Conservation ap for_mong_fishes_mon

  • 1,033 views
Uploaded on

 

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
1,033
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
2
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. Ìîíãîë îðíû çàãàñ õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýë Ðåäàêòîð: J. Ocock, Ã. Áààñàíæàâ, J. E. M. Baillie, Ì. Ýðäýíýáàò, M. Kottelat, Á. Ìýíäñàéõàí, K. SmithTHE WORLD BANK
  • 2. Ýíýõ¿¿ á¿òýýë íü Äýëõèéí Áàíêíààñ Õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû øèíý÷ëýëä çîðèóëñàíÍèäåðëàíä-Ìîíãîëûí Èòãýëöëèéí ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð èâýýí òýòãýãäñýí.Óã á¿òýýëä íèéòýëñýí îëîëò, íýýëò¿¿ä, òàéëáàð, ä¿ãíýëò íü òóõàéí á¿òýýëèéãòóóðâèñàí çîõèîã÷äûí ñàíàë, èëýðõèéëýë áàéñàí áºãººä, Îëîí Óëñûí ‘Ñýðãýýíáîñãîëò, Õºãæëèéí Áàíê’-íû ÿéöýòãýõ Çàõèðàë (Äýëõèéí Áàíêíû óäèðäàõ àëáàíòóøààëòàí)-ûí ¿çýë áîäëûã òóñãààã¿é áîëíî.Ýíý íîìîíä îðóóëñàí ìýäýý áàðèìòûí áîäèò ¿íýíèéã Äýëõèéí Áàíêáàòàëãààæóóëàõã¿é. Óã á¿òýýëèéí àëèâàà íýã ãàçðûí çóðàã äýýð ä¿ðñýëñýí õèëõÿçãààð, ºí㺠áóäàã, íýð áîëîí áóñàä ìýäýýëýë íü àëü íýã íóòàã äýâñãýðèéí õóóëü öààçýñõ¿ë òóõàéí õèë õÿçãààðûã áàòàëãààæóóëñàí áàðèìò áè÷èãòýé õîëáîãäîõ ÄýëõèéíÁàíêíû òîäîðõîé íýã á¿ëãèéí ¿çýë áîäîë, øèéäâýðèéã èëýðõèéëýýã¿é áîëíî.Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîî (IUCN) íü Ìîíãîë îðíû çàãàñ õàìãààëëûíòºëºâëºãººíèé ýìõýòãýëèéã õýâëýí íèéòëýõèéã äýìæèæ ººðñäèéí ìýðãýæèëòýí áîëîíøààðäëàãàòàé ìýäýý áàðèìò áóñàä òåõíèê òóñëàëöààãààð õàíãàñàí áîëíî. Õýäèéãýýðòóñ õîëáîî Ìîíãîë îðíû çàãàñ õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýëèéã õýâëýõ àæëûãäýìæèæ áàéñàí ÷ óã íîìîíä òóñãàãäñàí ìýäýý áàðèìò íü Äýëõèéí Áàéãàëü ÕàìãààëàõÕîëáîîíîîñ áàðèìòàëæ áóé ¿çýë áàðèìòëàëûã òºëººëººã¿é áîëíî.Õýâëýëä áýëòãýñýí: Ëîíäîíû Àìüòàí Ñóäëàëûí Íèéãýìëýã, Ðåãåíòñ Ïàðê, Ëîíäîí, NW1 4RYÇîõèîã÷èéí ýðõ: © Ëîíäîíû àìüòàí ñóäëàëûí íèéãýìëýã áîëîí èâýýí òýòãýã÷ 2006. Á¿õ ýðõ õàìãààëàãäñàí. Ýíý á¿òýýëèéí àëü íýãýí õýñãèéã çºâõºí àðèëæààíû áóñ çîðèëãîîð àøèãëàõ áîëîí õýâëýí îëøðóóëàõäàà ýõ ñóðâàëæèéã íü äóðäàæ òàëàðõàë èëýðõèéëñýí áàéõ ¸ñòîé.ISSN: 1751-0031Èø áàðèìò: Ocock, J., Áààñàíæàâ, Ã., Baillie, J. E. M., Ýðäýíýáàò, M., Kottelat, M., Ìýíäñàéõàí, B., Smith, K. (Ýìõýòãýñýí, Ðåäàêòîð) (2006). Ìîíãîë îðíû çàãàñ õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõòãýë. Á¿ñ íóòãèéí Óëààí äàíñíû öóâðàë. Áîòü. 4. Ëîíäîíû Àìüòàí Ñóäëàëûí Íèéãýìëýã, Ëîíäîí. (Àíãëè, Ìîíãîë õýë)Ò¿ëõ¿¿ð ¿ã: Õàìãààëëûí àðãà õýìæýý, Áàéãàëü õàìãààëàëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýë, çàãàñ, Ìîíãîë, õîâîðäîëÕýâëýñýí: ÀÄÌÎÍ Õýâëýëèéí ãàçàð, Óëààíáààòàð.Í¿¿ð õàâòàñ: Õºâñãºë àéìãèéí ¯¿ð ãîëûí õºíäèé, ãýðýë çóðãèéã Z. HoganÝíý íîìîíä îðóóëñàí á¿õ ç¿éëèéí äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã Ìîíãîëûí Áèîëîãèéíîëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãààñ àâàõ áîëîìæòîé. Ýíý ìýäýý íü îëîí íèéòèéíõýðýãöýýíä çîðèóëàãäñàí áºãººä óã ìàòåðèàëòàé õîëáîãäîë á¿õèé ìýäýý áàðèìòòàéòàíèëöàõ øààðäëàãàòàé áîë äîîðõè õ¿íòýé õîëáîî áàðèíà óó:ÓëààíáààòàðÌîíãîë Óëñûí Èõ ÑóðãóóëüÁèîëîãèéí ÔàêóëüòåòÀìüòàí ñóäëàëûí òýíõèìÍ. ÁàòñàéõàíÓòàñ: +976 99181899E-mail: batsaikhan@biology.num.edu.mn, microtusb@yahoo.comÓã ýìõýòãýë íü öººí òîîãîîð õýâëýãäýõ áîëîâ÷ ýíý òàéëàíãèéí ýëåêòðîí õóâèéãËîíäîíû Àìüòàí ñóäëàëûí íèéãýìëýãèéí íîìûí ñàíãèéí (http://library.zsl.org)áîëîí www.regionalredlist.com õàÿãààð õàíäàí ¿çýõ áîëîìæòîé.
  • 3. ÀÃÓÓËÃÀÒÀËÀÐÕÀËÛÍ ¯Ã 3ÕÀÌÃÀÀËËÛÍ ÒªËªÂ˪êªÍÈÉÝÌÕÝÒÃÝËÈÉÍ ÓÄÈÐÄÀÌÆ 5ÕÀÌÃÀÀËËÛÍ ÒªËªÂ˪êªÍÈÉÝÌÕÝÒÃÝËÈÉÍ ÇÀÃÂÀÐ 7ÍÎÌ Ç¯É 10ÕÀÌÃÀÀËËÛÍ ÒªËªÂ˪êªÍÈÉ ÝÌÕÝÒÃÝËÓñòàæ áàéãàà - Øèâýð õèëýì (Acipenser baerii) 11Óñòàæ áîëçîøã¿é - Ãîâèéí ýðýýëæ (Barbatula dgebuabzei) 14 - Ç¿¿í ãàðûí ñóãàñ (Leuciscus dzungaricus) 15 - Öàãààí çàãàñ (Coregonus pidschian) 16 - Àìàð ìºðíèé õàäðàí (Thymallus grubei) 18 - Õºâñãºë õàäðàí (Thymallus nigrescens) 20 - Òóë (Hucho taimen) 22Ýìçýã - Íîõîé ñóãàñ (Oreoleuciscus angusticephalus) 26 - Äàâæàà ñóãàñ (Oreoleuciscus humilis) 27 - Ìîíãîë õàäðàí (Thymallus brevirostris) 29 - Çýâýã (Brachymystax lenok) 31ÕÀÂÑÐÀËÒ I. Æàãñààëò 1: Ìîíãîëûí áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí ñåìèíàðûí õ¿ðýýíä ¿íýëýãäñýí Ìîíãîëûí îðíû çàãàñíû ç¿éë¿¿ä. Æàãñààëò 2: Ìîíãîëûí íóòàã äýâñãýðò òîõèîëäîõ áîëîìæòîé ç¿éë¿¿ä 33 1
  • 4. 2
