CRC - Kazakh version

3,069 views

Published on

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
3,069
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
8
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

CRC - Kazakh version

  1. 1. БАЛА ҚҰҚЫҚТАРЫ ТУРАЛЫ КОНВЕНЦИЯ 1989 жылғы 20 қарашада Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы қабылдады
  2. 2. НЕГІЗГІ ҚАҒИДАЛАРДЫҢ БИРЕСМИ ТҮРДЕГІ ҚЫСҚАША МАЗМҰНЫКіріспе КІРІСПЕОсы Конвенцияға қатысушы мемлекеттер, Kіріспеде Біріккен Ұлттар Ұйымының негізгі принцип-Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысында жария етілген тері және адам құқығынақағидаттарға сәйкес қоғамның барлық мүшелеріне тән қадір- байланысты кейбір пактілерқасиетін, теңдей және ажырамас құқықтарын тану жер бетінде мен декларациялардың негізгібостандықты, әділдікті және бейбітшілікті қамтамасыз етудің қағидалары атап өтіледі. Онда ба-негізі болып табылады деп есептей отырып, лалар өздерінің табиғи нәзіктігіне байланысты ерекше қамқорлықБіріккен Ұлттардың халықтары Жарғыда өздерінің адамның пен қорғауды қажет ететіндігі,негізгі құқықтарына, жеке адам баласының қадір-қасиеті мен әсіресе басты қамқорлық пенқұндылығына деген сенімін қуаттағанын және кең ауқымды жауапкершілік от басы иелерінебостандықта әлеуметтік прогреске және өмір сүру жағдайларын жүктелетіндігі расталады. Сон-жақсартуға жәрдемдесуге бекем бел буғанын назарға ала отырып, дай-ақ онда баланы туылғанғаБіріккен Ұлттар Ұйымы Жалпыға бірдей адам құқығы дейін және туылғаннан кейіндекларациясында 1 және Адам құқықтары туралы халықаралық құқықтық және басқалай қорғаупактілерде 2 жария еткен құқықтар мен бостандықтардың бәріне қажеттігі, оның туған халқыныңжәне әрбір адамның нәсілі, түр-түсі, жынысы, тілі, діні, саяси мәдени құндылықтарыннемесе өзге де сенім-нанымдары, ұлттық немесе әлеуметтік құрметтеу маңыздылығы жәнешығу тегі, мүліктік жағдайы, туылуы сияқты белгілері немесе бала құқығын қорғау жолындаөзге де жағдайлары бойынша қандай да бір айырмасыз ие болуға халықаралық ынтымақтастықтыңтиіс екендігіне келіскендігін тани отырып , ролі мақұлданады.Біріккен Ұлттар Ұйымының Жалпыға бірдей адам құқықтарыдекларациясында балалардың ерекше қамқорлық пен көмеккеқұқылы екендігін жариялағанын еске ала отырып ,отбасына қоғамның негізгі ұясы ретінде және оның барлықмүшелерінің, әсіресе балалардың өсіп-жетілуінің және игілігініңтабиғи ортасы ретінде, қоғам шеңберінде өз міндеттерін мойнынатолық ала алатындай қажетті қорғау және жәрдем көрсетілуі тиісекендігіне кәміл сене отырып,баланың жеке басы толық және үйлесімді дамуы үшін оныңотбасы аясында, бақыт, махаббат және түсінушілік ахуалындаөсуі қажет екендігін тани отырып,бала қоғамда өздігінше өмір сүруге толық дайын болуғажәне Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысында жария етілгенидеалдардың, әсіресе, бейбітшілік, қадір-қасиет, төзімділік,еркіндік, теңдік және ынтымақтастық рухында тәрбиеленуге тиісдеп санай отырып,баланы осындай ерекше қорғауға деген қажеттіліктің 1924 жылғыБала құқықтарының Женева декларациясында3 және 1959 жылғы20 қарашадағы Бас Ассамблея қабылдаған Бала құқықтарыдекларациясында қамтылғанын және оның Жалпыға бірдейадам құқықтарының декларациясында, Азаматтық және саясиқұқықтар туралы халықаралық пактте (атап айтқанда, 23 және24-баптарда)2, Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар 2
  3. 3. туралы халықаралық пактте (атап айтқанда, 10-бапта)2, сондай-ақбалалардың игілігі мәселесімен айналысушы мамандандырылғанмекемелер мен халықаралық ұйымдардың жарғыларында жәнетиісті құжаттарында танылғанын назарға ала отырып,Бала құқықтарының декларациясында «бала туылғанға дейін, сондай-ақ туылған соң да тиісті құқықтық қорғауды қоса алғанда, оның тәнімен ақыл-есінің жетілмегендігіне байланысты арнайы қорғау менқамқорлықты қажет етеді»4 деп көрсетілгенін назарға ала отырып,балаларды қорғауға және олардың игілігіне қатысты, әсіресебалаларды ұлттық және халықаралық деңгейлерде тәрбиелеугежәне асырап алуға беру кезінде, Әлеуметтік және құқықтыққағидаттар туралы декларацияның ережелеріне5, Біріккен ҰлттарҰйымының жасы кәмелетке толмағандарға қатысты әділ сотжүргізу жөніндегі («Пекин ережелері»6) Минимальды қалыптықережелеріне және Төтенше жағдайлар мен қарулы жанжалдаркезінде әйелдер мен балаларды қорғау туралы декларацияның7ережелеріне сілтеме жасай отырып,дүниежүзінің барлық елдерінде аса ауыр жағдайларда өмір сүріпжатқан балалар бар екенін және мұндай балалар ерекше көңілбөлуді қажет ететіндігін мойындай отырып,баланы қорғау және оның үйлесімді дамуы үшін әрбір халықтыңдәстүрлері мен мәдени құндылықтарының маңыздылығын тиістітүрде ескере отырып,әрбір елде, атап айтқанда, дамушы елдерде балалардың өмірсүру жағдайын жақсарту үшін халықаралық ынтымақтастықтыңмаңыздылығын тани отырып, төмендегілер туралы келісті: 3
  4. 4. І БӨЛІМ1-бап бап БАЛА СИПАТТАМАСЫОсы Конвенцияның мақсаттары үшін әрбір адам баласы 18 жасқа 18 жасқа толмаған жеткіншектолғанға дейін, егер осы балаға қолданылатын заң бойынша бала деп саналады. Ал кейбірол кәмелеттік жасқа бұрынырақ толып қоймаса, бала болып жағдайда жергілікті ұлттықсаналады. заңдар бойынша кәмелеттік жас одан ерте көрсетілуі мүмкін.2-бап бап ДИСКРИМИНАЦИЯНЫ, ЯҒНИ ЗОРЛЫҚ- ЗОРЛЫҚ1. Қатысушы мемлекеттер өздерінің юрисдикциясы шектерінде тұратын әрбір баланың осы Конвенциямен көзделген, оның ата- ЗОМБЫЛЫҚТЫ анасының немесе қамқоршысының қандай да бір кемсітушіліксіз БОЛДЫРМАУ нәсіліне, түр-түсіне, жынысына, тіліне, дініне, саяси немесе өзге де сенім-нанымдарына, ұлттық, этникалық немесе әлеуметтік Барлық құқық барлық балаға шығу тегіне, мүліктік жағдайына, баланың денсаулығының бірдей тарайды. Мемлекет және туылуының жай-күйіне немесе өзге де жағдайларына баланы зорлық-зомбылықтың қарамастан, барлық құқықтарын құрметтейді және қамтамасыз барлық