Kerem Rizvanoğlu - Herkes Icin Web

2,231 views
2,016 views

Published on

Kerem Rizvanoğlu'nun Dünya Kullanılabilirlik Günü için hazırladığı sunum.

Published in: Business

Kerem Rizvanoğlu - Herkes Icin Web

  1. 1. HERKES İÇİN WEB: Evrensel Kullanılabilirlik ve Tasarım Yard. Doç. Dr. Kerem RIZVANOĞLU Galatasaray Üniversitesi İletişim Fakültesi Bilişim Anabilim Dalı Başkanı krizvanoglu@gmail.com
  2. 2. İBE’de değişim   Kullanıcı çevreden merkeze yerleşiyor   “Kullanıcı merkezli” bir anlayış   Kullanıcılar mevcut teknoloji vasıtasıyla gündelik hayatında ne yapıyor?   Büyük teknolojik çeşitlilik!   Bilgi ve iletişim teknolojileri herkes için kullanılabilir hale nasıl getirilebilir?
  3. 3. İBE’de değişim   Mevcut bilgisayar teknolojileri ve ortamları, halen bir çok kullanıcı için kullanılamayacak kadar zor   Kullanıcıların mevcut bilgisiyle, öğrenmesi gerekenler arasındaki uçurum +   KULLANICI ÇEŞİTLİLİĞİ !!!
  4. 4. İBE’de değişim   KULLANICI ÇEŞİTLİLİĞİ:   Farklı kültürlerden,   Farklı gelir ve eğitim seviyelerinden,   Farklı yaşlardan ve cinsiyetlerden kullanıcılar   Özürlü Kullanıcılar   Toplumsal cinsiyet ile tanımlanmış kullanıcılar
  5. 5. İBE’de değişim   İnternet!   Sorunlar büyüyor...   Süreklilik gösteremeyen   Hem içerik hem de biçim düzeyinde kendi içinde nispeten tutarsız bir doğaya sahip bir ortamda,   mümkün olan herkes için tutarlı bir erişim ve kullanım deneyimi sunmak!   Çok önemsenmeyen veya ihmal edilen ancak aslında zorlu bir süreç!   Çözüm imkansız değil!
  6. 6. Evrensel Kullanılabilirlik ve Tasarım   Shneiderman (2000)   “Adil bir toplumda, tüm bireyler; ırk, cinsiyet, yaş, özür, ulusal kimlik veya benzer faktörlerden bağımsız olarak, bilgisayar kaynaklarından eşit şekilde faydalanma hakkına sahip olmalıdır”.   Mümkün olan herkesi kapsayacak bir kullanım deneyimi   İBE alanında çalışan herkes için ilgi bekleyen araştırma başlıkları:   Teknoloji çeşitliliği,   Kullanıcı çeşitliliği   Mevcut kullanıcı bilgisindeki eksiklik.
