• Like
CRC - Turkmen version
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

CRC - Turkmen version

  • 720 views
Published

 

Published in Technology , Business
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
720
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
2
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. ÇAGANYŇ HUKUKLARY HAKYNDAKY KONWENSIÝA UNICEF BMG-nyň Çagalar gaznasy
  • 2. 2 Çaganyň hukuklary hakyndaky konwensiýa Esasy düzgünleriň resmi däl gysgaça beýany GirişGiriş Girişde Birleşen Milletlerşu Konwensiýa gatnaşyjy döwletler, Guramasynyň binýatlykBirleşen Milletler Guramasynyň Tertipnamasynda jar edilen ýörelgelere ýörelgeleri we adamyňlaýyklykda, jemgyýetiň ähli agzalaryna mahsus mertebäniň, deň we hukuklary baradaky käbiraýrylmaz hukuklaryň ykrar edilmegi Ýer ýüzünde azatlygy, degişli ylalaşyklaryň weadalatlylygy we parahatlygy üpjün etmegiň esasy bolup durýar diýip jarnamalaryň anyk düzgünlerihasap edip, agzalyp geçil-ýär. Girişde çagalaryň ynjadylmagynyňBirleşen Milletleriň Tertipnamada adamyň esasy hukuklaryna, ynsan aňsat-dygy sebäpli aýratynşahsyýetiniň mertebesine we gymmatlygyna öz ynamyny alada we goraga mätäçdigitassyklandygyny hem-de azatlygyň has köp bolmagynda jemgyýetçilik tassyklanylýar, goramakilerlemesine we durmuş şertleriniň gowulanmagyna ýardam etmäge boýunça esasy aladanyň wehyjuwdan doludygyny nazara alyp, jogapkär-çiligiň maşgalaBirleşen Milletler Guramasynyň Adamyň hukuklary hakyndaky degişlidi-gi nygtalýar. Ondaählumumy jarnamada1 Adamyň hukuklarynyň halkara ylalaşyklarynda2 şeýle hem çaganyň dogulma-her bir adamyň olarda görkezilen hukuklaryň we azatlyklaryň ählisine gyndan öň we soň hukuk taýdan goralmagynyň, çagajynsy, derisiniň reňki, aýal-erkekligi, dili, dini, syýasy ýa-da beýleki degişli bolan halkyň medeniynamlary, milletiň ýa jemgyýetiň belli bir gatlagyna degişliligi, emläk gymmatlyklarynyýagdaýy, dogulmagy we beýleki ýagdaýlar ýaly alamatlar boýunça hiç hormatlamagyň möhüm-ligihili tapawutlandyrmatyz eýe bolmalydygyny jar edendigini we munuň hem-de çaganyň hukuklarynybilen ylalaşýandygyny ykrar edip, goramakda halkaraBirleşen Milletler Guramasynyň Adamyň hukuklarynyň ählumumy hyzmatdaşlygyna jana-janjarnamasynda çagalaryň aýratyn alada we kömege hukugynyň möhüm ornuň degişlidigibardygyny jar edendigini ýatladyp, nygtalýar.maşgalanyň jemgyýetiň esasy öýjügi we onuň agzalarynyň we aýratyn-da çagalaryň ösmegi we abadançylygy üçin tebigy gurşaw bolandygysebäpli oňa jemgyýetiň çäklerindäki borçlaryny öz üstüne doly alypbilmegi üçin zerur goragyň we ýardamyň berilmelidigine ynanyp,çaganyň şawsyýetiniň doly we sazlaşykly ösmegi üçin maşgalagurşawynda, bagtyýarlyk, söýgi we düşünişmek ýagdaýynda ösmeginiňzerurdygyny ykrar edip,çaga jemgyýetde özbaşdak ýaşamaga doly taýýarlanylmaly hem-deBirleşen Milletler Guramasynyň Tertipnamasynda jar edilen arzylanan
  • 3. 3pikirleriň ruhunda we aýratyn-da parahatlygyň, mertebäniň,geçirimliligiň, azatlygyň, deňligiň we raýdaşlygyň ruhundaterbiýelenmeli diýip hasap edip,çaga şeýle aýratyn goragyň zerurlygynyň Çaganyň hukuklarynyňŽenewa jarnamasynda3 we Baş Assambleýa tarapyndan 1959-njy ýylyň20-nji noýabrynda kabul eden Çaganyň hukuklarynyň jarnamasyndagöz öňünde tutulandygyny we Adamyň hukuklarynyň ählumumyjarnamasynda, Raýatlyk we syýasy hukuklar hakyndaky halkaraylalaşygynda (hususan-da, 23-nji we 24-nji maddalarda) , Ykdysady,durmuş we medeni hukuklar hakyndaky halkara ylalaşygynda (hususan-da 10-njy maddada), şeýle hem çagalaryň abadançylygy bilenmeşgullanýan ýöriteleşdirilen edaralaryň we halkara guramalarynyňtertipnamalarynda we degişli resmi kagyzlarynda ykrar edilendigininazara alyp,Çaganyň hukuklarynyň jarnamasynda "çaganyň beden we akyl taýdankämil däldigi sebäpli ýörite goraga we alada, şol sanda doglanyndan öňbolşy ýaly, doglanyndan soň hem degişli hukuk goragynamätäçdiginiň"4 görkezilendigini nazara alyp,Durmuş we hukuk ýörelgeleri hakyndaky jarnamanyň çagalaryňgoralmagyna we abadançylygyna, aýratyn-da çagalar terbiýelenmägeberlen we olar ogulluga alnan mahaly olaryň milli we halkaraderejelerinde goralmagyna we abadançylygyna degişli ýörelgelerine,5Birleşen Milletler Guramasynyň kämillik ýaşyna ýetmedikler babatdaadyl sudy amala aşyrmaga degişli bolan Iň pes ulanylmaly standartkadalara ("Pekin kadasyna"6) hem-de Adatdan daşary ýagdaýlarda weýaragly dawalar döwründe aýallary we çagalary goramak hakyndakyjarnama7 salgylanyp,dünýäniň ähli ýurtlarynda iňňän kyn şertlerde ýaşaýan çagalaryňbardygyny we şol çagalaryň aýratyn garawa mätäçdigini ykrar edip,çaganyň goralmagy we sazlaşykly ösmegi üçin her bir halkyňdäpleriniň we medeni gymmatlyklarynyň möhümligini geregiçe nazaraalyp,her bir ýurtda, hususan-da ösüş ýoluna düşen ýurtlarda çagalaryňdurmuş şertlerini gowulandyrmak üçin halkara hyzmatdaşlygynyňmöhümligini ykrar edip,şular barada ylalaşdylar:I bölek1-nji madda Çaganyň kesgitlemesiŞu Konwensiýanyň maksatlary üçin çaga diýlende, eger özi barada 18 ýaşy dolmadyk adam çagaulanylýan kanun boýunça ol kämillik ýaşyna has ir ýetmeýän bolsa, 18 hasaplanylýar, milliýaşy dolmadyk her bir ynsan göz öňünde tutulýar. kanunlarda kämillik ýaşyna has ir ýetmeklik göz öňünde tutulan halatlar muňa
  • 4. 4 girmeýär.2-nji madda Kemsitmegiň öňüni almak1. Gatnaşyjy döwletler öz hukuk ygtyýarlarynyň çäklerindäki her Ähli hukuklar çagalaryňbir çaganyň şu Konwensiýada göz öňünde tutulan ähli hukuklaryny uçdantutma ählisine degişli.jynsy, derisiniň reňki, aýal-erkekligi, dili, dini, syýasy ýa beýleki Döwlet çagany kemsitmegiňynamlary, milleti, etniki asly, jemgyýetiň belli bir gatlagyna digişliligi, islendik görnüşlerindenemläk ýagdaýy, saglyk ýagdaýy we dogulmagy, ata-enesiniň ýa-da goramaga we onuňkanuny howandarlarynyň kimdigi ýa bolmasa haýsydyr başga bir hukuklaryny goramak boýunçaýagdaýlar boýunça haýsydyr bir kemsitmesiz hormatlaýar we üpjün zerur çäreleri görmäge borçly.edýär.2. Gatnaşyjy döwletler çagany onuň, çaganyň ata-enesiniň, kanunyhowandarlarynyň ýa-da maşgalanyň beýeki agzalarynyň hukukýagdaýy, işi, beýan edýän garaýyşlary ýa-da ynamlary esasyndakemsitmegiň, jezalandyrmagyň ähli görnüşlerinden goramagy üpjünetmek üçin zerur bolan ähli çäreleri görýär.3-nji madda Çaganyň hukuklarynyň has oňat üpjünçiligi1. Çagalar baradaky hereketleriň durmuş üpjünçiliginiň meseleleribilen meşgullanýan döwlet ýa-da hususy edaralar, sudlar, dolandyryş Çaga baradaky ähli hereketlerýa-da kanunçykaryjy edaralar tarapyndan amala aşyrylýandygyna onuň bähbiterini doly nazaragaramazdan, olaryň ählisinde çaganyň bäbitleriniň has oňat üpjün almaly. Eger ata-ene ýa-daedilmegine ilkinji nobatda üns berilýär. çaga hakyndaky degişli aladany üpjün etmek2. Gatnaşyjy döwletler çaganyň ata-enesiniň, howandarlarynyň we jogapkärçiligi üstünekanun boýunça onuň üçin jogapkärçilik çekýän beýleki adamlaryň ýüklenilen adamlar munyhukuklaryny we borçlaryny nazara almak bilen, çaga onuň etmeýän bolsa, döwlet çagaabadançylygy üçin zerur bolan goragy we aladany üpjün etmäge hakyndaky degişli aladanyborçlanýar we şu maksat bilen ähli degişli kanunçylyk we dolandyryş üpjün etmeli.çärelerini görýär.3. Gatnaşyjy döwletler çagalar hakynda alada etmek we olarygoramak üçin jogapkär bolan edaralaryň, gulluklaryň ygtyýarly edaratarapyndan, hususan-da, howpsuzlyk we saglygy gojraýyş babatda hem-de olaryň işgärleriniň sany we işe ýaramlylygy, şeýle hem ygtybarlygözegçilik babatda bellän talaplaryna laýyk bolmagyny üpjün edýär.4-nji madda Hukuklary amala aşyrmakGatnaşyjy döwletler şu Konwensiýada ykrar edilen hukuklaryň amala Döwlet şu Konwensiýadaaşyrylmagy üçin zerur bolan ähli kanunçykaryjylyk, dolandyryş we beýan edilen hukuklary amalabeýleki çäreleri görýär. Ykdysady, durmuş we medeni hukuklar babatda aşyrmak üçin mümkin bolangatnaşyjy döwletler şeýle çäreleri özlerinde bar bolan serişdeleriň ähli zady etmeli.çäklerinde mümkingadar görnüşde we zerur halatda halkarahyzmatdaşlygynyň çäklerinde görýär.5-nji madda Maşgalada terbiýelemek we çaganyň ösýän ukyplaryGatnaşyjy döwletler ata-enäniň, degişli halatlarda ýerli däpler bilen gözöňünde tutulan görnüşde giňeldilen maşgalanyň ýa-da jemagatyň, çaga Döwlet çagany onuň ösýän
