• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
CRC - Uzbek version
 

CRC - Uzbek version

on

  • 2,548 views

 

Statistics

Views

Total Views
2,548
Views on SlideShare
2,548
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
2
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    CRC - Uzbek version CRC - Uzbek version Document Transcript

    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYA ASOSIY QOIDALARNING QISQACHA NORASMIY BAYONIMUQADDIMA MUQADDIMA Ushbu Konvensiyaga ishtirokchi-davlatlar, Muqaddimada Birlashgan Birlashgan Millatlar Òashkiloti Nizomida elon qilingan tamoyillarga Millatlar Òashkilotining dasturiymuvofiq, jamiyat barcha azolarining o‘ziga xos bo‘lgan qadr-qimmati, teng prinsiplari va inson huquqlarigava ajralmas huquqlari yer yuzasida erkinlik, adolat va tinchlikni taminlashning doir bir qancha tegishli faktlar vaasosi ekanligi etirof etilganini hisobga olib, deklaratsiyalarning muayyan Birlashgan Millatlar Òashkilotining xalqlari Nizomda insonning asosiyhuquqlariga, inson shaxsining shani va qadr-qimmatiga bo‘lgan o‘z qoidalari tilga olingan. Undaishonchlarini tasdiqlaganliklari hamda ijtimoiy taraqqiyot va turmush bolalar o‘z ehtiyojmandligidansharoitlarini yaxshilash borasida ko‘maklashishga ahd qilganliklarini etiborga kelib chiqib maxsus ravishdaoi, lb muhofaza va g‘amxo‘rlikka Birlashgan Millatlar Òashkiloti Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi muhtoj ekani takidlangan,va inson huquqlari to‘g‘risidagi xalqaro hujjatlarda har bir inson mazkur bolalarni himoyalash borasidagihujjatlarda ko‘rsatib qo‘yilgan huquq hamda erkinliklarga irqi, tana rangi, asosiy g‘amxo‘rlik va masuliyatjinsi, tili, dini, siyosiy yoki boshqa etiqodlari, milliy yoki ijtimoiy kelib oilalar zimmasida ekanigachiqishi, mulkiy ahvoli, tug‘ilishi yoki boshqa holatlar bilan bog‘liq belgilariga alohida etibor qaratilgan. Unda,ko‘ra har qanday tafovutdan qati nazar, ega bo‘lishini elon qilganligi va shuningdek, bolani tug‘ilguncha var z l kb l i g n i i ie t r fe i , oii idralgn io tb Birlashgan Millatlar Òashkiloti Inson huquqlari umumjahon tug‘ilganidan keyin ham huquqiydeklaratsiyasiga bolalar alohida g‘amxo‘rlik va yordam huquqiga egadirlar, va boshqa jihatlardan munosibdeb elon qilganligini eslatib, darajada himoyalash zarurligi, jamiyatning asosiy tashkiloti hisoblanmish oila va tibbiy muhitga uning bola mansub bo‘lgan xalqningbarcha azolari, ayniqsa, bolalar o‘sib-ulg‘ayishlari va farovonlikka ega madaniy qadriyatlarini hurmatbo‘lishlari uchun jamiyat doirasidagi majburiyatlarni o‘z zimmasiga to‘liq qilish zarurligi hamda bolaoladigan bo‘lishiga erishish maqsadida zarur himoya va yordam bilan huquqlarini himoyalash ishidataminlanishi lozim ekanligiga ishonch hosil qilgan holda, xalqaro hamkorlik hayotiy muhim bolaning shaxsi sog‘lom va har tomonlama uyg‘unlashgan holda kamoloti ahamiyatga egaligi o‘z tasdig‘iniuchun u oila g‘amxo‘rligida, baxt, mehr-muhabbat va ongli tushunish vaziyatida topgan.o s s iz r r i i ie t r fe i , ‘ih aulgn io tb bola jamiyatda mustaqil hayotga to‘la tayyorlanishi va Birlashgan MillatlarÒashkiloti Nizomida elon qilingan g‘oyalar ruhida, ayniqsa, tinchlik, qadr-qimmat, sabr-toqat, erkinlik, tenglik va birdamlik ruhida tarbiyalanishilozimligini hisobga olib, bolani mana shunday alohida himoya qilish zarurligi 1924 yilgi Bolahuquqlari Jeneva deklaratsiyasida va 1959 yil 20 noyabrda BMÒning BoshAssambleyasi tomonidan qabul qilingan Bola huquqlari deklaratsiyasida ko‘zdatutilganligini va Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, Fuqarolik vasiyosiy huquqlar to‘g‘risida xalqaro paktda (jumladan, 23- va 24-moddalarda),Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risida xalqaro paktda (jumladan,10-modda), shuningdek, ixtisoslashgan muassasalar hamda bolalarningfarovonligi masalalari bilan shug‘ullanuvchi xalqaro tashkilotlarning Nizomlariva tegishli hujjatlarida etirof etilganligini etiborga olib, Bola huquqlari deklaratsiyasida ko‘rsatib o‘tilganidek, «bola, agar ujismoniy va aqliy jihatdan kamolotga yetishmagan bo‘lsa, maxsus ravishdamuhofaza va g‘amxo‘rlikka, binobarin, tug‘ilguncha va tug‘ilgandan keyinham munosib darajadagi huquqiy himoyaga muhtoj» ekanligini etiborga olib, Ijtimoiy va huquqiy tamoyillar to‘g‘risidagi deklaratsiyaning bolalarhimoyasi va farovonligi, ayniqsa, bolalarni milliy va xalqaro darajalarda 2
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYAtarbiyalashga berish hamda asrab olish paytidagi himoyasi va farovonligigadoir qoidalariga, Birlashgan Millatlar Òashkilotining Balog‘atga yetmaganbolalarga nisbatan odil sudlov yuritishga doir minimal standart qoidalari(“Pekin qoidalari”) va Favqulodda holatlarda va qurolli mojarolar davridaayollar va bolalarni himoya qilish to‘g‘risida deklaratsiya qoidalariga tayanib, jahondagi barcha mamlakatlarda nihoyatda og‘ir sharoitlarda yashayotganbolalar borligi hamda ular alohida etiborga muhtoj ekanliklarini etirof etib, bolaning himoya qilinishi va uyg‘un ravishda rivojlanishi uchun har birxalqning ananalari va madaniy qadriyatlari muhim ahamiyat kasb etishinimunosib tarzda hisobga olib, har bir mamlakatda, jumladan, rivojlanayotgan mamlakatlarda bolalarningturmush sharoitlarini yaxshilash uchun xalqaro hamkorlik qilishningmuhimligini etirof etib, quyidagilar haqida kelishib oldilar:I QISM1-modda “BOLA” ÒUSHUNCHASI ÒARIFI Ushbu Konvensiyaning maqsadlari uchun 18 yoshga to‘lmagan har bir 18 yoshga to‘lmagan shaxs bolainson zoti, agar bolaga nisbatan qo‘llaniladigan qonun bo‘yicha u ertaroq d be t r fe i a i m l i q n n a g e io tld, ily oulrabalog‘atga yetmagan bo‘lsa, bola hisoblanadi. muvofiq balog‘at yoshi sifatida yanada kichikroq yosh belgilangan holatlar bundan mustasno.2-modda KAMSIÒISHLARGA BARHAM BERISH 1. Ishtirokchi-davlatlar ushbu Konvensiyada o‘z tasir doirasida bo‘lganhar bir bola uchun ko‘zda tutilgan barcha huquqlarni, hech qanday Barcha huquqlar barcha bolalargakamsitishlarsiz, irqi, tana rangi, jinsi, tili, dini, siyosiy yoki boshqa etiqodlari, istisnosiz ravishda, birdekmilliy, etnik yoki ijtimoiy kelib chiqishi, mulkiy ahvoli, bolaning sog‘lig‘i va tegishlidir. Davlat bolanitug‘ilishi, uning ota-onasi yoki qonuniy vasiysi yoki biror-bir boshqa kamsitishning har qandayholatlardan qati nazar, hurmat qiladilar hamda shu huquqlarni taminlab shakllaridan muhofaza etishga vabrdlr eaia. uning huquqlarini himoyalash 2. Ishtirokchi-davlatlar bola, uning ota-onasi, qonuniy vasiysi yoki boshqa bo‘yicha zarur choralarnioila azolarining qarashlari yoki etiqodida o‘z ifodasini topadigan maqom, ko‘rishga majbur.faoliyat asosida kamsitish yoki jazolashning barcha shakllaridan bolaninghimoyasini taminlash uchun hamma zarur choralarni ko‘radilar.3-modda BOLA HUQUQLARINI YAXSHIROQ ÒAMINLASH 1. Bolalarga nisbatan barcha xatti-harakatlarda, ular ijtimoiy taminotmasalalari bilan shug‘ullanuvchi davlat yoki xususiy muassasalar, sudlar, Bolaga nisbatan barcha xatti-mamuriy yoki qonun chiqaruvchi organlar tomonidan sodir etiladimi-yo‘qmi, harakatlarda to‘laligicha uningbundan qati nazar, bolaning manfaatlari yaxshiroq taminlanishiga birinchi manfaatlari hisobga olingand r j l e t b rb r l d . aaai io eiai bo‘lishi kerak. Ota-onasi yohud 2. Ishtirokchi-davlatlar o‘z zimmasiga bolani uning farovonligi uchun zimmasiga shunday masulyatzarur hisoblangan himoya va g‘amxo‘rlik bilan taminlash, bunda uning ota- yuklatilgan boshqa shaxslaronasi, vasiysi yoki qonun bo‘yicha uning uchun javobgar sanalmish boshqa bolaga g‘amxo‘rlik qilmaganshaxslarning huquq va majburiyatlarini etiborda tutishni hisobga oladilar taqdirda, davlat bola to‘g‘risidahamda ana shu maqsadda barcha qonuniy va mamuriy chora-tadbirlarni tegishlicha g‘amxo‘rlikni tamink‘aia. ordlr etishi zarur. 3
