VÝZYON 2050    TÜRKÝYE               Eylül 2011    Yayýn No: TÜSÝAD-T/2011-09/518 Meþrutiyet Caddesi, No: 46 34420 Tepebaþ...
2011, TÜSÝAD       Tüm haklarý saklýdýr. Bu eserin tamamý ya da bir bölümü,          4110 sayýlý Yasa ile deðiþik 5846 say...
ÖNSÖZ   TÜSÝAD, özel sektörü temsil eden sanayici ve iþadamlarý tarafýndan 1971yýlýnda, Anayasamýzýn ve Dernekler Kanununu...
TÜSÝAD, Türk iþ dünyasý adýna, bu çerçevede oluþan görüþ ve önerileriniTürkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM)ne, hükümete, di...
Raporun "Ýnsani Kalkýnma" baþlýklý ilk bölümü TÜSÝAD ve UNFPA tarafýndanortaklaþa yürütülen "2050ye Doðru Nüfusbilim ve Yö...
ÖZGEÇMÝÞLER    Prof. Dr. Haluk GERÇEK    1948 yýlýnda Ýstanbulda doðmuþtur. Ýstanbul Teknik Üniversitesi Ýnþaat Fakültesin...
Doç. Dr. Nilgün CILIZ     ÝTÜ Kimya Mühendisliði’nden mezun olan Doç. Dr. Nilgün Cýlýz doktora tez çalýþmalarýnýÝskoçya St...
ÝÇÝNDEKÝLER1. GÝRÝÞ .........................................................................................................
5. ENERJÝ ...................................................................................................................
TABLOLARTablo 2.1    1999/2000 - 2010/2011 Yýllarý Ýlk ve Ortaöðretim Okullaþma Oranlarý..........................25Tablo ...
KISALTMALARAB        : Avrupa BirliðiABD       : Amerika Birleþik DevletleriADNKS     : Adrese Dayalý Nüfus Kayýt SistemiA...
TEÝAÞ    : Türkiye Elektrik Ýletim Anonim ÞirketiTEP      : Ton Eþdeðer PetrolTESK     : Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar Konf...
1B Ö L Ü M  GÝRÝÞ
1. GÝRÝÞ   Sürdürülebilir kalkýnma, insan yaþamýnýn gereksinimleri ve doðal kaynaklarýn sürdürülebilirliðiarasýnda bir den...
Sürdürülebilir bir geleceðin bugünle baðlantýsýný kurmak amacýyla hazýrlanan "Vizyon 2050Türkiye" raporu, insani kalkýnma,...
2   B Ö L Ü MÝNSANÝ KALKINMA
2. ÝNSANÝ KALKINMA1    2.1. Mevcut Durum    2.1.1. Demografik Yapý   Ülkelerin demografik geçiþ süreçlerinin izlenmesi ve ...
Bu azalmaya raðmen, belirli bir dönemde toplumun bir grubunda gerçekleþen doðumlarýnayný gruptaki ölümlere oranýný ifade e...
Þekil 2.3 Nüfus Piramidi, 2010               Kaynak: ADNKS 2010 yýlý sonuçlarý   Þekil 2.2de, 1955 yýlý nüfus piramidi doð...
2.1.2. Eðitim   2.1.2.1. Okul çaðý nüfusu ve öðrenci sayýlarý    Türkiyenin makro düzeyde eðitim politikalarý belirlenirke...
2.1.2.3. Eðitime katýlýma iliþkin karþýlaþtýrmalý veriler   Birleþmiþ Milletler Kalkýnma Programý Ýnsani Geliþim Raporu(UN...
öðrencilerin %15inin okul yaþamý ilköðretim sonrasýnda bitmekte, ortaöðretimin ilk yýlýndan     sonra ayrýlmalar da hesaba...
• Eurostat 2010 yýlý verilerine göre, AB ülkelerinde yetiþkin nüfusun (25 - 64 yaþ) ortalama     % 9,1i hayat boyu öðrenim...
Bu çerçevede, Türkiyede okul öncesi eðitimden baþlayarak tüm eðitim kademelerine eriþiminartýrýlmasý ve eðitimin niteliðin...
2.2. 2050ye Doðru    2.2.1. Demografik Deðiþim   Nüfusbilim verileri kullanýlarak, nüfusun yapýsýna ve ihtiyaçlarýna göre ...
Projeksiyonlar doðrultusunda ulusal nüfus göstergelerine bakýldýðýnda, toplam doðurganlýkhýzýnýn 2000 yýlýndaki 2,53ten 20...
Þekil 2.5 Doðuþtaki Yaþam Ümidi (Orta Düzey Projeksiyon)                           Kadýn-Erkek, Türkiye 2000-2050 Kaynak: ...
En küçük toplumsal birim olan hane halký sayýsýnýn artmasý veya azalmasý tüketim birimlerininartmasý veya azalmasý demekte...
2.2.2. Demografik Deðiþim Sürecinin Eðitim Sektörüne Yansýmalarý   2010 - 2050 dönemi nüfus projeksiyonlarýna eðitim sektö...
Þekil 2.10 Türkiyenin Uzun Vadeli Ortaöðretim Çaðý   Þekil 2.11 Türkiyenin Uzun Vadeli Yükseköðretim         Nüfusundaki E...
• Sekiz yýllýk zorunlu eðitim atýlýmýnýn ilk yýllarýndan bu yana ilköðretim çaðý nüfusunda artýþ  yaþayan Türkiye, bu artý...
• Toplam eðitim çaðý nüfusu (3 - 22 yaþ), bir baþka deyiþle örgün eðitimin teorik hedef kitlesinin  iki milyonun üzerinde ...
3 B Ö L Ü MÞEHÝRLEÞME
3. ÞEHÝRLEÞME4     3.1. Mevcut Durum     3.1.1. Küresel Eðilimler   Temel yaþam alanlarý olan þehirler, sürekli olarak dah...
3.1.1.1. Ekolojik þehir    Ekolojik þehir kavramý; þehirleþme süreçlerinin olumsuz çevre etkilerini önlemek üzere, doðalka...
Bir þehir, sürdürülebilir ekonomik geliþmenin ve yüksek yaþam kalitesinin; insan kaynaklarýnýn,sosyal sermaye yatýrýmlarýn...
Lojistik yönden deðerlendirildiðinde, Ýstanbulun Türkiyenin Asya ve Avrupaya açýlan ticaretkapýsý olarak görülmesi; ulaþým...
3.1.2.1. Türkiyede þehirsel geliþme ve sürdürülebilir yerleþme         konularýna iliþkin temel yaklaþýmlar   Ülkemizde þe...
Ýstanbul ve Ankara gibi þehirlerde zamanla þehrin bütününü etkileyen sorunlu yerleþim alanlarýnadönüþmüþtür. Ülkemizde 195...
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye

2,321 views
2,189 views

Published on

Published in: News & Politics
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
2,321
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
191
Actions
Shares
0
Downloads
47
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

TÜSİAD - Vizyon 2050 Türkiye

  1. 1. VÝZYON 2050 TÜRKÝYE Eylül 2011 Yayýn No: TÜSÝAD-T/2011-09/518 Meþrutiyet Caddesi, No: 46 34420 Tepebaþý/ÝstanbulTelefon: (0 212) 249 07 23 • Telefax: (0 212) 249 13 50 www.tusiad.org
  2. 2. 2011, TÜSÝAD Tüm haklarý saklýdýr. Bu eserin tamamý ya da bir bölümü, 4110 sayýlý Yasa ile deðiþik 5846 sayýlý FSEK uyarýnca, kullanýlmazdan önce hak sahibinden 52. Maddeye uygunyazýlý izin alýnmadýkça, hiçbir þekil ve yöntemle iþlenmek, çoðaltýlmak, çoðaltýlmýþ nüshalarý yayýlmak, satýlmak, kiralanmak, ödünç verilmek, temsil edilmek, sunulmak, telli/telsiz ya da baþka teknik, sayýsal ve/veya elektronik yöntemlerle iletilmek suretiyle kullanýlamaz. ISBN: 978-9944-405-74-4 Kapak Tasarýmý: Dünya Sürdürülebilir Kalkýnma Ýþ Konseyi’nin hazýrladýðý “Vision 2050” Raporundan esinlenerek Doðan Kumova tarafýndan geliþtirilmiþtir. SÝS MATBAACILIK PROM. TANITIM HÝZ. TÝC. LTD. ÞTÝ. Eðitim Mah. Poyraz Sok. No:1 D.63 Kadýköy - ÝSTANBUL Tel: (0216) 450 46 38 Faks: (0216) 450 46 39
  3. 3. ÖNSÖZ TÜSÝAD, özel sektörü temsil eden sanayici ve iþadamlarý tarafýndan 1971yýlýnda, Anayasamýzýn ve Dernekler Kanununun ilgili hükümlerine uygunolarak kurulmuþ, kamu yararýna çalýþan bir dernek olup gönüllü bir sivil toplumörgütüdür. TÜSÝAD, insan haklarý evrensel ilkelerinin, düþünce, inanç ve giriþimözgürlüklerinin, laik hukuk devletinin, katýlýmcý demokrasi anlayýþýnýn, liberalekonominin, rekabetçi piyasa ekonomisinin kurum ve kurallarýnýn ve sürdürülebilirçevre dengesinin benimsendiði bir toplumsal düzenin oluþmasýna ve geliþmesinekatký saðlamayý amaçlar. TÜSÝAD, Atatürkün öngördüðü hedef ve ilkelerdoðrultusunda, Türkiyenin çaðdaþ uygarlýk düzeyini yakalama ve aþma anlayýþýiçinde, kadýn-erkek eþitliðini, siyaset, ekonomi ve eðitim açýsýndan gözeten iþinsanlarýnýn toplumun öncü ve giriþimci bir grubu olduðu inancýyla, yukarýdasunulan ana gayenin gerçekleþtirilmesini saðlamak amacýyla çalýþmalargerçekleþtirir. TÜSÝAD, kamu yararýna çalýþan Türk iþ dünyasýnýn temsil örgütü olarak,giriþimcilerin evrensel iþ ahlaký ilkelerine uygun faaliyet göstermesi yönündeçaba sarf eder; küreselleþme sürecinde Türk rekabet gücünün ve toplumsalrefahýn, istihdamýn, verimliliðin, yenilikçilik kapasitesinin ve eðitimin kapsamve kalitesinin sürekli artýrýlmasý yoluyla yükseltilmesini esas alýr. TÜSÝAD, toplumsal barýþ ve uzlaþmanýn sürdürüldüðü bir ortamda, ülkemizinekonomik ve sosyal kalkýnmasýnda bölgesel ve sektörel potansiyelleri en iyi þekildedeðerlendirerek ulusal ekonomik politikalarýn oluþturulmasýna katkýda bulunur.Türkiyenin küresel rekabet düzeyinde tanýtýmýna katkýda bulunur, AvrupaBirliði (AB) üyeliði sürecini desteklemek üzere uluslararasý siyasal, ekonomik,sosyal ve kültürel iliþki, iletiþim, temsil ve iþbirliði aðlarýnýn geliþtirilmesi içinçalýþmalar yapar. Uluslararasý entegrasyonu ve etkileþimi, bölgesel ve yerelgeliþmeyi hýzlandýrmak için araþtýrma yapar, görüþ oluþturur, projeler geliþtirirve bu kapsamda etkinlikler düzenler.
  4. 4. TÜSÝAD, Türk iþ dünyasý adýna, bu çerçevede oluþan görüþ ve önerileriniTürkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM)ne, hükümete, diðer devletlere, uluslararasýkuruluþlara ve kamuoyuna doðrudan ya da dolaylý olarak basýn ve diðer araçlararacýlýðý ile ileterek, yukarýdaki amaçlar doðrultusunda düþünce ve hareketbirliði oluþturmayý hedefler. TÜSÝAD, misyonu doðrultusunda ve faaliyetleri çerçevesinde, ülke gündemindebulunan konularla ilgili görüþlerini bilimsel çalýþmalarla destekleyerek kamuoyunaduyurur ve bu görüþlerden hareketle kamuoyunda tartýþma platformlarýnýnoluþmasýný saðlar. Sürdürülebilir kalkýnma, insan yaþamýnýn gereksinimleri ve doðal kaynaklarýnsürdürülebilirliði arasýnda bir denge kurularak, ekonomik, çevresel ve toplumsalboyutlarýyla bugünden geleceðe uyumlu bir planlama yapýlmasýný amaçlayanbütünsel bir yaklaþýmdýr. Bu anlayýþ çerçevesinde, Dünya Sürdürülebilir KalkýnmaÝþ Konseyi (WBCSD), 2050 yýlýnda sürdürülebilirlik hedefine yönelen bir dünyavizyonu oluþturmak amacýyla "Vizyon 2050" baþlýklý bir rapor hazýrlanmýþtýr.Rapor ayrýca bu sürecin iþ dünyasýna sunacaðý fýrsatlarý ve sürdürülebilirkalkýnma vizyonuna ulaþma sürecini sekteye uðratabilecek riskleri deincelemektedir. TÜSÝAD, önümüzdeki dönemin temel belirleyicisi olacak olan sürdürülebilirkalkýnma olgusunu ana önceliði olarak belirlemiþ ve Þirket Ýþleri Komisyonubünyesinde TÜSÝAD Sürdürülebilir Kalkýnma Görev Gücünü kurmuþtur. TÜSÝAD, Sürdürülebilir Kalkýnma Görev Gücü çalýþmalarý kapsamýndaWBCSD tarafýndan hazýrlanan "Vizyon 2050" raporundan hareketle "Vizyon2050 - Türkiye" raporunu hazýrlanmýþtýr. Rapor ile, Türkiyenin önümüzdeki 40yýlýný kapsayan sürdürülebilir kalkýnma vizyonu için bir yol haritasýný tartýþmayaaçmak, 2050 yýlýnda sürdürülebilir bir Türkiyeye ulaþmak amacýyla atýlmasýgereken adýmlarý irdelemek ve bu ana gaye çerçevesinde toplum kesimlerindefarkýndalýk yaratmak hedeflenmiþtir.