  • 5. 5üçin kanun boýunça jogapkärçilik çekýän howandarlaryň we beýleki ukyplaryna laýyklykdaadamlaryň çaganyň şu Konwensiýada ykrar edilen öz hukuklaryny terbiýelemek işinde ata-enäniňamala aşyrmagyny degişli suratda dolandyrmak we oňa ýolbaşçylyk we giňeldilen maşgalanyňetmek hem-de muny çaganyň ösýän ukyplaryna laýyklykda etmek hukuklaryny webaradaky jogapkärçiligini, hukuklaryny we borçlaryny hormatlaýar. jogapkärçiligini hormatlamaly.6-nji madda Diri galmagy we ösmegi1. Gatnaşyjy döwletler her bir çaganyň ýaşamak üçin aýrylmaz Her bir çaganyň ýaşamak üçinhukugynyň bardygyny ykrar edýär. aýrylmaz hukugy bar we döwlet çaganyň diri2. Gatnaşyjy döwletler çaganyň diri galmagyny we sagdyn galmagyny we ösmegini üpjünösmegini mümkingadar derejede üpjün edýär. etmäge borçly.7-nji madda Ady we raýatlygy1. Çaga doglandan soň dessine bellige alynýar we onuň doglan Çaganyň doglanda adyňpursatyndan başlap adynyň we raýatlygynyň bolmagyna hukygy, şeýle dakylmagyna hukugy bar.hem bu mümkin bolan derejede öz ata-enesini bilmäge hukugy we Çaganyň raýatlyk almaga weolaryň alada etmegine hukugy bar. bu mümkin bolan derejede öz ata-enesiniň kimdigini2. Gatnaşyjy döwletler şu hukuklaryň öz milli kanunlaryna bilmäge, şeýle hem olaryňlaýyklykda amala aşyrylmagyny we şu ugurdaky halkara resmi alada etmegine hukugy bar.kagyzlaryna laýyklykda öz borçnamalarynyň, hususan-da, başgaçabolanda çaganyň raýatlygy bolmadyk halatda ýerine ýetirilmegini üpjünedýär.8-nji madda Aýratynlygyny gorap saklamak1. Gatnaşyjy döwletler çaganyň öz aýratynlygyny, şol sandaraýatlygyny, adyny maşgala gatnaşyklaryny kanunda göz öňünde Döwlet çaganyňtutulyşy ýaly saklap galmak hukugyny hormatlamaga, bikanun gatyşma aýratynlygynyň esasyýol bermezlige borçlanýar. jähtlerini goramaga we zerur halatda dikeltmäge borçly.2. Eger çaga öz aýratynlygynyň unsurlarynyň bir böleginden ýa-da Munuň özi adyny, raýatlygynyählisinden mahrum bolsa, gatnaşyjy döwletler oňa öz aýratynlygyny we maşgala gatnaşyklaryny öztizden-tiz dikeltmek üçin zerur kömegi we goragy üpjün edýär. içine alýar.9-njy madda Ata-eneden aýra düşmek1. Çaganyň öz ata-enesi bilen Gatnaşyjy döwletler öz ata-enelerinden olaryň isleginine garşyaýra düşmezligini üpjün edýär, ygtyýarly edaralaryň sud çözgüdine ýaşamaga hukugy bar,laýyklykda ulanarlykly kanuna we amallara laýyklykda şeýle aýra çaganyň has amatlydüşmegiň çaganyň has oňat bähbitleri üçin zerurdygyny kesgitlän bähbitlerine ters gelýänhalatlary muňa girmeýär. Şeýle kesgitleme ol ýa-da beýleki anyk halatlar muňa girmeýär. Çaganyň şeýle hem ata-enäniňhalatda, mysal üçin, ata-ene çaga rehimsiz çemeleşende ýa-da ol baradaalada etmände ýa bolmasa ata-ene aýry ýaşanda we çaganyň ýaşajak birinden ýa-da ikisinden-deýeri barada çözgüt kabul etmek zerur bolanda gerek bolup biler. aýra düşen halatynda olaryň ikisi bilen-de aragatnaşyk2. Şu maddanyň 1-nji bölümine laýyklykda islendik seljermäniň saklamaga hukugy bar.barşynda ähli dahylly taraplara seljermäge gatnaşmaga we öznukdaýnazaryny beýan etmäge mümkinçilik berilýär.
  • 6. 63. Gatnaşyjy döwletler ata-enesiniň biri ýa-da ikisi bilen-de aýradüşýän çaganyň ata-enäniň ikisi bilen-de şahsy gatnaşyklary we göniduşuşyklary yzygiderli esasda saklamak hukugyny hormatlaýar, munuňşeýle edilmegi çaganyň iň oňat bähbitlerine laýyk gelmeýän halatlarmuňa girmeýär.4. Şeýle aýra düşmek gatnaşyjy döwlet tarapyndan kabul edilenhaýsydyr bir çözgütden gelip çykýan halatlarda, mysal, üçin ata-enäniňbiri ýa-da ikisi-de ýa çaga tussag edilende, türmä salnanda, ýurtdaniberilende, ýurtdan göçürilende ýa-da ölende (şol sanda şol adamdöwletiň garamagynda bolan wagtda ýüze çykan ölüm) mahaly ýüzeçykan halatlarda şeýle gatnaşyjy döwlet ata-enä, çaga ýa-da bu zerurbolsa, maşgalanyň başga bir agzasyna olaryň haýyşy boýunça arada ýokmaşgala agzasynyň/agzalarynyň bolýan ýeri hakyndaky zerurmaglumatyň berilmegi çaganyň abadançylygyna zyýan ýetirmeýänbolsa, şol maglumaty berýär. Gatnaşyjy döwlet soňra şeýle haýyş bilenýüz tutmagyň özüniň degişli adam/adamlar üçin zyýanly amatsyznetijelere eltmezligini üpjün edýär.10-njy madda Maşgalanyň birleşmegi1. Gatnaşyjy döwletiň 9-njy maddanyň 1-nji bölümine Çagalaryň we olaryň ata-laýyklykdaky borçnamasyna laýyklykda, çaganyň ýa-da onuň ata- eneleriniň islendik ýurdy terkenesiniň maşgalanyň birleşmegi maksady bilen gatnaşyjy döwlete etmäge we birleşmek ýagilmegi ýa ondan gitmegi hakyndaky arza gatnaşyjy döwletler oňyn, bolmasa çaga bilen ata-ynsanperwerlikli we çalt garamaly. Gatnaşyjy döwletler soňra şeýle enäniň arasynda şahsyhaýyşyň edilmeginiň arza berijiler we olaryň maşga agzalary üçin gatnaşyklary saklamakamatsyz ýagdaýlara eltmezligini üpjün edýär. maksady bilen öz ýurduna barmaga hukugy bar.2. Ata-enesi dürli döwletlerde ýaşaýan çaganyň aýratynýagdaýlardan başga halatlarda ata-enäniň ikisi bilen-de şahsygatnaşyklary saklamaga we göni gatnaşykda bolmaga hukugy bar. Şumaksat bilen we gatnaşyjy döwletleriň 9-njy maddanyň 2-nji bölümiboýunça borçnamalaryna laýyklykda, gatnaşyjy döwletler çaganyň weonuň ata-enesiniň islendik ýurdy, şol anda öz ýurduny terk etmek we özýurduna gaýdyp barmak hukugyny gormatlaýar. Islendik ýurdy terketmek hukugy babatda diňe döwlet howpsuzlygyny, jemgyýetçiliktertibini, ilatyň saglygyny ýa-da ahlagyny ýa bolmasa beýlekiadamlaryň azatlyklaryny wşe hukuklaryny goramak üçin zerur bolanhem-de şu Konwensiýada ykrar edilen beýleki hukuklara laýyk gelýänçäklendirmeler hereket edýär.11-nji madda Serhetden bikanun geçirmek we getirmezlik1. Gatnaşyjy döwletler çagalaryň serhediň aňyrsyna bikanungeçirilmegine we şol ýerden getirilmezligine garşy göreşmek üçin Döwlet ata-enäniň biriniň ýa-çäreleri görýär. da üçünji bir tarapyň çagany ogurlamagynyň we serhediň2. Şu maksat bilen, gatnaşyjy döwletler ikitaparlaýyn ýa-da aňyrsynda saklamagynyňköptaraplaýyn ylalaşyklaryň baglaşylmagyna ýa bolmasa ulanylýan öňüni a-lmaga hem-de şunuňylalaşyklara goşulmaga ýardam edýär. ýaly halatlarda zerur çäreleri
  • 7. 7 görmäge borçludyr.12-nji madda Çaganyň garaýyşlary1. Gatnaşyjy döwletler öz garaýyşlaryny kesgitlemäge ukyply Çaganyň öz garaýyşlarynybolan çaga şol garaýyşlary çaga degişli meseleleriň ählisi boýunça erkin erkin beýan etmäge hukugybeýan etmek hukugyny üpjün edýär, özi-de çaganyň garaýyşlaryna bar, özi-de şol garaýyşlara şolçaganyň ýaşyna we kämilligine görä degişli üns berilýär. çaga degişli islendik meseleler çözülen mahaly üns berilmeli.2. Şu maksat bilen, çaga, hususan-da, özüne degişli bolan islendiksud ýa-da dolandyryş seljermesiniň barşynda pikiriniň ýa-ha gönidenýa-da wekiliň ýa bolmasa degişli edaranyň üsti bilen milli kanunlaryňamal kadalaryna laýyk tertipde diňlenilmegine mümkinçilik berilýär.13-nji madda Pikirini beýan etmek azatlygy1. Çaganyň öz pikirini erkin beýan etmäge hukugy bar; bu hukukislendik görnüşdäki maglumaty we pikiri serhetlere garamazdan, dilden, Çaganyň öz garaýyşlarynyýazmaça ýa çap edilen görnüşde, sungat eserleri görnüşde ýa-da beýan etmäge, maglumatlaryçaganyň seçip almagy boýunça beýleki serişdeleriň kömegi bilen almaga, maglumatlary wegözlemek, almak we bermek azatlygyny öz içine alýar. pikirleri serhetlere garamazdan bermäge hukugy2. Şu hukugyň amala