  • 5. ÒÀËÀÐÕÀËÛÍ ¯ÃÏðîôåññîð Àþóðûí Äóëìààãèéí Ìîíãîëûí çàãàñ ñóäëàëä îðóóëñàí õóâüíýìðèéã ºíäðººð ¿íýëæ òóñãàéëàí òàëàðõàë èëýðõèéëæ áàéíà. Ò¿¿íèéºðãºí ìýäëýã, äýìæëýã òóñëàëöàà íü ýíý òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä ÷óõàë ¿¿ðýãã¿éöýòãýñýí áèëýý.Ýíýõ¿¿ ýìõýòãýëä Ìîíãîëûí óñíû àìüòàí ñóäëàëä õ¿÷, îþóí óõààíààçàðöóóëñàí ýðäýìòäèéí àæèë áàãòñàí þì. Õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèéýìõýòãýëèéã õÿíàí øàëãàñàí ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä, ìºí ìýäýýëëýýð õàíãàæ,ñàíàë õ¿ñýëòýý èëýðõèéëñýí õàìòðàí ç¿òãýã÷èä, òóõàéëáàë: Zeb Hogan, JakeVander Zanden, David Gilroy áîëîí Lucas Joppa (Ìîíãîëûí òóë òºñºë), AndrewParkinson (Ìîíãîëûí çàãàñ), ìºí Samuel Turvey (Ëîíäîíû Àìüòàí ñóäëàëûííèéãýìëýã) íàðò òàëàðõñàíàà èëýðõèéëüå. Ò¿¿í÷ëýí Òóë õàìãààëàõ ñàí-ãààñ ¿ç¿¿ëñýí àðâèí èõ çºâëºìæ, òóñëàëöààíä áèä áàÿðëàæ áàéãààã ìèíüõ¿ëýýí àâíà óó. Ìîíãîëûí áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéíñàíãèéí àæëûí õýñãèéí óóëçàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõàä èäýâõèòýé äýìæëýã¿ç¿¿ëñýí Õóñòàéí áàéãàëèéí öîãöîëáîð ãàçðûí àæèëòàí, àëáàí õààã÷äàäìºí òàëàðõàë äýâø¿¿ëüå.Ñåìèíàðûí ÿâöàä îð÷óóëãûí àæèëä òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëñýí Î. ×èìýäöýðýíäòàëàðõàæ áàéíà.Ýíý íîì íü Äýëõèéí Áàíêíû ¿¿ñãýë ñàíàà÷èëãà, ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýãòýéãýýðËîíäîíû Àìüòàí ñóäëàëûí íèéãýìëýã (ZSL) (á¿ñ íóòãèéí õ¿ðýýíä ÑòåïÔîðâàðä Ïðîãðàìì òºëººëæ áàéãàà) áîëîí Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü,Ìîíãîëûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè, Áàéãàëü Îð÷íû ßàì áîëîí ÄýëõèéíÁàéãàëü Õàìãààëàõ Íèéãýìëýã (IUCN), á¿ñ íóòãèéí áîëîí îëîí óëñûíáóñàä áàéãóóëëàãóóäûí õàìòûí àæèëëàãààíû õ¿ðýýíä óäèðäàí ã¿éöýòãýæáóé Ìîíãîëûí Áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéíàæëûí õ¿ðýýíä õèéãäñýí á¿òýýë þì. Èéìä áèä Ìîíãîëûí Áèîëîãèéí îëîíÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñºëä ÷óõàë õóâü íýìðýý îðóóëñàí äàðààõáàéãóóëëàãóóäàä òàëàðõàë äýâø¿¿ëüå ¯¿íä:Äýëõèéí Áàíê (Áýýæèí äýõ Íèäåðëàíäûí Âàíò Óëñûí Ýë÷èí Ñàéäûí ßàìíûñàíõ¿¿æèëòààð) íü Ìîíãîëûí Áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéíñàí òºñëèéã àíõëàí ¿¿ñãýí ñàíàà÷èëñàí òºäèéã¿é ºìíº íü áîëîìæã¿éáàéñàí Ìîíãîë îðíû çàãàñ õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýëèéã õýâëýííèéòëýõýä ñàíõ¿¿ãèéí èõýýõýí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëñýí þì. ̺í ò¿¿í÷ëýí ýíýõ¿¿òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä òóëãàð÷ áàéñàí áýðõøýýëèéã øèéäâýðëýõý人ðèéí õ¿÷ ÷àäëàà õàðàìã¿é çîðèóëæ áàéñàí Tony Whitten-ä îíöãîéëîíòàëàðõàë èëýðõèéëæ áàéíà.Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîî (IUCN) óã íîìûã òóóðâèõ áîëîíõîëáîãäîõ ìýäýý ìàòåðèàëûã ýìõýòãýõýä ãîëëîõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì. ÈéìäÄýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîîíû ç¿ãýýñ òóñ íîìûã õýâëýí íèéòëýõýäçîðèóëàí ººðñäèéí ìýðãýæèëòýí, àëáàí õààã÷äûã îðîëöóóëàí òåõíèêèéí 3
  • 6. çºâëºìæ ºã÷, òóñ õîëáîîíîîñ ãàðãàñàí õîâîð ç¿éëèéí æàãñààëòûí çýðýãëýë,øàëãóóð øèíæ, ìýäýý áàðèìòûã àøèãëàõ áîëîìæîîð õàíãàæ ºãñºíäáèä ã¿íýý òàëàðõàæ áàéíà. ßëàíãóÿà, á¿õ ç¿éë çàãàñíû ¿íýëãýýã õèéõýäãîëëîõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîîíû Öýâýðóñíû áèîëîãèéí òºðºë ç¿éëèéí ¿íýëãýýíèé ìýðãýæèëòýí Kevin Smith-äáàÿðëàñíàà èëýðõèéëüå.Ëîíäîíû Àìüòàí ñóäëàëûí íèéãýìëýã (ZSL) íü Ìîíãîëûí Áèîëîãèéíîëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéã óäèðäàí ã¿éöýòãýñýí JonathanBaillie (òºñëèéí óäèðäàã÷), Emma Clark (òºñëèéí çîõèöóóëàã÷), JoanneOcock (òºñëèéí çîõèöóóëàã÷) áîëîí Ben Collen (òåõíèêèéí çºâëºõ) íàðá¿ãä Ëîíäîíû Àìüòàí ñóäëàëûí íèéãýìëýãèéí áèå á¿ðýëäýõ¿¿í áîëíî.Ò¿¿í÷ëýí, óã òºñëèéã óäèðäàí ÷èãë¿¿ëæ ¿íýòýé õóâü íýìýð îðóóëñàíÁàéãàëü õàìãààëëûí õºòºëáºðèéí óäèðäàõ àëáàí òóøààëòàí Glyn Davies-äòàëàðõàæ áàéíà.Ñòåï Ôîðâàðä Ïðîãðàìì (SFP) íü Äàðâèíû (UK DEFRA) ñàíàà÷èëãààð¿¿ñãýí áàéãóóëàãäñàí òºâèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð 2003 îíîîñ ýõëýí Ìîíãîëä¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéíà. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëüòàé õàìòðàíàæèëëàäàã ýíýõ¿¿ òºñëèéã Ëîíäîíû Àìüòàí ñóäëàëûí íèéãýìëýãýýñóäèðäàí çîõèîí áàéãóóëäàã. Ýíýõ¿¿ òºñºëä àæèëëàäàã á¿õ àëáàí õààã÷èä,ÿëàíãóÿà òºñëèéí ¿éë àæèëëàãààã óäèðäàí ÷èãë¿¿ëýã÷, çºâëºõ Sarah King-äáîëîí ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã ýìõýòãýõýä ººðèéí óðàì çîðèã, àðãà óõààíààõàðàìã¿é çàðöóóëñàí Øàðàâûí Îþóí÷èìýã, àæëûí õýñãèéí óóëçàëòûãóäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàõàä èõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí Æàìñðàíæàâûí Æàðãàë,Lucy Simpson íàðò òàëàðõàë èëýðõèéëæ áàéíà.Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü (NUM) íü òóñ àæëûí õýñãèéí óóëçàëòûãóäèðäàí çîõèîí áàéãóóëñíû çýðýãöýý Ñòåï Ôîðâàðä Ïðîãðàìì áîëîíÌîíãîëûí Áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãààÿâàãäàæ áóé ãîë íýãæ áàéãóóëëàãà þì. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëüíü ýíýõ¿¿ òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä èäýâõèòýé îðîëöîæ ººðèéí äýìæëýãòóñëàëöààã õàðàìã¿é ¿ç¿¿ëæ áàéãàà áèëýý. Ýíýõ¿¿ òºñëèéí ¿éë àæèëëàãààãäýìæèæ, óäèðäàí ÷èãë¿¿ëýõýä ººðèéí õóâü íýìðýý îðóóëñàí Ðàâ÷èãèéíÑàìúÿàä òàëàðõàæ áàéãààãàà èëýðõèéëüå.Ìîíãîëûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè (MAS) íü àæëûí õýñãèéí óóëçàëòàíäìýäëýã îþóíàà äàé÷èëæ, á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýãýýð õàíäàí ººðñäèéí õóâü íýìðýýîðóóëñàíä áèä ÷èí ñýòãýëýýñýý òàëàðõàæ áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ýíý òºñëèéí ¿éëàæèëëàãààã äýìæèæ ººðñäèéí öàã çàâ, îþóí óõààíàà äàé÷ëàí àæèëëàñàíá¿õ ñóäëàà÷äàä òàëàðõàë äýâø¿¿ëüå.Áàéãàëü Îð÷íû ßàì (MNE) óã òºñëèéã äýìæèæ, õýðýãæèëòýíä íü àíõààðëààõàíäóóëæ áàéñàí. Èéìä óäèðäàõ çºâëºëèéí õóðàëäààíä îðîëöîãñîä áîëîíàæëûí õýñãèéí öóãëààíû ÿâöàä èäýâõèòýé îðîëöîæ Áàéãàëü Îð÷íû ßàìíûáîäëîãûã òàíèëöóóëñàíä ÷èí ñýòãýëýýñýý òàëàðõàæ áàéíà. 4
