Your SlideShare is downloading. ×
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Standart
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Standart

7,258

Published on

Published in: Technology, Economy & Finance
0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
7,258
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
36
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. ÁÎËÎÂÑÐÎË, ÑΨË, ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ßÀÌ ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ßÀÌ Ýíýõ¿¿ ñòàíäàðòûã áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí õàìòàðñàí áàã áîëîâñðóóëæ, òóðøèëòàä çîðèóëæ Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûí èâýýí òýòãýëãýýð õýâëýâ.ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÑÒÀÍÄÀÐÒ Óëààíáààòàð õîò 2003 îí
  • 2. ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÑÀÍ ÁÀÃÀõëàã÷: Ä.Àëòàíöýöýã, ìàãèñòð Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíÃèø¿¿ä: Ýìíýëãèéí òóñëàìæèéã óäèðäàõ ãàçðûí Ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ àëáàíû áàã Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýí, ÓÁÈÑ, ÌÓÈÑ-èéí áàã ÐÅÄÀÊÖÈÉÍ ÁÀÃÅðºíõèé ðåäàêòîð:Àõëàã÷: Ö.Ëóâñàíäîðæ, äîêòîð (Ph) Òºñëèéí ã¿éöýòãýã÷ áàãèéí óäèðäàã÷Ãèø¿¿ä: ×.Ëõàãâàæàâ, äîêòîð (Ph), ïðîô Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøíèé ñòàíäàðòûí áàãèéí àõëàã÷ Í.Íýðã¿é, äîêòîð (Ph) Òºñëèéí çàõèàëàã÷ áàãèéí óäèðäàã÷ ×.Íÿìãýðýë, ìàãèñòð Òºñëèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãàÐåäàêòîð: Ä.Àëòàíöýöýã, ìàãèñòð Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýí Ã.Öýöýãäàðü, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì Î.Áàÿð, ìàãèñòð ͯÁ-ûí ÕÀÑ, ª¯Í¯ÝÌ òºñºëÝêñïåðò: Ñ.Äóëàìñ¿ðýí, äîêòîð (Ph) Ýìíýëãèéí òóñëàìæèéã óäèðäàõ ãàçàð Í.Íýðã¿é, äîêòîð (Ph) Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàì Óëààíáààòàð õîòûí çàðèì ÅÁÑ-èéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàãø íàðààð ýêñïåðòèç õèéëãýæ ñàíàëûã íü òóñãàñàíáîëíî.
  • 3. ÃÀÐ×Èà Õóóäàñíû äóãààðI. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÓÄÈÐÒÃÀË 4-12II. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ¯ÇÝË ÁÀÐÈÌÒËÀË 13-15III. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÀÃÓÓËÃÛÍ ÑÒÀÍÄÀÐÒ 16-31 Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàãà áîëîâñðîëûí àãóóëãûí ñòàíäàðò 16-20 Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóóðü áîëîâñðîëûí àãóóëãûí ñòàíäàðò 21-26 Ýð¿¿ë ìýíäèéí á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí àãóóëãûí ñòàíäàðò 27-31IV. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝÍÈÉ ÑÒÀÍÄÀÐÒ 32-36 Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàãà áîëîâñðîëûí ¿íýëãýýíèé ñòàíäàðò 32-33 Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóóðü áîëîâñðîëûí ¿íýëãýýíèé ñòàíäàðò 34-35 Ýð¿¿ë ìýíäèéí á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ¿íýëãýýíèé ñòàíäàðò 36V. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÀÐÃÀǯÉÍ ÕªÃÆËÈÉÍ ¯ÍÄÝÑ 37-38
  • 4. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÑÒÀÍÄÀÐÒÛÍ ÓÄÈÐÒÃÀËÕÀÌÐÀÕ Õ¯ÐÝÝ Ýíýõ¿¿ ñòàíäàðòûã åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí áàãø, ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷, ñóðàëöàã÷, ýöýã ýõ, ñóäëàà÷, àðãà ç¿é÷, óäèðäàõ àæèëòàí, ñóðàõ áè÷èã çîõèîã÷, õýâëýí íèéòëýã÷, õýðýãëýã÷ íàðò çîðèóëàâ.ÑÒÀÍÄÀÐÒÛÍ Á¯ÒÝÖ Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò íü óäèðòãàë, ¿çýë áàðèìòëàë, àãóóëãûí ñòàíäàðò, ¿íýëãýýíèé ñòàíäàðò, àðãàç¿éí õºãæëèéí ¿íäýñ ãýñýí á¿òýöòýé áàéíà.Óäèðòãàë Óäèðòãàë õýñýãò ñòàíäàðòûí õàìðàõ õ¿ðýý, á¿òýö, äèçàéí, ñòàíäàðòûã õýðýãëýõ çààâàð, ñòàíäàðòûí ¿íäñýí íýð òîìú¸î çýðãèéã îðóóëñàí áîëíî.¯çýë áàðèìòëàë ¯çýë áàðèìòëàë íü ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí õýðýãöýý, çîðèëãî, ñòàíäàðòûí çîðèëãî, äèäàêòèê çàð÷ìààñ á¿ðäýíý.Àãóóëãûí ñòàíäàðò Àãóóëãûí ñòàíäàðò íü ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí òºâøíèé çîðèëòûã èëýðõèéëýõ öîãö ÷àäàìæ, ò¿¿íèéã òºëºâø¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí àãóóëãûí àé, ñóðàëöàõóéí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãàà, àãóóëãà õîîðîíäûí çàëãàìæ õîëáîîíû êîäîîñ á¿ðäýíý. Àãóóëãûí ñòàíäàðòàä ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëîîð ñóðàëöàã÷äàä òºëºâøèõ öîãö ÷àäàìæèéã ýçýìø¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí òîäîðõîé ÷àäâàðóóäààð òîäîðõîéëîãäîõ ìýäëýãèéí òîãòîëöîî íü áîëîâñðîëûí òóõàéí òºâøíèé ñóðàëöàõóéí ¿éë àæèëëàãààíû îíöëîã, áîëîâñðîëûí àãóóëãûí áóñàä õýñã¿¿äòýé õîëáîãäîõ õàðèëöàí õàìààðëûã òóñãàñàí àé õýëáýðýýð èëýðõèéëýãäýíý. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðî- ëûí àãóóëãûí ñòàíäàðò òóñ á¿ð íü: Ýð¿¿ë áèå Ýð¿¿ë õàðèëöàà Ýð¿¿ë îð÷èí ãýñýí ¿íäñýí 3 àéãààñ òîãòîíî.¯íýëãýýíèé ñòàíäàðò ¯íýëãýýíèé ñòàíäàðò íü ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëîîð ñóðàëöàã÷èéí ýçýìøñýí áàéõ öîãö ÷àäàìæóóäûí òºëºâøëèéã ¿íýëýõ òàíèí ìýäýõ¿éí òóõàé òºâøíèé øàëãóóð, æèøèã äààëãàâðûí õóâèëáàðààñ á¿ðäýíý.
  • 5. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí àãóóëãûí àé òóñ á¿ðýýð ýçýìøèõ öîãö ÷àäàìæèéí òºëºâøëèéã òàíèí ìýäýõ¿éí òºâøíèé øàëãóóðààð òîäîðõîéëîí ¿íýëíý. Àãóóëãûí àé á¿ðýýð ýçýìøèõ ìýäëýã, ÷àäâàð, õàíäëàãûã òóñãàéëàí áîëîâñðóóëñàí æèøèã äààëãàâðûí ã¿éöýòãýëýýð ¿íýëíý.Àðãàç¿éí õºãæëèéí ¿íäýñ Ýíý õýñýãò ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí åðºíõèé áîëîí òóñãàé äèäàêòèêèéí çàð÷ìóóäûã òîäîðõîéëñîí.ÑÒÀÍÄÀÐÒÛÍ ÄÈÇÀÉÍ Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã á¿ðèéí àãóóëãûã òóñëàõ áà ¿íäñýí áàãàíààð ÿëãàñàí.¯íäñýí áà òóñëàõ áàãàíà ¯íäñýí áàãàíàä öºì àãóóëãûã, òóñëàõ áàãàíàä ò¿¿íèé ãîë ñàíààã èëýðõèéëýõ òóëãóóð äîõèîã òîâ÷ áè÷èãëýë, á¿ä¿¿â÷, êîäîîð òîìú¸îëæ ¿ç¿¿ëñýí. Ñòàíäàðòûí óäèðòãàë, ¿çýë áàðèìòëàë, ¿íýëãýýíèé ñòàíäàðò, àðãàç¿éí õºãæëèéí ¿íäýñ ãýñýí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿ä íü ¿íäñýíäýý òºñººòýé äèçàéíòàé. Àãóóëãûí ñòàíäàðò íü áóñäààñàà ºâºðìºö äèçàéíòàé áºãººä äàðààõ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýãòýé: 1. Òóõàéí òºâøíèé áîëîâñðîëûí íýð 2. Àãóóëãûí àé 3. Òóõàéí òºâøíèé çîðèëò áóþó öîãö ÷àäàìæ 4. Ìýäëýã 5. ×àäâàð 6. Àãóóëãûí çàëãàìæ õîëáîîíû êîä 7. Ñóðàëöàõóéí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààÑÒÀÍÄÀÐÒÛà ÕÝÐÝÃËÝÕ ÇªÂ˪ÌÆ Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûí õýëèéã òàéëàõûí òóëä äàðààõ ¿éë àæèëëàãààãÑòàíäàðòûí õýëèéã òàéëàõ ã¿éöýòãýâýë çîõèíî: Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûí åðºíõèé á¿òýö, äèçàéí, çîðèëãî, çîðèëò, àãóóëãàòàé òàíèëöàõ Ñòàíäàðòûí íýð òîìú¸îíû àãóóëãûã ñòàíäàðòûí ¿çýë áàðèìòëàëûí äàãóó îéëãîõ, õýðýãëýõ Òýìäýãëýãýý á¿ä¿¿â÷, òóëãóóð äîõèî, êîäûí òàéëëûã ìýäýõ
  • 6. Çîðèóëàëòûã óõààðàõ Ñòàíäàðòûí çîðèóëàëòûã óõààðàõûí òóëä äàðààõ ÷èãëýëýýð õýðýãëýíý: Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõ íèéãìèéí áîëîí ñóðàëöàã÷èéí ýðýëò õýðýãöýýã òîäîðõîéëñîí áàðèìò áè÷èã Äýýðõ ýðýëò õýðýãöýýã õàíãàõ ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí çîðèëãî çîðèëòûã òîäîðõîéëñîí ëàâëàõ áè÷èã Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí çîðèëãî çîðèëòîä õ¿ðýõèéí òóëä àãóóëãûí òîãòîëöîîã îíîâ÷òîé áîëîâñðóóëñàí ¿íäñýí ÷èãëýë Àðãàç¿éã îíîâ÷òîé áîëîâñðóóëàõ óäèðäàìæ Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí îð÷èí, ñóðãàëòûí õýðýãëýãäýõ¿¿íä òàâèãäàõ øààðäëàãàÄèäàêòèê àëõàìóóäûã ã¿éöýòãýõ Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä äàðààõ äèäàêòèê ¿éë àæèëëàãààã ã¿éöýòãýâýë çîõèíî. Àãóóëãûí àé á¿ðèéí õóâüä ìýäýõ¿éí, õèéæ ã¿éöýòãýõèéí, îðøèõóéí, íèéãýìøèõ¿éí ìýäëýãèéí ÿìàð á¿òöýýð ñóðàëöàõóéí ÿìàð ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààíä òóëãóóðëàí äàðààõ öîãö ÷àäàìæóóäûã òºëºâø¿¿ëýõýýð áîëîâñðóóëñíûã îéëãîõ Øèíæëýõ óõààí áîëîí õýðýãëýýíèé ÿìàð ìýäëýã ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí àãóóëãûí 3 àéä áàãòàæ áàéãààã õàðüöóóëàí ñóäëàõ Äýýðõ öîãö ÷àäàìæóóäûã òàíèí ìýäýõ¿éí òºâøíèé ÿìàð øàëãóóð, ÿìàð àðãààð ¿íýëýõèéã ñîíãîæ õýðýãëýõ Áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí òºâøíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ìýäëýãèéí á¿òýö, àãóóëãà, ñóðàëöàõóéí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãàà, òàíèí ìýäýõ¿éí òºâøíèé øàëãóóð, æèøèã äààëãàâàð, àðãàç¿éã õàðüöóóëàí æèøèæ ÿëãààòàé, òºñººòýé òàëûã òîäîðõîéëæ, òîâ÷èëñîí ò¿ëõ¿¿ð¿¿äèéã àøèãëàí áîñîî õºíäëºí õîëáîîã èëð¿¿ëæ òîãòîîõ
  • 7. ÊÎÄÛÍ ÒÀÉËÀË Áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòàä àãóóëãûí çàëãàìæ õîëáîîã íàðèéâ÷ëàí ãàðãàæ ºãºõ, òàíèí ìýäýõ¿éí òºâøíèé øàëãóóðààð òºëºâøëèéã ¿íýëýõ çîðèëãîîð êîäûã õýðýãëýñýí áîëíî. Àãóóëãûí ñòàíäàðòàä õýðýãëýñýí êîäûã äàðààõ áàéäëààð îéëãîíî:2ÝÌ11à Òóõàéëáàë: 2ÝÌ11à ãýñýí êîä íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóóðü áîëîâñðîëûí íýãä¿ãýýð àéí íýãä¿ãýýð ìýäëýãèéí “à” ÷àäâàð ãýñýí óòãûã èëýðõèéëíý. 2 ñóóðü áîëîâñðîë ÝÌ Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë 1 àãóóëãûí íýãä¿ãýýð àé 1 òóõàéí àéí íýãä¿ãýýð îíöëîã à òóõàéí ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ýçýìøñýí áàéõ ÷àäâàð Áîëîâñðîëûí òóõàéí òºâøíèé çîðèëò áîëîõ öîãö ÷àäàìæèéí êîäûã äàðààõ áàéäëààð òàéëàí óíøèíà.2ÝÌ1:Ê1 Òóõàéëáàë, 2ÝÌ1:Ê1 ãýñýí êîä íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóóðü áîëîâñðîëûí íýãä¿ãýýð àéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷äàä òºëºâøèõ íýãä¿ãýýð öîãö ÷àäàìæ ãýñýí óòãûã èëýðõèéëíý. 2 ñóóðü áîëîâñðîë ÝÌ Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë 1: àãóóëãûí íýãä¿ãýýð àé Ê öîãö ÷àäàìæ 1 òóõàéí àéí íýãä¿ãýýð (ìýäýõ¿éí) öîãö ÷àäàìæ ¯íýëãýýíèé ñòàíäàðòàä õýðýãëýñýí êîäûã äàðààõ áàéäëààð îéëãîíî.2ÝÌ1:Ê11 Òóõàéëáàë, 2ÝÌ1:Ê11 ãýñýí êîä íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóóðü áîëîâñðîëûí íýãä¿ãýýð àéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷äàä òºëºâøèõ íýãä¿ãýýð öîãö ÷àäàìæèéã èëð¿¿ëýõ íýãä¿ãýýð øàëãóóð ãýñýí óòãûã èëýðõèéëíý. 2 ñóóðü áîëîâñðîë ÝÌ Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë 1: àãóóëãûí íýãä¿ãýýð àé Ê öîãö ÷àäàìæ 1 òóõàéí àéí íýãä¿ãýýð (ìýäýõ¿éí) öîãö ÷àäàìæ 1 íýãä¿ãýýð öîãö ÷àäàìæèéã èëð¿¿ëýõ íýãä¿ãýýð øàëãóóð Àãóóëãà õîîðîíäûí çàëãàìæ õîëáîîã äàðààõ áàéäëààð êîäëîí èëýðõèéëñýí.
