formën e një tabele përmbledhëse, në dy pjesë, qëpërshkruan gjendjen e pasurisë së ndërmarrjes në një moment të dhënë. Ai përmban: nganjëra anë Përdorimet (Aktivin), nga ana tjetër Burimet (Pasivin). o Pasivi i bilancit (ana e djathtë) paraqet bashkësinë e burimeve financiare të ndërmarrjes, që në fakt përbëhet nga bashkësia e borxheve dhe e detyrimeve që ka kontraktuar ndërmarrja me kreditorët e jashtëm (aksionerët, institucionet financiare, furnitorët, ..). Përmbajtja e pasivit të ndërmarrjes renditet sipas kriterit të detyrimit në rritje27. o Aktivi i bilancit (pjesa majtas) paraqet bashkësinë e të mirave (aktive afatgjata, inventarët, ...) dhe të drejtave (kredi klienti...) që zotëron ndërmarrja dhe që janë të nevojshme për veprimtarinë e saj. Elementet që përmbahen në aktivin e bilancit janë të renditura sipas kriterit të likuiditetit28 në rritje.Paraqitja e bilancit, sikurse do ta shikojmë më poshtë, mundëson ndër të tjera matjene kredibilitetit të ndërmarrjes (dmth aftësinë e ndërmarrjes, në një moment të dhënë,për të paguar borxhet). Bilanci lejon gjithashtu edhe analiza të tjera të gjendjes sëndërmarrjes, të cilat do t’i shqyrtojmë në vijim.27 Detyrimet në rritje: kapitalet e veta, huatë afatgjata, huatë afatshkurtra. Dmth në fillim vendosendetyrimet me afat më të gjatë shlyerje, kapitali i vet teorikisht shlyhet vetëm kur mbyllet ndermarrja.28 Likuiditeti i një aktivi = Aftësia e tij për t’u kthyer në para. Likuiditet në rritje, dmth në fillim ato qëkthehen më me vështirësi në para (më pak likuide) dhe në fund ato plotësisht likuide (vetë paratë në arkën endërmarrjes).166
    • 1. LEXIMI I THJESHTË I BILANCITPara se të kalojmë në analizën financiare, po rikujtojmë strukturën e thjeshtë të bilancit.Në fakt, Bilanci është një dokument që mund të lexohet në mënyra të ndryshme.Bilanci përkufizohet si pasqyrim, në një moment të dhënë, i gjendjes pasurore tëndërmarrjes. Në këtë aspekt, bilanci jep një pasqyrë të strukturuar të pasurive dheborxheve të një ndërmarrjeje; pra ai vendos përballë Pasivin me Aktivin e ndërmarrjes.Por, nëse ju jeni kreditor i kësaj ndërmarrje, ajo që juve ju intereson para së gjithash tëlexoni në bilanc, është aftësia që ka ndërmarrja për t’ju paguar, në afatet e duhura, atoqë ju detyrohet. Nëse ndërmarrja nuk është në gjendje ti bëjë këto shlyerje, atëherë ajovihet në falimentim29.Megjithëse bilanci është pasqyrim i gjendjes pasurore të ndërmarrjes në një çast tëdhënë, duhet pasur parasysh që borxhet e ndërmarrjes nuk kanë të njëjtin afat shlyerje.i. Pasivi i BilancitPasivi i bilancit grupon tërësinë e angazhimeve që ka ndërmarrja ndaj partnerëve tëndryshëm.Ajo që ka rëndësi këtu është të vlerësohet kur këto borxhe arrijnë afatin e shlyerjes.Kështu që, krahas vleftave, edhe momenti kur borxhi bëhet i kërkueshëm (kur plotësohetafati) është një element i rëndësishëm i çdo analize të bilancit të një ndërmarrje.Kuptohet që shqetësimi parësor i një sipërmarrësi është të njohë vleftën dhe borxhetafatshkurtra (më pak se një vit) që duhen paguar si dhe përparësinë e tyre.Le të përmendim borxhet më kryesore të një ndërmarrjeje: o Llogaria rrjedhëse kreditore: në qoftë se llogaria 512 është kreditore, kjo do të thotë që ju keni një gjendje negative pranë entit tuaj të kredisë (bankës). Kjo situatë i korrespondon në fakt një kredie afatshkurtër që ju ka akorduar enti i29 Falimentim - Likuidimi është i ndryshëm nga falimentimi. Likuidimi është vullnetar, falimentimi i detyruardhe kërkohet nga të tretët. 167
    • kredisë. Ky duhet mbuluar sa më shpejt të jetë e mundur30. o Borxhi ndaj furnitorit: gjendja kreditore e llogarisë 40 të një ndërmarrjeje përfaqëson tërësinë e borxheve që ndërmarrja u ka furnitorëve të vetë (të zakonshëm llog. 401 dhe të aktiveve afatgjata llog. 404). Është normale që një furnitor t’ju akordojë një afat pagese. Në përgjithësi ky afat është 30 deri në 90 ditë. o Huatë pranë enteve të kredive: (llogaria 16) janë me afate të ndryshme që përcaktohen nga kontratat përkatëse, në çdo rast, afati është mbi 1 vit. o Kapitalet e ndërmarrjes: (llogaria 10). Ndërmarrja në momentin e krijimit ose të rritjes së kapitalit përfton, në këmbim të një pjese të kapitalit (aksionet), mjete financiare nga aksionerët. Por, aksionerët, për shembull me shkrirjen e ndërmarrjes, kanë të drejtë të kërkojnë rikthimin e pjesës së tyre të kapitalit. Ja përse kapitali i një ndërmarrjeje është në fakt një borxh që kjo ka kontraktuar tek aksionerët e vet. Ky borxh ka veçorinë që është shumë afatgjatë sepse supozon ndërprerjen e veprimtarisë së ndërmarrjes. Mungesa e një afati të përcaktuar justifikon faktin që ndërmarrja nuk i konsideron këto prurje kapitali si borxhe, por si kapital. Për pasojë, pasivi i bilancit të ndërmarrjes renditet sipas kriterit të kërkesës në rritje, nga lart poshtë. - Në krye të pasivit janë borxhet me afatin më të gjatë; - Në fund të pasivit ndodhen borxhet me kërkesë më të parë. Në trajtë të përmbledhur kjo do të paraqitej : Pasivi i bilancit Kapitali 101 Borxhe afatgjata e afatmesme 16 Borxhe afatshkurtra 4… 31 Llogari rrjedhëse kreditore 51230 Zakonisht marrëveshja me bankën përcakton kushtet e kësaj lloj kredie, gjithsesi nuk është në interes tëfirmës ta lerë zbuluar llogarinë bankare për një kohë të gjatë, për shkak të interesave relativisht të larta.168
    • ii. Aktivi i Bilancit31Për të shlyer borxhet, ndërmarrja disponon mjete pak a shumë likuide që grupohen nëpjesën aktive të bilancit.Aktivet mund të jenë të natyrave të ndryshme. Disa aktive përbëhen nga pasuri likuide(monedha, kartëmonedha, fonde të depozituara në llogari bankare), pra aktive që janënë çast të përdorshme nga ndërmarrja. Ka gjithashtu pasuri shumë pak likuide (troje,godina, ..) që kanë sigurisht një vlerë, por që nuk mund të konvertohen në çast në likuide(shitja e tyre mund të kërkojë deri në disa muaj për shembull).Për t’u bërë ballë borxheve afatshkurtra, ndërmarrja duhet të disponojë aktive likuide, përkëte arsye, aktivi i bilancit është i renditur nga lart poshtë sipas likuiditetit në rritje. o Arka: (llogaria 531) është elementi më likuid. o Teprica debitore në bankë: (llogaria 512) i përgjigjen pasurive të depozituara nga ndërmarrja në llogaritë bankare. Këto pasuri janë thuajse likuide. Sepse ato u korrespondojnë gjendjeve në llogarinë bankare dhe se këto para, banka menjëherë duhet t’ja kthejë pronarit të tyre (në këtë rast ndërmarrjes, nëse kjo i kërkon). o Letrat me vlerë32 të vendosjes: (llogaria 50) transformohen mjaft lehtë në likuide duke i shitur në tregjet financiare. o Të arkëtueshmet nga klientët: (llogaria 411) kur ndërmarrja i akordon klientit të saj një afat pagese33, që përgjithësisht është 30 deri në 90 ditë. Ato janë shuma që ndërmarrja mund t’i përdorë relativisht shpejt. o Inventarët34 gjendje dhe në proces pune: (llogaritë e klasës 3) janë elemente të aktivit që nuk kthehen lehtësisht në likuide nga ndërmarrja.31 Këtu futen boxhet ndaj furnitorëve, shtetit, sigurimeve, punonjësve, ortakëve,...32 Letrat me vlerë janë: obligacionet, bono thesari, aksionet te të tretët...33 P.sh, i ka dhënë mallin dhe nuk ka marrë paratë, sepse i ka dhënë afat për t’a paguar.34 Inventarët = Artikujt e ndryshëm (mallra, produkte, lëndë të para etj.) që ka gjendje në magazinë dhe nëproces prodhimi. 169
    • o Aktivet Afatgjata: (llogaritë e klasës 2) përbëjnë aktivet më pak likuide të ndërmarrjes, sepse ndër të tjera, ato janë të domosdoshme për veprimtarinë e ndërmarrjes. Për më tepër, transformimi i tyre në likuiditete kërkon shpesh procedura të gjata dhe komplekse. Si përfundim, aktivi i ndërmarrjes renditet sipas likuiditetit rritës nga lart poshtë; - Në krye të aktivit vendosen elementet që transformohen më me vështirësi në likuiditete. - Në fund të aktivit vendosen aktivet likuide lehtësisht të lëvizshme. Në trajtë të përmbledhur: Aktivi i bilancit Aktivet Afatgjata 2.. Inventarë dhe në proces 3.. Kredi klinetëve etj. 41, … Likuide (Arka, Banka…) 50 /512 /531iii. Krahasimi Aktiv / PasivTani mund të vendosim përbri Aktivin me Pasivin e një ndërmarrje: Aktivi i bilancit Pasivi i bilancit Aktive Afatgjata 2… Kapitali 101 Inventari gjendje e …. 3… Borxh afatgjatë, afatmesëm 16 Kredi klientëve 41 Borxhe furnitorëve 40 Likuiditet aktiv 531/512/50 Likuiditet pasiv 512Një lexim i shpejtë i bilancit na mundëson një pamje të parë të situatës financiare tëndërmarrjes. Vendosja e elementeve të pasivit përbri elementeve të aktivit na jep një idetë aftësisë së ndërmarrjes për të shlyer borxhet. Në qoftë se likuiditetet e ndërmarrjesnuk duken të mjaftueshme për të përballuar borxhet me afat më të shkurtër, ndërmarrjaka rrezik të gjendet në situatë të pamundësisë së pagesave.170
    • 2. NEVOJAT PËR FINANCIMEPër kryerjen e aktivitetit të saj, ndërmarrja mund të përballet me nevojën për financime.Ato janë disa llojesh:i. Financimet afatgjataPër të ushtruar veprimtarinë e saj, ndërmarrja duhet të ketë së pari një sasi aktiveshqë do t’i nevojiten për një periudhë të gjatë kohe, si: truall për të ndërtuar një uzinë,godinat ku do të vendosen makineritë etj. Në kontabilitet këto quhen Aktive Afatgjata35(AA) dhe kontabilizohen në aktiv, në pjesën e sipërme të bilancit, në llogaritë e klasës 2.Financimi i AA, natyrshëm, duhet të bëhet nga burime që ndërmarrja do t’i mbajë për njëkohë të gjatë. Nuk mund të blihet për shembull godina me hua me afat fare të shkurtër;për godinën mund të kontraktohen hua afatgjata.Pra ndërmarrja, për të blerë AA, duhet të ketë burime afatgjata që quhen Burime tëPërhershme36.ii. Financimet afatshkurtraPasi të ketë blerë AA që i ka të domosdoshme, ndërmarrjes i duhet të financojë veprimtarinëe saj të përditshme. Ajo duhet të ketë një gjendje mallrash apo lëndësh të para që do tëpërdoren për një periudhë të caktuar në procesin e punës.Gjatë vitit ndërmarrja mund t’u akordojë afate pagesash klientëve të saj. Këto kredi tëklientëve, në aspektin kontabël, trajtohen si një lloj huaje që u jep ndërmarrja klientëvetë saj. Kjo kërkon që ndërmarrja të jetë në gjendje të vazhdojë procesin e prodhimit paarkëtuar menjëherë shumat përkatëse.Këto lloj aktivesh, që kontabilizohen në llogari të klasës 3 (për inventarët) dhe në llogari35 Aktivet Afatgjata - quhen dhe Aktive të Qëndrueshme (AQ) ose Aktive Imobilare.36 Burime të përhershme - quhen dhe burime “stabël“ dhe (nga këndvështrimi i kapitalit) “Kapitale tëPërhershme“ 171
