нэгж 8р анги
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

нэгж 8р анги

on

  • 6,300 views

 

Statistics

Views

Total Views
6,300
Views on SlideShare
6,284
Embed Views
16

Actions

Likes
4
Downloads
156
Comments
0

1 Embed 16

http://tsetsetse.blogmn.net 16

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

нэгж 8р анги нэгж 8р анги Document Transcript

  • Говь-Алтай аймгийн Есөнбулаг сумын “Хантайшир-Эрдэм” цогцолбор сургууль Монгол орны усны нөөц /5 цагийн нэгж хичээлийн хөтөлбөр/ Боловсруулсан:С.Цэрэндулам 2011 он
  • Батлав.Сургалтын менежер............................./О.Хишигжаргал/ “Монгол орны усны нөөц ” /5 цагийн нэгж хичээлийн хөтөлбөр/ 1. Хамрах хүрээ • Усны гурван төлөв, байгаль дахь усны эргэлт Дэлхийн далай ба хуурай газрын ус, гол мөрний сүлжээ, нуурын гарал үүсэл, ул хөрсний ба артезийн ус 2. Хэрэгцээ • Нутгийнхаа булаг шанд, гол горхийг цэвэр байлгах, зөв ашиглах дадалд суралцах • Ус намгийн ойролцоо амьдарч байгаа үедээ уснаас тохиолдож болзошгүй эрсдэлээс сэргийлж чаддаг болох • Рашаан усыг зөв хэрэглэж сурах 3. Хүлээгдэж буй үр дүн Монгол орны гадаргын усны нөөц, түүний тархалт болон тэжээлийн горим, ашиглалт 4. Зорилт Мэдэхүйн цогц чадамжийг төлөвшүүлэх чиглэлээр • Монгол орны гол мөрөн түүний тархалт, тэжээлийн горим, ашиглалттай танилцах • Нуурын гарал үүслийн ялгаа, тэжээл дулааны горимын онцлог • Мөсөн гол, олон жилийн цэвдгийн тархац, усны нөөцийн хэмжээг тодорхойлох • Рашаан амьдарал, аж ахуйд ямар ач холбогдолтой талаар мэдэж авах Бүтээхүйн цогц чадамжийг төлөвшүүлэх чиглэлээр: • Монгол орны гадаргын усны тархцыг газарзүйн бусад хүчин зүйлстэй нь холбон тайлбарладаг болох • Нутаг орныхоо гол мөрөн, нуурын горимыг тодорхойлж чаддаг болох • МО-ны томоохон гол мөрөн нуурыг нэрлэж, зураг дээр байрлалыг олж тодорхойлох • Нуур, гол мөрний аж ахуйн ач холбогдлыг тооцоолох • Худаг,рашаан усыг ариг гамтай ашиглахад суралцан гол горхи булаг шандын орчин тойрныги цэвэрлэх хамгаалах Оршихуйн цогц чадамжийг төлөвшүүлэх чиглэлээр: • Бие даан гүйцэтгэсэн ажил, бие даалт, асуулт даалгавар, газрын зурагт ажиллахдаа бусаддаа тайлбарлан ярилцах, өөрийн үзэл бодлоо хамгаалах, харилцан ярилцах, асуудал дэвшүүлэн тайлбарлах, буёдыг сонсон дүгнэх
  • “Монгол орны усны нөөц ” нэгж хичээлийн агуулгаСудлах Ээлжит Эзэмших анги хичээлийн нэр Судлагдахуун Ур чадвар Гадаргын ус, гол Монгол орны Монгол орны гол мөрдийг мөрд гадаргын усны нэрлэж, газрын зурагт зааж төрөл, тархалт чаддаг болох гол мөрний гол мөрний аж ахуйн ач тэжээлийн горим, холбогдол,ашиглалтын ай савууд байдалд үнэлгээ өгөх Нуур, намаг Нууруудын гарал Нууруудыг гарал үүслээр нь үүсэл, Түүний ангилж, аж ахуйн ач тархалт, байршилт холбогдлыг тодорхойлох болон тэжээлийн Томоохон нууруудыг нэрлэж, усны горим, ач газрын зурагт зааж сурах холбогдол, намгийн тархалт , ач ашиглалт холбогдолыг тодорхойлох Мөсөн гол, олон Мөсөн гол, олон Цэвдгийн тархалтын зүй жилийн цэвдэг жилийн цэвдгийн тогтол, аж ахуйд үзүүлэх 8-р анги үүсэл, хил хязгаар , нөлөөг тайлбарлах тархац Газар доорх ус Рашаан,газрын Гүний усны төрөл, ач рашаан доорх усны холбогдлыг тархалт, байршилт Улсын болон орон нутгийн Рашаан усны ач рашаан усны байрлалыг холбогдол газрын зурагт тодорхойлох олон жилийн цэвдэгтэй газар гэр орон, барилга брихад гарч болох эрсдлийг тооцоолох Дүгнэлт хичээл Үер усны аюулаас Усыг бохирдлоос хамгаалах хамгаалах зүй зохистой ашиглах, цэвэр усны нөөц, уламжлалт ба орчин үеийн түүний хомсдол аргыг амьдрал, үйл , хамгаалах, ажиллагаандаа ашиглах урьдчилан сэргийлэх арга замууд
  • “Монгол орны усны нөөц ” нэгж хичээлийн цагийн төлөвлөлтЭэлжит Үйл Анхаарах Хугацаахичээл ажиллагааны Үйл ажиллагааны нэр зүйл үе шат Багшийн үйл Сурагчийн үйл ажиллагаа ажиллагаа Сэдэлжүүлэх Дэлхийн гадарга Сурагчтд харилцан Ус ба юу юунаас тогттдог ярилцах, асуултад хуурай вэ? хариулах газар, Тулгуур дохио тэдгээрийг ашиглан схемчлэх задлах Үйлийн Эдгээрээс Монгол Гол мөрөн гэж юу баримжаа оронд орших болох талаар олгох гадаргын усны ярилцаж талаар судлах. Гол тодорхойлолт өгөх мөрөн, нуур, мөсөн мэддэг гол мөрдөө гол, рашаан нэрлэх зэргийн тархалт, байршилтыг судлах Үйлийн Манай оронд Хамгийн урт, их Гадаргын ус, гол мөрд баримжааг орших хамгийн устай гэх мэтээр 40 ялган таних хамгийн гол нэрлэж, харилцан үе мөрдийг асуух ярилцах Үйлийн Гол мөрдийг ай Ай савд орох гол Голын унал, баримжааг савд хуваадаг ба мөрдийг нэрлэж, хэвгий , эзмших үе манай оронд газрын зурагт заах зарцуулалт орших 3 ай сав, багшийн өгсөн олох түүнд хамрагдах мэдээллийг бичиж бодлого голуудыг тэмдэглэх бодуулах танилцуулах , нэмэлт мэдээлэл өгөх Үйлийн Гол мөрдийн Гол мөрдийн ус баримжааг тэжээл болн ач хаанаас үнэлэн холбогдлын талаар тэжээгддэг хөгжүүлэх үе асууж ярилцах болохыг турших түүний аж ахуйн ач холбогдлыг нэрлэх Гэрийн Гол мөрдийн усны Гол мөрний даалгавар бохирдол, түүнд бохирдолд хүний нөлөөлөх хүчин буруутай үйл зүйлс болон ажиллагаа хэрхэн сэргийлэх арга зам нөлөөлөхийг сэдвээр эх бичих жишээн дээр тайлбарлаж ирэх
  • Сэдэлжүүлэх Гэрийн даалгавар Гэрийн асууж ярилцах даалгаварын сэдвээр хоорондоо харилцан ярилцах Үйлийн Нуур гэж юу вэ? Өмнөх үзсэн Тэдгээрийн баримжаа Гол мөрдөөс мэдлэг дээрээ ялгааг олгох үе юугаараа ялгаатай тулгуурлан гаргуулах вэ? хоорондын ялгааг тодорхойлох 40 Үйлийн Өөрсдийн мэдэх Сурагчид өөрийн баримжааг нууруудыг нэрлэн орон нутагтаа ялган таних бичих болон МО-нд үе багш томоохон орших томоохон нууруудыг газрын нууруудаас зурагт зааж өгөх мэддэгээ нэрлэнНуур, намаг бичих Бусдад танилцуулах, нэмж бичих Үйлийн Нууруудын тогтсон Сурагчид асуудал Нуруудыг баримжааг хонхор газрыг дэвшүүлэн гаралт эзмших үе гарал үүслээр нь тайлбарлах үүслээр нь ялган ангилдаг бичиж тэмдэглэх хэрхэн болохыг газрын зурагт заах агилж буй танилцуулах зүй тогтлыг Үйлийн Нуурын усны Сурагчид өөрсдийн ажиглуулах баримжааг тэжээлийн горим мэдлэгт тулгуурлан үнэлэн болон түүний ач хариулах, харилцан хөгжүүлэх үе холбогдлыг асууж ярилцах , үнэлгээ ярилцах авах Гэрийн Газрын зурагт МО-ны ФГЗ даалгавар томоохон гол мөрд, зурагт томоохон нууруудыг зааж гол мөрд, нэрлэж сурах нууруудыг нэрлэн нуурын усны зааж сурах ашишлалт, нуурын усны аж хамгаалалт сэдвээр ахуйн ашиглалт, эх бичих түүнийг зүй зохистой хэрэглэх талаар өөрсдийн бодлоо бичих Сэдэлжүүлэх Өмнөх хичээлийн Бусдыг сонсон даалгаврыг шалгах, дүгнэх харилцан ярилцах Үйлийн Цэвдэг, мөсдлөг Сурагчид өөрсдийн 40 баримжаа гэж юу болох ямар бодлоор олгох үе ялгаатай талаар хариулах, харилцан асууж ярилцах ярилцах
  • Үйлийн Мөсөн гол гэж юу Мөсөн гол үүсэх Мөсөн гол, олон жилийн цэвдэг баримжааг вэ? Яагаад үүсдэг, шалтгааныг ялган таних хаагуур тархадаг ярилцах Манай үе болохыг асууж оронд орших ярилцах томоохон мөсөн гол хаагуур байдгийг ярилцах Үйлийн Яагаад мөсөн гол Энэ нь агаарын баримжааг мөсдлөг, цэвдэг нь температур эзмших үе уулархаг, өндөрлөг өндөрлүүгээ газраар тархадаг буурдаг зүй болохын учир тогтолтойгоос шалтгааныг үүдэн ярилцах тайлбарлагдана Үйлийн Манай аймагт олон Асуултад хариулах, баримжааг жилийн цэвдэг харилцан ярилцах, үнэлэн байдаг уу? Ямар үнэлгээ авах хөгжүүлэх үе шинж тэмдгээр мэдэх вэ? Сэдэлжүүлэх Өмнөх хичээлийн Гол мөрөн, нуур, даалгаврыг шалгах олон жилийн мэдлэгийг асууж цэвдгийг газрын ярилцах зурагт заахГазар доорх ус рашаан Үйлийн Худгийн ус хаанаас Газрын гүнээс баримжаа бий болдог вэ? оргилон гарч олгох үе ирдэг Үйлийн Тэгвэл ус нь Асууж ярилцах, баримжааг газрын гадарга бичиж тэмдэглэх ялган таних дээр мөн газрын бусдыг сонсох үе гүнд ч оршиж байдаг, Артезийн ус, ул хөрсний ус тэдгээрийн ялгаа зэргийг танилцуулах Үйлийн Рашаан ус гэж юу Өөрсдийн мэдэх баримжааг болох ямар ямар рашааныг нэрлэх эзмших үе рашаан мэддэг талаар асууж ярилцах Үйлийн Томоохон Рашаан усны Халуун ба баримжааг рашаануудын газар тархалтыг хүйтэн үнэлэн зүйн байрлалыг тодорхойлж, рашаан гэж хөгжүүлэх үе зааж түүний ач юу болох тэмдэглүүлэх , холбогдлыг талаар түүний ач ярилцах мэдээлэл холбогдлыг асууж өгөх ярилцах
  • Гэрийн Цэвэр усны Цэвэр усны даалгавар хэрэглээ, хомсдол хомсдол түүнд сэдвээр эх бичих оруулах өөрийн өөрийн гэрийн нэг хувь нэмрийг жилийн цэвэр усны бичих хэрэглээг тооцоолох, түүнийг багасгах арга замуудыг тодорхойлохДүгнэлт Нэгж 2 хувилбартай Нэгж хичээлээрхичээл хичээлийн нөхөх ба сонгох олсон мэдлэгээ мэдлэгийг тест бэлтгэн ашиглан шалгах тарааж өгөх даалгаврыг 2-р хэсэг голын гүйцэтгэх унал, хэвгий, зарцуулалт олох бодлого өгөх
  • “Монгол орны усны нөөц ” нэгж хичээлийн босоо ба хөндлөн холбоо Мэдлэгийн босоо Одоо эзэмших мэдлэг Мэдлэгийн хөндлөн холбоо холбоо Усны гурван төлөв Монгол орны гадаргын ус Хөдөө аж ахуйн уур байдал, байгаль дахь , тархалт амьсгал усны эргэлт газар доорх ус байгалийн нөхцөлийндэлхийн далай ба хуурай нуурын гарал үүсэл, усны ялгаа ба нийгэм-эдийн газрын ус, гол мөрний горим засгийн хөгжил сүлжээ, нуурын гарал мөсөн гол, олн жилийн үүсэл, ул хөрсний ба цэвдэг артезийн ус “Монгол орны усны нөөц ” нэгж хичээлийн арга зүй Баримжааг ялган Баримжааг эзэмших Баримжааг үнэлж таних үед хэрэглэх үед хэрэглэх арга хөгжүүлэх үед арга /төсөөлөл/ /мэдлэг/ хэрэглэх арга /чадвар/Тайлбар ярианы арга Асуудал дэвшүүлэн Харилцан ярианы аргаасуудал дэвшүүлэн шийдвэрлэх арга зурагт ажиллуулахтайлбарлах арга харилцан ярилцах арга соло таксономын аргахарилцан ярилцах арга Ажиглалтын арга Харьцуулан жиших аргатоглоомын арга Бүтээлч даалгаврын арга бусдыг сонсон дүгнэххарьцуулан жиших арга Эвлүүлгийн арга аргаТулгуур дохионы арга
  • “Монгол орны усны нөөц ” нэгж хичээлийн сургалтын орчин Үйл ажиллагааны Сэтгэл зүйн орчин Материаллаг орчин орчинБагаар болон хосоор Багш сурагчдын харилцаа Газар зүй-2 сурах бичигажиллах бүрэлдэхүүн эерэг байх Үзүүлэн, гар картБагшийн зааварчилгаа Сурах, сургах эрмэлзэл Монгол орны физик газарАжиллах дасгал Хэрэглэгдэхүүний зүйн зурагБагш сурагчдын хамтын хүрэлцээтэй, бүрэн бүтэн Тарааж өгөх материалүйл ажиллагаа байдал Сэдэвчилсэн зургууд Нээлттэй хүлээцтэй Нэмэлт эх материал байдал Стандарт Ангийн эрүүл ахуйн Жишиг даалгавар шаардлага төлөвлөгөө Нэгж хичээлийн хөтөлбөр “Монгол орны усны нөөц ” нэгж хичээлийн хэрэглэгдэхүүнАнги Хичээл Цаг Сурах Хэрэглэгдэхүүн бичиг Үзүүлэн Нэмэлт ТӨМ Жишиг Тест материал даалгавар Гадаргын ус, Газар зүй-2 гол мөрд Нуур, намаг8-р анги Мөсөн гол, олон жилийн цэвдэг Газар доорх ус рашаан Дүгнэлт хичээл