  • 8. 1ÝÌ12á,â g 2ÁÈÎ21ã Òóõàéëáàë, 1ÝÌ12á,â ® 2ÁÈÎ21ã ãýñýí êîä íü Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàãà áîëîâñðîëûí íýãä¿ãýýð àéí õî¸ðäóãààð ìýäëýãèéí “á, â” ÷àäâàðóóä íü áèîëîãèéí ñóóðü áîëîâñðîëûí õî¸ðäóãààð àéí íýãä¿ãýýð ìýäëýãèéí “ã” ÷àäâàðòàé çàëãàìæ õîëáîîòîé ãýäãèéã õàðóóëñàí òýìäýãëýãýý þì.ÑÒÀÍÄÀÐÒÛÍ ÍÝÐ ÒÎÌڨΠ1. Ñòàíäàðòûí ¿íäñýí íýð òîìú¸î: Áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò Áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò - Íèéãìèéí õºãæëèéí çàõèàëãà õóâü õ¿íèé ýðýëò õýðýãöýýã õàíãàõ, áîëîâñðîëûí ¿éë àæèëëàãààíû ÷àíàðûí òºâøèíã òîãòîîõûí òóëä òóõàéí òºâøíèé, òóõàéí øàòëàëûí áîëîâñðîëûí àãóóëãà, àðãàç¿éí ¿íäýñ, îð÷èí íºõöºë, ¿íýëãýýíèé íààä çàõûí øààðäëàãûã òîäîðõîéëñîí íîðìàòèâ áàðèìò áè÷èã. Êèððèêþëèì Êèððèêþëèì - Áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòàä íèéö¿¿ëýí íèéãýì, ñî¸ëûí ¿íýò ç¿éëñýýñ èðãýäýä ýçýìø¿¿ëýõýýð ñîíãîñîí òîäîðõîé çîðèëãî, àãóóëãà, àðãàç¿é, õýðýãëýãäýõ¿¿í, ¿íýëãýý á¿õèé ¿éë àæèëëàãààíû òîãòîëöîîã èëýðõèéëñýí óäèðäàìæ áè÷èã Öîãö ÷àäàìæ Öîãö ÷àäàìæ - Õ¿íèé ýçýìøñýí ìýäëýã, ÷àäâàð, òóðøëàãà, òºëºâøñºí õàíäëàãà, çàí ¿éëèéí öîãö èëýðõèéëýë - õ¿íèé õºãæëèéí ÷àíñàà Àãóóëãûí ñòàíäàðò Àãóóëãûí ñòàíäàðò - Òóõàéí òºâøíèé áîëîâñðîëûí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷äûí ýçýìøèõ íààä çàõûí ìýäëýã, ÷àäâàð, òýäýíä òºëºâøèõ öîãö ÷àäàìæèéã õýìæýýñæ¿¿ëñýí çîðèëòûã òîäîðõîéëñîí íîðìàòèâ áàðèìò áè÷èã Àãóóëãûí àé Àãóóëãûí àé - Áîëîâñðîëûí àãóóëãûí ººð÷ëºëòººñ ¿ë õàìààðàí, á¿òýö íü ñîíãîñîí çàð÷ìûí õóâüä èíâàðèàíò, äîòîîä ¿íäñýí õîëáîîãîîð òîäîðõîéëîãäîõ á¿ðýëäýõ¿¿íèé õóâüä ã¿éöýä, õýðýãëýýíèé õóâüä åðºíõèéëºëèéí òºâøèí ºíäºðòýé áàéõ àãóóëãûí òîãòîëöîî Ìýäëýã Ìýäëýã - Òàíèí ìýäýõ ¿éë àæèëëàãààíû ä¿íä õóâü õ¿íèé ýçýìøèõ ¿éëèéí áàðèìæààã òîäîðõîéëîõ òóõàéí ñóäëàãäàõóóí áîëîí óð óõààíû íýãäëèéí òîãòîëöîî ×àäâàð ×àäâàð - Àñóóäëàà øèéäâýðëýõýä ìýäëýãýý õýðýãëýõ äàäëàãà òóðøëàãûí ¿ç¿¿ëýëò
  • 9. ¯íýëãýýíèé ñòàíäàðò ¯íýëãýýíèé ñòàíäàðò - Òóõàéí áîëîâñðîëîîð ñóðàëöàã÷äûí ýçýìøèõ ìýäëýã, ÷àäâàð, öîãö ÷àäàìæèéí òºëºâøèõ ÿâö áîëîí òîäîðõîé ¿å øàòíû ¿ð ä¿íã õýìæýýñæ¿¿ëýí îíîøèëæ êèððèêþëèìûí ÷àíàðûã ¿íýëýõ íîðìàòèâ áàðèìò áè÷èãÒàíèí ìýäýõ¿éí òºâøíèé Òàíèí ìýäýõ¿éí òºâøíèé øàëãóóð - Àãóóëãûíøàëãóóð àé òóñ á¿ðýýð ñóðàëöàã÷äàä òºëºâøèõ öîãö ÷àäàìæ, òîäîðõîé ìýäëýã, ÷àäâàðûã òàíèí ìýäýõ¿éí òºâøèí á¿ðò õàðãàëçóóëàí òîäîðõîéëñîí æèøèãÁîëîâñðîëûí òºâøèí Áîëîâñðîëûí òºâøèí - Ñóðàëöàã÷äûí òàíèí ìýäýõ¿éí òºâøèíã¿¿äýä õàðãàëçàõ áîëîâñðîëûí ¿å÷ëýëÁîëîâñðîëûí øàòëàë Áîëîâñðîëûí øàòëàë - Áîëîâñðîëûí çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºâøèíã¿¿äýä õàðãàëçàõ ¿å÷ëýëÑóðãàëò Ñóðãàëò - Ìýäëýã, ÷àäâàð, òºëºâøëèéí ººð÷ëºëò áîëîõ ñóðàëöàõóéã õýðýãæ¿¿ëäýã çîõèîí áàéãóóëàëòûí òîãòîëöîîÑóðàëöàõóé Ñóðàëöàõóé - Òîäîðõîé ìýäëýã, ÷àäâàð, öîãö ÷àäàìæ ýçýìøèõèéí òóëä á¿òýýë÷ ¿éë àæèëëàãààãààðàà ººðòºº øèíý ìýäëýã á¿òýýõ ñóðàëöàã÷èéí òàíèí ìýäýõ ºâºðìºö ¿éë àæèëëàãààÑóðãàõóé áóþó áàãøëàõóé Ñóðãàõóé - Ñóðàëöàã÷èéí ñóðàëöàõ ¿éë àæèëëàãààã äèäàêòèê íºõö뺺ð äýìæèõ áàãøèéí ¿éë àæèëëàãàà 2. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ¿íäñýí íýð òîìú¸î:Ýð¿¿ë ìýíä Ýð¿¿ë ìýíä ãýäýã îéëãîëòîä çºâõºí áèå áÿëäàðûí õóâüä òºäèéã¿é ñýòãýë ñàíàà, íèéãìèéí õóâüä ýð¿¿ë ñàðóóë áàéõûã õýëíý.Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä- Èäýâõòýé àìüäðàõàä õýðýãöýýòýé íèéãìèéí, ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé áîëîí îþóí ñàíààíû ñàéí ñàéõàí áàéäëûã õàíãàõ çîðèëãîä õ¿ðýõ àðãà çàì þì.Õ¿íèé áèåèéí ýðõòýí Õ¿íèé áèåèéí ýðõòýí òîãòîëöîî ãýäýã íü èæèëòîãòîëöîî ¿¿ðýã á¿õèé ýðõòí¿¿äèéí íýãäëèéã õýëíý.
  • 10. Áèåèéí ºñºëò õºãæèë ªñºëòèéí äààâðûí íºëººãººð õ¿íèé áèåèéí áóë÷èí áîëîí áóñàä ýðõòýí ºñ÷ òîìðîõ, ÿñ óðãàõ ¿éë ÿâö íü õ¿¿õýä íàñíààñ ýõëýýä ÿíç á¿ðèéí íàñàíä õàðèëöàí àäèëã¿é õóðäàöòàé ÿâàãäàæ òîì õ¿í áîëîõ ¿éë ÿâöûã áèåèéí ºñºëò õºãæèë ãýíý.Øèëæèëòèéí íàñ Øèëæèëòèéí íàñ ãýæ õ¿¿õýä íàñíààñ òîì õ¿í áîëîõ çàâñðûí ¿å áºãººä ýíý ¿åä õ¿¿õäèéí áèå áîëîîä ñýòãýë ñàíààíä îëîí ººð÷ëºëò ãàðäàã ¿å þì.Áèåíèé þì Ýìýãòýé õ¿íèé ¿òðýýíýýñ òîäîðõîé ìº÷ëºãòýéãýýð öóñ áîëîí ñàëèàðõàã ç¿éë ãàðàõ ¿çýãäëèéã áèåíèé þì ãýæ õýëíý.Íîéòîí ç¿¿ä Óíòàæ áàéõ ¿åä ¿ðèéí øèíãýí àÿíäàà ÿëãàðàõ ¿çýãäëèéã íîéòîí ç¿¿ä ãýíý.Õàëäâàðò ºâ÷èí Õ¿í ìàë àìüòíààñ äàìæèí ýð¿¿ë õ¿íä äàìæèí õàëääàã ºâ÷í¿¿äèéã õàëäâàðò ºâ÷èí ãýíý.Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí ãýæ ÿìàð íýã òîäîðõîé õ¿÷èí ç¿éëä, íºëººëëèéí óëìààñ ¿¿ñ÷, óëìààð õ¿íèé áèåèéã õÿìðààæ ºâ÷ë¿¿ëäýã ºâ÷í¿¿äèéã õýëíý.Áýëãèéí çàìààð äàìæèõ Áýëãèéí çàìûí õàëäâàðò ºâ÷èí -õàëäâàð Õàìãààëàëòã¿é áýëãèéí õàâüòëààð äàìæèí õàëäâàðëàæ, íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýðõòíèéã ãýìòýýæ ºðºâñ¿¿ëýõèéí çýðýãöýý áóñàä ýðõòýíä íºëººëäºã ºâ÷í¿¿äèéã õýëíý.Õ¿íèé äàðõëàë õîìñäîëûí âèðóñ Õ¿íèé äàðõëàë õîìñäîëûí âèðóñ (ÕÄÕÂ) íü õ¿íèé äàðõëàëûí òîãòîëöîîã óäààí õóãàöààíû òóðø ãýìòýýæ äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäëûã ¿¿ñãýäýã âèðóñûí òºðëèéí áè÷èë áèåòýí þì.Äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäîë Äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäîë (ÄÎÕ) - ÕÄÕÂ- ûí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñò äàðõëàà àëäàãäàæ, òºðºë á¿ðèéí õî¸ðäîã÷ ºâ÷èí ýõëýõ ¿åèéã ÄÎÕ ãýäýã.Ýð¿¿ë àõóé, àðèóí öýâýð Ýð¿¿ë ìýíäýý ñàõèí õàìãààëàõ, ºâ÷èí òàðõàõààñ ñýðãèéëýõýä ÷èãëýñýí ýð¿¿ë àæ òºðºõ ¿íäýñ, àðãà áàðèë, íºõöºë çýðãèéã ýð¿¿ë àõóé, àðèóí öýâýð ãýíý.Õàðèëöàà Õ¿ì¿¿ñèéí áóñàäòàé ººðèéí áîäîë, ñàíàà,
  • 11. õàíäëàãà, ìýäðýìæ çýðãýý õóâààëöàæ áàéãàà òîõèîëäîë áóþó õàìãèéí ýíãèéí óòãààðàà íýã õ¿íýýñ íºãºº õ¿íä ìýäýýëýë äàìæóóëàõûã õàðèëöàà ãýíý.ªºðòºº èòãýëòýé õàðèëöàà Á¿ä¿¿ëýã àâèð ãàðãàëã¿éãýý𠺺ðèéíõºº áîäîë ñàíàà, õ¿ñýë, ìýäðýìæýý èëýðõèéëæ èëýí äàëàíã¿é õàðèëöàõûã ººðòºº èòãýëòýé õàðèëöàà ãýíý.Øèéäâýð ãàðãàõ Øèéäâýð ãàðãàõ - Àëèâàà àñóóäëûã øèéäýæ áîëîõ õýä õýäýí õóâèëáàðààñ àëü íýãèéã íü ñîíãîõûã õýëíý. Ãàðãàñàí øèéäâýð íü õàìãèéí èõ ¿ð ºãººæòýé, ýåðýã ¿ð äàãàâàð èõòýé áîë óõààëàã øèéäâýð áîëäîã.Òàòãàëçàõ ÷àäâàð Òàòãàëçàõ ÷àäâàð ãýæ ººðèéíõ íü õ¿ñýë áîäîë, ýðõýìëýõ ç¿éëýýñ ÿëãààòàé ç¿éëèéã õèéëãýõýýð øàõàæ øààðäàõ ¿åä äóðã¿é áàéãààãàà èëýðõèéëæ “¿ã¿é” ãýæ õýëýõ áóþó ¿éëäëýýðýý èëýðõèéëýõèéã õýëíý.Ǻâøèëöºë Ǻâøèëöºë - Àëèâàà çºð÷èëòýé àñóóäëààð ñàíàë íèéëýõã¿é õ¿ì¿¿ñ óã çºð÷èë þóíààñ áîëæ áàéãààã òàë òàëààñ íü òóíãààí áîäîæ, õàðèëöàí îéëãîëöîæ íýãýí øèéäýëä õ¿ðýõèéã õýëíý.Ýðõýìëýäýã ¿íýò ÷àíàðóóä Ýðõýìëýõ ¿íýò ÷àíàðóóä - Àëèâàà íèéãýì, õàìò îëîí, ãýð á¿ë, õóâü õ¿ì¿¿ñèéí áàðèìòëàõ çàð÷ìóóä, õ¿ñ¿¿øòýé øèíæ ÷àíàðóóä þì.ªºðòºº èòãýõ èòãýë ªºðòºº èòãýõ èòãýë - Õ¿í ººðòºº ÿìàð ñàíàãääàã áîëîí ººðèéí òàëààðõ ýåðýã þì óó ñºðºã ñýòãýãäýë íü òóõàéí õ¿íèé òàëààðõ ãàð÷ áóé çóðàãëàë þì.Ñòðåññ Ñòðåññ - Ãàäíû ÿìàð íýã ñºðºã òààëàìæã¿é íºëººëëèéí õàðèóä ¿¿ññýí ñýòãýë ñàíààíû òààã¿é áàéäëûã õýëíý.Èðýýä¿éãýý òºëºâëºõ Èðýýä¿éãýý òºëºâëºõ ãýäýã íü ýöýñò íü õ¿ðýõýýð ÷èãëýñýí òîäîðõîé çîðèëãîòîé, ò¿¿íèéãýý áèåë¿¿ëýõèéí òóëä òîäîðõîé öàã õóãàöààòàé, ¿å øàòòàé ¿éë àæèëëàãààã òºëºâëºõèéã õýëíý.Àþóëã¿é àìüäðàõ Àþóëã¿é àìüäðàõ ãýäýã íü òîâ÷äîî àìüä ÿâíà ë ãýñýí ¿ã þì. Ýíý íü õóâü õ¿íèé áîëîîä íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíä, ñàéí ñàéõàí áàéäëûã õàäãàëàõûí òóëä áèå, ñýòãýöèéí áîëîí ìàòåðèàëëàã õîõèðîëä õ¿ð÷ áîëçîøã¿é á¿õèé ë íºõöºë áàéäëûã õÿíàõ ÿâäàë þì.