    • të klasës 4 (për kreditë e klientëve), në kontabilitet quhen aktive qarkulluese të mirëfillta(jo likuiditete).Vini re ! Në aktivet qarkulluese, në përgjithësi, hyjnë edhe likuiditetet. Këtu likuiditetet veçohen nga aktivet qarkulluese, për t’u trajtuar te “Financimet e menjëhershme“.Përgjithësisht, kohëzgjatja e mbajtjes të këtij tipi aktivesh nga ndërmarrja nuk i kapërcendisa javë. Ndërmarrja duhet pra të gjejë financime afatshkurtra për të plotësuar këtonevoja financimesh afatshkurtra.Si rrjedhim, financimi i aktivit qarkullues supozon që ndërmarrja disponon burime financiaretë mjaftueshme për të siguruar financimin për një periudhë relativisht të shkurtër.Aktivet afatshkurtra, natyrshëm, duhet të financohen nga pasivet afatshkurtra (p.sh:detyrimet ndaj furnitorëve, punonjësve, shtetit etj.)iii. Financimet e menjëhershmeSikundër ju, si individ, dispononi përgjithësisht një shumë parash për të financuarshpenzimet e përditshme, edhe ndërmarrja duhet të disponojë, në çdo moment, burimefinanciare që mund t’i përdorë menjëherë, për të përballuar shpenzimet e funksionimit tëpërditshëm. Këto nevoja financimi afatshkurtra përfaqësojnë për ndërmarrjen nevojat përlikuiditete. Në këtë kuptim, likuiditetet37 i korrespondojnë pjesës së burimeve financiare,që disponon ndërmarrja, që nuk janë përdorur as për të blerë aktive afatgjata, as për tëfinancuar aktive qarkulluese të mirëfillta.Si rrjedhim, për të përballuar shpenzimet e saj të përditshme, ndërmarrja duhet tëdisponojë një shumë financiare të mobilizueshme menjëherë. Kjo kontabilizohet nëaktivin e bilancit në llogaritë e likuiditeteve (klasa 5).Si përfundim, ndërmarrja ka nevojë për financime që mund të klasifikohen sipas kohëzgjatjes: 1. Të menjëhershme për të papriturat e përditshme; 2. Afatshkurtra për të financuar aktivin qarkullues; 3. Afatgjata për të financuar AA ose rifreskimin e tyre.37 Likuiditetet = Aktivet plotësisht likuide (paratë në arkë e bankë,...)172
    • Një nga kërkesat e analizës financiare është që: për çdo financim që bën, ndërmarrjaduhet të sigurojë burime që qëndrojnë në pasivin e ndërmarrjes për një periudhë jo mëtë shkurtër se koha e qëndrimit të aktivit në ndërmarrje.Për këtë arsye, për të bërë një analizë financiare të përshtatshme, është e nevojshmetë bëhen disa përpunime kontabël që mundësojnë përftimin e një bilanci që pasqyronelementet e aktivit dhe pasivit, sipas shkallës së tyre të kërkueshmërisë (për elementete pasivit) dhe të likuiditetit (për elementet e aktivit).Nisur nga një bilanc kontabël, analisti financiar përcakton Bilancin funksional tëndërmarrjes, që të mund të gjykojë për ekuilibrin financiar. 173
    • 3. BILANCI FUNKSIONALDuke vazhduar me analizën financiare të bilancit të një ndërmarrjeje, del e nevojshmetë rishqyrtohet bilanci kontabël, në mënyrë që të paraqiten elementet e ndryshme tëbilancit, edhe në funksion të shkallës së likuiditetit të tyre.Një trajtim i tillë mundëson, ndër të tjera, evidentimin e grupeve të aktivit dhe të pasivitqë do të shërbejnë si bazë për të analizuar ekuilibrin financiar të ndërmarrjes.i. Pasivi i Bilancit FunksionalPasivi i bilancit funksional zbërthehet në tri pjesë që renditen sipas rendit rritës sëshkallës së kërkueshmërisë. Shkalla e kërkueshmërisë mat kohën e nevojshme të njëborxhi për t’u bërë i kthyeshëm. Për shembull, një zbulim bankar duhet të rimbursohet eshumta brenda disa javësh, një borxh furnitori brenda disa muajsh dhe një hua afatgjatëpër disa vjet.a) Kapitalet e përhershme:Kapitalet e përhershme përbëhen nga elementet e pasivit që e kanë rimbursimin më tëlargët në kohë (mbi një vit); më hollësisht detajohen në: o Kapitalet e veta të ndërmarrjes: Domethënë bashkësia e burimeve që nuk janë marrë hua, që disponon ndërmarrja për të kryer veprimtarinë e saj (kapitali, rezervat, subvencionet e investimit, provizionet e detyrueshme,...)38. o Amortizimet dhe provizionet: Ato, që i ka krijuar ndërmarrja, për të bërë rifreskimin e elementeve të saj të aktivit afatgjatë. o Borxhet financiare afatgjata: Ato, që ka kontraktuar ndërmarrja, pranë enteve të kredisë dhe që janë me afat të gjatë.38 Kapitalet e veta - Përkufizohen edhe si pretendimet apo kërkesat e pronarëve (aksionerëve) ndaj aktivevetë ndërmarrjes.174
    • b) Pasivi qarkullues:Më pas, grupohen elementet e pasivit që kanë një shkallë kërkueshmërie më të afërt dheqë lidhen drejtpërdrejt me veprimtarinë rrjedhëse të ndërmarrjes. Elementet e këtijpasivi qarkullues (ku nuk përfshihen likuiditetet) rifreskohen periodikisht. Më hollësisht: o Borxhet furnitorëve Ndërmarrja nuk i paguan detyrimisht furnitorët sapo ata bëjnë livrimin; ajo, shpesh, bie dakord (kontrakton) me furnitorët t’i kosiderojë detyrimet si borxh, me afat shlyerje deri në disa muaj. o Borxhet fiskale dhe sociale Ndërmarrja nuk i paguan tatimet, taksat dhe detyrimet e tjera sociale çdo ditë (për shembull TVSH-në); ajo ka një afat të caktuar pagese; deri atëherë konsiderohet se ajo i ka borxh shtetit apo organizmave shoqërore. o Borxhet e tjera të shfrytëzimit, që kontrakton ndërmarrja për të ushtruar veprimtarinë e saj.c) Likuiditeti pasiv:Përbëhet nga elemente të pasivit që i përkasin llogarive plotësisht likuide ose shumëlikuide e që grupohen në: o Kreditë afatshurtra bankare që merr nga një ent financiar, për të financuar veprimtarinë e përditshme të ndërmarrjes. o Zbulimet bankare kreditore Nëqoftëse llogaria bankare e ndërmarrjes është negative, ndërmarrja duhet ta plotësojë zbulimin sa më shpejt të jetë e mundur.ii. Aktivi i Bilancit FunksionalAktivi i bilancit funksional zbërthehet në tri pjesë që renditen në rendin rritës të likuiditetit.Me likuiditet kuptojmë aftësinë e një aktivi për t’u bërë i disponueshëm për të financuarnjë shpenzim ose për të paguar një borxh. Një kartëmonedhë, për shembull, është njëlikuiditet perfekt, në kuptimin që ajo mundëson shlyerjen në çast; kurse një godinë ështëthuajse jolikuide në kuptimin që transformimi i saj, për ta bërë të disponueshme, kërkonkohë relativisht të gjatë. 175
    • a) Aktivet Afatgjata (AA)Aktivi afatgjatë përbëhet nga elemente që qëndrojnë për një periudhë të gjatë (mëshumë se një vit) në ndërmarrje, pra që nuk konsumohen që me përdorimin e tyre tëparë. Këto elemente të aktivit vlerësohen me koston e tyre (pa amortizimin), për tëvlerësuar realisht koston e zëvendësimit të mundshëm. Në koston e tyre përfshihet: Kosto e blerjes (që përfshin edhe taksat e doganës dhe taksa të tjera të parimbursueshme). Kosto të tjera të drejtpërdrejta, që lidhen me sjelljen e aktivit në vendndodhje dhe kushtet e nevojshme për funksionimin e tij (përfshin koston e montimit të tyre, nëse ka të tilla kosto).AA detajohen më tej në: o Aktivet Afatgjata Jomateriale39 (AAJ): Janë të mira (aktive) të identifikueshme, jomateriale, jomonetare, të mbajtura për më shumë se një vit nga ndërmarrja për të ushtruar veprimtarinë e vet dhe që, përgjithësisht, përfaqësojnë shpenzime të bëra nga ndërmarrja (shpenzime të vendosjes, shpenzime për studime dhe zhvillim, fonde tregtare, patenta, licenca, ...). o Aktivet Afatgjata Materiale (AAM)40 Janë të mira (aktive) materiale që përdoren nga ndërmarrja për të ushtruar veprimtarinë e saj (troje, ndërtesa, makineri, pajisje, ...) dhe që shërbejnë për disa cikle veprimtarie. o Aktivet Afatgjata Financiare (AAF): Bashkësia e shumave të angazhuara nga ndërmarrja për të pasur pjesëmarrje në ndërmarrje të tjera ose për të bërë depozita me interes, kuotacione41 ose për të akorduar hua.b) Aktivet QarkullueseMë tej grupohen elementet e aktivit qarkullues që janë më likuide se AA (por pa likuiditetete mirëfillta) dhe që lidhen drejtpërdrejt me veprimtarinë rrjedhëse të ndërmarrjes. Këto39 Aktivet Afatgjata Jomateriale (AAJ) – quhen dhe Aktive të Qëndrueshme të Patrupëzuara (AQP)40 Aktivet Afatgjata Materiale (AAM) – quhen dhe Aktive të Qëndrueshme të Trupëzuara (AQT)41 Kuotacione – Kuota pjesëmarrjeje në një ndërmarrje tjetër.176
    • detajohen sipas nëndarjeve që janë: o Inventarët dhe produktet42 në proces: Për të prodhuar, ndërmarrja blen lëndë të para dhe furnizime të tjera, që nuk konsumohen tërësisht menjëherë; këto magazinohen nga ndërmarrja. o Të arkëtueshme nga klientë43 Ndërmarrjes mund t’i duhet t’u akordojë afate pagese klientëve të saj. Në këtë kuptim, ajo u jep kredi që do t’ja shlyejnë brenda një afati relativisht të shkurtër (në përgjithësi disa javë). o Të arkëtueshme (kredi) të tjera shfrytëzimi Bashkësia e kredive të tjera të shfrytëzimit që kontrakton ndërmarrja gjatë veprimtarisë së saj (p.sh. paradhënia e punonjësve etj).c) Likuiditetet aktivePërbëhet nga bashkësia e elementeve të aktivit që janë plotësisht likuide ose shumëlikuide. Likuiditetet aktive quhen dhe “Mjete monetare”. Me to kuptohen paratë (gjendjenë arkë apo në bankë) dhe vlera të ngjashme me to, që mund të shndërrohen menjëherënë para. Likuiditetet aktive grupohen në : o Letrat me vlerë të vendosjes: Janë tituj financiarë (aksione, oblikacione, bono thesari e tituj të tjerë, të tregtueshëm në tregje financiare) të blerë nga ndërmarrja, me qëllim që të realizojë fitime për një afat të shkurtër. Këto, në ndryshim nga aktivet afatgjata finaciare, nuk kanë vlerë strategjike44. o Gjendjet e llogarive bankare debitore45: Bashkësia e parave që disponon ndërmarrja në llogaritë e saj bankare. o Arka: Paratë (monedha e kartëmonedha) që ka ndërmarrja (në arkat e saj).42 Produktet në proces – Janë prodhime, punime, shërbime në proces pune, që s’kanë përfunduar akoma.43 Të arkëtueshme nga klientë – quhen dhe të drejta tregtare.44 Strategjike – që nuk kanë qëllim të sigurojnë kontroll apo ndikim mbi ndërmarrjen emetuese. Ato mbahenthjesht kur ka likuiditet të tepërt për të fituar në periudhën afatshkurtër.45 Llogaria është Debitore – kur ka gjendje parash në Bankë. 177
    • iii. Paraqitja e Bilancit FunksionalNisur nga elementet e ndryshme që sapo përkufizuam, mund të ndërtojmë bilancinfunksional: Bilanci Funksional Ak t i v i Pa s i v i Aktive Afatgjata (AA) Kapitale të përhershme nga të cilat: (vlera bruto) nga të cilat: - Kapitale të veta - AA Materile - Amortizime e provizione46 - AA Jomateriale - Borxhe fianciare afatgjata - AA Financiare Pasive qarkulluese nga të cilët: Aktive qarkulluese nga të cilët: - borxhe furnitorëve - stoqe - borxhe fiskale dhe sociale - kredi klientëve - borxhe të tjera shfrytëzimi Likuiditete Aktive nga të cilët: Likuiditete Pasive nga të cilët: - Disponibilitete (Arka) - Kontribute bankare47 - Gjendje në bankë - Mbulime bankareNjë riorganizim i tillë i bilancit kontabël mundëson analizën e ekuilibrit financiar tëndërmarrjes duke vënë në dukje nga njëra anë Fondin e Zhvillimit dhe nga ana tjetërnevojën për këtë Fond Zhvillimi.464746 Amortizimi e provizionet në fakt paraqiten me minus në anën e aktiveve. Këtu janë vënë në pasiv përqëllime demonstrimi.47 Kredi afatshurtra dhe mjete të tjera të Bankës.178
    • 4. FONDI I ZHVILLIMIT48Bilanci funksional mundëson një vlerësim më të mirë të situatës financiare tëndërmarrjes.Analiza financiare mundëson vlerësimin e aftësisë së ndërmarrjes për të përballuarnevojat e saj për financime. Për këtë ajo ka burimet e veta, që i japin një farë mundësiemanovrimi, për të plotësuar nevojat e saj financiare afatgjata dhe afatshkurtra.Etapa e parë e analizës së situatës financiare të ndërmarrjes është përcaktimi i fondit tëzhvillimit të ndërmarrjes.i. Koncepti i Fondit të ZhvillimitNevojat dhe burimet financiare afatgjata të ndërmarrjes:Kur krijohet një ndërmarrje, ajo duhet të fillojë me investimet themelore për të siguruaraktivet afatgjata të domosdoshme për veprimtarinë e saj.Këto investime angazhojnë burime financiare për një periudhë të gjatë dhe kërkojnëaftësi financuese afatgjata (bazuar kjo në “rregullin e kujdesit” i cili rekomandon që njënevojë financimi afatgjatë duhet të plotësohet me burime me të nëjtin afat).Për ta bërë këtë, ndërmarrja siguron burime financiare afatgjata: së pari në sajë tëaksionerëve që i sjellin kapitale ndërmarrjes, e së dyti edhe nga ente financiare që iakordojnë ndërmarrjes kredi (hua) afatgjata.Kuptohet që nuk ka barazim të plotë midis burimeve dhe nevojave afatgjata; një pjesë eburimeve afatgjata mundësojnë financimin edhe të nevojave për financime afatshkurtra.Fondi i Zhvillimit përfaqëson pra tepricën e burimeve që rezulton pas zbritjes ngatotali i burimeve afatgjata të totalit të shpenzimeve të investimeve të ndërmarrjes.48 Fondi i Zhvillimit quhet dhe “Fondi i Ecurisë”. 179