  • ХэрэглэгдэхүүнҮзүүлэн таниулах материал
  • Дэлхийн гадарга Хуурай газар  Ус  Хуурай газрын ус  Дэлхийн далай Гадаргын ус  Гүний ус  Гол мөрөнНуур, намаг Ул хөрсний ус  Цөөрөм Артезийн ус  Усан сан  Худаг  Мөнх цас Булаг Мөсөн гол 
  • Орхоны хүрхрээ Сэлэнгэ мөрөн
  • хөвсгөл нуур /хамгийн гүн, цэнгэг нуур /
  • Увс нуур /хамгийн том нуур/
  • Потанины мөсөн гол /Хамгийн том мөсөн гол/
  • Рашаан ус
  • Булаг
  • Тарааж өгөх материал
  • ТӨМ 1.1Монгол орны хамгийн урт гол. Монгол орны олон гол мөрнийхамгийн урт нь Хэрлэн юм. Хэрлэн голын нийт урт 1264 км бөгөөдүүний 1090 км нь Монголын нутаг дээгүүр урсдаг.Монгол орны хамгийн том мөрөн. Монгол орны гол мөрдийнхамгийн том нь Байгал нуурт цутгадаг 992 км урт Сэлэнгэ мөрөнюм. Дурдсан уртын 590 гаруй км нь Монгол улсын нутагт байдагбөгөөд мөрний ус цуглуулах талбай нь 447000 км2 юм.Монгол орны гол мөрний урт. Монгол орны гол мөрний нийт урт67000 км буюу тус орны хилийн шугамаас 8.2 дахин урт юм.Дөрвөн мянган нуурын орон . Монгол орон 0.1 ам.км-ээс ихталбай бүхий 4000-аад нууртай. Эдгээрийн нийт талбайн хэмжээ15640 ам.км гэнээ.Монгол орны хамгийн том тогтмол нуур. Монгол орны хамгийнтом тогтмол нуур нь Увс нуур юм. Усны талбай нь 3350 км2.Монгол орны хамгийн том, урсгал, гүн, цэнгэг нуур. Монголорны хамгийн том урсгал нуур нь Хөвсгөл нуур. Усны талбай нь 2770км2. Гүнээрээ Монголд төдийгүй Төв Азид хамгийн гүн (267.2 м)нуурт ордог. Нийт 403 цутгалтай Хөвсгөл нуурын усны найрлагаБайгал нууртай төстэй, тунгалгаараа дэлхийд гуравдугаарт орно.Монгол орны "Хөх сувд" хэмээн алдаршсан Хөвсгөл нуур уртаашаа136 км, өргөөшөө 37 км бөлгөө.Монгол орны усны хагалбарын гол голомт . Монгол орныгдэлхийн гурван ай савын усны хагалбар гэдэг. Тэгвэл эдгээрийнхамгийн гол хагалбар нь Хэнтийн нурууны үргэлжлэл Цогтчандманьуул юм. Энэ уулын араас буусан ус Туул голоор дамжин Хойд мөсөндалайд, зүүн урдаас нь буусан ус Хэрлэнгээр дамжин Номхондалайд, баруун урд талаас буусан ус нь дотоодын урсгалгүй савдорж нийлнэ.Монгол орны хамгийн том мөсөн гол. Монгол орны мөнх цастуулсын мөсөн голуудаас хамгийн том нь Алтай таван богд уулынПотанины мөсөн гол юм. Урт нь 20 км, өргөн нь 5 км.Хамгийн өндөр хүрхрээ. Хөвсгөл аймгийн Хорьдол сарьдаг уулаасэх аван урсдаг Арсайн голд манай улсын хамгийн өндөр хүрхрээбуй. Энэ хүрхрээний ус 70 м өндрөөс буудаг. Улаан цутгалангбодвол ус багатай л даа.Монголын хамгийн том тал. Монгол орны нүд алдам өргөнталуудын дотроос хамгийн том нь 250-иад км2 талбай эзэлдэгДорнодын тал. Дорнод аймгийн Матад, Халх гол сумын нутгийнширээ мэт хавтгай энэ тэгш талд хааш хаашаа 100 км аялахад нэг чтолгод, гүвээ, хунх нугачаа үл тааралдана. Байгалиас заяасан унагантөрхөөрөө гайхалтай тал байж байдаг юм байна.
  • ТӨМ 1.2Монгол орны гол, мөрөнМонгол орны нутаг дундаар дэлхийн усны хагалбар оршдог бөгөөд энэхүү усныхагалбарын шугам нь манай орны усзүйн сүлжээг:1. Умард мөсөн далайн ай сав2. Номхон далайн ай сав3. Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай сав гэсэн үндсэн 3 ай савд хуваадаг.Голын нэр Урт /км/ Ус цуглуулах талбай /км2/Номхон далайн ай сав:Онон гол 296 /445/ 40220Бархын гол 100 1900Хурахын гол 190 6150Шуурсын гол 140 3150Хэрлэн гол 1090 116455Улз гол 420 27500Халхын гол 233 7440Нөмөргийн гол 218 5950Дэгээ гол 55 550 Умард мөсөн далайн ай сав: Сэлэнгэ мөрөн 593 282000 Идэрийн гол 452 24555 Чулуут гол 415 10750 Дэлгэрмөрөн 445 26640 Бүгсэйн гол 110 3710 Хануйн гол 421 14620 Орхон гол 1124 132835 Тамирын гол 180 13100 Туул гол 819 50400 Хараа гол 291 15000 Ерөө гол 323 11860 Эгийн гол 475 40454 Шишхид гол 298 18300Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай сав:Ховд гол 516 58000Тэсийн гол 568 33358Хүнгүйн гол 200 21693Байдраг гол 310 28277Түйн гол 243 9410Таацын гол 200 9190Онги гол 435 52920Булган гол 250 8750
  • ТӨМ 1.3Монгол оронд 67000 км урттай 3811 гол горхи, 500 м3 эзэлхvvнтэй 3500 гаруйнуур 7000 орчим булаг шанд, 540 м2 тйлбай бvхий 190 гаруй мєсєн гол 250гаруй рашаантай бєгєєд газрын доорхи усны 139 орд газар байна.Бархийн голЭгийн голын адил Ононгийн баруун гарын цутгал боловч уртын хэмжээурсцаараа Эгээс илvv юм. Харин Хэнтийн нурууны салбар уулсаас эх авах тулусны уналт, гадаргын хэлбэрлийн талаар нилээд дутуу байдаг. Голын нийт урт100 км, усжуулах талбай 1900 хавтгай дєрвєлжин километр болно. Бархын голдБаян /47 км/, Хужир /40 км/, Сайхан/39 км/ зэрэг элбэг устай гол горхицутгана. Гульдралын єргєн 27м, усны дундаж гvн 0,8 м юм.Байдраг голХангайн ємнєт хажуугаас эх авч говийн Бєєнцагаан, Адгийн цагаан хоёр нууртусаа нийлvvлдэг энэ голын нийт урт Бєєнцагаан хvртэл 295 км, Адгийн цагааннуур хvртэл 310 км талбайгаас усжина. Байдраг голын эхэнд баруун гар талаасЗагийн гол /80 км/, зvvн гар талаас Єлзийтийн гол /135 км/ тус тус цутгадаг.Байдраг гол Хангайн ємнєд уулсын нарийхан хавцал дундуур урсана. Хєндийнхажуу эгц, хад асга ихтэйн дээр хээр, говийн тачир ургамалшилтай юм. Энэхэсэгт гол нэг гульдиралаар урсах бєгєєд гульдиралын єргєн 20-40 м, зонхилохгvн 0,3-1,5 м, урсгалын хурд 1-1,5 м/сек хvрнэ.Балжийн голОнон голын зvvн гараас Балж, Агац, Хирхон зэрэг элбэг устай голууд цутгахбєгєєд олонх нь ОХУ-ын нутгаас эх авч урсдаг. Тэдгээрийн хамгийн том нь 250гаруй километр урт Балж гол юм. Балж гол нь бєглvv ой хєвч бvхий бэсрэг уулсдундуур урсдаг. Голын хєндий адаг руугаа 5-7 км хvртэл тэлэгдэж гульдирал ньхэд хэд салаалж єтгєн шугуйтай арлууд vvсгэнэ. Усны гvн, єргєн, урсгалын хурдголын нийт уртад єєр бєгєєд адагтаа гульдиралын єргєн 65 м, усны дундаж гvн1,75 м, урсгалын хурд 1 м/сек орчим байна.Булган голТєв азийн гадагш гарах урсгалгvй ай савын гол мєрдийн тоонд Монгол Алтай,Говь-Алтайн ар єврєєс эх авч уулсын хоорондох битvv хотгорт замхрах голгорхи, булаг шанд тvр зуурын урсгалтай байдаг олон сайр багтана. Тиймголуудаас жишээ нь Алтайн арын Гурванцэнхэр, Шарга, Халиун, Алтайн євийнБулган, Vенч, Бодонч, Балаг, Биж зэрэг голыг нэрлэж болно. Эдгээр голуудаастомоохон нь Монгол Алтайн єврєєс эх авч Єлєнгєр нуурт цутгах Булган гол юм.Булган голын урт тус улсын хил хvртэл 250 км, талбай 8750 орчим хавт.дєр.кмбєгєєд усны унал голын нийт уртад 1900 м буюу дундаж налуу 0,0076 болно.Голын сав газарт Монгол Алтайн хур цаст зарим оргил болон євєр бэлийн хадцохио, ханан хавцал бvхий уулсууд багтах тул голын хєндий ихэнх хэсэгтээ 0,3-0,5 км байснаа тvvний баруун гарын цутгал Баян голын билчирээс доош нилээнуужирч Булганы тохойд хамгийн их тэлэгдэж єргєсдєг. Цутгал голуудаасУлиастай, Тvргэний гол томоохонд тооцогдоно. Булган голын гульдиралын єргєн,усны гvн жилийн улирал, урсах газрын тєрх байдлыг дагаж янз бvр байна.Булган голыг усны зонхилох ионы бvтцээр гидрокарбонатын ус бvхий голмєрний ангилалд багтааж болно.
  • Бvгсэйн голБулнайн нурууны араас эх авч урсахдаа 3710 хавт.дєр.км талбайгаас усжина.Голын гульдирал тєдий л єргєнгvй боловч ус нь гvнзгий, урсгал хурдтай юм.Чулуутын голЧулуут голын урт 415 бєгєєд 10750 хавт.дєр.км талбайгаас усжина. Энэ голХангайн нурууны хамгийн єндєр хэсгээс эх авдаг учраас унал их урсгал хурдтайуулын гол юм. Тvvний хєндий эхэндээ давчуу, морены бул чулуу элбэгтэй болдоошлох тутам єргєсєж тэлэгдэнэ. Харин Тээлийн голын билчирээс Ацтийнгорхийн цутгал хvртэл бараг 100 шахам км урт газар 50-60 м зузаан хvрмэнчулууг зvсэж хавцал дундуур тахирлан хvрхрээ боргио vvсгэн сvртэй урсана. Энэхэсэгт тvvний зvvн гараас Тэрхийн Цагаан нуураас эх авч урсах Суман голнийлж Чулуут гол мэдэгдэхvйц услаг болох ба гульдиралын єргєн, усны гvннэмэгдэнэ. Гульдиралын єргєн эхэндээ 20-30 м, дунд хэсэгтээ 20-60 м, адагтаа70-80 м байна. Усны гvн 0,5-2,5 м, урсгалын хурд 1 м/сек орчим болно.Онон голХэнтийн нурууны ар хормойн 1950 м-ийн єндрєєс эх авч улсын хил хvртэл 445км урсна. Онон гол нь эхнээсээ адаг хvртэл уулын ам хєндийгєєр урсах учирнилээд тойрон тахирласан. Онон голын ус нь 10 сарын сvvлээс зайртаж 11сарын 2-р хагаст хадаалж, 150-170 хоног мєсєєр хучигдана. Мєсний дундажзузаан 1,2-1,5 м хvрнэ. Урсгал хурдтай уулын гол учираас намрын зайрхарьцангуй олон хоног /14-25/ vргэлжилнэ. 4 сар гарч дулаарангуут голын м єсгэсч цєн тvрэвч уулын цас хайлж хаврын vер буух тул тєдий л удаанvргэлжлэхгvй цэлмэнэ. Ононд том жижиг олон гол горхи цутгадаг. Vvнээс нилээдтомоохон нь Эг, Барх, Хурах, Шуус, Агац, Хирхон болно.Шуурсын голШуурсын голын урт 140 км, ус хураах сав газрын талбай 3150 гаруй хавтгайдєрвєлжин километр болно. Ононгийн баруун гарын цутгал голууд дотроосжинхэнэ хээр талын шинжтэй тул усны гуримын хувьд бусдаасаа ихээхэнялгаатай юм. Шуурсын голд олон булаг тал бvрээс нь цутгадгийг vзвэл хурборооноос гадна гvний усны тэжээл чухал суурь эзэлдэг. Шуурсын гол нь Ононголд цутгадаг томоохон голуудын нэг юм.Хэрлэн голНомхон далайн ай савын гол мєрд дотор уртын хэмжээгээр тэргvvн байрандордог. Хэрлэн гол монголын Дорнод хэсэг хэд хэдэн аймгийн нутгийг дамжинурсаж улмаар тус улсын хилээс гадагш гарч Далай нуурт цутгадаг. Их хэнтийнурууны євєр бэлээс эх авч урсах Богдын гол, Цагаан гол хоёрын уулзварыгХэрлэн голын эх гэж vзнэ. Иймд улсын хил хvртэл 1090 километр урт, ус хураахсав газрын талбай 116,455 хавтгай дєрвєлжин километр бєгєєд усны дундажунал километр тутамд 1,2 метр болно. Ингэхлээр Номхон далай ай савын голмєрний бvх талбайн 54 хувийг Хэрлэн голын усны сав эзэлдэг. Голын нийтуртад гульдиралын єргєн, усны гvн, урсгалын хурд ихээхэн ялгаатай байна. Жнь:Хэрлэнгийн эхний хэсэгт гульдиралын єргєн 30-50м, дунд, адаг хавьд 150-200мболж 0,8-1,5 метрийн гvн зонхилно. Урсгалын хурд уулсын хэсэгтээ 2 м/сек, намтал газраа 1 м/сек болно. Хэрлэн голд Мєрєн, Цэнхэр, Аварга зэрэг гол горхицутгадаг. Хэрлэн гол гидрокарбонит-хлоридын ус бvхий гол мєрний ангилалдбагтана.