aşyrylmagy käbir çäklendirmelere sezewar bar.edilip bilner, emma şol çäklendirmeler diňe kanunda göz öňündetutulan we aşakdaky maksatlar üçin zerur bolan çäklendirmeler bolupbiler:a) beýleki adamlaryň hukuklaryny we mertebesini hormatlamaküçin; ýa-dab) döwlet howpsuzlygyny ýa-da jemgyýetçilik tertibini ýa bolmasailatyň saglygyny ýa ahlagyny goramak üçin.14-nji madda Pikiriň, wyždanyň we diniň azatlygy1. Gatnaşyjy döwletler çaganyň pikiriň, wyždanyň we diniňazatlygy üçin hukugyny hormatlaýar. Döwlet çaganyň pikiri-niň, wyždanynyň we dini-niň2. Gatnaşyjy döwletler ata-enäniň we degişli halatlarda kanuny azatlygyny ata-enäniň degişlihowandarlaryň çaganyň öz hukuklaryny amala aşyrmagynda oňa ýolbaşçylygynyň bolmagyndaçaganyň ösýän ukyplaryna laýyk gelýän usullar bilen ýolbaşçylyk hormatlamaly.etmek hukugyny we borçlaryny hormatlaýar.3. Öz dinine ýa mezhebine uýmak azatlygy babatda diňe kanunbilen bellenilen hem-de döwletiň howpsuzlygyny, jemgyýetçiliktertibini, ilatyň azatlygyny we saglygyny goramaga ýa-da beýlekiadamlaryň esasy hukuklaryny we azatlyklaryny goramaga zerur bolançäklendirmeler ulanylyp bilner.15-nji madda Birleşmek azatlygy1. Gatnaşyjy döwletler çaganyň birleşmek azatlygy we parahat Çaganyň beýleki adamlarýygnaklar azatlygy üçin hukugyny ykrar edýär. bilen duşuşmak we birleşmelere girmek ýa-da
  • 8. 82. Şu hukugy amala aşyrmak babatda kanuna laýyklykda ulanylýan olary döretmek hukugy bar.we demokratik jemgyýetde döwletiň howpsuzlygyny, jemgyýetçiliktertibini, ilatyň azatlygyny we saglygyny goramak ýa-da beýlekiadamlaryň esasy hukuklaryny we azatlyklaryny goramak üçin zerurbolan çäklendirmelerden başga haýsydyr bir çäklendirmeler ulanylypbilinmez.16-njy madda Şahsy durmuş üçin hukugyň goralmagy1. Hiç bir çaganyň özüniň şahsy durmuş, maşgala durmuşy, Çaganyň öz şahsy, maşgalaýaşaýyş jaýynyň eldegrilmesizligi ýa hat-habarlaryň gizlinligi üçin ýa-da öý durmuşyna, şeýlehukugynyň amala aşyrylmagyna idinsiz ýa-da bikanun gatyşylmaly däl hemýa bolmasa onuň abraýyna we mertebesine bikanun hyýanatlyk edilmeli hat-habarlaynadäl. gatyşmakdan goralmak üçin, şeýle hem myjabatdan we2. Çaganyň şeýle gatyşmakdan ýa-da hyýanat edilmeginden töhmetden goralmak üçinkanunyň goramagyna hukugy bar. hukugy bar.17-nji madda Degilşi maglumatlaryň elýeter bolmagyGatnaşyjy döwletler köpçülikleriýin habar beriş serişdeleriniň möhümtäsirine düşünýär we dürli milli we halkara çeşmelerinden Döwlet dürli çeşmelerdenmaglumatlaryň, aýratyn-da çaganyň jemgyýetçilik, ruhy we ahlak maglumatlaryň we habar-abadançylygyna, şeýle hem beden we akyl-huş taýdan sagdyn laryň çagalara elýeterbolmagyna ýardam etmäge gönükdirilen maglumatlaryň çaga elýeter bolmagyny üpjün etmeli, olbolmagyny üpjün edýär. Şu maksat bilen, gatnaşyjy döwletler: köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň çaga-nyňa) köpçülikleýin habar beriş serişdelerini çaga üçin jemgyýetçilik jemgyýetçilik we medeniwe medeni taýdan peýdaly bolan we 29-njy maddanyň äheňine laýyk taýdan ösmegine ýardamgelýän maglumatlary we habarlary ýaýratmaga höweslendirýär; edýän maglumat-laryb) dürli medeni, milli we halkara çeşmelerinden şeýle ýaýratmagyny hö-maglumatlary we habarlary taýýarlamak, alylşmak we ýaýratmak weslendirmeli we çagala-rybabatda halkara hylzmatdaşlygyny höweslendirýär; zyýanly maglumatlar-dan goramak boýunça çäreleric) çagalar üçin edebiýatyň çykarylmagyny we ýaýradylmagyny görmeli.höweslendirýär;d) haýsydyr bir azlyk toparyna ýa-da ýerli ilata degişli bolançaganyň dil hajaitlaryna aýratyn üns bermäge köpçülikleýin habar berişserişdelerini höweslendirýär;e) 13-nji we 18-nji maddalaryň düzgünlerini nazara almak bilen,çagany onuň abadançylygyna zyýan ýetirýän maglumatlardan wehabarlardan goramagyň degişli ýörelgeleriniň işleniliptaýýarlanylmagyny höweslendirýär.18-nji madda Ata-enäniň jogapkärçiligi1. Gatnaşyjy döwletler çaganyň terbiýelenmegi we ösmegi üçin iki Ata-ene çaganyňata-enäniň-de umumy we deň jogapkärçilik çekmegi hakyndaky terbiýelenmegi üçin esasyýörelgäniň ykrar edilmegini üpjün etmek üçin elinden gelen tagallalary jograpkärçiligi bilelikdeeder. Ata-ene ýa-da degişli halatlarda kanuny howandarlar çaganyň çekýär, döwlet bolsa olara buterbiýelenmegi we ösmegi üçin esasy jogapkärçilik çekýär. Çaganyň işde goldaw bermeli. Döwlet
  • 9. 9has oňat bähbitleri olaryň esasy alada edýän zadydyr. çagalara terbiýe bermekde ata-enä degişli kömek bermeli.2. Şu Konwensiýada beýan edilen hukuklaryň amala aşyrylmagynykepillendirmek we oňa ýardam etmek maksady bilen, gatnaşyjydöwletler ata-enä we kanuny howandarlara çagany terbiýelemekboýunça öz borçlaryny olaryň ýerine ýetirmeginde olara degşli kömekberýär we çagalar edaralarynyň sanynyň köpelmegini üpjün edýär.3. Gatnaşyjy döwletler ata-enesi işleýän çagalaryň özleri üçinniýetlenilen çagalara seredýän gulluklardan we edaralaryňhyzmatlaryndan peýdalanmaga hukugynyň bolmagyny üpjün etmeküçin ähli zerur çäreleri görýär.19-njy madda Hyýanatly ulanmakdan we aýawsyz çemeleşmekden1. Gatnaşyjy döwletler çagany ata-eniniň, kanuny howandarlaryň goramakýa-da çaga hakyndaky alada edýän islendik beýleki adamyň beden ýa-da akyl-huş zorlugynyň, masgaralanmagyň, hyýanatly peýdalanmagyň, Döwlet çagany ata-enäniň ýa-aladanyň bolmazlygyndan ýa-da aýawsyz çemeleşmegiň, gödek da ol barada jogapkärçilikçemeleşmegiň ýa-da gazanç üçin, şol sanda zyna işlerinde çekýän beýleki adamlaryňpeýdalanmagyň ähli görnüşlerini ulanmagyndan goramak maksady ýaramaz çemeleşmeginiňbilen, zerur bolan ähli kanunçykaryjylyk, dolandyryş, jemgyýetçilik we islendik görnüşlerindenaň-bilim çärelerini görýär. goramaly we hyýanat-lyklaryň öňüni almagyň we ejir2. Şeýle gorag çäreleri zerur bolan halatlarda çagalara we olar çekenleri bejer-megiň degişlihakynda alada edýän adamlara zerur goldawy bermek üçin durmuş durmuş maksatnamalarynymaksatnamalaryny işläp taýýarlamak üçin, şeýle hem çaga rehimsiz döretmeli.çemeleşmegiň ýokarda görkezilen halatlary bilen baglanyşykly öňünialmagyň we ýüze çykarmagyň, habar bermegiň, garamaga bermegiň,bejermegiň we soňraky çäreleri görmegiň beýeki görnüşlerini amalaaşyrmak, şeýle hem zerur halatlarda sud amallaryny gozgamak üçinnetijeleri çäreleri-de öz içine alar.20-nji madda Maşgaladan mahrum bolan çagany goramak1. Öz maşgalasyndan wagtlaýyn ýa-da hemişelik mahrum bolanýa-da özüniň iň oňat bähbitleri üçin maşgalada bolmagyny dowam edip Döwlet maşgala ojagyndanbilmeýän çaganyň döwlet tarapyndan berilýän aýratyn goraga we mahrum bolan çagany durmuşkömege hukugy bar. taýdan goramagy üpjün etmäge we degişli barabar2. Gatnaşyjy döwletler şeýle çaga garawyň bolmagyny öz milli maşgala aladasyny ýakanunlaryna laýyklykda üpjün edýär. bolmasa şeýle halatlarda3. Şeýle garaw, hususan-da, yslam hukugy boýunça "kafala" çagalara garaw edýän degişliusulynda tebiýelenmäge bermegi, ogulluga alynmagy, zerur halatlarda edaralara ýerleşdirmegi üpjünçagalara garaw edilýän degişli edara ýerleşdirmegi öz içine alyp biler. etmeli. Şu borçlary ýerineUsullara garalan mahaly çagany terbiýelemekde dowamlylygyň we ýetirimek mahaly tagallaonuň aslynyň, haýsy dine we medeniýete degişlidiginiň we ene diliniň edilende çaganyň haýsygeregiçe nazara alynmagy zerur. medeniýete degişlidigi nazara alynmaly.21-nji madda Ogullyga almakOgullyga almagyň bar bolan tertibini ykrar edýän ýa-da oňa ygtyýar Ogullyga almak ykrar edilen