  5. 5. Raporun "Ýnsani Kalkýnma" baþlýklý ilk bölümü TÜSÝAD ve UNFPA tarafýndanortaklaþa yürütülen "2050ye Doðru Nüfusbilim ve Yönetim" projesi kapsamýndaKasým 2010 tarihinde yayýmlanan "2050ye Doðru Nüfusbilim ve Yönetim:Eðitim, Ýþgücü, Saðlýk ve Sosyal Güvenlik Sistemine Yansýmalar" (Hoþgör, Þ. veTansel, A., 2010) ve "2050ye Doðru Nüfusbilim ve Yönetim: Eðitim SistemineBakýþ" (Kavak, Y. 2010) raporlarýndan yararlanmak suretiyle, TÜSÝAD GenelSekreter Yardýmcýsý Ebru Dicle, Sosyal Ýþler Bölüm Sorumlusu Berna ToksoyRedman, Uzman Deniz Gürel, Þirket Ýþleri Bölüm Sorumlusu Melda Çele, KýdemliUzman M. Kerem Tuzlacý ve Uzman Yardýmcýsý Gaye Uður tarafýndan derlenmiþtir. Raporun "Þehirleþme" baþlýklý ikinci kýsmý 18 Nisan 2011 tarihinde Ýþ Dünyasýve Sürdürülebilir Kalkýnma Derneði ile birlikte 18 Nisan 2011 tarihinde düzenlenen"Þehirleþme" çalýþtayýnýn çýktýlarý ýþýðýnda ÝTÜ Çevre ve Þehircilik UygulamaAraþtýrma Merkezi Öðretim Üyesi Prof. Dr. Nuran Zeren Gülersoy tarafýndankaleme alýnmýþtýr. Raporun "Kentsel Ulaþtýrma" baþlýklý üçüncü kýsmý Ýstanbul Teknik ÜniversitesiÝnþaat Fakültesi Öðretim Üyesi Prof. Dr. Haluk Gerçek tarafýndan kaleme alýnmýþtýr. Raporun "Enerji" baþlýklý dördüncü kýsmý ise TÜSÝAD Genel Sekreter YardýmcýsýHale Altan Ocakverdi tarafýndan Sanayi, Hizmetler ve Tarým Bölüm SorumlusuFatih Tokatlý, Uzman Mehmet Evren Eynehan ve Uzman Yardýmcýsý MýsraÖzkuþun katkýlarýyla hazýrlanmýþtýr. “Tüketim Alýþkanlýklarý ve Üretimde Enerji ve Kaynak Verimliliði” baþlýklýbölüm Boðaziçi Üniversitesi Sürdürülebilir Kalkýnma ve Temiz Üretim MerkeziDoç. Dr. Nilgün Cýlýz, Ar. Gör. Baþak Daylan ve Aydýn Mammadov tarafýndankaleme alýnmýþtýr.Eylül 2011
  6. 6. ÖZGEÇMÝÞLER Prof. Dr. Haluk GERÇEK 1948 yýlýnda Ýstanbulda doðmuþtur. Ýstanbul Teknik Üniversitesi Ýnþaat Fakültesindeprofesördür. Ulaþtýrma planlamasý, ulaþtýrma modelleri ve talep analizi, ulaþtýrma yatýrýmlarýnýnmali ve ekonomik deðerlendirilmesi ve kentsel raylý sistemler konularýnda çalýþmalar yapmýþtýr.Ýstanbul Ulaþtýrma Ana Planý (1997), Eskiþehir Ulaþtýrma Ana Planý (2002) ve Bakýrköy ÝlçesiUlaþým Nazým Planý (1995) çalýþmalarýný yönetmiþtir. Son yýllarda, sürdürülebilir ulaþtýrma sistemleriplanlamasý ve ulaþtýrma politikalarý konularýnda çalýþmalar yapmaktadýr. Halen, Bursa UlaþýmAna Planý ve Bursa Ýl Çevre Düzeni Planý çalýþmalarýnda danýþmanlýk görevini yürütmektedir.Raporun “Kentsel Ulaþtýrma” baþlýklý üçüncü kýsmý Prof. Dr. Haluk Gerçek tarafýndan kalemealýnmýþtýr. Prof. Dr. Nuran ZEREN GÜLERSOY Ýstanbul Teknik Üniversitesi (ÝTÜ) Mimarlýk Fakültesi’nden 1974 yýlýnda mezun olan NuranZeren Gülersoy, ayný üniversitede yüksek lisans (1977) ve doktora (1981) yapmýþtýr. 2003 - 2004yýlýnda ÝTÜ Rektör yardýmcýlýðý görevinde bulunmuþtur. Halen ÝTÜ Þehir ve Bölge Planlama veAraþtýrma Merkezi Baþkanlýðý ve ÝTÜ Mimarlýk Fakültesi Þehir ve Bölge Planlama Bölüm Baþkanlýðýgörevlerini yürütmekte olan Gülersoy, kentsel tasarým ve kentsel koruma dersleri vermektedir. Baþlýca uzmanlýk alanlarý kentsel koruma, kentlerin tarihi kýsýmlarý için tasarým geliþtirmestratejileri ve açýk alanlar için detaylý fiziksel tasarým olup, söz konusu alanlarda çeþitli yerel veuluslararasý araþtýrma, uygulama projeleri ve yayýmlara sahiptir. Kentsel koruma çalýþmalarý,geliþmekte olan bölgeler için master planlarý ve saha planlama, kamu katýlýmý ve belediyeleredanýþmanlýk konularýyla da ilgilenen Gülersoyun tasarým yarýþmalarýna ait ödülleri bulunmaktadýr.2004 yýlýnda ekibiyle beraber "Avrupa Birliði Kültürel Miras Ödülü / Avrupa Nostra Ödüllerine"layýk görülmüþtür. Raporun “Þehirleþme” baþlýklý ikinci kýsmý Prof. Dr. Nuran Zeren Gülersoytarafýndan kaleme alýnmýþtýr.
  7. 7. Doç. Dr. Nilgün CILIZ ÝTÜ Kimya Mühendisliði’nden mezun olan Doç. Dr. Nilgün Cýlýz doktora tez çalýþmalarýnýÝskoçya Strathclyde Üniversitesi, Uygulamalý Kimya Departmaný’nda “atýklardan enerji” konusundageliþtirip Boðaziçi Üniversitesi Çevre Bilimleri Enstitüsü’nde tamamlamýþtýr. 2002 yýlýna kadarTÜBÝTAK - MAM Enerji ve Çevre Araþtýrma Enstitüsü’nde Uzman Araþtýrýcý olarak görev almýþtýr.Bu sürede Danimarka Teknoloji Enstitüsü tarafýndan üç sene boyunca aldýðý uygulamalý eðitimsonucu Türkiye’nin ilk altý sertifikalý Temiz Üretim Uzmanýndan biri olmuþtur. Post-doktoraçalýþmalarýný Danimarka Teknik Üniversitesi, Ürün Geliþtirme Enstitüsü’nde “Yaþam DöngüsüDeðerlendirmesi” üzerine tamamlamýþtýr. Akademik kariyerine Boðaziçi Üniversitesi Çevre BilimleriEnstitüsü’nde tam zamanlý öðretim üyesi olarak devam etmektedir. Cýlýz ayný zamanda Üniversite’ninSürdürülebilir Kalkýnma ve Temiz Üretim Araþtýrma Merkezi Müdürlüðü ve Sürdürülebilir ve YeþilKampüs Koordinatörlüðü görevlerini yürütmektedir. Eko-etiketlemenin üretim sektöründe entegreolarak uygulanmasý için çeþitli boyutlarda projeler yürüten Cýlýz, yine bu çerçevede “YaþamDöngüsü Analizi” çalýþmalarýný sürdürmektedir. Atýklardan enerji, biyokütle üretimi konularýuzmanlýk alanýndadýr. Cýlýz bazý uluslararasý kuruluþlarýn Ulusal Odak Noktalýðý görevlerinisürdürmekte olup AB Ýþ Dünyasý Çevre Ödülleri Deðerlendirmesinin Türkiye ve Avrupa jüriüyesidir. “Tüketim Alýþkanlýklarý ve Üretimde Enerji ve Kaynak Verimliliði” baþlýklý bölüm Doç. Dr.Nilgün Cýlýz tarafýndan kaleme alýnmýþtýr. Cýlýz’ýn proje ekibinde Boðaziçi Üniversitesi ÇevreBilimleri Enstitüsü doktora öðrencisi, araþtýrma görevlisi Basak Büyükbay Daylan ve yükseklisansöðrencisi Aydýn Mammadov yer almýþtýr. Hale ALTAN OCAKVERDÝ 1979 yýlýnda Ýstanbulda doðmuþtur. Lise öðrenimini Ýstanbul Özel Koç Lisesinde tamamladýktansonra Amerikanýn Pensilvanya eyaletindeki Bryn Mawr Kolejinde Ekonomi ve Siyasi Bilimleralanlarýnda sunulan çift anadal programýný baþarýyla tamamlamýþtýr. Lisansüstü eðitimini AvrupaBirliði Hukuku üzerine yapmýþ ve bu alandaki yüksek lisans derecesini Hollandada bulunanLeiden Üniversitesinden almýþtýr. 2010 yýlýnda Koç Üniversitesi tarafýndan yürütülen "Yöneticileriçin Ýþletme Yüksek Lisans Programý"ný (Executive MBA) bitirmiþtir. Ýstanbul Sanayi Odasý (ÝSO),Ulaþtýrma Bakanlýðý ve TÜSÝAD bünyesinde çeþitli görevlerde bulunan Altan, halen TÜSÝADMikro Reformlardan Sorumlu Genel Sekreter Yardýmcýsý görevini yürütmektedir. Temel sorumlulukalanlarý; enerji, çevre, imalat sanayii ve ulaþtýrma sektörlerini ilgilendiren her türlü iktisadi vesiyasi konuda strateji geliþtirmek, TÜSÝAD görüþü oluþturmak ve kamu ile iliþkilerin yürütülmesinisaðlamak olup, uzmanlýk alanýna giren konularda çok sayýda rapor / projede görev yapmýþ veyurtiçi / uluslararasý konferanslarda konuk konuþmacý olarak yer almýþtýr. Raporun "Enerji" baþlýklýdördüncü kýsmý ise TÜSÝAD Genel Sekreter Yardýmcýsý Hale Altan Ocakverdi tarafýndan Sanayi,Hizmetler ve Tarým Bölüm Sorumlusu Fatih Tokatlý, Uzman Mehmet Evren Eynehan ve UzmanYardýmcýsý Mýsra Özkuþun yoðun emek ve katkýlarýyla hazýrlanmýþtýr.