түрінен қорғауға және етеді. оның құқығын қорғау үшін тиісті шараларды қолдануға міндетті.2. Қатысушы мемлекеттер баланы кемсітушіліктің немесе баланың, оның ата-анасының, заңды қамқоршыларының немесе отбасының өзге де мүшелерінің мәртебесінің, қызметінің, көзқарасының немесе сенім-нанымдарының негізінде жазалаудың барлық нысандарынан қорғауды қамтамасыз ету үшін қажетті шаралардың бәрін қабылдайды.3-бап бап БАЛА ҚҰҚЫҒЫН АНАҒҰРЛЫМ ТОЛЫҚ1. Балаларға қатысты қолданылатын іс-әрекеттердің, оларды әлеуметтік қамсыздандыру мәселелерімен айналысатын ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ мемлекеттік немесе жеке мекемелердің, соттардың, әкімшілік немесе заң шығарушы органдардың қабылдағанына Балаға қатысты жасалатын қарамастан, бәрінде де ең бірінші кезекте баланың мүдделерін барлық іс-әрекет оның мүддесін барынша толық қамтамасыз етуге көңіл бөлінеді. толық көлемде ескеруі қажет. Егер ата-ана, немесе басқа2. Қатысушы мемлекеттер заң бойынша бала үшін жауапкершілікті тұлғалар балаға керекті мойнына алған оның ата-анасының, қамқоршыларының немесе қамқорлықты көрсете алмаса, басқа да адамдардың құқықтары мен міндеттерін назарға ала онда бұл жауапкершілікті отырып, баланың игілігі үшін қажетті қорғау мен қамқорлықты мемлекет өз мойнына алуы тиіс. қамтамасыз етуге міндеттенеді және осы мақсатпен барлық тиісті заң шығару және әкімшілік шараларын қабылдайды.3. Қатысушы мемлекеттер балалардың қамқорлығына немесе оларды қорғауға жауапты мекемелердің, қызмет көрсетуші орындар мен органдардың құзыретті органдар белгілеген нормаларға, атап айтқанда қауіпсіздік пен денсаулық сақтау саласында және олардың персоналының саны мен жарамдылығы, сондай-ақ құзыретті қадағалау тұрғысынан да сәйкес келуін қамтамасыз етеді. 4
  5. 5. 4-бап бап ҚҰҚЫҚТЫ ІСКЕ АСЫРУҚатысушы мемлекеттер осы Конвенцияда танылған құқықтарды Мемлекет осы Конвенциядажүзеге асыру үшін барлық қажетті заң шығарушы, әкімшілік және көрсетілген құқықтарды жүзегебасқа да шараларды қабылдайды. Экономикалық, әлеуметтік асыру үшін қолдан келгенніңжәне мәдени құқықтарға қатысты қатысушы мемлекеттер мұндай барлығын жасауы керек.шараларды мүмкіндігінше өздерінде қолда бар ресурстардыпайдалана отырып, қажет болған жағдайда, халықаралықынтымақтастық шеңберінде қабылдайды.5-бап бап ОТ БАСЫНДАҒЫ ТӘРБИЕ ЖӘНЕ БАЛАҚатысушы мемлекеттер ата-аналардың және тиісті жағдайлардакеңейтілген отбасы немесе қауымдастық мүшелерінің, жергілікті ҚАБІЛЕТІНІҢ ДАМУЫ.салт-дәстүрімен көзделгендей, қамқоршылардың немесе баланыңдамып келе жатқан қабілеттеріне сәйкес және осы Конвенциямен Мемлекет баланың жан-жақты да-танылған құқықтарды жүзеге асыруда балаға тиісті түрде мып келе жатқан жатқан қабілетінбасшылық жасап және жетекшілік ететін, бала үшін заң бойынша ескере отырып, оның тәрбиесіжауапты басқа да адамдардың жауапкершілігін, құқықтары мен жолында ата аналар мен кеңейгенміндеттерін құрметтейді. от басылардың құқығы мен жау- апкершілігін құрметтеуі тиіс.6-бап бап ӨСУ МЕН ДАМУ1. Қатысушы мемлекеттер әрбір баланың өмір сүруге деген Әрбір бала өмір сүру құқығына ажырамас құқығы бар екенін таниды. ие және мемлекет оның өсуі мен дамуын қамтамасыз етуге2. Қатысушы мемлекеттер барынша мүмкін дәрежеде баланың міндетті. тірі қалуын және денсаулығының мықты болып өсуін қамтамасыз етеді.7-бап бап ЕСІМ МЕН АЗАМАТТЫҚ1. Бала туылған бетте тіркеуге алынады және туылған сәттен Бала дүниеге келген соң өзіне бастап оның есімі қойылып, азаматтық алуға құқығы бар, есім алуға құқылы. Бала сондай-ақ мүмкіндігінше өзінің ата-аналарын білуге және сондай-ақ азаматтық алуға, олардың қамқорлығына ие болуға құқылы. және мүмкіндігі барынша, өз ата-анасын танып білуге, олар2. Қатысушы мемлекеттер өздерінің ұлттық заңнамасына сәйкес тарапынан қамқорлық көруге осы құқықтардың жүзеге асуын және осы саладағы тиісті құқылы. халықаралық құжаттарға сәйкес, атап айтқанда, егер өзгеше түрде баланың азаматтығы болмаған жағдайда, өздерінің міндеттерінің орындалуын қамтамасыз етеді.8-бап бап ЖЕКЕ ТҰЛҒАЛЫҚТЫ САҚТАУ1. Қатысушы мемлекеттер заңмен көзделгеніндей, баланың жеке басының даралығын, бұған азаматтығын, есімін және Мемлекет баланың өзіндік отбасылық байланыстарын сақтау құқығын қоса алғанда, оған қайталанбас тұлғалылығын заңсыз араласуға жол бермей, құрметтеуге міндеттенеді. сақтауға, тіпті керек болған2. Егер бала заңсыз түрде өзінің жеке басының даралығының бір жағдайда оның негізгі қасиеттерін бөлігінен немесе барлық элементтерінен айырылса, қатысушы қайтадан қалпына келтіруге мін- мемлекеттер оған оның жеке басының даралығын тез арада детті. Ал негізгі қасиеттердің қалпына келтіру үшін қажетті көмек пен қорғауды қамтамасыз қатарына есім, азаматтық және от етеді. басылық қарым-қатынас жатады. 5
  6. 6. 9-бап бап АТА-АНАДАН АТА АНАДАН1. Қатысушы мемлекеттер сот шешіміне сәйкес құзыретті АЖЫРАУ органдар қолданыстағы заңға және рәсімдерге сәйкес баланың ең қажетті мүдделері үшін оны ата-анасынан айыру Бала өз мүддесіне қарама- қажет екендігін анықтаған жағдайларды қоспағанда, баланың қайшы келетін жағдайда ғана өзінің ата-анасымен өздерінің тілегіне қарсы айырылыспауын болмаса, ата-анасымен бірге қамтамасыз етеді. Мұндай анықтама сол немесе өзге бір нақты тұруға құқылы. Сондай-ақ бала жағдайда, мысалы, ата-анасы балаға мейрімсіздік танытқан ата-анасының екеуінен, немесе немесе оған қамқорлық жасамаған, не болмаса ата-анасы бөлек біреуінен ажыраған жағдайда тұрып жатқан және баланың тұрып жатқан жеріне қатысты олармен байланыс жасап тұруға шешім қабылдау қажет болғанда керек болуы мүмкін. құқылы.2. Осы баптың 1-тармағына сәйкес кез келген іс қарау барысында мүдделі тараптардың бәріне іс қарауға қатысу мүмкіндігі және өз көзқарастарын білдіруге мүмкіндік беріледі.3. Қатысушы мемлекеттер ата-анасының біреуімен немесе екеуінен де айырылысқан баланың құқығын құрметтейді, тұрақты