  • 10. 10berýän gatnaşyjy döwletler çagalaryň bähbitleriniň has oňat derejede we/ýa-da ygtyýar berlenilkinji nobatda nazara alynmagyny üpjün edýär we olar: ýurtlarda bu amal diňe çaganyň iň oňat bähbitleria) çaganyň ogullyga alynmagyna diňe ygtyýarly edilen üçin we ygtyýarlyhäkimiýetleriň rugtsat bermegini üpjün edýär, şol edaralar ogullyga häkimiýetleriň rugsat bermegi,almagyň çaganyň öz ata-enesi, garyndaşlary we kanuny howandarlary şeýle hem çaga üçinbaradaky hukuk ýagdaýy sebäpli ýol bererliklidigini we talap edilen kepillendirmeler bar mahalyhalatda dahylly adamlaryň ogullyga alynmagyna zerur bolup biljek amala aşyrylyp bilner.geňeşdarlyk esasynda oýlanyşykly razylygy berendigini ulanarlyklykanunlara we amallara laýyklykda hem-de işe degişli bolan weähtibarly ähli maglumatlar esasynda kesgitleýär;b) eger çaga ony terbiýelemegi ýa-da ogullyga almagy üpjün edipbiljek maşgala terbiýelenmäge berlip ýa-da maşgala ýerleşdirilipbilinmese we çaganyň asylky ýurdunda oňa haýsydyr bir amatlygarawyň üpjün edilmegi mümkin däl bolsa, çaganyň beýleki ýurtdaogullyga alynmagyna çaga seretmegiň ulanarlykly usuly hökmündegaralyp boljakdygyny ykrar edýär;c) çaga beýleki ýurtda ogullyga alnan halatda ýurduň içindeogullyga alnan halatda ulanylýanlar ýaly kepillendirmeleriň wekadalaryň ulanylmagyny üpjün edýär;d) beýleki ýurtda ogullyga alnan halatda çaganyňýerleşdirilmeginiň şol adam bilen baglanyşykly delillendirilmedikmaliýe amatlyklarynyň alynmagyna eltmezligini üpjün etmek maksadybilen ähli zerur çäreleri görýär;e) zerur bolan halatlarda şu maddanyň maksadynyň hasylbolmagyna ikitaraplaýyn we köptaraplaýyn şertleşikleriň ýaylalaşyklaryň baglaşylmagy arkaly ýardam edýär hem-de şu esasdaçaganyň beýleki ýurtda ýerleşdirilmegini ygtyýarly häkimiýetleriň ýa-da edaralaryň amala aşrymagyny üpjün etmäge çalyşýar.22-nji madda Bosgun çagalar1. Gatnaşyjy döwletler bosgunyň hukuk ýagdaýyny almak isleýän Bosgun çagalara we bosgunyňýa-da ulanarlykly halkara ýa-da içerki hukuklara we amallara hukuk ýagdaýyna almagalaýyklykda bosgun hasap edilýän, ýanynda ata-enesi ýa islendik beýleki çalyşýan çagalara aýratynadam bolan ýa-da bolmadyk çaga şu Konwensiýada we ýokarda gorag üpjün edilýär. Döwletgörkezilen döwletler gatnaşyjylary bolan adamyň hukuklary baradaky şeýle goragy we kömegi üpjünbeýleki halkara resmi kagyzlarynda beýan edilen ulanarlykly hukuklary edýän ygtyýarly guramalarpeýdalanmakda degişli goragy we ynsanperwerlik kömegini üpjün bilen hyzmatdaşlyk etmägeetmek üçin zerur çäreleri görýär. borçly.2. Şu maksat bilen, gatnaşyjy döwletler muny zerur hasap edenmahaly Birleşen Milletler Guramasynyň we şeýle çagany goramakdawe oňa kömek bermekde hem-de islendik bosgun çaganyň ata-enesiniýa beýleki maşdgala agzalaryny çaganyň maşgalasy bilen birleşmegiüçin zerur bolan maglumatlary almak üçin tapmakda Birleşen MilletlerGuramasy bilen hyzmatdaşlyk edýän beýleki ygtyýarly halkaraguramalarynyň ýa-da hökümetdäl guramalarynyň islendik tagallalarynaýardam berýär. Ata-enesi ýa-da beýleki maşgala agzalary tapylyp
  • 11. 11bilinmeýän halatlarda şol çaga haýsydyr bir sebäp boýunça özmaşgalasyndan hemişelik ýa wagtlaýyn aýra düşen islendik çaga şuKonwensiýa laýyklykda berilýän ýayly gorag berilýär.23-nji madda Maýyp çagalar1. Gatnaşyjy döwletler akyl ýa-da beden taýdan kemis bolan Maýyp çaganyň aýratynçaganyň onuň mertebesini üpjün edýän, onuň özüne ynanmagyna garawa, mümkingadarýardam edýän we onuň jemgyýetiň durmuşyna işjeň gatnaşmagyny özbaşdaklygyny we jemgyýeteaňsatlaşdyrýan şertlerde doly manyly we mynasyp durmuşda goşulyşmagyny üpjün edýänýaşamalydygyny ykrar edýär. şertlerde doly manyly we mynasyp durmuşda2. Gatnaşyjy döwletler kemis çaganyň aýratyn alada edilmegine ýaşamagyna kömek bermekhukugyny ykrar edýär hem-de serişdeler bolan şertlerde muňa hukugy üçin bilim we taýýarlykbolan çaga we ol hakynda alada etmek üçin jogapkärlere haýyş edilen almaga hukugy bar.hem-de çaganyň durkuna hem-de onuň ata-enesiniň ýa çaga hakyndaaladany üpjün edýän beýleki adamlaryň ýagdaýyna laýyk bolankömegiň berilmegini höweslendirýär we ony üpjün edýär.3. Kemis çaganyň aýratyn hajatlaryny ykrar etmek bilen, şumaddanyň 2-nji bölegine laýyk kömek ata-enäniň ýa çaga hakyndakyaladany üpjün edýän beýleki adamlaryň maliýe serişdelerini nazaraalmak bilen, mümkin boldugyça mugt berilýär hem-de kemis çagabilim, hünär taýýarlygy, saglygy goraýyş kömegi, saglygyny dikeltmek,zähmet işine taýýarlanmak babatdaky hyzmatlaryň netijeli elýeterbolmagyny hem-de dynç alyş serişdeleriniň çaganyň jemgyýetçilikdurmuşyna mümkin boldugyça has doly çekilmegine we onuňşahsyýetiniň ösmegine, şol sanda çaganyň medeni we ruhy taýdanösmegine ýardam berýän görnüşde elýeter bolmagy maksady bilenamala aşyrylýar.4. Gatnaşyjy döwletler kemis çagalaryň keselleriniň öňüni almak,akyl-huş we herekete ukyplylyk babatda bejerilmegi boýunça degişlimagumatlaryň, şol sanda dikeltmegiň, umumy bilim bermek we günärtaýýarlygy babatdaky maglumatlaryň gatnaşyjy döwletlere şu ugurdakyöz mümkinçiliklerini we bilimlerini gowulandyrmaga we tejribesinigiňeltmäge mümkinçilik bermek maksady bilen alşylmagyna halkarahyzmatdaşlygy ruhunda ýardam berýär. Şunuň bilen baglanyşykly ösüşýoluna düşen ýurtlaryň hajatlaryna aýratyn üns berilmeli.24-nji madda Saglyk we saglygy goraýyş1. Çaganyň saglygy goraýyş Gantaşyjy döwletler çaganyň saglygy goraýyş ulgamynyň haskämil hyzmatlaryndan we keselleri bejermegiň hem-de saglygy kömeginiň hakykatda üpjün edilip bilinjek iň ýokarydikeltmegiň şonuň ýaly serişdelerinden peýdalanmak hukugyny ykrar talaplaraedýär. Gatnaşyjy döwletler hiç bir çaganyň saglygy goraýyş ulgamynyň laýyk gelýän derejesineşonuň ýaly hyzmatlarynyň elýeter bolmagy baradaky öz hukugyndan huku-gy bar.mahrum bolmazlygyny üpjün etmäge çalyşýar. Döwletler ilkinji saglygy goraýyş-arassa-çylyk2. Gatnaşyjy döwletler şu hukugyň doly amala aşyrylmagyny kömeginiň berilme-gine,gazanýar we hususan-da, şular üçin zerur çäreleri görýär: arassaçylygyň wagyz
  • 12. 12a) bäbekleriň ölmeginiň we çagalaryň ölmeginiň derejelerini edilmegine we çagalaryňpeseltmek; ölüminiň azal-dylmagyna esasy üns ber-meli. Olar şub) ähli çagalara zerur saglygy goraýyş kömeginiň berilmegini we ugurdaky halkaraolaryň saglygynyň goralmagyny üpjün etmek, şunda ilkinji saglygy hyzmatdaşlygynygoraýyş-arassaçylyk kömeginiň kämilleşmegine ilkinji nobatda üns höweslendirmeli hem-de hiçbermek; bir çaganyň netijeli saglygy goraýyş köme-giniňc) kesellere we doýa garna iýmezlige garşy, şol sanda ilkinji hyzmatlaryndan mahrumsaglygy goraýyş-arassaçylyk kömegini bermegiň çäklerinde, şol sanda bolmazlygy üçin mümkinaňsat elýeter tehnologiýalary ulanmak we ýeter ýokumly iýmit we bolan ähli zatlary etmeli.arassa agyz suwuny bermek arkaly, şunda daş-töweregiňhapalanmagynyň howp we töwekgelçilik döredýändigini nazara almak;d) enelere çaga dogurmakdan öňki we soňky döwürlerde saglygygoramak boýunça degişli hyzmatlary üpjün etmek;e) jemgyýetiň ähli gatlaklarynyň, hususan-da, ata-eneleriň weçagalaryň çagalaryň saglygy we iýmiti, ene süýdi bilen emdirmegiňartykmaçlygy, beden tämizligi, çaganyň daş-töwereginiň arassaçylygywe betbagtçylyk hadysalarynyň öňüni almak hakynda habarly bolmagy,şeýle hem bilimiň olara elýeter bolmagy we şeýle bilimleripeýdalanmakda olara kömek bermek;f) aň-bilim işini hem-de öňüni alyş saglygy goraýşy we maşgalaagzalarynyň sanyny öňünden çaklamagy ösdürmek .25-nji madda Howandarlyk mahaly wagtly-wagtynda bahaGatnaşyjy döwletler özüne seredilmegi, goralmagy ýa-da beden ýa bermekakyl-huş taýdan bejerilmegi üçin ygtyýarly edaralar tarapyndanhowandarlyk edilmäge ýerleşdirilen çaganyň oňa berlen bejerişe we Döwlet tarapyndan özüneçaga şeýle howandarlyk etmek bilen baglanyşykly ähli beýleki şertlere seredilmegi, goralmagy ýawagtly-wagtynda baha berilmegi baradaky hukyugyny ykrar edýär. bejerilmegi üçin howandarlyga berlen çaganyň howandarlygyň edilişine wagtly-wagtynda baha berilmegine hukugy bar.26-njy madda Durmuş üpjünçiligi1. Gantaşyjy döwletler her bir çaganyň jemgyýetçilik Çaganyň jemgyýetçiliküpjünçiliginiň eşretlerinden, şol sanda durmuş ätiýaçlandyrmasyndan üpjünçiliginiň eşretlerin-den,peýdalanmak hukugyny ykrar edýär hem-de şu hukugyň milli kanunlara şol sanda durmuşlaýyklykda doly amala aşyrylmagyny gazanmak üçin zerur çäreleri ätiýaçlandyrmasyndangörýär. peýdalanmaga hukugy bar.2. Şol eşretler zerurlyga görä, bar bolan serişdeler hem-de çaganyňwe ony ekläp-saklamak üçin jogapkärçilik çekýän adamlaryňmümkinçilikleri, şeýle hem çaganyň ýa-da onuň adyndan eşretleriň