  8. 8. ÝÇÝNDEKÝLER1. GÝRÝÞ ............................................................................................................................. 172. ÝNSANÝ KALKINMA ...................................................................................................... 21 2.1. Mevcut Durum .................................................................................................................21 2.1.1. Demografik Yapý ........................................................................................................21 2.1.2. Eðitim ..........................................................................................................................24 2.1.2.1. Okul çaðý nüfusu ve öðrenci sayýlarý.................................................................24 2.1.2.2. Eðitim harcamalarýyla ilgili son yýllara ait karþýlaþtýrmalý veriler ......................24 2.1.2.3. Eðitime katýlýma iliþkin karþýlaþtýrmalý veriler....................................................25 2.1.2.4. Yetiþkin nüfusun okur - yazarlýk, eðitim durumu ve hayat boyu öðrenme eðilimleri .............................................................................................26 2.1.2.5. Ýþ dünyasý açýsýndan eðitim sektörünün önemi ................................................27 2.2. 2050ye Doðru ....................................................................................................................29 2.2.1. Demografik Deðiþim ..................................................................................................29 2.2.2. Demografik Deðiþim Sürecinin Eðitim Sektörüne Yansýmalarý................................33 2.3. Riskler ve Fýrsatlar ...........................................................................................................343. ÞEHÝRLEÞME................................................................................................................. 39 3.1. Mevcut Durum ...................................................................................................................39 3.1.1. Küresel Eðilimler ........................................................................................................39 3.1.1.1. Ekolojik þehir ......................................................................................................40 3.1.1.2. Akýllý þehir ...........................................................................................................40 3.1.2. Türkiyenin Durumu...................................................................................................41 3.1.2.1. Türkiyede þehirsel geliþme ve sürdürülebilir yerleþme konularýna iliþkin temel yaklaþýmlar.....................................................................................43 3.2. 2050ye Doðru ...................................................................................................................45 3.3. Riskler ve Fýrsatlar..............................................................................................................464. KENTSEL ULAÞTIRMA .................................................................................................. 51 4.1. Mevcut Durum ...................................................................................................................51 4.2. 2050ye Doðru ....................................................................................................................53 4.2.1. Enerji Arzý ve Talebi...................................................................................................53 4.2.2. Yönetim Biçimi...........................................................................................................53 4.2.3. Otomobil Kullanýmý....................................................................................................54 4.2.4. Kentsel Yapý ...............................................................................................................55 4.2.5. Teknolojik Geliþme ....................................................................................................56 4.2.6. Öngörüler ...................................................................................................................56 4.3. Riskler ve Fýrsatlar..............................................................................................................57
  9. 9. 5. ENERJÝ ......................................................................................................................... 61 5.1. Mevcut Durum ...................................................................................................................61 5.1.1. Küresel Eðilimler ........................................................................................................61 5.1.2. Türkiyenin Durumu...................................................................................................62 5.1.2.1. Enerjide arz güvenliði .............................................................................................64 5.2. 2050ye Doðru ....................................................................................................................66 5.2.1. Türkiyenin Durumu...................................................................................................66 5.2.1.1. Enerji borsasý.......................................................................................................69 5.2.1.2. Yenilenebilir enerji kaynaklarý ...........................................................................70 5.3. Riskler ve Fýrsatlar .............................................................................................................726. TÜKETÝM ALIÞKANLIKLARI VE ÜRETÝMDE ENERJÝ ve KAYNAK VERÝMLÝLÝÐÝ ........77 6.1 Tüketim Alýþkanlýklarý .........................................................................................................77 6.1.1 Mevcut Durum.............................................................................................................77 6.1.1.1 Çevre dostu ürünlere bakýþ açýsý .......................................................................78 6.1.2 2050’ye Doðru .............................................................................................................79 6.1.2.1 Sürdürülebilir yaþamý teþvik etmek ve bir norm oluþturmak ...........................82 6.1.2.1.1 Enerji tüketimi ürün bilgisi .........................................................................82 6.1.2.1.2 Eðitim............................................................................................................83 6.1.2.1.3 Ýþ Dünyasý tüketici iliþkilerinin arttýrýlmasý..................................................83 6.1.3 Riskler ve Fýrsatlar ......................................................................................................85 6.2 Üretimde Enerji ve Kaynak Verimliliði ..............................................................................85 6.2.1 Mevcut Durum.............................................................................................................85 6.2.1.1 Enerji verimliliði...................................................................................................86 6.2.1.2 Su kullanýmý .........................................................................................................88 6.2.2 2050’ye Doðru .............................................................................................................89 6.2.2.1.Teknoloji geliþtirme .............................................................................................90 6.2.2.2. Verimlilik artýrýcý önlemler .................................................................................91 6.2.3. Riskler ve Fýrsatlar ......................................................................................................927. SONUÇ ......................................................................................................................... 958. KAYNAKÇA................................................................................................................... 98
  10. 10. TABLOLARTablo 2.1 1999/2000 - 2010/2011 Yýllarý Ýlk ve Ortaöðretim Okullaþma Oranlarý..........................25Tablo 2.2 1999/2000 - 2010/2011 Yýllarý Yükseköðretim Okullaþma Oranlarý ...............................26Tablo 2.3 Yetiþkin Nüfusun Eðitim Düzeylerine Göre Daðýlýmý......................................................27Tablo 2.4 Yaþ Gruplarýna Göre Türkiye Projeksiyon Nüfuslarý, 2010-2050....................................29Tablo 5.1 Enerji Sektörü Yatýrým Ýhtiyaçlarý Projeksiyonu, 2005-2020 ............................................67Tablo 6.1 Yýllara Göre Sanayide Üretim Proseslerinden Kaynaklanan Sera Gazý Emisyonlarý......86Tablo 6.2 Enerji Yoðun Sektörler ve Enerji Tasarruf Potansiyelleri ................................................87ÞEKÝLLERÞekil 2.1 Yýllýk Nüfus Artýþ Hýzý, 1930-2000.....................................................................................21Þekil 2.2 Nüfus Piramitleri, Türkiye 1930-2000 ...............................................................................22Þekil 2.3 Nüfus Piramidi, 2010 .........................................................................................................23Þekil 2.4 Toplam Doðurganlýk Hýzý, Genç Baðýmlýlýk Oraný ve Yaþlý Baðýmlýlýk Oraný, Türkiye 1950-2050 .............................................................................................................30Þekil 2.5 Doðuþtaki Yaþam Ümidi, (Orta Düzey Projesiyon) Kadýn-Erkek, Türkiye 2000-2050 ..31Þekil 2.6 Hane Halký Büyüklüðü ve Orta Düzey Tahminler, Türkiye, 1955-2050 ........................32Þekil 2.7 Eðitim Kademelerine Göre Türkiyenin Uzun Vadeli Okul Çaðý Nüfusundaki Eðilimler (2010-2050/3-22 Yaþ).........................................................................................33Þekil 2.8 Türkiyenin Uzun Vadeli Okul Öncesi Çaðý Nüfusundaki Eðilimler (2010-2050/3-5 Yaþ) ..........................................................................................................33Þekil 2.9 Türkiyenin Uzun Vadeli Ýlköðretim Çaðý Nüfusundaki Eðilimler (2010-2050/6-13 Yaþ) ........................................................................................................33Þekil 2.10 Türkiyenin Uzun Vadeli Ortaöðretim Çaðý Nüfusundaki Eðilimler (2010-2050/14-17 Yaþ) ......................................................................................................34Þekil 2.11 Türkiyenin Uzun Vadeli Yükseköðretim Çaðý Nüfusundaki Eðilimler (2010-2050/18-22 Yaþ) ......................................................................................................34Þekil 5.1 Sektörlere Göre Toplam Sera Gazý Emisyonlarý (milyon ton CO2 eþdeðeri) .................63Þekil 5.2 Kurulu Güç Kapasitesi ......................................................................................................64Þekil 5.3 Elektrik Enerjisi Üretimi ....................................................................................................64Þekil 5.4 Ýnþasý Devam Eden ve Lisansý Verilmiþ Üretim Kapasitesi..............................................65Þekil 5.5 GSYH ve Elektrik Talebi Artýþý .........................................................................................67Þekil 5.6 Enerji Talebi ve Kurulu Güç Projeksiyonlarý ...................................................................68Þekil 5.7 Kapasite Ýlavesinin Yakýt Cinslerine Göre Daðýlýmý.........................................................70Þekil 5.8 Türkiyedeki Yenilenebilir Enerji Kaynaklarý ...................................................................71Þekil 6.1 Harcama Türlerine Göre Tüketim Harcamalarýnýn Daðýlýmý...........................................77Þekil 6.2 Nihai Enerji Tüketiminin Enerji Kaynaklarýna Göre Daðýlým Oraný ...............................87Þekil 6.3 2008 Yýlý Sanayide Sektörel Su Tüketimi .........................................................................88KUTULAR:Kutu 6.1 Türkiyede Organik Ürün Talebi ......................................................................................79Kutu 6.2 Tüketici Tercihlerinin Deðiþmesi ve AB Mevzuatý...........................................................80