  7. 7. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Şekil 1: Kullanıcı çeşitliliğinin farklı boyutları (Shneiderman, 2000: 89)
  8. 8. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Farklı Kültürlerden Gelen Kullanıcılar Asyalı kullanıcılar İngilizce içeriğe maruz kalıyor
  9. 9. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Farklı Kültürlerden Gelen Kullanıcılar   Uluslararasılaştırma (Internationalization)   Yerelleştirme (Localization) Tablo 1: Yerelleştirme Parametreleri Örnekleri (Marcus, 2002: 444)
  10. 10. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Farklı Kültürlerden Gelen Kullanıcılar   Farklı Kültürlerden Gelen Kullanıcılar   Ülkeler ve Diller   Yazım Sistemleri ve Karakter Setleri   Para Birimleri   Ağırlıklar ve Ölçüler   Zaman Ölçüm Sistemleri   Takvimler   Zaman Ölçümü ve Eşgüdüm   Zaman Ölçümü   Zaman Eşgüdümü   Zaman Dilimleri   Coğrafi Konum Sistemleri   Ulusal Posta Kodu Sistemleri   Telefon Çevrim Sistemleri   Konum İsimlendirme   Estetik Algı   Metaforlar   İkonlar ve Semboller   Renkler
  11. 11. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Kadın Kullanıcılar   Arayüz tasarımı alanında erkek ve kadın kullanıcılar arasındaki cinsiyete bağlı tercih ve kullanım farklılıkları sınırlı sayıda araştırmanın konusu olmuş   Alternatif girişimler: Kadın kullanıcıları “özel ilgi ve desteğe ihtiyaç duyan bir grup” olarak tanımlamakta   Bilgisayarın benimsenmesi düzeyinde de cinsiyetler arası farklılıkların ortaya çıktığı görülmüştür:   Stereotip: Erkek oyuncağı olarak bilgisayar !!!   Sonuç: Kadınlarda bilgisayar teknolojilerine yönelik endişe
  12. 12. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Kadın Kullanıcılar   Kullanım düzeyinde de cinsiyet merkezli farklılıklar:   Erkekler, kızlardan çok daha fazla süre bilgisayar başında zaman geçirmekte   Çevrimiçi ortamlardaki tutumlar farklı
  13. 13. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Kadın Kullanıcılar: Çevrimiçi forumlarda cinsiyete bağlı davranış farklılıkları   Erkek öğrenciler   Kız öğrenciler   İddiacı   Diyaloglarda daha kişisel   Mesajları kişisel   Bağlamı kurmak için referanslar içermiyor öncelikle kişisel çevrelerini tanımlamakta   Argo, cinsel imalar ve şiddete yönelik   Argo, cinsel imalar ve metaforik atıflar şiddete yönelik metaforik kullanmaktan atıfların kullanıldığı çekinmiyor bağlamları rahatsızlık verici buluyorlar
  14. 14. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Kadın Kullanıcılar: Çevrimiçi forumlarda cinsiyete bağlı davranış farklılıkları   Erkek öğrenciler   Kız öğrenciler   Görev merkezli hareket   Gündelik konuşmalarında etmeyi tercih ediyor diyaloğa geçmeye yönelik sözel vurgularını çevrim   Daha çok rekabetçi içi ortamlardaki izlekleri benimsemekte sohbetlere de taşımakta   Problem çözme   İletişim kurarken merkezli görevleri işbirliğine vurgu yapma genelde saldırı eğiliminde savunma temelli münazara mantığında   Saldırı savunma temelli algılıyor münazara mantığından hoşlanmıyor
  15. 15. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Kadın Kullanıcılar   Kapsayıcı bir arayüzün hedef kitlesinin erkek kullanıcılar olduğu açıktır !!!   Erkeklerle birlikte kızları da hedef kitle olarak gözeten arayüz yaklaşımlarına ihtiyaç bulunmaktadır.   Arayüzlerde sunulan metaforların değişimi şart!   “Savaş” , “Spor”, ‘gol atmak’, ‘sayı yapmak’, “rekor kırmak”, “Abort”, “Kill”   Ebeveynler ve eğitimciler de söz konusu stereotipleri icselleştirmiş olup bunların kadınlar üzerindeki olumsuz etkilerini göz ardı etmektedir.