  • 13. 13alynmagy bilen baglanyşykly islendik pikirler nazara alnyp üpjünedilýär.27-nji madda Ýaşýayş derejesi1. Gatnaşyjy döwletler her çaganyň beden, akyl, ruhy, ahlak we Her bir çaganyň öz beden,jemgyýetçilik taýdan ösmegi üçin zerur ýaşaýyş derejesine hukugyny akyl, ruhy, ahlak weykrar edýär. jemgyýetçilik taýdan ösmegi üçin zerur ýaşaýyş derejesine2. Ata-ene (ýa olaryň biri) ýa-da çagany terbiýeleýän beýleki hukugy bar. Ata-ene zeruradamlar çaganyň ösmegi üçin zerur bolan durmuş şertlerini öz bolan durmuş derejesiniňukyplarynyň we maliýe mümkinçilikleriniň çäklerinde üpjün etmek üpjün edilmegi üçin esasyüçin esasy jogapkärçilik çekýär. jogapkärçilik çekýär.3. Gatnaşyjy döwletler çagalary terbiýeleýän ata-enelere we Döwletiň borjy şolbeýleki adamlara şu hukugy amala aşyrmakda kömek bermek boýunça jogapkärçiligiň durmuşazerur çäreleri öz milli şertlerine we öz mümkinçilikleriniň çäklerinde geçirilmegi üçin şertlerigörýär hem-de zerurlyk ýüze çykan halatda maddy kömek berýär we döretmekden ybarat. Döwletiňmaksatnamalary, aýratyn-da iýmit, geýim we ýaşaýyş jaý bilen üpjün borçlary ata-enelere weetmek babatda goldaýar. olaryň çagalaryna maddy kömegiň berilmegini öz içine4. Gatnaşyjy döwletler çaganyň ata-eneleriň ýa-da çaganyň ösmegi alyp biler.üçin maliýe jogapkärçiik çekýän beýleki adamlaryň çaganyň ekläpsaklamagyny gatnaşyjy döwletiň içinde bolşy ýaly, daşary ýurtda hemdikeltmegi üpjün etmek üçin ähli zerur çäreleri görýär. Hususan-da,eger çaga üçin maliýe jogapkärçilik çekýän adam we çaga dürliýurtlarda ýaşaýan bolsa, gatnaşyjy döwletler halkara ylalaşyklarynagoşulmaga ýa-da şeýle ylalaşyklaryň baglaşylmagyna, şeýle hembeýleki degişli şertleşikleriň gazanylmagyna ýardam edýär.28-nji madda Bilim1. Gatnaşyjy döwletler çaganyň bilim almak hukugyny ykrar edýär Çaganyň bilim almaga hukugywe şu hukugyň amala aşyrylmagyny kem-kemden gazanmak maksady bar we döwletiň borjy mugtbilen olar, hususan-da: we başlangyç bilimi üpjün etmekden, her bir çaga üçina) mugt we hökmany başlangyç bilimi girizýär; elýeter orta bilimib) hem umumy, hem hünärment orta bilimiň dürli görnüşleriniň höweslendir-mekden weösdürilmegini höweslendirýär, onuň ähli çagalar üçin elýeter umumy bilimiň ukyplarbolmagyny üpjün edýär hem-de mugt bilimi girizmek we zerur bolanda esasynda hemmeler üçinmaliýe kömegini bermek ýaly zerur çäreleri görýär; elýeter bolmagyny üpjün etmek-den ybarat. Mekdepc) ýokary bilimiň her kimiň ukyplaryna laýyklykda hemmelere düzgün-nyzamy çaganyňelýeter bolmagyny ähli zerur serişdeleriň kömegi bilen üpjün edýär; hukuklary nazara alnyp wed) bilim we hünär taýýarlygy babatdaky maglumatlaryň we beýleki mertebesine hormat goýluphabarlaryň ähli çagalar üçin elýeter bolmagyny üpjün edýär; üpjün edilmeli. Döwlet şu hukugy amala aşyrmake) mekdeplere yzygideri gatnalmagyna hem-de mekdebi taşlan maksady bilen, halkaraçagalaryň sanynyň azalmagyna ýardam etmek boýunça çäreleri görýär. hyzmatdaşlygyny amala aşyrmaly.2. Gatnaşyjy döwletler mekdep düzgün-nyzamynyň çaganyň ynsanmertebesini hormatlamagy beýan edýän usullaryň kömegi bilen we şuKonwensiýa laýyklykda üpjün edilmegini gazanmak üçin ähli zerur
  • 14. 14çäreleri görýär.3. Gatnaşyjy döwletler bilime degişli meseleler boýunça, hususan-da, bütin dünýäde nadanlygy we sowatsyzlygy ýok etmäge we ylmy-tehniki bilimleriň hem-de okatmagyň häzirkizaman usullarynyň elýeterbolmagyny üpjün etmäge ýardam etmek maksady bilen halkarahyzmatdaşlygyny ösdürýär. Şunuň bilen boglanyşykly ösüş ýolunadüşen ýurtlaryň hajatlaryna aýratyn üns berilmeli.29-njy madda Bilimiň maksatlary1. Gattaşyjy döwletler çaganyň biliminiň şu ugurlara Bilim şahsyýeti, zehinleri, akylgönükdirilmelidigi bilen yalalaşýar: we beden ukyplaryny mümkingadar ösdürmägea) çaganyň şahsyýetini, onuň zehinini hem-de akyl we beden gönükdirilmeli. Bilim çaganyukyplaryny ösdürmek; erkin jemgyýetde uly ýaşlyb) adamyň hukuklaryna we esasy azatlyklaryna, şeýle hem bolup işjeň ýaşamagaBirleşen Milletler Guramasynyň Tertipnamasynda jar edilen ýörelgelere taýýarlamaly, öz ata-enesine,sarpa goýmagy terbiýelemek; medeni özboluşlylygyna, diline we gymmatlyklaryna, medenic) çaganyň ata-enesine sarpa goýmagy, onuň medeni däplere we beýlekiözboluşlygyna, diline we gymmatlyklaryna, çaganyň ýaşaýan gymmatlyklara sarpa goýmagyýurdunyň, onuň asylky ýurdunyň milli gymmatlyklaryna we onuň terbiýelemeli.özüniňkiden tapawutlanýan medeniýetleriň gymmatlyklaryna sarpagoýmak;d) çagany erkin jemgyýetde düşünişmek, parahatlyk, geçirimlilik,aýallaryň we erkekleriň deňhukuklylygy we ähli halklaryň, etniki, milliwe dini toparlaryň, şeýle hem ýerli ilatdan bolan adamlaryň arasyndadostlugyň ruhunda akylly-başly ýaşamaga taýýarlamak;e) daş-töwerekdäki tebigaty hormatlamagy terbiýelemek.2. Şu maddanyň ýa-da 28-nji maddanyň hiç bir bölegi aýry-aýryadamlaryň ýa-da edaralaryň şu maddanyň 1-nji bölüminde beýan edilenýörelgeleri yzygiderli berjaý etmek hem-de şeýle okuw jaýlaryndaberlen bilimiň okuw jaýlarynyň döwlet tarapyndan bellenilmegimümkin bolan iň pes kadalara laýyk bolmagy baradaky talaby ýerineýetirmek şerti bilen, olaryň okuw jaýlaryny döretmek we olaraýolbaşçylyk etmek azatlygyny çäklendirýän hökmündedüşündirilmeýär.30-njy madda Azlyklara we ýerli ilata degişli çagalarEtniki, dini ýa-da dil azlyklary ýa-da ýerli ilatdan adamlar bolandöwletlerde şeýle azlyklara ýa-da ýerli ilata degişli bolan çaganyň öz Azlyklara we ýerli ilata degişlitoparynyň beýleki agzalary bilen öz medeniýetini peýdalanmak, öz çagalaryň öz medeniýetini,dinine uýmak we onuň dessurlaryny berjaý etmek, şeýle hem ene dilini ene dilini peýdalanmaga we özulanmak hukugy iňkär edilip bilinmez. dinine uýmaga hukugy bar.31-nji madda Dynç alyş, güýmenje we medeni durmuş1. Gatnaşyjy döwletler çaganyň dynç alyş we güýmenmekhukugyny, oýunlara we göwün açýan, öz ýaşyna laýyk gelýän çärelere Çaganyň dynç almaga,
  • 15. 15gatnaşmak hem-de medeni durmuşa gatnaşmak we sungat bilen güýmenmäge hem-de medenimeşgullanmak hukugyny ykrar edýär. we döredijilik işine gatnaşmaga hukugy bar.2. Gatnaşyjy döwletler çaganyň medeni we döredijilk durmuşahemmetaraplaýyn gatnaşmak hukugyny hormatlaýar we höweslendirýärwe medeni we döredijilik işi, dinç alyş we güýmenje üçin degişli hem-de deň mümkinçilikleriň üpjün edilmegine ýardam berýär.32-nji madda Çagalaryň zähmeti1. Gatnaşyjy döwletler çaganyň ykdysady taýdan ezilmekden hem- Çaganyň özüne saglygy, bilimde onuň saglygy üçin howply bolup biljek ýa-da onuň bilim almagyna almagy ýa-da ösmegi üçinbökdenç bolup biljek, ýa bolmasa onuň saglygyna hem-de beden, akyl, howply bolan iş tabşyrylanruhy, ahlak we jemgyýetçilik ösüşine zyýan ýetirip biljek islendik işi halatlarda goraga hukugy bar.