  11. 11. KISALTMALARAB : Avrupa BirliðiABD : Amerika Birleþik DevletleriADNKS : Adrese Dayalý Nüfus Kayýt SistemiAEA : Avrupa Ekonomik AlanýAR-GE : Araþtýrma GeliþtirmeAUS : Akýllý Ulaþým SistemleriBM : Birleþmiþ MilletlerBUSÝAD : Bursa Sanayici ve Ýþadamlarý DerneðiÇEVKO : Çevre Koruma ve Ambalaj Atýklarýný Deðerlendirme VakfýDÝE : Devlet Ýstatistik EnstitüsüDPT : Devlet Planlama TeþkilatýEC : Avrupa Komisyonu / European CommissionEFA : Herkes Ýçin Eðitim / Education for AllEÝEÝ : Elektrik Ýþleri Etüt ÝdaresiENTSO-E : Avrupa Kýtasý Senkron Bölgesi ÞebekesiERG : Eðitim Reformu GiriþimiETKB : Türkiye Cumhuriyeti Enerji ve Tabi Kaynaklar BakanlýðýEÜAÞ : Enerji Üretim Anonim ÞirketiEVD : Enerji Verimliliði DanýþmanýEVKK : Enerji Verimliliði Koordinasyon KuruluGDO : Genetiði Deðiþtirilmiþ OrganizmalarGSYH : Gayri Safi Yurtiçi HasýlaGWh : GigavatsaatIPCC : Hükümetler Arasý Ýklim Deðiþikliði Paneli/ International Plant Protection ConventionÝTÜ : Ýstanbul Teknik ÜniversitesiKDV : Katma Deðer VergisiKENTGES : Kentsel Geliþme StratejisiKOBÝ : Küçük ve Orta Büyüklükteki ÝþletmelerKOSGEB : Küçük ve Orta Ölçekli Ýþletmeleri Geliþtirme ve Destekleme Ýdaresi BaþkanlýðýMEB : Milli Eðitim BakanlýðýMTEP : Mton Eþdeðer PetrolMW : MegavatODTÜ : Orta Doðu Teknik ÜniversitesiOECD : Ekonomik Kalkýnma ve Ýþbirliði Örgütü / Organisation for Economic Co-operation and DevelopmentOSB : Organize Sanayi BölgesiPISA : Uluslararasý Öðrenci Baþarýlarýný Deðerlendirme Programý / Programme for International Student AssessmentSCP : Sürdürülebilir Tüketim ve Üretim / Sustainable Consumption and ProductionSIP : Sürdürülebilir Sanayi Politikasý Eylem Planý / Sustainable Industry Policy
  12. 12. TEÝAÞ : Türkiye Elektrik Ýletim Anonim ÞirketiTEP : Ton Eþdeðer PetrolTESK : Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar KonfederasyonuTKB : Türkiye Kalkýnma BankasýTSE : Türk Standartlarý EnstitüsüTSKB : Türkiye Sýnai Kalkýnma BankasýTÜÝK : Türkiye Ýstatistik KurumuTÜSÝAD : Türk Sanayicileri ve Ýþadamlarý DerneðiUNDP : Birleþmiþ Milletler Kalkýnma Programý / United Nations Development ProgrammeUNEP : Birleþmiþ Milletler Çevre Programý / United Nations Environment ProgrammeUNESCO : Birleþmiþ Milletler Eðitim, Bilim ve Kültür Örgütü / United Nations Educational, Scientific and Cultural OrganizationUNFPA : Birleþmiþ Milletler Nüfus Fonu / United Nations Population FundYEK : Yenilenebilir Enerji KaynaklarýYPK : Yüksek Planlama KuruluYTÜ : Yýldýz Teknik Üniversitesi
  13. 13. 1B Ö L Ü M GÝRÝÞ
  14. 14. 1. GÝRÝÞ Sürdürülebilir kalkýnma, insan yaþamýnýn gereksinimleri ve doðal kaynaklarýn sürdürülebilirliðiarasýnda bir denge kurularak, ekonomik, çevresel ve toplumsal boyutlarýyla bugünden geleceðeuyumlu bir planlama yapýlmasýný amaçlayan bütünsel bir yaklaþýmdýr. 2050 yýlýnda yaklaþýk 9 milyar insanla dünyanýn sunabildiði ve yenileyebildiði kaynaklarýnsýnýrlarý içerisinde yaþamak durumundayýz. 2050 yýlýnda halen sürdürülebilir bir dünyaya sahipolabilmek için, ülkeler küresel iþbirliði ve eþgüdüm içinde, sürdürülebilirlik gündemlerinioluþturmakta, hatta eylem planlarýný harekete geçirmek durumundadýrlar. 2050 yýlýna geldiðimizdenüfusu 100 milyona ulaþmýþ Türkiyenin sürdürülebilir refah ve ekonomiye sahip olmasý içinküresel etkileþim içinde deðiþimi takip etmesi gerekmektedir. TÜSÝAD, 40. yýlýnda Türkiyenin geçmiþ 40 yýlýnýn deðerlendirilmesinin yanýnda gelecek 40yýlýna ýþýk tutmayý amaçlamaktadýr. Bu düþünceden hareketle, 2050 yýlýnda sürdürülebilirkalkýnmaya ulaþmak için elinde yeterli kaynak ve araç bulunan iþ dünyasý bakýþ açýsýyla Türkiyenin2050 vizyonunu tartýþmaya açmaktayýz. Vizyon 2050 Türkiye Raporu, Dünya Sürdürülebilir Kalkýnma Ýþ Konseyi tarafýndan 2010yýlýnda Dünya CEO Forumunda tanýtýlan "Vizyon 2050" raporundan hareketle hazýrlanmýþtýr."Sürdürülebilir dünya neye benziyor? Sürdürülebilir dünyaya nasýl ulaþabiliriz? Bu denklemdeiþ dünyasýnýn rolü nedir?" sorularýna cevap arayan rapor, bir reçete veya sayýsal bir tahminsunmayý deðil bir tartýþma platformu kurarak deðiþimin yönetiþim biçimi ve yöntemini irdelemeyiamaçlamaktadýr. Rapor bu arka planý veri alarak, sürdürülebilir bir dünya hedefine ulaþmadaiþ dünyasýnýn karþýlaþacaðý zorluklarý, izlemesi gereken yol haritasýný ve bölgesel ve küreselölçekte ortaya çýkabilecek fýrsatlarý tahlil etmeye çalýþmaktadýr. Üretim ve tüketim alýþkanlýklarýmýzýn olaðan seyrinde devam etmesi durumunda2050 yýlýnda 2,3 dünya tüketiyor olacaðýz. Üstelik, ekonomik büyümenin bugün olduðugibi yine geliþen piyasa ekonomilerinin öncülüðünde gerçekleþmesi halinde E7ekonomileri (Türkiye, Çin, Endonezya, Hindistan, Rusya, Meksika, Brezilya) en geç2032de G7 (ABD, Almanya, Japonya, Ýtalya, Fransa, Kanada, Ýngiltere) ekonomilerinigeride býrakacaktýr. Geliþen piyasa ekonomilerinin aðýrlýklarý ayný üretim ve tüketim yapýsýile, daha da artmasý halinde bu resmin beklenenden daha hýzlý bir þekilde kötüleþmesi mümkündür.Dolayýsýyla, "sürdürülebilir kalkýnma" vizyonuyla radikal bir dönüþüm için zaman kaybetmedenharekete geçilmelidir. Dünyada hali hazýrda sürdürülebilir kalkýnma vizyonunu gerçekleþtirecekbilgi, bilim, teknoloji, beceri ve finansal kaynaklar mevcuttur. Ýþ dünyasý sürdürülebilir kalkýnmavizyonu çerçevesinde inovasyon, adaptasyon, ve iyi örnek uygulamalarý ile üzerine düþen rolüyerine getirse dahi, bu sürecin kesintisiz sürdürülebilmesi ancak paydaþlar arasýnda oluþturulacakiþbirlikleri sayesinde mümkün olabilmektedir. Bu pencereden baktýðýmýzda, Türkiyenin gerekli adýmlarý atma esnekliðine vekendisinden ileride olan ülkelerin tecrübelerinden faydalanmanýn avantajýna sahipolduðunu görüyoruz. Bir baþka deyiþle, Türkiye tüm paydaþlarýn katýlýmý ile gerekli politikalarýoluþturduðu ve uyguladýðý takdirde 2050 yýlýnda doðal kaynaklarý dengeli kullanarak ekonomikve sosyal alanda sürekli ve dengeli geliþmeye sahip olmak için geç kalmýþ deðildir. 17
  15. 15. Sürdürülebilir bir geleceðin bugünle baðlantýsýný kurmak amacýyla hazýrlanan "Vizyon 2050Türkiye" raporu, insani kalkýnma, enerji, þehirleþme, kentsel ulaþtýrma, üretim ve tüketim eðilimleriçerçevesinde 2050 yýlýnda sürdürülebilir bir Türkiyeye ulaþmaya yönelik öneriler geliþtirmekte,Türkiyenin önündeki fýrsatlarý deðerlendirmekte ve bu yolda çýkabilecek risklere dikkatçekmektedir. Türkiyenin veya herhangi bir ülkenin sürdürülebilir kalkýnma evresine tam olarak ulaþabilmesiancak küresel boyutta atýlacak adýmlar ile mümkün olacaktýr. Bu doðrultuda, uluslararasý iþbirliðive eþgüdüm bu vizyonun gerçekleþtirilmesinde esastýr. Bu nedenle, dünya ekonomisinin%87,2 üreten ve dünya nüfusunun üçte ikisini temsil eden G20 oluþumunun rolüönümüzdeki dönemde daha da kritik hale gelecektir. G20, bünyesinde barýndýrdýðý veözel sektörü temsil eden B-20 yapýsý ile sürdürülebilir kalkýnma vizyonunu küreselboyuta taþýyabilecek doðru bir adres olarak karþýmýza çýkmaktadýr. Zira, iþ dünyasýnýnkatýlýmcý bir süreç ile dahil edilmediði sürdürülebilir kalkýnma vizyonunun baþarýyaulaþmasý mümkün deðildir. Raporun "Ýnsani Kalkýnma" baþlýklý ilk bölümü, 2050 yýlýna doðru Türkiye nüfus ve eðitimdinamiklerini ortaya koyarak, 2050 yýlýnda nasýl bir Türkiyede yaþayacaðýmýzýn genel çerçevesiniçizmektedir. Þehirleþme bölümünde, temel yaþam alanlarý olan þehirlerin daha konforlu ve kaliteli yaþamçevreleri sunmasý için sürdürülebilir þehirsel geliþim kavramý tartýþýlmýþ, ardýndan Türkiyedeþehirsel geliþme ve sürdürülebilir yerleþme konularýna iliþkin temel yaklaþýmlar deðerlendirilmiþtir. Kentsel ulaþým, kentlerin sürdürülebilirliðinin en önemli ayaklarýndan birini oluþturmaktadýr.Raporun bu bölümünde ulaþtýrmadan kaynaklý olumsuz çevresel etkilerin azaltýlmasý, kaynaklarakolay ve kaliteli eriþimin saðlanmasý için yeni planlama yaklaþýmlarý ve politikalarý deðerlendirilmiþtir.2050ye doðru sürdürülebilir bir kentsel ulaþým için öne çýkacak konular içinde enerji arz vetalep dengesi ile kentlerin yönetiþim biçimi ele alýnmýþtýr. Küresel eðilimlere ve ülkenin ekonomik büyümesine paralel olarak sera gazý emisyonlarýnýnyükselmesine sebep olan ana faktör yüksek enerji talebidir. Enerji talebinin özellikle geliþmekteolan ülkelerin büyümesiyle paralel bir þekilde, gelecek yýllarda da düzenli olarak artmasýbeklenmektedir. Bu çerçevede, raporun "Enerji" bölümü, Türkiyedeki mevcut durumu ortayakoymakta, iklim deðiþikliði tartýþmalarýný kýsýtý altýnda, düþük karbon ekonomisine geçiþ sürecinideðerlendirmektedir. "Tüketim Alýþkanlýklarý ve Üretimde Enerji ve Kaynak Verimliliði" baþlýðý altýnda sürdürülebilirkalkýnma vizyonu çerçevesinde biçimlenecek tüketici alýþkanlarý ile yeni teknolojilerin geliþtirilmesiile üretim sürecinin verimliliðinin artmasýna iliþkin fýrsatlar ve olasý riskler deðerlendirilmektedir. Raporun sonuç kýsmýnda, elde edilen alt baþlýk deðerlendirmelerinden yararlanýlarak "Vizyon2050" senaryosuna Türkiyede nasýl geçileceðini gösteren bir yol haritasý oluþturulmuþtur. Sözkonusu yol haritasý Dünya Sürdürülebilir Kalkýnma Ýþ Konseyinin hazýrladýðý "Vizyon 2050"raporundaki yol haritasýndan yola çýkarak sürdürülebilir Türkiyeye doðru geçiþin geniþ ölçeklibir öngörüsünü vermektedir. 18
  16. 16. 2 B Ö L Ü MÝNSANÝ KALKINMA
