хэрэглэгдэхүүн

4,941 views

Published on

0 Comments
6 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
4,941
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
13
Actions
Shares
0
Downloads
118
Comments
0
Likes
6
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

хэрэглэгдэхүүн

  1. 1. Манай оронд 0.1 км.кв-аас дээш талбайтай 3500 гаран байгаа ба нийтталбай нь 15640 км кв буюу манай орны нийт нутаг дэвсгэрийн 1 хувийгэзэлдэг байна.Монгол орны нууруудын гарал үүслийн ангилалГарал үүсэл Тайлбар Тектоникийн хөдөлгөөний үед газрын гадаргаТектоник шилжиж зөрөгт хотос буюу хотгор үүсдэг. Энэ ньхөдөлгөөнөөр голдуу гүнзгий, гонзгой хэлбэртэй, томоохон талбайүүссэн нуур эзлэн оршдог ба манай орны Хөвсгөл, Хяргас, Хар-Ус, Увс, Дархадын нуурууд энэ хэлбэрийн гарал үүсэлтэй. Галт уулын өрх тогоон дотор эсвэл голын ус галтГалт уулын уулын лааванд хаагдсанаар тунаж тогтсон нууруудыггаралтай нуур оруулдаг. Хорго, Гичгэнэ, Уран Тогоо зэрэг нуурууд хамрагдана. Өндөр уулархаг нутгуудаар элбэг байдаг ба иймМөсөн голын нуурууд нь морены хурдас голыг хааж боосноос эсвэлгаралтай нуур мөсдлийн хунхад /хөндий/ үүсдэг. Толбо, Хотон, Даян, Хагийн хар нуурууд багтана. Хөндийлж /агуй/ эсвэл суффозийн дулааныЦөмөрлөөс үүссэн хөндийлжийн гаралтай. Ийм нуурууд Монгол орнынуур зүүн хойд нутгаар их тархсан ба жижиг хэмжээтэй байна. Голдуу хуурай уур амьсгалтай говь цөл нутагтСалхины үйл тохиолдоно. Салхинд туугдаж ирсэн элс голынажиллагаа хөндийг хааснаас үүсдэг.Хад чулуу, Ийм төрлийн нуур ховор тохиолдох ба 1957 оны газархажуугийн хурдас хөдлөлөөр үүссэн Оюут, Биндэрьяа нууруудыг энэнурснаас үүсэх төрөлд хамааруулдаг.
  2. 2. нуурГолын хөндийд Гол гольдрилоо сольж урсах, эсвэл гол ширгэснээстогтсон үүсдэг.Увс нуурУвс нуур нь Монгол улсын Увс аймгийн зүүн хойд хэсэгт оршдог, Монгол орныхамгийн том нуур юм. Уртаараа 84 км, өргөнөөрөө 79 км, 3350 ам км талбайэзэлнэ. Нас нь 200 сая гэж эрдэмтэд тогтоожээ. Увс нуурт Тэс, Нарийн, Түргэн,Хархираа, Хөндлөн, Сагил, Боршоо, Хандгайт, Торхилог зэрэг их бага 38 голцутгана. Увс нуур Их нууруудын хотгорын хойд захад байх бөгөөд далайн төвшнөөс759 м өндөрт тогтжээ. Энэхүү нуур нь давсны нөөцтэй. Энэ нуурын хөвөөг тойронТэс, Зүүнговь, Малчин, Наранбулаг, Тариалан, Улаангом, Түргэн, Сагил, Давстзэрэг сумын ардууд нүүдэллэн амьдарна. Увс нуурт ногтруу, галуу, хошуу галуу,бор галуу, ангидаг, шар алаг нугас, улаан хүзүүт болон шунхан шумбуур, гэзэгтшумбуур, 362 төрлийн нүүдлийн шувууд урин дулааны улиралд ирнэ. Увс нуурынсав газарт 72 төрлийн хөхтөн амьтан байгааг эрдэмтэд тогтоожээ. Төв Азийнгадагш урсгалгүй ай савын босоо бүслүүрийн бүхий л шинжийг тусгасанландшафтын сонгодог жишээ нь Увс нуурын ай сав юм. Ай савын хамгийн нам цэгдалайн төвшнөөс дээш 758,9 м, Хамгийн өндөр цэг далайн төвшнөөс дээш 4126 мөргөгдсөн Хархираа, Түргэний ноён оргил юм. Увс аймгийн нутаг дэвсгэр дэх,байгалийн өвөрмөц тогтоц, үзэсгэлэнт газар нутаг болох Түргэн уул, Алтан элс,Цагаан шувуут уул, Увс нуурыг багтаасан 679,6 мянган га газар нутгийг УИХ-ыншийдвэрийг үндэслэн Монгол Улсын Засгийн газрын 1994 оны есдүгээртогтоолоор Увс нуурын ай савын дархан цаазат газар болгосноос гадна ОросынХолбооны Улстай хамтран, Увс нуурын сав гэдэг нэрээр ЮНЕСКО-гийн Дэлхийнөвийн жагсаалтад бүртгүүлсэн.