  • 7. ÕÀÌÃÀÀËËÛÍ ÒªËªÂ˪êªÍÈÉÝÌÕÝÒÃÝËÈÉÍ ÓÄÈÐÄÀÌÆ2005 îíû àðâàííýãä¿ãýýð ñàðä ìýðãýæëèéí øèíæýý÷äèéí àæëûí á¿ëýãíü Ìîíãîëûí Áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí àæëûíõýñãèéí óóëçàëòûí ÿâöàä Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîîíîîñ ýðõëýíãàðãàñàí Õîâîð ç¿éëèéí æàãñààëòûí çýðýãëýë áîëîí øàëãóóðûã (IUCN,2001) ìºí Õîâîð ç¿éëèéí øàëãóóðóóäûã á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä àøèãëàõãàðûí àâëàãûã (IUCN, 2003) àøèãëàí Ìîíãîë îðíû çàãàñíû ¿íýëãýýãõèéñýí. Ýíý áàðèìò áè÷èã íü àíõ óäààãàà Ìîíãîëûí çàãàñíû ¿íýëãýýã á¿ñíóòãèéí õýìæýýíä õèéñýí àæèë áîëñîí òºäèéã¿é ýíýõ¿¿ ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íäçàãàñ õàìãààëëûí àñóóäëûí ¿íäñýí ÷èã õàíäëàãà áèé áîëñîí. Ìîíãîë îðîíäòîõèîëäîæ áóé çàãàñíû ç¿éëèéí íèéò æàãñààëò áîëîí áîëîìæèò ç¿éëèéíæàãñààëòûã Õàâñðàëò I-ä îðóóëàâ. ªíººãèéí áàéäëààð Ìîíãîë îðíûýíäåìèê ç¿éëýýð òýìäýãëýãäñýí á¿õ ç¿éë ìºí Ìîíãîë îðíû íóòàã äýâñãýðòòýìäýãëýãäñýí íèéò çàãàñíû áàðàã äºðºâíèé íýã íü á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíäõîâîðäîæ, óñòàõ àþóëä ºðòººä áàéíà. ¯íýëãýý õèéõ ÿâöàä òóõàéí õîâîðäîæáàéãàà áîëîí óñòàæ áîëçîøã¿é áàéäàëä õ¿ðñýí ç¿éë¿¿äèéã õàìãààëàõ,òîî òîëãîéí áóóðàëòûã çîãñîîõ õàìãààëëûí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëæõýðýãæ¿¿ëýõ îëîí òîîíû ñàíàë ãàð÷ èðæ áàéñàí. Àæëûí õýñãèéí óóëçàëòûíäàðàà óã ñàíàë, çºâëºë㺺íèé òàëààð ¿ðãýëæë¿¿ëýí ÿðüñàí òºäèéã¿é ýäãýýðçºâëºìæ íü ýíýõ¿¿ õàìãààëëûí òºëºâëºãººíä ïîïóëÿöèéí òóõàé ìýäýýëýëáîëîí õîðîãäëûí øàëòãààíû òàëààðõ ìýäýýëëèéí õàìò òóñãàãäñàí áîëíî.Ìîíãîëä àðâàííýãýí ç¿éë çàãàñ õîâîðäñîí áîëîõ íü òîãòîîãäæýý. Ýíýõ¿¿áàðèìò áè÷èãò õîâîðäñîí ç¿éë òóñ á¿ðèéí õàìãààëëûí òºëºâëºãººãòóñãàñàí. Ãýõäýý ýäãýýð ç¿éë òóñ á¿ðèéí òàëààðõ ìýäýýëýë òîîí áîëîîä÷àíàðûí õóâüä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéñàí. Ìîíãîëä õàìãèéí èõ ñóäëàãäñàíçàãàñíû íýã íü Òóë (Hucho taimen) áºãººä ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû àæèëä ¿íäýñëýæóã çàãàñûã õàìãààëàõàä àâàõ àðãà õýìæýýã òîäîðõîéëñîí áîëíî. Õàðèíãîâèéí ýðýýëæ (Barbatula dgebuadzei) áîëîí Ç¿¿í ãàðûí ñóãàñ (Leuciscusdzungaricus) íü ñ¿¿ëèéí ¿åä òýìäýãëýãäñýí áºãººä ýäãýýð ç¿éë¿¿äèéí òàëààðõìýäýýëýë ìàø õîìñ òóë ýõíèé ýýëæèíä ñóóðü ìýäýýëýë öóãëóóëàõ ñóäàëãààíûàæèë õèéãäýõ øààðäëàãàòàéãààð òóñãàñàí áîëíî. Áóñàä ç¿éë¿¿ä, òóõàéëáàë,øèâýð õèëýì (Acipenser baerii)-èéí Ìîíãîë äàõü òàðõàöûí òàëààðõ ìýäýýëýëòîäîðõîéã¿é áàéñàí õýäèé ÷ çàðèì íóòàãò õèéãäñýí ñóäàëãààíû ä¿íäõóðèìòëóóëñàí ìýäýýëëèéã àøèãëàí ¿íýëãýý õèéõ áîëîìæ îëäñîí.Ýíýõ¿¿ ýìõýòãýëä öààøèä áèå äààí ¿ðæèõ ÷àäâàðòàé ïîïóëÿöèéã õàäãàëàí¿ëäýýõ çîðèëãî á¿õèé ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýã÷ ìýðãýæèëòýí,áàéãóóëëàãà, áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷äûí àíõààðëûãòàòñàí îíöëîã ç¿éë¿¿äèéã ò¿ëõ¿¿ îðóóëñàí. Õàìãààëëûí òºëºâëºãººíäõàìðóóëàõ øààðäëàãàã¿é ãýæ ¿çñýí ç¿éë¿¿äèéã ýíý áàðèìò áè÷èãòäóðüäààã¿é áîëíî. Õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýíýõ¿¿ ýìõýòãýë íü ç¿éë òóñá¿ðèéí ºíººãèéí íºõöºë áàéäàë, òàðõàö íóòãèéí òàëààðõ ìýäýýëýë, òóõàéíç¿éëä í¿¿ðëýæ áóé ãàìøèã, õàìãààëàõàä øààðäàãäàõ áîëîí öààøèä àâ÷õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé àðãà õýìæýýí¿¿äèéã òóñãàæ ºãñºí. 5
  • 8. Ìîíãîëûí îðíû óñíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí öààøäûí òºëºâ áàéäàëíü ýíýõ¿¿ õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýëä îðñîí ç¿éë¿¿äèéí òàëààðàâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýýã Ìîíãîë óëñ áîëîí äýëõèéí áóñàä á¿ëã¿¿äõýðõýí áèåë¿¿ëæ, õýð õàðèóöëàãàòàé õàíäàõààñ õàìààðíà. 6