    • ii. Përcaktimi i Fondit të ZhvillimitPërpunimi i bilancit funksional mundëson rigrupimin e bashkësisë së burimeve afatgjatadhe të shpenzimeve të ndërmarrjes, si vijon: a) Në pasivin e bilancit: - kapitalet e veta; - amortizimet dhe provizionet (e përllogaritura nga ndërmarrja për të rinovuar aktivet afatgjata); - provizionet për rreziqe dhe shpenzime; - financimet afatgjata. b) Në aktivin e bilancit: - aktivet afatgjata (materiale, jomateriale dhe financiare) që vlerësohen me koston e plotë të blerjes dhe të vendosjes, pa amortizimin e kryer nga ndërmarrja.Nga këto del që : Fond zhvillimi = Burime afatgjata – Përdorime afatgjataose në aspektin kontabël: Fond zhvillimi = Kapitale të përhershme – Aktive afatgjataose në gjuhën e bilancit funksional: Ak t i v i Pa s i v i Aktive Afatgjata (AA) (vlera bruto) nga të cilat: Aktive Afatgjata Materiale (AAM) Kapitale të përhershme nga të cilat: Aktive Afatgjata Jomateriale (AAJ) Kapitalet e veta Aktive Afatgjata Financiare (AAF) Amortizimet dhe provizionet Hua financiare afatgjata Fondi i Zhvillimit180
    • iii. Interpretimi EkonomikTri raste mund të paraqiten:1. Fondi i zhvillimit është pozitiv: Si rregull fondi i zhvillimit duhet të jetë gjithnjë pozitiv. Në këtë rast, burimet afatgjata të ndërmarrjes janë më të mëdha se aktivi afatgjatë i realizuar, dmth që burimet afatgjata mbulojnë nevojat afatgjata të ndërmarrjes. Ekuilibri financiar respektohet dhe ndërmarrja disponon, si fond zhvillimi, një tepricë të burimeve afatgjata që i mundëson të financojë nevojat e tjera të finacimit afatshkurtër.2. Fondi i zhvillimit është zero: Në këtë rast, burimet afatgjata të ndërmarrjes janë të barabarta me aktivin afatgjatë të realizuar, dmth që burimet afatgjata mbulojnë nevojat afatgjata të ndërmarrjes. Por, kur kemi ekuilibër, ndërmarrja nuk disponon asnjë burim afatgjatë për të financuar ciklin e saj të shfrytëzimit, gjë që e bën ekuilibrin financiar jo të qëndrueshëm.3. Fondi i zhvillimit është negativ: Në këtë rast, burimet afatgjata të ndërmarrjes janë më të vogla se aktivi afatgjatë, domethënë që burimet afatgjata nuk mbulojnë nevojat afatgjata të ndërmarrjes. “Rregulla e kujdesit” të ekuilibrit financiar nuk respektohet. Ndërmarrja është e detyruar të mbulojë disa nga përdorimet afatgjata me anën e burimeve afatshkurtra, gjë që e ve para riskut të madh të pazgjidhshmërisë. Një situatë e tillë kërkon, në përgjithësi, një veprim të shpejtë nga ndërmarrja, për të rritur burimet afatgjata dhe për të krijuar një fond zhvillimi pozitiv. 181
    • 5. NEVOJA PËR FONDIN E ZHVILLIMITFondi i zhvillimit është teprica e burimeve afatgjata që mund të përdoret për financimine një pjese të nevojave afatshkurtra të ndërmarrjes. Këto nevoja afatshkurtra quhennevoja për fond zhvillimi.i. Koncepti i Nevojës për Fond ZhvillimiNevojat dhe burimet financiare afatshkurtra të ndërmarrjes:Pasi ndërmarrja i ka siguruar aktivet afatgjata të domosdoshme për veprimtarinë e sajprodhuese, asaj i duhet të financojë nevojat për ciklin e shfrytëzimit.Ekziston një shmangie kohore midis shpenzimeve që bën ndërmarrja për të prodhuar dhetë ardhurave nga shitjet e të mirave ose shërbimeve.Ndërmarrja ka nevojë për lëndë të para dhe të tjera të ndërmjetme që konsumohen sipasritmit të prodhimit.Ndërmarrja mund të përftojë nga furnitorët e saj, në disa raste, mallra apo shërbime meafate pagese të mëvonta, gjë që i bën të mundur asaj t’i kryejë pagesat jo menjëherë.Ndërmarrja mundet gjithashtu të pranojë nga klientët e vet pagimin e faturave pas një afati,të cilat vonojnë arkëtimin nga ndërmarrja të shitjeve tashmë të realizuara.Nevoja për fonde zhvillimi vjen, pra, nga shmangiet kohore midis pagesave dhearkëtimeve të transaksioneve, që lidhen me veprimtarinë prodhuese të ndërmarrjes.ii. Përcaktimi i Nevojës për Fonde ZhvillimiBilanci funksional, sikurse e kemi sqaruar, shfaq elementet e aktivit dhe pasivit qëlidhen me veprimtarinë e ndërmarrjes dhe në të cilin përcaktohen nevojat e financimitafatshkurtër.182
    • a Elementet kryesore përbërëse të aktivit qarkullues: - Inventarët dhe në proces: që janë funksion i ciklit të shfrytëzimit të ndërmarrjes, qoftë për lëndët e para, produktet apo mallrat. - Të arkëtueshmet nga klientët dhe llogari të ngjashme: që janë funksion i afateve të pagesave të akorduara nga ndërmarrja klientëve të saj dhe i vëllimit të veprimtarisë së ndërmarrjes. b Elementet përbërëse të pasivit qarkullues: - Parapagimet e marra për punë me porosi. - Borxhet ndaj furnitorëve dhe llogaritë përkatëse: që janë funksion i afateve të pagesave të akorduara ndërmarrjes nga furnitorët si dhe nga vëllimi i veprimtarisë së ndërmarrjes. - Borxhet fiskale dhe sociale që ndërmarrja i detyrohet administratës publike dhe organizmave socialë. - Bashkësia e borxheve të tjera të konstatuara gjatë ciklit të shfrytëzimit.Nga këto, Nevoja për Fond Zhvillimi (NFZ) përcaktohet: NFZ = “Përdorime shfrytëzimi” – “Burime shfrytëzimi”ose në aspektin kontabël: NFZ = Aktivi qarkullues – Pasivi qarkulluesqë e shprehur përmes bilancit funksional: Ak t i v i Pasivi Pasivi qarkullues: nga i cili: - parapagimet e klientëve Aktivi qarkullues nga i cili: - borxhe furnitorëve - inventarët dhe në proces - borxhe fiskale dhe sociale - të arkëtueshme nga klientë - borxhe të tjera shfrytëzimi Nevoja për fonde zhvillimi 183
    • iii. Interpretimi EkonomikNevoja për fond zhvillimi (NFZ) lidhet me fondin e zhvillimit (FZ). Në përgjithësi kur FZ> 0 dhe NFZ > 0.Tri rastet që mund të paraqiten janë: 1. Nevoja për fonde zhvillimi është pozitive: Në këtë rast, përdorimet e shfrytëzimit janë më të mëdha se burimet e shfrytëzimit. Ndërmarrja duhet pra të financojë nevojat e saj afatshkurtra me anën e tepricës së burimeve afatshkurtra (hua bankare afatshkurtra). 2. Nevoja për fonde zhvillimi është zero: Në këtë rast, përdorimet e shfrytëzimit të ndërmarrjes janë të barabarta me mbulimet e shfrytëzimit; ndërmarrja nuk ka pra nevojë të financojë shfrytëzimin sepse pasivi qarkullues mjafton për të financuar aktivin qarkullues. 3. Nevoja për fonde zhvillimi është negative: Në këtë rast, përdorimet e shfrytëzimit janë më të mëdha se burimet e shfrytëzimit; ndërmarrja nuk ka pra nevojë për të financuar shfrytëzimin sepse pasivi qarkullues i kapërcen nevojat e financimit të aktivit të shfrytëzimit.184
    • 6. REDUKTIMI I NEVOJAVE PËR FOND ZHVILLIMIReduktimi i nevojave për fond zhvillimi shërben shpesh për të realizuar ekuilibrin financiar,duke kufizuar nevojat për financime afatshkurtra.Për ta bërë këtë, ndërmarrja disponon dy leva të rëndësishme veprimi:i. Reduktimi i InventarëveNjë nga masat që merr ndërmarrja, për të ulur nevojat për financim të ciklit të saj tëshfrytëzimit, është të tentojë drejt një menaxhimi, që synon reduktimin e inventarëve të saj,duke iu afruar sa më shumë situatës “gjendje zero”. Kjo i mundëson asaj kufizimin e nevojavetë shfrytëzimit dhe sjell uljen e aktivit të shfrytëzimit.Ilustrim:o Situata fillestare: Aktiv qarkullues Pasiv qarkullues Inventarët Borxhe furnitorëve Kredi klientëve Borxhe fiskale dhe sociale Borxhe të tjera shfrytëzimi Nevoja për Fond Zhvillimio Rrjedhim i politikës të reduktimit të stoqeve: Aktiv qarkullues Pasiv qarkullues Borxhe furnitorëve Kredi klientëve Borxhe fiskale dhe sociale Nevoja për Fond Zhvillimi Borxhe të tjera shfrytëzimiZhdukja e gjendjes së inventarëve, mundëson kalimin nga gjendja pozitive e Nevojës përFonde Zhvillimi (aktivi qarkullues > pasivi qarkullues) në atë negative (aktivi qarkullues <pasivi qarkullues). Dmth që ndërmarrja nxjerr teprica financiare afatshkurtra gjatë ciklittë saj të shfrytëzimit. 185
    • Megjithatë, ndërmarrjet mbajnë, në përgjithësi, një gjendje minimale inventari për tëshmangur ndërprerjen e prodhimit (p.sh: mungesë lëndësh të para).Kjo strategji i mundëson ndërmarrjes reduktimin e aktivit qarkullues për të njëjtin pasivqarkullues.ii. Negocimi i Afateve të Pagesave me FurnitorëtNë këtë rast, ndërmarrja zbaton me furnitorët një politikë negocimi, që synon të arrijë afatepagesash më të gjata.Duke e ndryshuar afatin e pagesës 0 në 60 ditë ose nga 60 ditë në 90 ditë, për shembull,ndërmarrja rrit njëkohësisht borxhet që u ka furnitorëve. Kjo gjë sjell rritjen e pasivitqarkullues. Si rrjedhim, edhe me aktiv qarkullues të njëjtë, nevoja për fonde zhvillimiulet aq sa rritet borxhi ndaj furnitorëve.Kjo strategji i mundëson ndërmarrjes të rrisë pasivin qarkullues pa prekur nivelin e aktivitqarkullues.iii. Negocimi i Afateve të Pagesave me KlientëtNdërmarrja, ashtu si duhet të përpiqet të rrisë afatin e pagesave ndaj furnitorëve, ashtuduhet të përpiqet edhe për të shkurtuar afatin e pagesave që duhet t’i bëjnë klientët, qëtë mund të ndryshojë në favorin e saj nevojën për fonde zhvillimi.Për t’i minimizuar kreditë akorduar klientëve (me afate pagesash), shpesh, ndërmarrjaështë e interesuar të privilegjojë pagesat “Cash”49 të klientëve.Duke negociuar me klientët afrimin e afateve të pagesës, ndërmarrja ul vleftën e kredivetë klientëve, gjë që sjell ulje të aktivit të saj qarkullues. Si rrjedhim, po aq ulet dhenevoja për Fonde Zhvillimi.49 Pagesat “Cash” – pagesat e menjëhershme (p.sh: kur paguhet me para ose çek bankar në dorë ose medorëzimin e faturës në bankë).186
    • Kjo strategji i mundëson ndërmarrjes të rritë aktivin e saj qarkullues duke mbajtur tënjëjtin nivel të pasivit qarkullues.Si përfundim, ndërmarrja mund të kufizojë nevojat e saj për Fonde Zhvillimi oseduke ulur totalin e aktivit të saj qarkullues (ulje e gjendjes së inventarëve ose ulje ekredive klientëve) ose duke rritur vleftën e pasivit të saj qarkullues (zgjatja e afatevetë pagesave furnitorëve).Këto masa varen kryesisht nga fuqia negociuese e ndërmarrjes, si me klientët, ashtu dheme furnitorët e saj. 187
    • 7. MJETET MONETARENë analizën financiare, mjetet monetare të një ndërmarrjeje paraqiten si gjendja e tëgjitha tepricave financiare. Ato mund të llogariten ose duke u nisur nga bilanci funksionalose duke u nisur nga fondi i zhvillimit dhe nga nevoja për fonde të zhvillimit që përkufizuammë parë.i. Koncepti i Mjeteve MonetareMjetet monetare të një ndërmarrjeje mund të vlerësohen në dy mënyra:Nga njëra anë, mjetet monetare të një ndërmarrjeje janë diferenca midis nevojavedhe burimeve të financimit. Në qoftë se nevojat kapërcejnë burimet, atëherë mjetetmonetare të ndërmarrjes janë negative (në pasivin e bilancit), ndërsa kur burimet janëmë të mëdha se nevojat, mjetet monetare janë pozitive (në aktivin e bilancit).Nga ana tjetër, mjetet monetare të një ndërmarrjeje janë bashkësia e disponibiliteteveqë i mundësojnë ndërmarrjes të financojë shpenzimet afatshkurtra. Në këtë rast,mjetet monetare llogariten si diferencë midis likuiditetit aktiv dhe likuiditetit pasiv.Pra, praktikisht, Mjetet Monetare janë tepricat likuide të ndërmarrjes (paratë në arkëapo bankë, çeqet, letrat e kreditit,...).ii. Përcaktimi i Mjeteve Monetare të NdërmarrjesSikurse thamë, ka dy mënyra për të llogaritur mjetet monetare të ndërmarrjes:a Llogaritja nga “pjesa e sipërme e bilancit“:Mjetet monetare janë të barabarta me diferencën midis burimeve neto dhe nevojave përfinancim ose me diferencën midis tepricës së burimeve afatgjata (fondi i Zhvillimit) dhe nevojëspër financim afatshkurtër të ndërmarrjes (Nevojat për Fonde Zhvillimi).188