  • Халхын голДорнод монголын хэсгийн томоохон голын нэг болох энэ гол нь Их Хянганынуруунаас эх авч урсдаг. Их Хянганы нуруунд орших Халхын булгууд Халхынголын эхийг бvрдvvлдэг. Хоорондоо холбоотой Халх, Зvvн Далби зэрэг жижигнууруудыг дамжин тал талаасаа цутгал голуудаар услагдсаар Халх голын єргєнхєндийд орж адагтаа хоёр салан нэг салаа нь Буйр нуурт, нєгєє салаа ньОршуун голд цутгадаг. Халх голын урт 233 км, талбай нь 17120 хавтгайдєрвєлжин километр бєгєєд vvний 7440 хавтгай дєрвєлжин километр манайнутагт хамаарна. Халх голд хэд хэдэн услаг гол цутгадгаас томоохон нь Нємр єг,Дэгээ, Хандгайтын гол болно.Дэгээ голДэгээ гол нь 550 хавтгай дєрвєлжин километр талбайгаас усжих ба 55 километрурт юм. Голын хєндийд намаг ихээхэн тогтсон. Урсгалын хурд 0,6-0,7 м/секбайна.Идэрийн голИдэрийн гол Хангайн гол нурууны араас эх авч Булнай, Тарвагатайн нуруунуудынхоорондох нилээн давчуу хєндийгєєр урсана. Голын урт 452 км, талбайн хэмжээ24555 хавт.дєр.км юм. Голын гульдирал Тосонцэнгэл сумын тєв хvртэл ихээхэнтахиралж хэд хэд салаалдаг тул тэгтлээ єргєн байж чаддаггvй. Энэ хэсэгт салаататуурын єргєн 10-15 м, vндсэн голын єргєн 40-60 м орчим байна.Тосонцэнгэлээс доош гульдирал салаалахаа багасч 80-100 м хvртэл єргєснє.Усны гvн 0,7-2 м боловч Чулуут голын цутгалаас доош цээл цvнхэл газраа 3-3,5м хvрнэ. Идэрийн гол уулын гол учраас ширvvн урсгалтай, урсгалын хурд голынихэнд цагт 7,2-10,8 км бол адаг руугаа саарсаар цагт 2,0-2,5 км болон буурна.Харин зонхилох хурд нь 1,5-2 м/сек юм. Эхнээсээ Их Жаргалант сум хvртэлххэсэгт Тарвагатайн нурууны ар хажуугааас усжих, Хожуул, Зарт, Дээд, ДоодЦэцvvх, Хєнжил зэрэг урсгал хурдтай услаг гол горхи цутгадаг. Идэрийн голд 30гаруй гол горхи цутгадгаас хамгийн том нь тvvний баруун гараас цутгах Чулуутгол болно.Орхон голОрхон гол Сэлэнгийн vндсэн цутгал тєдийгvй монголын хамгийн урт том голдтооцогдоно. Орхон гол Хангайн гол нурууны Суврага-Хайрхан уулын ар єв єрхажуугуус усжиж том жижиг олон голыг нийлvvлсээр Сэлэнгэ мєрєнд цутгана.Тvvний урт нь 1124 км. Сэлэнгийн талбайн 47 хувь буюу 132835 хавт.дєр.кмталбайгаас усжина. Голын єргєн харилцан адилгvй боловч ихэндээ ихэвчлэн 10-60 м байснааа адагтаа 120-150 м хvртэл єргєсєж урсгалын хурд илт саардаг.Усны зонхилох гvн 0,5-1,5, м, гvн цээл газар 2,5-4,0 м, харгиа боргио газар 0,5м байдаг. Орхонд том жижиг олон арван гол горхи цутгах боловч 100 км-ээсилvv урт гол тоотой хэд байдаг. Тэдгээрээс Тамир, Хєшин Орхон, Туул, Хараа,Ерєє, Шарын гол томоохон нь юм.Туул голОрхоны баруун гарын хамгийн том цутгал бєгєєд Хэнтийн гол нуруунаас эх авчурсана. Голын урт 819 км, талбай 50400 хавт.дєр.км буюу Орхоны талбайн 38хувьтай тэнцэнэ. Туулд Олон гол горхи усаа єгдгєєс нилээд том нь Гаттай /50км/, Тэрэлж /78 км/, Харуухын гол /159 км/ болно.
  • Ер єє голЭнэ голын урт 323 км, талбай 11860 хавт.дєр.км.Vvр голVvр гол Хєвсгєлийн Хивин-залуугийн сарьдагаас эх авч урсана. Vvр голын урт331 км, талбай 12300 хавт.дєр.км бєгєєд голын vндсэн тэжээл нь бороо цасныус юм.Ховд голТєв Азийн гадагш урсгалгvй ай савын гол мєрдийн дотроос хамгийн элбэг устайнь Ховд гол юм. Монгол Алтайн тэргvvн оргил Таван Богдын зvvн ємнєдхажуугийн мєсєн голоос эх авч урсах Цагаан ховд /Акау/, Хар ховд /Каратыр/голыг Ховдын эх гэж vздэг. Энэ хоёр гол Хотон Хоргон нуруудыг дайран олонгол горхи нийлvvлсээр их нууруудын хотгорын Хар-Ус нуурт цутгана. Ховд голынурт 516 км, талбай нь 58000 хавт.дєр.км болно. Усны унал км тутамдойролцоогоор 2 м тул урсгалын хурд их юм. Монгол Алтайн Толбо, Тал, Даян,Хотон, Хоргон, Ачит гэх мэтийн том нуурууд илvvдэл усаа Ховд голд нийлvvлдэгбайна. Гульдиралын єргєн доошлох тутам нэмэгдэж 80-130 м болж 1,5-3 м-ийнгvн зонхилно.Тєв Азийн гадагш урсгалгvй ай савын гол мєрдийн дотроос хамгийн элбэг устайнь Ховд гол юм. Монгол Алтайн тэргvvн оргил Таван Богдын зvvн ємнєдхажуугийн мєсєн голоос эх авч урсах Цагаан ховд /Акау/, Хар ховд /Каратыр/голыг Ховдын эх гэж vздэг. Энэ хоёр гол Хотон Хоргон нуруудыг дайран олонгол горхи нийлvvлсээр их нууруудын хотгорын Хар-Ус нуурт цутгана. Ховд голынурт 516 км, талбай нь 58000 хавт.дєр.км болно. Усны унал км тутамдойролцоогоор 2 м тул урсгалын хурд их юм. Монгол Алтайн Толбо, Тал, Даян,Хотон, Хоргон, Ачит гэх мэтийн том нуурууд илvvдэл усаа Ховд голд нийлvvлдэгбайна. Гульдиралын єргєн доошлох тутам нэмэгдэж 80-130 м болж 1,5-3 м-ийнгvн зонхилно.Тэсийн голБулнайн нурууны араас эх авч Увс нуурт цутгах энэ гол 568 км урт бєгєєд33358 хавт.дєр.км талбайгаас усжина. Тэсийн голд Тагны нурууны єврєєс эхавсан хэдэн арван услаг гол горхи цутгах тул доошлох тутмаа ус элбэгтэйболно. Голын сав газар эхэндээ уулархаг боловч уулс харьцах єндрєєрєє намюм. Булнайн нурууны араас урсах голуудын билчирт асар их талбайг хамарсаннамаг vvсгэх бєгєєд тvvнийг Жаргалантайн намаг гэнэ. Тэсийн гол Завханаймгийн нутгаар ОХУ-н нутаг руу гарч Увс аймгийн Тэс сумын нутгаарэргэн монголдоо орж ирж Увс нуурт цутгана. Адагтаа хэд хэд салаалж намагбvхий голын садраа адаг vvсгэнэ. Vндсэн голын гульдирал эхэндээ 150-60 м,урсгалын дунд хэсэгт 40-120 м, зарим хэсэгт 200 м хvртэл задгайрч єргєсн є.Усны зохилох гvн 0,3-2,5 м, урсгалын хурд 0,7-1,5 м/сек орчим юм.Таацын голХангайн євєр хажуугаас усжих дээр дурдсан голууд дотроос хамгийн бага ньТаацын гол болно. Тvvний урт 200 км, талбай 9190 хавт.дєр.км болно. Усныэрдэсжилт бага гидрокарбонатын тєрєлд багтана.Эгийн голОнонгийн баруун гарын томоохон цутгал бєгєєд их Хэнтийн нурууны салбар
  • Ноён уулын зvvн ємнєд хажуугааас эх авч урсдаг. Нийт уртын хэмжээ 90 орчимкм, ус цуглуулах талбай нь 970 хавтгай дєрвєлжин километр юм. Гульдиралынєргєн 10-25 м, усны гvн нь 0,5-1,2 метр, урсгалын хурд 1,2-2 м/сек хvрнэ.Хурахын голОнонгийн баруун гарын vндсэн цутгал бєгєєд тvvний урт 190 км, усны сав 6150хавтгай дєрвєлжин км болно. Голын хєндий дунд, адаг хавьдаа бараг 15-20 кмєргєсєж ой модноос алслагдаж хээр тал дундуур урсах ба хєндийн аль ч хэсэгтголдуу хатаж ширгэдэг жижиг нуур намаг ихээхэн байна. Vvнээс нилээд том ньХангал, Бидэр, Шар зэрэг нуурууд болно. Хурахын голд Жаргалант, дунд, зvvн,баруун Баян зэрэг голууд цутгадаг.Улз голХэнтий нурууны зvvн салбар захын нам уулсаас эх авч ОХУ-ын нутагт оршихТорь нуурт цутгадаг. Улз голын нийт урт 428 километр бєгєєд дундаж унал бvхуртад 500 метр буюу 1 км тутамд 1,2 метр болно. Нийт талбайн хэмжээ 27500хавтгай дєрвєлжин километр байна. Гульдиралын єргєн усны гурим байдлаасонцгой шалтгаалах тул тогтвортой биш байдаг. Улз голд Тvргэн, Дєч зэрэгголууд цутгадаг. Улз голын усыг гидрокарбонатын тєрєлд оруулдаг.Н ємр єгийн голХянганы салбар уулсаас эх авч Халх голд цутгана. Тvvний урт 218 км, усцуглуулах талбай 5950 хавтгай дєрвєлжин километр болно. Гульдирал эхнээсээадаг руугаа улам єргєсєж 10-20 метр буюу тvvнээс ч илvv болдог. Усны дундажгvн 0,8-1,2 м, хамгийн гvн цээлдээ 3,0 м хvрнэ. Усны хурд харгиа боргиотойгазарт 2,0 м/сек, нам тогтуун газраа 0,4-0,6 м/сек хvртэл саарна.Сэлэнгэ м єр єнСэлэнгэ мєрєн нь тус орны гол мєрдийн vндсэн усан сvлжээ бєгєєд том жижигбvх цутгал голуудыг оролцуулбал усан сvлжээний уртын нийлбэр 20000 кмхvрнэ. Єєрєєр хэлбэл Монголын гол мєрний нийт уртын 40 гаруй хувь ньСэлэнгэ мєрний тогтолцоонд хамрагддаг байна. Дэлгэр, Идэр хоёр голынбилчирийг Сэлэнгийн их гэж vзвэл Сэлэнгэ мєрний нийт урт 992 километр,тvvнээс 592 км нь тус улсын нутагт байна. Сэлэнгэ мєрний талбайн хэмжээ447000 хавтгай дєрвєлжин км бєгєєд vvний 55 хувь буюу 282000 хавт.дєр.км ньманай орны нутаг дэвсгэрт оногдоно. Сэлэнгийн тогтолцоонд хамаарах нийтголын талбай умард мєсєн далайн талбайн 87,3 хувь манай орны нутагдэвсгэрийн 28 хувийг тус тус эзэлж байна. Голын эхний хэсэгт гульдиралынєргєн 60-70 м, салаа татуурын єргєн 10-25 м, усны гvн харгиа боргио газраа0,5-1,5 м, цээл цvнхэлдээ 2,5-3,0 м байснаа адаг руугаа гульдиралын єрг єн 100-250 м, усны гvн харгиа боргиотой газраа 1,0-2,0 м, цээл цvнхэлдээ 4-5 мхvрдэг. Сэлэнгэ мєрєн усны найрлага, химийн бvтцээр манай орны томоохонголууд дотор хамгийн их эрдэсжилтэйд тооцогдох ба гидрокарбонатын ус бvхийголуудад хамаарна. Сэлэнгэ мєрєнд манай орны томоохон гол мєрєд болохДэлгэр, Идэр, Хануй, Эг, Орхон зэрэг голууд цутгана.Дэлгэр м єр єнДархадын хотгорын баруунаа орших Улаантайгын єврєєс эх авч урсах энэ голыннийт урт 445 км, усны унал 2200 м бєгєєд 26640 хавт.дєр.км талбайгаасусжина. Дэлгэр мєрний эх 3300 м vнэмлэхvй єндєрт оршихын зэрэгцээгээрэртний мєсдєлийн морен бvхий тэвшин хєндий дундуур урсана. Голын гульдирал