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYA 3. Ishtirokchi-davlatlar bolalar haqida g‘amxo‘rlik ko‘rsatish yoki ularnihimoya qilish uchun masul hisoblangan organlar, muassasalar va xizmatlarvakolatli organlar tomonidan belgilab qo‘yilgan meyorlarga, xususan, xavfsizlikva sog‘liqni saqlash sohasida va ulardagi xodimlarning soni va ishga yaroqliligi,shuningdek, vakolatli nazorat olib borishi nuqtai nazaridan belgilanganmeyorlarga javob berishlarini taminlaydilar.4-modda HUQUQLARNI AMALGA OSHIRISH Ishtirokchi-davlatlar ushbu Konvensiyada etirof etilgan huquqlarniamalga oshirish uchun barcha zarur qonuniy, mamuriy va boshqa choralarni Davlat ushbu Konvensiyada etirofko‘radilar. Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlarga nisbatan ishtirokchi- etilgan huquqlarni amalga oshirishdavlatlar bunday choralarni o‘zlarida mavjud bo‘lgan imkoniyatlar doirasida,mumkin qadar yuqori darajada zarurat tug‘ilgan taqdirda esa xalqaro hamkorlik uchun barcha chora-tadbirlarnidoirasida qabul qiladilar. qo‘llashi shart.5-modda OILA ÒARBIYASI VA BOLANING RIVOJLANIB Ishtirokchi-davlatlar ota-onaning va tegishli holatlarda kengaytirilgan BORAYOÒGANoila azolari yoki mahalliy urf-odatlarda ko‘zda tutilganidek, jamoaning vasiylar QOBILIYAÒLARIyoki qonun bo‘yicha bola tarbiyasi uchun javobgar hisoblangan boshqa Davlat bolaning rivojlanibshaxslarning ushbu Konvensiyada etirof etilgan huquqlarni amalga oshirishda borayotgan qobiliyatlariga muvofiqmunosib darajada bolani boshqarish va unga rahbarlik qilish hamda bu ishni ravishda uning tarbiyasi bo‘yichabolaning rivojlanib borayotgan qobiliyatlariga muvofiq holda bajarishdagi ota-ona va kengaytirilgan oilagamasuliyati, huquq va majburiyatlarini hurmat qiladilar. tegishli huquq va majburiyatlarni hurmat qilishi darkor.6-modda OMON YASHASH VA RIVOJLANISH 1. Ishtirokchi-davlatlar har bir bola yashash uchun ajralmas huquqqa Har bir bola yashash uchunega ekanligini etirof etadilar. ajralmas huquqqa ega va davlat 2. Ishtirokchi-davlatlar bolaning omon yashashi va sog‘lom rivojlanishi bolaning omon yashashi vauchun mumkin qadar yuqori darajada imkoniyat yaratib beradilar. sog‘lom rivojlanishini tamin etishga majbur.7-modda ISM VA FUQAROLIK 1. Bola tug‘ilgan zahoti ro‘yxatga olinadi va tug‘ilgan daqiqasidan boshlab Bola tug‘ilgan zahoti ism bilanism bilan atalish va fuqarolikka ega bo‘lish, shuningdek, iloji boricha, o‘z atalish huquqiga ega. Bolaota-onasini bilish va ularning g‘amxo‘rliklaridan bahramand bo‘lish fuqarolik olish va, iloji boricha,huquqlarini olishga haqli hisoblanadi. o‘z ota-onasi kimligini bilish, 2. Ishtirokchi-davlatlar bunday huquqlarni o‘z milliy qonunchiliklariga shuningdek, ularning g‘amxo‘r-muvofiq amalga oshirilishini, ularning majburiyatlari shu sohaga tegishli liklaridan bahramand bo‘lishxalqaro hujjatlarga asosan, xususan, agar bola boshqa fuqarolikka ega bo‘lmagan huquqlariga egadir.taqdirda bajarilishini taminlaydilar.8-modda O‘ZIGA XOS XUSUSIYAÒLARNI 1. Ishtirokchi-davlatlar qonunda ko‘zda tutilganidek, bolaning o‘ziga SAQLAB QOLISHxos xususiyatlari jumladan, fuqaroligi, ismi va oilaviy aloqalarini saqlab qolish Davlat bolaning o‘ziga xoshuquqini hurmat qilish, qonunga zid ravishda aralashuvga yo‘l qo‘ymaslik xususiyatlariga doir asosiymajburiyatini oladilar. jihatlarni himoya etishga va, 4
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYA 2. Agar bola o‘ziga xoslik elementlarining bir yoki barcha qismlaridan zarur hollarda, qayta tiklashgag‘ayriqonuniy ravishda mahrum etilgan bo‘lsa, ishtirokchi-davlatlar uning majbur. Bunday asosiy jihatlargabu xususiyatlari tezroq tiklanishi uchun zarur yordam va himoyalashni ism, fuqarolik va oilaviy aloqalartaminlaydilar. mansubdir.9-modda OÒA-ONADAN AYRI YASHASH 1. Ishtirokchi-davlatlar bola o‘z ota-onasidan ularning xohishlariga zidravishda ayrilib qolmasligini taminlaydilar, vakolatli organlar sud qaroriga Bola ota-onasi bilan birga yashashbinoan qo‘llanilgan qonun va tartib-rusumga muvofiq tarzda bunday ayrilish huquqiga ega, bunday yashashbolaning eng yaxshi manfaatlari yo‘lida zarur deb topgan holatlar bundan bolaning eng yaxshi manfaatlarigamustasnodir. Bunday ajrim, masalan, ota-ona bolaga shafqatsizlik bilan xalal beradigan holatlar bundanmunosabatda bo‘lgan yoki uning haqida g‘amxo‘rlik qilmay qo‘ygan yohud mustasno. Bola, shuningdek, ota-ota-ona alohida yashayotgan hamda bola yashaydigan joyga nisbatan qaror onasining bittasi yoki harqabul qilish zarurati paydo bo‘lgan u yoki bu aniq holatda zarur bo‘lishi ikkovidan ayrilgan hollardamumkin. ularning ikkalasi bilan ham 2. Ushbu moddaning 1-bandiga muvofiq holda ishni har qanday sharoitda aloqalarini saqlab qolish huquqigako‘rib chiqish jarayonida barcha manfaatdor tomonlarga muhokamada ea g.qatnashish va o‘z nuqtai nazarini bayon qilish imkoniyati beriladi. 3. Ishtirokchi-davlatlar ota-onasining bittasi yoki har ikkovidan hamayrilgan bolaning ular bilan muntazam ravishda shaxsiy munosabatlar vato‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalar bog‘lab turish huquqini hurmat qiladilar, bundaymunosabatlar bolaning eng yaxshi manfaatlariga zid keladigan bo‘lsa bundanmustasno bo‘ladi. 4. Ishtirokchi-davlat tomonidan qabul qilingan biror-bir qaror, masalan,hibsga olish, qamash, surgun qilish, deportatsiya yoki ota-onadan bittasiyohud ikkovining ham yoki bolaning o‘limi (ana shu shaxs davlat ixtiyoridabo‘lgan paytda har qanday sababga ko‘ra ro‘y bergan o‘lim ham shungakiradi) tufayli sodir bo‘lgan bo‘lsa, ishtirokchi-davlat ota-onaga, bolaga yoki,agar zarurat tug‘ilsa, oilaning boshqa azosiga ularning iltimosiga binoanoilaning yo‘qolgan azosi (azolari yashab turgan joy) haqida, zarur axborotniagar bu bolaning farovonligiga ziyon keltirmaydigan bo‘lsa yetkazib beradi.Ishtirokchi-davlatlar bunday iltimosni qondirish o‘z-o‘zidan tegishli shaxs(shaxslar) uchun nohush oqibatlarga olib kelmasligini tamin etadilar.10-modda OILANI BIRLASHÒIRISH 1. Ishtirokchi-davlatlarning 9-moddadagi 1-band bo‘yicha majburiyatiga Bolalar va ularning ota-onalarimuvofiq bola yoki uning ota-onasi oilani birlashtirish maqsadida ishtirokchi- oilani birlashtirish yohud boladavlatga kirish yohud undan chiqish uchun bergan arizalari ishtirokchi- bilan ota-ona o‘rtasidagi shaxsiydavlatlar tomonidan ijobiy, insonparvarlik ruhida va tezkorlik bilan ko‘rib munosabat va to‘g‘ridan-to‘g‘richiqilishi lozim. Ishtirokchi-davlatlar bunday iltimoslar arizachilar va aloqalarni bog‘lab turishularning oila azolari uchun nohush oqibatlar keltirib chiqarmasligini maqsadida har qandaytaminlaydilar. mamlakatni tark etish va o‘z 2. Ota-onasi turli davlatlarda yashayotgan bola alohida holatlardan mamlakatiga qaytib kelishtashqari, otasi va onasi bilan muntazam ravishda shaxsiy munosabatlar va huquqiga ega.to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalar bog‘lab turish huquqiga egadir. Ana shu maqsadda9-moddaning 2-bandi bo‘yicha ishtirokchi-davlatlarning majburiyatlarigamuvofiq ishtirokchi-davlatlar bolaning va ota-onasining har qandaymamlakatni tark etish, jumladan, o‘z mamlakatini tashlab ketish va ungaqaytib kelish huquqini hurmat qiladilar. Har qanday mamlakatni tark etishhuquqiga nisbatan qonunda belgilab qo‘yilgan va davlat xavfsizligini, jamoat 5
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYAtartibini (ordre public), aholining sog‘lig‘i va manaviyati hamda boshqashaxslarning huquq va erkinliklarini saqlash uchun zarur hisoblangan, ushbuKonvensiyada etirof etilgan boshqa huquqlarga mos tushadigancheklashlargina amalda bo‘ladi.11-modda G‘AYRIQONUNIY KO‘CHIRISH VA 1. Ishtirokchi-davlatlar bolalarning g‘ayriqonuniy ravishda ko‘chirilishiga QAYÒARIB BERMASLIKva chet eldan qaytmasligiga qarshi kurash olib borish uchun chora-tadbirlar Davlat bolani ota-onasidan birik‘aia. ordlr yohud uchinchi tomon o‘g‘irlab 2. Ana shu maqsadda ishtirokchi-davlatlar ikki tomonlama yoki ko‘p ketishi yoki bolaning chet eldatomonlama bitimlar tuzilishiga yohud amaldagi bitimlarga qo‘shilishga ushlab turilishiga barham berishgako‘maklashadilar. va bunday hollarda tegishli barcha chora-tadbirlarni qo‘llashga majbur.12-modda BOLANING DUNYOQARASHI 1. Ishtirokchi-davlatlar o‘zining qarashlarini shakllantirishga qodir bolagaana shu qarashlarni bolaga taalluqli barcha masalalar bo‘yicha erkin ifoda Bola o‘z qarashlarini erkin ifodaetish huquqini taminlaydilar, binobarin, bolaning qarashlariga uning yoshi etish huquqiga ega, binobarin, anava yetukligiga muvofiq munosib darajada etibor beriladi. shu bolaga taalluqli har qanday 2. Ana shu maqsadda bolaga, jumladan, bolaga taalluqli har qanday sud masalani hal etish chog‘ida uningyoki mamuriy muhokama paytida, bevosita, vakil yohud tegishli organ orqali ushbu qarashlari hisobgamilliy qonunchilikning prosessual meyorlarida ko‘zda tutilgan tartibda o‘zining olinmog‘i lozim.fikrlarini ular tomonidan eshitish imkoniyati beriladi.13-modda FIKRNI ERKIN IFODALASH 1. Bola o‘zining fikrini erkin ifodalash huquqiga ega: bu huquq har Bola o‘zining qarashlarini ifodaqanday turdagi axborotni, chegarasidan qati nazar, og‘zaki, yozma yoki etish, axborot olish, chegara-bosma shaklda, sanat asari ko‘rinishida yoki bolaning tanloviga ko‘ra lardan qati nazar, axborot vaboshqa vositalar yordamida izlash, olish va uzatish erkinligini o‘z ichiga g‘oyalarni uzatish huquqiga ega.oai ld. 2. Bunday huquqning amalga oshirilishi bazi bir cheklashlarga duchkelishi mumkin, biroq bunday cheklashlar faqat qonunda ko‘zda tutilgancheklashlardan iborat bo‘ladi, bu quyidagilar uchun zarur: a) boshqa shaxslarning huquqlari va obro‘sini hurmat qilish uchun; b) davlat xavfsizligi yoki jamoat tartibini (ordre public), aholining sog‘lig‘iyoki manaviyatini muhofaza qilish uchun.14-modda FIKR, VIJDON VA DIN ERKINLIGI 1. Ishtirokchi-davlatlar bolaning fikrlash, vijdon va din erkinligi huquqinihurmat qiladilar. Davlat, ota-onaning tegishli 2. Ishtirokchi-davlatlar ota-onaning hamda tegishli holatlarda qonuniy rahbarligi ostida, bolaningvasiylarning bolaga uning rivojlanayotgan qobiliyatlariga muvofiq keladigan fikrlash, vijdon va din erkinliginiusul orqali bola huquqini amalga oshirishda rahbarlik qilish huquqi va hurmat qilishi zarur.majburiyatlarini hurmat qiladilar. 6