негізде оның ата-анасының екеуімен де жеке қарым- қатынастарын және тікелей байланыстарын, бұл баланың ең бір қажетті мүдделеріне қайшы келетін жағдайларды қоспағанда, қолдайды.4. Бұлай айыру қатысушы мемлекет қабылдаған қандай да бір шешімнен туындайтын жағдайларда, мысалы, қамауға алынған, түрмеге жабылған, жер аударылған, депортацияланған немесе ата-анасының біреуінің не болмаса екеуінің де не баланың қайтыс болған кезінде (бұған осы адамның мемлекет қарауында болған кезіндегі кез келген себептен болған өлімді қоса алғанда) болғанда, мұндай қатысушы мемлекет ата-анаға, балаға немесе, егер қажет болса, отбасының басқа да мүшесіне олардың өтініші бойынша отбасы мүшесінің/мүшелерінің қай жерде жүргеніне қатысты қажетті ақпаратты, егер мұндай ақпарат беру баланың әл-ауқатына нұқсан келтірмейтін болса, беретін болады. Қатысушы мемлекеттер бұдан әрі осындай өтініштің өзі тиісті тұлға/тұлғаларға қатысты жағымсыз салдарларға әкеп соқпауын қамтамасыз етеді.10-бап10 бап ОТ БАСЫНЫҢ ҚОСЫЛУЫ1. Қатысушы мемлекеттердің 9-баптың 1-тармағы бойынша міндеттемелеріне сәйкес отбасымен қосылу мақсатында Бала мен ата-ана от басын баланың немесе оның ата-анасының қатысушы мемлекетке келуі немесе одан кетуі туралы өтініштерін қатысушы біріктіру немесе өзара қарым мемлекеттер оң сипатта, адамгершілік тұрғыда және жедел қатынастарын нығайту мақса- түрде қарауға тиіс. Қатысушы мемлекеттер бұдан әрі осындай тында кез келген елден шығып өз өтініш берудің өтініш берушілер мен олардың отбасы мүшелері еліне келуге құқылы. үшін жағымсыз салдарларға әкеп соқпауын қамтамасыз етеді.2. Ерекше бір жағдайларды қоспағанда, ата-анасы әртүрлі мемлекеттерде өмір сүріп жатқан бала тұрақты негізде ата- анасының екеуімен де жеке қарым-қатынастар және тікелей байланыстар орнатуға құқылы. Осы мақсатта және 9-баптың 2- тармағы бойынша қатысушы мемлекеттердің міндеттемелеріне сәйкес қатысушы мемлекеттер баланың және оның ата- анасының кез келген елден қоныс аударуы, бұған өз елін қоса алғанда, және өз еліне қайта оралу құқығын құрметтейді. Кез келген елден қоныс аудару құқығына қатысты тек қана заңмен белгіленген және мемлекеттік қауіпсіздікті, қоғамдық тәртіпті (ordre publiс), халықтың денсаулығын немесе рухани ізгілігін не болмаса басқа да адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау үшін қажет және осы Конвенциямен танылған басқа да құқықтармен қатар қолданылатын әрі сәйкес келетін шектеулер ғана қолданыста болады. 6
  7. 7. 11-бап11 бап ЗАҢСЫЗ ОРЫН АЛМАСТЫРУ ЖӘНЕ1. Қатысушы мемлекеттер балалардың шетелге заңсыз жөнелтілуіне және қайтарылмауына қарсы күрес үшін ОРАЛМАУ шаралар қабылдайды. Мемлекет ата-ананың немесе2. Осы мақсатта қатысушы мемлекеттер екі жақты немесе үшінші бір жақтың баланы көп жақты келісімдердің жасалуына немесе қолданыстағы шет елде заңсыз ұстап тұруына келісімдерге қосылуға жәрдемдеседі. болмаса ұрлауына жол бермеуге және бұл жағдайда тиісті шаралар қолдануға міндетті.12-бап12 бап БАЛАНЫҢ КӨЗҚАРАСЫ1. Қатысушы мемлекеттер өз ой-пікірін жеткізуге қабілетті Бала өз ойын, пікірін еркін балаға оған қатысты барлық мәселелер бойынша осы ой- жеткізуге құқылы және балаға пікірлерді еркін білдіру құқығын қамтамасыз етеді, бұл ретте қатысты мәселелерді шешу баланың жасына және өсіп-жетілуіне сәйкес баланың ой- барысында бұл пікірлерге тиісті пікіріне тиісті түрде назар аударылады. назар аударылуы лазым.2. Осы мақсатпен, атап айтқанда, балаға қатысты кез келген сот немесе әкімшілік іс қарау барысында не тікелей өзі не болмаса өкілі немесе тиісті орган арқылы ұлттық заңнаманың процессуалдық нормаларымен көзделген тәртіпте оны тыңдау мүмкіндігі беріледі.13-бап13 бап ПІКІР АЙТУ ЕРКІНДІГІ1. Бала өз пікірін еркін білдіруге құқылы; бұл құқыққа шекараларға қарамастан ауызша, жазбаша немесе басылым Бала қандай шекара болмасын өз нысанында, көркемөнер шығармасы нысанында не болмаса ойларын ашық жеткізуге, ақпарат баланың өз таңдауы бойынша басқа да құралдардың көмегімен алуға, сондай-ақ ақпараттарды, әр түрлі ақпарат пен идеяларды іздеу, алу және беру еркіндігі идеяларды беруге, таратуға кіреді. құқылы.2. Осы құқықты жүзеге асыру кейбір шектеулерге әкеп соғуы мүмкін, алайда, бұл шектеулер тек заңмен көзделген және: а) басқа да адамдардың құқықтары мен абыройын құрметтеу үшін; немесе ә) мемлекеттік қауіпсіздікті немесе қоғамдық тәртіпті (ordre publiс) не болмаса халықтың рухани ізгілігін қорғау үшін қажет шектеулер ғана болуы мүмкін.14-бап14 бап ОЙ, АР-НАМЫС ЖӘНЕ АР НАМЫС1. Қатысушы мемлекеттер баланың ойлау, ар-ұждан және дін ДІН БОСТАНДЫҒЫ бостандығына деген құқығын құрметтейді. Ата-ананың балаға тиісті2. Қатысушы мемлекеттер ата-анасының және тиісті жағдайларда деңгейде жетекшілік етуі заңды қамқоршылардың баланың дамып келе жатқан қабілетіне барысында мемлекет сол баланың сәйкес келетін әдісін жүзеге асырудағы балаға басшылық ету ой еркіндігін, ар-ұяты мен дінін құқықтары мен міндеттерін құрметтейді. құрметтеуге міндетті. 7
  8. 8. 3. Өз дінін немесе нанымын уағыздау бостандығы заңмен белгіленген және мемлекеттік қауіпсіздікті, қоғамдық тәртіпті, халықтың рухани ізгілігі мен денсаулығын қорғау немесе басқа да адамдардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын қорғау үшін ғана қажетті шектеулерге әкеп соғуы мүмкін.15-бап15 бап АССОЦИАЦИЯ БОСТАНДЫҒЫ1. Қатысушы мемлекеттер баланың қауымдастыққа бостандық және бейбіт жиналыстарға бостандық құқығын таниды. Бала басқа адамдармен кездесуге2. Осы құқықты жүзеге асыруға қатысты заңға сәйкес және және aссоциацияларға кіруге, демократиялық қоғамда мемлекеттік қауіпсіздік немесе болмаса оны құруға құқылы. қоғамдық қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп (ordre publiс) мүдделерінде қажетті, халықтың денсаулығы немесе рухани ізгілігін сақтау не болмаса басқа да адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау үшін қолданылатын шектеулерден басқа қандай да бір шектеулер қолданылмайды.16-бап16 бап ЖЕКЕ ӨМІР СҮРУ1. Бірде бір бала оның жеке өміріне, отбасылық өміріне, ҚҰҚЫҒЫН САҚТАУ баспанасына қол сұғылмау немесе хат жазысып-алысу Балалар өздерінің жеке, жанұялық құпиясына не болмаса оның ар-намысы мен абыройына заңсыз және от басылық өміріне қол араласушылықты болдырмау құқығын жүзеге асыруда ерікті сұғушылардан, сондай-ақ өзара түрде немесе заңсыз араласу объектісі бола алмайды. хат алмасуларына кедергі болу-2. Бала осындай араласу немесе қол сұғушылықтан заңның шылардан, және арандатушылар- қорғауына құқылы. дан қорғау құқығына ие.17-бап17 бап ТИІСТІ АҚПАРАТТАРДЫ АЛУ МҮМКІНДІГІҚатысушы мемлекеттер бұқаралық ақпарат құралдарыныңмаңызды рөлін таниды және баланың әр түрлі ұлттық және Мемлекет балаларға ақпарат алуғахалықаралық материалдар көзіне, әсіресе баланың әлеуметтік, және әр түрлі ақпарат көздерініңрухани және моралдық тұрғыдағы рухани ізгілігіне, сондай-ақ мәліметтерімен танысуға жағдайтән және психикалық жағынан салауатты дамуына жәрдемдесуге жасауға міндетті. Соныменбағытталған материал көздеріне деген бостандығын қамтамасыз қатар мемлекет бұқаралықетеді. Осы мақсатта қатысушы мемлекеттер: ақпарат құралдарының баланың әлеуметтік және мәдени дамуынаа) бұқаралық ақпарат құралдарының бала үшін әлеуметтік және ықпал ететін ақпараттар таратуын мәдени тұрғыда және 29-баптың рухында пайдалы ақпараттар қолдап қуаттауға, сондай-ақ мен материалдарды таратуын көтермелейді; балаларды зиянды ақпараттарданә) әр түрлі мәдени, ұлттық және халықаралық ақпарат көздерінен қорғауы тиіс. алынған осындай ақпараттар мен материалдарды даярлау, алмасу және таратуда халықаралық ынтымақтастықты көтермелейді;б) балалар әдебиетін басып шығаруды және таратуды көтермелейді;в) бұқаралық ақпарат құралдарының қайсыбір азшылық тобына немесе жергілікті халыққа тиесілі баланың тілдік қажеттіліктеріне ерекше назар аударуын көтермелейді;г) 13 және 18-баптардың ережелерін ескере отырып, баланың әл- ауқатына залал келтіретін ақпараттардан және материалдардан оны қорғаудың тиісті қағидаттарын әзірлеуді көтермелейді. 8
  9. 9. 18-бап18 бап АТА-АНАНЫҢ АТА АНАНЫҢ ЖАУАПКЕРШІЛІГІ1. Қатысушы мемлекеттер ата-анасының екеуінің де баланың тәрбиесі мен дамуы үшін ортақ және бірдей жауапкершілігін Ата-ана бала тәрбиелеудің негізгі тану қағидаттарын қамтамасыз ету үшін барлық мүмкін күш- жауапкершілігін бірге тартады. жігерлерді қабылдайды. Ата-анасы немесе тиісті жағдайларда Ал мемлекет бұл істе оларды заңды қамқоршылары баланың тәрбиесі мен дамуы үшін негізгі барынша қолдап-қуаттауы керек. жауапкершілікті мойнына алады. Баланың ең қажет мүдделері Сонымен қатар мемлекет баланы олардың негізгі қамқорлығының мәні болып табылады. тәрбиелеуде ата-анаға жеткілікті2. Осы Конвенцияда баяндалған құқықтарды жүзеге асыруға түрде көмек көрсетіп отыруы кепілдік беру және жәрдемдесу мақсаттарында қатысушы тиіс. мемлекеттер ата-аналарға және заңды қамқоршыларға балаларды тәрбиелеу жөніндегі олардың өз міндеттерін орындауына тиісті көмек көрсетеді және балалар мекемелерінің желісін дамытуды қамтамасыз етеді.3. Қатысушы мемлекеттер ата-анасы жұмыс істейтін балалардың оларға күтім жасайтын қызмет орындарын және мекемелерді пайдалану құқығын қамтамасыз ету үшін барлық қажетті шараларды қабылдайды.19-бап19 бап АСЫРА ПАЙДАЛАНУ- ПАЙДАЛАНУ ШЫЛЫҚ ПЕН ЖАНЫ1. Қатысушы мемлекеттер баланың тәніне жасалатын немесе психологиялық түрдегі зорлық-зомбылықтың, қорлау немесе АШЫМАУШЫЛЫҚТАН теріс қылықтардың барлық нысандарынан, қамқорлықтың жоқ САҚТАУ болуынан немесе немқұрайды қараудан, дөрекі қараудан не болмаса пайдаланудан, ата-анасының, заңды қамқоршыларының Мемлекет баланы ата-анасының немесе балаға қамқорлық жасаушы басқа адамның нәпсіқұмарлық немесе қамқор болу жауапкер- қиянатынан қорғау мақсатында барлық заңды, әкімшілік, шілігін мойнына алған басқа да әлеуметтік және ағартушы шараларын қабылдайды. тұлғалар тарапынан жасалған қысым көрсетушіліктің, зорлық-2. Мұндай қорғау шаралары, қажет болған жағдайда, балаға зомбылықтың барлық түрінен және оған қамқорлық жасаушы адамдарға қолдау көрсету қорғауға міндетті. Сонымен мақсатында әлеуметтік бағдарламаларды жасау үшін, сондай-ақ қатар мемлекет осындай асыра жоғарыда аталғандай балаға мейрімсіздік жасалуына байланысты сілтеушілікті болдырмау және жағдайлардың алдын алу және анықтау, олар туралы хабарлау, істі зардап шеккен балаларды ем- қарау, тергеу жүргізу, емдеу және кейін қолданылатын шаралардан деу жөніндегі тиісті элеуметтік басқа да нысандарын жүзеге асыру үшін, сондай-ақ, қажет болған бағдарламаларды жасауы керек. жағдайда, сот рәсімін қозғау үшін тиісті рәсімдерді қамтиды.20-бап20 бап ОТ БАСЫНАН АЙЫРЫЛҒАН БАЛАНЫ1. Отбасы ортасынан уақытша немесе біржола айырылған немесе өзінің ең қажетті мүддесі үшін мұндай ортада қала алмаған ҚОРҒАУ бала, мемлекет тарапынан көрсетілетін ерекше қорғау мен көмекті пайдалануға құқылы. Мемлекет жан ұялық ортадан айырылған балаға әлеуметтік2. Қатысушы мемлекеттер осындай баланың күтімін алмастыруды қорғау көрсетуге міндетті. өздерінің ұлттық заңдарына сәйкес қамтамасыз етеді. Сондай-ақ мемлекет мұндай жағдайда балаға альтернативті,3. Бұл күтім, ішінара, баланы біреудің тәрбиесіне беруді, ислам яғни «балама» жан ұялық заңы бойынша «кафала», асырап алуды, немесе қажет болған қамқорлық көрсету, болмаса жағдайда, балаларға күтім көрсететін тиісті мекемелерге белгілі бір пәтерді балаларды орналастыруды қамтуы мүмкін. Күтімді алмастыру түрлерін күтіп қағу мекемесіне айналдыру қарастырған кезде баланың тәлім-тәрбие сабақтастығын шарасын қарастыруы тиіс. Мұндай қалауы және оның этникалық тегі, дінге, мәдениетке қатысы әрекеттер баланың мәдени және және ана тілі тиісті түрде ескерілуге тиіс. ұлттық ортасын ескеруі қажет. 9