  • эхэндээ 25-40 м, адагруугаа 50-100 м єргєн бєгєєд усны гvн 0,5-2,5 м,урсгалын хурд 0,2-2 м/сек-иийн хооронд хэлбэлзэнэ. Дэлгэр мєрєнд том жижиголон гол горхи цутгадгаас нилээд томоохон нь дунд Тарис /75 км/, Бэлтэс / 92км/, Бvгсэйн гол /110 км/ болно.Хануйн голСэлэнгэ мєрний баруун гарын томоохон цутгал болох энэ гол Хангайн голнурууны араас эх авч урсана. Тvvний урт нь 421 км, талбайн хэмжээ 14620хавт.дєр.км болно. Хануйн голын хєндий Хvнvйн голын билчир хvртэл 1-3 кмєргєн хэсгvvд салаавчлаж тvvнээс доошлоход 20-30 м гvн эгц хvрмэн хавцалдундуур урсана. Гульдиралын єргєн эхний хэсэгтээ 20-30 м бол адагтаа 50-80 мхvртэл єргєснє. Усны гvн ч мєн адил адагруугаа нэмэгдэж зарим цээл цvнхэлд2,5 м болно. Урсгалын дундаж хурд 1,2 м/сек юм.Тамирын голОрхоны зvvн гараас цутгах ганц том гол бєгєєд эхэндээ хойд урд Тамирын голнэртэй болж салаалдаг ажээ. Хойт Тамирын голын урт 180 км, урд Тамирынголынх 165 км юм. Хоёр Тамирын голоос Орхон Тамирын билчир хvртэлх урт 52км бєгєє талбайн хэмжээ 13100 хавт.дєр.км болно. Хойт Тамирын гол Хангайнгол нуруунаас эх авч урсдаг унал ихтэй, урсгал хурдтай, жинхэнэ уулын голучраас зуны хур борооны vед усны тvвшин богино хугацаанд эрс дээшлээдтvргэн татарч багасна. Євлийн урсац аль алинд нь тун ялимгvй тул ихэнхдээёроолгvй хєлдєнє. Хоёр Тамирын билчирээс доош голын хєндий 3-4 км тэлжєргєсєєд татамд улиас бургасан шугуй шигvv ургана. Гульдиралын єргєн тэрхэсэгт 40-70 м, усны гvн 2,5-3 м, урсгалын хурд 1-2 м/сек байдаг.Хараа голУлаанбаатар хотын баруун хойно орших Ар толгойтын арханд буюу Хvйн голыгvvний эх гэж болно. Энэ голын урт 291 км, талбай 15000 хавт.дєр.км юм. Харааголд Бага Хэнтийн нуруунаас эх авсан Сєгнєгєр, Тvнхэл, Баян зэрэг услаг голуудцутгах учраас голын єргєн, гvн адаг руугаа нэмэгдэж хєндий нь уужирна.Эгийн голМонгол орны хамгийн гvн, цэнгэг Хєвсгєл нуураас эх авч Сэлэнгэ мєрєнд зvvнгараас нь цутгана. Энэ голын урт 475 км, талбай 40454 хавт.дєр.км бєгєєд усныунал нийт уртад 815 м буюу километр тутамд 2 м орчим болно. Гульдиралэхнээсээ адагаа хvртэл хар мод, улиас, тєрєл бvрийн жимсний бут, бургасан ойдундуур урсана. Тvvний єргєн Vvр голын билчир хvртэл 20-70 м тvvнээс доош50-150м юм. Эгийн гол Vvр, Эрин, Тарвагатай зэрэг хэдэн арван гол горхицутгадгаас томоохон нь Хєвсгєлийн Хивин-залуугийн сарьдагаас эх авч урсах Vvргол юм.Шишхид голХєвсгєлийн уулархаг нутгийн гvнд орших Шишхид гол Улаантайгын нурууны євєрдэх морены гаралтай хэд хэдэн жижиг нуураас эх авч урсах бєгєєд тvvний урт298 км, талбай 18300 хавт.дєр.км болно. Шишхид голын усны хагалбар шугамУлаантайга, Хорьдол-Сарьдаг, Баян, Соёны нурууны ян сарьдаг торгон оройгдайран гарна. Эдгээр уулсын ам бvрээс олон арван гол горхи урсаж Дархадынхотгорын хамгийн Доод нуурыг дамжин улмаар Шишхид голыг усжуулна. Тvvндцутгах голуудаас нилээд услаг томоохон нь Арсай /126 км/, Хотон /65 км/,Шарга /120 км/, Хогорого /46 км/, Тэнггис /80км/, Хєєгийн голууд болно.
  • Завхан голХангайн гол нурууны ноён оргил Отгонтэнгэрийн хоёр талаас эх авах голгорхиор усжигдана. Хангайн ємнє хажуугаас эх авдаг Буянт, Шар-Ус хоёр голынхоёр билчирийг Завхан голын эх гэж vздэг. Буянт ба Шар-Ус голын хєндийдмєсдєлийн морены хурдас нь тогтсон хэдэн арван нуур байдгаас хамгийн томнь 20 хавт.дєр.км талбайтай Хєх нуур болно. Эдгээр бvлэг нуур єєр хоорондоогол горхиор холбогдохоос гадна илvvдэл усаа Завхан голд юvлдэг байна. Завхангол Хангайн гол нуруунаас мултармагц ємнє зvгийг орхиж баруун хойш ихнууруудийн хотгорийг чиглэн урсана. Тайшир сум хvртэл эхний хэсэгтгульдиралын єргєн 30-60 м, усны гvн 0,6-25 м, урсгалын хурд 1-1,5 м/секбайна. Тайшираас доош хэсэг газар гульдирал нь 3-8 хvртэл салаалах тулvндсэн гульдиралыг ялгахад бэрх юм.Завхан голын баруун гараас тvvний хамгийн том цутгал болох буюу Шурагын голнийлнэ. Богд голын цутгалаас доош гульдирал 100-350 м хvртэл єргєсєнзадгайрч усны гvн 0,7-1,5 м, урсгалын хурд 0,7-1,2 м/сек болно.Хvнгvйн голТєв Азийн гадагш ургалгvй ай савын Их Нууруудын хотгорын бvлэгт багтахтомоохон голуудын нэг Хvнгvйн гол юм. Хvнгvйн гол. Хангайн баруун хажуугаасусжиж Айраг нуурт цутгах бєгєєд тvvний урт нь 200 км, талбай 21693хавт.дєр.км болно. Хvнгvйн голын баруун гарын эрэг дагуу 2500 хавт.дєр.кмталбайтай Бор-Харын элс оршино. Энэ элсэнд хагдаж тогтсон Баян, Гvн,Улаагчийн Хар нуур элсэн хурдсанд шvvрэх замаар Хvнгvйн голд усаанийлvvлдэг.Тvйн голТvйн гол Байдраг голоос зvvн тийш орших бєгєєд Хангайн євєр хажуугаас эхавч говийн Орог нуурт цутгана. Голын урт 243 км, талбай 94140 хавт.дєр.кмболно. Энэ гол уулын хэсэгтээ 0,3-0,5 км хvртэл маш давчуу хавцлаар урсдагбол Хангайн ємнєт бэгэлцэг дээр гарч ирэхдээ єргєн нарийн хєндийгєєртахирлан урсана. Усны гvн харилцан адилгvй юм. Зонхилох гvн 0,5-1,5 м боловчхаргиа боргиотой хэсэгт 0,2-0,3 м нимгэрч, хадан хавцлын хоорондох цээлцvнхэлvvдэд 2,5-3,0 м хvрнэ. Тvйд цутгах томоохон цутгал гэвэл 2200 гаруйхавт.дєр.км талбайгаас усжих 120 км урт Шаргалжуутын гол юм.Онги голОнгийн гол Хангайн євєр хажуугаас говийн нууруудын хєндийрvv урсдаг хамгийнзvvн талын гол юм. Тvvний урт Улаан нуур хvртэл 435 км, талбай 52920хавт.дєр.км болно. Онгийн гол Арвайхээр хот хvртэл уулс дундуур 2-3 км, єрг єнхєндийгєєр урсаж байгаад тэндээсээ доошлоход тэгш єргєн хєндийгєєр хэд хэдсалаалж задгайрдаг. Голын vндсэн гульдиралын зонхилох єргєн 15-30м, салаататуургын єргєн 10-20 м, усны гvн 0,4-1,7 м, урсгалын хурд 1,2-1,8 м/сек орчимбайна.
  • ТӨМ 2.1Монгол оронд 67000 км урттай 3811 гол горхи, 500 м 3 эзэлхvvнтэй 3500 гаруйнуур 7000 орчим булаг шанд, 540 м2 талбай бvхий 190 гаруй мєсєнгол 300 шахам рашаантай бєгєєд газрын доорхи усны 139 орд газар байна.Хамгийн том нуур Увс нуур 3350 км квадрат талбайтайХамгийн гvнзгий нуур Хєвсгєл нуур 262.4 м.Хамгийн том гол Орхон. Урт нь 1124 км, усаа цуглуулах талбай 133000 ам.км.Айраг нуурЭрт цагт Хяргас нууртай нэг савд байсан боловч одоо тусдаа нуур болонvлджээ. Тvvний талбай 143,3 хавт.дєр.км. Хамгийн урт 16,0 км, хамгийн их єрг єн13,0 км, дундаж єргєн 8,9 км болох бєгєєд 1030 м vнэмлэхvйн єндєрт оршино.Айраг нуурт Завхан, Хvнгvйн голууд цутгах бєгєєд цутгал голуудын их багаастvвшний хэлбэлзэл хамаардаг байна. Айраг нуурын хамгийн их гvн 10,5 м,дундаж гvн 5,7 м, усны нєєц 819,6 сая шоо м байна. Айраг нуур илvvдэл усаа 5км урт 200-300 м єргєн хоолойгоор Хяргас нуурт єгнє. Энэ хоолой зарим газраа5-7 м гvн намуун урсгалтай бєгєєд євєл огт хєлддєггvй байна. Нуурын ус зундаабараг ёроолоо хvртэл халах ба урсгал учраас усны температур жигд байна. Євєлч гэсэн усны температаурт зєрvv бараг байхгvй аль ч хэсэгтээ 1-2,5 градусбvлээн байна. Бусад нууруудыг бодвол усны тунгалагшил бага булингар их юм.Ачит нуурАлтайн уулархаг нутаг нуур нилээд олонтой боловч Хангайн, Хэнтийн уулсыгбодвол харьцангуй цєєн юм. Хамгиийн том нуур нь Ачит нуур болно. Ачитнуурын усны ил талбай 311 хавт.дєр.км, хамгийн урт хойноосоо урагш 30 км,єргєн 16 км хvрэх ба 1464 метрийн vнэмлэхvй єндєрт оршино. Ачит нуур 10500хавт.дєр.км талбайгаас усжиж байгаа нь Ховд голын ус хуралдуулах сав газрын21 хувьтай тэнцvv байна. Монгол Алтайн нурууны томоохон салбар Сийлхэм,Тvргэний нурууны хур цас, мєсєн голоос эх авч урсах Цагаан нуурын гол,Хатуугийн гол, Бєх мєрєн, Улиастай зэрэг хэд хэдэн гол горхийн усаартэжээгдэж илvvдэл усаа Усан хоолой нэртэй ганц голоор Ховд голд єгнє.Нуурын гvн, усны нєєц тодорхойгvй. Э.М.Мурзеавын /77/ тэмдэглэснээр хойтталдаа 10 метр гvн байсан бєгєєд ємнєт эрэг хавьд vvнээс гvн байж болох юм.Б єєн цагаан нуурНуур нууруудын хєндий дэх хамгийн том нуур юм. Тvvний талбай 240хавт.дєр.км, урт нь 24 км, єргєн 16 км, талбай 33500 хавт.дєр км бєгєєд уснымандал д.т.д 1336 м оршино. Энэ нуурын эрэг намхан элсэрхэг хєрстэй хаяанутгийн євс ургамал бvхий намаг энд тэнд vзэгдэнэ. Уг нуурт Хангайн нурууныємнєд хажуугаас эх авч урсах Байдраг гол цутгах боловч гадагш гарах урсгалгvйюм. Бєєнцагаан нуурын ус гидрокарбонат, сулдьфат, хлорын ангин, кальцинатри,магни бvлэгт хамаарагдахаас гадна шvлтлэг орчинтойд тооцогдоно.Буйр нуурМонголын Дорнот нутагт нуур цайдам олон боловч томоохон нь Буйр нуур юм.Хэдийгээр тектоникийн гаралтай боловч эргийн хэв шинжийн талаар тvvнийгхээр талын нуурт хамааруулж болно. Нуурын усны ил гадарга 615 хавт.дєр.км,хамгийн урт нь зvvн хойноос баруун урагш 40 км, єргєн нь 21 км, ус хураахгазрын талбай 20200 хавт.дєр.км болно. Усны талбайтай харьцуулахад нуурынгvн, нєєц маш бага юм. Судалгаанаас vзэхэд усны гvний дундаж 6 м, хамгийних гvн нуурын тєвд 10 метрээс хэтрэхгvй байна. Нуурын ємнєт эрэгт тvрэлтдавалгаагаар vvссэн 3-5 метр єндєр элсэн далан vргэлжлэх бєгєєд тэдгээрийн
  • завсар хооронд жижиг нуур тогтож зарим нь vндсэн нууртайгаа холбогдоно.Гэтэл нуурын Дорнод ба умард талд нилээд єндєр дэнж байна. Тэр хавьд Халхгол цутгаж Оршуун гол урсаж гардаг болохоор эргийн дагуу бургас, нишингэшигvv ургаж нилээд талбайг хамрана. Буйр нуурын усны тvвшин жилийн доторхихэлбэлзэл, унах хур тундас цутгал голын урсацаас шалтгаална. Буйр нуурилvvдэл усаа Оршуун голоор дамжуулан Далай нуурт єгнє. Нуурын баруун ємн єдvзvvрээс Холбоо гэдэг бяцхан горхи урсаж Баян нуурт цутгадаг байсан боловчодоо зєвхєн хур тундас элбэг жилд урсацтай байна. Буйр нуур маш цэнгэгустай нуурын тоонд ордог. Нуурын усанд гидрокарбонат, хлорид, натри, кальцзэрэг ион зонхилох тул гидрокарбонат-хлоридын ангид багтана.Увс нуурУвс нуур Манай орны хамгийн том /3350 ам км/ талбайтай гадагш урсгалгvй,давстай тогтмол нуур, алтайн сугас, эрээн жараа зэрэг загастай. Урт, єргєн ньойролцоо 80 орчим км. д.т.д 759 м єндєрт оршино. Тэс, Нарийн, Сагил,Боршоо, Хєндлєн голууд цутгана.Хяргас нуурХяргас нуур Хар ус нуурын системийн дотор хамгийн нам дор орших том нуурбєгєєд Алтайн хангайн уулархаг нутгаас эх авч Их нуурын хотгор руу урсах бvхголуудын эрозийн эцсийн суурь болно. Нуурын гадаргын талбай 146,8хавт.дєр.км, хамгийн урт нь 75,07 м, єргєн 31,07 м, дундаж єргєн 19,0 км баусны мандал 1028 м vнэмлэхvйн єндєрт оршино.Хяргас нуур тектоникийн хотгорт тогтсон учраас эргийн шугам их хэрчигджээ.Иймээс эргэн тойрны хуурай газар усны хилийн зааг харьцангуй урт, эргийншугмын коэффиицент 1,90 хvрэх бєгєєд уснаа хэд хэдэн нарийн хошуу тvржорсон байна. Тэдгээрийн томыг нуурын шугам /7 км/, чацарганы шугам /4 км/,могойн шугам /5км/ гэж нэрлэнэ. Нуурын эргээс ялимгvй дотогшлоход усны гvн40-50м болох бєгєєд Чацарганы шугамын зvvхэнээ хамгийн их гvн 80 метрт хvрчбайв. Хяргас нуурын талбай Алтайн нурууны зvvн ба хойд хажуу, мєн Хангайннурууны баруун хажууг нилд нь хамарсан 170000 хавт.дєр.км талбайтай уудамнутаг болох тэндээс усжих бvх гол горхи их нууруудын хотгорын бvлэг нуурыгдамжсаар эцэстээ Айраг нуурт нэгдэж нуурын хоолой гэдэг ганц хоолойгоорХяргас нуурт цутгана.Хар нуурХар ус нуураас холгvй орших энэ нуур 574,8 хавт.дєр.км талбайтай бєгєєдєргєний хамгийн их 23,6 км, дундаж єргєн 15,7 км, хамгийн их урт нь 36,8 кмболно. Баруун болон баруун хойд талд Гэзэг сайхан, Гэзэг Хайрхан, Чандмань,Таван Хар зэрэг уул толгод ЧоноХарайхын гол хvртэл vргэлжилээд Хар ус нуурыгХар нуураас тусгаарлана. 1132 м vнэмлэхvйн єндєрт орших Хар нуур Хар ус нуураасталбайгаараа бага мєртлєє арай гvнзгий юм. Хамгийн их гvн 6,06 м хvрэх бадундаж гvн 4,2 м, бvх усны нєєц 2422 шоо дєр метр болно. Хар нуурт Хар уснуурын илvvдэл ус Чоно Харайхын голоор ирж єєрийн илvvдэл усаа ууршуулахынхамт нэг хэсгийг Хомын хоолойгоор Дєргєн нуурт, нєгєє хэсгийг Татган тээгийнголоор Завхан голд єгдєг.Д єрг єн нуурХар нууртай залгаа орших энэ нуур говийн томоохон нуурын нэг бєгєєд 305,1хавт.дєр.км талбайтай єргєний хамгийн их 16,8 км, дундаж нь 12,7 км, хамгийнурт газраа 24,0 км хvрнэ. Хар нуур, Дєргєн нуурын хооронд 26,8 хавт.дєр.кмталбайтай завсрын жижиг нууруудыг нутгийнхан Ногоон нуур гэнэ. Энэ Ногооннуур Хар нууртай Хомын хоолойгоор, Дєргєн нууртай Мэргэний хvзvvвчээр