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYA 3. O‘z dini yoki etiqodini targ‘ib qilish erkinligi faqat qonunda belgilanganhamda davlat xavfsizligini, jamoat tartibini, aholining manaviyati va sog‘lig‘inisaqlash yoki boshqa shaxslarning asosiy huquq va erkinliklarini himoyaqilish uchun zarur hisoblangandagina cheklanishi mumkin.15-modda ASSOTSIATSIYA ERKINLIGI 1. Ishtirokchi-davlatlar bolaning assotsiatsiya va tinch yig‘ilishlar erkinligihuquqini etirof etadilar. Bola boshqa kishilar bilan 2. Bu huquqning amalga oshirilishiga nisbatan biror-bir cheklashlar uchrashish va assotsiatsiyalargaqo‘llanilmaydi, qonunga muvofiq qo‘llaniladigan va demokratik jamiyatda kirish yohud ularni tashkil etishdavlat xavfsizligi yoki jamiyat xavfsizligi, jamoat tartibi (ordre public) manfaatlari huquqiga ega.yo‘lida, aholining sog‘lig‘i yoki manaviyatini saqlash, boshqa shaxslarninghuquq va erkinliklarini himoya qilish uchun zarur bo‘lgan cheklashlar bundanmustasnodir.16-modda SHAXSIY HAYOÒGA BO‘LGAN HUQUQLAR 1. Birorta bola uning shaxsiy hayot, oilaviy hayot, uy-joy daxlsizligi HIMOYASIyoki pochta orqali yuboriladigan narsalarning maxfiyligiga bo‘lgan huquqiamalga oshirilishiga o‘zboshimchalik bilan yoki qonunga zid ravishda aralashish Bolalar o‘zlarining shaxsiy hayoti,yohud uning shani va obro‘siga g‘ayriqonuniy tajovuz qilish obekti bo‘lishi turmushi va oilaviy hayotiga,mumkin emas. shuningdek, o‘z yozishmalariga 2. Bola ana shunday aralashishlar yoki tajovuz qilishlardan qonun yo‘li aralashuvdan himoyalanish,bilan himoyalanish huquqiga egadir. tuhmat va bo‘htonlardan muhofazalanish huquqlariga ega.17-modda ÒEGISHLI AXBOROÒDAN BAHRAMAND BO‘LISH Ishtirokchi-davlatlar ommaviy axborot vositalarining muhim mavqeinietirof etadilar hamda bola turli xil milliy va xalqaro manbalarning axborotlari Davlat bolalarning turli xilhamda materiallari, ayniqsa, ijtimoiy, manaviy va axloqiy farovonlikka, manbalardan olinadigan axborotshuningdek, bolaning sog‘lom, jismoniy va ruhiy rivojlanishiga ko‘maklashishga va materiallardan bahramandqaratilgan axborotlardan bahramand bo‘lishini taminlaydilar. Shu maqsadda bo‘lishini taminlashi zarur, uishtirokchi-davlatlar: ommaviy axborot vositalari a) ommaviy axborot vositalarini ijtimoiy va madaniy yo‘nalishdagi hamda tomonidan bolaning ijtimoiy va29-modda ruhidagi bola uchun foydali axborot va materiallarni tarqatishga madaniy rivojiga ko‘mak-rgbtatrdlr a‘alniaia; b) turli xil madaniy, milliy va xalqaro manbalardan bunday axborot va lashadigan materiallar tarqa-materiallar tayyorlash, ayirboshlash hamda tarqatish sohasidagi xalqaro tilishini rag‘batlantirishi hamdahamkorlikni rag‘batlantiradilar; bolalarni zararli axborotdan c) bolalar adabiyotini nashr etish va tarqatishni rag‘batlantiradilar; muhofaza etish choralarini ko‘rishi d) ommaviy axborot vositalarining qandaydir ozchilikni tashkil qiluvchi darkor.guruh yoki tub aholiga mansub bolaning til ehtiyojlariga alohida etiborberishni rag‘batlantiradilar; e) 13- va 18-moddalarni hisobga olgan holda bolaning farovonligichazarar yetkazadigan axborot va materiallardan uni himoya qilishning tegishlitamoyillarini ishlab chiqishni rag‘batlantiradilar.18-modda OÒA-ONA MASULIYAÒI 1. Ishtirokchi-davlatlar bola tarbiyalanishi va rivojlanishi uchun ota- Ota-ona birgalikda bola tarbiyasionaning umumiy va bir xil javobgarligi tamoyili etirof etilishini taminlashga uchun asosiy javobgarlarqaratilgan barcha mumkin bo‘lgan kuch-g‘ayratlarni safarbar etadilar. Ota- hisoblanadi, davlat esa bu borada 7
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYAona yoki tegishli holatlarda qonuniy vasiylar bolaning tarbiyalanishi va ularni qo‘llab-quvvatlashi shart.rivojlanishi uchun asosiy javobgar bo‘ladilar. Bolaning eng yaxshi manfaatlari Davlat bolani tarbiyalashda ota-ular ko‘rsatadigan asosiy g‘amxo‘rlikning predmeti hisoblanadi. onaga tegishlicha yordam 2. Ushbu Konvensiyada bayon qilingan huquqlarning amalga oshirilishini ko‘rsatishi zarur.kafolatlash va ko‘maklashish maqsadida ishtirokchi-davlatlar ota-ona vaqonuniy vasiylarga bola tarbiyasi bo‘yicha majburiyatlarini bajarishlariga tegishliyordam ko‘rsatadilar hamda bolalar muassasalari tarmog‘ining rivojlanishinitaminlaydilar. 3. Ishtirokchi-davlatlar ota-onasi ishlaydigan bolalar uchun mo‘ljallanganxizmatlar hamda bolalar parvarish qilinadigan muassasalardan bolalarningfoydalanish huquqiga ega bo‘lishlarini taminlash uchun barcha zarur choralarnik‘aia. ordlr19-modda SUIISÒEMOLLIKLARDAN VA LOQAYD MUOMALADA 1. Ishtirokchi-davlatlar bolani jismoniy va ruhiy zo‘ravonlikning, BO‘LISHDANhaqoratlash va suiistemolliklar, g‘amxo‘rlik ko‘rsatmaslik yoki beparvolik HIMOYALASHbilan muomalada bo‘lish, qo‘pol muomala qilish yoki ota-ona, qonuniyvasiylar yoki bola haqida g‘amxo‘rlik qiluvchi har qanday boshqa shaxs Davlat ota-ona yohud bola uchuntomonidan ekspluatatsiya qilish, jumladan, shahvoniy suiistemolliklar sodir g‘amxo‘rlik qiluvchi boshqaetishning har qanday shakllaridan himoyalash maqsadida jamiki zarur shaxslar tomonidan bolagaqonuniy, mamuriy, ijtimoiy va marifiy chora-tadbirlarni ko‘radilar. nisbatan yomon muomalada 2. Bunday himoya choralari, zarurat tug‘ilgan taqdirda, bola va uning bo‘lishning har qanday shaklidanhaqida g‘amxo‘rlik ko‘rsatayotgan shaxslarni lozim darajada qo‘llab-quvvatlash uni himoya etishi va suiiste-maqsadidagi ijtimoiy dasturlar ishlab chiqish uchun samarali tartib-rusumlarni, molliklarning oldini olish hamdash uningdek, bola bilan yuqorida ko‘rsatilgan tarzda shafqatsizlarcha muomala jabrlanganlarni davolashga doirqilish hollari munosabati bilan ogohlantirish, aniqlash hollari munosabati tegishli ijtimoiy dasturlarnibilan ogohlantirish, aniqlash, xabar berish, qarab chiqish, tergov olib borish, yaratishi darkor.davolash hamda shundan keyingi choralarni ko‘rish zarurati tug‘ilgan taqdirda,sud ishini qo‘zg‘atish uchun chora-tadbirlarni ham o‘z ichiga oladi.20-modda OILASIDAN MAHRUM BO‘LGAN BOLA HIMOYASI 1.O‘zining oila g‘amxo‘rligidan vaqtincha yoki doimiy mahrum bo‘lgan Davlat oila muhitidan ayrilibyoki o‘zining eng yaxshi manfaatlari yo‘lida bunday g‘amxo‘rlikda qola qolgan bolaning ijtimoiy muhofazaolmaydigan bola davlat tomonidan ko‘rsatiladigan alohida himoya va yordamni etilishini taminlashga hamdaolish huquqiga egadir. tegishlicha oilaviy g‘amxo‘rlikning 2. Ishtirokchi-davlatlar o‘z milliy qonunlariga muvofiq ravishda bolani muqobili yaratilishini yohudparvarish qilishning almashtirilishini taminlaydilar. bunday hollarda bolani o‘z 3. Bolani bunday parvarishlash, jumladan, islom shariati bo‘yicha parvarishiga oladigan maxsus«kafola»ga tarbiyaga berishni, asrab olishni yoki zarurat tug‘ilgan taqdirda, muassasaga joylashtirilishinibolalar boqiladigan tegishli muassasalarga joylashtirishni o‘z ichiga oladi. taminlashga majbur. Ana shuParvarishni almashtirish turlari qarab chiqilayotganda bola tarbiyasidagi majburiyatlarni ado etishgavorislikning maqsadga muvofiqligi hamda uning etnik kelib chiqishi, diniy qaratilgan say-harakatlarda bolaning madaniy mansubligiva madaniy mansubligi, ona tili etarli darajada hisobga olinishi lozim. inobatga olinmog‘i lozim.21-modda BOLANI ASRAB OLISH Bolani asrab olish bunday tizim Bola asrab olish tizimi mavjudligini etirof yoki hal qiladigan ishtirokchi- mavjudligi etirof etiladigan va yokidavlatlar bolaning eng yaxshi manfaatlari birinchi navbatda hisobga olinishini bunga ruxsat beriladigantaminlaydilar, ular: 8