    • Që nga: Mjete monetare = Burime financiare – Nevoja financiarenë aspektin kontabël: Mjete monetare = Fond zhvillimi – Nevojat për Fonde ZhvillimiIlustrim: o Rasti i likuiditetit neto negativ: Aktiv Pasiv Fond Zhvillimi Nevoja për Fond Zhvillimi Likuiditete Neto o Rasti i likuiditetit neto pozitiv: Ak t i v Pasiv Nevoja për Fond Zhvillimi Likuiditete Netob Llogaritja nga “pjesa e poshtme e bilancit“:Në këtë rast, mjetet monetare janë të barabarta me diferencën midis aktiveve tëlikuiditetit (letrat me vlerë të vendosjes, tepricat në arkë, tepricat në llogaritë bankaredebitore50...) dhe elementeve të pasivit të likuiditetit (hua afatshkurtra bankare, tepricakreditore të bankave...).Që nga: Mjete monetare = Likuiditet aktiv – Likuiditet pasiv50 Paratë gjendje në arkë dhe në bankë quhen dhe “disponibilitete” 189
    • Koment: Likuiditetet aktive – Likuiditetet pasive = Likuiditete. Më tej, likuiditeti pasiv është përgjithësisht zero, që nga, “Mjetet monetare” quhen dhe “Likuiditete aktive”. Likuiditete = para ose ekuivalente me to (që kthehen për disa ditë në para dhe pa kosto shtesë të ndjeshme).Ilustrim: o Rasti i mjeteve monetare negative Aktiv Pasiv Likuiditeti i pasivit: nga të cilat: Likuiditeti i aktivit: nga të cilat: - hua afatshkurtër bankare. - letrat me vlerë të vendosjes - tepricat kreditore të bankare. - gjendjet në arkë e në bankë. Mjete monetare o Rasti i mjeteve monetare pozitive: Ak t i v Pasiv Likuiditeti i aktivit: nga të cilat: - letrat me vlerë të vendosjes Likuiditeti i pasivit: nga të cilat: - gjendjet në arkë e në bankë. - hua afatshkurtër bankare. - tepricat kreditore të bankave Mjete monetareiii. Interpretimi EkonomikAnaliza e mjeteve monetare jep një ide për gjendjen financiare të ndërmarrjes.Tri raste janë të mundshme:1. Mjetet monetare pozitive: Në këtë rast, burimet financiare të ndërmarrjes janë të mjaftueshme për të mbuluar nevojat (Fondi i zhvillimit > Nevojat për Fondin e Zhvillimit), që do të thotë se gjendja financiare e ndërmarrjes është e shëndoshë dhe se ajo është në gjendje të financojë një shtesë shpenzimesh, pa pasur nevojë për hua.190
    • 2. Mjetet monetare zero: Në këtë rast, burimet financiare mjaftojnë sa për të plotësuar nevojat (Fondi i Zhvillimit = Nevojat për Fond Zhvillimi). Gjendja financiare e ndërmarrjes është e ekuilibruar, por kjo nuk disponon asnjë rezervë për të financuar shtesa shpenzimesh, qoftë për investime e qoftë për shfrytëzim.3. Mjetet monetare negative: Në këtë rast, ndërmarrja nuk disponon burime të mjaftueshme financiare për të plotësuar nevojat e saj. Ajo duhet të përdorë financime shtesë afatshkurtra (zbulime bankare...) për të përballuar nevojat e financimit të shfrytëzimit. Ekziston pra një rrezik financiar afatshkurtër nëse ndërmarrja nuk arrin të rrisë shpejt burimet financiare afatgjata ose të kufizojë nevojat e shfrytëzimit afatshkurtra. 191
    • Kapitulli IIIJepen rekomandimet për mënyrat efinancimit të blerjeve, investimeve dheciklit të zhvillimit të ndërmarrjes.Sqarohet kuptimi i fluksit të parasë,huamarrja, emetimi i aksioneve, etj. dheevidentohen anët pozitive e negative tëformave të ndryshme të financimit. PJESA E DYTËIII MËNYRAT E N J O H U R I P Ë R A N A L IZ Ë N F IN A N C IA R E FINANCIMITTË NDËRMARRJES KAPITULLI III1 Blerja e Aktiveve Afatgjata ...................... 1942 Financimi i Investimeve ................. 1983 Fluksi i Parasë ........................ 201 Mënyrat e financimit4 Financimi i Ciklit të Shfrytëzimit .............. 208 të ndërmarrjes5 Përmbledhje ................. 211
    • III. MËNYRAT E FINANCIMIT TË NDËRMARRJESNdërmarrja disponon disa mjete për t’iu përgjigjur nevojave të saj për financim. Natyrisht,mënyra e financimit do të varet nga karakteristikat e nevojës konkrete, qoftë për nevojatafatgjata, qoftë për ato afatshkurtra. Para se të studiojmë tipat e ndryshëm të financimitnë dispozicion të ndërmarrjes, le të shikojmë më me hollësi nevojat e financimeveafatgjata të ndërmarrjes.1. BLERJA E AKTIVEVE AFATGJATANevoja kryesore e një ndërmarrjeje për financime afatgjata është përftimi i aktiveveafatgjata. Le ta saktësojmë kuptimin e aktiveve afatgjata në kontabilitet dhe tëshqyrtojmë nevojat për investime që mund t’i lindin një ndërmarrjeje.i. Koncepti i Investimita Përkufizimi i investimit:Për të prodhuar, ndërmarrja duhet të ketë “të mira51“ që t’i përdorë për të transformuarlëndët e para dhe materialet e tjera të ndërmjetme në produktin final.Investimi në kuptimin e gjerë është “vlera e të mirave që përftohen nga ndërmarrjapër t’u përdorur, në procesin e prodhimit“. Në këtë kuptim investimi është pasuria endërmarrjes, është aktivi i bilancit të saj.Në praktikë me investim nënkuptohet rëndomtë investimi kapital (afatgjatë) qëpërkufizohet si “vlera e të mirave që përftohen nga ndërmarrja për t’u përdorur, gjatë tëpaktën një viti, në procesin e prodhimit“. Në këtë kuptim, investimi është Aktivi Afatgjatë;pra është “çdo e mirë e luajtshme ose e paluajtshme, materiale apo jomateriale, e blerëose e prodhuar nga ndërmarrja, që do të qëndrojë në të njëjtën formë në ndërmarrje përjo më pak se një vit“.51 Të mira - Term i përgjithshëm që përmban: tokën, ndërtesën, vlerën tregtare (vendin dhe emrin e mirë)makineritë, pajisjet, mallrat, materialet e të tjera të mira që ka dhe shfrytëzon ndërmarrja.194
    • b Tipat e ndryshëm të investimeveDallohen tri tipa investimesh që përcaktohen nga natyra e aktivit të përftuar: o Investimet Jomateriale dallohet nga investimi material nga fakti që ai nuk e rrit stokun e të mirave afatgjata të ndërmarrjes. Investimet kryesore jomateriale janë: - Shpenzimet për studime dhe zhvillim, - Përftimi i “software”-ve, - Përftimi i patentave dhe licencave të shfrytëzimit, - ... Vini re! Sipas SNK dhe SKK disa shpenzime si: - shpenzimet e nisjes, - shpenzimet kërkimore, - shpenzimet e trainimit, - shpenzimet për reklamë, - ... nuk do të njihen më si AAJ, por si shpenzime gjatë periudhës kontabël kur ato ndodhin. o Investimet Materiale kryesore janë: - Ndërtimi i ambienteve për kryerjen e aktivitetit, - Shpenzimet për makineri dhe pajisje të punës dhe instalimi i tyre, - Blerje e mjeteve të transportit, - Shpenzimet për mobilje orendi, pajisje zyrash,... - ... o Investimet Financiare janë: - Blerja e aksioneve dhe letrave me vlerë të ndërmarrjeve të tjera për qëllim përfitimi afatgjatë. 195
    • ii. Përcaktuesit e InvestimevePse investojnë ndërmarrjet? o Për t’iu përgjigjur kërkesës: kur një ndërmarrje vlerëson se kërkesa që i drejtohet asaj do të rritet, ajo do t’i rritë aftësitë e saj prodhuese. o Për të realizuar fitime: ndërmarrja e bën investimin nëse ky mundëson rritjen e fitimit. o Sepse përqindjet e interesit janë të ulëta: Shpesh ndërmarrja duhet të marrë hua për të investuar. Këto hua sjellin kosto (pagesa interesash). Sa më të ulëta të jenë interesat, aq më e interesuar është ndërmarrja për të investuar. o Sepse ka subvencione nga administrata publike: subvencionet nxitin ndërmarrjen për të investuar sepse ato ulin kostot për ndërmarrjen.Një tregues që tregon ecurinë e investimit është përqindja e përdorimit të kapacitetevetë prodhimit. Ai përcaktohet nga raporti midis kapaciteteve të prodhimit që përdorenmbi kapacitetet totale të prodhimit. Në qoftë se ky raport është i lartë, kjo tregon sendërmarrja përdor në maksimum kapacitetet e veta të prodhimit. Në këtë rast, nëse ajodo të dëshironte të prodhonte më tepër, asaj do t’i duhej detyrimisht të investonte për tërritur kapacitetet e saj prodhuese (një raport prej 85% tregon në përgjithësi një ngopjetë mundësisë prodhuese).Cilat janë synimet e investimit?Tipat e investimeve që kryen një ndërmarrje mund të klasifikohen sipas shkallës së rritjessë kapaciteteve prodhuese të ndërmarrjes ose sipas shkallës së rritjes së efikasitetit tëprocesit prodhues.Shpesh bëhet dallimi midis: o investimit për zëvendësim: që është zëvendësimi i një makinerie me një tjetër, pa rritur vëllimin global të prodhimit të ndërmarrjes. o investimit për kapacitet: që është zëvendësimi i një makinerie me një tjetër që mundëson vëllim më të madh prodhimi.196
    • o investimit për prodhimtari: që është zëvendësimi i një makinerie me një tjetër më të efektshme, domethënë që mundëson prodhimin e të njëjtit vëllim me kosto më të ulët.Në fakt, një dallim i tillë është shpesh teorik, sepse një investim mbulon shpesh dy a mëshumë aspekte. Psh, bëhet investimi i zëvendësimit të një makinerie me një makineritjetër më moderne, që është më produktive se e mëparshmja. 197
    • 2. FINANCIMI I INVESTIMEVESikurse e kemi theksuar edhe më parë, parimi i kujdesit në analizën financiare kërkon që,plotësimi i një nevoje financimi mund të realizohet vetëm me burime që e kanë shtrirjennë kohë të paktën po aq të gjatë sa shtrirja e nevojës për t’u financuar.Aktivet afatgjata të përftuara nga ndërmarrja zgjatin disa vite ushtrimore, pra duhenfinancuar me burime afatgjata.Këto nevoja financimi mund të plotësohen në mënyra të ndryshme: ose me rritje tëkapitalit ose duke marrë hua.i. Financimi i InvestimeveFinancimi i investimeve bëhet me: a) rritjen e kapitalit ose me b) hua.a) Rritja e KapitalitNdërmarrja, nëse dëshiron të financojë politikën e saj të investimeve, mund të rritëkapitalin e saj duke emetuar aksione të reja ose duke rritur numrin e pjesëmarrësve.Kjo metodë financimi mund të kryhet në forma të ndryshme:1. Rritje e kapitalit të rezervuar për aksionerët e vjetër: Në këtë rast, ndërmarrja emeton aksione të reja në formën e rritjes së kapitalit të rezervuar për aksionerët ekzistues. Kjo formë ka përparësinë që nuk u drejtohet aksionerëve të rinj dhe nuk modifikon përqindjet e shpërndarjes së kapitalit midis aksionerëve. Kjo ndodh, për shembull, në rastin e ndërmarrjeve familjare që duan ta ruajnë kontrollin mbi ndërmarrjen e tyre. Aksionerët e vjetër nënshkruajnë rritjen e kapitalit, proporcionalisht me pjesët që ata zotërojnë tashmë në kapitalin e ndërmarrjes.2. Rritje e kapitalit duke iu drejtuar aksionerëve të rinj: Në disa raste, rritja e kapitalit nuk mund të përballohet nga aksionerët e vjetër.198