ýerine ýetirmekden goranmak üçin hukugyny ykrar edýär. Döwlet işe kabul etmek üçin iň kiçi ýaş derejesini bellemeli2. Gatnaşyjy döwletler şu maddany durmuşa geçirmek üçin we zähmetiň şertlerikanunçykaryjylyk, dolandyryş we jemgyýetçilik çärelerini, şol sanda babatdaky talaplarybilim babatdaky çäreleri görýär. Şu maksat bilen, beýleki halkara resmi kesgitlemeli.kagyzlaryň degişli düzgünlerini goldanyp, gatnaşyjy döwletler,hususan-da,:a) işe kabul etmek üçin iň kiçi ýaş derejesini ýa derejelerinibelleýär;b) iş gününiň dowamlylygy we zähmetiň şertleri hakynda zerurtalaplary kesgitleýär;c) şu maddanyň netijeli amala aşyrylmagy üçin jezanyň degişligörnüşlerini we beýleki temmi çärelerini göz öňünde tutýar.33-nji madda Neşe serişdeleriniň bikanun sarp edilmegiGatnaşyjy döwletler çagalaryň halkara şertnamalarynda neşe serişdeleriwe psihotrop maddalar diýilip kesgitlenilen neşeleri we maddallary Çagalaryň neşe serişde-leriniňbikanun sarp etmekden goramak hem-de çagalaryň şeýle maddalaryň we psihotrop mad-dalaryňbikanun öndürilmeginde we söwdasynda ulanylmagyna ýol bermezlik bikanun sarp edilmeginden,üçin ähli zerur çäreleri, şol sanda kanunçykaryjylyk, dolandyryş we şeýle hem özleriniň şeýlejemgyýetçilik çäreleri, şeýle hem bilimi babatdaky çäreleri görýär. madda-laryň öndürilmegine we olaryň söwdasyna çeki- lmeginden goralmaga hukugy bar.34-nji madda Zyna işlerinde gazanç çeşmesi hökmündeGatnaşyjy döwletler çagalary zyna işlerinde gazanç çeşmesi hökmünde peýdalanmakýlanmakdan we zynada ýoýulmalardan goramaga borçlanýar. Şumaksat bilen, gatnaşyjy döwletler, hususan-da, ikitaraplaýyn we Döwlet çagany zyna işlerindeköptaraplaýyn derejelerde şu aşakdakylaryň öňüni almak üçin ähli zerur gazanç çeşmesi hökmündeçäreleri görýär: ulanylmagyn-dan we azdyrylmagyn-dan, şol sandaa) çagany islendik bikanun zyna işine göwnetmek ýa-da mejbur jelepçilik-den we şerimsizetmek; şekillen-dirişden goramaly.b) çagalary jelepçilikde we bikanun zyna işleriniň beýleki
  • 16. 16görnüşlerinde gazanç çeşmesi hökmünde peýdalanmak;c) çagalary şerimsiz şekillendirişde we şerimsiz sekillendirişdegazanç çeşmesi hökmünde peýdalanmak.35-nji madda Gazanç çeşmesi hökmünde ulanmagyň beýlekiGatnaşyjy döwletler çagany gazanç çeşmesi hökmünde ulanmagyň görnüşleriçaganyň hal-ýagdaýynyň islendik jähtine zyýan ýetirýän ähligörnüşlerinden goraýar. Çagalary gazanç çeşmesi hökmünde ulanmagyň olaryň hal-ýagdaýynyň 32-nji, 33-nji, 34-nji we 35-nji maddalar bilen gurşalmadyk islendik jähtlerine zyýan ýetirýän ähli görnüşlerinden goraýar.37-nji madda Gynamalar we azatlykdan mahrum etmekGatnaşyjy döwletler şulary üpjün edýär: Hiç bir çaga gynamalara,a) hiç bir çaganyň gynamalara we çemeleşmegiň ýa-da rehimsiz çemeleşmä ýa-dajezalandyrmagyň beýleki rehimsiz, adamkärçiliksiz ýa-da mertebäni jeza, bikanun tussaga ýa-dapeseldýän beýleki görnüşlerine sezewar edilmezligini. Boşatmak azatlykdan mahrum edilmägemümkinçiligini göz öňünde tutmaýan ölüm jezasy-da, ömürlik sezewar edilmeli däl.tussaglyk-da ýaşy 18-den kiçi bolan adamlar tarapyndan edilen Boşatmak mümkinçiligi gözjenaýatlar üçin bellenilmeýär; öňünde tutulmadyk ölümb) hiç bir çaga bikanun ýa-da idinsiz görnüşde azatlykdan mahrum jezasy we ömürlik bendilikedilip bilenmezligini. Çaganyň tussag etmek, gorag astynda ýa-da ýaşy 18-den kiçi bolantürme tussaglygynda saklamak kanuna laýyklykda amala aşyrylýar adamlar barada gadagan.hem-de diňe aňrybaş çäre hökmünde we mümkin boldugyça gysga Azatlykdan mahrum edilenbolan degişli döwrüň dowamynda ulanylýar; islendik çaga munuň özi onuň has oňat bähbitlerine laýykc) azatlykdan mahrum edilen her bir çaganyň ynsanperwerlikli gelýär diýilip hasap edilendençemeleşmeden we öz şahsyýetiniň aýrylmaz mertebesiniň ýaşyna başga ähli halatlarda ulylaýyklykda gormatlanylmagyndan peýdalanmagyny. Hususan-da, muny ýaşlylardan aýryetmek çaganyň has oňat bähbitleri üçin zerur däl diýlip hasap saklanylmaly. Saklanylanedilenlerden başga halatlarda, azatlykdan mahrum edilen her bir çaga çaganyň hukuk kömegine weuly ýaşlylardan aýry saklanylmaly we onuň aýratyn ýagdaýlardan başga beýleki kömege, şeýle hem özhalatlarda öz maşgalasy bilen hat alyşmak we görme-görüşler arkaly maşgalasy bilen gatnaşykgartnaşyk saklamaga hukugy bar; saklamaga hukugy bar.d) azatlykdan mahrum edilen her bir çagada hukuk we beýlekidegişli kömegiň haýal etmän elýeter bolmagyna hukugynyň, şeýle hemözüniň azatlykdan mahrum edilmeginiň kanunylygyny suduň ýa-dabaşga bir garaşsyz we tarapgöýçiliksiz ygtyýarly edaranyň öňünde iňkäretmek hukugynyň we islendik şonuň ýaly amaly hereket barada olaryňçözgüdi gaýaragoýmasyz kabul etmegi üçin hukugynyň bolmagyny.38-nji madda Ýaragly dawalar1. Gatnaşyjy döwletler halkara ynsanperwerlik hukugynyň ýaragly Gatnaşyjy döwletler 15 ýaşydawalar halatynda özleri barada ulanarlykly bolan we çagalara degişli dolmadyk çagalaryň harby
  • 17. 17kadalaryny hormatlamaga we olaryň berjaý edilmegini üpjün etmäge hereketlere göniborçlanýar. gatnaşmazlygyny üpjün etmek üçin mümkin bolan ähli2. Gatnaşyjy döwletler ýaşy 15-e ýetmedik adamlaryň harby çäreleri görmelidir. 15 ýaşyhereketlere göni gatnaşmazlygyny üpjün etmek üçin mümkin bolan ähli dolmadyk ýeke bir çaga-daçäreleri görýär. ýaragly güýçlere gulluga3. Gatnaşyjy döwletler ýaşy 15-e ýetmedik islendik adamyň öz çagyryl-maly däl. Döwletlerýaragly güýçlerine çagyrylmagyndan saklanýar. 15 ýaşy dolan, ýöne 18 ýaragly dawalardan ejir çekenýaşy dolmadyk adamlaryň arasyndan esgerlige alnan mahaly gatnaşyjy çagalar hakynda aladany wedöwletler has uly ýaşly adamlaryň ileri tutulmagyna çalyşýar. olary goramagy üpjün etmeli.4. Özüniň halkara ynsanperwerlik hukugynyň ýaragly dawalarmahaly raýatlar bolan ilaty goramak bilen baglanyşyklyborçnamalaryna laýyklykda, gatnaşyjy döwletler ýaragly dawa bilengurşalan çagalary goramagy we olara garawy üpjün etmek maksadybilen mümkin bolan ähli çäreleri görýär.39-njy madda Özüni almagy üçin idegGatnaşyjy döwletler äsgermezligiň, sütem etmegiň ýa-da Döwlet ýaragly dawanyň,hyýanatlyklaryň, gynamalaryň ýa-da islendik beýleki rehimsiz, gynamalaryň, äsgermezligiň,adamkärçiliksiz ýa mertebäni kemsidýän çemeleşmegiň islendk ýaramaz çemeleşmegiň ýa-dagörnüşleriniň pidasy bolan çaganyň beden we akyl-huş taýdan özüni süte-miň pidasy bolan çagaalmagy we jemgyýetçilik durmuşyna täzeden goşulyşmagy üçin ähli onuň sagalmagyny wezerur çäreleri görýär. Şeýle özini almak we täzeden goşulyşmak jemgyýetçilik durmuşynaçaganyň saglygyny, öz-özüne sarpa goýmagyny we mertebesini täzeden goşulyşmagyny üpjünduýmagyny üpjün edýän şertlerde amala aşyrylmaly. etmek maksady bilen zerur bejerişi üpjün etmäge borçly.40-njy madda Kämillik ýaşyna ýetmedik hukuk bozujylar barada1. Gatnaşyjy döwletler jenaýat kanunlaryny bozan, ony bozmakda adyl sudy amala aşyrmakaýyplanylýan ýa-da günäkär diýlip ykrar edilen diýlip hasap edilýän herbir çaganyň onda mertebe we ähmiýetlilik duýgusyny ösdürmäge Kanuny bozan çaganyňýardam edýän, adamyň hukuklaryna we esasy azatlyklaryna sarpany çemeleşmäniň onda özpugtalandyrýan we çaganyň ýaşyny nazara alýan hem-de onuň täzeden mertebesine we ähmiýe-tinegoşulyşmagyna we jemgyýetde peýdaly orun eýelemegine ýardam düşünmek duýgusynyetmegine isleg bildirilýän çemeleşmä hukugyny ykrar edýär. ösdürmäge ýardam edýän, onuň ýaşyny nazara alýan we2. Şu maksalara eýerip hem-de halkara resmi kagyzlarynyň degişli onuň jemgyýete täzedendüzgünlerini nazara alyp, gatnaşyjy döwletler, hususan-da, şulary üpjün goşulyşmagyna gönükdi-rilenedýär: usulynyň ulanylma-gynaa) hiç bir çaganyň hereket ýa-da hereketsizlik amala aşyrylan hukugy bar. Çaganyň esasymahaly milli ýa-da halkara hukugy boýunça gadagan bolmadyk bolsa, kepillen-dirmelere, şeýle hemşeýle hereket ýa hereketsizlik sebäpli jenaýat kanunyny bozan diýlip goranyş mahaly hukukhasap edilmezligini, ony bozmakda aýyplanylmazlygyny we günäkär kömegine we beýleki kömegediýlip ykrar edilmezligini; hukugy bar. Sud seljerişini geçirmekden we azatlykdanb) jenaýat kanunyny bozan hasap edilýän ýa-da ony bozmakda mahrum ediş ýerlerindenaýyplanylýan her bir çaga juda bolmanda şu kepillendirmeleriň üpjün sakla-makdan mümkinedilmegini: boldugyça saklanmaly.