  • 12. Ýðñäýë Ýðñäýë ãýæ àþóë õîð õºíººë, ãàðç õîõèðîëûã äàâàí òóóëàõ áîëîìæ áóþó áîëçîøã¿é àþóëòàé õîëáîîòîé ÿìàðâàà íýã õ¿÷èí ç¿éë, ¿éë ÿâäëûí ºðíºë þì.Áýëãèéí õàâüòëûã òýâ÷èõ Áýëãèéí õàâüòëûã òýâ÷èõ- ßíç á¿ðèéí øàëòãààíû óëìààñ áýëãèéí õàâüòàëä îðîõã¿é áàéõ, áýëãèéí õàðèëöààíààñ ò¿ð, ýñâýë á¿ðìºñºí òàòãàëçàõûã õýëíý.Æèðýìñëýëòýýñ ñýðãèéëýõ àðãà Æèðýìñëýëòýýñ ñýðãèéëýõ àðãà ãýäýã íü òóõàéí õ¿í õ¿ñýýã¿é ¿åäýý æèðýìñýí áîëæ, õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõã¿éí òóëä õýðýãëýäýã õýðýãñýë þì.Õ¿÷èðõèéëýë Õ¿÷èðõèéëýë ãýäýã îéëãîëò íü ò¿ðýìãèé, áóðóó õàðüöàõ, àøèãëàõ ãýñýí óòãàòàé áºãººä áóñäûã ººðèéí õ¿÷ ÷àäàë, äàâóó áàéäëàà àøèãëàí ýðõ ìýäýëäýý áàéëãàõ ãýñýí àëáàäëàãûí øèíæòýé àëèâàà ¿éëäëèéã ñàíààòàéãààð õèéõ ãýñýí îðîëäëîãî þì.
  • 13. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÑÒÀÍÄÀÐÒÛÍ ¯ÇÝË ÁÀÐÈÌÒËÀËÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ Ìýäýýëýë õàðèëöàà äàâàìãàéëñàí õ¿ì¿¿íëýãÕÝÐÝÃÖÝÝ: àðä÷èëñàí íèéãýìä àæèëëàæ, àìüäðàõ èðãýí á¿ðýð¿¿ë àæ òºðæ, àìüäðàõ ñîíãîëò õèéõäýý õàðèóöëàãàòàé õàíäàõ, çàõ çýýëèéí ÷ºëººò ºðñºë人íä øóäàðãààð îðîëöîõ áîäèò õýðýãöýý øààðäëàãàòàé òóëãàðäàã. Ýíýõ¿¿ õýðýãöýý øààðäëàãûã õàíãàõûí òóëä èðãýä áîëîâñðîë ýçýìøèõ íü çàéëøã¿é áîëíî. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí õýðýãöýý íü õóâü õ¿íèé áîëîí íèéãìèéí äàðààõ ýðýëò õýðýãöýý, çàõèàëãàò øààðäëàãààð òîäîðõîéëîãäîíî.Õóâü õ¿íèé õýðýãöýý Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàãà áîëîâñðîë ýçýìøèõ õ¿¿õäèéí õýðýãöýý íü èäýæ óóõ, òîãëîõ çýðýã áàë÷èð õ¿¿õäèéí õýðýãöýýíýýñ õàëüæ ñóðãóóëüä ñóðàõ, îëíû äóíä îðîí, íèéãýìøèæ ýõëýõòýé õîëáîîòîé áèåý àâ÷ ÿâàõ, áè õýí áý ãýæ ººðèé㺺 òàíüæ ìýäýõ, øèíý íàéç íºõºäòýé áîëîõ, øèíý îð÷èíä äàñàõ, ººðèéí áèåä ãàð÷ áóé ººð÷ëºëòèéã ìýäýõ õýðýãöýý äàâàìãàéëñàí áàéäàã. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóóðü áîëîâñðîë ýçýìøèõ ºñâºð íàñíû õ¿¿õäèéí òàíèí ìýäýõ ñîíèðõëûí õ¿ðýý íü ºðãºæèí òýëæ, þìñ ¿çýãäëèéã æèøèæ õàðüöóóëàõ, çàäëàí øèíæëýõ, íýãòãýí ä¿ãíýõ, åðºíõèéëºõ ñýòãýõ¿éí ¿éëäýë õèéõ ÷àäâàð ñàéæèðäàãòàé õîëáîîòîé ººðèé㺺 áîëîí áóñäûã òàíüæ ìýäýõ, áóñàäòàé ¿åðõýõ, ººðèéíõºº ìýäðýìæ¿¿äèéã èëýðõèéëýõ, øèëæèëòèéí íàñàíä ãàðäàã ººð÷ëºëò¿¿äýä äàñàõ àëèâàà àñóóäàëä ººðèéí ãýñýí áàéð ñóóðèíààñ õàíäàõ õýðýãòýé áîëäîã. Ýð¿¿ë ìýíäèéí á¿ðýí äóíä áîëîâñðîë ýçýìøèõ àõëàõ íàñíû õ¿¿õäèéí õóâüä òàíèí ìýäýõ ¿éë àæèëëàãàà íü çîðèëãî ÷èãëýëòýé, áèå äààñàí, á¿òýýë÷ øèíæòýé áîëæ, àìüäðàëûí àñóóäëûã áèå äààí øèéäâýðëýõ, ººðèéíõºº àëèâàà ¿éëäëèéã íèéãìèéí àìüäðàë, áóñäûí ºìíº õ¿ëýýõ ¿¿ðýã õàðèóöëàãàòàé õîëáîí àâ÷ ¿çýõ õýðýãöýý øààðäëàãà áèé áîëäîã.Íèéãìèéí õýðýãöýý Áîëîâñðîëûã õ¿í òºðºëõòºíèé ñî¸ëûí ¿íýò ç¿éë áîëîõûíõ íü õóâüä õ¿ðòýæ õóâü õ¿íèé çîõèñòîé õºãæëèéã õàíãàõ Øèíæëýõ óõààíû õýë, ñýòãýëãýý, àðãóóäûã õýðýãëýí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ
  • 14. Îð÷íû ýð¿¿ë àõóé, òîõü òóõ, àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõàä ýçýìøñýí ìýäëýã ÷àäâàðàà õýðýãëýõ, õóâèéí àìüäðàëàà çîõèöóóëàõ Ñóðàëöàõ ÿâöàä òºëºâøäºã ñýòãýõ¿éí åðºíõèé áîëîí òóñãàé áàðèëóóäûã õýðýãëýí øààðäëàãàòàé ìýäýýëýë áîëîâñðóóëæ àøèãëàõ Ýð¿¿ë íèéãýì áèé áîëãîõîä ººðèéí îðóóëàõ õóâü íýìðýý òîäîðõîéëîõ, ýð¿¿ë çàí ¿éëèéã ýðõýìëýõ Íèéãìèéí àìüäðàëûí ÿâöàä áàéãàëèéí øèíæëýõ óõààí, òåõíèê òåõíîëîãèèéí õºãæèë íèéãýì, óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí ÷èãëýëýýð ýçýìøñýí ìýäëýãýý àøèãëàí àñóóäàëä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàæ, øèéäâýð ãàðãàõäàà èäýâõòýé, óõàìñàðòàé õàðèóöëàãàòàé õàíääàã èðãýí òºëºâø¿¿ëýõÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí çîðèëãî íü òóõàéíÇÎÐÈËÃÎ áîëîâñðîëûí õýðýãöýýã õàíãàõóéö öîãö ÷àäàìæ á¿õèé èðãýí òºëºâø¿¿ëýõýä îðøèíî. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàãà áîëîâñðîëûí çîðèëãî íü ñóðàëöàã÷äàä õóâèéí ýð¿¿ë àõóé, àðèóí öýâýð, õîîë õ¿íñ, àìíû õºíäèéí ýð¿¿ë ìýíä, áèåèéí ºñºëò õºãæèë, øèëæèëòèéí íàñíû îíöëîã, áàãà íàñíû õ¿¿õäýä ò¿ãýýìýë òîõèîëääîã îñîë ãýìòýë, çàðèì ºâ÷íèé òàëààð ýíãèéí ìýäëýã ýçýìø¿¿ëæ, òýäíèéã øèëæèëòèéí íàñàíä áèå áîëîí ñýòãýë ñàíààíä ãàðàõ ººð÷ëºëòºä áýëòãýëòýé áàéõ, àõóéí æèæèã îñîë ãýìòëèéí ¿åä ººðòºº áîëîí áóñäàä àíõíû òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ, çàìûí õºäºë㺺íèé àþóëã¿é áàéäëûã ýðõýìëýõ, ýð¿¿ë àæ òºðºõ àíõíû ÷àäâàðòàé, ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõàä áàãààñàà àíõààðäàã õàíäëàãàòàé áîëæ òºëºâø¿¿ëýõýä îðøèíî. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóóðü áîëîâñðîëûí çîðèëãî íü ñóðàëöàã÷äûã îð÷íû ýð¿¿ë ìýíä, õîîëíû èë÷ëýã, íàéðëàãà, òºðºë, äàðõëààæóóëàëò, âàêöèíæóó- ëàëòûí òàëààð îéëãîëòòîé áîëãîõ, õàëäâàðò ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ººðèé㺺 áîëîí íàéç íºõ人 òàíüæ ìýäýõ, ººðèéíõºº áîëîí áóñäûí ýðõýìëýäýã ¿íýò ç¿éëñèéã òîäîðõîéëîõ, õ¿íäýòãýõ, õàðèëöààíû ººðòºº èòãýëòýé õýëáýðèéã ýçýìøèõ, àëèâàà àñóóäàëä îëîí òàëààñ íü àâ÷ ¿çýí çºâ øèéäâýð ãàðãàõ, ¿åðõýë íºõºðëºëèéí àñóóäàëä õàíääàã, ÿìàð íýãýí õîðò çóðøèëä àâòàõã¿é ýåëäýãýýð òàòãàëçàõ, áàéãàëèéí áîëîí õèìèéí ãàðàëòàé îñîë ãýìòýëä
  • 15. àíõíû òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ, ººðòºº áóñäàä ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ ÷àääàã áîëãîõîä îðøèíî. Ýð¿¿ë ìýíäèéí á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí çîðèëãî íü ñóðàëöàã÷äûã ýð¿¿ë ìýíäèéí ºìíºõ ìýäëýãèéí õ¿ðýýãýý òýëæ, íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé åðºíõèé îéëãîëòòîé áîëæ, õóâü õ¿í áà íèéãýìä àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí ¿ç¿¿ëýõ õîð íºëººã òîîöîæ, òýäãýýðèéã õýðýãëýõ ìóó çóðøëààñ òàòãàëçàõ, áýëãèéí õàðèëöààíû ñî¸ëòîé, àþóëã¿é áýëãèéí õàðèëöààã ýðõýìëýäýã, ººðèé㺺 áîëîí áóñäûã ÁÇÕª/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ, èðýýä¿éãýý òºëºâëºõ, ãýð á¿ëèéí àñóóäàëä õàðèóöëàãàòàé õàíäàõ ÷àäâàðòàé èðãýí áîëãîí òºëºâø¿¿ëýõýä îðøèíî.ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûí çîðèëãîÑÒÀÍÄÀÐÒÛÍ ÇÎÐÈËÃÎ íü áîëîâñðîëûí òºâøèí á¿ðèéí êèððèêþëèìûã òºëºâëºõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, õÿíàõ ¿éë àæèëëàãààíû ÷àíàðûã ¿íýëæ, ò¿¿íèéã õºãæ¿¿ëýõýä îðøèíî.ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí êèððèêþëèìÄÈÄÀÊÒÈÊ ÇÀÐ×ÈÌ õºãæëèéí ñòðàòåãèä, åðºíõèé áà ìýðãýæëèéí äèäàêòèêèéí çàð÷ìûã áàðèìòàëíà: Á¿õýëëýã, èíòåãðàö÷èëàãäñàí, ñóðàëöàã÷äûí ñîíèðõîë õýðýãöýýíä íèéöñýí, íàñ õºãæëèéí òºâøèíä íü òîõèðñîí, óÿí õàòàí, õýðýãæèõ áîëîìæòîé áàéõ Ñóðàõ ¿éë ÿâö íü ñóðàëöàã÷äûí ñîíèðõîë õýðýãöýý, õóâèéí òóðøëàãàä òóëãóóðëàñàí, õèéæ á¿òýýõ ¿éë àæèëëàãààãààðàà õºãæèõºä ÷èãëýãäñýí, àñóóäëûã øèéäâýðëýõ àðãà áàðèë, õàìòðàí àæèëëàõ ñî¸ëä ñóðàëöàõ ÷àäâàðûã á¿ðä¿¿ëñýí áàéõ Ñóðàëöàã÷äûí ýð¿¿ë àæ òºðºõ òºëºâøèëä ãàð÷ áóé àõèöûã äýìæèõ, òýäíèéã õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãî ÷èãëýëòýé, èë òîä, áîäèòîé, øóäàðãà, îëîí àðãà õýëáýðèéã õîñëóóëñàí, ººðèéí áîëîîä õàìòûí ¿íýëãýýíèé øèíæòýé áàéõ Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí àãóóëãûí ñòàíäàðòûã õýðýãæ¿¿ëýõ íºõöëèéã õàíãàñàí, õ¿¿õýä ñóð÷, õºãæèõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëñýí, õ¿ðòýýìæòýé, ýð¿¿ë àõóé, ãîî ç¿é, îñîë àþóëã¿éí øààðäëàãûã áèåë¿¿ëñýí áàéõ