  10. 10. 21-бап21 бап АСЫРАП АЛУБала асырап алу жүйесі болуын мойындайтын және/немесе Баланы асырап алуға рұқсатоған рұқсат беретін қатысушы мемлекеттер баланың ең қажетті етілген мемлекеттерде асырапмүдделері бәрінен бұрын ескеріліп отыруын қамтамасыз етеді алу әрекеттері тек баланыңжәне олар: мүддесі үшін ғана жасалуы тиіс.а) бала асырап алудың – қолданылатын заңдар мен рәсімдерге Ал бұл үшін тиісті биліктің сәйкес және баланың ата-анасы мен заңды қамқоршыларына рұқсатымен қатар баланың қатысты мәртебесіне, сондай-ақ, егер қажет болса, мүдделі өмірі мен құқығының толық адамдар қажет болуы мүмкін болатындай консультациялар сақталуына кепілдік беріліуі өткізу негізінде бала асырап алуға өздерінің саналы түрдегі керек. келісімін беруіне байланысты барлық іске қатысты және сенімді ақпараттар негізінде бала асырап алу мүмкін болатынын анықтайтын құзыретті өкіметтің рұқсатымен ғана жүргізілуін қамтамасыз етеді;ә) егер баланы туған елінде біреудің тәрбиесіне беру немесе оны тәрбиелеуді немесе асырап алуды қамтамасыз ететін отбасына орналастыру және лайықты күтімді қамтамасыз ету мүмкін болмаған жағдайда, онда баланы басқа елге асырап алуға беруді-балаға күтім берудің баламалы тәсілі ретінде қабылдауға болады деп таниды;б) өз еліндегі асырап алуға қатысты қолданылатын кепілдіктер мен нормалардың бала басқа елге асырап алуға берілген жағдайда да дәл солай қолданылуын қамтамасыз етеді;в) бала өзге бір елде асырап алынған күнде, орналастыруға байланысты адамдардың ақталмаған қаржылық пайда табуына әкеліп соқпауын қамтамасыз ету мақсатында барлық қажетті шаралар қолданылады;г) қажетті жағдайларда, екі жақты және көп жақты уағдаластықтар мен келісімдер жасасу жолымен осы баптың мақсаттарына жетуге жәрдемдеседі және осының негізінде баланы басқа елге орналастыруды құзыретті өкіметтер немесе органдардың жүзеге асыруын қамтамасыз етуге ұмтылыс жасайды.22-бап22 бап БОСҚЫН БАЛАЛАР1. Қатысушы мемлекеттер, босқын дәрежесіне ие болғысы Босқын балалар, немесе босқын келген немесе қолданылып жүрген халықаралық немесе ішкі мәртебесін алуға ұмтылған ба- құқық және рәсімдерге сәйкес босқын болып саналатын лалар ерекше қорғауға алынуы балаға, мейлі оны ата-анасы немесе кез келген басқа адам ертіп тиіс. Мемлекет балаларды осын- жүрсе де, немесе оларсыз жүрсе де, осы Конвенцияда және дай қорғаумен және көмекпен адам құқығы жөніндегі халықаралық басқа да құжаттарда қамтамасыз ететін арнайы немесе гуманитарлық құжаттарда баян етілген құқықтарды ұжымдармен қарым-қатынас пайдалануда осы құжаттарға қатысушы болып табылатын жасауға міндетті. аталған мемлекеттер тиісті қорғау және гуманитарлық көмек көрсетуді қамтамасыз ететін қажетті шаралар қолданады.2. Осы мақсатта қатысушы мемлекеттер, өздері қажет деп санаған жағдайда, Біріккен Ұлттар Ұйымының және Біріккен Ұлттар Ұйымымен ынтымақтас құзыретті үкіметаралық ұйымдар мен үкіметтік емес ұйымдардың, мұндай баланы қорғау жөніндегі, оның және кез келген босқын баланың ата- анасын немесе отбасының басқа мүшелерін іздеп табуына, сөйтіп өз отбасымен табысуы үшін қажетті ақпараттарды алуына жәрдемдесу жөніндегі кез келген күш-жігеріне жәрдем көрсетеді. Ата-анасы немесе отбасының басқа да мүшелері табылмаған жағдайда, бұл балаға да осы Конвенцияда қарастырылғандай, әлде бір себеппен өз отбасы ортасынан уақытша немесе біржола айырылған басқа балаларға көрсетілгендей қорғау көрсетіледі. 10
  11. 11. 23-бап МҮГЕДЕК БАЛАЛАР1. Қатысушы мемлекеттер ақыл-есі немесе денсаулығына Мүгедек бала еркіндікті, қатысты жарымжан бала оның қадір-қасиетін қамтамасыз әлеуметтік интеграцияны етіп, өзіне деген сенімділігін арттырып және қоғамдық өмірге қамтамасыз ететін ортада белсене араласуына жәрдемдесетін жағдайларда толыққанды толыққанды және лайықты өмір және лайықты өмір сүруі қажет екенін мойындайды. сүруіне көмектесетін ерекше күтім, білім және қажетті2. Қатысушы мемлекеттер жарымжан баланың ерекше дайындық алуға құқылы. қамқорлыққа құқылы екенін мойындап, жәрдем сұрап өтініш берген жағдайда және де, егер баланың денсаулығы мен ата- анасы немесе балаға қамқорлықты қамтамасыз ететін басқа адамдардың жағдайы өтінішке сәйкес болған күнде бала мен оның қамқоршысына ресурс мүмкіндіктеріне қарай, жәрдем беруді қолдап, қамтамасыз етеді.3. Жарымжан баланың ерекше мұқтаждығы танылып, осы баптың 2-ші тармағына сәйкес, көмек ата-анасының немесе балаға қамқорлықты қамтамасыз ететін басқа адамдардың қаржылық ресурстары ескеріліп, мүмкін болғанынша, тегін беріледі және жарымжан баланың білім беру, кәсіби даярлық, медициналық қызмет, денсаулығын қалпына келтіру, еңбек етуге дайындау салаларындағы қызмет көрсетулерге қолы жетуін және баланы мүмкіндігінше, толық, әлеуметтік өмірге тартуға, рухани және мәдени дамуын қамти отырып, тұлғалық іріленуіне септігін тигізетіндей демалу құралдарына қолын жеткізуді мақсат етеді.4. Қатысушы мемлекеттер халықаралық ынтымақтастық рухында профилактикалық денсаулық сақтау және медицина саласында, жарымжан балаларды психологиялық және функционалды емдеу саласына қатысты ақпараттармен алмасуға, соның ішінде, қатысушы мемлекеттердің осы саладағы мүмкіндіктері мен білімін жақсартып, тәжірибесін кеңейту үшін реабилитация, жалпы білім беру және кәсіби даярлық тәсілдері жөніндегі ақпараттарды таратуға және оған қол жеткізуіне ықпал етеді. Осыған байланысты дамушы елдердің сұранысына ерекше көңіл аударылуға тиіс.24-бап24 бап ДЕНСАУЛЫҚ ПЕН ДЕНСАУЛЫҚ САҚТАУ1. Қатысушы мемлекеттер баланың неғұрлым жетілдірілген денсаулық сақтау жүйелері қызметімен, науқастарынан емдеу Бала нақты түрде қамтамасыз етіл- мен денсаулығын қалпына келтіру құралдарымен пайдалану ген, ең жоғарғы стандарттарға сай құқығын мойындайды. Қатысушы мемлекеттер бірде-бір бала медициналық көмек алуға құқылы. медицина жүйесінің мұндай қызметіне қол жеткізу құқығынан Мемлекеттер, әсіресе алғашқы айырылып қалмауын қамтамасыз етуге ұмтылыс жасайды. медициналық-санитарлық көмек,2. Қатысушы мемлекеттер осы құқықтың толық жүзеге асуына санитарлық насихат және балалар қол жеткізуге күш салады, соның ішінде: өлімін азайту жұмыстарына баса назар аударуы керек. Олар бұл сала- а) нәрестелердің шетінеуі мен бала өлімінің деңгейін да халықаралық ынтымақтастықты төмендету; барынша қолдап-қуаттауы және ешқандай бала жоғары сапалы ә) алғашқы медициналық-санитарлық көмекті дамытуға сауықтандыру қызметінен ала- баса көңіл аудара отырып, қажетті медициналық жәрдем статылмау үшін қолдан келгеннің көрсетуді және барлық балалардың денсаулығын сақтауды бәрін жасауы керек. қамтамасыз ету; 11