  • холбогдоно. Дєргєн нуурт арал, хойг булан тохой байхгvй, эргийн шугам багахэрчигджээ. Эргийн шугмын урт 79,1 км. Усны хамгийн гvнзгий газар зvvнхэсэгтээ 27,0 м, дундаж гvн нь 14,3 м байгаа нь Хар ус, Хар нуураас хавьгvйилvv юм.Улаан нуурНууруудын хєндийн хамгийн зvvн талын том нуур бєгєєд 1008 м vнэмлэхvйнєндєрт оршино. Улаан нуурын хотгор хєндийн хамгийн нам газар учир тvvнд эртэдvгэгийн аллюын болон нуурын зузаан хурдас тунаж хуримтлагдсан байна.Ялангуяа нуурын хотгорыг нилд нь дvvрсэн говийн алаг хурдас нуурын уснааямагт улаавтар туяа оруулах тул Улаан нуур хэмээн нэрлэсэн байж болох юм.Улаан нуурт Хангайн євєр хажуугаас урсах Онгийн гол цутгах боловч тэр бvрусаа єгч эс чадна. Иймээс нуурын усны гvн талбай vргэлж єєрчлєгдєж тvвшнийхувьд маш тогтворгvй байна. Э.М. Муразевын хэмжилтээр 175 хавт.дєр.кмталбайтай байсан бол, Беспалонивийнхаар 135 хавт.дєр.км талбайтай болонбагасчээ. Улаан нуурын ус гидрокарбонат, хлорын ангийн кальци-магни-натрийнбvлэгт хамаарагдах зєєлєн ус юм . Улаан нуурын хотгорт Хангайн нуруунаас эхавч урсах Онгийн голоос гадна Говь-Алтайн салбар уулуудаас эх авах Сухайт,Лиг, Цагаан гол болон бусад хуурай сайруудаар vе vе ус урсаж ирэх бєгєєд элсхайр зэрэг хурдас авчирч тунаах тул нуурын ёроол лаг, наагийн шавраардvvрсэн байна.Тэлмэн нуурХангайн уулсад Хєвсгєлын дараа орох томоохон нуур бєгєєд тvvний талбай 198,6хавт.дєр.км, урт 27,6 км, єргєн 12,1 км, эргийн шугмын урт 87,8 км болно.Тэлмэн нуурын хамгийн урт 31 км, єргєн 12 км, эргийн шугамын уртойролцоогоор 95 км болно. 1789 метрийн vнэмлэхvйн єндєрт орших энэ нуурынvндсэн тэжээл хур бороо ул хєрсний урсац боловч гадаргын урсац багагvй ачхобогдолтой юм. Энэ нуур 3940 хавт.дєр.км талбайгаас усжих боловч Хангайнсалбар уулсаас хэд хэд горхи нуурын хотгоруу урсдагаас зєвхєн Хоолойн голхэмээх байнгын урсацтай бяцхан горхи нуурт цутгана. Усны хагалбар уулсынхамгийн єндєр нь Тєв Азийн гадагш гарах урсгалгvй гол мєрєн нууруудын айсав, Умард мєсєн далайн ай сав хоёрын зааг болох Булнайн нуруунаа оршихбєгєєд 2433 м єндєрт хvрнэ. Тэлмэн нуурын усны сав газарт ой мод бага,хээрийн євс ургамал голлож ургахаас гадна баруун ємнєєс Их нуурын хотгорынцєлєрхєг уур амьсгал нєлєєлєж харгана зэрэг говийн ургамал нэвтэрч ургана.Толбо нуурМонгол Алтайн томоохон нуур бєгєєд зvvн ємнєєс баруун хойш сунаж байрлана.Нуурын хотгор тектоник гаралтай боловч усны сан vvсч бvрэлдэхэд эртниймєстєл чухал нєлєє vзvvлжээ. Нуурын усны ил талбай 185 хавт.дєр.км, хамгийнурт 21,5 км, єргєн 6 км хvрч усны мандал 2080 метрийн vнэмлэхvй єндєрторшино. Толбо нуур 1000-1500 метрийн харьцах єндєртэй хад асга бvхий нvцгэнуул нуруугаар хvрээлэгдэнэ. Усны хагалбар уулс эрт цагт мєсдєж хур цасаархучигдаж байснаар барахгvй одоо хир нь Толбо-Хvнгvй /3836 м/ зэрэг заримуулын оргилд бага зэрэг vлдэгдэл мєс цас харагдана. Толбо нуурт хэд хэдэнжижиг арал байдгаас хамгийн том нь усны мандлаас дєнгєж 4 м єндєрГичгэний толгой бєгєєд нуурт тvрж орсон хушууны vзvvр цухуйж байгаа нь тэрболно. Нуурын ус хуралдуулах сав газрын талбай 1980 хавт.дєр.км юм. Энэнуурын уулсын ам хавцлаар урссан арваад гол горхийг єєртєє нийлvvлж илvvдэлусаа Тvргэн голоор Ховдын баруун гарын цутгал Ємнє голд єгєх боловч хуурайгандуу vед нуурын тvвшин доошлоход ширгэж гадагш урсгалгvй болдог байна.Хэдий тийм боловч маш цэнгэг устай юм.
  • Х євсг єл нуурЭргэн тойрон сvрлэг єндєр уулсаар хvрээлэгдсэн нэн vзэсгэлэнт энэ нуурынарлуудыг оролцуулахгvйгээр ил гадаргын талбай 2612 хавт.дєр.км, урт ньхойноос урагш 133,4 км, єргєн 39,5 км гонзгой зууван хэлбэртэй нуур болно.Нуурын хамгийн гvн Далайн хvйс аралын баруун ємнє С.П. Перетолчиныхэмжиснээр 238,3 м байжээ. Хєвсгєл нуур эзлэх талбай усны гvн эзэлхvvнээрээманай улсын нутаг тєдийгvй Тєв Азид тэргvvн байранд орно. Тектоникийн гvнзєрєгт хотост тогтсон уулын нуур учраас эргийн байдал харьцангуй иххэрчигдсэн, булан тохой, арал хойг, хадан хацаа хэлбэртэй байна. Нуурынбаруун талын усны хагалбар уулсын орой хяр нуурын эргээс тєдий л холгvй /5-10 км/ орших тул урт гол мєрєн vгvй ч гэсэн , услаг гол горхи их байгаа батэдгээрээс 17 нь байнгын урсгалтай юм. Зvvн эрэг мєн л єндєр уулсаархашигдсан байна. Гэхдээ Баян, Хорьдол Сарьдагийн нуруутай адил єндєр бишурсгал усанд идэгдэж бємбєгєр хавтгай оройтой ерєнхийдєє налуу урт хажуутайбайна. Нуурын зvvн эрэг рvv бvгд 29 гол горхи цутгана. Нуурын хойд талд усныхагалбар уулын хамгийн єндєр Мєнх сарьдагийн нуруу орших бєгєєд тvvний бэлхормой нь нууранд тулж 40-50 м єндєр хvрмэн дэнж vvсгэнэ. Хєвсгєл нуурынхотгор урагшаа улам нарийсаад Хатгал хотын дэргэд урт нарийхан булан vvсгэжтэндээс Эгийн гол эх авч урсана. Энэ бол Хєвсгєл нуураас гадагш урсаж гардагцорын ганц гол юм. Дээр дурдсанаас vзвэл Хєвсгєл нуур бvгд 46 гол горхийгнийлvvлэн авч 5300 хавт.дєр. км талбайгаас усжина. Хєвсгєл нуурт Хадан Хvй,Далайн хvй, Модон хvй, Бага хvй гэдэг 4 арал байгаагаас хамгийн том ньтvvний тєвд буй Далайн хvйс арал болно. Усны мандлаас 126 м єндєр бєгєєд 3км 36 км урт, 2 км єргєн, 5,8 хавт.дєр.км талбайтай нилдээ ой модоорхучигдсан vзэсгэлэнт энэ арлын эргийн шугамын урт 8,5 км хvрнэ.Хар-Ус нуурЭнэ нуур говийн нуурууд дотроос талбайн хувьд Увсын дараа орох бєгєєд уснымандлын vнэмлэхvйн єндєр 1157 м тул Их нууруудын хотгорын бvлэг нуурууддотроо нилээд єндєрт орших цэнгэг устай урсгал нуур болно. Нуурын талбайбvх нууруудын хамтаар 1859,2 хавт.дєр.км, хамгийн их єргєн 26,2 км, дундажєргєн 25,8 км, хамгийн их урт шулуунаар 72,2 км болно. Хар ус нуур хэдийгээртом талбайтай боловч маш гvехэн нуур юм. Нуурын хамгийн гvн нь 4,4 м,дундаж гvн нь 2,0 м байна. Хар ус нуурын хотгор тектоникийн гарал vvсэлтэй.Хар ус нуурт том жижиг 10 гаруй арал байгаагаас хамгийн том нь 400хавт.дєр.км талбайтай 30 орчим км урт усны мандлаас 272 м єндєр Агбашхэмээх арал бєгєєд тэрээр Хар ус нуурыг хойт урд тэнцvv биш хоёр хэсэгтхуваана. Хойт урд далайг 1,2-2,0 м гvн, 50-100 м єргєн, 20 гаруй километр уртЛvн Юм гэдэг нэртэй хоёр хоолой холбоно. Хойт далай нуур 400 шахамхавт.дєр.км талбайтай боловч нэлдээ зэгсээр хучигдаж нуур гэхээргvй багаустай болсон. Далай нуурын гvн 1,8 м-ээс хэтрэхгvй. Хар ус нуур 70450хавт.дєр.км талбайгаас усжина. Vvний 70 хувь нь ганц Ховд голын сав газартхамаарна. Монгол Алтайгаас эх авч урсах Ховд, Буянт Цэнхэрийн гол жилдбарагцаалбал 2,2 шоо км ус нийлvvлэх бєгєєд илvvдэл усаа ууршуулахын хамт40 км урт 50-75 км єргєн Чоно-Харайх голоор Хар ус нуурт єгн є. Хар ус ионыбvрэлдэхvvнээр гидрокарбонатын ус бvхий нуурын ангилалд багтана.Орог нуурНууруудын хєндийн хоёр дах том нуур бєгєєд Говь-Алтайн нурууны хамгийнєндєр уул Их богдын ар хормойд тулж оршино. Баруунаас зvvн тийшээ сунгуузууван хэлбэртэйгээр тогтсон энэхvv нуурын урт 30 км, єргєн баруун зvvн хоёрталдаа 8-9 км, харин хамгийн нарийн газраа 1,2 км-ээс хэтэрдэггvй байна. Орогнуур нь гидрокарбонат, хлоридын ус бvхий нуурын тєрєлд багтах ба усны єнгє
  • шаравтар ногоон туяатай, хатуулаг чанар 15 орчим болохын дээр ёроол ньзуурмаг шавартай байна.Сангийн далай нуурБулнайн нурууны ар шилд орших энэ нуур гарал vvсэл хєгжил, усны горим,нєєц, амьтны аймгийн хувьд маш євєрмєц сонирхолтой юм. Эндэх газрынгадарга нийтдээ уулархаг бєгєєд нуурын усны мандал 1988 м єндєрт орших тулорчны уулс хэдийгээр єндєр ч гэсэн харьцах єндрийн хувьд бага юм. Сангийндалай нуурын усны гадаргын ил талбай 165,3 хавт.дєр.км Хамгийн уртбаруунаас зvvнээ 32,5 км, єргєний хамгийн их зvvн хэсэгтээ 13 км, баруунхэсэгтээ 8 км, хамгийн нарийн газар нь 400м орчим болно. Vvнээс vзвэл нуурындундаж єргєн 5,2 км болох юм. Сангийн далай Хангайн нуурууд дотроо нилээдгvнд /нуурын баруун хэсэгт 30 м, зvv талдаа 12 м гvн олдсон/ тооцогдох баусны дундаж гvн 12,0 м хvрнэ. Сангийн далай нуурын усны нєєц 1994,5 сая шоометр буюу ойролдцоогоор 2 шоо км бєгєєд Хангайн Єгий нуураас 14 дахин,Тэрхийн Цагаанаас 6 дахин их юм. Нуурын ёроол хайрцаг шиг хэлбэртэй учраасхажуу нь эгц, олон мєргvvдтэй байна. Сангийн далай нуурын усны эрдэсжилтХяргас, Увс нууруудаас бага боловч давсархаг юм. Уг нуур натри, хлоридын усбvхий нуурт багтана.Vvрэг нуурАлтайн салбар Цагаан шивээт, Тvргэний уулсын хоорондох битvv хотгорт тогтсонурсгал биш нуур болно. 1426 метрийн vнэмлэхvй єндєрт орших бараг дугуйхэлбэртэй энэ нуурын урт 19 км, єргєн нь 18 км, усны ил талбай 22333хавт.дєр.км бєгєєд эргийн шугамын урт 61 км юм. Нуурын эрэг хєвєєнэлэнхvйдээ бага зэрэг налуу, уснаа тvрж орсон булан тохой, арал хойг огтбайхгvй, эргийн шугам бага хэрчигдсэн байна. Vvрэг нуурын ус хураах талбайнхэмжээ 3360 хавт.дєр.км бєгєєд Цагаан шувуут, Цагдуул, Хариг зэрэг хэд хэдэнгол горхи цутгах боловч олонх нь тvр зуурын урсгалтай юм. Байнгын урсацтайнилээд том гол нь нуурын баруун хойноос цутгах Харигийн гол юм. Харигийнголын цутгалан хавьд намагжиж элдэв тєрлийн бут бургас ургажээ. Vvрэг нуургадагш урсгалгvйн сацуу ууршилт их болохоор нуурын ус давстай байдаг.