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYA a) bolani asrab olish faqat vakolatli mamurlar tomonidan hal etilishini mamlakatlarda bolaning engtaminlaydilar, bunday mamurlar qo‘llaniladigan qonun va tartib-rusumlarga yaxshi manfaatlaridan kelibmuvofiq hamda ishga taalluqli va ishonchli butun axborot asosida asrab chiqqan holda va vakolatliolishga ota-ona, qarindoshlar va qonuniy vasiylarga nisbatan bolaning mamurlar ijozati, shuningdek,maqomiga qarab, agar talab etilsa, manfaatdor shaxslar zarur bo‘lib qoladigan bola uchun kafolatlar mavjudmaslahat asosida asrab olish uchun o‘zlarining ongli roziliklarini berishlari bo‘lgan taqdirdagina amalgabois yo‘l qo‘yilishini aniqlaydilar; oshirilishi mumkin. b) boshqa mamlakatda asrab olish, agar bolani tarbiyaga berish yokiuning tarbiyasini taminlay oladigan yohud asrab oladigan oilaga joylashtirishmumkin bo‘lmasa, agar bola paydo bo‘lgan mamlakatda uni munosib ravishdatarbiyalashni taminlashning iloji bo‘lmasa, bola boqishning muqobil usulis f t d q r l s i ie t r fe a i a ; iaia aaihn io tdlr c) bolani boshqa mamlakatda asrab olingan taqdirda xuddi mamlakatichkarisida asrab olinganida qo‘llaniladigan kafolat va meyorlar qo‘llanilishinitaminlaydilar; d) bola boshqa mamlakatda asrab olingan taqdirda uning joylashtirilishishu ish bilan bog‘liq shaxsga o‘zini oqlamagan moliyaviy foyda keltirmasliginitaminlash uchun zarur choralarni ko‘radilar; e) zarur holatlarda ushbu moddaning maqsadlariga ikki tomonlama vako‘p tomonlama shartlashuvlar yoki bitimlar tuzilishi yo‘li bilan erishishgako‘maklashadilar hamda shu asosda bolaning boshqa mamlakatda joylashuvivakolatli mamurlar va organlar tomonidan amalga oshirilishini taminlashgaitldlr niaia.22-modda QOCHOQ BOLALAR 1) Ishtirokchi-davlatlar qochoq maqomini olishni istagan yoki qochoq Qochoq bolalar yohud qochoqhisoblangan bolani qo‘llaniladigan xalqaro yoki ichki huquq va tartib- maqomini olishga intilayotganrusumlarga muvofiq ravishda, ham unga hamroh bo‘layotgan va bo‘lmayotgan bolalarga alohida himoya taminota-onasi yoki tegishli ravishda himoya qiladigan va insonparvarlik yordami etilishi darkor. Davlat bundayko‘rsatadigan har qanday boshqa shaxsni ushbu Konvensiyada va inson himoya va yordamni taminlovchihuquqlari bo‘yicha boshqa xalqaro hujjatlarda yoki hujjatlarda bayon qilingan vakolatli tashkilotlar bilanqo‘llanishi mumkin bo‘lgan huquqlardan foydalanish ishtirokchilari hamkorlik qilishga majbur.hisoblanadigan ko‘rsatib o‘tilgan davlatlar taminlash uchun zarur choralarnik‘aia. ordlr 2. Ana shu maqsadda ishtirokchi-davlatlar, o‘zlari zarur deb topganholatlarda, Birlashgan Millatlar Òashkiloti va boshqa vakolatli hukumatlararotashkilotlar yoki Birlashgan Millatlar Òashkiloti bilan hamkorlik qilayotgannodavlat tashkilotlarining bunday bolani himoya qilish, unga yordam ko‘rsatishhamda har qanday qochoq bolaning ota-onasi yoki oilasining boshqa azolariniizlashda, uning o‘z oilasi bilan qo‘shilishi uchun zarur bo‘lgan axborotniolish maqsadidagi har qanday kuch-g‘ayratlariga ko‘maklashadilar. Agar ota-onasi yoki oilasining boshqa azolarini topish iloji bo‘lmagan taqdirda bubolaga, ushbu Konvensiyada ko‘zda tutilganidek biror-bir sababga ko‘ra o‘ziningoilaviy g‘amxo‘rligidan doimiy yoki vaqtincha mahrum bo‘lgan har qandayko‘rsatiladigan himoya taqdim etiladi.23-modda NOGIRON BOLALAR 1. Ishtirokchi-davlatlar aqliy va jismoniy jihatdan yaxshi rivojlanmagan Nogiron bola alohida parvarish,bola o‘zining qadr-qimmatini taminlaydigan, o‘ziga ishonch tug‘diradigan talim va tayyorgarlikdanva uning jamiyat hayotidagi faol ishtirokini yengillashtiradigan sharoitlarda foydalanish huquqlariga ega,to‘laqonli hamda munosib tarzda yashashi lozimligini etirof etadilar. bundan ko‘zlangan maqsad imkon 9
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYA 2. Ishtirokchi-davlatlar aqliy va jismoniy noto‘kis bola o‘ziga nisbatan qadar kengroq mustaqillik vaalohida g‘amxo‘rlik ko‘rsatilishi huquqiga ega ekanligini etirof etadilar hamda ijtimoiy integrasiya tamin etilganbuni rag‘batlantiradilar, imkoniyatlar mavjud bo‘lgan taqdirda, yordam so‘rab sharoitda bolaning to‘laqonli vailtimos qilingan bo‘lsa va bunday yordam bolaning ahvoliga, uning ota-onasi munosib turmush kechirishigava bola haqida g‘amxo‘rlik ko‘rsatayotgan boshqa shaxslarning mavqeiga mos ko‘maklashishdan iborat.kelsa, shunga haqli bolaga unga g‘amxo‘rlik qilish uchun javobgar kishilargaana shunday yordam berilishini taminlaydilar. 3. Aqliy va jismoniy noto‘kis bolaning alohida ehtiyojlari etirof etilganholda ushbu moddaning 2-bandiga muvofiq yordam imkon darajasida bolaningota-onasi va uning haqida g‘amxo‘rlik qilayotgan boshqa shaxslarningmoliyaviy imkoniyatlari hisobga olinib bepul beriladi, bunday yordam noto‘kisbola talim, kasb-kor tayyorgarligi, tibbiyot, sog‘liqni tiklash, mehnat faoliyatigatayyorgarlik ko‘rish sohasidagi xizmatlaridan samarali ravishda bahramandbo‘lishini taminlashni ko‘zda tutadi, shuningdek, dam olish vositalariga yo‘lochadiki, bunday vositalar imkon darajasida bolani ijtimoiy hayotga jalbetishga, shaxsning rivojlanishi, jumladan, madaniy va manaviy kamol topishgaolib keladi. 4. Ishtirokchi-davlatlar xalqaro hamkorlik ruhida noto‘kis bolalarningsog‘lig‘ini saqlash profilaktikasi, tibbiyot, ruhiy va funksional davolanishisohasidagi tegishli axborotning ayirboshlanishiga ko‘maklashadilar,sog‘lomlashtirish usullari, umumiy talim va kasb-kor tayyorgarligi haqidagiaxborotni tarqatish, shuningdek, ana shu axborot bilan tanishish imkoniyatigaega bo‘lish ham shunga kiradi, toki ishtirokchi-davlatlar bu sohadagi o‘zimkoniyatlari va bilimlarini yaxshilashga, tajribalarini kengaytirishgaerishsinlar. Shu munosabat bilan rivojlanayotgan mamlakatlarning ehtiyojlarigaalohida etibor berilishi lozim.24-modda SALOMAÒLIK VA SOG‘LIQNI SAQLASH 1. Ishtirokchi-davlatlar bolaning sog‘liqni saqlash tiziminingtakomillashgan xizmatlaridan, kasalliklarni davolash va salomatlikni tiklash Bola to‘kis tamin etilishi mumkinvositalaridan foydalanishini huquqiy etirof etadilar. Ishtirokchi-davlatlar birorta bo‘lgan eng yuksak andazalargaham bola sog‘liqni saqlash tizimining bunday xizmatlaridan bahramand mos darajada tibbiy yordam olishbo‘lishdan iborat o‘z huquqidan mahrum bo‘lib qolmasligini taminlashga huquqiga ega. Davlatlar dastlabkiharakat qiladilar. tibbiy-sanitariya yordami ko‘r- 2. Ishtirokchi-davlatlar bunday huquqning to‘la amalga oshishiga satishga, kasalliklar profilaktikasierishadilar, jumladan, quyidagi choralarni ko‘radilar: va sanitariya targ‘ibotini tamin- a) chaqaloqlar va bolalar o‘limi darajasini pasaytirish; lashga, bolalar o‘limini qisqar- b) hamma bolalarga zarur tibbiy yordam ko‘rsatilishi va ularning sog‘lig‘ini tirishga alohida etibor bermog‘isaqlashga, birlamchi tibbiy-sanitariya yordamini rivojlantirishga birinchi darajali zarur. Ular bu jabhadagi xalqaroetibor berilishiga erishish; hamkorlikni rag‘batlantirib c) boshqa usullar qatorida qulay texnologiyani qo‘llash va yetarli miqdorda borishi va biron-bir bola sog‘liqnito‘yimli oziq-ovqat va toza ichimlik suv yetkazib berish yo‘li bilan hamda saqlash tizimining samaradoratrof-muhitning ifloslanish xavf-xatarini etiborga olgan holda birlamchi tibbiy- xizmatidan foydalanish imkoniyat-sanitariya yordami ko‘rsatish doirasida kasalliklar va to‘yib ovqatlanmaslikka laridan mahrum bo‘lib qolmasligiqarshi kurash olib borish; yo‘lida barcha zarur choralarni d) onalarga tug‘ish oldidan va tuqqandan keyingi davrda ularning sog‘lig‘ini ko‘rishi kerak.saqlash sohasida tegishli ravishda xizmatlarni taqdim etish; e) jamiyat barcha tabaqalarining, jumladan, ota-onalar va bolalarninggo‘daklar sog‘lig‘i va ovqatlanishi, ko‘krak suti bilan boqishning afzalliklari,gigiyena, bola yashayotgan muhit sanitariyasi va baxtsiz hodisalarning oldiniolish xaqidagi xabardorligini taminlash, shuningdek, ularning ilm olishigayo‘l ochish va egallagan bilimlaridan foydalanishlarini qo‘llab-quvvatlash; 1 0