  16. 16. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Çocuk Kullanıcılar (Amerikaʼda yaşayan sekiz yaş ve üstü çocuklar_günde ortalama 6,43 saat! )   Çocuk gelişimi ve etkileşim (Piaget, 1970)   Duyu devinim döneminde (0 2 yaş):   Çok düşük oranda etkileşim,   Talimatlar ses, video ve animasyon formatında,   Fare dışında alternatif tuşlar   Ön işlemsel dönemde (2 7 yaş):   Her seferinde hafızalarında yalnızca tek bir şey tutabilmekte   Fare/klavye etkileşimi
  17. 17. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Çocuk Kullanıcılar (Amerikaʼda yaşayan sekiz yaş ve üstü çocuklar_günde ortalama 6,43 saat! )   Somut işlemsel dönemde (7 11 yaş):   Karmaşık yazılımları kullanabilmek için yeterince büyük   Ama oyuncul yaklaşımdan haz alacak kadar da küçüktür   Kaydırma çubuğu, yazılı talimat X serbest dolaşım, 3B metafor   Resmi işlemsel dönemde (11+ yaş):   Sanılanın aksine, web ortamlarını kullanırken yetişkinlerden daha becerikli ve başarılı değiller   Yetersiz okuma becerileri,   Yeterince gelişmemiş arama stratejileri   Düşük tahammül sınırları   Temiz ve düzenli bir tasarım, çevrim içi testlere ve anketler, oyunlar, mesaj panoları, forumlar ve web tasarım araçları
  18. 18. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Çocuk Kullanıcılar (Amerikaʼda yaşayan sekiz yaş ve üstü çocuklar_günde ortalama 6,43 saat! )   Çocukların Arayüzlerle Etkileşiminde Gözlenen Farklılıklar   Okuma becerisi (Sınırlı metin içeriği)   Ardalan bilgisi (Metafor seçimi)   Algı ve dikkat düzeyi   Bilgi işleme ve devinim becerileri (Fare ile tıklama, Fitts Kanunu)   Arama / Tarama Becerileri (Anahtar kelime yerine kategorik arama)   Seçim Kriterleri
  19. 19. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Yaşlı Kullanıcılar (Birleşmiş Milletlerʼe göre (2004), 2050ʼde dünya nüfusunun % 32ʼsi 60 veya üzerinde yaşlarda olacaktır)   65 yaş ve üstü insanların internetteki önemli kullanıcı gruplarından birisi   Yaşlılıkla birlikte kişilerde belli fiziksel becerilerde somut kısıtlılıklar   Özellikle internet bu arazları aşmaya olanak tanıyabiliyor   65 yaş ve üstü kullanıcıların % 72’si kullanılabilirlik sorunlarından dolayı mağdur (Forrester Research, 2004).   Teknofobik olmadıkları halde 65 yaşın üstündeki yaşlıların % 65’i kendilerini yeni teknolojilerden “gönüllü olarak dışlamak”ta!
  20. 20. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Yaşlı Kullanıcılar (Birleşmiş Milletlerʼe göre (2004), 2050ʼde dünya nüfusunun % 32ʼsi 60 veya üzerinde yaşlarda olacaktır)   BT’nin Evde Kullanımı:   Otonomi sağlamak ve yaşam standartlarının geliştirilmesi doğrultusunda kullanmak   E posta   Çevrimiçi alışveriş   Bankacılık   Eğitim   Din   Sağlık   Seyahat   Oyun
  21. 21. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Yaşlı Kullanıcılar (Birleşmiş Milletlerʼe göre (2004), 2050ʼde dünya nüfusunun % 32ʼsi 60 veya üzerinde yaşlarda olacaktır)   BT’nin İş Ortamında Kullanımı:   İş yerinde çalışanların yaş ortalaması yükseliyor   2020 senesi itibariyle, ofis çalışanlarının en az % 20’si 55 yaş ortalamasında olacak (Forrester Research, 2004)   Bilgisayarlar yapılacak işlere dair fiziksel talepleri azaltsa da,   Zihinsel taleplerin artmasına yol açmaktadır.   Yaşa bağlı zihinsel değişiklikler soru yaratabiliyor.
  22. 22. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Yaşlı Kullanıcılar (Birleşmiş Milletlerʼe göre (2004), 2050ʼde dünya nüfusunun % 32ʼsi 60 veya üzerinde yaşlarda olacaktır)   BT’nin Sağlık ve Bakım Amaçlı Kullanımı:   70 milyondan fazla web sitesi sağlık içeriği sunmakta olup, 2003 yılında 77 milyon Amerikalı yetişkin internet üzerinde sağlık bilgisi aramıştır (Pew Internet & American Life Project, 2003 )   Amerika’daki her dört evden birisinde bir yaşlının bakımından sorumlu en az bir kişi yaşamakta   Sağlık profesyonelleri/hasta yakınları ve hastalar arasında karşılıklı iletişim Tablo 2: Türkiye’de Yaş Gruplarına Göre Sürekli / Kronik Rahatsızlığı Olanlar (Tufan ve Arun, 2006: 132).