  • НЭМЭЛТ ЭХМАТЕРИАЛ
  • Нэмэлт материал 4.1РашаанМонгол Улсын рашааны нөөц, түүнийг хэрхэн хамгаалах, бохирдолтооссэргийлэхийн тулд Усны газар болон Рашаан судлалын төв, ШУА-н химитехнологийн хүрээлэн, ШУТИС-аас 18 мэргэжилтэн, орон нутгаас 18мэргэжилтэн нийт 36 хүн хоёр сарын хугацаанд шалгалтаар явах гэж байна.Өмнө нь хийгдсэн хайгуул судалгаагаар Хужирт, Шаргалжуут, Шивэрт, Могод,Отгонтэнгэрийн халуун рашааны ордын нөөц урьдчилсан тооцоогоор нийтдээ 463мянга 474 шоо м/хоног, Улаанбаатар, Жанчивлан, Халзан уул, Ар Жанчивлан,Аврагын нүүрсхүчлийн хүйтэн рашааны нөөц 1055 шоо м/хоног болохыгтогтоожээ. Мөн Монгол орны уулархаг нутгийн рашаан усны орд газрын дулааныэнергийг Монгол Алтай нуруунд 170х106 дж/сек, Хангай-Хөвсгөлийн уулархагмужид 260x106 Дж/сек, Хэнтий нуруунд 3300x106 Дж/сек гэж тооцоолонгаргасан байдаг аж.Манай улсад рашааны усны талаар тодорхой ажлууд хийгдэж байгаа анагаахчанар, тогтоцоор нь үнэлж ангилах асуудал шийдэгдээгүй байна. Тухайлбал,сүүлийн жилүүдэд хувиараа рашаан усанд орогчдын тоо жилээс жилд эрснэмэгдэж байгаа нь бохирдол, рашааны горимын өөрчлөлтийн эрсдэл ихсэхэднөлөөлсөн. Хамгийн түгээмэл ажиглагдаж байгаа зүйл нь рашаан усны бохирдолюм. Мөн сүүлийн жилүүдэд ихэсч байгаа чихрийн шижин өвчинд сайн хэд хэдэнрашаан шинээр бий болсон тухай мэдээ байгаа. Үүнээс үүдэн рашааны эх дээрчулуун овоо босгон хадаг зүүж, тэдгээрт нь хог шороо хуримтлагдах, рашаанбохирдох нэг үндэслэл болж байгаагаас гадна овоолсон чулуу нь хөрсийг даржулмаар рашааны ундран гарах сувгийг битүүлэх аюултай болжээ.Түүнчлэн рашаан усны эхэд олноороо гэр майхан барин буудаллаж, тусгайланзассан бие засах газаргүйгээс хамгаалалтын болон эрүүл ахуйн бүсийгбохирдуулах үзэгдэл байнга гарч байна. Гэхдээ 2003 оны гадаргын уснытооллогоор улсын хэмжээнд 359 эмчилгээний рашаан, рашаан төст булагтоологдсон бол 2007 онд429 рашаан, 2008 онд 473 рашаан байгаа тухай дүнгарсан нь холбогдох мэргэжилтнүүдийн эргэлзээг төрүүлж, шалгалт хийх голүндэс болсон гэнэ. Иймд рашааны тархцын зүй тогтол, химийн чанар, найрлага,анагаах чанар, ач холбогдол бүхий рашаан усыг хамгаалалтад авах түүнийгтүшиглэн аялал жуулчлал хөгжүүлэх зорилгоор энэ ажлыг хийж байгаа аж.
  • Нэмэлт материал 1.1Сэлэнгэ мөрөнСэлэнгэ мөрөн нь Монгол улсын гол мөрдийн үндсэн усан сүлжээ бөгөөд томжижиг бүх цутгал голуудыг оролцуулбал усан сүлжээний уртын нийлбэр 20000км хүрнэ. Өөрөөр хэлбэл Монголын гол мөрний нийт уртын 40 гаруй хувь ньСэлэнгэ мөрний тогтолцоонд хамрагддаг байна.Дэлгэр, Идэр хоёр голын бэлчрийг Сэлэнгийнх гэж үзвэл Сэлэнгэ мөрний нийтурт 1024 километр, түүнээс 615 км нь тус улсын нутагт байна. Сэлэнгэ мөрнийталбайн хэмжээ 447000 хавтгай дөрвөлжин км бөгөөд үүний 55 хувь буюу282000 хавт.дөр.км нь манай орны нутаг дэвсгэрт оногдоно. Сэлэнгийнтогтолцоонд хамаарах нийт голын талбай Хойд мөсөн далайн талбайн 87,3 хувь,манай орны нутаг дэвсгэрийн 28 хувийг тус тус эзэлж байна.Голын эхний хэсэгт голдрилын өргөн 60-70 м, салаа татуурын өргөн 10-25 м,усны гүн харгиа боргио газраа 0,5-1,5 м, цээл цүнхэлдээ 2,5-3,0 м байснаа адагруугаа голдрилын өргөн 100-250 м, усны гүн харгиа боргиотой газраа 1,0-2,0 м,цээл цүнхэлдээ 4-5 м хүрдэг.Сэлэнгэ мөрөн усны найрлага, химийн бүтцээр манай орны томоохон голууддотор хамгийн их эрдэсжилтэйд тооцогдох ба гидрокарбонатын ус бүхийголуудад хамаарна. Сэлэнгэ мөрөнд манай орны томоохон гол мөрөн болохДэлгэр, Идэр, Хануй, Эг, Орхон зэрэг голууд цутгана.Сэлэнгэ мөрний эрэг дагуу үржил шимт уужим хөндийтэй. Татам дагууд ньшинэс, улиас бүхий өтгөн бургас, бут сөөг ургана.Сэлэнгэ мөрөн 1751, 1785, 1830, 1864, 1867, 1869, 1872, 1897 онд ихээхэнхэмжээгээр үерлэж байсан баримт бий. Сэлэнгэ мөрөн 11 сарын хоердугаархагасаас дараах оны 4 сар сарын хууч хүртэл 140-185 хоног хөлддөг. Мөснийзузаан нь 67-167 см байна. Усны температур нь өвөл 0 хэм хүртэл хөрдөгбөгөөд 1973 онд оны зун нэмэх 25 градус хүртэл халж байжээ.Сэлэнгэ мөрөн нь Байгал нуурт цутгадаг ба Байгал нуурын хамгийн том цутгалюм. Байгал нуурт 1/2 усыг нь хангаж өгч байдаг юм.Сэлэнгэ мөрний адаг нь маш өвөрмөц бөгөөд нуур луу задарч, олон садрааүүсгэн цутгадаг байна. Садраа нь маш том ба 680 км² талбай үүсгэдэг байна.Усны дундаж зарцуулалт Орос, Монголын хилийн ойролцоо 310 м³/сек, 127 км,цаана адагтаа 935 м³/сек зарцуулдаг байна.Сэлэнгэ мөрөн нь 26 зүйлийн загастай бөгөөд агнуурын ач холбогдолтой загасүүнд: цурхай, зэвэг, алгана, булуу цагаан, хадран, улаан нүдэн, гутаарь гэх мэт.Агнуурын үнэт загас үүнд: сибирь хилэм, тул, омуль гэх мэт.Сэлэнгэ мөрөн нь маш үзэсгэлэнт хөндийгөөр урсдаг юм. Ялангуяа Эг-Сэлэнгэ,Орхон-Сэлэнгийн бэлчир нь маш их үзэсгэлэнтэй юм. Энэ бүс газарт аялалжуулчлал хөгжүүлэх боломжтой. Сэлэнгэ мөрөн нь хилэм загасны голнүүдэллэдэг, түрсээ шахдаг газар нь юм.
  • Нэмэлт эх материал 4.1Манайд агаарын бохирдол, цөлжилттэй зэрэгцэн нэгэн том хүндрэл асуудалүндэсний аюулгүй байдлын хэмжээнд босч ирж байгаа тухай өмнөх нийтлэлдээдурдсан билээ. Yүний наад захын жишээ болж манай томоохон голуудын устатарч зарим нь бүр урсгал тасарч байгаа явдал. Манай монголын байгалынүзэгслэнт газрын нэг болох Улаан цутгалан хүртэл үгүй болсон жишээ юм.Монголчууд эрт дээр цагаасаа усыг чандмань эрдэнэ хэмээн дээдэлж ирсэн.Усны эхэнд айл буудаггүй, хашаа хайс барьж хамгаалдаг тэрч байтугайсүүцагаан идээ утгасан шанагаараа голын уснаас утгадаггүй, усанд бохироруулах тэр тусмаа цус оруулахаас ихэд цээрэлдэг байжээ. Энэ мэтчилэнамьдралын эх булаг болох цэвэр усыг хайрлан хамгаалдаг уламжлал өдгөөбараг алдагдсан гэхэд болно.Учир нь өдгөө хөдөөний айлууд хүртэл аль болох усныхаа эхрүү бууж тэнд ньүхэр мал нь орж зогсоод намаг шалбааг болгосон байх нь элбэг болж.Цаашилбал машин тэргүүдээ хүртэл манайхан хэнэг ч үгүй усанд оруулж угаажусыг бохирдуулдаг.Ард иргэд голын бургас модыг хайр гамгүй огтолж хашаа хороо барих болонтүлшиндээ хэрэглэх болсоноос голын ус татарч улмаар ширгэж хатах гол үндэсболж байна.Энд мөн хэлэхгүй өнгөрч болохгүй гол усыг бохирдуулж ширгээж хатаах гол эхүүсвэр болж байгаа нэг зүйл бол алтны уурхайнуудын үйл ажиллагаа юм.Тэдний буруутай үйл ажиллагаанаас бол гол ус ихээхэн бохирдож мөн хатажширгэж байна.Ингээд та бүхэндээ усны нөөц бохирдолын тухай баримт мэдээллийг цухасхүгэе!Газрын гадаргуугаас тодорхой гүнд орших уулын чулуулгын ан цав нүх сүвүүдэдхөдөлгөөнтэй ба хөдөлгөөнгүй хэлбэрээр байгаа усны хэмжээг газар доорхиусны нөөц гэдэг. Энэ нөөцийг статик динамик гэж ангилдаг байна.Статик нөөц гэж уулын чулуулгын нүх сүвүүдэд агуулагдаж байгаа усыгшүүрүүлэх замаар ашиглаж болох хэмжээг харин динамик нөөц гэж уст үеийнусыг багасгахгүйгээр аль хэр хэмжээний ус авч ашиглаж болохыг хэлдэг аж.Усны нөөц тоо чанарын хувьд цаг хугацаа орон зайд байнга хувьсч байдаг.Байгалийн усны эргэлтээр сэлбэгдэж, тунгалагших явцдаа байгаль орчныбүрэлдэхүүний нэгэн хэсэг болдог. Усны нөөцийг байгалийн бусад нөөцтэйхарьцуулхад хэд хэдэн онцлог чанартай. Ус бол юугаар ч сольж болшгүй аминчухал эрдэс бодис, засаг захиргааны хил зааг үл хамаарах хийгээд хатуушингэн хийн төлвийг дамжин хийн мандал, чулуун мандал, шим мандалдчөлөөтэй шилжих онцлогтой билээ. Монгол орны усны тухай хуулинд гол мөрөннуур усан сан, булаг шанд, мөстлөг, мөсөн гол газрын доорхи ус бүхэлдээнэгдмэл нэгэн сан хэмээн тодотгон томъёолсон байдаг.Байгалийн усны нөөц, чанарт үзүүлж буй хүний үйл ажиллагааны нөлөөлөл ньнийгэм эдийн засгийн үр дагаварын үүдэлтэй байна. Гол, нуур, мөсөн гол зэрэгэх газрын усан сан далайн гаралтай хур чийгээр тэжээгдэнэ. Эх газрын усдалайд цутгана. Энэхүү байгалийн усны эргэлтийн хүрээнд усны нөөц харилцанадилгүй хугацаанд нөхөн сэргэгдэнэ.Аливаа нөөцийг нөхөн сэлбэгдэх хэмжээнээс нь хэтрүүлэн ашиглаваас уг нөөцшавхагддахад хүрнэ. Манай орны гадаргын усны нийт нөөц нь 599 шоо км.үүнийг хувиар бодож үзвэл усны нөөцийн 83.7 хувь нь нуур, 10.5 хувь нь мөсөнгол, 5.8 хувь нь голын ус юм. Гадаргын усны нөөцийн 85 хувийг цэнгэг усэзлэнэ. үүний 93.6 хувийг Хөвсгөл нуурт хамаарагдана.