  • 9. ÕÀÌÃÀÀËËÛÍ ÒªËªÂ˪êªÍÈÉÝÌÕÝÒÃÝËÈÉÍ ÇÀÃÂÀÐÌîíãîëûí çàãàñ õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýëä Äýëõèéí ÁàéãàëüÕàìãààëàõ Õîëáîîíû ç¿ãýýñ ãàðãàñàí õîâîðäîæ áóé ç¿éëèéí çýðýãëýëèéíäàãóó õàìãèéí èõýýð õîðîãäîæ áóé ç¿éëèéí æàãñààëòûã íýí òýðã¿¿íäîðóóëñàí. Õîâîðäëûí çýðýã òóñ á¿ðò óñíû àìüòíû àíãèëàë ç¿éí ñòàíäàðòûíäàãóó äýýä ò¿âøíèé íýðøëèéã àâ÷ àøèãëàñàí (Lundberg, 2006). Õàìãààëëûíàðãà õýìæýýíèé ýìõýòãýë íü äîîð òîéìëîñîí òºëºâëºãººíèé äàãóó õèéãäñýíáîëíî. ¯¿íä:Ç¿éëèéí íýð áîëîí íýðøèë çîõèîã÷Ò¿ãýýìýë íýð (Àíãëè áîëîí Ìîíãîëîîð)Èæèë íýð (ºìíºõ õóâèëáàðààð) òîäîðõîéã¿é íýðøèë (õýðýâ àøèãëàõáîëîìæòîé áîë)Ä¿ðñëýë Ýíä ãîë òºëºâ òóõàéí ç¿éëèéí îíöëîã øèíæ ÷àíàð áîëîí àíãèëàë ç¿éí ìàðãààíòàé àñóóäëûí òàëààðõè òîâ÷ ìýäýýëëèéã òóñãàñàí.Õàìãààëëûí çýðýãÄýëõèéí õýìæýýíä (îëîí óëñàä óñòàæ áóé ýðñäýë) Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîîíîîñ çàðèì íýã ç¿éëèéí ïîïóëÿöèéí äýëõèéí õýìæýýíèé ¿íýëãýýã 2004 îíä ýìõýòãýí ãàðãàñàí Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ õîëáîîíû Óëààí äàíñíû õîâîðäîæ áóé ç¿éë á¿òýýëä òóñãàñàí (IUCN, 2004). Ìîíãîëûí Áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäàëûí ìýäýýëëèéí ñàíãààñ çîõèîí áàéãóóëñàí ìýðãýæëèéí áàãóóäûí óóëçàëòûí ¿åýð äýëõèéí õýìæýýíä õèéãäñýí çàðèì ¿íýëãýýíä àíõààðàë òàòàõóéö ººð÷ëºëò îðæ áóéã äóãàðèã õàðààð îíöëîí ( ) òýìäýãëýñýí. Òóõàéí ç¿éë áîëîîä ñàëáàð ç¿éëèéí õóâüä àíõíû ¿íýëãýý íü õèéãäýæ áàéãàà òîõèîëäîëä Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîîíîîñ ýðõëýí ãàðãàñàí Õîâîð ç¿éëèéí æàãñààëòûí çýðýãëýë áîëîí øàëãóóð (IUCN, 2001)-ûã àøèãëàñàí áºãººä Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîîíû ìýðãýæèëòýí¿¿äýýñ õîâîð ç¿éëèéí ¿íýëãýý çàéëøã¿é õýðýãöýýòýé áàéãàà ç¿éë¿¿äèéã òóñãàéëàí õî¸ð äóãàðèã õàð ( ) òýìäýãýýð èëýðõèéëñýí.Á¿ñ íóòàãò (Ìîíãîëä óñòàõ ýðñäýëòýé ç¿éë¿¿ä) Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîîíîîñ ýðõëýí ãàðãàñàí Õîâîð ç¿éëèéí æàãñààëòûí çýðýãëýë áîëîí øàëãóóðûí 3.1 õóâèëáàð (IUCN, 2001) áîëîí Õîâîð ç¿éëèéí øàëãóóðóóäûã á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä àøèãëàõ ãàðûí àâëàãà: 3.0 õóâèëáàð (IUCN, 2003)-ûã àøèãëàí áîëîâñðóóëñàí Ìîíãîë îðíû çàãàñíû ¿íýëãýý íü á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä àíõ óäààãàà õèéãäýæ áàéíà. Ýíý òàëààðõ äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã Ocock et al. (2006) áîëîí Ìîíãîëûí Áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíä òóñãàñàí áîëíî. Õýðýâ õàìãààëëûí ¿íýëãýýíä ç¿éë íü Ìîíãîë îðíû ýíäåìèê áîë äýëõèéí õýìæýýíèéõòýé àäèëòãàí ¿çíý.Õóóëü öààçàíä (Õýðýâ àøèãëàõ áîëîìæòîé áîë) Ìîíãîëûí çàãàñíû ç¿éë, ò¿¿íèéã õàìãààëàõ çîðèëãî á¿õèé Ìîíãîë 7
  • 10. óëñûí õóóëèóä, (Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü, Àìüòíû òóõàé õóóëü) áîëîí Îëîí óëñûí õóóëèóä (º.õ. Çýðëýã àìüòàí óðãàìëûí õîâîðäñîí òºðºë ç¿éëèéã îëîí óëñûí õýìæýýíä õóäàëäààëàõ òóõàé êîíâåíöè (UNEP- WCMC, 2006)) áàéäàã. Ìîíãîëûí îðíû á¿õ ç¿éë çàãàñûã àãíàõ õóãàöààã õóóëèàð òîäîðõîéëñîí áàéäàã. Òóõàéëáàë, Áóéð íóóðò 5 ñàðûí 15-íààñ 6 ñàðûí 1-íèé õîîðîíä, áóñàä á¿õ ç¿éëèéí çàãàñíû ïîïóëÿöèéã 4 ñàðûí 1-íýýñ 6 ñàðûí 16-íû õîîðîíä àãíàõûã õóóëèàð õîðèãëîñîí áàéäàã. Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëèàð àãíàõûã õîðèãëîñîí ýñâýë Àìüòíû òóõàé õóóëèíä õîâîð áîëîí ìàø õîâîð àìüòíû æàãñààëòàä áè÷èãäñýí çàðèì ç¿éëèéã àãíàõ õóãàöààíä õÿçãààðëàëò õèéñíèé çýðýãöýý àãíàõûã íü óäààí õóãàöààãààð õîðèãëîñîí (Wingard & Odgerel, 2001).ÒàðõàöÄýëõèéí òàðõàö Ç¿éë òóñ á¿ðèéí äýëõèéí òàðõàöûã Kottelat (õýâëýëòýíä áàéãàà), Reshetnikov íàð (1997), áîëîí Reshetnikov (2001)-ûí á¿òýýëä òóëãóóðëàí òîäîðõîéëñîí áîëíî.Á¿ñ íóòàãò Ìîíãîë îðíû ç¿éëèéí òàðõàëòûí çóðãèéã ìºðäëºã áîëãîñîí. Ç¿éë òóñ á¿ðèéí á¿ñ íóòàã äàõü òàðõàëòûã òîäîðõîéëîõäîî çîðèóäààð íóòàãøóóëñàí á¿ñ íóòàã áîëîí áóñàä óëñ îðîíä çîðèóäààð íóòàãøóóëñíû óëìààñ òóõàéí íóòàãò õºíººë ó÷ðóóëàõ áîëñîí íóòãèéã îðóóëàëã¿éãýýð çºâõºí áàéãàëèéí òàðõàëò, òóõàéëáàë ãîë, ãîðõè, íóóð öººðºì, òýäãýýðèéí øèðãýæ õóóðàéøñàí ñàéð çýðãèéã òýìäýãëýí îðóóëñàí. Èõýíõè ç¿éë¿¿äèéí òàðõàëòûí òàëààðõ ìýäýýëýë ºíººã õ¿ðòýë õîìñ áàéãàà òóë öààøèä ñóäàëãàà øèíæèëãýýã íàðèéâ÷ëàí õèéõ øààðäëàãòàé. Èéìä óã ýìõýòãýëä ä¿ðñëýãäñýí òàðõàëòûí çóðàãò ººð÷ëºëò îðîõ áîëîìæòîé þì. Ìîíãîë îðíû íóòàã äýâñãýðèéí ãàäíàõ òàðõàëòûí çóðàãò øèíý÷ëýëò õèéãäýýã¿é áîëíî.Èäýýøèë íóòàã, ýêîëîãè Ìîíãîë îðíû íóòàã äýâñãýð äîòîð òóõàéí ç¿éëèéí ø¿òýí àìüäðàõ èäýýøèë íóòàã.Õîðîãäëûí øàëòãààí Ìîíãîëûí Áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãààñ çîõèîí áàéãóóëñàí àæëûí õýñãèéí óóëçàëòûí ¿åýð ç¿éë õîðîãäîõ ¿éë ÿâöàä óðüä ºìíº íü áîëîîä îéðûí ¿åä òóëãàð÷ áàéãàà àñóóäëóóäûã òîäðóóëñíû çýðýãöýý áóñàä íîì, ýõ ñóðâàëæóóäûã àøèãëàí õîðîãäëûí øàëòãààíû ãîë ¿íäýñëýëèéã òîäîðõîéëñîí áîëíî. Àëèâàà íýã ç¿éë óñòàõ ¿éë ÿâö íü á¿õýë á¿òýí öîãö àñóóäàë áàéæ áîëîõ òàëòàé áºãººä ìàø îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýñ õàìààðàëòàé áàéäàã. Ýíý òàëààðõ äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã Ìîíãîëûí Áèîëîãèéí òºðºë ç¿éëèéí ìýäýýëëèéí ñàíãààñ àâíà óó.Õàìãààëëûí àðãà õýìæýý Òóõàéí ç¿éëèéã õàìãààëàõàä øààðäàãäàõ àðãà õýìæýý áîëîí ñ¿¿ëèéí ¿åä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí òºëºâ뺺ã òóñãàñàí áîëíî. 8
  • 11. Õàìãààëàõàä øààðäàãäàõ àðãà õýìæýý Ýíýõ¿¿ õàìãààëàõàä øààðäàãäàõ àðãà õýìæýý íü Ìîíãîëûí Áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí àæëûí õýñãèéí óóëçàëòàíä îðîëöîã÷ ìýðãýæèëòýí, øèíæýý÷èä áîëîí òóõàéí ç¿éë öààøèä òýñâýðëýí ¿ëäýæ ÷àäàõ áàòàëãàà, óã ç¿éë õîâîðäîõ áîëñíû óëìààñ ¿¿ñýõ ñºðºã íºëººëëèéã áàãàñãàõ çýðýã àñóóäëóóäûã ø¿¿í õýëýëöýæ áóñàä ìýðãýæèëòí¿¿ä õ¿ëýýí çºâøººðñºí áîëíî.Õàìãààëëûí ýíýõ¿¿ á¿õ òºëºâëºãººã Joanne Ocock ýìõýòãýñýí áºãººä áóñàäàæëûí õýñýãò îðîëöîã÷ øèíæýý÷, ìýðãýæèëòí¿¿ä õÿíàí òîõèðóóëñàí áîëíî. 9