  23. 23. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Yaşlı Kullanıcılar (Birleşmiş Milletlerʼe göre (2004), 2050ʼde dünya nüfusunun % 32ʼsi 60 veya üzerinde yaşlarda olacaktır)   Yaşlı Kullanıcıların Arayüzlerle Etkileşiminde Gözlenen Farklılıklar   Duyusal Beceriler: Görme ve okuma becerilerindeki zayıflama   Sabit font büyüklükleri ve yoğun metin içeriği   Devinim Becerileri: Yavaş tepki süreleri, sürekli hareketleri gerçekleştirme zorlukları, koordinasyon bozuklukları, esneklik kaybı ve hareket çeşitliliğinde azalma   Klasik girdi araçlarının kullanımında sorunlar   Çift tıklama, sürükle bırak, form girişleri   Bilişsel Beceriler: Dikkat bozukluğu, kısa süreli hafızada zayıflama, söylem kavramada, problem çözme ve gerekçelendirme süreçlerinde gerileme   Bilgi arama süreçlerinde sıkıntılar
  24. 24. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Özürlü Kullanıcılar (Dünyada yaklaşık 650 milyon özürlü kişi (Laouris, 2009: 369). )   Türkiye’de özürlüler (TÜİK, 2009):   Bilgisayar Erişimi _ % 5,9   İnternet erişimi _ % 5,3  World Wide Web Consortium (W3C)  Web Accesibility Initiative (WAI)  Web Content Accessibility Guidelines (WCAG)   Özürlü Kullanıcıların Web Ortamları ile Etkileşimini Etkileyen Fiziksel Kısıtlılıklar  Görme Özürlüler: Körlük, Kısmi Görüş ve Renk Körlüğü _ Okuma, algı  İşitme Özürlüler: Sağırlık, Kısmi İşitme _ Ses dosyalarına erişim  Fiziksel Özürlüler: Devinim Özürleri _ Veri girişi, alternatif girdi araçları  Konuşma Özürlüler _ Ses tanıma Yazılımlarının Kullanılamaması  Bilişsel Özürlüler: Görsel ve İşitsel Algıda Bozukluklar, Düşünsel Becerilerdeki Eksiklikler, Dikkat Eksikliği, Hafıza Sorunları, Kriz Temelli Bozukluklar  Kombi Özürlüler
  25. 25. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Özürlü Kullanıcılar (Dünyada yaklaşık 650 milyon özürlü kişi (Laouris, 2009: 369). )   Kombi Özürlüler   Sadece kör olan bir kullanıcı bir web tabanlı videodan sesli olarak faydalanabilmektedir.   Sağır olan bir kullanıcı alt yazılar vasıtasıyla videoyu takip edebilmektedir.   Hem kör hem sağır olan bir kullanıcının bu içerikten faydalanabilmesi için söz konusu videonun metin tabanlı bir versiyonuna bir braille terminali vasıtasıyla erişebilmesi gerekmektedir. Tablo 3: İki tür özürlülüğü bulunanlar hakkında kombi özürlülük Analizi (Tufan ve Arun, 2006: 28).