  • 16. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÁÀÃÀ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÀÃÓÓËÃÛÍ ÑÒÀÍÄÀÐÒÝð¿¿ë ìýíäèéí áàãà áîëîâñðîëûí 1ÝÌ1: ÝЯ¯Ë ÁÈÅàãóóëãûí «Ýð¿¿ë áèå» àéí çîðèëòíü ñóðàëöàã÷äàä äàðààõ öîãö Ìýäëýã 1:Áèåèéí ºñºëò, õºãæèë÷àäàìæèéã òºëºâø¿¿ëýõýäîðøèíî: Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà:1ÝÌ1:Ê1 Õ¿íèé áèå, ýðõòí¿¿äèéí¿íäñýí ¿¿ðýã, òýäãýýðò íºëººëºõ õ¿÷èí à. Õ¿íèé áèåèéí ýðõòí¿¿äèéã øèíæëýõ óõààíûç¿éëñèéí òàëààð àíõàí øàòíû íýðøëýýð íýðëýõ, ¿íäñýí ¿¿ðãèéã òàéëáàðëàõ,ìýäëýãòýé áîëæ, õ¿íèé áèåèéí ºñºëò á. Ñ¿¿í ø¿ä, áàéíãûí ø¿äíèé òàëààð îéëãîëòòîéõºãæëèéã îéëãîõ áîëîõ1ÝÌ1:Ê2 Ǻâ, çîõèñòîé õîîëëîõ, â. Áèå áÿëäðûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä (ºíäºð, æèí,èäýâõòýé äàñãàë õºäºë㺺í õèéõ, õóâèéí öýýæíèé òîéðîã, õóðä, õ¿÷, óÿí õàòàí áàéäàë ãýõàðèóí öýâýð ñàõèõ çýðãýýð ýð¿¿ë ìýíäýý ìýò) -èéã íýðëýõäýìæèõ, õºãæ¿¿ëýõ ýíãèéí äàäàëõýâøèëòýé áîëîõ ã. Õ¿ì¿¿ñèéí áèåèéí ãàëáèð, áèå áÿëäðûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä ÿëãààòàé áàéäàã (õýâèéí, áºãòºð,1ÝÌ1:Ê3 Ýð¿¿ë áàéõàä øààðäëàãàòàé ãýäãýð, òàðãàí, òóðàíõàé, ºíäºð , íàì ãýõ ìýò)-ìýäýýëýë, á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýã ñîíãîí èéã îéëãîõõýðýãëýõ ä. Áýëãèéí àíõäàã÷ øèíæ òýìäýã, õ¿éñ, õ¿éñèéí1ÝÌ1:Ê4 Áóñäûí ýð¿¿ë ìýíäèéã ÿëãààã òàéëáàðëàõõ¿íäýòãýõ, äýìæèõ å. Øèëæèëòèéí íàñíû ¿åä îõèä, õºâã¿¿äèéí áèå ìàõáîäèä ãàðàõ ººð÷ëºëòèéã íýðëýõ, òàéëáàðëàõ (áýëãèéí õî¸ðäîã÷ øèíæ òýìäýã, áèåíèé þì, íîéòîí ç¿¿ä) ¸. Õýâèéí ºñºëò õºãæèëòºä íºëººëºõ ýåðýã, ñºðºã õ¿÷èí ç¿éëñèéã íýðëýõ, (õîîëëîëò, õºäºë㺺í, ÷èéðýãæèëò ã.ì) ºâ÷èí ýìãýã òóñàõ, ãýìòýë áýðòýë àâàõ çýðãýýñ ñýðãèéëýõ æ. Òàìõè áîëîí çàðèì ýìèéí áîäèñûí áèåä ¿ç¿¿ëýõ õîð õîëáîãäëûã ìýäýõ, òýäãýýðýýñ áîëãîîìæëîõ àðãà áàðèëä ñóðàëöàõ Ìýäëýã 2 Õîîëëîëò Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà:1ÁØ1/2å à. Õ¿íèé áèåèéí ºñºëò õºãæèëä õîîëíû ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, à÷ õîëáîãäëûí òàëààð îéëãîëòòîé áîëîõ, çºâ õîîëëîõ á. Òºðºë á¿ðèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í (ñ¿¿, öàãààí èäýý, æèìñ, õ¿íñíèé íîãîî)-íû à÷ õîëáîãäëûã òàéëáàðëàõ, òýäãýýðèéã “Ãýð çºâëºìæ”-èéí äàãóó çîõèñòîé ñîíãîæ õýðýãëýõ â. Ò¿¿õèé óñ óóõã¿é áàéõ, óñûã áóöàëãàæ
  • 17. õýðýãëýõ, õèéæ¿¿ëñýí óíäààã õýðýãëýõýýñ òàòãàëçàõ, æèìñ, íîãîîíû öýâýð ø¿¿ñèéã èë¿¿ ñîíãîæ õýðýãëýõ ã. Äàâñ, ÷èõýð, ººõ òîñûã çîõèñòîéãîîð õýðýãëýäýã áàéõ, èîä àãóóëñàí äàâñ, áóñàä á¿òýýãäýõ¿¿íèéã òàíüæ ñîíãîõ ä. ªäðèéí õîîëíû äýãëýì áàðèìòëàõûí à÷ õîëáîãäëûã îéëãîõ, õýâøèë áîëãîõ å. Ñàâ, áàãëàà áîîäîëã¿é èë çàäãàé, øîøãîã¿é, õóãàöàà õýòýðñýí, áóðóó õàäãàëñàí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õóäàëäàí àâ÷ õýðýãëýäýãã¿é áàéõ ¸. Õîîëëîëòòîé õîëáîîòîé ýð¿¿ë ìýíäýä ñºðºã íºëººòýé çóðøëûã íýðëýõ, òýäãýýðýýñ çàéëñõèéõ Ìýäëýã 3 Õºäºë㺺í áà ÷èéðýãæèëò Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà:1ÝÌ1-1ÁÒ/1â à. Áèåèéí õýëáýð ãàëáèðòàà àíõààðàë òàâèõ, õºãæ¿¿ëýõ, ãàëáèðàà õàäãàëàõ, çºâ ñóóæ ñóðàõ á. Íàð, óñ, àãààðààð áèåý ÷èéðýãæ¿¿ëýõ àðãà óõààíä ñóðàëöàõ â. Õºäºë㺺íèé õîìñäëûí õîð óðøãèéã òàéëáàðëàõ, õºäºë㺺íèé õîìñäîëä îðîõã¿é áàéõ, õºäºë㺺íò òîãëîîìûí òºðë¿¿äýýñ ñîíãîæ òîãëîäîã áàéõ ã. Ǻâ àìüñãàëæ ñóðàõ Ìýäëýã 4:Õóâèéí àðèóí öýâýð, ýð¿¿ë àõóé Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà: à. Ø¿ä öîîðîõ øàëòãààí, ø¿äýý õàìãààëàõûí à÷ õîëáîãäëûã òàéëáàðëàõ, ø¿ä ºâ÷ëºõººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãûã ýçýìøèõ, ºâ÷èëñºí òîõèîëäîëä õýíä õàíäàõàà ìýäýýã áàéõ á. Îî, ñîéçîî çºâ ñîíãîæ, õýðýãëýäýã áîëîõ, ø¿äýý çºâ óãààæ çàíøèõ â. Ãàðàà óãààõûí à÷ õîëáîãäëûã òàéëáàðëàõ, çºâ óãààæ ñóðàõ, õýâøèë áîëãîõ ã. Óñàíä îðîõûí à÷ õîëáîãäëûã îéëãîõ, àðüñàà àð÷ëàõ àðãàä ñóðàëöàõ ä. ¯ñ, õóìñàà àð÷ëàõ õàìãààëàõ àðãûã ýçýìøèõ,
  • 18. õèðã¿é öýâýð áàéëãàæ õýâøèõ å.Àì õàìàð õîîëîéãîî òîãòìîë çàéëæ öýâýð áàéëãàæ õýâøèõ ¸. Í¿äýý àð÷èëæ, õàðààãàà õàìãààëàõ àðãàä ñóðàëöàõ æ. Ãàäíà áýëýã ýðõòíýý óãààæ çàíøèõ, áèå çàññàíû äàðàà çºâ àð÷èæ ñóðàõ õýâøèë áîëãîõ ç. ªäðèéí äýãëýì ñàõèõûí à÷ òóñûã îéëãîõ, õýðýãæ¿¿ëæ õýâøèõ è. Îéìñ, õºëèéí îðîîëòîî òîãòìîë óãààæ, öýâýðõýí áàéëãàæ õýâøèõ é. Àë÷óóð (í¿¿ð ãàð, áèå, õºë, õàìàð ãýõ ìýò) çºâ õýðýãëýõ àðãàä ñóðàëöàõ, õýðýãëýæ õýâøèõÝð¿¿ë ìýíäèéí áàãà áîëîâñðîëûí 1ÝÌ2: ÝЯ¯Ë ÕÀÐÈËÖÀÀàãóóëãûí «Ýð¿¿ë õàðèëöàà» àéíçîðèëò íü ñóðàëöàã÷äàä äàðààõ Ìýäëýã 1:Õóâü õ¿íèé õàðèëöàà (äîòîîä)öîãö ÷àäàìæèéã òºëºâø¿¿ëýõýäîðøèíî: Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà:1ÝÌ2:Ê1 Ýð¿¿ë ìýíäòýéõîëáîîòîé õàðèëöààíû òàëààðõè à. ªäºð òóòìûí õàðèëöààíû ñî¸ëä ñóðàëöàõàíõàí øàòíû ìýäëýãòýé áîëîõ (ìýíäëýõ, òàëàðõàë èëýðõèéëýõ, óó÷ëàë ãóéõ, áóñäûã õ¿íäýòãýõ ãýõ ìýò)1ÝÌ2:Ê2 ªºðèé㺺 òàíèí ìýäýõ,ñýòãýë õºäëºë, áîäîë ñàíààãàà á. Ýð¿¿ë áà ýð¿¿ë áóñ õàðèëöààíû øèíæ ÷àíàðûãçîõèñòîé èëýðõèéëýõ, áóñàäòàé òîäîðõîéëîõõàðèëöàõ ýíãèéí äàäàë õýâøëèéãýçýìøèõ â. ªºðèé㺺 òàíèõ, ººðèéí äàâóó, ñóë òàëûã òîäîðõîéëîõ1ÝÌ2:Ê3 Ýð¿¿ë ìýíäýä ýðñäýëòýéíºõöºë áàéäëûã ¿íýëýõ, ò¿¿íýýñ ã. Ñýòãýëèéí õºäºëãººíºº çºâ èëýðõèéëýõ,ñýðãèéëýõ, ýðñäëèéã áóóðóóëàõ æîëîîäîæ ñóðàõàðãàä ñóðàëöàõ ä. Õóâèéí îðîí çàéãàà á¿ðä¿¿ëýõ, ò¿¿íèéã1ÝÌ2:Ê4 Õàðèëöààíä ººðèéí õàìãààëàõ àðãàä ñóðàëöàõáîëîí áóñäûí ýð¿¿ë ìýíä, îðîí å. Áóñäûí áîëîí ººðèéí ýåðýã ñºðºã ñýòãýëçàéã õ¿íäýòãýõ, õàäãàëàõ õºäëºëèéã ÿëãàõ, à÷ õîëáîãäîë, õîð óðøãèéã òàéëáàðëàõ ¸. Áèåèéí ãàäíà òºðõ, ñîãîã ººð÷ëºëòèéã îéëãîæ, ººðòºº áîëîí áóñäàä ýåðýãýýð õàíäàõ æ. Áóñäûí çàí ¿éë, õàðèó ¿éëäëèéí ñàéí, ìóó òàëûã ÿëãàõ, ñîíãîëò õèéõ Ìýäëýã 2:Õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäûí õàðèëöàà (ãàäààä) Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð
  • 19. ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà:1ÝÌ2/1¸-2ÁÈÎ1/Ì1â à. Ãýð á¿ë, àíãè õàìò îëîí äîòðîî ººðèéíõºº îðîí1ÝÌ2/1æ-2ÁÈÎ1/Ì1ë çàéã ìýäðýõ, õàðèóöàõ á. Ãýð á¿ëèéíõýí, áàãø, íàéç íºõºä, áóñàä õ¿ì¿¿ñèéã õ¿íäýòãýæ, òýäýíòýé ººðòºº èòãýëòýé áàéäëààð õàðèëöàõ â. Ñàéí íàéçàä áàéõ øèíæ ÷àíàðûã òîî÷èõ ã. Íàéç íºõºäòýé áîëîõ, ¿åðõýë, íºõºðëºëèéí àñóóäàëä õàðèóöëàãàòàé õàíääàã áàéõ ä. Íàéçûíõàà ñàéí òàëûã äýìæèõ, ñóë òàëûã íü çàñàõ àðãà çàìûã òàéëáàðëàõ, òóðøèõ å. Íàéç íºõºä人 òóñëàõ, òýäíýýñ òóñëàìæ àâàõ, áóñäàä èòãýõ, áóñäûí èòãýëèéã õ¿ëýýõ ¸. Áóñäàä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõäàà òóõàéí íºõöºë áàéäëààñ òºðñºí ñýòãýãäýëýý ýåðýãýýð (áîëîâñîí ñî¸ëòîéãîîð) èëýðõèéëæ ñóðàõ æ. Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëëèéí òàëààð îéëãîëòòîé áîëîõ, ò¿¿íýýñ çàéëñõèéõ àðãûã ýçýìøèõ ç. Êèíî ¿çâýð, íîì õýâëýëä ãàðäàã, õ¿÷ õýðýãëýñýí ò¿ðýìãèé ¿éëäë¿¿äèéí áóðóó çºâèéã ÿëãàäàã áîëîõ, äóóðèàõã¿é áàéõÝð¿¿ë ìýíäèéí áàãà áîëîâñðîëûí 1ÝÌ3: ÝЯ¯Ë ÎÐ×ÈÍàãóóëãûí «Ýð¿¿ë îð÷èí» àéí çîðèëòíü ñóðàëöàã÷äàä äàðààõ öîãö Ìýäëýã 1:Ãýð àõóéí îð÷èí÷àäàìæèéã òºëºâø¿¿ëýõýäîðøèíî: Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà:1ÝÌ3:Ê1 Ãýð á¿ë, àíãè, õàìò îëîíáîëîí ìýäýýëëèéí îð÷íû õóâü à. Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã çîõèñòîé õàäãàëàõõ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä ¿ç¿¿ëýõ íºëººã ýð¿¿ë àõóéí íààä çàõûí øààðäëàãûã íýðëýõ,ìýäýõ ñîíãîõ1ÝÌ3:Ê2 Ãýð, ñóðãóóëü õàìò á. Ãýð îðîíäîî ýð¿¿ë, öýâýð îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ,îëíîîñ ººðòºº õýðýãöýýòýé, ýð¿¿ë æîîì, áÿñàà, ÿëàà, øóìóóëààñ õàìãààëàõ àõóéíìýíäèéí ¿íýí áîäèò ìýäýýëëèéã àðãàä ñóðàëöàõîëæ àâàõ â. Ãýð îðíîî àãààðæóóëàõûí à÷ õîëáîãäëûã1ÝÌ3:Ê3 Îð÷íû íºõöºë áàéäàëä òàéëáàðëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ¿íýëãýý ºãºõ, îðøèí áàéãààîð÷èíäîî òààòàé íºõöºëèéã ã. Ãýðèéí òýæýýìýë àìüòíààñ äàìæèí õàëäâàðëàõá¿ðä¿¿ëýõýä õóâü íýìðýý îðóóëàõ ºâ÷íèé òàëààð ìýäýýëýë öóãëóóëàõ, òýäíèéã àð÷ëàõ àðãàä ñóðàëöàõ1ÝÌ3:Ê4 Àìüäàð÷ áóé îð÷íûýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëûã Ìýäëýã 2:Ñóðãóóëèéí áîëîí ãàäààä îð÷èíøèéäâýðëýõýä èäýâõòýé îðîëöîõ Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð
  • 20. ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà: à. Àæëûí áàéðàà ººðòºº òîõèðîìæòîéãîîð çàñäàã1ÝÌ3/3ã-1ÒÅÕ2/2á áàéõ (ãýðëèéí òóñãàë çºâ áàéõàä àíõààðàõ)1ÝÌ3/2á-1ÒÅÕ3/2á1ÝÌ3/1á-1ÁØ1/1â á. Óíäíû óñûã õàéðëàõ, õàìãààëàõ àðãà ýçýìøèõ1ÝÌ3/2á-1ÁØ1/2å1ÝÌ3/1à-1ÃÇ1/1â â. Öýâýð îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõýä õóâü õ¿í á¿ðèéí1ÝÌ3/2à-1ÃÇ1/1ã îðîëöîî õýðýãòýéã îéëãîõ, ¿¿íä îðîëöäîã áàéõ ã. Òàìõè òàòàæ áóé îð÷èí òîéðíûõîî õ¿ì¿¿ñò øààðäëàãà òàâüäàã áîëîõ ä. Õ¿íèé áèåä õ¿ðýýëýí áóé îð÷íîîñ ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéã ìýäýõ å. Ø¿ëñ, öýðýý ãýð îðîí, àíãè òàíõèì, ãóäàìæ òàëáàéä èë çàäãàé õàÿäàãã¿é áàéõ ¸. Áèå çàñàõ ãàçàð, áîõèðûí öîîíîãûã çºâ öýâýðõýí àøèãëàæ ñóðàõ Ìýäëýã 3:Àþóëã¿é àìüäðàë Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà: à. Çàìûí õºäºë㺺íä àþóëã¿é îðîëöîõ àðãûã ýçýìøèõ, «Íîãîîí ãýðýë - öàãààí øóãàì» ä¿ðìèéã áàðèìòàëæ ñóðàõ á. Öàã àãààð, áàÿð ¸ñëîë, àæèë, àìðàëòûí íºõöºëä òîõèðóóëàí õóâöñàà çºâ ñîíãîæ, ºìñºõ, àð÷ëàõ â. Ãýð àõóéí öàõèëãààí õýðýãñýë, õóòãà, ìýñ çýðãýýñ ¿¿ñ÷ áîëîõ ãýìòýë, òýäãýýðýýñ çàéëñõèéõ öóñ òîãòîîõ àíõíû òóñëàìæ ¿ç¿¿ëäýã áàéõ ã. Ñàíàìñàð áîëãîîìæã¿é ¿éëäëýýñ ãýìòýæ áýðòýæ áîëîõ òîõèîëäëûã íýðëýõ (óõñàí í¿õ, áàðüæ áóé áàðèëãà ... ) òýäãýýðýýñ áîëãîîìæëîõ ä. Ãýìòýæ áýðòñýí òîõèîëäîëä õýíä õàíäàõàà ìýääýã áîëîõ (103 äóóäàõ, òîì õ¿íä õýëýõ ã.ì) å. Õºëäºëò, õàéðàëò, ò¿ëýãäýëò, íàðàíä öîõèóëñàí ¿åä àâàõ àíõíû àðãà õýìæýý àâ÷ ÷àääàã áîëîõ ¸. Ýìèéí ç¿éëèéã äóð ìýäýí õýðýãëýäýãã¿é áàéõ, çºâõºí ýì÷èéí çààâðààð õýðýãëýæ ñóðàõ æ. Õîã õàÿãäëûã öóãëóóëæ, òºðºëæ¿¿ëæ çàéëóóëàõ ç. Ìàë àìüòíû ç¿ãýýñ ó÷ðóóëæ áîëîõ îñîë ãýìòëýýñ ººðèé㺺 õàìãààëàõ, ãýìòýë ó÷èðñàí òîõèîëîëä àðãà õýìæýý àâàõ
  • 21. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÑÓÓÐÜ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÀÃÓÓËÃÛÍ ÑÒÀÍÄÀÐÒÝð¿¿ë ìýíäèéí ñóóðü áîëîâñðîëûí 2ÝÌ1: ÝЯ¯Ë ÁÈÅàãóóëãûí «Ýð¿¿ë áèå» àéí çîðèëòíü ñóðàëöàã÷äàä äàðààõ öîãö Ìýäëýã 1:Áèåèéí ºñºëò õºãæèë÷àäàìæèéã òºëºâø¿¿ëýõýäîðøèíî: Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà:2ÝÌ1:Ê1 Õ¿íèé áèåèéí ýðõ à. Õ¿íèé áèåèéí ýðõòýí òîãòîëöîî (òóëãóóðòîãòîëöîîíû á¿òýö ¿éë àæèëëàãààã õºäºë㺺íèé, ìýäðýëèéí, õîîë áîëîâñðóóëàõ,õ¿íèé áèåèéí ºñºëò õºãæèëòýé õîëáîí àìüñãàëûí çàìûí, ç¿ðõ ñóäàñ áîëîí öóñíûòàéëáàðëàõ, ò¿¿íä íºëººëäºã õ¿÷èí ýðãýëòèéí, øýýñ ÿëãàðóóëàõ)-íû á¿òýö, ¿éëç¿éëñèéí òàëààð ìýäëýã ººðòºº á¿òýýõ àæèëëàãààã òàéëáàðëàõ2ÝÌ1:Ê2 Ǻâ, çîõèñòîé õîîëëîõ, á. Äîòîîä ø¿¿ðëèéí áóë÷èðõàéí á¿òýö, ¿éëèäýâõòýé äàñãàë õºäºë㺺í õèéõ, õóâèéí àæèëëàãààíû òóõàé îéëãîëòòîé áîëîõàðèóí öýâýð ñàõèõ çýðãýýð ýð¿¿ë ìýíäýýõàìãààëàõ, õºãæ¿¿ëýõ äàäàë õýâøèëòýé â. ͺõºí ¿ðæèõ¿éí ýðõòýí òîãòîëöîîíû á¿òýöáîëîõ ¿éë àæèëëàãààã áèåèéí ºñºëò õºãæèëòýé õîëáîí òàéëáàðëàõ2ÝÌ1:Ê3 Ýð¿¿ë áàéõàä øààðäëàãàòàéìýäýýëýë, á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýã ñîíãîí ã. ¯ð òîãòîëò, æèðýìñëýëò áîëîí òºðºëòèéí ¿éëõýðýãëýõ, ýð¿¿ë ìýíäýä ýðñäýëòýé çàí ÿâöûã íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýðõòýí òîãòîëöîîíû ¿éë¿éëèéã õèéäýãã¿é áàéõ àæèëëàãààòàé õîëáîí òàéëáàðëàõ2ÝÌ1:Ê4 Áóñäûí ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ ä. Õ¿éñèéí ÿëãàà, æåíäåðèéí õàðèëöààíä òýãø¿éë àæèëëàãààíä èäýâõòýé îðîëöîõ îðîëöîõ ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã òàéëáàðëàõ å. Áýëãèéí ÷èã õàíäëàãà íü ººðèéíõººñ íü ººð õ¿ì¿¿ñèéí òàëààð áóðóó, çºâ îéëãîëòóóäûã ÿëãàõ (òýäýíä õàíäàõ õàíäëàãûí òàëààð ýðãýö¿¿ëæ áîääîã áîëîõ) ¸. Àðõè, õàð òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí áèå ìàõáîäèä ¿ç¿¿ëýõ õîð õºíººëèéí òàëààð òàéëáàðëàõ æ. Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýýã òàéëáàðëàõ, áóðóó õýðýãëýã÷äýä òóñëàõ ç. Õàëäâàðò ºâ÷èí, ò¿¿íèé òºðºë, ºâ÷ëºõ øàëòãààí, ñýðãèéëýõ àðãà çàìûã òàéëáàðëàõ è. Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí, ò¿¿íèé òºðºë, ºâ÷ëºõ øàëòãààí, ñýðãèéëýõ àðãà çàìûã òàéëáàðëàõ é. Ø¿äýý ýð¿¿ë áàéëãàõ íü áóñàä ýðõòýíä õýðõýí íºëººëäãèéã òàéëáàðëàõ Ìýäëýã 2:Õîîëëîëò Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà: à. Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õàäãàëàëò, õàìãààëàë- òûí ãîðèì, ò¿¿íä òàâèõ øààðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ
  • 22. 2ÝÌ1/1à-2ÁÈÎ1/1â á. Ýð¿¿ë õ¿íñ, òýäãýýðèéí á¿òýö íàéðëàãûí òóõàé2ÝÌ2/2â-2ÃÇ2/1â òàéëáàðëàõ, òàíüæ ñîíãîõ, øîøãûã óíøèõ2ÝÌ2/3â-2ÁÈÎ3/1ð (¿éëäâýðëýñýí óëñ, ãàçàð, õóãàöààã õàðàõ)2ÝÌ2/1á-2Áò1/à2ÝÌ2/2å-2ÁÈÎ2/1â â. Õîîëëîëòòîé õîëáîîòîé ýð¿¿ë ìýíäýä ñºðºã íºëººòýé, òóõàéëáàë äàâñ, ÷èõýð, ººõ òîñûã õýòð¿¿ëýí õýðýãëýñíýýñ õ¿íèé áèåä ¿ç¿¿ëýõ õîð íºëººã òàéëáàðëàõ ã. Õîîëëîõ ñî¸ëä ñóðàëöàõ (õóòãà ñýðýýã çºâ õýðýãëýõ, çºâ ñóóõ) ä. Óíäíû óñûã çºâ 纺âºðëºõ, õàäãàëàõ, õýðýãëýõ, öýâýðëýõ àðãàä ñóðàëöàõ å. Ýð¿¿ë ìýíä, àðèóí öýâðèéí øààðäëàãà õàíãààã¿é ãàçàð, õóâü õ¿íýýñ õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í õóäàëäàæ àâäàãã¿é áàéõ Ìýäëýã 3:Õºäºë㺺í áà ÷èéðýãæèëò Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà: à. Á¿æèã, àýðîáèê, ñïîðò òîãëîîìîîð õè÷ýýëëýõ çýðãýýð õºäºë㺺íèé õîìñäîëä îðîõã¿é áàéõ òàëàà𠺺ðòºº áîëîí áóñäàä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ á. Áèåèéí æèí, ºíäðèéí õàðüöààíäàà õÿíàëò òàâèõ, òîãòìîë áàðèõ òàëààð àðãà õýìæýý àâäàã áàéõ â. Íàð, óñ, àãààðààð áèåý ÷èéðýãæ¿¿ëýõèéí à÷ õîëáîãäëûã òàéëáàðëàõ Ìýäëýã 4:Õóâèéí ýð¿¿ë àõóé, àðèóí öýâýð Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà: à. Àðüñ, ¿ñ, ø¿äýý öýâýðëýõ, õàìãààëàõ, àð÷ëàõàä øààðäàãäàõ îî, ñàâàí, øàìïóíü, òîñ çýðãèéã ººðòºº òîõèðóóëàí ñîíãîæ õýðýãëýõ á. Îõèä áèåíèé þì èðñýí ¿åä ýð¿¿ë àõóéí äýãëýìèéã ñàõèõ, àðèóí öýâðèéí õýðýãñëýý çºâ ñîíãîæ õýðýãëýõ â. Îõèä, õºâã¿¿ä ãàäíà áýëýã ýðõòíýý òîãòìîë óãààæ çàíøèõ ã. Äîòóóð õóâöñàà ñîíãîõ, óãààæ öýâýðëýõ, áóñàäòàé õóâöñàà ñîëüæ ºìñºõã¿é áàéõ 2ÝÌ2: ÝЯ¯Ë ÕÀÐÈËÖÀÀ Ìýäëýã 1:Õóâü õ¿íèé õàðèëöàà (äîòîîä)
  • 23. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóóðü áîëîâñðîëûí Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàðàãóóëãûí «Ýð¿¿ë õàðèëöàà» àéí ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà:çîðèëò íü ñóðàëöàã÷äàä äàðààõöîãö ÷àäàìæèéã òºëºâø¿¿ëýõýä à. Áè ãýð á¿ë, õàìò îëíû ãèø¿¿íèé õóâüäîðøèíî: òîäîðõîé ýðõ ¿¿ðýãòýé ãýäãýý óõàìñàðëàõ á. ªºðèéíõºº ãàäíà òºðõºíä ñýòãýë õàíãàëóóí,2ÝÌ2:Ê1 Ýð¿¿ë õàðèëöààã áèé áîëãîõ, ººäðºã ¿çýëòýé, ººðòºº èòãýëòýé áàéõøèéäâýð ãàðãàõ, äàðàìò øàõàëòààñòàòãàëçàõ àëõàìóóäûí òàëààð áîëîí â. Ñýòãýëèéí õºäºëãººíºº õÿíàõ, æîëîîäîõøèëæèëòèéí íàñòàé õîëáîîòîé çàíõàðèëöààíä ãàð÷ áîëîõ ººð÷ëºëò¿¿äèéã ã. Õ¿ì¿¿ñèéí ýðõýìëýäýã ¿íýò ç¿éëñ, ÷àíàð, ¿çýëìýäýõ áîäîë ÿëãààòàéã îéëãîõ2ÝÌ2:Ê2 ªºðèéíõºº ýðõýìëýäýã ä. Áóñäûã õóâèéí øèíæ ÷àíàð, áèåèéí ãàäíàç¿éëñèéã òîäîðõîéëîõ, ººðòºº èòãýëòýé òºðõººð íü ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàæ õàðüöäàãã¿éõàðèëöààíû õýëáýðèéã ýçýìøèõ, áàéõçºâøèëöºëä õ¿ðýõ, øèéäâýð ãàðãàõ, å. Áóñäààñ ñóðàëöàõ, ñàéíûã íü äàãàí äóóðèàõ,òàòãàëçàõ ÷àäâàðóóäûã ýçýìøèõ áóðóó ¿éëäýëä íü ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ, ìóó íºëººíä àâòàõã¿é áàéõ2ÝÌ2:Ê3 Ýð¿¿ë õàðèëöààíûøèíæ¿¿äèéã ýçýìøèõ, ýð¿¿ë ìýíäýä ¸. Øèëæèëòèéí íàñàíä îõèä õºâã¿¿äèéí áèåýðñäýëòýé àñóóäàëä ø¿¿ìæëýëòýé áîëîí ñýòãýë ñàíààíä ãàðàõ ººð÷ëºëòèéã òàéâíààðõàíäàõ õàðèëöààíû ÷àäâàðàà õ¿ëýýæ àâàõ, áóñäûã îéëãîõõýðýãæ¿¿ëýõ, øèéäâýð ãàðãàõ æ. Õàéð, øîõîîðõëûã ÿëãàæ îéëãîõ, õàéðàà2ÝÌ2:Ê4 ªºðèéí õ¿ðýýëýëä ýð¿¿ë èëýðõèéëýõ àðãàä ñóðàëöàõõàðèëöààã á¿ðä¿¿ëýõ, ººðèéí áîëîíáóñäûí ýð¿¿ë ìýíä, îðîí çàéã õ¿íäýòãýõ, ç. Õàðèëöàà òîãòîîõ, áýõæ¿¿ëýõ, øààðäëàãàòàéõàäãàëàõ áîë õàðèëöààãàà òàñëàõ ÷àäâàð ýçýìøèõ è. Õàðèëöààíû ººðòºº èòãýëòýé õýëáýðèéã ýçýìøèõ é. Ǻâøèëöºëä õ¿ð÷ ñóðàõ ê. Õóâü õ¿íèé ãîî ñàéõàíòàé õîëáîîòîé ìýäýýëýë áîëîí íàéç íºõºä, áóñàä õ¿ì¿¿ñèéí ç¿ãýýñ èðæ áóé ìýäýýëýëä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ ë. Àëèâàà àñóóäàëä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàæ, øèéäâýð ãàðãàõ ÷àäâàð ýçýìøèõ ì. Ѻðºã ìýäðýìæèéã ýåðýã ìýäðýìæ áîëãîõ ÷àäâàðòàé áîëîõ (ãýð á¿ë, àíãè õàìò îëíîîðîî áàõàðõàõ, áóñäûí àìæèëò á¿òýýëýýð áàõàðõàõ, áóñäûã ºðºâäºõ, õàéðëàõ ã.ì) í. Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõ, õàìãààëàëòã¿é áýëãèéí õàâüòàëä îðîõîîñ òàòãàëçàõ ÷àäâàðò ñóðàëöàõ Ìýäëýã 2: Õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäûí õàðèëöàà (ãàäààä) Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð
  • 24. ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà:2ÝÌ2/1ã-ÇÍÓ-ÍÒÌ1/2à à. Ãýð á¿ëèéí õàðèëöààíä òýãø îðîëöîõ,2ÝÌ2/1ë-2ÁÈÐ1/1ì õàðèóöëàãàòàé õàíäàõ ÷àäâàðòàé áîëîõ2ÝÌ2/1í/â,è-2ÁÈÐ3/1ð á. Áýëãèéí àìüäðàëòàé õîëáîîòîé àñóóäëààð ÷ºëººòýé õàðèëöàæ ñóðàõ â. Àðõè, òàìõèã¿é ãýð á¿ë, õàìò îëîí áîëîõ òàëààð õàðèëöàí ÿðèëöàõ ÷àäâàðòàé áîëîõ ã. Áóñäûí áîëîí ººðèéí ýåðýã, ñºðºã ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèéã îéëãîõ, ò¿¿íä ýåðýãýýð íºëººëºõ àðãà çàìóóäûã ýçýìøèõ ä. ¯å òýíãèéõíèé äàðàìò øàõàëòûã çàð÷èì÷ øààðäëàãààñ ÿëãàõ å. ¯å òýíãèéõíèé äàðàìò øàõàëòàä îðñîí ¿åäýý «¿ã¿é» ãýæ õýëýõèéí äàâóó òàëûã õýëýõ, ýåëäýãýýð òàòãàëçàæ ñóðàõ ¸. Õàðèëöààíû 3 õýëáýðèéã ÿëãàõ, òóñ á¿ðèéí äàâóó, ñóë òàëûã òîî÷èõ æ. Ñòðåññ ¿¿ñãýäýã õ¿÷èí ç¿éëñèéã íýðëýõ, ò¿¿íýýñ ãàðàõ àðãóóäûã òàéëáàðëàõ ç. Íèéãýìä ãàð÷ áóé ñºðºã àñóóäëóóäàä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ, è. Àðõè, òàìõè õýðýãëýäýãã¿é áàéõ øààðäëàãà òàâüæ, ººðèéíõºº ýðõèéã õàìãààëäàã áàéõ (õóóëü ä¿ðìèéí ìýäëýãòýé áàéõ) é. Õàìò õîîëëîæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñòýéãýý çºâ õàðüöàõ (áàÿð ¸ñëîë, óé ãàøóóäëûí ¿åä ã.ì)Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóóðü áîëîâñðîëûí 3ÝÌ2: ÝЯ¯Ë ÎÐ×ÈÍàãóóëãûí «Ýð¿¿ë îð÷èí» àéí çîðèëòíü ñóðàëöàã÷äàä äàðààõ öîãö Ìýäëýã 1:Ãýð - àõóéí îð÷èí÷àäàìæèéã òºëºâø¿¿ëýõýäîðøèíî: Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà:2ÝÌ3:Ê1 Àþóëã¿é áýëãèéí õàðèëöààíûà÷ õîëáîãäîë, çàðèì òºðëèéí õîðäëîãî à. Õîîëíû õîðäëîãîîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõãýìòýë, õ¿÷èðõèéëýë, øàøíû óõóóëãà íºõöëèéã áèé áîëãîõ,õîîëûã ýð¿¿ë àþóëã¿éñóðòàë÷èëãàà íü õóâü õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä õàäãàëàõ, áîëîâñðóóëàõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëýõ¿ç¿¿ëýõ íºëººã ìýäýõ á. Ãýð îðîíäîî õºäºëãººíººð õè÷ýýëëýõ îð÷èí2ÝÌ3:Ê2 Àãààð îð÷íîî öýâýð áàéëãàõ, á¿ðä¿¿ëýõ òàëààð íººö áîëîëöîîãîî àøèãëàæõºäºë㺺íèé õîìñäîëä îðîõã¿é áàéõ, ýð¿¿ë ñóðàõìýíäýä ýðñäýëã¿é çàí ¿éëèéã ñîíãîõ â. Ãýð îðíû äîòîîä îð÷íû àãààðûí áîõèðäëîîñ2ÝÌ3:Ê3 Àþóëã¿é áýëãèéí õàðèëöààã ñýðãèéëýõ, ãýð îðîíäîî ýð¿¿ë öýâýð, òàâ òóõòàéýðõýìëýõ, ýð¿¿ë ìýíäýä ýðñäýëòýé çàí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ¿éëä ¿íýëãýý ºãºõ, ýðñäýëã¿é àìüäðàõ
  • 25. îð÷èí íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ ã. Ãýð á¿ëèéíõýíòýéãýý õàìòàð÷ õîîëëîõ òààòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ2ÝÌ3:Ê4 Àìüäàð÷ áóé îð÷íû ýð¿¿ëìýíäèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä, ä. Ãýð á¿ëèéí íàñíû õ¿ì¿¿ñèéí íàñ áèåíèéäýìæèõ îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõýä èäýâõòýé îíöëîãò òîõèðóóëàí õîîë áýëòãýõ, õîîëëîõîä íüîðîëöîõ òóñëàõ Ìýäëýã 2:Ñóðãóóëèéí áîëîí ãàäààä îð÷èí Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà:3ÝÌ3/3¸-3ÃÇ2/1ã à. Àíãè òàíõèìûí (äîòîîä îð÷íû) àãààðûí3ÝÌ3/3æ-3ÁÈÎ1/1å áîõèðäëîîñ ñýðãèéëýõ á. Àæèë ñóðãóóëü äýýðýý õºäºëãººíººð õè÷ýýëëýõ îð÷èíã õàìòàð÷ á¿ðä¿¿ëýõ áàãèéã çîõèîí áàéãóóëàõ ÷àäâàðòàé áîëîõ â. Öýâýð îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõýä õóâü õ¿íèé îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ ã. Àãààð äóñëûí áîëîí àõóéí çàìààð äàìæèí õàëäâàðëàäàã ºâ÷íèé õàëäâàðëàõ íºõöºëèéí òàëààð îéëãîëòòîé áîëîõ ä. Óíäíû óñàà çºâ õàäãàëàõ, õýðýãëýõ, õàìãààëàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ å. Õºðñèéã õàìãààëàõ, öýâýðø¿¿ëýõ, ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààíû ýð¿¿ë ìýíäèéí à÷ õîëáîãäëûã òàéëáàðëàõ ¸. Èäýâõòýé áà èäýâõã¿é õýëáýðèéí òàìõè òàòàëòûí îð÷èíä ¿ç¿¿ëýõ õîð íºëººíèé òàëààð òàéëáàðëàõ, íàéç íºõäèéí õ¿ðýýíä àðõè, òàìõèíû õýðýãëýýíä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ æ. Äóó øóóãèàí, ãýðýë, òîîñæèëòûí ýð¿¿ë ìýíäýä õýðõýí íºëººëäºã òàëààð îéëãîëòòîé áîëîõ Ìýäëýã 3:Àþóëã¿é àìüäðàë Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà: à. Áýëãèéí çàí ¿éë¿¿äèéã ýðñäýëòýé áàéäëààð íü ÿëãàõ, õàìãààëàëòã¿é áýëãèéí õàâüòàëä îðîõã¿é áàéõ, áýëãèéí õàâüòëààñ òýâ÷èæ ñóðàõ, àþóëã¿é áýëãèéí õàðèëöààã ýðõýìëýõ á. ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí òàëààð îéëãîëòòîé áîëîõ, ñýðãèéëýõ àðãûã ýçýìøèõ â. Õ¿ñýýã¿éãýýð æèðýìñëýõ, ¿ð õºíä¿¿ëýõèéí ñºðºã ¿ð äàãàâðààñ çàéëñõèéõ
  • 26. ã. Æèðýìñëýëòýýñ ñýðãèéëýõ àðãà õýðýãñëèéãçóðàãò áîëîí áîäèò ¿ç¿¿ëýí äýýð òàíüæ, ÿëãàäàãáîëîõä. Æèðýìñëýëòýýñ ñýðãèéëýõ àðãóóäûí äàâóó, ñóëòàëóóäûã íýðëýõ, ºñâºð íàñíûõàíä òîõèðîõàðãóóäûã òàéëáàðëàõå. Õºõ, òºìñ㺺 ººðºº øàëãàõ àðãà÷ëàëûãýçýìøèõ, à÷ õîëáîãäëûã òàéëáàðëàõ, õýâøèëáîëãîõ¸. Îþóíû õºäºëìºðèéí ¿åä ãàð÷ áîëîõÿäàðãààíààñ ñýðãèéëýõ àðãûã ýçýìøèõæ. Àðüñíû áîëîí õàðøëûí ºâ÷í¿¿äýýñ óðüä÷èëàíñýðãèéëýõç. Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñýë, ¿å òýíãèéíõíèéç¿ãýýñ èðæ áóé õîðò çóðøèëòàé õîëáîîòîéìýäýýëýëä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ, áóðóó íºëººíäíü àâòàõã¿é áàéõè. Øàøíû óõóóëãà, ñóðòàë÷èëãààòàé õîëáîîòîéìýäýýëýëä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõé. Øààðäëàãàòàé ¿åä ººðòºº áîëîí áóñäàä àíõíûòóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ (õºäºë㺺íã¿é äóëààí áàéëãàõ,öóñ òîãòîîõ àíõíû àðãà õýìæýý àâàõ ãýõ ìýò)ê. Õîðäëîãûí ¿åä àíõíû òóñëàìæ ¿ç¿¿ëæ ÷àäàõë. Çàðèì òºðëèéí îñîë ãýìòëèéí (ãàçàð õºäëºõ,¿åð áóóõ, àâòûí îñîë îðîõ ãýõ ìýò) ¿åä àâàõ àðãàõýìæýýã òàéëáàðëàõì. Àõóéí îñîë ãýìòëýýñ áèå ìàõáîäèä ãàð÷ áîëîõººð÷ëºëò, àâàõ àðãà õýìæýýíèé òóõàé òàéëáàðëàõí. Õ¿÷èðõèéëëèéí íèéòëýã øèíæèéã òîäîðõîéëæ,ò¿¿íýýñ çàéëñõèéõ áîëîí õ¿÷èðõèéëýëä ºðòñºí¿åä àâàõ àðãà õýìæýýã òàéëáàðëàõî. Áîëçîîíû ¿åèéí õ¿÷èíã áèé áîëãîäîã õ¿÷èíç¿éëñèéã òîî÷èõ, ò¿¿íýýñ çàéëñõèéõ àðãà çàìûãíýðëýõº. Ãýðèéí íºõöºëä øàâüæ, ìýðýã÷òýé òýìöýõáîäèñûã ÿëãàæ òàíèõ, ä¿ðýì çààâðûí äàãóóàþóëã¿é õýðýãëýõï. Àðõè òàìõè õýðýãëýñíýýñ ãàðàõ ýäèéí çàñãèéíõîõèðëûã òîîöîæ ñóðàõð. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóëãàìäñàí àñóóäëààð õýíäõàíäàõàà ìýäýõ ( áàãø, ýì÷, ýöýã, ýõ, èòãýëòýéóòàñ ã.ì)
  • 27. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ Á¯ÐÝÍ ÄÓÍÄ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÀÃÓÓËÃÛÍ ÑÒÀÍÄÀÐÒÝð¿¿ë ìýíäèéí á¿ðýí äóíä 3ÝÌ1: ÝЯ¯Ë ÁÈÅáîëîâñðîëûí àãóóëãûí «Ýð¿¿ëáèå» àéí çîðèëò íü ñóðàëöàã÷äàä Ìýäëýã 1:Áèåèéí ºñºëò õºãæèëäàðààõ öîãö ÷àäàìæèéã òºëºâ-ø¿¿ëýõýä îðøèíî: Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà:3ÝÌ1:Ê1 Õ¿íèé áèåèéí ýðõòýíòîãòîëöîîíû óÿëäàà õîëáîîã õ¿íèé à. Ýðõòýí òîãòîëöîîíóóäûí óÿëäàà õîëáîîãºñºëò õºãæëèéí ÿâöàä áèåä ãàðäàã òàéëáàðëàõººð÷ëºëò¿¿ä áîëîí õîîë õ¿íñ, õºäºë- á. Àìüäðàëûí òóðøèä íàñíû ¿å÷ëýëòýé㺺íèé õîìñäîëòîé õîëáîí îéëãîõ õîëáîîòîé áèå áîëîí ñýòãýë ñàíààíä ãàðàõ3ÝÌ1:Ê2 ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ ÄÎÕ-ûí ººð÷ëºëò¿¿äèéí øàëòãààíûã òàéëáàðëàõõàëäâàð, õ¿ñýýã¿é æèðýìñëýëòýýñ ºº- â. Öóñíû äàðàëò, ñóäàñíû ëóãøèëòûí õýâèéíðèé㺺 õàìãààëàõ õîîë õ¿íñ áýëòãýõ, õýìæýýíä íºëººëäºã õ¿÷èí ç¿éëñèéã òàéëáàðëàõõàäãàëàõ àðãóóä, ãîî ñàéõíûá¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñîíãîí õýðýãëýõ ã. Áîäèñûí ñîëèëöîîíû åðºíõèé ç¿é òîãòëûã÷àäâàðûã ýçýìøèõ òàéëáàðëàõ3ÝÌ1:Ê3 Ýð¿¿ë áàéõàä øààðäëàãàòàé ä. Ñýòãýë õºäëºë áà äîòîîä ø¿¿ðëèéí áóë÷èðõàéíìýäýýëýë, á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýã ñîíãîí ¿éë àæèëëàãààíû óÿëäàà õîëáîîã òàéëáàðëàõõýðýãëýõ å. Õàìãààëàëòã¿é áýëãèéí õàâüòàëä îðîõîä3ÝÌ1:Ê4 Áóñäûí ýð¿¿ë ìýíä, õîîëëîõ õ¿ðãýäýã õ¿÷èí ç¿éëñ, ò¿¿íýýñ ãàð÷ áîëîõ ñºðºãñî¸ëûã õ¿íäýòãýõ, ¿éë÷ëýõ, äýìæèæ ¿ð äàãàâðûã íýðëýõçºâëºãºº ºãäºã áàéõ ¸. ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí íèéòëýã øèíæ, òýäãýý- ðýýñ ñýðãèéëýõ àðãà çàìûã òàéëáàðëàõ æ. ¯ð õºíäºëò, ò¿¿íýýñ ãàðàõ ñºðºã ¿ð äàãàâðûã òàéëáàðëàõ ç. Æèðýìñíèé ¿åèéí õÿíàëòàíä õàìðàãäàõûí à÷ õîëáîãäëûã íýðëýõ è. Æèðýìñíèé ¿åèéí õîîëëîëò, õóâöàñëàëòûí òàëààð îéëãîëòîé áîëîõ, øààðäëàãàòàé ¿åä çîõèöóóëæ ñóðàõ é. Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñíîîñ õ¿íèé áèåä ¿ç¿¿ëýõ õîð õºíººëèéã áóñäàä òàéëáàðëàõ, ò¿¿íýýñ àíãèæðàõàä òóñàëäàã áàéõ Ìýäëýã 2:Õîîëëîëò Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà:3ÝÌ2/1à-2ÝÇ4/3â à. Àõóéí íºõöºëä ýð¿¿ë õ¿íñ áýëòãýõ, áîëîâñðóóëàõ àðãà áàðèëä ñóðàëöàõ á. Õ¿íñíèé íîãîî òàðüæ óðãóóëàõ, õýðýãëýõ, áîëîâñðóóëàõ, õàäãàëàõ (äàðøëàõ, õàòààõ ã.ì)