  12. 12. б) дертке және ашқұрсақтыққа қарсы күрес, соның ішінде алғашқы медициналық-санитарлық көмек шеңберінде, қоршаған ортаның ластану қаупі мен қатерін ескере отырып, оңай қол жететін технологияны пайдалану жолымен барынша құнарлы тағамдарымен және таза ас суымен қамтамасыз ету; в) бала туғанға және босанғаннан кейінгі кезеңдерде аналардың денсаулығын сақтау жөнінде тиісті қызмет көрсету; г) қоғамның барлық топтары, соның ішінде ата-аналар мен балалардың, баланың денсаулығы мен тамақтануы, баланы ана сүтімен емізіп асыраудың артықшылығы, баланы қоршаған ортаның гигиенасы мен тазалығы және келеңсіз оқиғалардан сақтандыру жайлы хабардар болуын, сондай-ақ білім алуға қол жеткізуін және осындай білімді пайдалануына қолдау көрсетуді қамтамасыз ету; д) профилактикалық медициналық көмек және отбасы мөлшерін жоспарлау саласындағы ағарту жұмыстары мен қызмет көрсетулерді дамыту.3. Қатысушы мемлекеттер баланың денсаулығына теріс ықпал ететін дәстүрлі ем тәжірибесін жою мақсатында кез келген тиімді және қажетті шараларды қабылдайды.4. Қатысушы мемлекеттер осы бапта танылған құқықты толық жүзеге асыруға бірте-бірте қол жеткізу мақсатында халықаралық ынтымақтастықты ынталандыруға және оны дамытуға міндеттенеді.25-бап25 бап ҚАМҚОРЛЫҚҚА АЛУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫҚатысушы мемлекеттер құзыретті органдар күтім жасаумақсатында біреудің қамқорлығына берген баланың құқығын ТҰРАҚТЫ ТЕКСЕРУмойындайды, оны қорғау немесе денсаулығы немесе психикалықемдеу, балаға берілетін кезендік емдеу бағасы, басқа да балаға Арнайы күтім, қорғау немесеқамқорлық жасауға байланысты шарттар туралы құқықты емдеу көрсету мақсатында мем-мойындайды. лекет арқылы қамқорлыққа бе- рілген бала, мемлекет тарапынан сол қамқорлықтың тұрақты тек- серіліп тұруына құқылы.26-бап26 бап ӘЛЕУМЕТТІК ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ1. Қатысушы мемлекеттер әлеуметтік сақтандыруды қоса алғанда, әрбір баланың әлеуметтік қамтамасыз ету игіліктерін Бала әлеуметтік сақтандырумен пайдалану құқығын таниды және бұл құқықты толық жүзеге қоса әлеуметтік қамтамасыз асыруға қол жеткізу үшін ұлттық заңнамаға сәйкес қажетті етудің басқа да игіліктерін шаралар қабылдайды. пайдалануға құқылы.2. Бұл игіліктер қажеттігіне қарай баланың және баланы бағуға жауапты адамдардың қолда бар ресурстары мен мүмкіндіктері, сондай-ақ баланың өзі немесе оның атынан игіліктерді алуға байланысты кез келген әрекеттің мүмкіндіктері ескеріліп беріледі. 12
  13. 13. 27-бап27 бап ӨМІР ДЕҢГЕЙІ1. Қатысушы мемлекеттер әр баланың дене бітімі, ақыл-есі, Әрбір бала өзінің денелік, рухани, имандылық және әлеуметтік тұрғыдан қажетті өмір ойлық, рухани, және сондай-ақ денгейіне құқығын мойындайды. адамгершілік пен әлеуметтік дамуына лайықты өмір деңгейіне2. Баланы тәрбиелеуші ата-ана (лар) немесе басқа адамдар мүдделі және құқылы. Лайықты өздерінің қабілеттері және қаржылық мүмкіндіктері шегінде өмір деңгейін қамтамасыз етудің баланың дамуы үшін қажетті өмір сүру жағдайын қамтамасыз негізгі жауапкершілігі ата-анаға етуге негізгі жауапкершілікті алады. жүктеледі. Ал мемлекеттің3. Қатысушы мемлекеттер ұлттық жағдайларға және өз міндеті осы жауапкершілікті мүмкіндік шегінде баланы тәрбиелеп отырған ата-ана мен жүзеге асыруға жағдай жасау басқа да адамдарға осы құқықты жүзеге асыруға жәрдем болып табылады. Сондай-ақ көрсету жөнінде қажетті шаралар қабылдайды және қажет мемлекеттің міндеті ата-ана болған жағдайда, материалдық жәрдем көрсетіп, түрлі мен балаға материалды көмек бағдарламаларды, әсіресе тамақтандыру, киім және баспанамен көрсетуді де қамтиды. қамтамасыз ету жөніндегі бағдарламаларды қолдайды.4. Қатысушы мемлекеттер – қатысушы мемлекеттің өз ішінде де, сондай-ақ шетелде де, бала үшін қаржылық жауапкершілігі бар ата-ана немесе басқа адамдардың баланы бағуды қалпына келтіруін қамтамасыз етуі үшін қажетті шаралардың бәрін қолданады. Соның ішінде, егер бала үшін қаржылық жауапкершілігі бар адам мен бала әр мемлекетте тұрып жатса, қатысушы мемлекеттер халықаралық келісімдерге қосылуға немесе осындай келісімдерді жасасуға, сондай-ақ тиісті басқа да уағдаластықтарға қол жеткізуге ықпал етеді.28-бап28 бап БІЛІМ АЛУ1. Қатысушы мемлекеттер баланың білім алу құқығын мойындап, Бала білім алуға құқылы. Ал бұл құқықты жүзеге асыруға тең мүмкіндік негізінде біртіндеп міндетті түрдегі алғашқы қол жеткізу мақсатында, атап айтқанда: тегін білім алуды, кез-келген бала оқи алатын орта білімді а) тегін және міндетті бастауыш білім беруді енгізу; қолдауды, және қабілетіне ә) жалпы білім және кәсіби біліммен қатар орта білімнің барлық байланысты жоғарғы білім алуды түрінің дамуын ынталандырып, оған барлық балалардың қамтатамасыз ету – мемлекеттің қолы жетерліктей болуын қамтамасыз етеді және тегін білім міндеті болып табылады. Мектеп беруді енгізу мен қажет болған жағдайда, қаржылай көмек бағдарламасы баланың құқығын көрсету сияқты қажетті шараларды қабылдайды; және ар-намысын ескере отырып жүзеге асырылуы тиіс. Мемлекет б) әркімнің қабілеті негізінде барлық қажетті құралдар осы құқықты іске асыру үшін арқылы жоғары білімге баршаның қолы жетерліктей халықаралық ынтымақтастықты болуын қамтамасыз етеді; дамытуы керек. в) білім беру және кәсіби даярлық салаларына қатысты ақпараттар мен материалдарға барлық баланың қолы жетерліктей болуын қамтамасыз етеді; г) оқушылардың мектепке тұрақты баруы мен мектепті тастап кетуші оқушылар санын азайту жөнінде шаралар қабылдайды.2. Қатысушы мемлекеттер мектептегі тәртіп баланың адамдық қадір-қасиетін құрметтеуге бағытталған тәсілдер арқылы және осы Конвенцияға сәйкес орнықтырылуын қамтамасыз ететін шаралардың бәрін қолданады.3. Қатысушы мемлекеттер білімге, соның ішінде бүкіл әлемдегі надандық пен сауатсыздықты жоюға және ғылыми техникалық білімге және қазіргі заманғы оқыту тәсілдеріне қол жеткізуді жеңілдету мақсатындағы мәселелер бойынша халықаралық ынтымақтастықты қуаттайды және дамытады. 13