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYA f) profilaktik tibbiy yordam va oila hajmini rejalashtirish sohasidagimarifiy ishlar va xizmatlarni rivojlantirish. 3. Ishtirokchi-davlatlar bolalarning sog‘lig‘iga salbiy tasir ko‘rsatadiganananaviy amaliyotga barham berish maqsadida har qanday samarali va zarurchora-tadbirlarni ko‘radilar. 4. Ishtirokchi-davlatlar ushbu moddada etirof etilgan huquqlar to‘laamalga oshishiga asta-sekin erishish maqsadida xalqaro hamkorliknirag‘batlantirish va rivojlantirish majburiyatini oladilar. Shu munosabat bilanrivojlanayotgan mamlakatlarning ehtiyojlariga alohida etibor berilishi zarur.25-modda VASIYLIKNI DAVRIY BAHOLASH Ishtirokchi-davlat parvarish qilish, himoya ostiga olish yoki jismoniy Parvarishlash, himoyalash yokiyohud ruhiy davolash, bolaga taqdim etiladigan davolashni vaqtincha baholash davolash maqsadida davlathamda bunday vasiylik bilan bog‘liq, bolaga tegishli barcha boshqa shart- tomonidan vasiylikka topshirilgansharoitni yaratib berish maqsadida vakolatli organlar tomonidan vasiylikka bola bu vasiylikning muntazamtopshirilgan bolaning huquqlarini etirof etadilar. ravishda tekshirib turilishi huquqiga ega.26-modda IJÒIMOIY ÒAMINOÒ 1. Ishtirokchi-davlatlar har bir bolaning ijtimoiy taminot nematlaridan, Bola ijtimoiy taminot nemat-jumladan, ijtimoiy sug‘urtadan foydalanish huquqini etirof etadilar hamda laridan, shu jumladan ijtimoiyana shu huquq davlatlarning milliy qonunchiligiga muvofiq tarzda to‘la amalga sug‘urtadan foydalanish huquqigaoshishiga erishish uchun zarur chora-tadbirlarni ko‘radilar. ea g. 2. Bu nematlar zaruratga qarab bolaning hamda bolani boqishmasuliyatini zimmasiga olgan shaxslarning, bola tomonidan yoki uningnomidan nematlarni olish bilan bog‘liq har qanday fikr-mulohaza nazardatutilgan holda taqdim etiladi.27-modda ÒURMUSH DARAJASI 1. Ishtirokchi-davlatlar har bir bolaning jismoniy, aqliy, manaviy, axloqiy Har bir bola jismoniy, aqliy,va ijtimoiy kamol topish uchun zarur hisoblangan turmush darajasiga ega manaviy, axloqiy va ijtimoiybo‘lish huquqini etirof etadilar. kamol topish uchun zarur 2. Ota-ona yoki bolani tarbiyalayotgan boshqa shaxslar o‘z qobiliyatlari hisoblangan turmush darajasiva moliyaviy imkoniyatlari doirasida bolaning rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan huquqiga ega. Zarur turmushturmush sharoitini taminlashga asosiy javobgardir. darajasini taminlashda asosiy 3. Ishtirokchi-davlatlar milliy shart-sharoitlarga muvofiq, va o‘z masuliyat ota-onalar zimma-imkoniyatlari doirasida ana shu huquqning amalga oshishida ota-ona va sidadir. Davlatning vazifasi esabolani tarbiyalayotgan boshqa shaxslarga yordam ko‘rsatish yuzasidan zarur ana shu masuliyatning ro‘yobgachora-tadbirlarni ko‘radilar, zarurat tug‘ilgan hollarda moddiy yordam beradilar chiqishi uchun tegishli shart-ayniqsa oziq-ovqat, kiyim-kechak va uy-joy bilan taminlash borasidagi dasturni sharoit yaratib berishdan iborat.qo‘llab-quvvatlaydilar. Davlat majburiyatlari qatoriga 4. Ishtirokchi-davlatlar ota-ona yoki bola uchun moliyaviy javobgar ota-onalar va ularning bolalarigahisoblangan boshqa shaxslar tomonidan bolani boqish ishtirokchi-davlat ichida moddiy yordam ko‘rsatish vazifasiham, xorijda ham tiklanishini taminlash uchun barcha zarur chora-tadbirlarni ham kirishi mumkin.ko‘radilar. Xususan, bola uchun moliyaviy javobgar shaxs va bola turlidavlatlarda yashayotgan bo‘lsalar, ishtirokchi-davlatlar xalqaro bitimlargaqo‘shilishga yoki shunday bitimlar tuzilishiga, shuningdek, boshqa tegishlikelishuvlarga erishishga ko‘maklashadilar. 1 1
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYA28-modda ÒALIM 1. Ishtirokchi-davlatlar bolaning ilm olish huquqini etirof etadilar hamda Bola talim olish huquqiga ega vaana shu huquq teng imkoniyatlar asosida amalga oshishiga asta-sekin erishish bunda davlatning vazifasi bepul vamaqsadida ular, jumladan: majburiy boshlang‘ich talimni a) bepul va majburiy boshlang‘ich talimni joriy etadilar; tamin etishdan, har bir bola b) ham umumiy, ham kasb-hunar bo‘yicha o‘rta talimning turli shakllari bahramand bo‘la oladigan o‘rtarivojlanishini rag‘batlantiradilar, bunday talimdan hamma bolalar bahramand talimni rag‘batlantirishdan hamdabo‘lishlarini taminlaydilar hamda bepul talim joriy etish va zarurat tug‘ilgan hammaning o‘z layoqatiga qarabhollarda, moliyaviy yordam ko‘rsatish singari zarur chora-tadbirlarni ko‘radilar; oliy talimdan bahramand c) barcha zarur vositalar yordamida har bir bolaning qobiliyati asosida bo‘lishini taminlashdan iboratdir.oliy talimdan bahramand bo‘lishini taminlaydilar; Maktab intizomi bola huquqlari d) barcha bolalar uchun talim va kasb-hunar tayyorgarligi sohasida inobatga olingan va uning qadr-axborot hamda materiallar bilan tanishish imkoniyatlarini yaratib beradilar; qimmatini hurmatlash o‘z ifodasini e) bolalarning maktabga muntazam borishlariga ko‘maklashish hamda topgan usullar yordamida taminmaktabni tashlab ketadigan o‘quvchilar sonining kamayishi uchun chora- etilishi lozim. Davlat ana shutadbirlar ko‘radilar. huquqni amalga oshirish 2. Ishtirokchi-davlatlar maktab intizomi bolaning insoniylik qadr- maqsadida xalqaro hamkorlikni yo‘lga qo‘yishi zarur.qimmatini hurmatlash o‘z ifodasini topgan usullar yordamida hamda ushbuKonvensiyaga muvofiq bog‘lab olib borilishi uchun barcha zarur chora-tadbirlarni ko‘radilar. 3. Ishtirokchi-davlatlar talimga taalluqli masalalar bo‘yicha, jumladan,butun dunyoda johillik va savodsizlikni tugatishga yordam beradigan hamdailmiy-texnikaviy bilimlar va o‘qitishning zamonaviy usullariga yo‘l ochishniyengillashtiradigan maqsadlarga qaratilgan xalqaro hamkorliknirag‘batlantiradilar va rivojlantiradilar. Shu munosabat bilan rivojlanayotganmamlakatlarning ehtiyojlariga alohida etibor berilishi zarur.29-modda ÒALIMDAN KO‘ZLANGAN MAQSADLAR 1. Ishtirokchi-davlatlar bolaga talim berish quyidagi yo‘nalishlarda olibborilishi lozimligiga rozilik bildiradilar: Òalim bolaning shaxsi, istedodi, a) bolaning shaxsi, istedodi, aqliy va jismoniy qobiliyatlari eng to‘la aqliy va jismoniy qobiliyatlari enghajmda rivojlanishi; to‘la hajmda rivojlanishiga b) inson huquqlari va asosiy erkinliklariga, Birlashgan Millatlar Òashkiloti yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak.Nizomida elon qilingan tamoyillarga hurmatni tarbiyalash; Òalim bolani erkin jamiyatda c) bolaning ota-onaga, uning madaniy o‘ziga xosligi, tili va qadriyatlariga, kattalar qatori faol yashashgabola yashayotgan mamlakatning, u dunyoga kelgan mamlakatning milliy tayyorlashi, o‘z ota-onasiga,qadriyatlariga, o‘zinikidan farq qiladigan madaniy taraqqiyot darajasiga hurmat madaniy o‘ziga xosligiga, til va qadriyatlariga, o‘zgalarningbilan qarashni tarbiyalash; madaniy ananalari va d) bolani erkin jamiyatda, tinchlik, sabr-toqatli bo‘lish, erkaklar va qadriyatlariga hurmat ruhidaayollarning tengligi hamda barcha xalqlar, etnik, milliy va diniy guruhlar, tarbiyalamog‘i shart.shuningdek, tub aholi orasidan bo‘lgan shaxslar o‘rtasida do‘stlik ruhidatayyorlash; e) atrof — tabiatga hurmatni tarbiyalash. 2. Ushbu moddaning yoki 28-moddaning hech qaysi bandi alohidashaxslar va organlarning o‘quv yurtlarini ochish hamda ularga ushbumoddaning 1-bandida bayon etilgan tamoyillarga rioya qilgan holdarahbarlikni amalga oshirish hamda bunday o‘quv yurtlarida beriladigan talimdavlat tomonidan o‘rnatilgan minimal meyorlarga javob berishi kerak, degantalabning bajarilishidagi erkinligini cheklash sifatida talqin qilinmaydi. 1 2
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYA30-modda OZCHILIKKA VA ÒUB AHOLIGA MANSUB Etnik, diniy yoki til jihatdan ozchilikni tashkil qiluvchi yohud tub BOLALARaholiga mansub shaxslar yashaydigan davlatlarda ana shunday ozchilik yokitub aholiga mansub bolaning mazkur guruh boshqa azolari bilan birgalikda Ozchilikka va tub aholiga mansubo‘z madaniyatidan foydalanish, o‘z diniga etiqod qilish va uning rasm- bolalar o‘z madaniyati va onarusumlarini bajarish, shuningdek, ona tilidan foydalanish huquqi rad tilidan foydalanish hamda o‘zetilmasligi lozim. diniga etiqod qilish huquqiga ega.31-modda DAM OLISH, BO‘SH VAQÒNI MAZMUNLI 1. Ishtirokchi-davlatlar bolaning dam olish va bo‘sh vaqtini o‘tkazish O‘ÒKAZISH VA MADANIYhuquqini, o‘zining yoshiga mos keladigan o‘yinlar va ko‘ngilochar tadbirlarda HAYOÒishtirok etish, madaniy hayotda erkin qatnashish, sanat bilan shug‘ullanishhuquqini etirof etadilar. Bola dam olish, bo‘sh vaqtini 2. Ishtirokchi-davlatlar bolaning madaniy va ijodiy hayotda har mazmunli o‘tkazish hamdatomonlama qatnashish huquqini hurmat qiladilar, rag‘batlantiradilar hamda madaniy va ijodiy hayotda ishtirokmadaniy va ijodiy faoliyat, bo‘sh vaqtni o‘tkazish va dam olish uchun tegishli etish huquqiga ega.teng imkoniyatlar yaratib berilishiga ko‘maklashadilar.32-modda BOLA MEHNAÒI 1. Ishtirokchi-davlatlar bolaning iqtisodiy ekspluatatsiyadan hamda uning Bola, uning sog‘ligiga, talim olishisog‘lig‘i uchun xavf-xatar etkazishi mumkin bo‘lgan yoki talim olishiga va rivojlanishiga tahdid soladiganto‘sqinlik qiladigan yohud sog‘lig‘i, jismoniy, aqliy, manaviy, axloqiy va ishlar topshirilgan taqdirda,ijtimoiy rivojlanishiga zarar keltiradigan har qanday ishlardan himoya qilinish bunday ishlardan himoyalanishhuquqini etirof etadilar. huquqiga ega. Davlat ishga qabul 2. Ishtirokchi-davlatlar ushbu moddaning amalga oshirilishini taminlash qilish uchun eng kichik yoshniuchun qonuniy, mamuriy va ijtimoiy, shuningdek, talim sohasidagi chora- belgilab qo‘yishi va mehnattadbirlarni ko‘radilar. Ana shu maqsadlarda, boshqa xalqaro hujjatlarning sharoitiga doir talablarni aniqlashitegishli qoidalariga amal qilgan holda, ishtirokchi-davlatlar, jumladan: zrr au. a) ishga qabul qilish uchun eng kichik yosh yoki eng kichik yoshlarnibelgilab qo‘yadilar; b) kundalik vaqtdagi ishning muddati va mehnat sharoitiga doir zarurtalablarni aniqlaydilar; c) ushbu moddaning samarali amalga oshirilishini taminlash uchunjazoning tegishli turlari yoki boshqa sanksiyalarni ko‘zda tutadilar.33-modda GIYOHVANDLIK VOSIÒALARINI Ishtirokchi-davlatlar tegishli xalqaro shartnomalarda belgilab NOQONUNIY ISÒEMOLqo‘yilganidek, bolalarni giyohvandlik va psixotrop moddalarini g‘ayriqonuniy QILISHravishda istemol qilishdan himoya etish maqsadida zarur barcha chora- Bolalar giyohvandlik va psixotroptadbirlarni, jumladan, qonuniy, mamuriy va ijtimoiy, shuningdek talim moddalarini g‘ayriqonuniy ra-sohasidagi choralarni hamda ana shunday moddalarni g‘ayriqonuniy ravishda vishda istemol qilishdan,ishlab chiqarishda va ularni sotishda bolalardan foydalanishga yo‘l qo‘ymaslik shuningdek, o‘zlarining bundaychoralarini ko‘radilar. moddalarni ishlab chiqarish va sotishga jalb etilishidan himo- yalanish huquqiga ega. 1 3