  • 12. ÍÎÌ Ç¯ÉIUCN (2003). Guidelines for application of the IUCN Red List criteria at a regional level: Version 3.0. IUCN SSC, Gland and Cambridge.IUCN (2004). 2004 IUCN Red List of threatened species. IUCN SSC, Gland and Cambridge. http://www.iucnredlist.org Accessed February 23rd 2006.Kottelat, M. (in prep.). Fishes of Mongolia: a checklist of the fishes known to occur in Mongolia with comments on systematics and nomenclature. World Bank, Washington D.C.Lundberg, J. (2006). Phylogeny of all fishes. http://www.deepfin.org/tree.php. Accessed 19 April 2006.Ocock, J., Baasanjav, G., Baillie, J.E.M., Erbenebat, M., Kottelat, M., Mendsaikhan, B. and Smith, K. (2006). The Mongolian Red List of fishes. Regional Red List Series Vol. 3. Zoological Society of London, London.Reshetnikov, Y.S., Bogutskaya, N.G., Vasileva, E.D., Dorofeeva, E.A., Naseka, A.M., Popova, O.A., Savvaitova, K.A., Sideleva, V.G. and Sokolov, L.I. (1997). An annotated check-list of the freshwater fishes of Russia. Journal of Ichthyology 37(9): 687-736.Reshetnikov, Y.S., (2003). Atlas of Russian freshwater fishes, Vol. 1 and 2. Nauka, Moscow.UNEP-WCMC (2006). UNEP-WCMC species database: CITES-listed species. Available online at http://www.cites.org/. Accessed on 25 February 2006.Wingard, J.R. and Odgeral, P. (2001). Compendium of environmental law and practice in Mongolia. GTZ Nature Conservation and Buffer zone Development Project and GTZ Commercial Civil Law Reform Project, Published Report. 10
  • 13. ÕÀÌÃÀÀËËÛÍ ÒªËªÂ˪êªÍÈÉ ÝÌÕÝÒÃÝËÓÑÒÀÆ ÁÀÉÃÀÀ ǯÉËAcipenser baeriiBrandt, 1896Áàã: ÕèëýìòýíÎâîã: Õèëýìèéíõýí Ãýðýë çóðãèéã T. FrutigenÒ¿ãýýìýë íýð: Siberian sturgeon (Àíãëè), Øèâýð õèëýì (Ìîíãîë)Ä¿ðñëýëÝíý ç¿éë çàãàñ 60 õ¿ðòýë íàñëàõ áºãººä àòóóõ (ýð çàãàñ) 18-24, àòóó (ýìçàãàñ) 24-28 íàñàíäàà ¿ð òºëºº ¿ëäýýõ áîëîìæòîé áîëäîã (CITES, 2000).Áèåèéí æèíãèéí õóâüä ãîë òºëºâ 65 êã õ¿ðýõ áîëîâ÷ 200 êã õ¿ðòýëõ æèíòýéáîäãàëü òîõèîëäîæ áàéæýý (CITES, 2000). Ýíý ç¿éë çàãàñíû Ìîíãîë äàõüïîïóëÿöèéã Áàéãàëü íóóðààñ Ñýëýíãý ìºðºí ð¿¿ í¿¿äýëëýí èðýõ ñ¿ðýãá¿ðä¿¿ëäýã. Áàéãàëü äàëàéä öóòãàõ ãîëóóä, òóõàéëáàë, Ñýëýíãý ìºðºí íü óãç¿éë çàãàñíû õóâüä ò¿ðñýý øàõàõ ºëãèé íóòàã íü áîëäîã. Ò¿ðñ øàõàõ ¿å 5-6äóãààð ñàð õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëíý (M. Ýðäýíýáàò, àìàí ìýäýý).Õàìãààëëûí çýðýãÄýëõèéí õýìæýýíä: Ýìçýã, A2d (Sturgeon Specialist Group, 1996).Äîð äóðüäñàí ñàëáàð ç¿éë¿¿äèéí ¿íýëãýýã (Sturgeon Specialist Group 1996)àâ÷ ¿çâýë: Acipenser baerii baerii Endangered, A2d Acipenser baerii baikalensis Endangered, A1ace Acipenser baerii stenorrhynchus Vulnerable, A2dÑàëáàð ç¿éë¿¿äèéí àíãèëàë ç¿é, íýðøèëèéí òàëààðõè àñóóäëûã õÿíàæ ¿çýõøààðäëàãàòàé (M. Kottelat, àìàí ìýäýý).Á¿ñ íóòàãò: Óñòàæ áàéãàà, B2ab(iii,v)Õóóëü öààçàíä: Õîâîð ç¿éë õóäàëäààëàõ îëîí óëñûí êîíâåíöèéí II õàâñðàëòáîëîí øèëæèí í¿¿äýëëýäýã ç¿éëèéã õàìãààëàõ êîíâåíöèéí II õàâñðàëòàíäîðñîí. Ìîíãîëûí àìüòíû àéìãèéí òóõàé õóóëèíä ìàø õîâîðäñîí àìüòíûç¿éëèéí æàãñààëòàíä á¿ðòãýãäñýí (Wingard & Odgerel, 2001). Àí àãíóóðûíòóõàé õóóëèíä àõóéí áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð àãíàõûãõîðèãëîñîí. Òóõàéí ç¿éëèéã õàìãààëàõ àëáàí ¸ñíû õîðèã àðãà õýìæýýã ç¿é¸ñîîð àâ÷ áàéãàà õýäèé ÷ Áàéãàëü Îð÷íû ßàìíààñ øèâýð õèëýì çàãàñûãàãíàõ çºâøººðëèéã îëãîñîîð áàéíà (Wingard & Odgerel, 2001). 11
  • 14. ÒàðõàöÄýëõèéí òàðõàö: Îáü ìºðíººñ Êîëûìõ¿ðòýëõ ãîëóóä, Åíèñåé ìºðºí, Çàéñàí,Áàéãàëü íóóðò òàðõñàí. Óã ç¿éë òàðõñàííóòàã äýâñãýðèéí ºìíºä õèë íü ÌîíãîëûíÑýëýíãý ìºðºí, Èðòûø ãîë, Êàçàêñòàíáîëíî.Á¿ñ íóòàãò: Ñýëýíãý, Îðõîí ãîë, Õàðààãîëûí àäàã (Õîéä ìºñºí äàëàéí àé ñàâ).Èäýýøèë íóòàã, ýêîëîãèAcipenser baerii çóíû óëèðàëä 4 ä¿ãýýð ñàðààñ ýõëýí õî¸ð óäàà í¿¿äýë õèéäýã.Ýõíèé í¿¿äýë íü 4 ä¿ãýýð ñàðûí õî¸ðäóãààð õàãàñààñ 6 äóãààð ñàðûí äóíä ¿å,õî¸ð äàõü í¿¿äýë íü 7 äóãààð ñàðûí ñ¿¿ëýýñ 9 ä¿ãýýð ñàð õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëíý(Áààñàíæàâ, Öýíä-Àþóø íàð, 2001). Óñíû òåìïåðàòóð áóóðàõàä õèëýìèéíí¿¿äýëëýõ õºäºë㺺í áàãàñäàã. Õèëýì çàãàñ ãîë òºëºâ ýëñ õàéðãàí áîëîíòîì øèðõýãòýé ýëñýí õºðñºíä ò¿ðñýý øàõíà. ¯ðæëèéí äàðàà èõýíõ ýõ ñ¿ðýããîë ìºðíèé ö¿íõýýë áîëîí Áàéãàëü íóóð ðóó óðóóääàã (Áààñàíæàâ, Öýíä-Àþóø íàð, 2001). Ñýëýíãý ìºðíèé ö¿íõýýë õýñýãò øèâýð õèëýì ºâºëæäºãáîëîõ íü àæèãëàãäñàí.Õîðîãäëûí øàëòãààíØèâýð õèëýì õîâîðäîõ áîëñîí ¿íäñýí øàëòãààí íü òýäíèéã õýò àãíàõáîëñîíòîé õîëáîîòîé þì. Õîâîð ç¿éë õóäàëäààëàõ îëîí óëñûí êîíâåíöèéíóäèðäàõ àëáàíààñ òóõàéí çàãàñíû äàðøèëñàí ò¿ðñ õóäàëäààëàõûã àëáàí ¸ñîîðõîðèãëîñîí ÷ (CITES, 2006) õèëýì çàãàñûã æèæèãëýí õóäàëäààëàõ ¿íý ºññººðáàéíà. Ò¿¿í÷ëýí õèëýì çàãàñ íóòàãëàäàã Ìîíãîëûí ãîë ìºðºí íü (ÿëàíãóÿàÕàðàà, Òóóë ãîëóóä) õîò ñóóðèí ãàçàðòàé îéð áàéäàã ìºí òîì, æèæèã àëòíûóóðõàéí ¿éë àæèëëàãààíààñ øàëòãààëæ ãîëûí ¸ðîîëä òóíàäàñ ¿¿ñýõ, õèìèéíõîðò ýëåìåíò áîëîõ ìºíãºí óñ, öèàí àøèãëàæ àëò ÿëãàñíààñ õèëýì çàãàñíû¿ðæëèéí ãàçðóóä íü èõ õýìæýýãýýð áîõèðäñîîð áàéíà. Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíäîéã èõ õýìæýýãýýð îãòîëñíû óëìààñ Ñýëýíãý ãîëûí óñ èõýýð áóëèíãàðòàæáîõèðäñîîð áàéíà. Äýëõèéí õýìæýýíä õèëýì çàãàñûã õÿçãààðëàãäìàëîð÷èíä ¿ðæ¿¿ëæ áàéãààãààñ (CITES, 2000) õðîìîñîì íü òðàíñëîêàöèä îðæïîïóëÿöèéí ãåíåòèê òîãòîö ººð÷ëºãäºæ àìüäðàõ ÷àäâàð íü äîðîéòñîîð òîîòîëãîéí õóâüä õîðîãäñîîð áàéíà (M. Kottelat, àìàí ìýäýý).Õàìãààëëûí àðãà õýìæýý Ýíý ç¿éë íü Ìîíãîëûí áîëîí îëîí óëñûí õóóëèàð õàìãààëàãäñàí õýäèé ÷ õýðõýí õàìãààëàõ òàëààð òóñãàéëñàí àðãà õýìæýýã ºíººã õ¿ðòýë àâààã¿é áàéíà.Õàìãààëàõàä øààðäàãäàõ àðãà õýìæýý Òóõàéí çàãàñíû õóâüä Ìîíãîë äàõü ¿ðæëèéí ãàçðóóäûí áàéðëàë áîëîîä ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîéã òîäðóóëàõ ñóäàëãààã õèéæ ã¿éöýòãýõ. Õóóëü áóñààð àãíàõ ÿâäëûã õÿíàõ. Ìýäýýëýë ñîëèëöîõ áîëîí õàìãààëàõ àðãà õýìæýýã Îðîñûí ýðäýìòýí, ñóäëàà÷èäòàé õàìòðàí ã¿éöýòãýõ. 12
  • 15. Ýìõýòãýñýí: Joanne Ocock.Õÿíàñàí: Ã. Áààñàíæàâ, J. E. M. Baillie, Ì. Ýðäýíýáàò, D. Gilroy, M. Kottelat,Á. Ìýíäñàéõàí, K. Smith.Íîì ç¿éÁààñàíæàâ Ã., ß. Öýíä-Àþóø (2001). Ìîíãîë îðíû çàãàñ. ADMON õýâëýëèéí ãàçàð, Óëààíáààòàð.CITES (2000). Implementation of Resolution Conf. 8.9 (Rev.) ACIPENSERIFORMES http://www.cites.org/eng/com/AC/16/16-07-2.pdf. Accessed on February 15th 2006.CITES (2006). Press advisory: Exporters to strengthen controls and promote sustainable fishing before CITES can publish 2006 export quotas. http://www. cites.org/eng/news/press_release.shtml. Accessed on February 15th 2006.Sturgeon Specialist Group (1996). Acipenser baerii. In: IUCN 2004. 2004 IUCN Red List of Threatened Species. www.iucnredlist.org. Accessed on January 13th 2006.Wingard, J.R. and Odgerel, P. (2001). Compendium of environmental law and practice in Mongolia. GTZ Nature Conservation and Buffer Zone Development Project and GTZ Commercial Civil Law Reform Project. Published report. (English and Mongolian). 13
  • 16. ÓÑÒÀÆ ÁÎËÇÎØïÉBarbatula dgebuadzei (Prokofiev, 2003)Áàã: ̺ðºãòºíÎâîã: ÝðýýëæèéíõýíÒ¿ãýýìýë íýð: Gobi loach (Àíãëè), Ãîâèéí ýðýýëæ (Ìîíãîë)Ä¿ðñëýëÝíý ç¿éë íü îäîîãîîð ñàõàëò ýðýýëæèéí íýã ç¿éë áàéäëààð òîäîðõîéëîãäñîí.Òóõàéí ç¿éëèéí õóâüä òýìäýãëýãäñýí õàìãèéí òîì áîäãàëü íü óðòààðàà 141ìì áàéñàí.Õàìãààëëûí çýðýãÄýëõèéí õýìæýýíä: Óñòàæ áîëçîøã¿é Â2ab(iii)Á¿ñ íóòàãò: Óñòàæ áîëçîøã¿é B2ab(iii)ÒàðõàöÄýëõèéí òàðõàö: Ìîíãîë.Á¿ñ íóòàãò: Çàã ãîðõè, Çàã ñóìûí îéðîëöîîõÁàéäðàãèéí ãîë (Òºâ Àçèéí ãàäàãø óðñãàëã¿é àéñàâ).Èäýýøèë íóòàã, ýêîëîãèªíººãèéí áàéäëààð òîäîðõîé ìýäýýëýë áàéõã¿é.Õîðîãäëûí øàëòãààíÀëòíû óóðõàéí ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ àìüäðàõ îð÷èí íü ÷àíàðûí õóâüääîðîéòîëä îðñîí.Õàìãààëàëòûí àðãà õýìæýý ªíººã õ¿ðòýë ýíý ç¿éëèéã õàìãààëàõ òàëààð òóñãàéëñàí àðãà õýìæýý àâààã¿é áàéãàà.Õàìãààëàõàä øààðäàãäàõ àðãà õýìæýý Çàã ãîðõè áîëîí îéðîëöîî îðøèõ ãàäàãø óðñãàëã¿é àé ñàâä ïîïóëÿöèéí ñóäàëãààã õèéõ. Ýíý ç¿éëèéí òàëààðõ ñóóðü ìýäýýëëèéã áèé áîëãîæ ïîïóëÿöèéí öààøäûí õàíäëàãûã ¿íýëýõ. Òóõàéí ç¿éëèéí ýêîëîãè áîëîí èäýýøèë íóòãèéí òàëààðõ ñóäàëãàà, òóõàéëáàë, ¿ðæèë áîëîí ¿ðæëèéí ¿åèéí áàéðøëûã òîãòîîõ. Àëò îëáîðëîëòûí ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä îéðîëöîîõ õ¿ðýýëýí áóé îð÷èíä ¿ç¿¿ëæ áóé ñºðºã íºëººëëèéã ñóäëàí óëìààð ó÷ðóóëæ áîëîõ õîõèðëûã áóóðóóëàõ àðãà õýìæýýã àâàõ. Õîðîãäîæ áóé øàëòãààí, ò¿¿íèé íºëººã ñóäëàõ. 14
  • 17. Ýìõýòãýñýí: Joanne Ocock.Õÿíàñàí: Ã. Áààñàíæàâ, J. E. M. Baillie, Ì. Ýðäýíýáàò, M.Kottelat,Á. Ìýíäñàéõàí, K. Smith.Íîì ç¿éProkofiev, A.M. (2003). Materials on the revision of common stone loaches (Balitoridae: Nemacheilinae: Orthrias Jordan and Fowler, 1903) from Mongolia and adjacent areas. I. Two new species from Tuva and Mongolia. Journal of Ichthyology, 43(9): 695.Leuciscus dzungaricus Koch & Paepke, 1998Áàã: ̺ðºãòºíÎâîã: ̺ðºãèéíõºíÒ¿ãýýìýë íýð: Dzungarian dace (Àíãëè), Ç¿¿íãàðûí ñóãàñ (Ìîíãîë)Õàìãààëëûí çýðýãÁ¿ñ íóòàãò: Óñòàæ áîëçîøã¿é, B1ab(v) áîëîí B2ab(v)ÒàðõàöÄýëõèéí òàðõàö: Ìîíãîë, Õÿòàä. Ýíý ç¿éëÊàçàêñòàíä òîõèîëääîã ýñýõ íü îäîîãîîðòîäîðõîéã¿é áàéãàà.Á¿ñ íóòàãò: Áóëãàí ãîëûí àäàãÈäýýøèë íóòàã, ýêîëîãèªíººãèéí áàéäëààð ìýäýýëýë áàéõã¿é.Õîðîãäëûí øàëòãààíÕóäàëäààëàõ çîðèëãîîð õóóëü áóñààð àãíàõ áîëñíîîñ ¿ðæëèéí íàñíûáîäãàëèéí òîî áóóð÷ áàéíà.Õàìãààëàëòûí àðãà õýìæýý Ýíý ç¿éëèéã õàìãààëàõ òàëààð òóñãàéëñàí àðãà õýìæýý àâààã¿é áàéãàà .Õàìãààëàõàä øààðäàãäàõ àðãà õýìæýý Ïîïóëÿöèéí ñóäàëãàà. Ïîïóëÿöèéí öààøäûí õàíäëàãûã òîäîðõîéëîõîä øààðäàãäàõ ñóóðü ìýäýýëëèéã áèé áîëãîõ. Òóõàéí ç¿éëèéí ýêîëîãè áîëîí èäýýøèë íóòãèéí òàëààðõ ñóäàëãààã õèéõ òóõàéëáàë, ¿ðæèë áîëîí ¿ðæëèéí áàéðøëûã òîãòîîõ. Õóóëü áóñ àãíàëòûí ò¿âøèíã òîäîðõîéëîõ. Ïîïóëÿöèä íºëººëæ áóé áóñàä õîðîãäëûí øàëòãààíûã ñóäëàæ èëð¿¿ëýõ. Õÿòàäûí ýðäýìòýí, ñóäëàà÷èäòàé õàìòðàí àæèëëàæ, ìýäýýëýë ñîëèëöîõ. 15