    • Ndërmarrja emeton aksione të reja që të përftohen nga partnerë të rinj. Kjo strategji ka si pasojë hyrjen në kapitalin e ndërmarrjes të aksionerëve të rinj, gjë që mund të çojë edhe në ndryshimin e shumicës në kapitalin e ndërmarrjes. Kjo teknikë zbatohet kur një ndërmarrje futet në tregun financiar ose në bursë për të financuar zhvillimin e saj.3. Rritja e kapitalit me kontribut në natyrë: Ndodh që një ndërmarrje të rritë kapitalin, jo për të përftuar burime të reja financiare, por si kundërparti kontributesh të mirash reale të dhënë nga një partner i jashtëm, si aktive afatgjata materiale ose jomateriale. Në këtë rast, rritja e kapitalit është kundërpartia e një kontributi në natyrë. Kjo metodë mund të realizohet në ndërmarrje nga një ndërmarrje tjetër. Kjo metodë ka përparësinë të mos u drejtohet aksionerëve të rinj për të përftuar fondet e nevojshme për blerjen e një ndërmarrjeje tjetër dhe shmang financimin e nevojave të veta duke shtuar borxhet.4. Rritja e kapitalit nga konvertimi i kredive: Kjo teknikë, e përdorur më pak se paraardhëset, i mundëson ndërmarrjes modifikimin e ekuilibrit financiar duke e shndërruar një borxh në pjesë kapitali. Kjo teknikë është detyrimisht me mundësi të kufizuara sepse rritja e kapitalit nuk mund të jetë më e lartë se vlefta e borxhit fillestar.Një tjetër metodë në dispozicion të ndërmarrjes, për të plotësuar nevojat e saj përinvestime, është ajo e marrjes hua tek entet e kreditimit.ii. Marrja HuaNë qoftë se ndërmarrja nuk dëshiron të rritë kapitalin e vet, ajo mund të përftojë kapitaleduke iu drejtuar institucioneve financiare. Për këtë ajo mund të veprojë në dy mënyra:1. Huatë nga tregu financiar (me obligacione) Në këtë rast, ndërmarrja vendos të kërkojë burime financiare në tregun financiar, duke emetuar një hua afatgjatë (për shembull në formë obligacionesh) të copëzuar në pjesë, që të mund të ofrohen një numër i madh huadhënësish. Këta bëhen përftues të titujve të negociueshëm të emetuar nga ndërmarrja në kuadrin e emetimit të 199
    • huasë. Këta bëhen zotërues obligacionesh, të cilat shoqërohen me një kupon, që përmban përqindjen e interesit të huasë së emetuar nga ndërmarrja. Me mbushjen e afatit, huadhënësve u rimbursohet kapitali, i barabartë me vleftën e obligacionit së bashku me interesin e përftuar. Hyrja në tregun financiar ka disa rregulla të cilat u jepin akses vetëm ndërmarrjeve të mëdha52, që dëshirojnë të kryejnë huamarrje me vlefta të mëdha. Këto ndërmarrje regjistrohen nga disa organizma të posaçme, sipas shkallës së besueshmërisë që kanë, dmth në bazë të rrezikut që paraqesin për të mos qenë në gjendje të paguajnë huatë së bashku me interesat, me plotësimin e afateve.2. Huatë nga ente kredituese: Në këtë rast, ndërmarrja i drejtohet një enti kreditues të vetëm ose një grupi bankash, për të përftuar financimin që i nevojitet. Në këtë rast përqindja e interesit është, përgjithësisht, më e lartë se në kuadrin e tregut financiar. Këto hua mund të akordohen për një periudhë, që shkon nga 7 vjet (huamarrje afatmesme) deri në mbi 15 vjet (huamarrje afatgjatë). Huadhënësi kërkon, në përgjithësi, disa garanci për t’u mbrojtur nga rreziku i mospagimit nga ndërmarrja (psh të një hipoteke).Sikurse shihet, mënyra me të cilën ndërmarrja vendos ta financojë politikën e saj tëinvestimeve, (rritje e kapitalit nëpërmjet huamarrjes) ka disa rrjedhoja në strukturën e“bilancit”, që mund të kenë pasoja në ekuilibrin e saj financiar global.52 Edhe ndërmarrje jo shumë të mëdha mund të hyjnë në tregun financiar, por risku i tyre është shumë më ilartë dhe për pasojë kreditorët e mundshëm do të kërkonin norma të larta interesi.200
    • 3. FLUKSI I PARASËFluksi i Parasë, më shumë njihet me emërtimin anglisht “Cash Flow” (CF) (lexohet keshfllou), është bashkësia e mjeteve monetare53 që gjeneron ndërmarrja gjatë një ushtriminga veprimet e saj menaxhuese. Në këtë kuptim, CF i jep ndërmarrjes një marzh manovrimifinanciar, për të përballuar nevojat e saj për financime, ndaj quhet dhe “Kapaciteti iVetëfinancimit”.i. Koncepti i “Fluksit të parasë” (Cash Flow)PërkufizimiGjatë një viti ushtrimor, në mjetet monetare të ndërmarjes ka lëvizje (hyrje e dalje), qëu përgjigjen veprimeve të kryera prej saj: nga njëra anë ajo paguan për shpenzimet qëkryen (blerje lëndësh të para, pagat e punonjësve, ...) ndërkohë që ajo arkëton, ndër tëtjera, të ardhurat nga shitjet që bën.Diferenca midis arkëtimeve dhe pagesave jep një tepricë që quhet “Cash Flow” (CF) apo“Fluksi i parasë”.CF paraqet pra bashkësinë e mjeteve monetare të gjeneruara gjatë ushtrimit, nësajë të veprimeve të menaxhimit të ndërmarrjes. Ai përcakton shumën e burimeve qëndërmarrja mund t’i përdorte për vetëfinancim.Pra: CF = LA - LPKu: CF = Kapacitet vetëfinancimi (Cash Flow) LA = Likuiditete (mjete monetare) të Arkëtuara (të Hyra) LP = Likuiditete (mjete monetare) të Paguara (të Dala)Vetëfinancimi (VF) është pjesa që mbetet nga CF, pasi të jetë hequr vlefta e dividendeveqë u shpërndahen aksionerëve53 Mjete monetare – parà ose ekuivalentë të saj. 201
    • VF = CF - DVKu: VF = Vetëfinacimi; DV = Dividendet“Cash Flow” (CF) ndryshon nga Fitimi i Ushtrimit (FU) nga fakti që CF nuk merr parasyshtë ardhurat e llogaritura dhe shpenzimet e llogaritura. E thënë ndryshe, transaksionetjomonetare, të cilat kryhen pa përdorimin e parasë ose ekuivalentëve të saj, nukpërfshihen në “Cash Flow” Fluksi i parasë në monedhë të huaj konvertohet në monedhën raportuese (lekë) me kursin e këmbimit në datën e kryerjes së transaksionit; pra me kursin me të cilin regjistrohet dhe në llogarinë përkatëse.Përcaktimi i Fluksit të ParasëPër të përcaktuar CF, duhen marë parasysh vetëm shpenzimet e paguara dhe të ardhurate arkëtuara.CF mund të përftohet nga Fitimi i Ushtrimit (FU), duke mënjanuar prej tij efektin e“shpenzimeve të llogaritura“ dhe të “të ardhurave të llogaritura“.54Shpenzimet e llogaritura (SL) (ose shpenzime të paguara) janë: - shpenzimet për amortizim apo provizion, që pasqyrojnë zhvlerësim të elementeve të aktivit por që nuk kanë sjellë pagesë nga ana e ndërmarrjes; Këto “shpenzime“ të bëra për çdo lloj AA ( qoftë material, jomaterial, finaciar) janë regjistruar në llogaritë 68 “Zhvlerësime dhe Amortizim“. - llogaritë e pagueshme (shpenzimet për detyrimet e papaguara), sepse shpenzimi në këtë rast nuk është kryer ende; Janë “detyrime“ për blerje (mallrash apo shërbimesh) të papaguara, të regjistruara në llogari shpenzimesh sipas natyrës, ndonëse për to nuk është bërë akoma pagesa. (Duhet kujdes për t’i evindentuar.) - pakësimi i inventarit kur kreditohet llogaria e inventarit (Klasa 3 e 2) në debi të një54 Ky është CF nga aktiviteti operativ, të cilit i duhet shtuar edhe ndikimi nga aktiviteti financues si dhe ai ngaaktiviteti investues për llogaritjen e fluksit neto të parasë.202
    • llogarie shpenzimi (Klasa 6)55 sepse kjo tregon konsumimin e inventarit (ose daljen) por jo pagesën për blerjen e tij.Të ardhurat e llogaritura (AL) (ose të ardhura të paarkëtuara) që janë: - rimarrjet mbi amortizimet dhe provizionet që nuk përbëjnë një të ardhur reale për ndërmarrjen por, thjesht, anulojnë një amortizim ose një provizion të mëparshëm; Këto pasqyrohen në llogaritë 78.... - llogaritë e arkëtueshme (të ardhurat nga faturat e papaguara që na kanë klientët), sepse këto të ardhura nuk janë arkëtuar; - shtimi i inventarit (kur kreditohet llogari shpenzimesh (klasa 6) sepse kjo tregon rritjen e inventarit por jo hyrje apo dalje parash. - të ardhura nga rivlerësimi i një elementi të aktivit (llogaria 775) apo gabime të lejuara në ushtrimet paraardhëse (llogaria 777). Llogaritja e “Cash Flow“ (CF) të një ndërmarrje mund të bëhet pra në dy mënyra: a) Llogaritja e CF nisur nga Teprica Bruto e Shfrytëzimit (TB). Konsiston në shtimin e TB, që është një farë “CF-je shfrytëzimi”, me të ardhura të tjera të arkëtueshme dhe (me heqjen prej saj) të shpenzimeve të tjera të pagueshme. b) Llogaritja e CF nisur nga Fitimi i Ushtrimit (FU). Qëndron në heqjen nga FU të të ardhurave të llogaritura dhe (shtimin në të) të shpenzimeve të llogaritura.ii. Paraqitja e Fluksit të ParasëFluksi i Parasë përbën një tregues të rëndësishëm sepse ai përfaqëson kapacitetin evetëfinancimit të ndërmarrjes. Standardet e kontabilitetit kërkojnë (krahas Bilancit e PASH)edhe paraqitjen e “Pasqyrës së Fluksit të Parasë”, sipas formateve të përcaktuara.Pasqyra e fluksit të parasë i paraqet hyrjet dhe daljet e parasë dhe të ekuivalentëve të55 Përfshihet dhe llogaria 652 “vlera kontabël e AA” në rastin e daljeve të AA. 203
    • saj56, gjatë periudhës kontabël, të ndara sipas qëllimit (për shembull fluksi i parasë ngaveprimtari shfrytëzimi, nga investimi ose nga financimi).Në vijim jepen pasqyrat e fluksit të parasë sipas dy metodave direkte dhe indirekte. Pasqyra e Fluksit të Parasë (Metoda direkte) Nr Emërtimi I Fluksi i parave nga veprimtaria e shfrytëzimit 1 Paratë e arkëtuara nga klientët (+) 2 Paratë e paguara ndaj furnitorëve dhe punonjësve (-) 3 Paratë e ardhura nga veprimtaritë (+) 4 Interesi i paguar (-) 5 Tatim fitimi i paguar (-) A Shuma (Para neto nga veprimtari e shfrytëzimit) II Fluksi i parave nga veprimtaritë investuese 1 Blerja e kompanisë së kontrolluar X (-) 2 Blerja e aktiveve afatgjata materiale (-) 3 Të ardhurat nga shitjet e pajisjeve (+) 4 Interesi i arkëtuar (+) 5 Dividendë të arkëtuar (+) B Shuma (Para neto në veprimtari investuese) III Fluksi i parave nga aktivitetet financiare 1 Të ardhura nga emetimi i kapitalit aksioner (+) 2 Të ardhura nga huamarrje afatgjata (+) 3 Pagesat e detyrimeve të qirasë financiare (-) 4 Dividendë të paguar (-) C Shuma (Paraja neto në veprimtari financiare) IV Rritja/rënia neto e mjeteve monetare ( = A + B + C) V Mjetet monetare në fillim të periudhës VI Mjetet monetare në fund të periudhës ( = IV + V)Sqarime: 1. Fluksi i parasë ndahet sipas qëllimit të përdorimit në tri pjesë të veprimtarisë: (I) shfrytëzuese, (II) investuese dhe (III) financiare. 2. Rreshti IV “Rritja/rënia neto e mjeteve monetare” është e barabartë me shumën e56 Ekuivalentët e parasë janë investime afatshkurtra (zakonisht deri në 3 muaj), shumë likuide, të cilat janëtë konvertueshme menjëherë në para dhe që janë nën një rrezik minimal, përsa i përket ndryshimit të vlerës(për shembull depozitat afatshkurtra).204
    • rreshtave A, B dhe C dhe përfaqëson shumën neto gjithsej të mjeteve monetare të gjeneruara gjatë periudhës3. “Mjetet monetare në fillim të periudhës” (rreshti IV) plus “Rritja/rënia neto e mjeteve monetare gjatë periudhës (rreshti V) duhet të jenë të barabarta me “Mjetet monetare në fund të periudhës” (rreshti VI). Pasqyra e Fluksit të Parasë (Metoda indirekte) Nr Emërtimi I Fluksi i parave nga veprimtaria e shfrytëzimit 1 Fitimi para tatimit (+) 2 Rregullime për: a Amortizimin (+) b Humbje nga këmbime valutore (-) c Të ardhura nga investimet (+) ç Shpenzime për interesa (-) 3 Rritje/rënie në tepricën e kërkesave të arkëtueshme nga aktiviteti, etj... a Rritje/rënie në inventar (+) b Rritje/rënie në detyrimet për t’u paguar nga aktiviteti (+) c Paratë e përftuara nga aktivitetet (+) ç Interesi i paguar (-) d Tatimfitimi i paguar (-) A Shuma (Para neto nga veprimtari e shfrytëzimit) II Fluksi i parave nga veprimtaritë investuese 1 Blerja e kompanisë së kontrolluar X (-) 2 Blerja e aktiveve afatgjata materiale (-) 3 Të ardhurat nga shitjet e pajisjeve (+) 4 Interesi i arkëtuar (+) 5 Dividendë të arkëtuar (+) B Shuma (Para neto në veprimtari investuese) III Fluksi i parave nga aktivitetet financiare 1 Të ardhura nga emetimi i kapitalit aksioner (+) 2 Të ardhura nga huamarrje afatgjata (+) 3 Pagesat e detyrimeve të qirasë financiare (-) 4 Dividendë të paguar (-) C Shuma (Paraja neto në veprimtari financiare) IV Rritja/rënia neto e mjeteve monetare ( = A + B + C) V Mjetet monetare në fillim të periudhës VI Mjetet monetare në fund të periudhës ( = IV + V) 205