  17. 17. 2. ÝNSANÝ KALKINMA1 2.1. Mevcut Durum 2.1.1. Demografik Yapý Ülkelerin demografik geçiþ süreçlerinin izlenmesi ve tanýmlanmasý; gelecekle ilgili nüfusunbeslenmesi, konut, baþta eðitim, iþgücü, saðlýk ve sosyal güvenlik alanlarý olmak üzere sürdürülebilirkalkýnma hedefiyle yürütülecek politikalarýn belirlenmesi açýsýndan büyük önem taþýmaktadýr. Geleceðe yönelik nüfus dinamiklerini bilebilmek, sürdürülebilir kalkýnmanýn temeli olan nüfusun beslenmesi, konut, eðitim, iþ imkanlarý ve saðlýk ihtiyaçlarýna iliþkin yatýrým kararlarýnýn doðru bir þekilde alýnmasýna imkan saðlayacaktýr. Türkiyenin nüfus hareketleri incelendiðinde 1927 yýlýndan itibaren ülke nüfusunun sürekliarttýðý görülmektedir: En düþük yýllýk nüfus artýþ hýzý %1,06 ile 1940 - 1945 döneminde, en yüksekyýllýk nüfus artýþ hýzý ise %2,85 ile 1955 - 1960 döneminde gerçekleþmiþtir. Türkiyenin nüfusartýþ hýzý son yirmi yýlda yaklaþýk %27 azalma göstermiþtir (DÝE, 2003). Þekil 2.1de yýllaragöre nüfus artýþ hýzý belirtilmiþtir. Þekil 2.1 Yýllýk Nüfus Artýþ Hýzý (1930-2000) 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 Kaynak: TÜÝK, Nüfus Ýstatistikleri, 20001 Raporun bu bölümünde, demografi (nüfusbilim) ile ilgili alt bölümler aðýrlýklý olarak, TÜSÝAD ve UNFPA tarafýndan ortaklaþayürütülen “2050’ye Doðru Nüfusbilim ve Yönetim” projesi kapsamýnda Kasým 2010 tarihinde yayýmlanan “2050’ye DoðruNüfusbilim ve Yönetim: Eðitim, Ýþgücü, Saðlýk ve Sosyal Güvenlik Sistemine Yansýmalar” (Hoþgör, Þ. ve Tansel, A., 2010) adlýyayýndan derlenmiþtir. Eðitim sistemi ile ilgili alt bölümler aðýrlýklý olarak, ayný proje kapsamýnda TÜSÝAD ve UNFPA tarafýndanyayýmlanan “2050ye Doðru Nüfusbilim ve Yönetim: Eðitim Sistemine Bakýþ” (Kavak, Y. 2010) adlý yayýndan derlenmiþtir.Bölümde yer yer diðer bazý kaynaklardan da yararlanýlmýþtýr. Belirtilen þekilde yürütülen çalýþma, TÜSÝAD Þirket Ýþleri BölümSorumlusu Melda Çele, Kýdemli Uzman M. Kerem Tuzlacý ve Uzman Yardýmcýsý Gaye Uður tarafýndan yapýlmýþ, TÜSÝAD SosyalPolitika Araþtýrmalarý Kýdemli Bölüm Sorumlusu Berna Toksoy Redman ve Kýdemli Uzman Deniz Gürelin katkýlarý alýnmýþtýr. 21
  18. 18. Bu azalmaya raðmen, belirli bir dönemde toplumun bir grubunda gerçekleþen doðumlarýnayný gruptaki ölümlere oranýný ifade eden net yenilenme hýzý Türkiyede halen nüfusun artmasýnaneden olacak düzeydedir. Net yenilenme hýzýnýn 1,0 olmasýndan sonra da önceki yýllardakaydedilen toplam doðurganlýk hýzýnýn ivmesiyle nüfus bir müddet daha artmaya devam edecekve daha sonra duraðanlaþacaktýr. 31 Aralýk 2010 tarihi itibariyle ADNKS verilerine göre Türkiye nüfusu 73.722.988dir. Þekil 2.2 Nüfus Piramitleri, Türkiye 1930-2000 1930 1940 75+ ERKEK KADIN 75+ ERKEK KADIN 70-74 70-74 65-69 65-69 60-64 60-64 55-59 55-59 50-54 50-54 45-49 45-49 40-44 40-44 35-39 35-39 30-34 30-34 25-29 25-29 20-24 20-24 15-19 15-19 10-14 10-14 05-09 05-09 00-04 00-04 12 10 8 6 4 2 0 2 4 6 8 10 12 8 6 4 2 0 2 4 6 8 1955 1970 75+ ERKEK KADIN 75+ ERKEK KADIN 70-74 70-74 65-69 65-69 60-64 60-64 55-59 55-59 50-54 50-54 45-49 45-49 40-44 40-44 35-39 35-39 30-34 30-34 25-29 25-29 20-24 20-24 15-19 15-19 10-14 10-14 05-09 05-09 00-04 00-04 8 6 4 2 0 2 4 6 8 8 6 4 2 0 2 4 6 8 1985 2000 75+ ERKEK 75+ ERKEK KADIN 70-74 70-74 65-69 65-69 60-64 60-64 55-59 55-59 50-54 50-54 45-49 45-49 40-44 40-44 35-39 35-39 30-34 30-34 25-29 25-29 20-24 20-24 15-19 15-19 10-14 10-14 05-09 05-09 00-04 00-04 8 6 4 2 0 2 4 6 8 8 6 4 2 0 2 4 6 8Kaynak: 1930-2000 DÝE Genel Nüfuz Sayýmlarý verileri kullanýlarak Hoþgör, Þ. ve Tansel, A. tarafýndan hazýrlanmýþtýr.TÜSÝAD-UNFPA, “2050’ye Doðru Nüfusbilim ve Yönetim:Eðitim, Ýþgücü, Saðlýk ve Sosyal Güvenlik SistemlerineYansýmalar”, Kasým 2010 22
  19. 19. Þekil 2.3 Nüfus Piramidi, 2010 Kaynak: ADNKS 2010 yýlý sonuçlarý Þekil 2.2de, 1955 yýlý nüfus piramidi doðurganlýðýn ve ölüm oranýnýn yüksek olduðubir yaþ yapýsýný temsil etmekteyken,1985 yýlý nüfus piramidi 0 - 4 yaþýn 5 - 9 yaþtan dahaaz orana sahip olduðu, yani doðurganlýðýn azalmaya baþladýðý bir yapýyý göstermektedir.2000 yýlýna gelindiðinde ise doðurganlýðýn sürekli azalýþ eðilimine girmesiyle 15 yaþ altýkuþaklarýn nüfusu da azalmaktadýr. Ayrýca, ölüm oranlarýndaki azalma ile ters orantýlýolarak ileri yaþlarýn nüfusundaki azalma 1955 ve 1985 yýllarýndan daha yavaþ ve düzenlidir.Þekil 2.3de ADNKSye göre 2010 yýlý nüfus piramidi incelendiðinde, bu sürecin devamettiði görülmektedir. TÜÝK 2008 projeksiyonuna göre 2010 yýlý için doðuþta beklenen yaþam süresi erkeklerde71,8 kadýnlarda 76,8 olmak üzere ortalama 74,3tür2.2 Hoþgör (2010) tarafýndan yapýlan orta düzey nüfus projeksiyonuna göre doðuþta beklenen yaþam süreleri içinbu çalýþmanýn "2050ye Doðru Demografik Deðiþim" baþlýklý bölümüne bakýnýz. 23
  20. 20. 2.1.2. Eðitim 2.1.2.1. Okul çaðý nüfusu ve öðrenci sayýlarý Türkiyenin makro düzeyde eðitim politikalarý belirlenirken; uzun vadeli ve çok boyutlustratejik düþünmeyi içeren bir yaklaþým sergilenmesi, eðitim sektörünün öðretmen, öðrenci vealt yapý kalitesini arttýrýrken, iþ dünyasýnýn beklentilerini karþýlayan bir iþgücü yapýsýný dayaratacaktýr. Aþaðýda paylaþýlan veriler, eðitime katýlým, eðitim harcamalarý, hayat boyu öðrenme,yetiþkin nüfusun okur - yazarlýk ve eðitim durumu açýsýndan ülkemizde olumlu yönde ilerlemelerolduðunu göstermektedir. Buna karþýn geliþmiþ ülkelerle karþýlaþtýrýldýðýnda, halen atýlmasýgereken büyük adýmlarýn var olduðu da net bir þekilde görülmektedir. Þüphesiz ki ülkemizekonomisinin dünya ile entegre olmasý ve sürdürülebilir bir büyüme ile yoluna devam edebilmesiiçin, hem mevcut nüfusun eðitimi, hem de gelecek nesillerin geliþimi adýna yatýrým yapýlmasýgereken öncelikli alan eðitim sektörüdür. MEB tarafýndan açýklanan, 2011 - 2012 öðretim yýlýiçin örgün eðitim ve yaygýn eðitimde genel öðrenci sayýsýnýn 24.631.831 olmasý, eðitim sisteminintaþýdýðý önemi gösteren verilerden sadece biridir. Ýnsani Geliþmiþlik Endeksinde 83. sýrada yer alan Türkiye, eðitim baþlýðýnda 109. sýrada yer almaktadýr. 2.1.2.2. Eðitim harcamalarýyla ilgili son yýllara ait veriler • Türkiyede öðrenci baþýna eðitim harcamalarý 2006 yýlý için (sadece kamu harcamalarý esas alýndýðýnda) ilköðretimde 1.130$, ortaöðretimde 1.830$, yükseköðretimde ise (AR-GE hariç) 4.650$ seviyesindedir. OECD ülke ortalamalarý sýrasýyla, 6.437$, 8.486$ ve 8.455$ seviyesindedir. • GSYH içinde eðitimin payý 2000 yýlýnda %2,6 iken 2010 yýlý deðeri %3,4tür. 2007 verilerine göre bu oran OECD ülkeleri için %5,7dir. 24
  21. 21. 2.1.2.3. Eðitime katýlýma iliþkin karþýlaþtýrmalý veriler Birleþmiþ Milletler Kalkýnma Programý Ýnsani Geliþim Raporu(UNDP, 2010) verilerine göre; belirli bir yaþtaki (genellikle beþyaþýndaki) çocuðun, yaþam boyunca örgün eðitimde kalmasý beklenenortalama süre OECD ülkeleri için 15,9 yýl, Avrupa ve Orta Asya ülkeleriiçin 13,6 yýl, az geliþmiþ ülkeler için 8 yýl ve Türkiye için 11,8 yýlolarak tahmin edilmektedir.• Son yýllarda okul öncesi eðitimdeki öðrenci sayýsýnda ciddi artýþ kaydedilmesine raðmen okullaþma oranlarý uluslararasý ortalamalarýn gerisindedir. MEB 2010 - 2011 öðretim yýlý verilerine göre, net okullaþma oraný 3 - 5 yaþ için % 29,85; 4 - 5 yaþ için % 43,10dur. 2008 yýlý UNESCO verilerine göre; okul öncesi eðitimde okullaþma oraný geliþmekte olan ülkelerde % 39, geliþmiþ ülkelerde ise % 79dur. (EFA 2011) Tablo 2.1 1999/2000 - 2010/2011 Yýllarý Ýlk ve Ortaöðretim Okullaþma Oranlarý (%)Kaynak: Milli Eðitim Ýstatistikleri Örgün Eðitim 2010-2011• Ýlköðretimde 2010 - 2011 öðretim yýlýnda kýz çocuklarýnýn brüt okullaþma oranýndaki artýþ (% 91,47den % 107,81e) ve net okullaþma oranýndaki artýþ (% 88,45den % 98,22ye) erkek çocuklarýnkinden (% 103,31den % 107,36ya ve % 98,41’den % 98,59a) çok daha yüksek olmuþtur.• Ortaöðretimde brüt okullaþma oraný, 2008 yýlý UNESCO verilerine göre, geliþmekte olan ülkelerde % 62, geliþmiþ ülkelerde % 101dir. Net okullaþma oranýnda ise geliþmiþ ülkeler ortalamasý % 91dir.• Eðitim kademeleri arasýndaki geçiþler ve örgün eðitimden erken ayrýlma açýsýndan bakýldýðýnda ilköðretimden ortaöðretime geçiþ oranlarý ortalamasý % 85 düzeyindedir. Bu baðlamda, 25
  22. 22. öðrencilerin %15inin okul yaþamý ilköðretim sonrasýnda bitmekte, ortaöðretimin ilk yýlýndan sonra ayrýlmalar da hesaba katýldýðýnda bu rakam %25in üzerine çýkmaktadýr. Ancak, Lizbon Stratejisi kapsamýndaki "Eðitim ve Yetiþtirme 2020 Çalýþma Programý", ortaöðretimi bitirmeden ayrýlan öðrenci oranýnýn %10dan az olmasýný öngörmektedir. Bir baþka deyiþle AB, en az lise mezunu olmayý bir temel eðitim normu olarak görmektedir. Tablo 2.2 1999/2000 - 2010/2011 Yýllarý Yükseköðretim Okullaþma Oranlarý (%) Kaynak: Milli Eðitim Ýstatistikleri Örgün Eðitim 2010-2011 * Açýk öðretim dahildir. • 2009 - 2010 yýlýnda %53,43 olan yükseköðretimde brüt okullaþma oraný, geliþmiþ ülkelerde UNESCOnun 2007 verilerine göre %67 seviyesindedir. (EFA 2010) • Ortaöðretimden yükseköðretime geçiþte ise, örgün yükseköðretim kurumlarýnýn kontenjanlarý son on yýlda iki katýna çýkarýlmýþ ve yükseköðretime baþvuran her üç gençten birisi örgün yükseköðrenim olanaðýna ulaþmýþtýr. Ancak bu geliþmelere raðmen, yükseköðretime geçiþteki arz - talep dengesizliði hala Türk eðitim sisteminin en çetin konularýndan birisidir. • MEBin verilerine göre 2010 - 2011 döneminde eðitimde cinsiyet eþitliði açýsýndan sadece ilköðretim kademesinde (1.00) hedefe destek ulaþýlmýþ, ortaöðretimde ise artýþ göstermekle birlikte 0.88 düzeyinde kalmýþtýr. Yükseköðretim için 2009- 2010 öðretim yýlýnda bu oran 0.84tür.2.1.2.4. Yetiþkin nüfusun okur - yazarlýk, eðitim durumu ve hayat boyu öðrenme eðilimleri • ADNKS Veri Tabaný 2010 yýlý rakamlarýna göre (okur - yazarlýk durumu hakkýnda bilgi edinilemeyen 2.731.288 kiþi kapsam dýþý tutulduðunda) 15 yaþ üzeri nüfusun yaklaþýk %7si okur - yazar deðildir. Okur - yazar olmayanlarýn %80den fazlasý kadýndýr. • Birleþmiþ Milletler Ýnsani Geliþmiþ Ýndeksine (UNDP, 2010) göre Türkiyede 25 ve üzeri yaþ nüfusunun ortalama eðitim süresi 2010 yýlý için 6,5 yýldýr. Bu süre OECD ülkeleri için ortalama 11,4 yýldýr. Türkiyede 25 yaþ üzeri nüfusun sadece dörtte biri lise ve yükseköðrenim mezunudur. Bu oran, genç yaþ (25 - 34 yaþ) grubunda üçte bire yükselmektedir. 26
  23. 23. • Eurostat 2010 yýlý verilerine göre, AB ülkelerinde yetiþkin nüfusun (25 - 64 yaþ) ortalama % 9,1i hayat boyu öðrenim etkinliklerine katýlýrken, bu oran Türkiye için sadece % 2,5tir. AB Konseyinin Eðitim ve Yetiþtirme 2020 Çalýþma Programýnda yetiþkin nüfusun hayat boyuöðrenme hedefi % 15tir (Council of the EU, 2009). Bu baðlamda, her yaþtaki bireyler için herdüzeyde eðitim arzýnýn geniþletilmesi için yapýlacak çalýþmalar hem daha ileri düzeydeki örgüneðitimle ilgili düzenlemeleri (akþam liseleri, uzaktan yükseköðretim, e-öðrenme vb.) hem deyaygýn eðitimle (iþbaþýnda eðitim, meslek kazandýrma eðitimi, kiþisel geliþim eðitimleri vb.) ilgilietkinlikleri içermelidir. Tablo 2.3 Yetiþkin Nüfusun Eðitim Düzeylerine Göre Daðýlýmý (Bin, 25+ yaþ) 1990 2000 2008 Durum Sayý Yüzde Sayý Yüzde Sayý Yüzde Okuma - Yazma Bilmeyen Okuma Yazma Bilen Ancak Okul Bitirmeyen Ýlkokul Mezunu Ýlköðretim Mezunu Lise Mezunu Yükseköðretim Mezunu ToplamKaynak: TÜÝK. 2008 ADNKS ve DÝE (1993 ve 2003). 1990 ve 2000 Genel Nüfus Sayýmý - Nüfusun Sosyal veEkonomik Niteliklerinden yazar tarafýndan hesaplanmýþtýr.Açýklamalar: Bilinmeyenler düþülerek hesaplanmýþtýr2.1.2.5. Ýþ dünyasý açýsýndan eðitim sektörünün önemi Türkiye, giderek genç nüfus yapýsýndan yaþlanan nüfus yapýsýna doðru bir demografikdönüþüm sürecine girmiþtir. Bu dönüþümün ortaya çýkardýðý fýrsatlardan yararlanarak yüksekbir refah düzeyine ulaþabilmek, bunu sürdürülebilir kýlmak ve küresel rekabette baþarýlý olmakaçýsýndan eðitim sistemimizde nitelikli insan gücünün yetiþtirilmesi büyük önem taþýmaktadýr.AR-GE, yenilikçilik, insana yatýrým ve bilgiye dayalý bir ekonomik - toplumsal yapýya geçiþ,geliþmiþ ülke olma yolunda öncelik verilmesi gereken konular olarak öne çýkmaktadýr. Türkiyedeeðitim alanýnda bazý önemli adýmlar atýlsa da halen eðitim göstergelerinde uluslararasýkarþýlaþtýrmalarda yeterli düzeyde bulunmadýðýmýz bilinmektedir. Uluslararasý Öðrenci BaþarýlarýnýDeðerlendirme Programý (PISA)nýn, Türkiyede ilköðretim mezunlarýnýn temel Türkçe, matematikve fen becerilerine iliþkin sonuçlarý ülkemizin eðitim düzeyini gösteren söz konusu örneklerdenbiridir (ERG, 2010). 27