  • Хамгийн богино хугацаанд нөхөгдөх нөөц бол голын ус юм. Энэ нь дунджаар 20хоногт буюу жилд 18 удаа солигдоно. Монгол орны нутагт бүрэлдэх гол, мөрнийжилийн дундаж нөөц 30.6 шоо км, ОХУ, БНХАУ нутгаас ирэх урсацыг оролцуулантооцвол 34.6 шоо км болно. Манай орны усны нөөц дэлхийн ус хагалбарын 3ай савд багтдаг. үүний 51.5 хувь нь хойд мөсөн далайн ай савд , 36.7 хувь ньтөв азийн гадгаш урсгалгүй ай савд 11.8 хувь нь номхон далайн ай савд тус тусбагтаж байна.Усны чанарын ангилал Гол мөрний усны цэврийн зэргийг голын усны чанарыниндексээр илэрхийлэнэ. Энэхүү индекс нь аммианы болон нитратын азот, эрдэс,фосфор, периматын эсэлдэх чанар жинлэгдсэн бодисын усан дахь агууламжийгусны чанарын стандартад заагдсан зөвшөөрхүйц дээд агууламжтай харьцууланбохирдлын төвшинг зэрэгт хувааж 5-25 баллаар дүгнэж үнэлнэ. Усны чанарыгдараах зэрэглэлд хуваадаг. үүнд:• 1-р зэрэг маш цэвэр /5-7 балл/• 2-р зэрэг боломжийн цэвэр /8-12 балл/• 3-р зэрэг бага бохирдолтой /13-17 балл/• 4-р зэрэг бохирдсон /18-22 балл/• 5-р зэрэг маш бохирдсон /22-оос дээш балл/Манай орны гол мөрөн бүхэлдээ 1-3-р зэрэгт хамрагдаж байна. Төв азийнгадагш урсацгүй ай савийн голууд бусад ай савийнхаас илүү цэвэр цэнгэг юм.Энэ ай савийн нийт голын 50 орчим хувь нь маш цэвэр ба боломжийн цэвэрзэрэгт багтаж байгаагийн зэрэгцээ бусад ай савийн ижил зэрэгт хамрагдахголынхоос нэгээс хоёр баллаар илүү байна.Харин номхон далайн ай савийн гол мөрөнд бусдаас ахиу бохирдол илрэнэ. Төвсуурин газрын доод хэсэгт дээдхээсээ 1-2 баллаар усны чанар доогуур байдагнь эдгээр төв суурин газрын аж ахуй үйл ажиллагаа сөргөөр нөлөөлж байгаагхаруулж байна. Харин бохирдуулагч бодис тус бүрээр авч үзвэл нитратынагууламжаар маш цэвэр, эрдэс фосфор, перманганатын агууламжаар машцэврээс боломжийн цэвэр, умбуур бодисын агууламжаар цэврээс бага зэргийнбохирдолтой, аммонийн азотийн агууламжаар боломжийн цэврээс багабохирдолтой зэрэгт тус тус багтана. Манай орны цэвэр усны нөөц ойрынжилүүдэд багасч байгаа нь хүний зохисгүй үйлдэлтэй холбоотой. Ой модыг иххэмжээгээр огтлох нь гүний усны нөөцийг багасгах шалтгаан болдог.Ус чанадмань эрдэнэ хэмээх ардын хэмээх үгний утга улам л гүнзгий агуулгаатодруулсаар байна. Монгол орон далай тэнгисээс алс зайдуу, бусад арвин ихустай газартай харьцуулбал гадаргуугийн ус ховор, мөн гүний ус ч адилханбагатай. Ус ховортой учраас зарим алс зайдуу бэлчээрийг зөвхөн өвөл цастайцагт ашиглах мэтээр өөрсдийн амьдралыг зохицуулж ирсэн. Ер нь балга усаарнүүр гараа угаадаг гэж хөгшид хуучилдаг байсан. Бидний энэ үед балга бусбанн усаар нүүр гараа угаадаг болсон.Өдгөө зөвхөн мал аж ахуйд бус уул уурхайд ашиглах ус хамгийн чухал асуудалболж байна. Уул уурхайд ус хамгийн их хэрэглэгддэг. Хамгийн энгийн гараргаар алт олборлож байгаа иргэд ил задгай гол усыг хэрхэн ширгээж байгаагбид харж байна.Нэг жишээг би тодхон санаж байна. 2000 оны эхээр Дорнод аймгийн Баяндунсуманд Монгол алтын олборлолтоос Улз голын түвшин багасч, бохирдож байгаагнутгийн иргэд ярьж байсан. Гэтэл тус компани авах ёстой алтаа аваад явсныдараа тус газарт нутгийн иргэд төмпөн савтайгаа ирэн алт хайсан. Тэд Улзынголоос салбарласан Хайрхан уулын араар урсдаг нарийн голын ширгээсэнбайдаг. Эл явдал Өвөрхангай аймгийн Уянга сумын Бөөрөлжүүтийн хөндийд
  • маш тод ажиглагддаг. Ямар ч техник хэрэглэхгүй энгийн аргаар алт олборлохявц ил задгай гол усанд хэрхэн нөлөөлж байгаагаас үзвэл Оюу толгой, Тавантолгой гэх мэт аварга ордыг ашиглахад хэрэгцээтэй усны нөөц манайд байгааюу, эсвэл гадаадаас экспортлох юм уу гэдэг асуудлаа шийдээгүй байж том ордашиглах тал дээр эерэг байр суурьтай байгаа зарим хүмүүс гайхширалыгтөрүүлсээр байна.Хэрэв газрын гүний усыг ашиглана гэж үзвэл усны нөөц хэр байгаа талаарсудлаагүй мэдээлэл байхгүй гэдэгт огт эргэлзэхгүй байна. Учир нь бидэнд гүнийбүү хэл газрын дээр ил байгаа нөөцийн талаархи судалгаа мэдээлэл ховор,ашиглахад нэн түвэгтэй ямар зорилгоор хийсэн тодорхойгүй байдаг. Тэхлээрговь цөл нутагт байгаа усны нөөц тийм том ордуудыг ашиглахад хүрэлцэх үүгэдэг судалгаа хийх хэрэгтэй. Тэр том ордуудын гэрээ хэлэлцээр төд өдөнхувийн татвар гэж ярихаас өмнө усны гүний болон гадаргуугийн усны нөөцийнсудалгааг хийж түүн дээрээ үнэлэлт, дүгнэлт өгөх хэрэгтэй.Мэргэжлийн хүмүүсийн ярьж, бичиж байгаагаар говийн гүний усыг уул уурхайдашиглавал эрдэс баялагаа ухаад дуусахад гүний ус хамт дуусах нь гэсэн мэссэжөгч байна. Үүнтэй би санал нэгтэй байна. Уул уурхайн олборлолтоос усны эхүүсвэргүй ангамал цөл үлдвэл говийн хүмүүс хаашаа нүүх вэ Хөдөө явж байхадгүн өрмийн худаг маш ховор тааралддаг. Тэр нийтээр хангадаг системийн үеднийтээрээ гүний усыг яагаад ашиглаагүй юм бол гэх бодол их сонин хачинсанагдаж байна. Тэр үеийн төрийн бодлого сайн байсан бололтой. Ямар усаахэдийд хаана ашиглах нарийн бодлоготой байжээ.Гэтэл уул уурхайгаас их мөнгө олох тухай бодохоос өмнөс усны нөөцийнталаархи бодох сөхөөтэй хүн хэд байгаа бол одоогийн засгийн газарт. Малчинхүн ч гэсэн хэдэн малаа услахад аль болох гүний ус ашиглахгүй ил задгайбудаг шанд, сайрын хажууд гаргасан гар худгаар малаа усалж байгаль орчныхайрлах их үйлсэд өөрсдөө тооцоолохгүйгээр нэмэр болдог.
  • Нэмэлт мэдээлэл … Монгол улсын 70 орчим хувь усны стресст оржээМанай орны хүн амын 60-70 орчим хувь нь усны стресст орсон орны тоондоржээ. Усны гачаалд хүргэж буй бас нэг асуудал бохирдолт юм. Цэнгэг усныбараг тал хувь нь бохирдсон байдаг судалгаа гарч байгааг мэргэжилтнүүд хэлжбайна. Манай орны нийт усны эх үүсвэрийн 70 хувьд ариун цэврийнхамгаалалтын бүс тогтоогоогүй аж. Усны нөөц харилцан адилгүй тархацтайбайдаг. Манай улс нэг талбайд ногдох нөөцөөр 22 мянган шоо метр боловч нэгхүнд ногдох нөөц харьцангуй өндөр 15 мянган шоо метр байна. Манай улсыннийт хүн амыг усны хэрэглээгээр нь авч үзвэл 30.8 хувь нь төвлөрсөнцэвэршүүлсэн ус түгээх цэгээс, 24,8 хувь нь зөөврийн усаар, 35.7 хувь ньтээврийн үйлчилгээнээс 9.1 нь булаг шанд, гол горхи, цас мөсний усыг ундахуйдаа хэрэглэж байна.Нэмэлт мэдээлэл….... Гайтид гэдэсний халдварт өвчин гарсны улмаас нас барсан хүний тоо 265, халдвар авсан нь 3000 гаруйд хүрлээ гэж тус улсын нийслэл ПортО Принц хотын нэгдсэн эмнэлэг мэдээлжээ. Халдвар авсан хүмүүст ундны цэвэр ус дутагдаж байгааг тэдний байрлаж буй хуарангийн ажилтнууд мэдээлсэн байна. Хэрэв усны дутагдал цаашид үргэлжилбэл өвчин улам газар авах аж. НҮБ-ын шинжээчдийн тогтоосноор халдвараар өвчлөгсөд хорвоог орхих нь хурдсаж байгаа. Мөн тэдгээрийгасарч буй хэд хэдэн сувилагч уг өвчний халдвар авчээ. Шинжээчдийн эхнийдүгнэлтээр ундны усаар, сүүлийн өдрүүдэд амьсгалын замаар халдвар тархахболжээ.Зарим мэргэжилтэн уг өвчний үүслийг тус улсад энэ оны нэгдүгээр сард болсонгазар хөдлөлтийн гамшгийн дараах хүн амын цэвэр усны хангамж тааруубайсантай холбон тайлбарлаж байна.