  • 18. 18 i) günäsizlik ýörelgesi, onuň günäsi kanuna laýyklykdasubut edilýänçä; ii) özüne bildirilýän günäler babatda oňa haýal etmän wehut özüne we zerur halatlarda onuň ata-enesine ýa kanunyhowandarlaryna habar bermek hem-de özüni goramaga taýýarlanmakwe goranmagy amala aşyrmak mahaly hukuk kömegini we zerur bolanbeýleki kömegi almak; iii) garalýan mesele boýunça garaşsyz we tarapgöýçiliksizygtyýarly edaranyň ýa-da sud edarasynyň kanuna laýyklykda adalatlydiňlemäniň barşynda aklawjynyň ýa başga bir degişli adamyňbolmagynda we munuň özi çaganyň has oňat bähbitlerine ters gelýändiýlip hasap edilmeýän bolsa, hususan-da, onuň ýaşyny ýa-da onuň ata-enesiniň ýa kanuny howandarlarynyň ýagdaýyny nazara almak bilençözgüdiň gaýragoýulmasyz kabul etmegi; iv) şaýatlyk görkezmelerini bermäge we günäni boýunalmaga mejbur etmekden azatlyk; aýyplaýjy şaýatlaryň görkezmeleriniýa-ha özbaşdak, ýa-da beýleki adamlaryň kömegi bilen öwrenmek hem-de goraýjy şaýatlaryň deň hukukly gatnaşmagyny we olaryňgörkezmelerini öwrenmegi üpjün etmek; v) eger çaga jenaýat kanunlaryny bozan diýlip hasapedilýän bolsa, degişli çözgüde we şunuň bilen baglanyşykly görlenislendik çärelere ýokarda durýan garaşsyz we tarapgöýçiliksizygtyýarly edaranyň ýa sud edarasynyň gaýtadan garamagy; vi) eger çaga ulanylýan dile düşünmeýän bolsa ýa-da ondageplemeýän bolsa, terjimeçiniň mugt kömegi; vii) seljerişiň ähli tapgyrlarynda çaganyň şahsy durmuşynyňdoly hormatlanylmagy.3) Gatnaşyjy döwletler jenaýat kanunlaryny bozan hasap edilýän,ony bozmakda aýyplanylýan ýa ony bozandygy ykrar edilýän çagalaragöni dahylly bolan kanunlaryň, amallaryň, edaralaryň we guramalaryňbellenilmegine, hususan-da, şulara ýardam etmäge çalyşýar:a) çagalar jenaýt kanunlaryny bozmaga ukyply däl diýlip hasapedilýän iň kiçi ýaş derejesini bellemäge;b) zerur we islenilýän halatda şeýle çagalara çemeleşmek boýunçaçäreleri sud seljermesini adamyň hukuklaryny we hukukkepillendirmelelirini doly berajaý etmek şerti bilen görmek.4. Garaw etmek, howandarlyk we gözegçilik hakyndakydüzgünnama, geňeşdarlyk hyzmatlary, synag möhletini bellemek,terbiýelemek, okuw we hünärment taýýarlygy maksatnamalary hem-degaraw etmegiň edarada garaw etmegiň ornuny tutýan beýleki görnüşleriýaly dürli çäreleriň çaga çemeleşmegiň onuň abadançylygyna, şeýlehem onuň ýagdaýyna we jenaýatyň häsiýetine laýyk gelýän usulynyüpjün etmek maksady bilen ulanylmagy.
  • 19. 1941-nji madda Has ileri kadalary ulanmakŞu Konwensiýada hiç bir zat çaganyň hukuklarynyň amala Çaganyň hukuklary bilenaşyrylmagyna has köp derejede ýardam edýän we: baglanyşykly kadalaryň milli we halkara kanunlarynda göza) gatnaşyjy döwletiň kanunlarynda; ýa-da öňünde tutulan şertleri şub) halkara hukugynyň şu döwlet barada ulanylýan kadalarynda Konwensiýanyň düzgünle-bolmagy mümkin islendik düzgünlere täsir etmeýär. rindäkilerden has amatly bolanda, şol has ileri şertler ulanylýar.II bölek Berjaý edilmegi we güýje girmegi42-nji madda 42-54-nji maddalaryň esasyGatnaşyjy döwletler Konwensiýanyň ýörelgeleri we düzgünleri düzgünleri şulardan ybarat:hakynda uly ýaşdakylary bolşy ýaly, çagalary-da degişli we täsirliserişdeleri ulanyp giňden habarly etmäge borçlanýar. (i) döwletler Konwensi-ýada beýan edilen hukuklar bilen43-nji madda uly ýaşdakylary bolşy ýaly,1. Gatnaşyjy döwletleriň şu Konwensiýa laýyklykda kabul edilen çagalary-da giňden habarlyborçnamalary ýerine ýetirmekde gazanylan ilerlemä garamak üçin, etmäge borçlu-dyr.Çaganyň hukuklary baradaky komitet döredilip, onuň ýerine ýetirýän (ii) Şu Konwensiýa gatna-şyjywezipeleri aşakda göz öňünde tutýlýar. döwletleriň ol2. Komitet ýokary ahlak sypatlaryna hem-de şu Konwensiýa bilen tassyklanylandan soň ikigurşalýan ugurda ykrar edilen blilm-başarnyga eýe bolan on ýyldan, soňra bolsa her bäşbilermenden ybarat. Komitetiň agzalaryny gatnaşyjy döwletler öz ýyldan bermeli dokladlarynaraýatlaryndan saýlaýar we olar şahsyýet hökmünde hereket edýär, özi- garamak üçin on bilermendende geografik taýdan adalatly wekilçilige, şeýle hem esasy hukuk ybarat düzümde Çaganyňulgamlarynyň wekilçiligine üns berilýär. hukuklary baradaky komitetiň döredilmegi. Ýigrimi döwlet3. Komitetiň agzalary gatnaşyjy döwletleriň teklip eden Konwensi-ýanyadamlarynyň sanawyna goşulan adamlardan gizlin ses bermek arkaly tassyklanylandan soňsaýlanylýar. Her bir gatnaşyjy döwlet öz raýatlaryndan bir adamy Konwensiýa güýje girýär,hödürläp biler. Komitet bolsa degişlilikde döredilýär.4. Ilki başda Komitete saýlawlar şu Konwensiýa güýje girengünden soň alty aýdan gijä galynman, soňra bolsa - iki ýylda bir gezek (iii) Gatnaşyjy döwletlergeçirilýär. Saýlawlaryň her biriniň gününe azyndan iki aý galanda jemgyýetçiligi öz doklad-laryBirleşen Milletler Guramasynyň Baş serketary öz hödürleýän bilen giňden tanyş-dyrmaly.adamlaryny iki aýyň dowamynda görkezmek teklip edilýän hat bilengatnaşyjy döwletlere ýüz tutýar. Soňra Baş sekretar şeýlelikde (iv) Komitet çaganyňhödürlenilen adamlaryň olary hödürlän gatnaşyjy döwlet görkezilen hukuklary bilen bagla-nyşyklyelipbiý tertibindäki sanawyny düzýär we şol sanawy şu Konwensiýa anyk meseleler boýunça ýöritegartnaşyjy döwletlere berýär. barlaglary geçirmegi teklip edip biler we olaryň5. Saýlawlar gatnaşyjy döwletleriň Baş sekretar tarapyndan netijelerini her bir dahyllyBirleşen Milletler Guramasynyň Merkezi edaralarynda çagyrylýan gatnaşyjy döwletiň wemaslahatynda geçirilýär. Çözgüt kabul etmäge ygtyýarly bolmagy üçin Birleşen Milletlergatnaşyjy döwletleriň wekilleriniň üçden ikisiniň gatnaşmagy zerur Guramasynyň Baş
  • 20. 20bolan şol maslahatlarda gatnaşyjy döwletleriň ses bermekde bolan we Assambleýasynyň dykgatynases bermäge gatnaşan wekilleriniň sesleriniň has köp sanyny ýa-da ýetirip biler.aglaba köpüsini alanlar Komitetiň düzümine saýlanylan bolup durýar. (v) Konwensiýanyň netijeli6. Komitetiň agzalary dört ýyllyk möhlete saýlanylýar. Olaryň amala aşyryl-magyna ýardamgaýtadan hödürlenilen halatynda täzeden saýlanylmaga hukugy bar. etmek hem-de halkara hyzmat-Ilkinji saýlawlarda saýlanylýan bäş agzanyn ygtyýarlary iki ýyllyk daşlygyna höweslen-dirmekdöwrüň ahyrynda tamamlanýar, şol bäş agzanyň atlaryny masslahatyň üçin BMG-nyň Halkarabaşlygy ilkinçji saýlawlardan soň dessine bije boýunça kesgitleýär. Zähmet Gura-masy (HZG), Bütindnýä saglygy goraýyş7. Komitetiň haýsydyr bir agzasy ölen ýa-da iş başyndan aýrylan gura-masy (BSG), Birleşenýa bolmasa ol Komitetiň agzasynyň borçlaryny haýsydyr bir sebäp Milletleriň Bilimiň, ylmyň weboýunça mundan bu ýana ýerine ýetirip bilmeýän halatda Komitetiň şol medeniýetiň meseleleriagzasyny hödürlän gatnaşyjy döwlet öz raýatlaryndan başga bir baradaky guramasybilermeni Komitetiň makullamagy şert bilen, galan möhlete belleýär. (ÝNESKO) we ÝNISEF ýaly8. Komitet öz amal kadalaryny belleýär. ýöriteleşdirilen edaralarynda Komitetiň mejlislerinde9. Komitet öz wezipeli adamlaryny iki ýyllyk möhlete saýlaýar. bolmaga mümkinçilik bolar. "Ygtyýarly" diýlip ykrar10. Komitetiň mejlisileri adatça Birleşen Milletler Guramasynyň edilen, BMG-nyň ýanyndaMerkezi edaralarynda ýa-da Komitet tarapyndan kesgislenilen, amatly geňeşdaryň hukuk ýagdaýynabolan başga bir islendik ýerde geçirilýär. Komitet öz mejlislerini eýe bolan islendik beýlekiadatça, her ýyl geçirýär. Komitetiň mejlisiniň dowamlylygyny edaralar, şol sanda hökümetkesgitlemek we zerur bolanda oňa täzeden çaramak Baş Assambleýa däl guramalary (HDG) wemakullan şertde, şu Konwensiýa gatnaşyjy döwletleriň maslahatynda BMG-nyň Bosgunlaryň işleriamala aşyrylýar. baradaky ýokary11. Birleşen Milletler Guramasynyň Baş sekretary Komitetiň şu komissarynyň upraw-leniýesiKonwensiýa laýyklykda öz wezipelerini netijeli amala aşyrmagy üçin (BIÝKU) ýaly edaralar bilenzerur işgärleri we maddy serişdeleri üpjün edýär. bilelikde olar Komitete degişli maglumatlary berip we12. Şu Konwensiýa laýyklykda döredilen Komitetiň agzalary Konwensiýanyň has dolyBirleşen Milletler Guramasynyň serişdelerinden Baş Assambleýa ýerine ýetirilmegi bara-dakytarapyndan tassyklanylan tertipde we şertlerde hak alýar. ýüztutmalary alyp biler.44-nji madda1. Gatnaşyjy döwletler Konwensiýada ykrar edilen hukuklaryberkitmek boýunça öz gören çäreleri hakynda we şol hukuklary amalaaşyrmakda gazanylan ilerleme hakynda dokladlary Komitete BirleşenMilletler Guramasynyň Baş sekretarynyň üsti bilen aşakda görkezilenmöhletlerde bermäge borçlanýar:a) Konwensiýa degişli gatnaşyjy döwlet üçin güýje gireninden soňiki ýylyň dowamynda;b) soňra her bäş ýylda.2. Şu madda laýyklykda berilýän dokladlarda şu Konwensiýaboýunça borçnamalaryň ýerine eýetirilmeginiň derejesine täsir edýänşertler we kynçylyklar bolsa, şolar görkezilýär. Dokladlarda şeýle hemKonwensiýanyň şol ýurtda hereket edişine doly düşünmäge Komitetemümkinçilik berýän ýeterlik maglumatlar hem bolýar.