  3. 3. Хөвсгөл нуурДалайн түвшнээс дээш 1645 м
  4. 4. Урт 136 км Өргөн 36,5 кмТалбай 2620 км²Үнэмлэхүй гүн 262 мДундаж гүн 120 мЭзэлхүүн 381 км³Эх авах гол Эгийн голХөвсгөл нуур нь Монгол улсын хойд хэсэгт Оросын улсын хэмжээнд хамгийн ойролцооорших томоохон хэмжээний 381 км³, энэ нь дэлхийнХолбооны Улсын хилийн гүн нуур өлболно. Нийт усны горхи үүн цэнгэг устганцхан гөөд нийтэх авч урсан Сэлэнгэ мөрөнд нуур бөнуурт нийтвлийн улиралд 12-р бөгөөд 5 сар хүЭгийн өлддцэнгэг усны 0.4% өсөн дээгөвсг эзэлх цутгах болно. Хцутгана. Ө 96 гол боломжтой. Хөвсгөл нуурын өмнөд, хойдучир нуурын ммашин тээвэр явах сараас ртэл х гол өг эрэгт үүр хоёр боомтуудаар дамжин Оростой усан тээврийн зам бий. Хорших Хатгал, Ханхгэсэн нь фосфоритын ордоор баялаг.нутаг өвсгөл нуурын бүсХөвсгөл нь ойролцоогоор арван долоон эртний нуурнуудын нэг ба 2 сая гаруй рөнд жилийндамжинхэмээн тооцоолсон байдаг. Уг нуураас эх авах Эгийн гол нь Сэлэнгэ мөнастай 1000 км зайг туулан Байгал нуурт цутгадаг. Эдгээр нууруудын хоорондын шууд зайнь ердөө 200 км.Хөвсгөбүсийн шилжилтийн хэсэгт хамаарна. Уггазар нь Монгол улсын аялалазийн хээрталын л нуурын бүс нутаг нь үндэсний дархан нуур ба сибирийн тайга, төв жуулчлалыннэг томоохон чиглэл юм.
  5. 5. Хүйсийн найман нуурУянга сумын нутаг Хангайн нурууны баруун урд хэсэгт, далайн түвшнээс дээш2700-3165м өргөгдсөн уулсын дунд галт уулын дэлбэрэлт, суултын дүнд үүссэнцар хэлбэрийн хүнхэр газарт орших Ширээт, Халиут, Бугат, Хаяа, Хүйс, Онон,Дөрөө, Баян-Уулын нуур зэрэг хоорондоо газрын гүний судлаар холбогдсон цэнгэгусны их нөөц бүхий байгалийн өвөрмөц тогтоцтой үзэсгэлэнт газар юм.Энд мөн Урт жалгын тогоо, Довын тогоо, Ар битүүтийн тогоо, Ногоон нуурын тогоонэртэй сөнөсөн галт уулын тогоонууд байдаг.Эргэн тойрон их тайга бүхий уулстай бөгөөд Хүйсийн найман нуур орчмын 3%буюу 7491,3 мянган га талбайг хуш, шинэс зэрэг шилмүүст ой эзэлдэг. Мөн нөөцньэрс хомсдсон олон зүйлийн эмийн ургамал ургадгаас гадна 18 з үйлийн х өхт өн, 39зүйлийн шувуу байнга болон нүүдлийн хэлбэрээр амьдардаг.Байгалийн өвөрмөц тогтоцтой, үзэсгэлэнт энэхүү нутаг нь байгалийн үнэтдурсгал юм.