  24. 24. Bu çerçevede, Türkiyede okul öncesi eðitimden baþlayarak tüm eðitim kademelerine eriþiminartýrýlmasý ve eðitimin niteliðinin geliþtirilmesi ana baþlýklarý altýnda, cinsiyet eþitliðinin saðlanmasý,mesleki eðitim - istihdam iliþkisinin güçlendirilmesi, müfredatýn iyileþtirilmesi, nitelikli öðretmengereksiniminin karþýlanmasý, eðitime ayrýlan kaynaklarýn etkili kullanýmý ve ek finansmansaðlanmasý gibi konularda atýlým yapýlmasý gereklidir. Bu baþlýklar içinde iþgücü piyasasýyla doðrudan iliþkisi baðlamýnda mesleki ve teknik eðitimeayrýca deðinilmelidir. Birey açýsýndan mesleki eðitim; teorik eðitim ile iþyeri ortamý arasýndaköprü kurarak bireyi iþgücü piyasasýnýn ihtiyaçlarý doðrultusunda donatýr, istihdam edilebilirliðinisaðlar ve çalýþma hayatýna hazýrlar. Ýþletmeler açýsýndan mesleki ve teknik eðitim; iþletmelerinverimliliðini, performansýný, rekabet yeteneðini, araþtýrma ve inovasyon kapasitesini güçlendirir.Toplum açýsýndan mesleki ve teknik eðitim; ekonomik geliþme, refah, fakirliði önleme ve sosyaluyum açýsýndan önemlidir. Mesleki ve teknik eðitim, dünyada genç iþsizliði (15 - 24yaþ arasý) ile mücadelede en etkili yöntemlerden biri olarak kabul edilmektedir. Türkiyenin demografik fýrsat penceresinden yararlanabilmesinin önemli koþullarýndan biri iþgücüne katýlacak gençlerin iþgücü piyasalarýnda istihdam edilebilmesi için gerekli becerilere sahip olmasýdýr. Son yýllarda mesleki ve teknik eðitim sisteminde reform niteliðinde yapýlan düzenlemeler veiyileþtirmeler olumlu ve umut verici olmakla beraber, gerek ortaöðretim gerekse yükseköðretimdekimeslek okullarýnýn sorunlarýnýn çözüldüðünü, eðitim - sanayi iliþkisinin saðlýklý olduðunu vemesleki eðitimin sanayinin beklentilerini karþýlayabildiðini söylemek güçtür (TÜSÝAD, 2011).Örgün eðitim düzeyinde, iþgücü piyasasýnýn ihtiyacýna uygun eðitimlerin belirlenmesi ve eðitimprogramlarýnýn oluþturulmasý, eðitim müfredatý, eðitimcilerin kalitesi ve uygulamalý eðitim imkanýkonularýndaki yetersizlikler, eðitimde yaþanan kalite sorunlarýnýn arkasýndaki nedenlerdenbazýlarýdýr. Bu sorunlar mesleki eðitimin iþgücü piyasalarýnýn ve günümüz üretim teknolojilerininihtiyacý olan kalitede mezun verememesine, netice olarak iþletmelerin mezunlarý istihdam etmedenönce yeniden eðitmelerine yol açmaktadýr. Özellikle yeni üretim teknolojileri kullanan ve bununiçin nitelikli eleman ihtiyacý olan KOBݒler için bu durum önemli bir sorundur (ERG, 2011).Dolayýsýyla mesleki ve teknik okullarýn kalitesinin iyileþtirilmesi, iþgücü piyasasýnýn ihtiyaçlarýnauygun olarak yeniden yapýlandýrýlmasý ve yaygýnlaþtýrýlmasý öncelikle ele alýnmalýdýr. Örgün eðitim dýþýnda mesleki geliþim imkanlarýný sunma iþlevi ile iþgücü piyasasýnýn deðiþenve geliþen taleplerini karþýlayacak niteliklerin kýsa vadeli programlarla bireylere kazandýrýlmasý,diðer bir ifade ile mesleki ve teknik eðitimin hayat boyu sürdürülmesini saðlamak açýsýndanönem taþýyan hayat boyu öðrenme programlarýnýn da mesleki eðitim programlarýyla bütünleþtirilmesigerekmektedir. 28
  25. 25. 2.2. 2050ye Doðru 2.2.1. Demografik Deðiþim Nüfusbilim verileri kullanýlarak, nüfusun yapýsýna ve ihtiyaçlarýna göre hizmet sunumu veplanlanma yapýlmasýyla; insani kalkýnma yaklaþýmýnýn yerleþmesi mümkün olmaktadýr. Bu açýdanbir ülkenin yaþ yapýsýndaki deðiþikliklerin izlenmesi ve nüfus projeksiyonlarý dikkate alýnarakpolitikalar geliþtirilmesi önem taþýmaktadýr. Hoþgör tarafýndan yapýlan orta düzey projeksiyonlara göre (Hoþgör ve Tansel, 2010) 2050deTürkiye nüfusunun 99,7 milyon olacaðý öngörülmektedir. Bu çerçevede, farklý yaþ aralýklarýnailiþkin projeksiyonlar Tablo 2.4de belirtilmiþtir. 40 yýlda Türkiye nüfusu yaklaþýk 25 milyon artarken, en büyük deðiþiklik nüfusun yaþ yapýsýnda gerçekleþecektir. Tablo 2.4 Yaþ Gruplarýna Göre Türkiye Projeksiyon Nüfuslarý, 2010-20503 Kaynak: Hoþgör, Þ. ve Tansel, A. (2010) TÜSÝAD-UNFPA, ” 2050’ye Doðru Nüfusbilim ve Yönetim: Eðitim, Ýþgücü, Saðlýk ve Sosyal Güvenlik Sistemlerine Yansýmalar”3 2000 yýlý DÝE Genel Nüfus Sayýmý baz alýnarak orta düzey projeksiyona göre hesaplanmýþtýr. 29
  26. 26. Projeksiyonlar doðrultusunda ulusal nüfus göstergelerine bakýldýðýnda, toplam doðurganlýkhýzýnýn 2000 yýlýndaki 2,53ten 2050 yýlýnda 1,85e düþeceði öngörülmüþtür. Buna baðlý olarakbrüt ve net yenilenme hýzlarý da 2000 yýlýndaki sýrasýyla 1,23 ve 1,19 deðerlerinden 2050de 0,9adüþmektedir. Göçe kapalý bir nüfus için yapýlan projeksiyonlara göre doðal artýþ hýzý ve yýllýk nüfus artýþhýzý hemen hemen ayný olarak 2000 yýlýnda %1,5 iken, 2050 yýlýnda %0,1 olacaðý tahminedilmektedir. Bir baþka deyiþle, 2050 yýlýnda yeni doðan kadar ölenin olduðu bir nüfus yapýsýndansöz etmek mümkündür. Bu çerçevede 0 - 49 arasý yaþ aralýklarýndaki nüfusun kademeli olarakazalacaðý, buna karþýlýk 65 yaþ üstü nüfusun ise kademeli olarak artacaðý öngörülmektedir. Çalýþma çaðýndaki nüfus olan 15 - 64 yaþ nüfus oraný ise daha deðiþik bir seyir izleyecektir.2000de %64,5 olan bu oran 2020de %68,6 ile en yüksek deðerine ulaþacak ve bu tarihten sonrayavaþça azalarak 2050 yýlýnda %64,5 deðerine ulaþacaktýr. Bu yaþ grubunun mutlak artýþ göstereceði2041 yýlýnda 65,3 milyon ile en yüksek deðerine varacaktýr bu tarihten sonra azalmaya baþlayacaktýr. Çalýþma çaðýndaki nüfusun artmasý ülkelerin tarihlerinde bir kez ortaya çýkabilen bir durumdur ve "Demografik Fýrsat Penceresi" olarak anýlýr. Üretimi artýrabilme ve büyümeyi saðlayabilmek için önemli bir fýrsattýr. Þekil 2.4 Toplam Doðurganlýk Hýzý, Genç Baðýmlýlýk Oraný ve Yaþlý Baðýmlýlýk Oraný Türkiye, 1950-2050 Önümüzdeki dönemde 0 - 14 yaþbaðýmlý nüfusun payý azalmakta, 65yaþ üstü baðýmlý nüfusun payýartmakta, toplam baðýmlýlýk oraný iseazalmaktadýr. Toplam baðýmlýlýkoranýnýn azalmasý, çalýþma çaðýnüfusunun taþýmak zorunda olduðuekonomik yükün azalmasý anlamýnagelmektedir. Kaynak: Hoþgör, Þ. ve Tansel, A. (2010) TÜSÝAD-UNFPA, “2050’ye Doðru Nüfusbilim ve Yönetim: Eðitim, Ýþgücü, Saðlýk ve Sosyal Güvenlik Sistemlerine Yansýmalar” 30
  27. 27. Þekil 2.5 Doðuþtaki Yaþam Ümidi (Orta Düzey Projeksiyon) Kadýn-Erkek, Türkiye 2000-2050 Kaynak: Hoþgör, Þ. ve Tansel, A. (2010) TÜSÝAD-UNFPA, “2050’ye Doðru Nüfusbilim ve Yönetim: Eðitim, Ýþgücü, Saðlýk ve Sosyal Güvenlik Sistemlerine Yansýmalar” 2010 - 2050 yýllarý arasýnda erkekler için yapýlan projeksiyonlarda varsayým olarak kullanýlandoðuþtaki yaþam ümidi 2010 yýlýnda 71,8 yýl iken 2050 yýlýnda bu rakamýn 75,59a yükselmesiöngörülmektedir. Kadýnlar için ise 2010 yýlýnda 76,8 olan doðuþtaki yaþam ümidinin 2030 yýlýnakadar artarak 79,95 yýla yükseleceði ve bu tarihten sonra da 2050 yýlýna kadar sabit kalacaðýtahmin edilmiþtir. Türkiyede toplam doðuþtaki yaþam beklentisi 2010 yýlýnda 74,3 yýldan, 2050 yýlýnda 77,8 yýla yükselmektedir. Bebek ölüm hýzý 2000 yýlýnda bin canlý doðumda 26,9 olarak tahmin edilmiþken 2050 yýlýnda7,1e kadar düþmektedir. Doðuþtaki yaþam ümidinin yükselmesi ve bebek ölüm hýzýnýn azalmasýnýnnedeni ülkelerin geliþmesi ile saðlýk þartlarýndaki iyileþmeler, týbbi ve teknolojik geliþmeler vegenel eðitim seviyesinin yükselmesidir. 31
  28. 28. En küçük toplumsal birim olan hane halký sayýsýnýn artmasý veya azalmasý tüketim birimlerininartmasý veya azalmasý demektedir.Bu da mal ve hizmetler için potansiyel talebin deðiþiklikgöstermesi anlamýna gelir ve üreticiler açýsýndan önemli bir bilgidir. Hane halký sayýsý, artýþ hýzý ve hane halký büyüklüðünün seyri 1955 - 2050 dönemi içinÞekil 2.6da verilmektedir. Bu þekilden görüldüðü gibi nüfus sayýmý sonuçlarýna göre hane halkýbüyüklüðü 1955lerden beri küçülme eðilimi içerisindedir. 1955te 6ya yakýn olan hane halkýbüyüklüðü 2010 yýlýnda yaklaþýk 4,5 kiþiye düþmüþtür. Türkiyede 2000 yýlý Genel Nüfus Sayýmýna göre bu yýlda hane halký sayýsý yaklaþýk 15 milyoncivarýndadýr. Bu sayýnýn hýzla artarak 2050 yýlýnda 30 milyona ulaþmasý beklenmektedir. 2000 -2050 döneminde hane halký sayýsý artýþ oraný yaklaþýk %100 olacaktýr. Bu oran, ayný dönemdenüfusun artýþ oraný olan yaklaþýk %46dan büyüktür. Ortalama hane halký büyüklüðünün ise2050 yýlýnda 3,3e düþeceði tahmin edilmektedir.Þekil 2.6 Hane Halký Büyüklüðü ve Orta Düzey Tahminler, Türkiye 1955-2050 Kiþi Kaynak: Hoþgör, Þ. ve Tansel, A. (2010) TÜSÝAD-UNFPA, “2050ye Doðru Nüfusbilim ve Yönetim” 32
  29. 29. 2.2.2. Demografik Deðiþim Sürecinin Eðitim Sektörüne Yansýmalarý 2010 - 2050 dönemi nüfus projeksiyonlarýna eðitim sektörü açýsýndan bakýldýðýnda toplamokul çaðý nüfusunun (3 - 22 yaþ) 2010 - 2020 yýllarý arasýnda hafif yükselme eðiliminde olmasý,2020’den sonra düþme eðilimine girmesi ve bu düþüþün 2025 yýlýndan sonra daha hýzlý birbiçimde seyretmesi öngörülmektedir. Bu baðlamda, Hoþgör 2010 projeksiyonunda 2010 yýlý için26 milyon 914 bin olarak tahmin edilen okul çaðý nüfusunun, 2050 yýlýnda 24 milyon 794 binedüþeceði tahmin edilmektedir. Þekil 2.7 Eðitim Kademelerine Göre Türkiyenin Uzun Vadeli Okul Çaðý Nüfusundaki Eðilimler (2010-2050/3-22 Yaþ) Þekil 2.8 Türkiyenin Uzun Vadeli Okul Öncesi Þekil 2.9 Türkiyenin Uzun Vadeli Ýlköðretim Çaðý Çaðý Nüfusundaki Eðilimler (2010-2050/3-5 Yaþ) Nüfusundaki Eðilimler (2010-2050/6-13 Yaþ) (Bin) 4200 (Bin) 11200 4100 11000 4000 10800 3900 10600 3800 10400 10200 3700 10000 3600 9800 3400 9600 3300 9400 3200 9200 Kaynak: Kavak, Y. (2010) TÜSÝAD-UNFPA, 2050ye Doðru Nüfusbilim ve Yönetim: Eðitim Sistemine Bakýþ 33
  30. 30. Þekil 2.10 Türkiyenin Uzun Vadeli Ortaöðretim Çaðý Þekil 2.11 Türkiyenin Uzun Vadeli Yükseköðretim Nüfusundaki Eðilimler (2010-2050/14-17 Yaþ) Çaðý Nüfusundaki Eðilimler (2010-2050/18-22 Yaþ) Kaynak: Kavak, Y. (2010) TÜSÝAD-UNFPA, “2050’ye Doðru Nüfusbilim ve Yönetim: Eðitim Sistemine Bakýþ” Demografik deðiþim sürecinin eðitim sektörüne bu þekilde yansýmasý sonucunda; okul öncesieðitim çaðý nüfusunda sürekli azalma eðilimi, ilköðretim çaðý nüfusunda kýsa bir süre yükselmeardýndan sürekli düþme eðilimi, ortaöðretim ve yükseköðretim çaðý nüfuslarýnda ise dalgalý birseyir izlenmesi, ancak her iki yaþ grubu da 2025lerden itibaren sürekli azalma eðilimine girilmesibeklenmektedir. 2.3. Riskler ve Fýrsatlar Demografik deðiþim sürecinin bazý yansýmalarý aþaðýda iþgücü, sosyal güvenlik ve saðlýksektörleri açýsýndan genel olarak; bu çalýþmada ayrýntýlý deðinilen eðitim sektörüne iliþkin iseözel olarak ele alýnmýþtýr.Riskler:• Artan çalýþma çaðýndaki nüfusa gerekli istihdam saðlanamaz ise iþsizlik oraný artýþ gösterecektir. Bu durum yoksulluðu artýracak, toplumsal refahý tehdit edecektir. Ýstihdamý teþvik edici ve kayýt dýþý çalýþmayý caydýrýcý önlemler alýnmamasý halinde "Demografik Fýrsat Penceresi"nin "Demografik Tehdit Penceresi"ne dönüþeceði açýktýr.• Baðýmlý grup olan 65 ve üzeri yaþ grubunun hem oran hem de mutlak sayý olarak sürekli artmasý toplumsal yükümlülükleri aðýrlaþtýracaktýr. Saðlýk hizmet politikalarýnda deðiþiklik yapýlarak, payý giderek artan ileri yaþ grubunun dikkate alýnmasýný gerektirecektir.• Demografik deðiþim süreci, sosyal güvenlik sisteminin finansal dengelerini bozucu yönde bir baský yaratacaktýr.• Hýzlý kentleþme ile birlikte, eðitim, saðlýk, ulaþtýrma alanlarýnda altyapý sorunlarý daha da belirgin hale gelecektir.• Eðitim hizmetlerinin yaygýnlaþtýrýlmasý ve niteliðinin geliþtirilmesi baðlamýnda gerekli adýmlar atýlamadýðý takdirde ulusal düzeyde "sosyal ve ekonomik sorun" oluþturma riskini bünyesinde taþýmaktadýr. 34