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYA34-modda SHAHVONIY MAQSADLARDA Ishtirokchi-davlatlar bolani shahvoniy maqsadlarda foydalanish va FOYDALANISHshahvoniy buzishning barcha shakllaridan himoya qilish majburiyatini o‘zzimmalariga oladilar. Ana shu maqsadlarda ishtirokchi-davlatlar, jumladan, Davlat bolani shahvoniymilliy, ikki tomonlama va ko‘p tomonlama darajada quyidagi holatlarning maqsadlarda foydalanishdan vaoldini olish uchun hamma zarur chora-tadbirlarni ko‘radilar: shahvoniy buzishning barcha a) bolani har qanday g‘ayriqonuniy ravishdagi shahvoniy faoliyatga shakllaridan, shu jumladantortish va majburlash; fohishabozlik va pornografiyadan b) bolalardan fohishabozlik yoki g‘ayriqonuniy ravishdagi barcha himoya etishi darkor.shahvoniy maqsadlarda foydalanish; v) bolalardan pornografiya va pornografiya materiallari tayyorlashmaqsadlarida foydalanish.35-modda SOÒISH, KONÒRABANDA QILISH VA O‘G‘IRLASH 1. Ishtirokchi-davlatlar bolalarni o‘g‘irlash, sotish yoki ularni har qandaymaqsadlarda va har qanday shakllarda kontrabanda qilishning oldini olish Bu o‘rinda davlatning majburiyatiuchun milliy, ikki tomonlama va ko‘p tomonlama darajada barcha zarur shundan iboratki, u barcha say-chora-tadbirlarni ko‘radilar. harakatlarini bolalarni o‘g‘irlash, sotish va kontrabanda qilishning oldini olishga qaratadi.36-modda MAJBURIY FOYDALANISHNING Ishtirokchi-davlatlar bolani uning farovonligiga oid har qanday jihatdan BOSHQA SHAKLLARIzarar etkazadigan foydalanishning barcha boshqa shakllaridan himoya qiladilar. Bolalar, 32,33,34 va 35-modda- larda qamrab olinmagan, o‘zlarining farovonliklariga oid har qanday jihatlarga ziyon yetkazadigan majburiy foyda- lanishning barcha shakllaridan himoyalanish huquqiga ega.37-modda QIYNASH VA OZODLIKDAN MAHRUM Ishtirokchi-davlatlar quyidagilarni taminlaydilar: EÒISH a) birorta ham bola qiynoqlarga yoki boshqa shafqatsizlarcha, g‘ayriinsoniy Birorta ham bola qiynoqlar,yohud qadr-qimmatni oyoq osti qiladigan muomala yoki jazoga duchor shafqatsiz muomala va jazolaretilmasligini, na o‘lim jazosi, na ozodlikka chiqarish imkoniyatini ko‘zda qo‘llashga, g‘ayriqonuniy ra-tutmagan umrbod qamoq jazosi 18 yoshdan kichik bo‘lgan shaxslar tomonidan vishda hibsga olish yohudsodir etilgan jinoyatlar uchun belgilanmaydi; ozodlikdan mahrum qilishga b) birorta ham bola g‘ayriqonuniy ravishda yoki o‘zboshimchalik bilan duchor etilmasligi kerak. 18 yosh-ozodlikdan mahrum etilmasligini. Bolani hibsga olish, ushlab turish yoki dan kichik bo‘lgan shaxslarniqamoqqa solish qonunga muvofiq amalga oshiriladi hamda faqat noiloj chora jazolashda o‘lim jazosi vasifatida va mumkin qadar tegishli qisqa vaqt mobaynida ishlatiladi; ozodlikka chiqarish imkoniyatini c) ozodlikdan mahrum etilgan har bir bola uning yoshidagi shaxs ko‘zda tutmagan umrbod qamoqehtiyojlari hisobga olingan holda insoniy muomala va shaxsining ajralmas jazosini qo‘llash man etiladi.qismi bo‘lgan qadr-qimmatini hurmatlashdan foydalanishini. Xususan, Ozodlikdan mahrum etilgan harozodlikdan mahrum etilgan har bir bola, agar bolaning eng yaxshi manfaatlari qanday bola kattalardan ajratibyo‘lida shunday qilish kerak, deb hisoblanmasa, kattalardan ajratib saqlanadi saqlanishi kerak, bunday ajratibhamda alohida holatlarni isstisno qilganda, o‘z oilasi bilan xat yozish va saqlash bolaning eng yaxshidiydor ko‘rishish orqali aloqa bog‘lab turish huquqiga egadir; manfaatlariga xilof deb 1 4
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYA d) ozodlikdan mahrum etilgan har bir bola huquqiy va boshqa tegishli hisoblangan holatlar bundanyordamdan zudlik bilan bahramand bo‘lish huquqidan, shuningdek, sud yoki mustasno. Qo‘lga olingan bolaboshqa vakolatli, mustaqil va xolis organ oldida o‘zining ozodlikdan mahrum huquqiy va boshqa xil tegishlietilishining qonuniyligiga etiroz bildirish huquqidan hamda ana shunday yordamlardan foydalanish,har qanday protsessual xatti-harakatga nisbatan ular tomonidan kechiktirmasdan shuningdek, o‘z oilasi bilan aloqaqaror qabul qilinishi huquqidan foydalanadi. bog‘lab turish huquqiga ega.38-modda QUROLLI MOJAROLAR 1. Ishtirokchi-davlatlar xalqaro insonparvarlik huquqining qurolli Ishtirokchi-davlatlar 15 yoshgamojarolar ro‘y bergan holatda ularga nisbatan qo‘llaniladigan va bolalarga to‘lmagan bolalar harbiytaalluqli meyorlarini hurmat qilishni, ularga rioya etilishini taminlashni o‘z harakatlarda bevosita ishtirokzimmalariga oladilar. etmasliklarini taminlash uchun 2. Ishtirokchi-davlatlar 15 yoshga to‘lmagan shaxslar harbiy harakatlarda imkoni bo‘lgan barcha chora-bevosita ishtirok etmasliklarini taminlash uchun imkoni bo‘lgan barcha chora- tadbirlarni ko‘rishlari kerak. 15tadbirlarni ko‘radilar. yoshga to‘lmagan birorta bola 3. Ishtirokchi-davlatlar 15 yoshga to‘lmagan har qanday shaxsni o‘z qurolli kuchlar safiga xizmatgaqurolli kuchlari safiga xizmatga chaqirishga yo‘l qo‘ymaydilar. 15 yoshga chaqirilishi mumkin emas.yetgan biroq 18 yoshga to‘lmagan shaxslar orasidan armiyaga jalb etilayotganda Davlatlar, xalqaro huquqningishtirokchi-davlatlar yoshi kattaroq shaxslarni maqul ko‘rishga harakat qiladilar. tegishli qoidalariga muvofiq, 4. Qurolli mojarolar paytida harbiy bo‘lmagan aholini himoya qilish qurolli mojarolardan jabrlanganbilan bog‘liq xalqaro insonparvarlik huquqi bo‘yicha majburiyatlariga muvofiq bolalarga g‘amxo‘rlik qilishni vaishtirokchi-davlatlar qurolli mojarolarning tasiridan bolalarni himoyalash ularni himoyalashni taminlashihamda parvarishlashni taminlash uchun imkoni bo‘lgan barcha zarur chora- zrr au.tadbirlarni ko‘rish majburiyatini o‘z zimmalariga oladilar.39-modda ÒIKLASH YO‘LIDAGI PARVARISH Ishtirokchi-davlatlar beparvolik, ishlatish yoki suiistemolliklar, Davlat qurolli mojarodan,qiynashning har qanday ko‘rinishlari yoki shafqatsizlik, noinsoniy yohud qiynoqdan, ehtiyotsizlikdan,qadr-qimmatni oyoqosti qiladigan boshqa har qanday muomala, jazolash yomon muomala yoki majburiyyoki qurolli mojarolar qurboni bo‘lgan bolaning jismoniy va ruhiy tiklanishi foydalanishdan jabrlangan bolani,hamda ijtimoiy jihatdan o‘zini o‘nglab olishiga ko‘maklashish uchun barcha uning sog‘ayishi va ijtimoiy o‘zinizarur chora-tadbirlarni ko‘radilar. Bunday tiklanish va o‘zini o‘nglab olish o‘nglab olishini taminlashbolaning sog‘lig‘i, o‘zini o‘zi hurmatlashi va qadr-qimmatini taminlaydigan maqsadida, tegishlicha davolashnisharoitlarda amalga oshirilishi lozim. tamin etishi shart.40-modda BALOG‘AÒ YOSHIGA YEÒMAGAN 1. Ishtirokchi-davlatlar jinoiy qonunchilikni buzgan deb topilgan, qonunni HUQUQBUZARLARGAbuzishda ayblanayotgan yoki aybdor deb topilayotgan har bir bolaning unda NISBAÒAN ODILqadr-qimmat va ahamiyatga moliklik his-tuyg‘usini tarbiyalaydigan, bolada SUDLOVNI RO‘YOBGAinson huquqlariga va boshqalarning asosiy erkinliklariga hurmatni CHIQARISHmustahkamlaydigan hamda bunda bolaning yoshi va o‘zini o‘nglab olishi,jamiyatda foydali o‘rin tutishiga ko‘maklashish istagi hisobga olinadigan Qonunni buzgan bola unda qadr-huquqini etirof etadilar. qimmat va ahamiyatga moliklik 2. Ana shu maqsadlarda va xalqaro hujjatlarning tegishli qoidalarini his-tuyg‘usini tarbiyalaydigan,etiborga olib, ishtirokchi-davlatlar, jumladan, quyidagilarni taminlaydilar: a) birorta bola xatti-harakat sodir etilgan vaqtda milliy yoki xalqaro uning yoshini hisobga oladigan vahuquqda man etilmagan harakat yoki harakatsizlik sababli jinoiy qonunchilikni ijtimoiy o‘zini o‘nglashigabuzgan deb topilmasligi, ayblanmasligi va aybdor deb topilmasligini; yo‘naltirilgan muayyan muomala 1 5