  • 18. Ýìõýòãýñýí: Joanne Ocock.Õÿíàñàí: Ã. Áààñàíæàâ, J. E. M. Baillie, Ì. Ýðäýíýáàò, M. Kottelat,Á. Ìýíäñàéõàí, K. Smith.Íîì ç¿éKoch, F. and Paepke, H. J. (1998). Zur Kenntnis der Gattung Lauciscus Cuvier in der Mongolei mit Beschreibung einer neuen Art (Pisces, Cyprinidae). Mitteilungen aus dem Museum fur Naturkunde in Berlin, Zoologiscke Reihe. 157-171Coregonus pidschian(Gmelin, 1788)Áàã: ßðãàéòàíÎâîã: ÖàãààñàãûíõàíÒ¿ãýýìýë íýð: Pidschian,Arctic whitefish (Àíãëè),Öàãààí çàãàñ (Ìîíãîë)ªìíºõ õóâèëáàð: Coregonuslavaretus pidschian Ãýðýë çóðãèéã D. GilroyÄ¿ðñëýëÝíý ç¿éë çàãàñ íü ìºíãºëºã öàéâàð ºíãºòýé, áèåèéí óðò íü ãîë òºëºâ 30 ñì(Berg, 1962) áàéõ áºãººä çàðèìäàà 50 ñì õ¿ðíý (Maitland, 2000). Áèå ã¿éöñýíçàãàñ íü òîëãîéíûõîî àð òàëä ìýäýãäýõ¿éö òºâãºðòýé áàéäàã. Èõýâ÷èëýí 2-4 íàñàíäàà áýëýã áîëîâñîð÷ ã¿éöýõ áºãººä áèå ã¿éöñýí áîäãàëü íü 12 íàñõ¿ðäýã (Maitland, 2000). Ýíý ç¿éë õýä õýäýí ñàëáàð ç¿éëòýé áºãººä ¿¿íýýñãåíåòèê òîãòîöûíõîî õóâüä àëñëàãäñàí áàéæ áîëîõ òàëòàé íóóðûí áîëîîäíóóð/ãîëûí ãýñýí õî¸ð õýëáýð íü Ìîíãîëä òýìäýãëýãäñýí (Dulmaa, 1972; M.Kottelat, àìàí ìýäýý).Õàìãààëëûí çýðýãÄýëõèéí õýìæýýíä: Ìýäýýëýë äóòìàã (World Conservation Monitoring Centre,1996)Á¿ñ íóòàãò: Óñòàæ áîëçîøã¿é, B2ab(iii,v)Õóóëü öààçàíä: Åâðîïûí çýðëýã àìüòàí áîëîí Áàéãàëèéí óíàãàí èäýýøèëíóòãèéã õàìãààëàõ êîíâåíöèéí III õàâñðàëòàíä îðñîí (Bern Convention).Ìîíãîëûí àí àãíóóðûí òóõàé õóóëèíä 8 äóãààð ñàðûí 1-íýýñ 10 äóãààðñàðûí 20-íûã õ¿ðòýë àãíàõûã õîðèãëîñîí (Wingard & Odgerel, 2001). Ãýâ÷ýíý õîðèãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ íü õ¿íäðýëòýé áàéäàã. 16
  • 19. ÒàðõàöÄýëõèéí òàðõàö: Ôèíëàíäààñ ÎÕÓ-ûíäîðíî ç¿ã õ¿ðòýëõ àñàð óóäàì íóòãèéí ãîëìºðºí, íóóð, Ìîíãîë, ìºí Àëÿñê (ÀÍÓ)äàõü Áåðèíãèéí òýíãèñòýé õèëëýõ ãîë, ìºðºíáîëîí Êàíàäûí Ìàêêåíçè ãîëûí ñàâ ãàçðààðòàðõàíà.Á¿ñ íóòàãò: Äàðõàäûí õîòãîð áîëîí ¯¿ð,Ýãèéí ãîëîîð (Õîéä ìºñºí äàëàéí àé ñàâ).Èäýýøèë íóòàã, ýêîëîãèÍóóð/ãîë äàãàí èäýýøèõ õýëáýð íü ãîëûí ýõ ºãñºæ ò¿ðñýý øàõàõ áºãººäóñíû ñýýð íóðóóã¿é àìüòàä, 纺ëºí áèåòýí, õàâ÷ õýëáýðòýíýýð õîîëëîäîã.Íóóðûí ãýõ õýëáýð íü íóóðàíäàà ò¿ðñýý øàõàõ áºãººä ãîë òºëºâ õºâºã÷àìüòäààð õîîëëîäîã.Õîâîðäëûí øàëòãààíÖàãààí çàãàñûã õîâîðäîõîä õ¿ðãýñýí ãîë øàëòãààí íü 1985 îíä Äàðõàäûíõîòãîðò îðøèõ Äîîä öàãààí íóóðò áóõ çàðàì çàãàñ (Coregonus peled)-ûãøèíýýð íóòàãøóóëñàí ÿâäàë þì. 1993 îíîîñ õîéø öàãààí çàãàñíû ïîïóëÿöèáóõ çàðàì çàãàñòàé ºðñºë人íä îðñíû óëìààñ öàãààí çàãàñíû íèéòïîïóëÿöè 50 îð÷èì õóâèàð áóóðñàí. Ò¿¿í÷ëýí ýíý õî¸ð ç¿éë õîîðîíä ýðëèéçóäàì òîõèîëäîõ áîëñîí. 1986 îí õ¿ðòýëõ çàãàñ àãíóóðûí ìýäýý áàðèìòàíäÄàðõàäûí õîòãîðîîñ àãíàñàí íèéò çàãàñíû 70-80% -èéã öàãààí çàãàñ ýçëýæáàéñàí íü óã çàãàñ àãíóóðûí õè÷íýýí ¿íýò çàãàñ áîëîõûã õàðóóëæ áàéíà(Áààñàíæàâ, Öýíä-Àþóø íàð, 2001). Ò¿¿í÷ëýí ýíý ç¿éëèéí õóâüä óäààíõóãàöààíû òóðøèä ñóäàëãàà õèéãäýýã¿é îðõèãäñîí ó÷ðààñ óã ìýäýýëýë áîäèòáàéäàëä íèéöýõã¿é áîëñîí òºäèéã¿é äýýðõ õóâü íýëýýä õýìæýýãýýð áóóðñàíáàéæ áîëîõ òàëòàé (Ã. Áààñàíæàâ, àìàí ìýäýý).Õàìãààëàëòûí àðãà õýìæýý Ìîíãîëûí áîëîí îëîí óëñûí õóóëèàð õàìãààëàãäñàí õýäèé ÷ ºíººã õ¿ðòýë ýíý ç¿éëèéã õàìãààëàõ òàë äýýð òóñãàéëñàí àðãà õýìæýý àâààã¿é.Õàìãààëàõàä øààðäàãäàõ àðãà õýìæýý Ïîïóëÿöèéí õýìæýýã òîäðóóëàõ ñóäàëãàà õèéõ. Í¿¿äýë áîëîí ¿ðæëèéí ãàçðûí áàéðøëûã òîãòîîõ ñóäàëãàà õèéõ. Íýã ç¿éë äîòîð îëîí õýëáýð áàéíà óó, ýñâýë õî¸ð õýëáýð íü ÿëãààòàé ººð ç¿éë áàéíà óó ãýäãèéã øèéäâýðëýõýä ÷èãëýãäñýí ìîðôîëîãèéí áîëîí ãåíåòèêèéí ñóäàëãàà, øèíæèëãýýã õèéõâ Ýíý ç¿éë çàãàñíû àãíóóðûí ìýäýýëëèéã àëáàí ¸ñíû á¿ðòãýëä îðóóëàõ. Õóóëü áóñ àãíàëòûã õÿíàõ. Òóõàéí íóòàãò óóãóóë áóñ áóõ çàðàì çàãàñûã öààøèä íóòàãøóóëàõààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ. Ýíý ç¿éëèéí õîðîãäëûí çýðãèéã Àìüòíû òóõàé õóóëèíä òîéìëîí îðóóëæ, õÿíàõ.Ýìõýòãýñýí: Joanne Ocock. 17
  • 20. Õÿíàñàí: Ã. Áààñàíæàâ, Ì. Ýðäýíýáàò, J. E. M. Baillie, M. Kottelat,Á. Ìýíäñàéõàí, K. Smith.Íîì ç¿éÁààñàíæàâ, Ã., ß. Öýíä-Àþóø (2001). Ìîíãîë îðíû çàãàñ. ADMON õýâëýëèéí ãàçàð, Óëààíáààòàð.Berg, L.S. (1962). Freshwater fishes of the U.S.S.R. and adjacent countries. Vol.1, 4th edition. Israel Program for Scientific Translation, Jerusalem. (Russian version published 1948).Dulmaa A., Milan Penaz. (1972). On the reproduction and growth of Coregonus lavearetus pidschian from Darchatsk valley (Northern Mongolia). Folia Zoologica 34(1): 89-96.Maitland, P.S. (2000). Hamlyn guide to freshwater fishes of Britain and Europe. Hamlyn, London.Wingard, J.R. and Odgerel, P. (2001). Compendium of environmental law and practice in Mongolia. GTZ Nature Conservation and Buffer Zone Development Project and GTZ Commercial Civil Law Reform Project. Published report. (English and Mongolian).World Conservation Monitoring Centre (1996). Coregonus pidschian. In: IUCN 2004. 2004 IUCN Red List of Threatened Species. www.redlist.org. Accessed on December 9th 2005.Thymallus grubeiDybowski, 1869Áàã: ßðãàéòàíÎâîã: ÕàäðàíãèéíõàíÒ¿ãýýìýë íýð: Amur grayling(Àíãëè), Àìàðûí õàäðàí(Ìîíãîë)Ä¿ðñëýë Ãýðýë çóðãèéã B. DreslerÁèåèéí óðò íü ãîë òºëºâ 305 ìì, æèí 320 ãð õ¿ðäýã (Berg, 1962).Õàìãààëëûí çýðýãÁ¿ñ íóòàãò: Óñòàæ áîëçîøã¿é, B2ab(iii,v)ÒàðõàöÄýëõèéí òàðõàö: Àìàð ìºðíèé ñàâ ãàçàð (ÎÕÓ,ÁÍÕÀÓ, Ìîíãîë).Á¿ñ íóòàãò: Õýðëýí, Îíîíãèéí ñàëáàð ãîëóóäààðèäýýøëýíý. Õàëõ ãîë, Áóéð íóóðò òýìäýãëýãäñýíòºäèé çàãàñ þì. (Àìàðûí ñàâ). 18