  31. 31. • Sekiz yýllýk zorunlu eðitim atýlýmýnýn ilk yýllarýndan bu yana ilköðretim çaðý nüfusunda artýþ yaþayan Türkiye, bu artýþý 2010lu yýllarýn ortalarýna kadar hissedecektir. Bir baþka deyiþle, sekiz yýllýk zorunlu eðitimi evrenselleþtirme çabalarý bir süre daha demografik baskýyla beraber devam edecektir.• Ortaöðretim çaðý nüfusunda 2010u izleyen 5 - 6 yýllýk süreçteki nüfus azalmasýný, 2015 - 2023 arasý nüfus artýþý izleyecektir. Bu süreçte, ortaöðretimi (muhtemelen 12 yýllýk zorunlu eðitimi) yaygýnlaþtýrma çabalarý demografik baský altýnda sürecektir.• Yükseköðretim kademesi, 2015 - 2030 yýllarý arasýnda yeniden çað nüfusu artýþýyla karþý karþýya kalacaktýr. Bu demografik baský, yükseköðretimin yaygýnlaþmasýnda kýsmen de olsa güçlük yaratabilir.• Uzun vadede; toplam okul çaðý nüfusunun, toplam nüfus içindeki payýnýn giderek azalmasý, bir yandan avantajlý bir durum ortaya çýkarýrken öte yandan bazý dezavantajlarý da beraberinde getirebilir. Bu baðlamda, yetiþkin nüfusun artan yaþam boyu öðrenme taleplerinin karþýlanmasý ve yaþlý nüfusun toplam nüfus içindeki payýnýn artmasýyla sosyal harcamalar üzerinde yeni taleplerin ortaya çýkmasý, sonuçta da eðitim harcamalarý ile diðer sosyal harcamalar arasýnda tercih yapýlmasý yönünde bir baský yaratma anlamýna gelebilir.• Baþta okul öncesi eðitim olmak üzere, ortaöðretim ve yükseköðretimdeki okullaþma oranlarýnýn hali hazýrda düþük düzeylerde olmasý, bu eðitim kademelerinin sürekli bir talep baskýsýyla karþýlaþabileceði anlamýna gelir. Bu bakýmdan, söz konusu eðitim kademelerine uygun düþen çað nüfuslarýndaki artýþ dönemlerinin, bu kademeler üzerinde ilave bir nüfus baskýsý oluþturacaðý gözden uzak tutulmamalýdýr.Fýrsatlar:• Demografik geçiþ sürecinde nüfus artýþ hýzý yavaþlarken, çalýþma çaðýndaki nüfusun artmaya devam ederek yüksek deðerlere ulaþmasý "Demografik Fýrsat Penceresi" olarak anýlmaktadýr. Çalýþma çaðý nüfusundaki artýþa paralel olarak, istihdam fýrsatlarýnýn geliþmesi ile bu nüfusun istihdamý mümkün olacaktýr. Ayrýca, çalýþma çaðýndaki nüfusun eðitim ve saðlýk hizmetleri önem kazanacaktýr.• Günümüzde çok düþük olan kadýnlarýn iþgücüne katýlma oranlarýnýn ve istihdam oranlarýnýn artmasý beklenen ve arzu edilen bir durumdur. Bir taraftan azalan doðurganlýk kadýnlarýn iþgücü piyasasýna yönelmelerini kolaylaþtýrýrken, diðer taraftan eðitim düzeylerinin yükselmesi kadýnlarýn iþgücüne katýlýmýný artýracaktýr.• Ýþgücü talebinin yaratýlabileceði bir ortam geliþtirmek için iþgücü piyasasýnda gerekli düzenlemelerin yapýlmasý gerekecektir. Bunlarýn yanýnda makroekonomik istikrarýn saðlandýðý kuvvetli ekonomik büyüme, üretkenlik artýþý ve yatýrýmlar, istihdamýn artmasýný saðlayacak temel unsurlardýr. 35
  32. 32. • Toplam eðitim çaðý nüfusu (3 - 22 yaþ), bir baþka deyiþle örgün eðitimin teorik hedef kitlesinin iki milyonun üzerinde azalacaðý bir dönem baþlayacak ve demografik baský giderek azalacaktýr. Böylece tüm eðitim kademelerinde; kaliteli eðitime eriþimin yaygýnlaþmasý, eðitim sisteminin modernizasyonu, eðitimin niteliðini geliþtirme ve cinsiyet eþitliðinin saðlanmasý konularýnda önemli fýrsatlar ortaya çýkabilecektir.• Kýsa vadede en hýzlý nüfus azalmasý 3 - 5 yaþ grubunda olacaktýr. Bu bakýmdan Türkiye, okul öncesi eðitimle ilgili atýlýma avantajlý bir dönemde baþlamaktadýr.• Ýlköðretim çaðý nüfusu 2015ten sonra azalmaya baþlayacak ve ilköðretim üzerindeki nüfus baskýsý bu tarihten itibaren giderek hafifleyecektir.• Okul öncesi eðitime benzer biçimde, ortaöðretim çaðý nüfusunun da 2010 - 2015 yýllarý döneminde hafif de olsa azalacak olmasý nedeniyle, Türkiye ortaöðretimi yaygýnlaþtýrma ve geliþtirme atýlýmýna nüfus avantajýyla baþlayacaktýr.• Yükseköðretimde büyüme sancýlarý yaþayan Türkiye, önümüzdeki beþ yýla azalan bir çað nüfusu avantajýyla girecektir. Yükseköðretimde hem devlet hem de vakýf üniversitesi yatýrýmlarýnýn yoðunlaþmaya baþladýðý bir dönemde, bu nüfus avantajý yükseköðretimi yaygýnlaþtýrma ve kaliteyi geliþtirme açýsýndan önemli bir fýrsat sunabilir. Yükseköðretim çað nüfusunda ikinci azalma dalgasý 2030larýn baþýndan itibaren ortaya çýkacaktýr. Sonuç olarak 2050 yýlý Türkiyesinin saðlýklý, eðitimli, iþgücü piyasasýndaki sorunlarýný çözmüþ,çocuk ve yaþlý nüfusuna gerekli hizmetleri verebilen bir ülke olmasý mümkündür. Bunun içinbugünden baþlayarak planlar yapýlmalý ve planlara yönelik uygulamalar, yöneticiler tarafýndantitizlikle hayata geçirilerek takip edilmelidir. Türkiye, 2050 yýlýna kadar olan demografik geliþiminidikkate alarak bir nüfus planýný gerekçeleri ile beraber ortaya koymalý ve politikalarýný gönüllütoplum kuruluþlarý ile iþbirliði içinde hazýrlamalýdýr. 36
  33. 33. 3 B Ö L Ü MÞEHÝRLEÞME
  34. 34. 3. ÞEHÝRLEÞME4 3.1. Mevcut Durum 3.1.1. Küresel Eðilimler Temel yaþam alanlarý olan þehirler, sürekli olarak daha konforlu ve kaliteli yaþam çevrelerisunma çabalarýna konu olmaktadýr. Son yirmi yýlda, ilgili her alanda, bugün olduðu gibi gelecekkuþaklar için de yüksek bir yaþam kalitesi sunmayý hedefleyen sürdürülebilirlik konularý üzerindeçalýþýlmaktadýr. Þehir Planlama kuramýndaki sürdürülebilir þehir kavramý da sürdürülebilirlik temelinedayanmakta, sürdürülebilir kalkýnma ve sürdürülebilir þehirsel geliþme stratejileri üzerinde birçerçeve oluþturmaktadýr. Sürekli ve dengeli geliþme olarak da tanýmlanabilen sürdürülebilirkalkýnma yaklaþýmý, doðal kaynaklarýn dengeli kullanýmý; oluþum enerjisi - somut biçimde temsiledilen enerji; küresel toplum; ekonomi; yenilenebilirlik; geleneksel akýl; kurumsal deðiþim veteknoloji baþlýklarýndaki sekiz temel konuya odaklanmaktadýr (Steele, 2005). Sürdürülebilirþehirsel geliþme yaklaþýmý; sosyal, ekonomik ve çevresel sürdürülebilirlik konularýnda ilkeleribirleþtirerek, þehirsel geliþme sürecinin katýlýmcý planlama anlayýþý ile biçimlendirilmesiniöngörmektedir (UN-HABÝTAT, 2009). Dünyanýn farklý coðrafyalarýnda alana özgü iç dinamiklerle ve karþýlaþýlan sorunlarla biçimlenenfarklý þehirleþme süreçleri ve planlama yaklaþýmlarý olsa da sürdürülebilir þehirsel geliþmekonusunda izlenen stratejilerde ortak temel özellikler bulunmaktadýr. Bu özellikler aþaðýdakibaþlýklarda özetlenebilir (Layard et all, 2001; Thomas, 2003; Wheeler, 2004; Newman&Jennings,2008): • Sosyal ve çevresel adalete dayalý ekonomik geliþmeyi saðlamak • Þehirsel büyümeyi, arazi kullaným planlamasý ve þehirsel tasarým yolu ile denetim altýna almak • Nüfus ve çevresel kaynaklara göre ulaþým sistemi ve konut teknolojisi geliþtirmek • Yeþil mimarlýk ve yeþil yapýlaþma ilkelerini kullanmak, çevre koruma ve çevrenin iyileþtirilmesi restorasyonu çalýþmalarýný planlama süreçleri ile bütünleþtirmek • Yenilenebilir enerji kaynaklarýný ve malzemelerini kullanmak Geleceðin þehirleri olarak tanýmlanan ve iþ dünyasýnýn önünde önemli fýrsatlar yaratan ekolojikþehir ve akýllý þehir uygulamalarý da sürdürülebilir planlama ve tasarým ilkeleri çerçevesindetemel ve ortak niteliklere sahip, farklý odak noktalarý olan yaklaþýmlarý tanýmlamaktadýr.4 Þehirleþme Bölümü Prof. Dr. Nuran Zeren Gülersoy tarafýndan kaleme alýnmýþtýr. 39
  35. 35. 3.1.1.1. Ekolojik þehir Ekolojik þehir kavramý; þehirleþme süreçlerinin olumsuz çevre etkilerini önlemek üzere, doðalkaynaklarýn ve ekosistemin ekolojik yönetimine odaklanmaktadýr. Sürdürülebilir þehir ve yeþilþehir kavramlarýna referans veren ekolojik þehir; þehrin bir bütün olarak iþleyiþi (þehirselmetabolizma) kadar, þehirdeki yapýlara ve yapýlarla iliþkili çevrenin korunmasýna odaklananfiziksel bir varlýk olarak tanýmlanmaktadýr. Ekolojik þehir kavramý, ekolojik þehir plancýsý vetasarýmcýsý Register tarafýndan "doðal kaynaklarý en az düzeyde kullanýrken þehirde yerleþikyaþayanlara yüksek bir yaþam kalitesi sunmaya olanak saðlayan bir insan yerleþmesi" olaraktanýmlanmaktadýr (Register, 1987 http://www.ecocitybuilders.org/). Ekolojik þehir yaklaþýmý, temelde eko-sistem tabanlý bir þehri ifade eder. Ekolojik þehiryaklaþýmlarýnda, þehirsel kaliteyi maksimize ederken, ekolojik çevreyi minimum etkilemek amaçlýon temel ilke tanýmlanmýþtýr. Bu ilkeler (Dowton, 2009) aþaðýdaki baþlýklarda özetlenebilir: • Bozulmuþ çevreleri rehabilite etmek • Bölge biyolojisine uyum saðlamak • Dengeli geliþmeyi saðlamak • Kompakt þehirler yaratmak • Enerji performansýný optimize etmek • Ekonomiye katký saðlamak • Saðlýklý ve güvenli bir çevre yaratmak • Toplumu güçlendirmek • Sosyal adaleti saðlamak • Tarihsel ve kültürel zenginliði ön plana çýkarmak 3.1.1.2. Akýllý þehir Þehir Planlama kuramýndaki akýllý þehir kavramý, dünya sistemi çerçevesinden ekonomikrekabeti saðlamak amacýyla küresel þehir altyapýsýnýn yeniden yapýlanmasýna yönelik zorunluteknolojik önlemlerin bir sonucu olarak tanýmlanmaktadýr. Küreselleþme süreci, akýllý að þehirlerinplanlamasý kadar þehirsel hizmetler ve bilgi - iletiþim teknolojileri arasýndaki iliþkiyi devurgulamaktadýr (Castells, 1996, 2004). Akýllý þehirler bu yönleri ile iþ dünyasýna özellikle bilgive iletiþim teknolojileri yönleri ile önemli fýrsatlar sunmaktadýr. Akýllý þehir yaklaþýmý; þehirleþme sürecinin olumsuz ekonomik etkilerini önlemek üzere,ekosistemin biliþim teknolojileri tabanlý bilgi yönetimine de odaklanmaktadýr. Dijital / sayýsalþehir kavramlarýna referans veren akýllý þehir; sosyal ve çevresel sürdürülebilirlik kadar altyapýmekanizmalarýnýn akýllý iþletimlerine odaklanan, sanal bir varlýk olarak tanýmlanmaktadýr. Akýllýþehir yaklaþýmý, temelde bilgi tabanlý þehri ifade eder. 40