  14. 14. 29-бап29 бап БІЛІМ АЛУДЫҢ МАҚСАТЫ1. Қатысушы мемлекеттер білім беру баланың: а) жеке тұлға ретінде дамуына, баланың бойындағы дарынын және Білім алу тұлғалық, дарындық, ақыл-есін, дене бітімдік қабілеттерін барынша толық дамытуға; саналық және шымырлық қабілеттің барынша дамуына ә) адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын, сондай-ақ бағытталуы керек. Білім, баланы Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысында жария етілген азат қоғамдағы ересек әрі белсен- қағидаттарды құрметтеуге; ді өмірге дайындауы керек. Сон- дай-ақ ол ата-ананы құрметтеуге, б) ата-анасын, төл мәдениетінің құндылықтарын, тілін және халқының мәдени ерекшелігін, ті- құндылықтарын, өзі тұрып жатқан мемлекеттің және өзі лін, құндылықтарын, және басқа туған елінің ұлттық құндылықтарын, сондай-ақ басқа ұлттардың мәдени салт-дәстүрі өркениеттерді құрмет тұтуға; мен құндылығын құрметтеуге тәрбиелеуі керек. в) баланы еркін қоғамдағы саналы өмірге түсіністік, бейбітшілік, шыдамдылық, әйел мен ер-азаматтардың құқықтық теңдігі және барлық халықтар, этникалық, ұлттық және діни топтар арасындағы достастық, сондай-ақ жергілікті халықтың өкілдерімен достықта болу рухында дайындауға; г) қоршаған табиғатты аялауға бағыт беруге тиіс екендігімен келіседі.2. Осы баптың немесе 28-ші баптың ешбір бөлімі, жеке адамдар мен органдардың, осы баптың 1-ші тармағында баян етілген қағидаттар тұрақты сақталған жағдайда, білім беру орындарын құру және басқару еркіндігін шектеу және мұндай оқу орындарында білім беру талаптары мемлекет тарапынан белгіленуге тиісті ең төменгі нормалардың талаптарымен сәйкес болуын орындамау деп пайымдалуы тиіс емес.30-бап30 бап АЗ ҰЛТТАР МЕНЭтникалық, діни немесе тілі жөнінен немесе жергілікті халық ЖЕРГІЛІКТІадамдары жөнінен азшылық болған мемлекеттерде, сондай- ХАЛЫҚТЫҢақ азшылық топқа немесе жергілікті халыққа жататын бала өз БАЛАЛАРЫтобының басқа мүшелерімен бірге өз мәдениетін пайдалану, өздінін тұтынып, оның салт-жораларын ұстану және ана тілінде Аз ұлттың және жергіліктісөйлеу құқығынан айырылмауға тиіс. халықтың балалары өз мәдениетін, ана тілін және өз дінін қолдануға құқылы.31-бап31 бап ДЕМАЛЫС, БОС УАҚЫТ1. Қатысушы мемлекеттер баланың тынығуға және мәдени ЖӘНЕ МӘДЕНИ ӨМІР демалуға, өз жас мөлшеріне лайық түрлі ойындар мен көңіл Бала мәдени және творчествалық, көтеру шараларына қатысуға, мәдени өмірге еркін араласып, яғни шығармашылық өмірге өнер мен айналысуға құқығы бар екенін мойындайды. қатысуға, демалуға және бос2. Қатысушы мемлекеттер әр баланың мәдени және уақытқа құқылы. шығармашылық өмірге жан-жақты қатысу құқығын құрметтеп қолдайды және оның мәдени шығармашылық қызметімен айналасуына, тынығуына, мәдени демалуына тиесілі және тең дәрежелі мүмкіндік туғызуға жәрдемдеседі. 14
  15. 15. 32-бап32 бап БАЛАЛАР ЕҢБЕГІ1. Қатысушы мемлекеттер әр баланың экономикалық қанаудан, Бала өзінің денсаулығына, білімі оның денсаулығына қауіп төндіретін немесе білім алуына мен дамуына қауіп төндіретін кедергі келтіретін немесе денсаулығына зиян, дене бітімінің, жұмыс тапсырылған жағдайда ақыл-есінің жетілуіне, рухани және моральдық, әлеуметтік қорғау құқығына ие. Мемлекет жағынан дамуына нұқсан келтіретін кез келген жұмыстардан жұмысқа алуда бірінші кезекте қорғалуға құқығы бар екенін мойындайды. адамның ең төменгі жас мөлшері мен еңбек жағдайына қатысты2. Қатысушы мемлекеттер осы бапты жүзеге асыруды талаптарды белгілеуі керек. қамтамасыз ету үшін заң шығарушылық, әкімшілік және әлеуметтік шаралар, сондай-ақ білім беру саласында шаралар қолданады. Осы мақсатта басқа хаылқаралық құжаттардың тиісті ережелеріне сүйене отырып, қатысушы мемлекеттер ішінара: а) жұмысқа қабылдаудың ең төменгі жас мөлшерін немесе ең төменгі жастары мөлшерін; ә) жұмыс уақытының ұзақтығы мен еңбек ету жағдайына қажетті талаптарды анықтайды; б) осы баптың тиімді түрде жүзеге асырылуын қамтамасыз ету үшін жазаның тиісті түрін немесе басқа да санкцияларды қарастырады.33-бап33 бап ЕСІРТКІ ЗАТТАРДЫҚатысушы мемлекеттер балаларды тиісті халықаралық шарттарда ЗАҢСЫЗ ҚОЛДАНУбелгіленгендей есірткі құралдары мен психотроптық заттарды Балалар есірткі және «психотроп-заңсыз қабылдаудан қорғау, сондай-ақ осындай заңға қарсы ты» заттарды заңсыз қолданудан,заттарды өндіруге және олардың саудасына балаларды пайдалануға сондай-ақ осындай заттардыжол бермеу үшін тиісті заң шығарушылық, әкімшілік, әлеуметтік өндіру мен сату жұмыстарынашараларды, сондай-ақ, білім беру саласындағы шараларды қоса тартылудан қорғану құқығынаалғанда, барлық қажетті шараларды қабылдайды. ие.34-бап34 бап СЕКСУАЛДЫ ҚАНАЛУҚатысушы мемлекеттер баланы нәпсіқұмарлық қанаудың және Мемлекет баланы жезөкшеліктен,нәпсіқұмарлық азғырудың барлық түрінен қорғауға міндеттенеді. порнографиядан және сексуалдыОсы мақсатта қатысушы мемлекеттер, ішінара: қанау мен зорлаудан қорғауы тиіс.а) баланы кез келген нәпсіқұмарлық қатынастарға көндіруге немесе мәжбүр етуге;ә) бала еңбегін жезөкшелік немесе басқа да заңсыз нәпсіқұмарлық тәжірибесіне қанап пайдалану мақсатына;б) бала еңбегін порнография мен порнографиялық басылымдарда қанап пайдалану мақсаттарына жол бермеу үшін ұлттық, екі жақты және көп жақты деңгейде барлық қажетті шараларды қабылдайды. 15