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYA b) jinoiy qonunchilikni buzgan deb hisoblanayotgan yoki uni buzishda huquqiga ega. Bola himoyaayblanayotgan har bir bola kamida quyidagi kafolatlarga ega bo‘lishi zarur: chog‘ida asosiy kafolatlardan, I/ uning aybi qonunga muvofiq isbotlanguncha aybsizlik prezumpsiyasi; shuningdek, huquqiy va boshqa xil II/ unga qarshi qo‘yilayotgan ayblar haqida o‘ziga, zarurat tug‘ilgan yordamdan foydalanish huquqigataqdirda, uning ota-onasi yoki qonuniy vasiysi orqali kechiktirmasdan va ega. Imkoni bo‘lsa, bolani suddabevosita malum qilish hamda o‘zining himoyasini tayyorlash va amalga muhokama qilish va ozodlikdanoshirishda huquqiy va boshqa xil yordam olishi; mahrum etish joylarida saqlash III/ ko‘rib chiqilayotgan masala yuzasidan vakolatli, mustaqil va xolis choralaridan qochmoq maquldir.organ yoki sud organi tomonidan ishni adolatli tarzda ko‘rish davomidaqonunga muvofiq ravishda advokat yohud boshqa tegishli shaxs ishtirokida,agar bu bolaning eng yaxshi manfaatlariga zid keladi deb hisoblanmasa,xususan, uning yoshi yoki ota-onasi yohud qonuniy vasiylarining mavqeihisobga olingan holda hech kechiktirmasdan qaror qabul qilinishi; IV/ guvohlik ko‘rsatmasi berish yoki aybga iqror bo‘lishga majburlashdanerkinlik; ayblash bo‘yicha guvohlarning ko‘rsatmalarini yohud mustaqilravishda yohud boshqa shaxslar yordamida o‘rganib chiqish hamda himoyaguvohlarining teng ravishdagi ishtiroki va ularning ko‘rsatmalarini o‘rganishnitaminlash; V/ agar bola jinoiy qonunchilikni buzgan deb hisoblansa, yuqori turuvchivakolatli, mustaqil va xolis organ yoki sud tomonidan tegishli qarorni va ubilan bog‘liq holda qabul qilingan har qanday choralarni qonunga muvofiqravishda takroran ko‘rib chiqish; VI/ agar bola foydalanilayotgan tilni tushunmasa yoki bu tilda gapiraolmasa, tarjimonning bepul yordam berishi; VII/ ishni ko‘rib chiqishning barcha bosqichlarida uning shaxsiy hayotinito‘la hurmat qilish. 3. Ishtirokchi-davlatlar jinoiy qonunchilikni buzgan deb hisoblanayotgan,qonunbuzarlikda ayblanayotgan yoki aybdor deb topilgan bolalarga bevositataalluqli qonunlar, tartib-qoidalar, organlar va muassasalarni aniqlashdako‘maklashishga intiladilar, jumladan: a) jinoiy qonunchilikni buzishga qodir bo‘lmagan eng kichik yoshnibelgilashga; b) zarurat tug‘ilgan taqdirda va istak bo‘lganda, bunday bolalar bilanmuomala qilish bo‘yicha inson huquqi va huquqiy kafolatlarga to‘la rioyaetilgan holda sud muhokamasidan foydalanmaslik chora-tadbirlarini ko‘rishga. 4. Bolaning farovonligi, holati va jinoyatning xarakteriga muvofiqkeladigan, muassasalardagi parvarishning o‘rnini bosadigan muomala qilishnitaminlash maqsadida parvarish, vasiylik va nazorat haqida qoida, maslahatxizmatlari, sinov muddatini belgilash, o‘quv va kasb-hunarga tayyorlashdasturlari va parvarishning boshqa shakllari mavjud bo‘lishi zarurdir.41-modda USÒUN ÒURUVCHI MEYORLARNI QO‘LLASH Ushbu Konvensiyadagi hech bir narsa bola huquqlarini amalga oshirishgako‘p darajada yordam beradigan har qanday vaziyatga daxl qilmaydi hamda Òegishli milliy va xalqarobunday qoidalar quyidagilarda o‘z ifodasini topishi mumkin: qonunlardagi bola huquqlari bilan a) ishtirokchi-davlat qonunchiligida; bog‘liq meyorlar mazkur b) mazkur davlatga nisbatan amal qilayotgan xalqaro huquq normalarida. Konvensiyada belgilangan meyorlardan ustun hisoblangan taqdirda, ustun turuvchi meyorlar qo‘llanadi. 1 6
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYAII QISM42-modda AMAL QILINISHI VA KUCHGA KIRISHI Ishtirokchi-davlatlar tegishli va tasirli vositalardan foydalangan holdaKonvensiyaning tamoyillari va qoidalari haqida katta yoshdagilarni ham, 42-54-moddalarning asosiybolalarni ham keng xabardor qilish majburiyatini o‘z zimmasiga oladilar. qoidalari quyidaglardan iborat: (i) Davlat kattalarni ham, bolalarni ham mazkur43-modda Konvensiyada belgilangan huquqlar bilan keng ko‘lamda 1. Ishtirokchi-davlatlar tomonidan ushbu Konvensiyaga muvofiq qabul tanishtirishga majbur.qilingan majburiyatlar bo‘yicha erishilgan taraqqiyotni ko‘rib chiqish maqsadida (ii) Mazkur Konvensiyaquyida ko‘zda tutilgan vazifalarni ado etadigan Bola huquqi bo‘yicha qo‘mita ishtirokchi-davlatlariningti qlnd. ass iiai maruzalarini ko‘rib chiqish uchun 2. Qo‘mita o‘zining yuksak manaviy fazilatlari hamda ushbu o‘n nafar ekspertdan iboratKonvensiyada qamrab olingan sohalarda vakolatli deb etirof etilgan o‘n tarkibda Bola huquqlari bo‘yichanafar ekspertdan iboratdir. Qo‘mita azolari ishtirokchi-davlatlar tomonidan qo‘mita tuziladi, bu Qo‘mitagao‘z fuqarolari ichidan saylanadilar hamda ular shaxsan ishtirok etadilar, yuqorida zikr etilgan maruzalarbinobarin, adolatli ravishda jug‘rofiy taqsimlanishga, shuningdek, bosh huquqiy ratifikatsiyadan so‘ng ikki yiltizimlarga etibor beriladi. o‘tgach, keyin esa har besh yilda 3. Qo‘mita azolari ishtirokchi-davlatlar tomonidan ko‘rsatilgan shaxslar taqdim etib boriladi. Konvensiyaniro‘yxatiga kiritilganlar orasidan yopiq ovoz berish yo‘li bilan saylanadilar. yigirmata davlat ratifikatsiyaHar bir ishtirokchi-davlat o‘z fuqarolari orasidan bitta shaxsni ko‘rsatishi qilganidan keyin Konvensiyamumkin. kuchga kiradi, Qo‘mita esa 4. Qo‘mitaga dastlabki saylov ushbu Konvensiya kuchga kirgan kundan t g s l c at i e i a i eihih ass tld.etiboran olti oydan kechikmasidan, keyin esa har ikki yilda bir marta (iii) Ishtirokchi-davlatlar o‘zo‘tkaziladi. Har bir saylov kunidan kamida to‘rt oy oldin Birlashgan Millatlar maruzalari bilan jamoatchilikniÒashkiloti Bosh kotibi ishirokchi-davlatlarga ikki oy mobaynida o‘z keng ko‘lamda tanishtirishi zarur.nomzodlarini taqdim etish taklifi bilan xat orqali murojaat qiladi. So‘ngra (iv) Qo‘mita bola huquqlari bilanBosh kotib ko‘rsatilgan barcha nomzodlar ro‘yxatini alifbo tartibida ishtirokchi- bog‘liq muayyan masalalardavlatlar nomini qayd etgan holda tuzib chiqadi hamda bu ro‘yxatni ushbu bo‘yicha maxsus tadqiqotlarKonvensiya ishtirokchi-davlatlariga taqdim etadi. o‘tkazishni taklif etishi mumkin va 5. Saylovlar Bosh kotib tomonidan chaqiriladigan Birlashgan Millatlar olingan natijalarni har birÒashkilotining markaziy muassasalarida ishtirokchi-davlatlar kengashlarida manfaatdor ishtirokchi-davlato‘tkaziladi. Ishtirokchi-davlatlarning uchdan ikki qismi kvorumni tashkil hamda Birlashgan Millatlaretadigan ana shu kengashlarda Qo‘mita tarkibiga saylangan deb eng ko‘p Òashkiloti Bosh Assambleyasiovoz olgan hamda ishtirokchi-davlatlarning kengashida ishtirok etayotgan va etiboriga havola etishi mumkin.ovoz berishda qatnashayotgan vakillarining mutlaq ko‘pchilik ovozini to‘plagan (v) “Konvensiyaning samaralinomzodlar hisoblanadilar. amalga oshirilishiga ko‘mak- 6. Qo‘mita azolari to‘rt yillik muddatga saylanadilar. Ular nomzodlari lashish va xalqaro hamkorliknitakroran ko‘rsatilgan taqdirda qayta saylanish huquqiga egadirlar. Birinchi rag‘batlantirish” maqsadidasaylovlarda saylangan besh azoning vakolat muddati ikki yillik davr oxirida Birlashgan Millatlar Òashkilo-tugaydi, birinchi saylovdan keyinoq zudlik bilan aynan shu besh azo kengash tining ixtisoslashgan muassasalari,Raisi tomonidan qura tashlash orqali aniqlanadi. xususan, Xalqaro mehnat 7. Qo‘mita azolaridan birortasi vafot etgan yoki istefoga chiqqan yohud tashkiloti (XMÒ), Jahon sog‘liqniu qandaydir sababga ko‘ra Qo‘mita azosi vazifalarini bundan keyin bajara saqlash tashkiloti (JSÒ),olmay qolgan taqdirda o‘sha Qo‘mita azosini ko‘rsatgan ishtirokchi-davlat YUNESKO va YUNISEF ushbuQo‘mita qo‘llab-quvvatlashi sharti bilan qolgan muddatga o‘z fuqarolari orasidan Qo‘mita majlislarida hozir bo‘lishboshqa ekspert tayinlaydi. imkoniyatiga ega hisoblanadi. 8. Qo‘mita o‘zining tartib-qoidalarini o‘rnatadi. Ular ”vaklolatli”, deb etirof 9. Qo‘mita ikki yillik muddatga o‘zining mansabdor shaxslarini saylaydi. etilgan boshqa har qanday 1 7