    • Sqarime: 1. Tabela e fluksit të parasë sipas metodës indirekte ndryshon nga ajo e metodës direkte vetëm në zërat e pjesës së parë “Fluksi nga verimtaria shfrytëzuese”; pjesa e dytë dhe e tretë kanë të njejtat zëra. 2. Rreshti IV, V e VI llogariten njësoj si te metoda direkte.iii. Disa tregues interesantë që lidhen me CFKrahas interesit që paraqet vetë vlefta e CF si kapacitet vetëfinancimi, paraqet interesedhe llogaritja e disa koeficienteve, që shprehin lidhjen midis burimeve të brendshme tëgjeneruara nga ndërmarrja dhe nevojave të saj për financim.a) Koeficienti i Shpërndarjes së Vlerës së Shtuar (KShVS)Ky koeficient tregon se ç’pjesë të Vlerës së Shtuar (VS) do t’i kushtojë ndërmarrjaplotësimit të nevojave të saj për financime. Ai llogaritet si vijon: KSHVS = (VF * 100) / VSKu: KShVS = Koeficienti i Shpërndarjes së Vlerës së Shtuar VF = VetëFinancimi VS = Vlera e ShtuarKy koeficient, që përcaktohet nisur nga Vetëfinancimi, mundëson marrjen parasysh edhetë shpërndarjes së dividendit. Ja pse preferohet me shumë ky koeficient që merr parasyshVetëfinancimin dhe jo “Cash Flow“-n (CF).b) Kapaciteti i Mbulimit të Borxhit (CMbB)Ky tregues shpreh masën në të cilën “Cash Flow” (CF) i ndërmarrjes i mbulon detyrimetfinanciare të saj. Ai llogaritet si vijon:206
    • CMBB = BF / CFKu: CMB = Kapaciteti i Mbulimit të Detyrimeve CF = Cash Flow (Kapaciteti i Vetëfinancimit) BF = Borxhet Financiare që ka ndërmarrja. 207
    • 4. FINANCIMI I CIKLIT TË SHFRYTËZIMITKrahas gjetjes së mjeteve për të plotësuar nevojat e financimeve afatgjata, ndërmarrjaduhet të plotësojë nevojat e saj për financime afatshkurtra.Për këtë, ajo mund të shfrytëzojë disa mjete që i mundësojnë: ose të ulë nevojën e sajpër fonde zhvillimi ose të përftojë kredi afatshkurtra.i. Konvertimi i Elementeve të Aktivit QarkulluesNë këtë optikë, ndërmarrja ndjek një strategji që i lejon të ulë nevojat për fonde zhvillimitë shfrytëzimit duke rritur njëkohësisht likuiditetin e saj aktiv.a) Zbritje Financiare57Teknika e zbritjeve financiare i mundëson ndërmarrjes marrjen e likuiditeteve shpejt,duke praktikuar një strategji aktive të menaxhimit të kredive dhënë klientëve58 të saj.Zbritja financiare është një teknikë me të cilën ndërmarrja përfituese e një efekti tregtar59e negocion atë para mbarimit të afatit, me një ent kredie, për të marrë likuiditete mevleftë sa ajo e efektit tregtar minus komisionet (interesat) që merr banka për shërbimine bërë.Kjo metodë financimi është me interes dyfish: nga njëra anë ul gjendjen e kredivedhënë klientëve në aktivin e bilancit (pra ul Nevojën për Fonde Zhvillimi) dhe nga anatjetër i mundëson ndërmarrjes rritjen e mjeteve monetare duke i dhënë likuiditete tëdisponueshme në çast, dhe këtë për një kosto relativisht të ulët.b) Strategjia e faktoringutFaktoringu është një teknikë financimi me të cilën një ndërmarrje ia kalon faturat e57 Zbritje Financiare – njihet dhe me emërtimin “Skontim”58 Kredive dhënë klienteve = afatpagesat e klientëve (për t’a paguar faturën më vonë).59 Efekti tregtar – Psh kredia dhënë klientëve nga një ndërmarrje.208
    • arkëtueshme të klientëve një shoqërie tjetër (“faktorit”), në këmbim të likuiditetevetë menjëhershme. “Faktori” bëhet në këtë mënyrë pronar i këtyre faturave dhe siguronmbulimin e tyre. Në këmbim të këtij shërbimi, “faktori” blen me zbritje nga vlefta efaturave që bën kompania faturuese60.Ndërmarrja, që përdor këtë mënyrë financimi, lirohet nga menaxhimi i llogarive klientëqë lidhen me këto të ardhura të arkëtueshme dhe nuk ka nevojë të marrë masa kundërrrezikut të mospagimit sepse ajo nuk është më pronare e tyre.Ndërkaq, kjo metodë i kushton ndërmarrjes më shtrenjtë se përdorimi i zbritjes; ndërmarrjahumbet gjithashtu lidhjen me klientët, sepse ia delegon të tretëve menaxhimin e kredive.Faktoringu është mënyra më e shtrenjtë e financimit afatshkurtër.Në të gjitha rastet, këto teknika shoqërohen me konvertimin e të arkëtueshmeve ngaklientët, përmes emetimit të një efekti tregtar, në likuiditete të mobilizueshme menjëherëpër të përballuar shpenzimet rrjedhëse.Ndërmarrjet disponojnë edhe metoda të tjera të financimit të ciklit të shfrytëzimit.ii. Metoda të Tjera të Financimit të Shfrytëzimita) Kreditë e furnitorëve:Ashtu si ndërmarrja u akordon afate pagese klientëve të saj, ajo ka të drejtë të negociojëme furnitorët e saj për të përftuar kredi prej tyre (afat pagese), që do kontabilizohennë pasivin e bilancit. Në këtë mënyrë, zhvendosja në kohë e pagesës të borxheve ndajfurnitorëve kontribuon në uljen e nevojës për fonde zhvillimi të ndërmarrjes.Kredia furnitore mund të konsiderohet si kredi që i akordohet ndërmarrjes nga furnitori,përmes afatit të pagesës.Menaxhimi optimal i bilancit të ndërmarrjes kërkon që të kompensohen nevojat për fondezhvillimi të të arkëtueshmeve nga klientët me kreditë e furnitorëve me vleftë ekuivalente.60 Jo gjithmone firma faktoring i “blen” llogaritë e arkëtueshme, mundet që thjesht të ndihmojë kompaninë timbledhë, sigurisht duke u shpërblyer me një komision, por në këtë rast ajo nuk merr përsipër risk (normalishtkomisioni < zbritja). 209
    • Kjo strategji mbështetet në fuqinë negociuese të ndërmarrjes kundrejt klientëve dhekundrejt furnitorëve. Ky rast ndeshet veçanërisht në shpërndarësit e mëdhenj që gjenerojnëteprica të mëdha burimesh shfrytëzimi, duke u imponuar furnitorëve të tyre afate pagesetë konsiderueshme, ndërkohë që paguhen përgjithësisht “cash” nga klientët.Me po këtë ide, ndërmarrjet mund të përftojnë kredi fushate ose kredi stokimi për tëfinancuar prodhimin dhe stokimin e prodhimit të tyre, në rastet kur ka një zhvendosjekohore të ndjeshme midis fazës së prodhimit dhe fazës së tregtimit të një të mire (përshembull ndërmarrjet sezonale) dhe këtë me kosto më të ulët se një zbulim bankar.b) Financimi i likuiditetitSë fundi, ndërmarrja mund të marrë kredi likuiditeti nga banka e saj, qoftë në trajtëzbulimi bankar të autorizuar, qoftë si lehtësi arke61. Në të dy rastet ndërmarrja përftonkredi afatshkurtra disa ditore (lehtësi arke) ose disa javore (zbulim bankar). Vlefta e tyrenegociohet paraprakisht me entin huadhënës.Ky tip financimi afatshkurtër mundëson përballimin e zhvendosjeve, përgjithësisht tëparashikueshme, midis arkëtimeve dhe pagesave në një periudhë të caktuar, por kostojae saj është relativisht më e lartë se ajo në kuadrin e një financimi përmes një huamarrjeklasike.61 banka pranon që klienti ta vonojë pagesën megjithëse llogaria e tij nuk ka gjendje pozitive.210
    • 5. PËRMBLEDHJENdërmarrja disponon disa mjete për të përballuar nevojat e saj për financime afatgjata.Zgjedhja e një metode të përshtatshme varet nga analiza e përparësive dhe të metave tëmetodave të financimit të propozuara.Për të marrë vendimin e saj, ndërmarrja mund të mbështetet në disa koeficientë qëndihmojnë në përcaktimin e strategjisë të financimit që është më e përshtatshmja për tëgarantuar ekuilibrin e saj financiar.i. Përparësitë e të metat e financimeve të ndryshmePërparësitë dhe të metat e metodave të ndryshme së financimit që disponon ndërmarrja,mund ti përmbledhim në tabelat e mëposhtme: Financime Përparësi Të meta - Nuk krijon detyrime, siç ndodh kur ndërmarrja - Vetëfinancimi ul dividendet, gjë që nuk u pëlqen merr hua. aksionerëve, sidomos kur janë të kuotuar në - Nuk sjell shpenzime financiare, sepse janë bursë. Vetëfinancimi burime të veta. - Aksionerët presin të marrin kthim mbi fondet e - Kapaciteti i hyrjes në boxh të ndërmarrjes nuk vendosura, qoftë dhe kur ky financim bëhet nga ulet. vetë ndërmarrja. - Nuk sjell rritje të borxhit të ndërmarrjes, sepse - Rritja e kapitalit, kur nuk kryhet nga vetë fondet sillen nga aksionerët. aksionerët, sjell aksionerë të rinj, që mund të mos - Kapaciteti i hyrjes në boxh të ndërmarrjes nuk jenë mbështetës të ekipit drejtues, madje mund të Rritje e kapitalit preket; kjo ruan aftësinë financuese të saj. ndryshojë edhe kontrollin e ndërmarrjes. - Ndërmarrja mund të ndryshojë politikën e - Shpërblimi i pritur për investimet nga aksionerët shpërndarjes së dividendeve, në funksion të do të jetë më i lartë se përqindja e interesit të situatës së re financiare. huamarrjes; pra kosto më të lartë se huamarrja. - Kostoja e këtij financimi njihet paraprakisht e nuk - Rritja e borxhit mund të krijojë disekuilibër ndryshon në kohë. financiar të ndërmarrjes, gjë që mund të dëmtojë Huamarrja - Nuk sjell ndryshim të shpërndarjes së kapitalit kredibilitetin e saj. midis aksionerëve. Ka interes për ata që nuk - Huamarrja sjell rritje të shpenzimeve financiare dëshirojnë aksionerë të rinj. të ndërmarrjes me koston e interesit të huasë.Secila nga mënyrat e financimit ka pra përparësitë dhe të metat e veta. Strategjia që dotë ndiqet nga ndërmarrja do të jetë funksion i krahasimit midis mundësive të ndryshme,duke marrë parasysh ndonjëherë edhe interesa të veçanta (kundërshtim për aksionerë tërinj, pamundësi për treg financiar për ndërmarrjet e vogla etj.). 2 11
    • ii. Disa koeficientë ndihmës për marrjen e vendimeveNë strategjinë e financimit, ndërmarrja mund ta mbështetë vendim-marrjen mbi shqyrtimine disa koeficientëve për të vlerësuar efektin e përzgjedhjes së mënyrës së financimit.a) Kapaciteti i mbulimit të borxhit (CMbB)Ky raport tregon deri në ç’masë Kapaciteti i Vetëfinancimit të ndërmarrjes (Cash Flow)është i mjaftueshëm për të mbuluar borxhet financiare.Ky koeficient llogaritet si: CMbB = BF / CFKu: CF = “Cash Flow“ (Kapaciteti i Vetëfinancimit) BF = Borxhet Financiare që ka ndërmarrjaSa më i madh të jetë ky koeficient, aq më të vogël e ka ndërmarrja marzhin e manovrimitpër të përballuar shlyerjen e huave.Banka preferon që ky koeficient të jetë më i vogël se 3. Nëse do të ishte 2, për shembull,kjo tregon se kapaciteti i ndërmarrjes për mbulimin e borxhit është ekuivalenti i dy vitevetë CF (Cash Flow).CF është një tregues shumë i rëndësishëm që mundëson gjykim më të mirë të ekuilibritfinanciar të ndërmarrjes.Sa më i madh të jetë CF, aq më tepër ndërmarrja është në gjendje të përballojë nevojate saj për financime. Është e arsyeshme të përcaktohen, duke u nisur nga vlefta e CF, disakoeficientë që mundësojnë krijimin e një ideje më të saktë për kapacitetin e ndërmarrjespër të përballuar, në sajë të burimeve të gjeneruara gjatë veprimeve të menaxhimit,nevojat e saj për financime.Në qoftë se CF nuk mjafton për të mbuluar bashkësinë e nevojave për financime tëndërmarrjes, kjo duhet të përdorë mënyra të tjera financimi.212
    • b) Koeficienti i strukturës financiare (KStF)62Ky koeficient shpreh raportin midis borxheve financiare (BF) dhe kapitaleve të veta (KV).Ai llogaritet si vijon: KSTF = BF / KVKu: KStF = Koeficienti i Strukturës Financiare BF = Borxhet Financiare që ka ndërmarrja KV = Kapitali Vetiakc) Koeficienti i autonomisë financiare (KAuF)Koeficienti i autonomisë financiare bën të mundur verifikimin që borxhet e ndërmarrjestë mos jenë tepër të mëdha në raport me vleftën e kapitaleve të veta. Po qe se raportiështë më i madh se 1, atëherë ndërmarrja nuk ka më marzh manovrimi për financime tëjashtme.Ky koeficient llogaritet si vijon: KAUF = BT / KVKu: KAuF = Koeficienti i Autonomisë Financiare BT = Borxhet Totale (gjithë boxhet pavarësisht nga afati i shlyerjes) KV = Kapitali VetiakKy koeficient lejon të merret parasysh bashkësia e borxheve të kontraktuara ngandërmarrja, pavarësisht afateve.Përzgjedhja e koeficientit varet nga ajo çfarë ndërmarrja kërkon të përcaktojë; nësedëshiron të vlerësojë ekuilibrin e saj financiar, ajo duhet të përdorë koeficientin eautonomisë financiare; nëse dëshiron të matë mundësinë e huamarrjes, ajo duhet tëpërdorë kapacitetin e mbulimit të borxhit.62 Njihet dhe me emërtimin “Raporti Borxh/Kapital”. 213