  • 28. â. Ñ¿¿, öàãààí èäýýã óëàìæëàëò àðãààð áîëîâñ- ðóóëàõ, ýð¿¿ë õàäãàëàõ àðãûã ñóäëàõ, ýçýìøèõ ã. Èîäæóóëñàí äàâñ, ÷èõðèéí çîõèñòîé õýðýãëýýíèé òàëààð áóñäàä çºâëºãºº ºãäºã áàéõ ä. Õîîëíû öýñèéã òºëºâëºõ, õýðýãæ¿¿ëäýã áàéõ å. Áóñäûí õîîëëîõ óëàìæëàëò ñî¸ëûã îéëãîæ õ¿íäýòãýõ ¸. Õàìò õîîëëîãñîä áîëîí çî÷äîä çºâ ¿éë÷ëýõ æ. Óñûã õàëäâàðã¿éæ¿¿ëæ, ø¿¿æ öýâýðø¿¿ëýõ àðãà òåõíîëîãè ýçýìøèõ Ìýäëýã 3:Õºäºë㺺í áà ÷èéðýãæèëò Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà: à. ªºðèéí áèå áÿëäàðò òîõèðóóëàí èäýâõòýé õºäºëãººíººð òîãòìîë õè÷ýýëëýæ õýâøèõ á. Æèðýìñýí ¿åä áîëîí òºðñíèé äàðàà õèéõ õºäºë㺺í äàñãàëóóäûã ìýäýõ â. Õºäºë㺺í äóòàãäñàíààñ ýð¿¿ë ìýíäýä ãàð÷ áîëîõ ýðñäëèéã òîî÷èõ, ò¿¿íýýñ ñýðãèéëýõ àðãà çàìûã ýçýìøèõ ã. Ç¿ðõíèé öîõèëò, öóñíû äàðàëòàíä õÿíàëò òàâüæ ñóðàõ Ìýäëýã 4:Õóâèéí àðèóí öýâýð, ýð¿¿ë àõóé Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà: à. ªºðèéí àðüñ, ¿ñ, õóìñíû îíöëîãèéã òîäîðõîéëæ, ãîî ñàéõíû õýðýãñëèéã çºâ ñîíãîæ õýðýãëýõ á. Ãîî ñàéõíû ¿éë÷èëãýýí¿¿äèéí (øèâýýñ, äàâõðàà õèéëãýõ, ÷èõ, õàìðàà öîîëîõ ã.ì) äàâóó ñóë òàëûã ìýäýæ, ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ, ººðòºº òîõèðîõ ç¿éëèéã ñîíãîæ õýðýãëýõ â. ªºðèéí áèåèéí îíöëîã, íºõöºë áàéäàëäàà òîõèðóóëàí õóâöàñëàäàã áàéõ 3ÝÌ2: ÝЯ¯Ë ÕÀÐÈËÖÀÀÝð¿¿ë ìýíäèéí á¿ðýí äóíäáîëîâñðîëûí àãóóëãûí «Ýð¿¿ë Ìýäëýã 1:Õóâü õ¿íèé õàðèëöàà (äîòîîä)õàðèëöàà» àéí çîðèëò íüñóðàëöàã÷äàä äàðààõ öîãö Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð÷àäàìæèéã òºëºâø¿¿ëýõýä ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà:îðøèíî:
  • 29. 3ÝÌ2:Ê1 Ãýð á¿ëèéí áîëîí íèéãìèéí à. Áè ãýð á¿ëèéíõýý ñàéí ñàéõíû òºëººõàðèëöààí äàõü ýð¿¿ë ìýíäòýé õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ¸ñòîé ãýäãýý óõàìñàðëàõõîëáîîòîé àñóóäëóóäûã ìºí ÷àíàðûãóõààðàõ á. Áè íèéãìèéí íýã ãèø¿¿í ãýäãýý ìýäðýõ, ¿¿ðýã õàðèóöëàãàà óõàìñàðëàõ3ÝÌ2:Ê2 ªºðèéíõºº ñýòãýë õºäëºëèéãçºâ çîõèöóóëàõ, ñòðåññýýñ çàéëñõèéõ, â.Ñýòãýë õºäëºëºº çºâ çîõèöóóëæ, èëýðõèéëýõáóñàäòàé õàðèëöàõ ÷àäâàðûã ýçýìøèõ ã. ªºðèéíõºº ñàíàà áîäëûã áóñäàä îéëãóóëàõ3ÝÌ2:Ê3 ªºðèéíõºº ñýòãýë õºäëºë,áîäîë ñàíààãàà çîõèñòîé èëýðõèéëýõ, ä. Ñòðåññ, ò¿¿íèéã ¿¿ñãýäýã õ¿÷èí ç¿éëñ, ò¿¿íýýñîéëãóóëàõ, íèéãìèéí áîëîí ãýð á¿ëèéí ãàðàõ àðãà çàìóóäûã òîî÷èõ,õàðèëöààí äàõü ººðèéíõºº ¿¿ðýã å. Ñòðåññýýñ ¿¿ñýõ ýåðýã ñºðºã ìýäðýìæ¿¿äèéãõàðèóöëàãûã óõàìñàðëàõ íýðëýõ, ñºðºã ìýäðýìæèéã ýåðýã áîëãîõ àðãàä3ÝÌ2:Ê4 Íèéãýìä ãàð÷ áóé ñºðºã ñóðàëöàõàñóóäëóóäûã øèéäâýðëýõýä áèåýð îðîë- ¸. Èðýýä¿éí çîðèëãî, çîðèëòîî òîäîðõîéëîõöîõ, õóâü íýìðýý îðóóëàõ, õàðèëöààíä ÷àäâàð ýçýìøèõººðèéí áîëîí áóñäûí ¿çýë áîäîë, îðîíçàéã õ¿íäýòãýõ Ìýäëýã 2:Õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäûí õàðèëöàà (ãàäààä) Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà: à. Ãýð á¿ëèéí õàðèëöààíû àñóóäëûã çîõèöóóëàõ á. Ãýðëýëò, ò¿¿íèé ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã óõàìñàðëàõ, õàìòðàí àìüäðàõ ãýäýã îéëãîëòîîñ ÿëãàæ îéëãîõ â. Ýöýã, ýõ áîëîõûí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà, ãýð á¿ë òºëºâëºëòºä õîñóóäûí ã¿éöýòãýõ ýðõ ¿¿ðãèéã óõàìñàðëàõ ã. Áóñäûí ýðõýìëýäýã ¿íýò ç¿éëñ, ÷àíàð, ¿çýë áîäëûã õ¿íäýòãýõ ä. Áóñäûã ¿çýë áîäîë, àðüñ ºíãº, øàøèí ø¿òëýã, áýëãèéí ÷èã õàíäëàãààð íü ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõã¿é áàéõ å. Íèéãýìä ãàð÷ áóé ñºðºã àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýõýä áèåýð îðîëöîõ, õóâü íýìðýý îðóóëàõ ¸. Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõã¿é áàéõ, ò¿¿íýýñ ãàðàõ àðãà çàìûã áóñäàä õýëæ ºãäºã áàéõ, ººðºº õýðýãëýñýí òîõèîëäîëä ò¿¿íýýñ ãàðàõÝð¿¿ë ìýíäèéí á¿ðýí äóíä 3ÝÌ3: ÝЯ¯Ë ÎÐ×ÈÍáîëîâñðîëûí àãóóëãûí «Ýð¿¿ëîð÷èí» àéí çîðèëò íü ñóðàë- Ìýäëýã 1:Ãýð - àõóéí ýð¿¿ë îð÷èíöàã÷äàä äàðààõ öîãö ÷àäàìæèéãòºëºâø¿¿ëýõýä îðøèíî: Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà:
  • 30. 3ÝÌ3:Ê1 Ãýð á¿ë, íèéãýì, õàìò îëîí à. Áèåý äààæ ãýð îðîíäîî ýð¿¿ë îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ,áîëîí ìýäýýëëèéí îð÷èí õóâü õ¿íèé ýð¿¿ë áóñàääàà íºëººëäºã áàéõ (òàñàëãààíû óðãàìàëìýíäýä ¿ç¿¿ëýõ íºëºº, àþóëã¿é àæ òºðºõ, òàðèõ, ç¿ëýãæ¿¿ëýõ, óñëàõ, àãààðæóóëàõ ã.ì.)èðýýä¿éãýý òºëºâëºõèéí à÷ õîëáîãäëûãìýäýõ á. Ãýð îðîí, ºðºº òàñàëãààíû òàâèëãûã ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí çîõèñòîé3ÝÌ3:Ê2 Ýð¿¿ë ìýíä, áýëãèéí àìüäðàë, õóâèëáàðààð áàéðëóóëäàã áàéõãîî ñàéõàíòàé õîëáîîòîé ººðòººõýðýãöýýòýé ¿íýí áîäèò ìýäýýëëèéã îëæ Ìýäëýã 2:Ñóðãóóëèéí áîëîí ãàäààä îð÷èíàâàõ, ãýð á¿ëèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûãóõàìñàðëàí, àþóë îñîëã¿é àìüäðàõ Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð÷àäâàðòàé áîëîõ ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà:3ÝÌ3:Ê3 Ýð¿¿ë ìýíäýä ýðñäýëòýé à. ªºðñäèéí õîîëëîõ îð÷íîî çºâ ñîíãîõ,ìýäýýëëèéí áîëîí àõóéí îð÷íû íºõöºë ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõáàéäàëä ¿íýëãýý ºãºõ, ýðñäýëã¿é àìüäðàõ, á. Ãàäààä îð÷èíû íºõöºëèéí ººð÷ëºëòºíäýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ ººðèé㺺 çîõèöóóëæ, àæèëëàæ àìüäðàõ ÷àäâàð3ÝÌ3:Ê4 Ãýð ñóðãóóëü, íèéãìèéí ýçýìøèõîð÷èíäîî ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëûã øèéä- â. Óñààð äàìæäàã õàëäâàðò ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõâýðëýõ, äýìæèõ îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõýä íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëäýã áàéõèäýâõèòýé îðîëöîõ ã. Ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ áàéãóóëëàãà, ñóðãóóëèéí òàëààð îéëãîëòòîé áîëîõ, õóâü íýìðýý îðóóëàõ Ìýäëýã 3:Àþóëã¿é àìüäðàë Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà: à. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ òàëààð õóóëü ýðõ ç¿éí ñóóðü ìýäëýãòýé áîëîõ á. Ãýð îðíû íºõöºëä õîðòîí øàâüæèéí ýíãèéí óñòãàë õèéõ àðãûã õýðýãëýäýã áàéõ â. Óñàíä æèâýõ, óãààðòàõ ¿åä àíõíû òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ, õèéìýë àìüñãàë õèéõ ã. Çàì òýýâðèéí îñîë ãýìòëýýñ áîëãîîìæëîõ, ó÷èðñàí òîõèîëäîëä àíõíû òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ, ÿàðàëòàé àðãà õýìæýý àâàõ, òóñëàìæ äóóäàõ ä. Ç¿ðõýíä èëëýã õèéõ, ÷èã áàðüæ áîîõ, öóñ òîãòîîõ ÷àäâàðòàé áîëîõ å. Ãýð àõóéí áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí òåõíèêòýé áîëãîîìæã¿é õàðüöñàíààñ ýð¿¿ë ìýíäýä ó÷ðóóëæ áîëîõ õîð óðøãèéã òàéëáàðëàõ, àþóëã¿é àæèëëàõ àðãàä ñóðàëöàõ ¸. Õîã õàÿãäëûã öóãëóóëæ òºðºëæ¿¿ëýí, çàéëóóëàõ àþóëã¿é áîëãîõ àðãà òåõíîëîãèéã ýçýìøèõ æ. Àþóëã¿é áýëãèéí õàðèëöààíû (áýëãýâ÷
  • 31. õýðýãëýõ, áýëãèéí õàâüòàëä îðîëã¿éãýýð òààøààëàâàõ, òýâ÷èõ) äàâóó òàë, õ¿ñýýã¿é ¿åäýýæèðýìñëýõèéí ñºðºã ¿ð äàãàâðûã òîäîðõîéëîõç. Áýëãèéí àìüäðàë, ýð¿¿ë ìýíä, ãîî ñàéõíûçºâëºãººòýé õîëáîîòîé àñóóäëààð õýâëýëìýäýýëëèéí õýðýãñëýëýýð ãàð÷ áóé àñóóäàëäõóâèéí ¿íýëãýý ºãºõ, ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ
  • 32. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÁÀÃÀ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝÍÈÉ ÑÒÀÍÄÀÐÒÖîãö ÷àäàìæèéí êîä, òóëãóóð äîõèî Òàíèí ìýäýõ¿éí òºâøíèé øàëãóóð 1ÝÌ1-4:Ê1 Õ¿íèé ºñºëò õºãæëèéí ÿâöûã1ÝÌ1-4:Ê1 îéëãîñîí áàéäàë Õ¿íèé áèåèéí ýðõòí¿¿äèéã øèíæëýõ óõààíû íýðøëýýð íü íýðëýõ, ¿¿ðãèéã íü òàéëáàðëàõ Øèëæèëòèéí íàñàíä îõèä, õºâã¿¿äèéí áèå ãàðàõ ººð÷ëºëòèéã îéëãîõ Áèåèéí ºñºëò õºãæèëòºä ñºð㺺ð íºëººëäºã ç¿éëñèéã ìýäýõ Õàðèëöààíû õýëáýð¿¿äèéã ìýäýõ Ýð¿¿ë áà ýð¿¿ë áóñ õàðèëöààíû øèíæ ÷àíàðûã òîäîðõîéëîõ1ÝÌ1-4:Ê2 1ÝÌ1-4:Ê2 Ýð¿¿ë ìýíäýý õóâü õ¿í ººðºº õàðèóöäàã ýñýõ ªäðèéí õîîëíû äýãëýì áàðèìòàëäàã áîëîõ Õóâèéí àðèóí öýâðýý ñàõèõûí à÷ õîëáîãäëûã îéëãîæ, áèåý àð÷ëàõ àðãàä ñóðàëöàõ, õýâøèë áîëãîõ Õóâöñàà òîõèðóóëæ ñîíãîæ ºìñºõ Ø¿äýý õàìãààëàõ, ºâ÷ëºõººñ ñýðãèéëýõ àðãûã ýçýìøèõ Çàìûí õºäºë㺺íä àþóëã¿é îðîëöîõ àðãûã õýâøèë áîëãîõ 1ÝÌ1-4:Ê3 Ýð¿¿ë ìýíäòýé õîëáîîòîé1ÝÌ1-4:Ê3 ìýäýýëýë, á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýã ñîíãîæ õýðýãëýäýã ýñýõ Òºðºë á¿ðèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ çºâ ñîíãîæ ºðãºíººð õýðýãëýäýã áàéõ Áèåèéí ãàëáèðòàà áîëîí õºäºë㺺íèé õîìñäîëä îðîõã¿é áàéõàä àíõààðàõ Áóñàäòàé ººðòºº èòãýëòýéãýýð õàðèëöàæ ñóðàõ ªâ÷èëñºí òîõèîëäîëä ýì÷èä ÿàðàëòàé õàíäàõ1ÝÌ1-4:Ê4 1ÝÌ1-4:Ê4 Áóñäûí ýð¿¿ë ìýíäèéã õ¿íäýòãýæ, äýìæäýã ýñýõ ªäºð òóòìûí õàðèëöààíäàà ¿ãèéí áîëîí ¿ãèéí áóñ õàðèëöààíû õýëáýðèéã àøèãëàäàã áàéõ Áóñäûã õ¿íäýòãýõ, òýäýíä èòãýõ, òóñëàõ ªºðèéíõºº áàéãàà ãàçàðòàà ýð¿¿ë îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõýä õóâü íýìðýý îðóóëäàã áàéõ Õîã õàÿãäëûã õàìààã¿é õàÿäàãã¿é áàéõ