  • 21. 213. Komitete ilki başdaky hemmetaraplaýyn doklady berengatnaşyjy döwletiň şu maddanyň 1b bölünine laýyklykda berilýändokladlarda öň beýan edilen esasy maglumatlary soňraky dokladlardagaýtalamagy zerur däl.4. Komitet şu Konwensiýanyň amala aşyrylyşyna degişli goşmaçamaglumatlaryň berilmegini gatnaşyjy döwletlerden sorap biler.5. Komitetiň işi hakyndaky dokladlar iki ýylda bir gezekYkdysadyýet we Durmuş Geňeşiniň üsti bilen Birleşen MilletlerGuramasynyň Baş Assambleýasyna berilýär.6. Gatnaşyjy döwletler öz dokladlarynyň öz ýurtlarynda giňdenaýan edilmegini üpjün edýär.45-nji maddaKonwensiýanyň netijeli amala aşyrylmagyna ýardarm bermek hem-deşu Konwensiýa bilen gurşalýan ugurda halkara hyzmatdaşlygynyhöweslendirmek maksady bilen:a) ýöriteleşdirilen edaralar, Birleşen Milletler GuramasynyňÇagalar gaznasy we Birleşen Milletler Guramasynyň beýleki edaralaryşu Konwensiýanyň olaryň ygtyýarlarynyň çygryna girýän düzgünleriniňamala aşyrylyşy baradaky meselelere garalanda wekilleriniňbolmagyna haklydyr. Komitet zerur hasap eden mahaly ýöriteleşdirilenedaralaryň, Birleşen Milletler Guramasynyň Çagalar gaznasynyň weBirleşen Milletler Guramasynyň beýleki edaralarynyň ygtyýarlarynyňçygryna girýän ugurlarda şu Konwensiýanyň amala aşyrylyşy baradabilermenleriň netijenamalaryny bermegi olara teklip edilip biler.Komitet ýöriteleşdirilen edaralaryň, Birleşen Milletler GuramasynyňÇagalar gaznasynyň we Birleşen Milletler Guramasynyň beýlekiedaralarynyň ygtyýarlarynyň çygryna girýän ugurlarda şuKonwensiýanyň amala aşyrylyşy barada dokladlary bermegi olar teklipedip biler.b) Komitet maksada laýyk hasap eden mahaly, gatnaşyjydöwletleriň tehniki geňeşdarlyk ýa-da kömek soralýan ýa munuňzerurdygy görkezilen islendik dokladlaryny, şeýle hem Komitetiň şeýlehaýyşlar we salgylanmalar baradaky belliklerini we teklipleriniýöriteleşdirilen edaralara, Birleşen Milletler Guramasynyň Çagalargaznasyna we Birleşen Milletler Guramasynyň beýleki edaralarynaiberip biler;c) Komitet çaganyň hukuklaryna degişli aýry-aýry meselelerboýunça barlagyň Baş sekretaryň adyndan geçirilmegini oňa teklipetmegi barada Baş Assambleýa ündeme girizip biler;d) Komitet şu Konwensiýanyň 44-nji we 45-nji maddalarynalaýyklykda alynýan maglumatlar esasynda umumy häsiýetli teklipleriwe ündemeleri girizip biler. Umumy häsiýetli bolan şeýle teklipler weündemeler islendik dahylly gatnaşyjy döwlete iberilýär we olar baradagatnaşyjy döwletleriň bellikleri bar bolsa, şolar bilen bilelikde Baş
  • 22. 22Assambleýa habar edilýär.III bölek46-njy maddaŞu Konwensiýa oňa ähli döwletleriň gol çekmegi üçin açyk.47-nji maddaŞu Konwensiýa tassyklanylmaga degişli. Tassyklaýyş hatlary BirleşenMilletler Guramasynyň Baş sekretaryna saklanylmaga berilýär.48-nji maddaŞu Konwensiýa islendik döwletiň oňa goşulmagy üçin açyk. Goşulmakhakyndaky resmi kagyzlar Birleşen Milletler Guramasynyň Başsekretaryna saklanylmaga berilýär.49-njy madda1. Şu Konwensiýa tassyklaýyş hatynyň ýa-da goşulmak hakyndakyresmi kagyzyň ýigriminjisi Birleşen Milletler Guramasynyň Başsekretaryna saklanylmaga berlen seneden soň otuzynçy günde güýjegirýär.2. Tassyklaýyş hatynyň ýa-da goşulmak hakyndaky resmi kagyzyňýigriminjisi saklanylmaga berlenden soň su Konwensiýany tassykaýanýa-da oňa goşulýan her bir döwlet üçin Konwensiýa şol döwlettassyklaýyş hatyny ýa-da goşulmak hakyndaky resmi kagyzynysaklanylmaga bereninden soň otuzynjy günde güýje girýär.50-nji madda1. Islendik gatnaşyjy döwlet düzedişi teklip edip we ony BirleşenMilletler Guramasynyň Baş sekretaryna hödürläp biler. Baş sekretarsoňra teklip edilen düzedişi gatnaşyjy döwletlere iberip, şol teklipleregaramak we olar boýunça ses bermegi geçirmek maksady bilen,gatnaşyjy döwletleriň konferensiýasyny çagyrmagyň tarapdarydygynyýa-da däldigini mälim etmegi haýyş edýär. Eger şeýle habarnamanyňsenesinden başlap dört aýyň dowamynda gatnaşyjy döwletleriň azyndanüçden biri şeýle konferensiýany çagyrmagyň tarapdarydygyny mälimetse, Baş sekretar şol konferensiýany Birleşen Milletler Guramasynyňhowandarlygy astynda geçirýär. Şol konferensiýada wekilleri bolan weses bermäge gatnaşan gatnaşyjy döwletleriň köplügi tarapyndan kabuledilen islendik düzediş Baş Assambleýa tassyklamak üçin berilýär.2. Şu maddanyň 1-nji bölümine laýyklykda kabul edilen düzedişBirleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasy ony tassyklanyndanwe gatnaşyjy döwletler ony sesleriň üçden ikisi bilen kabul edenidensoň güýje girýär.3. Düzediş güýje giren mahaly ol ony kabul eden gatnaşyjydöwletler üçin hökmany bolýar, beýleki gatnaşyjy döwletler üçin bolsa
  • 23. 23şu Konwensiýanyň düzgünleri hem-de olar tarapyndan kabul edilenislendik öňki düzedişler hökmany bolmagynda galýar.51-nji madda1. Birleşen Milletler Guramasynyň Baş sekretary döwletleriňtassyklamak ýa-da goşulmak pursatynda öňe süren şertlendirmeleriniňtekstlerini kabul edýär we ähli döwletler iberýär.2. Şu Konwensiýanyň maksatlaryna we wezipelerine laýykgelmeýän şertlendirmä ýol berilmeýär.3. Şertlendirmeler Birleşen Milletler Guramasynyň Başsekretaryna iberilen degişli habarnama bilen islendik wagtda aradanaýrylyp bilner, ol bolsa bu barada ähli döwletlere habar berýär. Şeýlehabarnama Baş sekretar ony alan günde güýje girýär.52-nji maddaIslendik gatnaşyjy döwlet Birleşen Milletler Guramasynyň Başsekretaryna ýazmaça habarnama ibermek arkaly şu Konwensiýanyňgüýjüni ýatyryp biler. Güýjüni ýatyrmak Baş sekretar habarnamanyalandan soň bir ýyldan güýje girýär.53-nji maddaBirleşen Milletler Guramasynyň Baş sekretary şu Konwensiýanyňsaklaýjysy bellenilýär.54-nji maddaŞu Konwensiýanyň iňlis, arap, ispan, hytaý, rus we fransuz dillerindäkitekstleri birmeňzeş güýje eýe bolan asyl nusgasy Birleşen MilletlerGuramasynyň Baş sekretaryna saklanylmaa berilýär.Muňa güwä geçmek hökmünde aşakda gol çeken öz degişli hökümetleritarapyndan geregiçe ygtyýarly edilen wekiller şu Konwensiýa golaçekdi. 1 217 A (III) kararnama 2 seret 2200 (XXI) kararnamanyň goşundysy 3 seret Leogue of Nations Official Journal, Special Supplement № 21, October, 1924, p. 23 4 1386 (X) kararnama, girişiň üçünji bendi 5 41/85 kararnama, goşundy 6 40/33 kararnama, goşundy 7 3318 (XXIX) karanama