  16. 16. 35-бап35 бап САТУ, КОНТРАБАНДА, ЖӘНЕҚатысушы мемлекеттер балаларды ұрлау, бала саудасынанемесе балаларды кез келген мақсатпен және кез келген түрде ҰРЛАУконтрабандалау әрекеттеріне жол бермеу үшін ұлттық, екі жақтыжәне көп жақты деңгейде шаралар қолданады. Мемлекеттің негізгі міндеті барлық күш-жігерді балаларды ұрлаудан, сатудан, және оларды контрабандалаудан сақтауға жұмсау болып табылады.36-бап36 бап ҚАНАУДЫҢ БАСҚА ТҮРЛЕРІҚатысшы мемлекеттер бала әл-ауқаты аспектісіне залал келтіретінқанаудың басқа да барлық нысандарынан қорғайды. Балалар өздерінің салауатты өміріне зардабын тигізетін және 32, 33, 34 және 35-ші баптарда қамтылмаған қанаулардың барлық түрінен қорғануға құқылы.37-бап37 бап АЗАПТАУ ЖӘНЕ БАС БОСТАНДЫҒЫНАНҚатысушы мемлекеттер: АЙЫРУа) ешбір баланың азапталмауын, немесе оның қадір-қасиетін қорлайтындай адамшылыққа жатпайтын қатыгездік жолмен Ешқандай бала зорлық- жәбірленбеуін немесе жазаланбауын; 18 жасқа толмаған зомбылыққа, қатыгездікке, қылмыс жасаған адамдарға өлім жазасы да, түрмеге өмірлік жазаға, заңсыз тұтқындалуға қамауға алу да, босату мүмкіндігін қарастырмайтын жазалар және бас бостандығынан айырылу да тағайындалмауын қамтамасыз етеді; жағдайына ұшырамауы тиіс. 18 жасқа толмаған жеткіншеккеә) ешбір баланың бас бостандығынан заңсыз немесе еріксіз үкім кесу барысында өлім жазасы айырмалуын қамтамасыз етеді. Қамауға алу, ұстау немесе мен еркіндікке шығу құқығынан түрмеге жабу заңға сәйкес жүргізіледі және соңғы шара ретінде толық айырған өмірлік бас ғана, неғұрлым тиісті қысқа мерзім ішінде қолданылуды бостандығынан айыру жазасын қамтамасыз етеді; қолдануға тыйым салынған. Басб) бас бостандығынан айырылған әр бала өз жасындағылардан бостандығынан айырылған кез талап етулері ескеріле отырып, өз жеке басының ажырамас келген бала ересектерден айыру қадір-қасиеті ретінде адамгершілікті көзқарасты және оның мүддесіне қарама-қайшы құрметтеуді пайдаланады. Соның ішінде, бас бостандығынан келмеген жағдайда ғана олардан айырылған бала ересектерден бөлек ұсталуға тиіс, алайда, бөлек ұсталуы тиіс. Қамауға ішінара оның ең қажетті мүддесі ескеріліп, септігін тигізер алынған бала құқықтық және деген ниетпен ғана ересектермен бірге ұсталуы мүмкін, басқалай көмек алуға және өзінің сондай-ақ ерекше жағдай туындамаса өз отбасымен хат жан ұясымен байланыс жасап жазысу және жүздесу арқылы байланыс орнатуға құқығын тұруға құқылы. қамтамасыз етеді;в) бас бостандығынан айырылған баланың еш кідіріссіз құқықтық және басқа да тиісті көмекке қол жеткізуге, сондай- ақ сот немесе басқа да құзыретті, тәуелсіз және әділетті органдар алдында өз бас бостандығынан айырылу заңдығына дауласуға құқығын және де олар осындай кез келген іс жүргізу әрекеттерге қатысты шешімін кейінге қалдырмай қабылдауларын талап ету құқығын қамтамасыз етеді; 16
  17. 17. 38-бап38 бап ҚАРУЛЫ ҚАҚТЫҒЫСТАР1. Қатысушы мемлекеттер қарулы қақтығыс кезінде қолданылатын балаларға қатысты халықаралық гуманитарлық Қатысушы мемлекеттер 15 жасқа құқық нормаларын құрметтеп, олардың сақталуын қамтамасыз дейінгі кез келген баланың етуге міндеттенеді. әскери әрекеттерге қатыспауы2. Қатысушы мемлекеттер жасы 15-ке толмаған балалардың үшін мүмкін болған шаралардың соғыс қимылдарына тікелей қатыспауын қамтамасыз ету үшін барлығын қолдануы тиіс. 15 жасқа қолдан келген шаралардың бәрін қабылдайды. толмаған кез келген бала қарулы күштер қатарына қызметке3. Қатысушы мемлекеттер жасы 15-ке толмаған кез келген шақырылмауы керек. Мемлекет, баланы өзінің қарулы күштер құрамына шақырмау негіздерін халықаралық құқықтың тиісті ұстанады. Жасы 15-ке толған, бірақ әлі 18-ге толмаған қағидаларына сәйкес, балаларды балаларды әскерге тарту кезінде, қатысушы мемлекеттер қамқорлыққа алуды және әскери олардын ішінен көбіне ересектеулерін алуға тырысады. қақтығыстардан зардап шеккен балаларды қорғауға алуды4. Қатысушы мемлекеттер қарулы қақтығыс кезінде бұқара қамтамасыз етуі тиіс. халыққа қорғау көрсетуге байланысты халықаралық гуманитарлық құқық бойынша өз міндеттемелеріне орай, қарулы қақтығысқа ұшыраған балаларды қорғау мақсатында оларға қамқорлық пен күтім көрсетудін барлық қажетті шараларын қабылдайды.39-бап39 бап ҚАЙТА ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ ЖОЛЫНДАҒЫҚатысушы мемлекеттер кез келген кемсітудің, қиянат көрсетумен қанаудың, азаптаудың немесе қадір-қасиетті қорлайтындай КҮТІМадамшылыққа жатпайтын қатыгездік жолмен жәбірлеудіңнемесе жазалаудың, сондай-ақ қарулы қақтығыстың құрбаны Мемлекет әскери қақтығыстардың,болған баланың жан-тәні мен психологиясын сауықтыруға, қинаудың, елемеудің, ұрыпоның әлеуметтік реинтеграциялануына септігін тигізетін соғудың, немесе қанаудың құрбанықажетті шаралардың бәрін қолданады. Мұндай сауықтыру мен болған баланың денсаулығынреинтеграция баланың денсаулығын, өзіне деген құрметті, қадір- қайта қалпына келтіру және оныңқасиетін қамтамасыз ететін жағдайда жүзеге асырылуға тиіс. әлеуметтік реинтеграциялануы үшін оны қажетті емдік шаралар- мен қамтамасыз етуі керек.40-бап40 бап КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАН1. Қатысушы мемлекеттер қылмыстық заңды бұзды деп саналған, ЗАҢБҰЗУШЫЛАРҒА заңды бұзғанына кінәлі деп айыпталған немесе танылған ҚАТЫСТЫ СОТ ҮКІМІН әрбір баланың жас шамасы, оның реинтеграциялануға және ҚОЛДАНУ қоғамда пайдалы рөл атқаруға ниеті ескеріліп, жеке басының қадір-қасиеттілігі мен маңыздылығына сенім тудыратын, Заң бұзған бала өзінің ар- басқа адамдардың құқықтары мен негізгі бостандықтарына намысын, тұлғалығын оятатын деген құрметті арттыратын қатынасқа құқығы бар екендігін және оны дамытатын лайықты мойындайды. ілтипат алуға құқылы. Ол, баланың жасын ескере отр

×