  • Нэмэлт мэдээлэл 3.2     Мөстөл, мөсөн гол ба уур амьсгалын өөрчлөлт Манай орны мөстөл, мөсөн голын  судалгаа гол, мөрөн, нуурын усны горим,  нөөцийнхийг бодоход харьцангуй хомс юм.  Оросын эрдэмтэн С.В.Колесников 1963 онд  270 ам км талбайтай 130 мөсөн гол Монгол  Алтайд тархсан хэмээн тэмдэглэсэн байхад  Н.Т.Кузнецов мөсөн голын талбайг 350 ам км  гэжээ. Монголын газарзүйч эрдэмтэн  Ж.Цэрэнсодном Орос­Монгол­Хятадын хил дагуу судалгаа хийж, Монгол Алтай нурууны мөсөн голын тоог 240 хүргэж, талбайг 702.7 ам км хэмээн тодорхойлжээ. Ийнхүү мөстөл, мөсөн голын тоо талбайг судлаачид янз бүрээр тодорхойлсон байна. Харин 1983 онд газарзүйч эрдэмтэн Н.Дашдэлэг, инженер П.Хишигсүрэн, Р.Евелхан нар дэлгэрэнгүй хураангуйлалтай агаар, сансрын болон газрын зураг, өмнөх судалгааны материалд тулгуурлан судалгаа хийж, Монгол орны орчин үеийн мөстөл, мөсөн голын талбайг 659 ам км, тооны хувьд 262 хэмээн нарийвчлан тогтоожээ. Тэдгээрийн ихэнх нь Монгол Алтай нурууны Таван Богд, Хүйтэн оргилын орчимд орших ба түүнээс өмнө тийш багасаж цөөрнө. Хөвсгөлийн уулсын Мөнх Сарьдаг, Хангай нурууны Отгонтэнгэр уулын оройд бага хэмжээний хур цас оршино. Монгол Алтай нурууны Таван богд уулсад манай оронд хамгийн томд тооцогдох Потанин, Александр, Гранегийн мөсөн голууд бий. Потанины мөсөн голын талбай 53.5 ам км юм.Монгол оронд нэг мөстөл, мөсөн гол дунджаар 2.89 ам км талбайтай байгаа нь Саяаны нуруу, Уралын нурууны мөсөн голынхоос 12, Кавказынхаас 3 дахин их болно. Гэхдээ бүх мөсөн голын тооны 61.8 хувь буюу нийт талбайн 8.2 хувийг нэг ам км­ээс бага талбайтай жижиг мөстөл, мөсөн голууд, 57.2 хувийг 10 ам км ба түүнээс дээш талбай бүхий томовтор 14 мөстөл, мөсөн голууд тус тус эзэлнэ.Ихэнх мөстөл, мөсөн гол уулын ар хажууг даган зүүн хойт, хойт, баруун хойт чиглэлд тархсан байна. Харин уулсын энгэрт байрласан мөсөн гол дөнгөж гурваас илүүгүй хувийг эзэлнэ. Монгол орны мөстөл, мөсөн голууд хэв шинжийн дараах үндсэн гурван ангилалд багтана. Үүнд:  1. Хөндийн мөсөн гол  2. Уулын хажуугийн мөсөн гол  3. Элэгдлийн гадаргын мөсөн гол /хавтгай оройтой/ Мөстөл, мөсөн голын дийлэнх хувийг /75.2/, уулын хажуугийн мөсөн гол эзлэх ба багахан хувь нь хөндийн /21/, элэгдлийн гадаргын мөсөн голд 3.8 хувь ногдоно. Цамбагарав уулын мөсөн гол элэгдлийн гадаргын, Цагаан салаа голын сав газрын Потанины, Александрын, Гранэгийн мөсөн голууд хөндийн, Цагаан бөөрөг голын савынх уулын хажуугийн, Мөнххайрхан уулынх хунхын болон хөндийн мөсөн голд тус тус багтана. Уур амьсгал, байгаль, орчны өөрчлөлт бол даян дэлхийн асуудал төдийгүй, нийгэм эдийн засгийн эрчимтэй хөгжлийн өнөө үед нэг голын сав газар, тэрч байтугай тухайн сав газарт нутаглаж буй ард иргэдийн амьжиргаанд илт нөлөөлж байна. Монгол Алтай нуруунд манай орны мөстөл, мөсөн голууд /Отгонтэнгэр, Мөнхсарьдгаас бусад/ нийт нөөц бараг бүхэлдээ оршино. Иймээс Алтай нурууны араас усжих гол мөрний жилийн урсацын 60­90 xувийг шaр усны үeрийн урсац буюу хайлсан цас, мөсний урсац эзэлдэг. Их нууруудын хотгорт жилийн дундаж агаарын температур, хур тунадасны хэмжээ сүүлийн 60 гаруй жилд өссөөр байгаа бөгөөд трендийн шугаман тэгшитгэлээр тооцвол Улиастай, Улаангом, Өлгий, Ховд 
  • өртөөний мэдээгээр жилийн дундаж агаарын температур 1.5­1.8оС, жилийн нийлбэр хур тунадас 20­30 орчим мм тус тус нэмэгдэж байна.   Монгол орны мөстөлийн орчин үеийн хувьсал өөрчлөлтийг дүгнэж үзэхэд хааяагүй нэлээд ухарч дээш огшсон байдал илэрнэ. Үүнийг мөстөлийн гаралтай хонхор, хотгорын үлдэц нуур, гол горхины дэнж, зарим мөстөлийн таталтын ул мөр, үзүүрийн өөрчлөлтийг хэмжсэн дүн гэрчилж байна. Мөстлийн талаарх байнгын судалгааны мэдээ, мэдээлэл огт байхгүй байгаа өнөө үед Монгол орны мөстлийн байнгын мониторингийн эхлэлийг тавих, улмаар түүний мэдээлэлд тулгуурлан, Алтай нуруунаас усжих гол мөрний усны нөөц, горимыг зохистой ашиглах, хамгаалах, голын сав газрын нэгдсэн менежментийн бодлого төлөвлөгөөг боловсруулахад шаардагдах тулгуур мэдээллийг бүрдүүлэх, мөстөлд үзүүлэх уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөг бууруулах удаан хугацааны арга хэмжээг төлөвлөн хэрэгжүүлэхэд мөстлийн байнгын судалгааны зорилго оршиж байна.Мөстлийн байнгын мониторингийг эхлүүлэх зорилгоор Ус, цаг уурын хүрээлэн (УЦУХ) 2002 оноос Цамбагарав уулын хавтгай оройн мөстөлд байнгын судалгааг эхлүүлсэн билээ. Үүний дараа УЦУХ ба Япон улсын Далайн шинжлэх ухаан, технологийн агентлагийн Уур амьсгалын өөрчлөлтийг урьдчилан судлах хүрээлэн хамтран 2003 оноос Таванбогд уулын Потанины мөсөн гол, Цамбагарав уулын арын хажуугийн мөстөлд хайлалт, хуримтлал, түүнд нөлөөлөх уур амьсгалын хүчин зүйлсийн судалгааг хийж байна.Мөстлийн хайлалтын хэмжээ 2005 онд Таванбогд уулсын Потанинын мөсөн голын хайлалтын бүсэд дороос дээшлэх тутам багасаж 378­242 см, Түргэн уулын мөстөл 230­177 см, түүн дээр 210­100 см зузаан улирлын цас, Цамбагарав уулын арын мөстөл 249­158 см тус тус хайлсан байв. Эдгээр нь харьцангуй нам дор орших хийгээд хажуугийн мөстөл, хөндийн мөсөн гол юм. Эдгээрт байрлуулсан хайлалт хэмжүүрийн шонгууд 2960­3400 м хүртэлх өндөрт байрлаж байв.   Мөстлийн хайлалт, хуримтлалд нөлөөлөх өөр нэг хүчин зүйл бол хур тунадас юм. Ажиглалтын хугацаанд Цамбагарав уулын автомат цаг уурын станцын дэргэд хэмжсэн хур тунадас 104.2 мм байсан бол энэ хугацаанд цаг уурын Ховд өртөөнд 68.1 мм, Баяннуур өртөөнд 31.6 мм буюу хур тунадас Цамбагарав уулын баруун ба өвөр талд өндрийн 100 м тутамд 1.7 мм, ар ба зүүн хажууд 3.4 мм тус тус ихсэж байна.Жилийн нийлбэр хур тунадас сүүлийн 65 жилд, баруун бүсэд 3.5­9.3 хувиар нэмэгджээ. Манай орны нөхцөлд уур амьсгалын өөрчлөлтийг бусад загваруудаас илүү илэрхийлж буй Англи улсын Хэйдлийн төвд боловсруулсан Монгол орны уур амьсгалын ирээдүйн өөрчлөлтийн үр дүнгээс үзвэл зуны температур Алтай нуруунд /торын дөрвөн нүдний/ дунджаар 2010­2039 онд 1.9 oC, 2040­2069 онд 3.6 oC, 2070­2099 онд 6.5 oC градусаар тус тус нэмэгдэх ба харин хур тунадас 38.3­80.9 мм хүртэл буурах ажээ. Энэ бүхнээс үзвэл хур тунадас өнөөгийн түвшинд ялимгүй нэмэгдсэн боловч цаашид уур амьсгал дулаарч, хур тунадас буурахаар энэ нь мөстлийн хайлалтыг улам эрчимжүүлэх нөхцөлтэй байхыг харуулж байна. Далайн түвшнээс дээш 3050 м өндрийн агаарын температур 2010­2039 оны үед 1.0 оС, 2040­2069 оны үед 2.9 оС, 2070­2099 оны түвшинд 5.8 оС тус тус нэмэгдэх төлөвтэй байна. Агаарын температурын дээрх өөрчлөлттэй уялдан Цамбагарав уулын мөстлийн хайлалт 2010­2039 оны үед жилд 131 см, 2040­2069 оны үед 371, 2070­2099 оны үед 739 см тус тус болж нэмэгдэх төлөвтэй байна. Үүнтэй уялдан 50 м зузаан мөстөл 2040 оны үед, 100 м зузаан мөстөл 2050­2060 оны үед 200 м зузаан мөстөл 2070­2080, 300 м зузаан мөстөл 2090 оны орчимд тус тус хайлж дуусаж болзошгүй байна.  
  • Нэмэлт мэдээлэл 3.1 Мөс үүсэх үйл явцМөсний масс хүндийн хүчний нөлөөгөөр аажим гулсаж цасны шугамаас доошордог.Үүнийг мөсөн гол буюу глетчер (gletcher­мөсөн гол гэсэн герман үг) гэдэг. Мөсөн голд тэжээлийн буюу хуримтлалын, урсацын буюу абляцийн муж гэж ялгаж болно. гааТэжээлийн муж нь хионосферт оршино. Үүнийг фирний ай сав гэж ч нэрлэдэг.Мөс үүсэх үйл явцЭнэ мужид цасны баланс эерэг буюу цас хуримтлагдаж, нягтран, улмаар фирнд шилжих явц үүснэ. Тэжээлийн муж нь хатуу тунадасны тэг балансын шугамаар хязгаарлагдах бөгөөд энэ нь цасны шугамтай давхцахгүй, түүнээс 250­1150 м­ийн дээр ба доор оршино. Үүний учир нь мөсөн голын өөрийнх нь нөлөө юм.Фирнийн хилээс доош мөсөн гол хайлна, абляцийн процесс явагдана. Орчин үед ихэнх мөсөн голуудын хувьд абляцийн муж нь тэжээлийн мужаас маш бага болсон аж. Энэ нь уур амьсгалын өөрчлөлттэй шууд холбоотой юм.Эдгээрийн харьцаа нь уур амьсгалаар тодорхойлогдоно. Уур амьсгал хуурай бол энэ харьцаа багасна. Тэжээлийн мужийн талбайг абляцийн мужийн талбайд харьцуулсан харьцааг мөсөн голын коэффициент гэнэ.Мөсөн голын коэффициент их байх тутам мөсөн гол оршин тогтнох нөхцөл сайн байна.Цасны хилээс доош орсон мөсөн голын хэсгийг мөсөн голын хэл гэдэг. Захаасаа үргэлж хайлж байх тул мөсөн голын хэл гүдгэр гадаргатай байдаг.Мөсөн гол орчинтойгоо (хийн мандал болон газрын давхарга, заримдаа далай тэнгис зэрэг) масс энергийн солилцоо байнга үүсгэж, үүгээр түүний горим тодорхойлогдоно.Масс, энергийн солилцоог нь гадаад ба дотоод гэж ангилна.Гадаад солилцоо нь мөсөн голын гадарга дээрх процессоор илэрхийлэгдэнэ. Жишээ нь: хуримтлал, хайлах, урсац, цацрагийн баланс, агаарын давхаргатай дулааны энергийн солилцоонд орох гэх мэт.Дотоод солилцоо нь мөсөн голын дотор болон түүний ёроолд үүсч буй процессоос хамаарна. Мөсний хувиралт, ус хөлдөх зэрэг нь бүгд зузаан давхаргадаа явагдана. Масс энергийн солилцоонд мөсөн голын доторх болон мөстлөгийн дараах абляци их ач холбогдолтой.Мөн мөсөн голын эрози (экзараци) ба морены зөөгдөл нөлөөлнө. Мөсөн идэхүйн улмаас рельефийн янз бүрийн хэлбэр (кар, тэвшин хөндий гэх мэт) үүсдэг.Мөс бол маш уян налархай, хэврэг биет. Мөсөн голын доод хэсэг маш их даралтанд оршино. Доод хэсэг нь гулсахад дээд хэсэг нь хамт татагдаж хүндийн хүчний үйлчлэлээр уруудан хөдөлдөг.Мөсөн голын хөдөлгөөний хурд янз бүр, уулын налуу ба мөсөн голын хэмжээ, уур амьсгалын нөхцөл зэргээс хамаарна. Бага хэмжээтэй бол хөдөлгөөн нь бага, налуу их байвал хурдан гулсах жишээтэй.Ууланд мөсөн гол 20­80 см/хоног буюу 100­300 м/жил хурдтай гулсдаг бол Гренланд ба Антарктидэд мөсний хөдөлгөөн удаан, 3­30 см/хоног буюу жилд 10­130 м байдаг.Харин Гималайд 7 м/хоног хүрнэ. Мөсний масс 1 % нэмэгдэхэд хурд нь 2 дахин, 25% нэмэгдэхэд 
  • 10 дахин ихэсдэг байна.Мөсөн голын хөдөлгөөнд температур бас нөлөөлнө. Температур их бол хөдөлгөөн хурдан, иймд дулаан улиралд хурдан хөдөлдөг.Жишээ нь: ­10°С­д хоногт 2 мм, 0­1°С­д 9 мм гулсана. Харин их даралтанд 0°С­аас доош температурт шингэн байдалд шилждэг.Хөдөлж буй мөсөн гол хүчдэл үзүүлэхээс гадна хөдөлгөөн нь жигд бус учир түүний гадарга дээр ан цав үүснэ. Ангалын гүн 50­60 м­т ч хүрч болно.Ан цавууд нь хөндлөн, дагуу, хажуугийн гэх мэтчлэн ялгагдана. Жишээ нь мөсөн голын гулсах хурд эрэг рүүгээ багасдаг тул хажуугийн ан цав үүснэ.Уулын мөсөн голын хэлбэр нь рельефийн хэлбэрээс хамаарна.Мөсөн гол хэлбэр хэмжээгээр олон янз.Жишээ нь:Альпиин хэв шинж: хөндийн (хөндийгөөр гулсаж буй мөсний масс) ба өлгүү (уулын хажуугаас унжсан богино мөсөн хэл байдалтай) мөсөн голыг хамруулна. Энэ хоёр төрөл нь өндөр ууланд тохиолдоно.Скандиновын хэв шинж:­хавтгай оройтой уулсад тохиолдох мөсний зузаан давхарга байдлаар үүсэн тогтож, нийлсэн том талбайг үүсгэх ба нэг тэжээлийн мужаас хэд хэдэн мөсөн гол "урсана".Хамгийн урт мөсөн гол болох Аляскад орших Хаббардын мөсөн гол 145 км урт, өргөн газраа 16 км, Беригийн мөсөн гол 80 км юм.Хаббардын мөсөн голМөсөн голын зузаан голдуу 200­400 м байдаг боловч янз бүр. Жишээ нь: Памирт байдаг Федченко 71­77 км урт, 700­1000 м зузаан юм.Федченко мөсөн голМанай орны хамгийн том мөсөн гол нь Потанины (S=53.5 км2), Александрын, Гране­гийн мөсөн голууд юм.Потанины мөсөн голМөсөн голын хөдөлгөөн: Мөс гулсамтгай шинж чанартай тул хүндийн хүчний нөлөөгөөр газрын налууг даган "урсана". 100 гаруй жилийн өмнө мөсөн голын хөдөлгөөний талаарх анхны хэмжилт хийгджээ. Хөдөлгөөнийг үнэмлэхүй ба харьцангуй хөдөлгөөн гэж ангилдаг.Монгол орны зарим мөсөн гол Өндөр /м/ Мөсөн голууд Талбай /км3/ орой /м/ үзүүр /м/Хархираа 57,0 4000 2860Их Маша 16,0 4180 2210Цагаан Дэглий 7,50 3965 3100
  • Мэдлэг шалгах тест1.