    • PJESA E TRETË F J AL O R I T ERM AVE KRYESO RË
    • AFAT MATURIMI: Afati i maturimit është afati ose data kur duhet të paguhet fatura. Shënohet në faturë, kur shitësi pranon që blerësi ta kryejë pagesën në një datë të ndryshme nga data e faturës.AKSION: Titull pronësie mbi një pjesë të kapitalit të një ndërmarrjeje (shoqërie tregtare) që jep të drejtën për të marrë dividendin përkatës. Aksioni bën pjesë në titujt e negociueshëm.AKTIV (ANA E MAJTË E BILANCIT): Tërësia e të mirave1 dhe e të drejtave2 që zotëron një ndërmarrje për të ushtruar veprimtarinë e saj. Sipas shkallës së likuiditetit dallohen disa grupe aktivesh: - Aktiv afatgjatë - Aktiv qarkullues të mirëfilltë - Aktiv likuid.AKTIV AFATGJATË (AA) OSE (AKTIV I QËNDRUESHËM): E mirë e nevojshme për funksionimin e ndërmarrjes që nuk zhduket me përdorimin e parë, por përdoret për një periudhë jo më pak se një vit. Në kontabilitet dallohen këto tipa aktivesh afatgjata: o Aktive afatgjata jomateriale (AAJ) ose aktiv i qëndrueshëm i patrupëzuar (AQP). Të tilla janë: vlera tregtare (emri apo vendi i mirë); studimet; projektet; koncensionet; licencat; patentat; shpenzimet për fillimin e aktivitetit e të tjera. o Aktive afatgjata materiale (AAM) ose aktiv i qëndrueshëm i trupëzuar (AQT), si: troje, ndërtesa, instalime teknike, makineri, automjete, pajisje mobilimi,... o Aktive afatgjata financiare (AAF) ose aktiv i qëndrueshëm financiar (AQF); janë kryesisht: aksionet e ndërmarrjeve të tjera, mbajtja e të cilave është afatgjatë; huatë e dhëna me interes për një periudhe mbi një vit e të tjera si këto.1 Të mirat - term që sqarohet më poshtë.2 Të drejtat – Licencat, patentat etj.216
    • o Aktive afatgjata në proces ose aktiv i qëndrueshëm në proces: përbëhen nga aktive afatgjata materiale ose jomateriale, që janë në proces ndërtimi apo krijimi; parapagime e pagesa pjesore të bëra për to.AKTIV LIKUID: - shih Mjete MonetareAKTIV QARKULLUES: Aktive qarkulluese, në kuptimin e përgjithshëm, quhen të gjitha aktivet e ndërmarrjes që nuk janë aktive afatgjata (pra nga këndvështrimi i lëvizshmërisë qarkullojnë brënda vitit ushtrimor). Aktivet qarkulluese përbëhen nga: Inventarët (klasa 3), debitorët (klasa 4) dhe mjetet monetare (klasa 5). o Aktiv qarkullues i mirëfilltë quhet aktivi qarkullues që nuk është mjet monetar (para); domethënë inventarët (klasa 3) dhe debitorët (klasa 4).AMORTIZIM: Shpenzim i llogaritur (si konstatim kontabël) që përfaqëson zvogëlimin e vlerës së një elementi të aktivit që vjen nga përdorimi, koha, ndryshimi i teknikës apo i teknologjisë dhe çdo arsye tjetër, efektet e të cilave janë të pakthyeshme.BILANC: Dokument kontabël i një ndërmarrjeje në trajtën e një tabele përmbledhëse në dy seksione3, ku në njërën (në Aktiv) paraqiten elementet e pasurisë (përdorimet) dhe në tjetrën (në Pasiv) kapitali i vetë dhe huatë (burimet).BONO THESARI: Titull afatshkurtër i negociueshëm (letër me vlerë) i emetuar nga Thesari i Shtetit (Banka e Shqipërisë) për një kohëzgjatje disa mujore deri në një vit i cili jepet në këmbim të likuiditeteve (parave). Në afatin e pjekurisë së kësaj bonoje, Banka e Shqipërisë paguan financuesin me vleftën nominale të bonos së thesarit, plus interesin e fiksuar.“CASH FLOW“: (lexohet “kesh fllou“) - shih “Fluksi i Parasë“.3 Kolona = Anë ose “Krahë” 217
    • DEBI (ANA E MAJTË E LLOGARISË): Gjendja e llogarive ndryshon nga lëvizjet (hyrjet e daljet), që pasqyrojnë veprimet e kryera nga ndërmarrja. Për këtë çdo llogari ndahet në dy pjesë: Debi (majtas) dhe Kredi (djathtas). Në Debi regjistrohen: - Hyrjet fizike (psh mallrat e blera). - Arkëtimet monetare (psh paratë e marra). - Borxhet që i kanë ndërmarrjes debitorët (p.sh: klientët për faturat e palikuiduara) si dhe - Shpenzimet e kryera (që interpretohen dhe si borxhe që i kanë ndërmarrjes pronarët/aksionerët)DEBITOR: Quhet një person (fizik ose juridik) që na ka një detyrim (borxh) për të shlyer. Për shembull, huamarrësi është debitor për huadhënësin. Llogaria quhet debitore kur shuma e vlerave në debi është më e madhe se shuma e vlerave në kredi të saj (debiti > krediti). Një “i tretë” (furnitor) llogaria e të cilit është debitore quhet debitor.DIVIDEND: Pjesa e fitimit që u ndan ndërmarrja çdo vit aksionerëve në përpjestim me sasinë e aksioneve, sipas vendimit të asamblesë së përgjithshme për ndarjen e fitimit.EFEKT TREGTAR (DËFTESË TREGTARE): Instrument kredie afatshkurtër, i negociueshëm, që lëshohet kur ka një spostim kohor midis realizimit të një veprimi (faturës) dhe ekzekutimit të tij (pagesës). Për efektin tregtar nuk paguhet interesa; ata që përmbajnë interesa quhen kambiale. Efekti tregtar përmban emrin e debitorit (klientit përftues), emrin e kreditorit (furnitorit dhënës), afatin dhe vleftën e kredisë.FAKTORING: Faktoringu është një teknikë financimi me të cilën një ndërmarrje ia kalon faturat e arkëtueshme të klientëve një shoqërie tjetër (“faktorit”), në këmbim të likuiditeteve të menjëhershme. “Faktori” bëhet në këtë mënyrë pronar i këtyre faturave dhe siguron mbulimin e tyre. Në këmbim të këtij shërbimi, “faktori” blen me zbritje nga vlefta e218
    • faturave që bën kompania faturuese4.FITIM (FITIM I USHTRIMIT): Fitimi i një ndërmarrjeje është teprica e të ardhurave ndaj shpenzimeve të kontabilizuara në llogarinë e rezultatit gjatë vitit ushtrimor fiskal. Përveç fitimit të ushtrimit përdoren dhe: o Fitimi i Shfrytëzimit që është teprica e të ardhurave të shfrytëzimit nga shpenzimet e shfrytëzimit. o Fitimi para Tatimit që është fitimi i ushtrimit i llogaritur pa e përfshirë shpenzimin për tatimin e fitimit.FLUKSI I PARASË (CASH FLOW): Tërësia e mjeteve monetare të gjeneruara nga ndërmarrja gjatë vitit ushtrimor, në sajë të veprimeve të menaxhimit të ndërmarrjes. Ai përftohet nga diferenca mes hyrjeve dhe daljeve të parave ose ekuivalenteve të saj, të konstatuara gjatë ushtrimit. Fluksi i parasë quhet edhe “kapaciteti i vetëfinancimit”.FOND ZHVILLIMI (FOND ECURIE): Fondi i Zhvillimit përfaqëson tepricën e burimeve që rezulton pas zbritjes nga totali i burimeve afatgjata, të totalit të shpenzimeve të investimeve (aktiveve afatgjata) të ndërmarrjes. Ai përbën pra atë pjesë të burimeve afatgjata që ndërmarrja mund ta përdorë për financimin e nevojave të saj për zhvillim.KAMBIAL: Është dokumenti që përdoret në transaksionet e shitblerjes me afat, nëpërmjet të cilit blerësi shpreh zotimin për të kryer pagesën e shumës së shënuar, plus një përqindje interesi në një datë të caktuar.KAPACITETI I VETËFINANCIMIT: - shih “Fluksi i parasë”.4 Jo gjithmonë firma faktoring i “blen” llogaritë e arkëtueshme, mundet që thjesht të ndihmojë kompaninë t’imbledhë, sigurisht duke u shpërblyer me një komision, por në këtë rast ajo nuk merr përsipër risk (normalishtkomisioni < zbritja). 219
    • KAPITAL THEMELTAR (KAPITAL I SHOQËRISË): Tërësia e kontributeve në para ose në natyrë që japin paraprakisht pronarët apo aksionerët e ndërmarrjes për të ushtruar veprimtarinë e saj. Kapitali themeltar përbëhet nga pjesët e kontributit të ortakëve (në shoqëritë e personave5) ose nga aksionet (në shoqëritë e kapitaleve6).KAPITAL I VETË (KAPITAL NETO): Bashkësia e burimeve të veta të kapitalit që përbëhet nga kapitali themeltar, rezervat, pjesa e rezultatit të ushtrimit që nuk ndahet si dividend, subvencionet e investimit dhe provizionet e detyrimeve, të cilat përdoren nga ndërmarrja për të zhvilluar aktivitetin e saj7.KAPITAL I PËRHERSHËM: Tërësia e kapitaleve të veta dhe e huave financiare afatgjata (mbi një vit) të regjistruara në pasivin e bilancit, të cilat përbëjnë burimet afatgjata të ndërmarrjes. Kapitali i përhershëm detajohet në: a) kapitalet e veta, b) huatë financiare afatgjata dhe c) amortizimet e provizionet, që i ka krijuar ndërmarrja, për të bërë rifreskimin e elementeve të saj të aktivit afatgjatë.KAPITALI QARKULLUES (NEVOJA PËR FONDE ZHVILLIMI): Llogaritet duke zbritur pasivin qarkullues (borxhet ndaj furnitorëve,...) nga aktivi qarkullues i ndërmarrjes (stoqet, detyrimet e klientëve,...). Kapitali qarkullues përfaqëson nevojat e ndërmarrjes për financim afatshkurtër, që vijnë nga diferenca kohore midis pagesave dhe arkëtimeve të flukseve që lidhen me ciklin e shfrytëzimit të ndërmarrjes.KREDI (ANA E DJATHTË E LLOGARISË): Çdo llogari ndahet në dy pjesë: Debi (majtas) dhe Kredi (djathtas). Në Kredi (djathtas) regjistrohen: - Daljet fizike (p.sh: mallrat e shitura) - Pagesat monetare (p.sh: paratë që paguan). - Kreditë që ndërmarrja merr nga të tjerët (p.sh: detyrimi që ndërmarrja i ka5 Shoqëri personash janë shoqëritë me përgjegjësi të kufizuar (sh.p.k).6 Shoqëri kapitalesh janë shoqëritë aksionere (sh.a.).7 Kapitalet e veta - Përkufizohen edhe si pretendimet apo kërkesat e pronarëve (aksionerëve) ndaj aktiveve tëndërmarrjes.220
    • furnitorit për faturën e papaguar) si dhe - Të ardhurat e realizuara (që interpretohen edhe si detyrim që ndërmarrja i ka pronarëve/aksionerëve, pra si kredi e pronarëve).KREDITOR: Quhet një person (fizik ose juridik) të cilit i kemi ne një detyrim (borxh) për t’i shlyer. Për shembull, huadhënësi është kreditor për huamarrësin. Llogaria quhet kreditore kur shuma e vlerave në kredi është më e madhe se shuma e vlerave në debi të saj (krediti > debiti). Një “i tretë” (për shembull klient) llogaria e të cilit është kreditore quhet kreditor.LIKUIDITET: Aftësia e një të mire për t‘u kthyer në para. Bilanci i klasifikon elementet e aktivit nga ato më pak likuide (afatgjata) në ato më likuidet (paratë).LIKUIDITETE (MJETE MONETARE): Para ose ekuivalentë me to (që kthehen në para për disa ditë dhe pa kosto të ndjeshme8). Praktikisht, likuiditetet (mjetet monetare) janë: paratë në arkë apo bankë, çeqet, letrat e kreditit etj. që i mundësojnë ndërmarrjes të financojë shpenzimet afatshkurtra. Mjete monetare = Likuiditetet aktive – Likuiditetet pasive = Likuiditete. Më tej, likuiditeti pasiv është përgjithësisht zero, që nga, “Mjetet monetare” quhen dhe “Likuiditete aktive”.LLOGARI: Tabelë (kartelë) që përmban veprimet (transaksionet) e regjistruara të të njëjtit element (kategori) të pasurisë së ndërmarrjes. Çdo llogari (tabelë) ndahet në dy pjesë që quhen Debi (majtas) dhe Kredi (djathtas). Në Debi regjistrohen: - hyrjet fizike (reale) që bëhen në ndërmarrje (për shembull, mallrat që blihen). - arkëtimet që bën ndërmarrja (për shembull, paratë nga shitjet). - borxhet që i kanë ndërmarrjes të tretët (për shembull klientët për faturat e palikuiduara) si dhe shpenzimet e kryera.8 Në para mund të kthehet për disa ditë edhe e gjithë pasuria nëse e shet “për 5 lek“ prandaj është vënëkushti “pa kosto të ndjeshme“. (Domethënë pa kosto ose me kosto fare të vogël të pa ndjeshme. Kosto të tillapërballohen edhe gjatë këmbimit të monedhave). 221