  6. 6. Хар-Ус нуурЭнэ нуурүйн өндөр 1157 м тул Их талбайн хувьд Увсынбдараа орох бөдотроо нилээд говийн нуурууд дотроос гөөд усны мандлынүндөрт орших цэнгэг устай урсгал нууруудын хотгорын талбай бүх нууруудын хамтаарө нэмлэх нуур болно. Нуурын үлэг нуурууд1859,2 хавт.дөр.км, болно. их өргөн 26,2 км, дундаж өргөн 25,8 км, хамгийн их уртшулуунаар 72,2 км хамгийнХарм, дундаж гүн нь 2,0 м байна. Хар боловч маш гүехэн нуур юм. Нуурынүүсэлтэй.үн нь4,4нуурт томхэдийгээр гаруй арал байгаагаас хамгийн том нь 400 хавт.дөр.км талбайтай 30 ус нуур том талбайтай ус нуурын хотгор тектоникийн гарал хамгийн г Харус жижиг 10орчим кмтэнцусны мандлаас 272 м өндөр Агбаш хэмээх арал бөгөөд тэрээр Хар ус нуурыгхойт урд урт үү биш хоёр хэсэгт хуваана.Хойт хоолой холбоно. Хойтүн, 50-100 м400 өн, 20 гаруй километр урт Лүн боловч нэлдээхоёр урд далайг 1,2-2,0 м г далай нуур өрг шахам хавт.дөр.км талбайтай Юм гэдэг нэртэйзэгсээр хучигдаж нуур гэхээргүй бага устай болсон. Далай нуурын гүн 1,8 м-ээс хэтрэхгүй.Хар ус хамаарна. МонголөАлтайгаас эх авчусжина. Үүний 70 хувь нь ганц гол жилдгазарт нуур 70450шоо км р.км талбайгаасөгурсах Ховд, Буянт Цэнхэрийн Ховд голын сав хавт.дбарагцаалбал 2,2 ус нийлүүлэх б өөд илүүдэл усаа ууршуулахын хамт 40 км урт
  7. 7. 50-75 км өргөн Чоно-Харайх голоорангилалд багтана. . Хар ус ионы бүрэлдэхүүнээргидрокарбонатын ус бүхий нуурын Хар ус нуурт өгнө
  8. 8. Хяргас нуурХяргас нуур нь хойд хэсэгтээ зөөлөн элсэрхэг, нохой хэсэгтээ чулуурхаг, чулуун аралтай. ө ө сугас, давжааНууранд Алтайн загас, монгол амьдардаг. Түүх мнхвөл, 1922 онд Баянмандалзагас зэрэголон төрлийн нэртэйгээр байгуулагдан, осман, сХяргас нуураараа сугас, шар туулын хошуутамгынСумын загас, жараахай хадран, ө овоглосон үүхтэй юмбайна. үү шилжин нь влөрчээ. Хяргас ар1931 ондбайрлаж байснаа тэрмэсийн амралтбаруундэнж р газар төв тө Бугат хайрханы нуурын баруун хөвөөнд Хар Тахилт хайрханы бий. дэнжидЭнэ нуурын усны найрлага Хар далайнхтай адил хэмээн үздэг. өө н усанд ороход оршдог.тохиромжтой. Хяргас сум Улаанбаатараас 1300 км, аймгийн төвМөсөө 160 км зайд маш
  9. 9. Хяргас нуур Хар ус нуурын систеийн дотор хамгийн нам дор орших том нуурбөгөөд Алтайн хангайн уулархаг нутгаас эх авч Их нуурын хотгор руу урсах бүхголуудын эрозийн эцсийн суурь болно. Нуурын гадаргын талбай 146,8 хавт.дөр.км,хамгийн урт нь 75,07 м, өргөн 31,07 м, дундаж өргөн 19,0 км ба усны маандал 1028м үнэмлэхүйн өндөрт оршино.Хяргас нуур тектоникийн хотгорт тогтсон учраас эргийн шугам их хэрчигджээ.Иймээс эргэн тойрны хуурай газар усны хилийн зааг харьцангуй урт, эргийншугмын коэффиицент 1,90 хүрэх бөгөөд уснаа хэд хэдэн нарийн хошуу түржорсон байна. Тэдгээрийн томыг нуурын шугам /7 км/, чацарганы шугам /4 км/,могойн шугам /5км/ гэж нэрлэнэ.Нуурын эргээс ялимгүй дотогшлоход усны гүн 40-50м болох бөгөөд Чацарганышугамын зүүхэнээ хамгийн их гүн 80 метрт хүрч байв. Хяргас нуурын талбайАлтайн нурууны зүүн ба хойд хажуу, мөн Хангайн нурууны баруун хажууг нилд ньхамарсан 170000 хавт.дөр.км талбайтай уудам нутаг болох тэндээс усжих б үх голгорхи их нууруудын хотгорын бүлэг нуурыг дамжсаар эцэстээ Айраг нуурт нэгдэжнуурын хоолой гэдэг ганц хоолойгоор Хяргас нуурт цутгана.

×