  36. 36. Bir þehir, sürdürülebilir ekonomik geliþmenin ve yüksek yaþam kalitesinin; insan kaynaklarýnýn,sosyal sermaye yatýrýmlarýnýn, geleneksel ulaþým ve modern iletiþim altyapýsýnýn, doðal kaynaklarýnýnkatýlýmcý yönetiþim modeli ile ve "akýllýca" yönetilmesi durumunda akýllý þehir olarak tanýmlanabilir. Akýllý bir þehrin; akýllý ekonomi, akýllý hareketlilik, akýllý çevre, akýllý insan, akýllý yaþam, akýllýyönetim gibi altý temel özelliðe sahip olmasý gerekli görülmektedir. Bu özellikler aþaðýda sýralananalt baþlýklarý da içermelidir (EU - Smarter Cities Model; http://www.smart-cities.eu/model.html): • Akýllý ekonomi: Yenilikçi ruh, giriþimcilik, ekonomik imaj ve ticari markalaþma, üretkenlik / verimlilik, iþ piyasalarýnýn esnekliði, uluslararasý yer edinme nitelikleri ve uyum kapasitesi • Akýllý hareketlilik: Yerel, ulusal ve uluslararasý eriþilebilirlik ve kullanýlabilir biliþim alt- yapýsý ve sürdürülebilir - yenilikçi - güvenli ulaþým sistemleri • Akýllý çevre: Çekici doðal koþullar, çevresel koruma yaklaþýmlarý ve doðal kaynaklarýn sürdürülebilir yönetimi • Akýllý insan: Sosyal ve etnik çeþitlilik bakýmýndan zengin bir toplum yapýsý içinde bulunan, bilgi bakýmýndan yeterlik düzeyi geliþmiþ, hayat boyu öðrenmeye eðilimli, esnek, yaratýcý, kozmopolit / açýk görüþlü ve kamusal yaþama katýlýmlý • Akýllý yaþam: Turistik ve kültürel aktiviteler bakýmýndan zengin, saðlýk ve eðitim imkanlarýna eriþim saðlayan, yeþil ve akýllý tasarým bakýmýndan kaliteli konut niteliðine sahip, bireysel güvenlik ve sosyal uyum sistemleri • Akýllý yönetim: Karar verme sürecinde katýlým, kamusal ve sosyal servisler, þeffaf yönetim anlayýþýný yansýtan politika stratejileri ve perspektifler gibi özelliklere sahip olmak Ekolojik þehir ve akýllý þehir yaklaþýmlarýnýn sürdürülebilirlik baðlamýnda ele alýnarakkarþýlaþtýrmalý deðerlendirilmesi ve bütünleþtirilmesi, 2050lerin þehri olarak tanýmlanan akýllýyeþil þehir yaklaþýmýnýn temel ilkelerini belirlemeye olanak saðlamaktadýr. 3.1.2. Türkiyenin Durumu Türkiye, Avrupa ve Asyayý birleþtiren coðrafi konumu, eþsiz doðal deðerleri, zengin tarihive kültürel mirasý ile dünya üzerinde ayrýcalýklý bir ülke olarak bilinmektedir. Ülkenin üçimparatorluða baþkentlik yapmýþ en büyük kenti Ýstanbul da benzer nitelikleri ile tarihinin hemenher döneminde özel bir deðer taþýmýþtýr. Son yýllarda merkezi ve yerel yöneticiler, kamu ve özelsektör giriþimcileri, Ýstanbulu stratejik konumu, doðal, tarihi, mimari, kültürel özellikleri, turistikpotansiyelleri ve ekonomik kaynaklarý ile dünya ölçeðinde tanýtmaya çalýþmaktadýr. Ýstanbul,Avrasya olarak tanýmlanan bölgenin özellikle üç alanda, (i) finans ve servis; (ii) lojistik, iletiþim,ulaþým, altyapý; (iii) turizm ve kültür konularýnda merkezi olarak ön plana çýkarýlmaya çalýþýlmaktadýr. Ýstanbulun Avrupa, Asya, Ortadoðu, Eski Doðu Avrupa Bloku ülkelerinin inovasyon temelliteknoloji ve iþ merkezi, bölgesel finans ve servis merkezi olarak tanýtýlmasý; kent topraklarýnýnulusal ve uluslararasý düzeyde çeþitli finans kuruluþlarý, bankalar, sigorta þirketleri, reklamþirketleri, gayrimenkul sektörü ve diðer servis sektörleri tarafýndan çekici bir yatýrým alaný olarakgörülmesine ve tercih edilmesine neden olmaktadýr. 41
  37. 37. Lojistik yönden deðerlendirildiðinde, Ýstanbulun Türkiyenin Asya ve Avrupaya açýlan ticaretkapýsý olarak görülmesi; ulaþým, iletiþim ve altyapý yönünden kentte büyük bir kapasiteyaratmaktadýr. Avrupada Berlin - Ýstanbul Ulaþým Koridoru olarak tanýmlanan güzergah, ABUlaþým Koridoru olarak bilinen Avrupa - Kafkasya - Asya baðlantýsýyla bütünleþen ulaþým hattý;1993te baþlatýlan programla Karadeniz çevresinde bir ring yaparak Avrupayý ÝstanbuldanAkdenize baðlamayý planlayan ulaþým yolu; Ortadoðuya giden Ýstanbul - Ankara - Irak baðlantýsý,Ýstanbulun lojistik merkez olma özelliðini güçlendirmektedir. Ýstanbulun lojistik merkez olmaözelliði, kent içinde farklý ulaþým türlerine duyulan gereksinimi arttýrmakta, birbiri ile iyiiliþkilendirilmiþ ulaþým sistemini öngören, karayollarý, havayollarý, denizyollarý ve bunlarýtamamlayan istasyon ve liman olanaklarý ile bütünleþen, çok sayýda ulusal ve uluslararasý projekent gündeminde yer almaktadýr. 2010 yýlý ADNKS nüfus sayýmýna göre nüfusu yaklaþýk 13,3 milyon kiþi olarak belirlenenÝstanbul, ayný sayýma göre yaklaþýk 73,7 kiþi olan ülke nüfusunun %18ini barýndýrmakta, yüzeysularý dahil olmak üzere 5.400 km2lik bir alana yayýlan yüzölçümü ile Türkiyenin %0,7 sinikaplamaktadýr. Ýstanbulda Türkiyenin toplam çalýþan nüfusunun %32sine istihdam olanaklarýyaratýlmakta, toplam ticaret hacminin %55i barýndýrýlmakta, toplam dýþ ticaretinin %43ü yapýlmaktave toplam turizm gelirlerinin %25i Ýstanbuldan saðlanmaktadýr. Ýstanbulda tarým dýþý istihdamýntoplam içindeki payý %91,9, sanayi sektörünün %32,2, ticaret sektörünün %18,7, hizmetlersektörünün ise %35tir. Tüm bu veriler, kuþkusuz Ýstanbulun Türkiye içindeki yerini ve öneminivurgulamaktadýr (TÜÝK verileri). Ýstanbul, her alanda sahip olduðu potansiyelle küresel ekonomi pazarýnda üretim, ticaret,servis sektörlerinde, finansal merkez, lojistik merkez, turizm ve kültür merkezi olarak ön planaçýkarken baþka dünya metropoliten kentleri ile özellikle Çin, Doðu Avrupa ve Asyada ortayaçýkan rakip kentlerle de yarýþmaya çalýþmaktadýr. Bu rekabet ortamý dünya pazarlarýnda olduðugibi Türkiyede de etkili olmakta, Ýstanbul, ülke içindeki Ankara, Ýzmir, Adana, Bursa gibi diðerbüyük þehirleri de yönlendirmektedir. OECD Bölgesel Kalkýnma Politikalarý Komitesi tarafýndan hazýrlanmýþ olan Ýstanbul MetropolitenAlan Ýncelemesi adlý çalýþma da (OECD, 2008) Ýstanbul uluslararasý ölçekte en hýzlý büyüyenOECD Metropoliten Bölgeleri içinde tanýmlanmaktadýr. Ancak ayný rapor, kayýt dýþý ekonomiye,gelir dengesizliðine, aþýrý göçe, ulaþým, altyapý, deprem - risk yönetimi ve konut konularýndakisorunlara da dikkati çekmektedir. Özellikle nüfus ve ekonomi alanýndaki hýzlý büyüme ileekonomiyi geliþtirme çabalarý, büyük þehirlerimizin sadece ekonomik yapýlarýný deðil, mekansalyapýlarýný ve kentsel geliþmelerini de önemli ölçüde etkilemekte ve deðiþtirmektedir. Bu geliþmeve deðiþmeler, kentsel dönüþüm ve büyük projeler de dahil olmak üzere saðlýklý bir planlamaile bütünleþtirilemediði takdirde, þehirlerin pek çok yerinde yaþanan yanlýþ kentleþme, göç veçeþitli fiziksel altyapý sorunlarýna neden olmaktadýr. 42
  38. 38. 3.1.2.1. Türkiyede þehirsel geliþme ve sürdürülebilir yerleþme konularýna iliþkin temel yaklaþýmlar Ülkemizde þehirsel geliþme ve sürdürülebilir yerleþme konularýna iliþkin yapýlan araþtýrmave çalýþmalarda, benzer sorunlar saptanmakta, benzer yaklaþýmlar izlenmektedir. DPT tarafýndanhazýrlanan Dokuzuncu Kalkýnma Planý 2007 - 2013, Yerleþme, Þehirleþme Özel Ýhtisas KomisyonuRaporu (DPT, 2007) ve T.C. Bayýndýrlýk ve Ýskan Bakanlýðýnýn 2009 yýlýnda gerçekleþtirdiðiKentleþme Þurasý ve Þura Çalýþmalarý sonucunda hazýrlanan Þura Komisyon Raporlarý ve BütünleþikKentsel Geliþme Stratejisi ve Eylem Planý 2010 - 2023 (htpp://www.kentges.gov.tr), bu konudayapýlan en son ve en kapsamlý deðerlendirmeleri içermektedir. “Dokuzuncu Kalkýnma Planý 2007 - 2013, Yerleþme ve Þehirleþme, Özel Ýhtisas KomisyonuRaporu”nda þehirleþme, yerleþme ve mekansal planlamaya iliþkin temel sorunlar ve bu temelsorunlarla ilgili alt sorunlar tanýmlanmýþtýr: • Bölgesel Eþitsizlik: Bölgesel eþitsizlikler ve yerel kalkýnma sorunlarý • Yerleþme ve Þehirleþme: Yaþam kalitesi sorunlarý, afetlere duyarlý yerleþme ve þehirleþme, doðal ve kültürel varlýklarýn korunmasý, kaçak yapýlaþma, yenileme ve dönüþüm, teknik ve sosyal altyapý yetersizliði • Mekansal Planlama Sorunlarý: Uygulama araçlarý ve denetim, hukuk sistemi, yetkiler, yönetim sorunlarý, fiziki mekanýn yönetimi, katýlým, mekansal planlamada kademelenme sorunlarý (DPT, 2007) Kentleþme Þurasý çalýþmalarý sýrasýnda yapýlan deðerlendirmelerde ve KENTGES Raporundada benzer sorunlar saptanmýþtýr. Þura sonucunda hazýrlanan raporlarda þehirlerde plansýzgeliþmenin ve denetimsiz büyümenin yarattýðý sorunlar önemli bir konu olarak öne çýkmýþtýr.Þehirlerin hýzlý nüfus artýþý sonucu plansýz olarak gereðinden fazla büyümesi, sürdürülebilirgeliþme açýsýndan önemli bir sorun olarak görünmektedir. Planlý alanlarda ise þehirsel geliþmeninönerilen sürece uygun etaplar halinde yönlendirilememesi, ulaþým altyapýsýný, çevre ve ekolojikkaynaklarýn kullanýmýný olumsuz yönde etkilemektedir (http://www.kentges.gov.tr). Kentleþme Þurasýnda saptanan bir diðer önemli sorun, kýrsal ve þehirsel geliþmeleri olumsuzyönde etkileyen kýrsal geliþme ve göçlerdir. Kýrsal alanlardan þehre göç olgusu, þehirsel alanlarýolduðu kadar kýrsal alanlarý da olumsuz etkilemektedir. Kýrsal alanlardaki nüfus kaybý, bualanlardaki yerleþmelerde çöküntü yaratmaktadýr. Þehirleþme sürecinde, þehirlerin çevrelerindekikýrsal alanlara doðru yayýlmalarý, kýrsal yerleþmelerin fiziksel, sosyal ve ekonomik yapýlarýnýetkilemektedir. Bu nedenle, kýrsal kalkýnmaya yönelik sistemli stratejilerin geliþtirilmesi veuygulanabilmesi, þehirsel geliþme açýsýndan da büyük önem taþýmaktadýr. Göç sorununa baðlý olarak özellikle büyük þehirlerde yaþanan plansýz geliþme, yasa dýþýyapýlaþma ve gecekondulaþma önemli þehirleþme sorunlarý olarak görünmektedir. Büyük þehirlerinçevrelerindeki çoðunlukla hazine arazileri üzerine kurulan gecekondu mahalleleri, özellikle 43
  39. 39. Ýstanbul ve Ankara gibi þehirlerde zamanla þehrin bütününü etkileyen sorunlu yerleþim alanlarýnadönüþmüþtür. Ülkemizde 1950li yýllardan sonra yaþanan hýzlý ve denetimsiz þehirleþme veyapýlaþma süreci, baþta deprem ve sel olmak üzere doðal afetlerle karþý karþýya kalan alanlarda,afetlere dayanýksýz þehirleþme sorununu da yaratmýþtýr. 1999 Marmara Depremi, ülkemizde güvenli ve sürdürülebilir þehirsel geliþmenin önemini bir kez daha göstermiþ, afetlere hazýrlýk çalýþmalarýnýn yalnýzca afet sonrasý yapýlacak acil müdahale önlemleri ile sýnýrlý olmadýðýný; afet öncesi yapýlacak çalýþmalarýn da çok önemli olduðunu, afet tehlike ve risklerini giderme / azaltma amaçlý yaklaþýmlarýn mekansal planlama sistemi ile bütünleþtirilmesi gerektiðini yaþatarak öðretmiþtir (http://www.kentges.gov.tr). Ülkemizde þehirsel yerleþmelerin önemli bir bölümünde, teknik altyapý sistemleriyle bütünleþenyatýrým / iþletim sistemlerinin istenilen düzeyde olmamasý nedeniyle þehirsel altyapý ve çevresorunlarý yaþanmaktadýr. Sürdürülebilir þehirsel geliþme sürecinde, yerleþmelerin saðlýklý, güvenlive yaþanabilir yerler olmalarýnýn saðlanmasý, teknik ve sosyal altyapý ihtiyacýnýn giderilmesi temelbir ilke olarak kabul edilmektedir (http://www.kentges.gov.tr). Özellikle büyük þehirlerimizde hýzlý nüfus artýþý ile birlikte refah düzeyinin yükselmesi veözel otomobil sahipliliðinin artmasý sonucu, þehirsel yayýlma süreçlerinin yoðun olarak yaþandýðýve þehirsel yayýlmaya baðlý olarak geliþen þehirsel ulaþým sorunlarýnýn da önem kazandýðýgözlemlenmektedir. Toplu ulaþým hizmetlerinin yeterli düzeyde olamayýþý, özel araç kullanýmýylarekabette yetersiz kalmasýnýn yanýnda, ulaþýmdan kaynaklanan çevre kirliliði sorunu da sürdürülebilirþehirleþmeyi tehdit eden önemli bir konu olarak öne çýkmaktadýr (DPT 2010 Yýlý Programý). Kentleþme Þurasýnda, sürdürülebilir þehirsel geliþme konusunda saptanan sorunlar içindeplanlama sisteminden kaynaklanan sorunlar da önemli bir yer tutmaktadýr. Mekansal planlamaalanýnda yetkili merkezi ve yerel kurumlar arasýnda eþgüdüm yetersizliði bu alandaki en önemlisorunlardan biri olarak gösterilmektedir. Yerel yönetimlerin plan yapma yetkilerinin dýþýnda,merkezde yer alan çok sayýda bakanlýk ve kurumun, kendi kuruluþ kanunlarýndan ileri gelenplan yapma yetkileri nedeniyle bir plan karmaþasýnýn yaþandýðý pek çok kez gündeme getirilmiþtir.Mekansal plan kademeleri arasýndaki iliþkinin yeterince kurulamamasý da önemli bir sorundur.Daðýnýk planlama sistemini etkin hale getirmek için yetki kullanan çok sayýda kurum arasýndaeþgüdümü saðlayacak bir merkezi otoritenin bulunmasý gerekli görülmüþ (http://www.kentges.gov.tr),bu nedenle 61. Hükümet’te Çevre ve Þehircilik Bakanlýðý kurulmuþtur. 44

×