  26. 26. Evrensel Kullanılabilirlik: Kullanıcı Çeşitliliği Farklı Düzeylerde Teknoloji Deneyimine Sahip Kullanıcılar
  27. 27. Evrensel Kullanılabilirlik: Teknoloji Çeşitliliği  Moore Kanunu’na göre işlemci hızları her 18 ayda iki kat artmakta  Önümüzdeki 10 yıl içinde 5000X3000 piksel büyüklüğünde ekranların kullanılması olası (Nielsen, 2006)
  28. 28. Evrensel Kullanılabilirlik için Stratejiler Destek Teknolojileri   Fiziksel ve bilişsel kısıtlarından dolayı   İşitme Özürlülere Yönelik DT etkileşimli ortamları kullanmakta zorluk   Geleneksel İşitme Cihazları çeken kullanıcılar için yardımcı arayüzler   Görsel Bilgilendirme Sistemleri (CART™ )   Destek teknolojileriyle uyumlu web sitelerinin tasarımına önem verilmesi gerek   Bilişsel Özürlülere Yönelik   Fiziksel Özürlülere Yönelik DT Destek Teknolojileri   Alternatif İşaretleme Araçları (Ağız   PDA’ler (PocketCoach™ ve Visual çubuğu, HeadMouse™) Assistant™ )   Klavyeler (Intellikeys™)   Çeşitli yazılımlar (Telephatic   Ses Tanıma Uygulamaları 2000™ )
  29. 29. Evrensel Kullanılabilirlik için Stratejiler Destek Teknolojileri   Görme Özürlülere Yönelik Destek Teknolojileri   Ekran Büyüteçleri (ZoomText™ ve MAGic™ )   Alternatif Klavyeler   Ekran Okuyucular (Window Eyes™ , Job Access With Speech (Jaws™) )   “Yenilenebilir Braille terminalleri”   Sanal eldivenler yardımıyla etkileşim (Z Glove™ ve DataGlove™)
  30. 30. Evrensel Kullanılabilirlik için Stratejiler Çok Katmanlı Arayüz Tasarımı   Teknoloji deneyimi olmayan kullanıcıların arayüzün belli temel unsurlarını içeren ilk katmanını kullanması ve deneyim kazandıkça arayüz içindeki diğer katmanlara erişiminin sağlanmasıdır (Shneiderman, 2003).   Farklı kullanıcı gruplarının arayüzün farklı katmanlarında aynı anda etkinliklerini sürdürmelerine olanak tanıyan yapı Şekil 4: Çok katmanlı arayüz tasarım olanaklarının görsel bir ifadesi (Shneiderman, 2003: 3)
  31. 31. Evrensel Kullanılabilirlik için Stratejiler Evrensel Tasarım   Öncelikle mimarlar tarafından ortaya  Bütün dezavantajlı kullanıcı atılan bir kavram olup, yine daha çok gruplarını kapsayacak tek bir mimari ve endüstri ürünleri tasarımı arayüz geliştirmek için hazır düzeyinde ele alınmıştır (Walozsek, bir reçete yok! 2007).  Her kullanıcı grubuna özel  Web, evrensel tasarım için uygun bir ‘tasarım rehber kuralları’nın ortam geliştirilmesi ve kullanılması (WİERK 2.0)   Esnek içerik  Mümkün olduğunca çok   Kişiselleştirilebilir bir kullanıcı kullanıcı için kapsayıcı deneyimi sunuyor evrensel arayüzler  İçeriği biçimden ayırmak tasarlamaya gayret göstermek mümkün  Cihazlardan bağımsızlaşan yapı
  32. 32. Sonuç   Topluluk iletişimi açısından önemli getiriler   Web, baskıya, eşitsizliğe, hak ihlallerine karşı toplulukların içinde örgütlendiği bir direnç alanına dönüşüyor.   Göçmenlerin, etnik ve dini azınlıkların, gay ve lezbiyenlerin ve bir çok farklı dışlanmış topluluğun ulus-ötesi aktivist nitelikte bir kimlik siyaseti geliştirebilmesinin önünü açıyor.
  33. 33. Sonuç   Profili ne olursa olsun her bireyin rahatlıkla kullanabileceği etkileşimli web ortamları tasarlamanın yol ve yöntemlerini bulmalı,   Uzun vadede farklı topluluklar için bu yeni toplumsallığı destekleyecek ortam tasarımlarına yönelmeyi hedeflemeliyiz.   Özellikle Türkiyeʼde sektörün geliştiği bu günlerde kavramların özümsenmesine katkıda bulunmak gerekiyor
  34. 34. Teşekkürler… Yard. Doç. Dr. Kerem RIZVANOĞLU Galatasaray Üniversitesi İletişim Fakültesi krizvanoglu@gmail.com

×