    • Në Kredi regjistrohen: - daljet fizike (reale) që bëhen nga ndërmarrja (për shembull, mallrat e shitura që dalin). - pagesat që bën ndërmarrja (për shembull, paratë që paguan për blerjet e bëra). - huatë financiare (kreditë) që ka marrë ndërmarrja nga të tretë (për shembull borxhi që i kemi furnitorit për faturën e papaguar) si dhe të ardhurat. Diferenca midis totalit të debisë dhe totalit të kredisë jep “Tepricën” (pozitive ose negative) e llogarisë. Dallohen: - llogaritë e rezultatit ku regjistrohen shpenzimet dhe të ardhurat dhe që shërbejnë për të llogaritur rezultatin (llogaritë e klasave 6 dhe 7) - llogaritë e bilancit që shërbejnë për të pasqyruar gjendjen pasurore të ndërmarrjes (llogaritë e klasave 1, 2, 3, 4 dhe 5).LLOGARIA E REZULTATIT (LLOGARIA FITIM/HUMBJE): Quhet llogaria në të cilën grupohen veprimet që lidhen me llogaritë e shpenzimeve (klasa 6) dhe me llogaritë e të ardhurave (klasa 7). Ato paraqiten në formën e një pasqyre që quhet “Pasqyra e të Ardhurave dhe Shpenzimeve“.MARXHI BRUTO: - shih “Teprica Bruto“.MARZHI TREGTAR (MT): MT është treguesi që mat efektin tregtar të menaxhimit të ndërmarrjes; llogaritet nga diferenca midis “Të ardhurave nga shitjet e mallrave“ me “Koston e blerjes së tyre“. Për të gjykuar mbi vlerën e Marzhit Tregtar llogariten dy raporte të rëndësishme: o Raporti i Marzhit = (Marzh Tregtar) / (Çmim blerje pa taksa) o Raporti i Markës = (Marzh Tregtar) / (Çmim shitje pa taksa)MJETET MONETARE (LIKUIDITETE, AKTIVET LIKUIDE): Mjetet Monetare paraqiten si gjendja e të gjitha tepricave financiare të një ndërmarrjeje. Ato përfaqësojnë, pra, pjesën e burimeve të ndërmarrjes që nuk është përdorur as për të financuar aktivet afatgjata, as për të financuar nevojat për shfrytëzim. Praktikisht, Mjetet Monetare janë tepricat likuide të ndërmarrjes (paratë në arkë apo bankë, çeqet, letrat e kreditit,...) që i mundësojnë ndërmarrjes të financojë shpenzimet afatshkurtra.222
    • NEVOJA PËR FONDE ZHVILLIMI: Është nevoja e ndërmarrjes për financim afatshkurtër, që vjen nga diferenca kohore midis pagesave dhe arkëtimeve të flukseve që lidhen me ciklin e shfrytëzimit të ndërmarrjes. Ajo llogaritet duke zbritur pasivin qarkullues (borxhet ndaj furnitorëve...) nga aktivi qarkullues i ndërmarrjes (stoqet, detyrimet e klientëve,...).OBLIGACION (HUA NGA TREGU FINANCIAR): Një lloj letre me vlerë (biletë) e negociueshme, që emeton një ndërmarrje në tregun financiar, në kërkim të një huaje afatgjatë të copëtuar në pjesë, që të mund të ofrohen një numër i madh huadhënësish. Obligacioni përfaqëson pjesën e huasë që i ke dhënë ndërmarrjes që e emeton dhe të jep të drejtën e marrjes së një interesi fiks të përcaktuar paraprakisht dhe të rimbursueshëm në afat së bashku me vleftën e saj fillestare.PASIV: (PJESA E DJATHTË E NJË BILANCI): Bashkësia e burimeve (kapitalit) të veta dhe detyrimeve (huave) të një ndërmarrjeje të përftuara në kuadrin e financimit të veprimtarisë së saj.PASQYRA E REZULTATIT: shih “Pasqyra e të ardhurave dhe shpenzimeve“.PASQYRA E TË ARDHURAVE DHE SHPENZIMEVE (PASH) 9: Pasqyrë financiare që paraqet tërësinë e shpenzimeve dhe të ardhurave për një periudhë të caktuar (vit ushtrimor). Diferenca midis totalit të të ardhurave dhe të shpenzimeve përcakton rezultatin e ushtrimit, që quhet “fitim i ushtrimit“ nëse të ardhurat janë më të mëdha se shpenzimet dhe “humbje e ushtrimit“ nëse të ardhurat janë më të vogla se shpenzimet. Përgjithësisht dallohen: o rezultati i shfrytëzimit: vjen nga veprimtaria rrjedhëse e ndërmarrjes (të ardhurat e shfrytëzimit – shpenzimet e shfrytëzimit). o rezultati financiar: vjen nga politika e financimit që zbaton ndërmarrja dhe llogaritet si diferencë e “të ardhurave financiare“ me “shpenzimet financiare“. o rezultati i jashtëzakonshëm: është pasqyrim i veprimeve të jashtëzakonëshme (të pavarura nga veprimtaritë e zakonshme të ndërmarrjes) dhe llogaritet si diferencë9 PASH quhet edhe “Llogaria e Rezultatit” ose “Pasqyra e rezultatit”. 223
    • e “të ardhurave të jashtëzakonshme“ me “shpenzime të jashtëzakonshme“10.PLAN KONTABËL I PËRGJITHSHËM (PKP): Bashkësia e rregullave që synojnë: klasifikimin e transaksioneve të ndryshme (renditjen e llogarive), normalizimin e metodave të regjistrimit të veprimeve kontabël, paraqitjen dhe përmbajtjen e pasqyrave financiare (pasqyra e të ardhurave dhe shpenzimeve; bilanci;...)PRODHIMI I USHTRIMIT (PU): Është treguesi që evidenton nivelin e prodhimit të ndërmarrjes; llogaritet si shumë e “Prodhimit të shitur“ me “Prodhimin e magazinuar“ dhe me “Prodhimin e aktiveve afatgjata“ (dmth, prodhimin e mbajtur nga ndërmarrja për ta përdorur për nevojat e veta, si aktiv afatgjatë).PROVIZION: Regjistrimi kontabël i zhvlerësimit të një të mire, të një rreziku ose të një shpenzimi që nuk ka ndodhur por që mund të ndodhi thuajse me siguri. Provizioni është një detyrim aktual, për të cilin koha e shlyerjes ose shuma janë të pasigurta. Ndërmarrja duhet ta njohi një provizion në bilanc kur: a) ka një detyrim ligjor ose konstruktiv11 si rezultat i ngjarjeve që kanë ndodhur para bilancit; b) për shlyerjen e detyrimit do të nevojitet një dalje (pakësim) e burimeve; c) mund të bëhet një vlerësim relativisht i saktë i shumës së detyrimit.SALDO E LLOGARISË: shih Tepricë e llogarisë.SUBVENCION: Para që i jep shteti gjatë një periudhe një dege të ekonomisë, një ndërmarrjeje, një institucioni etj. për ta ndihmuar e për t’i lehtësuar veprimtarinë.10 Sipas standardeve të reja të kontabilitetit, ndërmarrja mund dhe duhet ta shmang efektin ngjarjevetë jashtëzakonshme, duke e siguruar pasurinë e saj. Në këto kushte nuk duhet të ketë më të ardhura dheshpenzime të jashtëzakonshme.11 Detyrim konstruktiv = Nuk është detyrim ligjor por në një farë kuptimi detyrim moral, që vetë ndërmarrjaka marrë në veprimtarinë e saj nëpërmjet deklaratave specifike dhe nuk ka gjasa që ajo të mos e mbajë atë.224
    • TEPRICA BRUTO E SHFRYTËZIMIT (MARXHI BRUTO): Quhet Tepricë Bruto e Shfrytëzimit (Marxhi Bruto) ajo që i mbetet ndërmarrjes (nga Vlera e Shtuar) pas shlyerjes së detyrimeve të saj ndaj punonjësve dhe ndaj shtetit. Teprica Bruto llogaritet si shumë e “Vlerës së Shtuar“ me “Grantet dhe subvencionet për Shfrytëzim“ nga e cila zbriten: “Tatimet, taksat dhe të ngjashme“ si dhe “Shpenzimet për personelin“. Me fjalë të tjera Teprica Bruto është ajo që i mbetet ndërmarrjes për të paguar kontribuesit në kapital (Huadhënësit dhe Aksionerët) dhe për t’u vetëfinancuar.TEPRICË E LLOGARISË (GJENDJA E LLOGARISË; SALDO E LLOGARISË): Teprica e llogarisë është diferenca midis shumës së Debitit të llogarisë (totali i vleftave të regjistruara në debi) dhe shumës së Kreditit të po asaj llogarie (totali i vleftave të regjistruara në kredi). Kur debiti > krediti, llogaria quhet debitore dhe kur krediti > debiti, llogaria quhet kreditore.TË MIRAT: Term i përgjithshëm që përmban: tokën, ndërtesën, vlerën tregtare (vendin dhe emrin e mirë), makineritë, pajisjet, mallrat, materialet, paratë e të tjera të mira që ka dhe shfrytëzon ndërmarrja.TË TRETËT: Të tretë në kontabilitet quhen: klientët, furnitorët, punëtorët, ortakët, entitete apo persona të tjerë, që kanë marrëdhënie ekonomike me ndërmarrjen.TRANSAKSION (FLUKS; NGJARJE KONTABËL): quhet një marrëdhënie, një veprim ekonomik apo lëvizje (fluks), që sjell ndryshim në vlerën e një variabli ekonomik, në një periudhë të caktuar kohe. Dallojmë: o transaksionet fizike (reale) që shprehin lëvizjet e të mirave dhe shërbimeve (livrim malli, kryerje e një shërbimi, prodhim produkti). o transaksionet monetare që shprehin lëvizjet e parave, në përgjigje të transaksioneve fizike (pagesat për blerje, arkëtimet për shitje). o transaksionet financiare që paraqesin kreditë dhe borxhet e ndërmarrjes. Në raport me ndërmarrjen, transaksionet janë të dy tipave: o transaksione të brendshme: kur transaksioni përfaqëson një marëdhënie midis dy pjesëve të ndërmarrjes, pa praninë e faktorëve jashtë ndërmarrjes. 225
    • o transaksione të jashtme: kur transaksioni përfaqëson një marrëdhënie midis ndërmarrjes dhe njërit prej partnerëve të jashtëm.TREGUESIT E NDËRMJETËM TË MENAXHIMIT (TNM): Janë treguesit që mundësojnë analizën e llogarisë së rezultatit duke veçuar elementet e ndryshme që kanë ndikuar në fitimin e ushtrimit. TNM janë: - Marzhi Tregtar (MT) - Prodhimi i Ushtrimit (PU) - Vlera e Shtuar (VS) - Teprica Bruto e Shfrytëzimit (TB) - Rezultati i Shfrytëzimit (Fitimi i Shfrytëzimit (FSh)) - Fitimi para tatimit (FpT) - Rezultati (Fitimi) financiar (FF) - Rezultati (Fitimi) i jashtëzakonshëm (FJ) - Rezultati (Fitimi) i ushtrimitTITULLIZIM: Fenomen relativisht i ri që konsiston në zgjerimin e mundësive të financimit të ndërmarrjeve duke emetuar tituj financiarë (obligacione,...) në tregun financiar. Ky fenomen shpreh rritjen e pavarësisë së agjentëve ekonomikë ndaj ndërmjetësve financiarë.VETËFINANCIM: Financim me mjetet e veta financiare. Vetëfinancimi është “Fluksi i parasë“ (“Cash Flow“ apo “Kapaciteti i vetëfinancimit“) që mbetet pasi të jetë hequr prej tij vlefta e dividendeve, që u shpërndahen aksionerëve.VIT USHTRIMOR: Vit ushtrimor quhet viti i ushtrimit të aktivitetit të ndërmarrjes, për të cilin raportohet. Në sistemin tonë kontabël viti ushtrimor përputhet me vitin kalendarik (nga 1 janari deri më 31 dhjetor), por ka sisteme të tjera kontabël ku viti ushtrimor është me 13 muaj ose nuk fillon nga 1 janari.VLERË E SHTUAR: Është pasuria reale e krijuar nga ndërmarrja si rezultat i veprimtarisë së saj produktive (prodhimit apo fitimit). Vlera e shtuar është diferenca midis “Prodhimit të ushtrimit“226
    • me “Konsumin e prodhimit“ (blerjet për lëndë, materiale, shërbime e të tjera të bëra gjatë ushtrimit me prejardhje nga të tretët, për nevoja të prodhimit) si dhe duke i shtuar kësaj diference “Marzhit tregtar“ (si përfaqësues i “prodhimit“ të veprimtarisë tregtare).ZBRITJE FINANCIARE (SKONTO; DISCOUNT): Pagesë që i bëhet debitorit që shlyen borxhin para afatit. Teknika me të cilën përfituesi i një efekti komercial e negocion, para afatit të skadimit, pranë një enti kredidhënës, për të përftuar likuiditete me vleftë sa ajo e kredisë minus komisionin dhe interesat e marra nga banka.ZBRITJE TREGTARE Zbritje tregtare konsiderohen ato ulje në vleftën e faturës që furnitori i bën klientit për: - defekte12 në cilësi, vonesa në livrim, mall i mbetur stok. - sasinë13 e blerjes apo nga rëndësia e klientit. - tërësinë14 e veprimeve që e lidhin atë me një klient të veçantë gjatë një periudhe të caktuar. (Kjo ulje nuk bëhet në faturë, por në llogarinë e detyrimeve që ka klienti ndaj ndërmarrjes).12 defekte – kjo lloj ulje quhet në anglisht: rebate; në frëngjisht: rabais; në italisht:ribasso.13 sasinë – kjo ulje quhet në anglisht: discount; në frëngjisht: remise.14 tërësinë – kjo ulje quhet në anglisht: rebate; në frëngjisht: restourne. 227
    • LITERATURA 1. Plan du cours de compabilite – www. geronim.free.frcompta 2. Le Memento Comptable 1998 – P. Dufils; C. Lopater; F. Arfaoui 3. Plani Kontabël i Përgjithshëm – Ministria e Financave 4. Standardet Kombëtare të Kontabilitetit – Këshilli Kombëtar i Kontabilitetit 5. Kontabiliteti Financiar – Prof. As. Dr. Sotiraq Dhamo 6. Analiza Financiare – Hidajet Shehu 7. Kontabiliteti – Prof. As. Dr. Agim Binaj; Prof As. Dr. Flutura Kalemi 8. Analiza Financiare – Prof. As. Dr. Vjollca Karapici 9. Llogaria 1 - Ira Roço 10. Llogaria 2 - Ira Roço; Prof.Dr. Jorgji Bollano; Dr. Drini Salko228