  • 33. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÑÓÓÐÜ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝÍÈÉ ÑÒÀÍÄÀÐÒÖîãö ÷àäàìæèéí êîä, òóëãóóð äîõèî Òàíèí ìýäýõ¿éí òºâøíèé øàëãóóðÝÌ1-4:Ê1 2ÝÌ1-4:Ê1 Õ¿íèé ºñºëò õºãæëèéí ÿâöûã îéëãîñîí áàéäàë Õ¿íèé áèåèéí ýðõòýí òîãòîëöîîíû õàðèëöàí ¿éë àæèëëàãààíààñ áîëæ áèåä ãàðàõ ººð÷ëºëòèéã òàéëáàðëàõ Ýð¿¿ë ìýíäýä õàìààðàëòàé ýðñäë¿¿äèéã áóóðóóëàõ àðãà çàìóóäûã òîäîðõîéëîõ Óëàìæëàëò çàí ¿éë, èòãýë ¿íýìøèë íü ýð¿¿ë ìýíäýä õýðõýí íºëººëäãèéã òîäîðõîéëîõ2ÝÌ1-4:Ê2 2ÝÌ1-4:Ê21 Ýð¿¿ë ìýíäýý õóâü õ¿í ººðºº õàðèóöäàã áàéõ Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í ñîíãîõäîî õóãàöàà, íàéðëàãà çýðãèéã õàðäàã áàéõ Øèëæèëòèéí íàñíû îõèä õºâã¿¿ä áýëýã ýðõòíèé àðèóí öýâðýý ñàõèäàã áàéõ ¯å òýíãèéíõíèé äàðàìò øàõàëò áîëîí äóðã¿é ç¿éëýýñýý ýåëäýãýýð òàòãàëçàæ ñóðàõ Ýð¿¿ë ìýíäýä ýðñäýëòýé çàí ¿éëä ¿íýëãýý ºãºõ, òýäãýýðýýñ òàòãàëçàõ Ñòðåññýýñ ãàðàõ àðãà çàìóóäûã ýçýìøèõ Çàðèì òºðëèéí îñîë ãýìòëèéí ¿åä àíõíû òóñëàìæ ¿ç¿¿ëäýã áàéõ Ñî¸ëòîé çºâ áîëîâñîí õîîëëîæ ñóðàõ1ÝÌ1:Ê3 1ÝÌ1:Ê31 Ýð¿¿ë ìýíäòýé õîëáîîòîé ìýäýýëýë, á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýã ñîíãîæ õýðýãëýäýã áàéõ Øèëæèëòèéí íàñòàé õîëáîîòîé ñýòãýë ñàíààíä ãàðäàã ººð÷ëºëò¿¿äèéã çºâ æîëîîäîõ Õóâü õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäèéí õýðýãöýý, õ¿ñ÷ áàéãàà ç¿éëñ, ìýäðýìæýý èëýðõèéëýõ ýð¿¿ë àðãà çàìûã ýçýìøèõ Ýð¿¿ë ìýíäýä ýðñäýëã¿é ìýäýýëýë, ¿éë÷èëãýý, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñîíãîæ õýðýãëýõ Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõ áóðóó çóðøèëä àâòàõã¿é áàéõ
  • 34. ¯åðõýë íºõºðëºëèéí àñóóäàëä õàðèóöëàãàòàé õàíäàõ, íàéç íºõ人 çºâ ñîíãîõ1ÝÌ1:Ê4 1ÝÌ1:Ê41 Áóñäûí ýð¿¿ë ìýíäèéã õ¿íäýòãýæ, äýìæäýã ýñýõ Õóâü õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäèéí çàí ¿éëä ãýð á¿ë, ¿å òýíãèéíõýí õýðõýí íºëººëäãèéã òîäîðõîéëîõ ªºðèéíõºº ýðõýìëýäýã ç¿éëñýý òîäîðõîéëîõ, áóñäûíõòàé õàðüöóóëàõ Àëèâàà àñóóäàëä áèå äààæ áîëîí õàìòàð÷ øèéäâýð ãàðãàõäàà äàâóó ñóë òàëûã íü òîîöäîã áàéõ Ãýð á¿ë íàéç íºõäèéí ç¿ãýýñ èðýõ ìýäýýëýëä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ, õàðüöóóëàõ Àëèâàà àñóóäëààð ýöýã ýõ íàéç íºõºäòýé㺺 ÷ºëººòýé õàðèëöäàã áàéõ Öýâýð îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõýä õóâü õ¿íèéõýý îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ Õóâü õ¿íèé ñîíãîëòîíä íºëººëæ áîëîõ õ¿÷èí ç¿éëñò ¿íýëãýý ºãºõ ¯ë îéëãîëöîë, ìàðãààí, çºð÷èë人íèéã çîõèöóóëàõ ýð¿¿ë àðãà çàìûã ýçýìøèõ, çºâøèëöºëä õ¿ð÷ ñóðàõ
  • 35. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ Á¯ÐÝÍ ÄÓÍÄ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝÍÈÉ ÑÒÀÍÄÀÐÒÖîãö ÷àäàìæèéí êîä, òóëãóóð äîõèî Òàíèí ìýäýõ¿éí òºâøíèé øàëãóóð1ÝÌ1-4:Ê1 1ÝÌ1-4:Ê1 Õ¿íèé ºñºëò õºãæëèéí ÿâöûã îéëãîñîí áàéäàë Íàñàíä õ¿ðñýí ¿åä òîõèîëäîæ áîëîõ ýð¿¿ë ìýíäèéí ýðñäëèéã áóóðóóëàõ, òîõèîëäîõ íàñûã õîéøëóóëàõ àðãà çàìóóäûã òîäîðõîéëîõ Ýðõòýí òîãòîëöîîíóóäûí óÿëäàà õîëáîîã òàéëáàðëàõ1ÝÌ1-4:Ê2 1ÝÌ1-4:Ê2 Ýð¿¿ë ìýíäýý õóâü õ¿í ººðºº õàðèóöäàã áàéõ ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õàëäâàðààñ çàéëñõèéõ àðãà çàìóóäûã ýçýìøèõ Çàéëøã¿é áàéäëààñ ãàðàõ àðãà çàìûã ýçýìøèõ Ýð¿¿ë ìýíäýý ñàéæðóóëàõàä õóâü õ¿íèé ¿¿ðýã õàðèóöëàãà ÿìàð áàéõàä ¿íýëãýý ºãºõ Ýðñäýëòýé, ýðñäýëã¿é çàí ¿éëèéí îéðûí áîëîí õîæìûí ¿ð äàãàâàðò ä¿í øèíæèëãýý õèéõ1ÝÌ1-4:Ê3 1ÝÌ1-4:Ê3 Ýð¿¿ë ìýíäòýé õîëáîîòîé ìýäýýëýë, á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýã ñîíãîæ õýðýãëýäýã ýñýõ Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýã àâàõ áîëîìæ, òîãòîîñîí ¿íèéí õýìæýýíä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñíîîñ õ¿íèé áèåä ¿ç¿¿ëýõ õîð õºíººëèéã áóñäàä òàéëáàðëàõ Èðýýä¿éí çîðèëãîî òîäîðõîéëæ, ò¿¿íäýý õ¿ðýõ àëõàìóóäûã õýðýãæ¿¿ëäýã áàéõ1ÝÌ1-4:Ê4 1ÝÌ1-4:Ê4 Áóñäûí ýð¿¿ë ìýíäèéã õ¿íäýòãýæ, äýìæäýã ýñýõ Æèðýìñíèé ¿åèéí õîîëëîëò, õóâöàñëàëò, õÿíàëòàíä õàìðàãäàõûí à÷ õîëáîãäëûã îéëãîõ, áóñäàä çºâëºäºã áàéõ Õàìò îëíû ýð¿¿ë ìýíäýä õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí õýðõýí íºëººëäºãò ä¿í øèíæèëãýý õèéõ Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé õóóëü, íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî, çàñãèéí ãàçðûí ä¿ðýì æóðàì, àâ÷ áóé àðãà õýìæýý íü ýð¿¿ë ìýíäèéí äýìæèõ, ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõýä õýðõýí íºëººëäºãò ä¿í øèíæèëãýý õèéõ
  • 36. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÀÐÃÀǯÉÍ ÕªÃÆËÈÉÍ ¯ÍÄÝÑÀÐÃÀǯÉÍ ÕªÃÆËÈÉÍ ¯ÍÄÝÑ Ñóðàëöàã÷äàä òåõíîëîãèéí áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí êèððèêþëèìûã òºëºâëºõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, ¿íýëýõ, õºãæ¿¿ëýõ àæëûã ã¿éöýòãýõ àðãàç¿éí ¿íäñèéã áîëîâñðóóëàí õºãæ¿¿ëýõäýý áîëîâñðîëûí áîäëîãî, ôèëîñîôè, ïñèõîëîãè, ýïèñòåìîëîãè, ñîöèîëîãè, àíòðîïîëîãè áîëîí ìåíåæìåíòèéí áîëîí ýðõç¿éí äàðààõ çàð÷ìóóäûã áàðèìòàëáàë çîõèíî.Áîëîìæèéã òýíö¿¿ îëãîõ çàð÷èì Ìýäýýëýë õàðèëöàà äàâàìãàéëñàí õ¿ì¿¿íëýã èðãýíèé àðä÷èëñàí íèéãýìä àæèëëàæ àìüäðàõ èðãýí á¿ð ñîíãîëòûã õàðèóöëàãàòàé õèéõ, çàõ çýýëèéí ÷ºëººò ºðñºë人íä øóäàðãààð îðîëöîõ áîäèò õýðýãöýý øààðäëàãàòàé òóëãàðäàã. Ýíýõ¿¿ õýðýãöýý øààðäëàãûã õàíãàõûí òóëä èðãýä áîëîâñðîë ýçýìøèõ íü çàéëøã¿é áºãººä òýäýíä áîëîâñðîëòîé áîëîõ áîëîìæèéã òýíö¿¿ îëãîõ íü õ¿ì¿¿íëýã àðä÷èëñàí ¸ñ áîëíî.Ñóäëàõ àãóóëãûã ñîíãîõ çàð÷èì Ñóäëàõ àãóóëãûã ñîíãîõäîî êèððèêþëèìûí ººð÷ëºëòºä èíâàðèàíò áàéõ, õóâü õ¿íèé áîëîìæ õýðýãöýýíä òóëãóóðëàõ, íèéãìèéí áîëîí á¿ëãèéí õýðýãöýý ñîíèðõëûã õàðãàëçàõ, øèíæëýõ óõààí÷ áàéõ çàð÷ìûã òóñ òóñ áàðèìòàëíà.Áàãøëàõóéí çàð÷èì Áàãøèéí ¿éë àæèëëàãàà áîëîí øèéäýë íü áîëîâñðîëûí áîäëîãî, ôèëîñîôè, ïñèõîëîãè, ýïèñòåìèëîãè àíòðîïîëîãè, ìåíåæìåíòèéí ¿íäýñëýëòýé òåõíîëîãèéí äèäàêòèêèéí çàð÷èìä òóëãóóðëàñàí áàéíà.Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóðãàëòûí çàð÷èì Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóðãàëòàíä äàðààõ çàð÷ìûã áàðèìòàëíà. ¯¿íä: Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿íäñýí àñóóäëóóäààð øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé ìýäëýã îëãîõ Ýð¿¿ë àæ òºðºõºä øààðäëàãàòàé õóâü õ¿íèé ýçýìøâýë çîõèõ ÷àäâàðóóäûã áèé áîëãîæ, õýâøèë áîëãîõ Ýð¿¿ë çàí ¿éë òºëºâø¿¿ëýõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí àëèâàà àñóóäàëä õàíäàõ õàíäëàãà, õóâü õ¿íèé ýðõýìëýõ ¿íýò ç¿éëñ çýðãèéã áèé áîëãîõ, áóñäûí ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ õ¿íäýòãýõ, ýð¿¿ë îð÷íûã áèé áîëãîõîä ººðèéí õóâü íýìðýý îðóóëàõ, ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ õàíäëàãàòàé áîëãîõîä ÷èãëýõ ªºðñäèéí ¿çýë áîäîë ñàíààãàà ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ, ýð¿¿ë áàéõàä øààðäëàãàòàé ìýäýýëýë, á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýã ñîíãîí õýðýãëýõ ÷àäâàðûã áèé áîëãîõ
  • 37. Ñóðàëöàã÷èä ñóðàõ áè÷èã áîëîí áóñàä ìýäýýëýë ñóðãàëò ñóðòàë÷èëãààíû ìàòåðèàëûí ýõ ñóðâàëæààñ õîëáîãäîõ ìýäýýëëèéã óíøèæ ñóäëàí ººðòºº õýðýãöýýòýé ìýäýýëëèéã îëæ àâàõ ÷àäâàðòàé áîëãîõ ªºðèéíõºº áîëîí áóñäûí çàí ¿éëä ¿íýëãýý ºãäºã áàéõÑóðàëöàõóéí ¿íäñýí çàð÷èì Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóðàëöàõóéí ¿éë àæèëëàãàà íü õèéæ òóðøèõ, áîäîæ áîëîâñðóóëæ çàäëàí øèíæëýõ, íýãòãýí ä¿ãíýõ, õýðýãëýæ àøèãëàõ ãýñýí 4 ¿å øàòòàéãààð ýçýìøèõ¿éí ç¿é òîãòëûí äàãóó ñóðàëöàã÷èéí á¿òýýë÷ ¿éë àæèëëàãàà, îðîëöîîíû àðãààð ìýäëýãýý á¿òýýæ õýðýãëýõ çàð÷èìä òóëãóóðëàñàí áàéíà.¯íýëãýýíèé çàð÷èì Òàíèí ìýäýõ¿éí òºâøèí á¿õýíä ñóðàëöàã÷äûí õºãæèë, òºëºâøëèéã ¿íýëýõäýý: ñóðàëöàã÷äûã ¿íýëýõ àæëûí çîðèëãî íü òýäíèéã õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí áàéõ ñóðàëöàã÷äûí õºãæèë òºëºâøëèéã òýäãýýðèéí ã¿éöýòãýæ áóé òàíèí ìýäýõ¿éí ¿éë ¿éëäýë, ¿éë àæèëëàãààíû ÷àíàðààð ¿íýëýõ ¿íýëãýýíä ñóðàëöàãñäûã ñóáúåêò ñòàòóñààð îðîëöóóëàõ çýðýã çàð÷ìûã áàðèìòàëíà.

×