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYA 10. Qo‘mita sessiyalari, odatda, Birlashgan Millatlar Òashkilotining organlar, shu jumladan, BMÒmarkaziy muassasalarida yoki Qo‘mita tanlagan boshqa har qanday qulay huzurida maslahatchilik maqo-joyda o‘tkaziladi. Qo‘mita o‘z sessiyalarini, odatda har yili o‘tkazadi. Qo‘mita miga ega bo‘lgan nohukumatsessiyasining davom etishi Bosh Assambleya qo‘llab-quvvatlashi sharti bilan tashkilotlar va BMÒningushbu Konvensiya ishtirokchi-davlatlarining kengashida aniqlab qo‘yiladi va Qochoqlar ishlari bo‘yicha Oliyzaruratga qarab qayta ko‘rib chiqiladi. komissari Boshqarmasi bilan 11. Qo‘mita o‘zining vazifalarini ushbu Konvensiyaga muvofiq samarali hamkorlikda Qo‘mitaga tegishlibajarishi uchun uni Birlashgan Millatlar Òashkiloti Bosh kotibi zarur xodimlar axborotni taqdim etishi hamdava moddiy mablag‘ bilan taminlaydi. Konvensiyaning samarali ijro 12. Ushbu Konvensiyaga binoan tasis etilgan Qo‘mita azolari Bosh etilayotgani yuzasidan malumotlarAssambleya tomonidan belgilab qo‘yilgan tartib va shartlarda Birlashgan so‘rab olishi mumkin.Millatlar Òashkiloti mablag‘lari hisobidan Bosh Assambleya tasdiqlaganrag‘batlantirishlarni oladilar.44-modda 1. Ishtirokchi-davlatlar Birlashgan Millatlar Òashkiloti Bosh kotibi orqaliQo‘mitaga Konvensiyada etirof etilgan huquqlarni mustahkamlash yuzasidanqabul qilingan chora-tadbirlar haqida hamda ana shu huquqlarini amalgaoshirishda erishilgan taraqqiyot haqida maruzalar taqdim etish majburiyatinioaia: ldlr a) Konvensiya kuchga kirganidan keyin ikki yil mobaynida tegishliishtirokchi-davlat uchun; b) keyinchalik har besh yilda. 2. Ushbu moddaga muvofiq taqdim etiladigan maruzalarda mazkurKonvensiya bo‘yicha majburiyatlarning bajarilish darajasiga tasir etuvchi omilva qiyinchiliklar, agar ular mavjud bo‘lsa, ko‘rsatib o‘tiladi. Shuningdek,maruzalarda yetarli axborot ham o‘z ifodasini topadi, toki mazkur mamlakatdaKonvensiyaning amal qilishi borasida Qo‘mita to‘la tasavvurga ega bo‘lsin. 3. Qo‘mitaga har tomonlama dastlabki mufassal maruza taqdim etganishtirokchi-davlat ushbu moddaning Ib-bandiga binoan taqdim etiladigankeyingi maruzalarda ilgari bayon qilingan asosiy axborotni taqrorlashigazarurat bo‘lmaydi. 4. Qo‘mita ishtirokchi-davlatlardan ushbu Konvensiyaning bajarilishigataalluqli bo‘lgan qo‘shimcha axborot so‘rab olishi mumkin. 5. Qo‘mita faoliyati to‘g‘risidagi maruzalar ikki yilda bir marta BoshAssambleyaga Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengash vositachiligida taqdim etiladi. 6. Ishtirokchi-davlatlar maruzalarini o‘z mamlakatlarida keng oshkorabo‘lishini taminlaydilar.45-modda Konvensiyaning samarali amalga oshirilishga ko‘maklashish va ushbuKonvensiyada qamrab olingan sohalardagi xalqaro hamkorlikni rag‘batlantirishmaqsadida: a) Birlashgan Millatlar Òashkilotining ixtisoslashgan muassasalari, Bolalarjamg‘armasi hamda Birlashgan Millatlar Òashkiloti Boshqa organlari ushbuKonvensiyaning ular vakolati doirasiga kiradigan qoidalarini amalga oshirishgadoir masalalar muhokama qilinayotgan paytda vakil yuborish huquqigaegadirlar. Qo‘mita Birlashgan Millatlar Òashkilotining ixtisoslashganmuassasalari, Bolalar jamg‘armasi va boshqa vakolatli organlariga agar maqsadgamuvofiq deb topsa, ularning tegishli vakolat doirasiga kiradigan masalalardaKonvensiyaning amalga oshirilishiga doir ekspertlar xulosasini taqdim qilishni 1 8
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYAtaklif etishi mumkin. Qo‘mita Birlashgan Millatlar Òashkilotiningixtisoslashgan muassasalari, Bolalar jamg‘armasi hamda Birlashgan MillatlarÒashkiloti Boshqa organlariga o‘z faoliyat doirasiga kiradigan sohalardaKonvensiyaning amalga oshirilishi haqida maruzalar taqdim qilishni taklifetishi mumkin; b) Qo‘mita Birlashgan Millatlar Òashkilotining ixtisoslashganmuassasalari, Bolalar jamg‘armasi va boshqa vakolatli organlariga, agarmaqsadga muvofiq deb topsa, ishtirokchi-davlatlarning texnik maslahat yokiyordam so‘ralgan yohud shunga ehtiyoj ko‘rsatib o‘tilgan har qandaymaruzalarini, shuningdek, Qo‘mitaning ana shunday iltimos va yokiko‘rsatmalarga doir fikr-mulohaza va takliflarini, agar ular mavjud bo‘lsa,qayta yo‘llaydi; c) Qo‘mita Bosh Assambleyaga o‘z nomidan Bosh kotibga bolahuquqlariga taalluqli alohida masalalar yuzasidan tadqiqotlar o‘tkazishni taklifetishni tavsiya qilishi mumkin; d) Qo‘mita ushbu Konvensiyaning 44- va 45-moddalariga muvofiqolinadigan axborotga asoslangan umumiy ahamiyatga molik taklif va tavsiyalarkiritishi mumkin. Umumiy ahamiyatga molik bunday taklif va tavsiyalarmanfaatdor har qanday ishtirokchi-davlatga oldindan yo‘llanadi hamdaishtirokchi-davlatlarning fikr-mulohazalari bilan birgalikda, agar mavjud bo‘lsa,Bosh Assambleyaga malum qilinadi.III QISM46-modda Ushbu Konvensiya barcha davlatlar tomonidan imzolanishi uchunochiqdir.47-modda Ushbu Konvensiya ratifikatsiya qilinishi zarur. Ratifikatsiya yorliqlarisaqlab qo‘yish uchun Birlashgan Millatlar Òashkiloti Bosh kotibiga topshiriladi.48-modda Ushbu Konvensiya unga har qanday davlatning qo‘shilishi uchunochiqdir. Qo‘shilish to‘g‘risidagi hujjatlar saqlab qo‘yish uchun BirlashganMillatlar Òashkiloti Bosh kotibiga topshiriladi.49-modda 1. Ushbu Konvensiya yigirmanchi ratifikatsiya yorlig‘i yoki qo‘shilishto‘g‘risidagi hujjat saqlab qo‘yish uchun Birlashgan Millatlar Òashkiloti Boshkotibiga topshirilgan sanadan etiboran o‘ttizinchi kun o‘tgandan keyin kuchgakrd. iai 2. Ushbu Konvensiyani ratifikatsiya qiladigan yoki unga qo‘shiladiganhar bir davlat uchun yigirmanchi ratifikatsiya yorlig‘i yohud qo‘shilishto‘g‘risidagi hujjat saqlab qo‘yishga topshirilgan sanadan etiboran mazkurKonvensiya bunday davlat uni ratifikatsiya qilish yoki qo‘shilish to‘g‘risidagihujjatni saqlab qo‘yishga topshirilgandan keyingi o‘ttizinchi kundan boshlabkuchga kiradi. 1 9
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYA50-modda 1. Har qanday ishtirokchi-davlat Konvensiyaga tuzatish taklif qilishi vauni Birlashgan Millatlar Òashkiloti Bosh kotibiga taqdim etishi mumkin.Shundan so‘ng Bosh kotib taklif etilgan tuzatishni ishtirokchi-davlatlargamana shu takliflarni ko‘rib chiqish va ularni ovozga qo‘yish maqsadidaishtirokchi-davlatlarning konferensiyasini chaqirish tarafdorimi, degan so‘rovbilan qayta yo‘llaydi. Agar mana shunday xabar yetkazilgan sanadan boshlabto‘rt oy mobaynida ishtirokchi-davlatlarning kamida uchdan bir qismi shundaykonferensiyani chaqirishni yoqlab chiqsa, Bosh kotib bunday konferensiyaniBirlashgan Millatlar Òashkiloti belgisi ostida chaqiradi. Bu konferensiyadaishtirok etayotgan va ovoz berishda qatnashayotgan ishtirokchi-davlatlarningko‘pchiligi ovozi bilan qabul qilingan har qanday tuzatish tasdiqlash uchunBosh Assambleyaga taqdim etiladi. 2. Ushbu moddaning 1-bandiga muvofiq qabul qilingan tuzatish uniBirlashgan Millatlar Òashkiloti Bosh Assambleyasi tasdiqlagandan keyin hamdaishtirokchi-davlatlarning uchdan ikki aksariyat qismi qabul qilgan taqdirdakuchga kiradi. 3. Òuzatish kuchga kirgandan keyin u mana shu tuzatishni qabul qilganishtirokchi-davlatlar uchun majburiy bo‘lib qoladi, boshqa davlatlar uchunesa ushbu Konvensiya qoidalari hamda ular qabul qiladigan keyingi harqanday tuzatishlar majburiy hisoblanadi.51-modda 1. Birlashgan Millatlar Òashkiloti Bosh kotibi davlatlar tomonidanratifikatsiya yoki qo‘shilish paytida bildirilgan etiroz matnini qabul qiliboladi hamda barcha davlatlarga yuboradi. 2. Ushbu Konvensiyaning maqsad va vazifalariga mos tushmaydiganetirozga yo‘l berilmaydi. 3. Etiroz Birlashgan Millatlar Òashkiloti Bosh kotibiga yuborilgan tegishlibildirishnoma yo‘li bilan istalgan paytda olib tashlanishi mumkin, so‘ngraBosh kotib bu haqda barcha davlatlarga xabar yetkazadi. Bunday bildirishnomauni Bosh kotib qo‘lga olgan kundan boshlab kuchga kiradi.52-modda Har qanday ishtirokchi-davlatlar ushbu Konvensiyani Birlashgan MillatlarÒashkiloti Bosh kotibiga yozma ravishdagi bildirishnoma yuborish asosidabir tomonlama bekor qilish, Bosh kotib bildirishnomani olganidan keyin biryil o‘tgach, kuchga kiradi.53-modda Birlashgan Millatlar Òashkiloti Bosh kotibi ushbu Konvensiyaningsaqlovchisi etib tayinlanadi.54-modda Ushbu Konvensiyaning inglizcha, arabcha, ispancha, xitoycha, ruschava fransuzcha asl nusxasi matnlari teng bir xillikka ega bo‘lib, saqlab qo‘yishuchun Birlashgan Millatlar Òashkiloti Bosh kotibiga topshiriladi. Shuni tasdiqlash uchun quyida imzo chekkan vakolatli vakillar o‘zlariningtegishli hukumatlari tomonidan shunga yetarli darajada vakil qilingan bo‘lib,mazkur Konvensiyani imzoladilar. 2 0
    • BOLA HUQUQLARI ÒO‘G‘RISIDA KONVENSIYA Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasining Milliy markazi va O‘zbekiston bolalar jamg‘armasi bola huquqlari to‘g‘risida konvensiyani o‘zbek tilida nashr etishda ko‘rsatgan amaliy yordami uchun YUNISEFning O‘zbekistondagi vakolatxonasi boshlig‘i Brenda Vigo xonimga va jamoatchilik bilan aloqalar bo‘yicha bo‘limi xodimlariga minnatdorchilik bildiradi. YUNISEF, 2003. Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi 2003. O‘zbekiston bolalar jamg‘armasi.BOLA HUQUQLARI TO‘G‘RISIDA KONVENSIYA Muharrir G‘. Mirzayev. Rassom Sh. Odilov. Kompyuter ustasi L. Soatova Bosishga ruxsat etildi 3. 11. 2003. Bichimi 60 x 84/16 . Adadi 500. Buyurtma 3/11. Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi bosmaxonasi. Òoshkent, Mustaqillik 5/3. 2 1