  • 21. Èäýýøèë íóòàã, ýêîëîãèÝíý ç¿éë íü õ¿÷èëòºðºã÷èéí õàíãàìæ èõòýé áîðãèî õàðãèà á¿õèé ãîëûíøèð¿¿í óðñãàëò õýñã¿¿äýýð, ìºí áóðãàñàí øóãóé á¿õèé ºíäºð ýðýã îð÷ìûãäàãàæ àìüäàðäàã. Òóñ çàãàñ íü ãîëûí ö¿íõýýë õýñýãò ºâºëæèõ áºãººä ìºñõàéëìàãö ãîëîî ºãñºæ í¿¿äýëëýí ãîëûí ýõ îð÷èìä ¿ðæèíý. Àìàðûí õàäðàíñýýð íóðóóã¿éòýí àìüòäààð õîîëëîõ áºãººä òóë, çýâýã áîëîí áóñàä ìàõ÷èíçàãàñíû èäýø òýæýýë áîëäîã (Áààñàíæàâ, Öýíä-Àþóø íàð, 2001).Õîðîãäëûí øàëòãààíÕóäàëäàæ àøèã îëîõ çîðèëãîîð, õóóëü áóñ àãíóóð õèéñíèé óëìààñ ¿ðæëèéííàñíû áîäãàëèóäûí òîî áóóðñàí íü ýíý ç¿éë çàãàñ õîâîðäîõ øàëòãààíáîëñîí. Ò¿¿í÷ëýí, ò¿¿íèé òàðõàö íóòàã íü àëò îëáîðëîõ ¿éë àæèëëàãààíûÿâöàä òóíäàñæèí, îðãàíèê áóñ áîõèðäëûí óëìààñ àìüäðàõ îð÷èí íüäîðîéòîëä îðñîí.Õàìãààëàëòûí àðãà õýìæýý Ýíý ç¿éëèéã õàìãààëàõ òàëààð òóñãàéëñàí àðãà õýìæýý àâààã¿é áàéãàà.Õàìãààëàõàä øààðäàãäàõ àðãà õýìæýý Õóóëü áóñ àãíàëòûã õÿíàõ àæëûã ýð÷èìæ¿¿ëýõ. Àëò îëáîðëîëòûí ¿éë àæèëëàãààíààñ òóõàéí ç¿éëä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã íºëººã òîãòîîí ó÷ðóóëæ áîëîõ õîõèðëûí õýìæýýã áóóðóóëàõ àðãà õýìæýýã àâàõ. Õóäàëäààíû çîðèëãîîð àãíàæ áàéãàà óã ç¿éë çàãàñíû ìýäýýëëèéã àëáàí ¸ñíû á¿ðòãýëä îðóóëàõ. Ýíý ç¿éëèéí õîðîãäëûí çýðãèéã Àìüòíû òóõàé õóóëèíä òîéìëîí òóñãàæ, õÿíàõ. ÎÕÓ áîëîí ÁÍÕÀÓ-ûí ýðäýìòýí, ñóäëàà÷èäòàé õàìòðàí ñóäàëãàà õèéõèéí çýðýãöýý õàìãààëëûí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ.Ýìõýòãýñýí: Joanne Ocock.Õÿíàñàí: Ã. Áààñàíæàâ, J. E. M. Baillie, Ì. Ýðäýíýáàò, M. Kottelat,Á. Ìýíäñàéõàí, K. Smith.Íîì ç¿éÁààñàíæàâ, Ã., ß. Öýíä-Àþóø (2001). Ìîíãîë îðíû çàãàñ ADMON õýâëýëèéí ãàçàð, Óëààíáààòàð.Berg, L.S. (1962). Freshwater fishes of the U.S.S.R. and adjacent countries. Vol.1, 4th edition. Israel Program for Scientific Translation, Jerusalem. (Russian version published 1948). 19
  • 22. Thymallus nigrescensDorogostaisky, 1923Áàã: ßðãàéòàíÎâîã: ÕàäðàíãèéíõàíÒ¿ãýýìýë íýð: Hövsgöl grayling(Àíãëè), Õºâñãºë õàäðàí(Ìîíãîë) Ãýðýë çóðãèéã Á. ÌýíäñàéõàíÄ¿ðñëýëÝíý ç¿éë õàäðàí íü õàð õºõ ºíãºòýé, ýëäýâ èäýøòýí þì. (Berg, 1962).Àðâàí íàñòàé õàäðàí íü óðòààðàà 310-350 ìì õ¿ðýõ áà àòóó (ýì çàãàñ) íüáèåèéí æèíãýýðýý õàìãèéí õ¿íääýý 330 ãð õ¿ðýõ áºãººä àòóóõ (ýð çàãàñ) íüõàðüöàíãóé áàãà æèíòýé áàéäàã (Dulmaa, 1999). Õºâñãºë íóóðò ãåíåòèêèéíõóâüä àëñëàãäìàë õî¸ð õýëáýð òîõèîëääîã (Äóëìàà, 1983; Á. Ìýíäñàéõàí,àìàí ìýäýý).Õàìãààëëûí çýðýãÄýëõèéí õýìæýýíä: Óñòàæ áîëçîøã¿é, Â2ab (i,ii,iii,iv,v)Á¿ñ íóòàãò: Óñòàæ áîëçîøã¿é, B2ab(i,ii,iii,iv,v)Õóóëü öààçàíä: Ìîíãîëûí Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëèíä 4-ð ñàðûí 1 íýýñ 6-ð ñàðûí 15-íû õîîðîíä àãíàõûã õîðèãëîñíîîñ ººð õÿçãààðëàëò õèéãýýã¿é(Wingard & Odgerel, 2001), áîëîâ÷ óã õîðèãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ íü íýí òºâºãòýé.Õºâñãºë íóóð íü äýëõèéí ºâ áîëñîí íóòàã ìºí. Áàéãàëèéí öîãöîëáîð ãàçàðòáàãòäàã õýäèé ÷ ýíý àðãà õýìæýý íü òóñ ç¿éëä òóñãàãäààã¿é þì.ÒàðõàöÄýëõèéí òàðõàö: Ìîíãîë.Á¿ñ íóòàãò: Õºâñãºë íóóð, ò¿¿íä öóòãàäàã ãîëóóäÈäýýøèë íóòàã, ýêîëîãèÝíý çàãàñ íü Õºâñãºë íóóðûí ýðýã îð÷ìûí ã¿åõýí õýñãýýñ 50 ì ã¿í õ¿ðòýëõõýñýãò èäýýøëýíý. Íóóðò ò¿ðñýý øàõàõ òîõèîëäîë òýìäýãëýãäñýí áîëîâ÷ãîëäóó íóóðò öóòãàõ ãîëóóäûã ºãñºí 15 êì ãàçàðò í¿¿äýëëýí õ¿÷èëòºðºã÷ººðáàÿëàã õàéðãà ÷óëóóí ¸ðîîë á¿õèé õýñýãò ò¿ðñýý øàõíà. Õºâñãºë íóóðòººð ººð öàã õóãàöààíä ò¿ðñýý øàõàõ Õºâñãºë õàäðàíãèéí õî¸ð ïîïóëÿöèòîõèîëääîã. Ýõíèé ïîïóëÿöè íü 5 äóãààð ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýð, õî¸ð äàõüïîïóëÿöè íü 7-ð ñàðûí ñ¿¿ë÷, 8-ð ñàðûí ýõýýð ¿ðæëèéí í¿¿äýë õèéæ ãîëîîºãñäºã (Äóëìàà, 1983; Á. Ìýíäñàéõàí, àìàí ìýäýý).Õîðîãäëûí øàëòãààíÝíý ç¿éë çàãàñ íü õýò àãíàëò áîëîí ¿ðæëèéí ãàçàð õÿçãààðëàãäìàëààñ 20
  • 23. øàëòãààëæ õîðîãäîõ áîëñîí. Õºâñãºë íóóð íü õàìãààëàëòàíä îðñîí õýäèé÷ òóõàéí íóòàã äýâñãýðò èäýýøèæ áóé óã çàãàñûã áàéãàëü õàìãààëàã÷èéíñóóðèíãààñ àëñëàãäñàí ãàçàðò áóþó íóóðûí áàðóóí áà ç¿¿í ýðýãò õóëãàéãààðàãíàõ ÿâäàë òîõèîëäñîîð áàéíà. Òóñ á¿ñ íóòãèéí 60 êì2 ãàçàðò çºâõºí íýãáàéãàëü õàìãààëàã÷ àæèëëäàã áàéíà. Èõ áàãà õýìæýýíèé 96 ãîë, ãîðõè íóóðòöóòãàäàã áîëîâ÷ ºíººãèéí áàéäëààð çºâõºí 20 ãîë íü áàéíãà óñòàé áàéõáºãººä èõýíõè íü 6-7 ñàðûí õîîðîíä õàòàæ, óñã¿é áîëæ áàéãàà íü óã çàãàñíûí¿¿äýëä ñààä ó÷ðóóëäàã áàéíà (Á. Ìýíäñàéõàí, àìàí ìýäýý). Ýíý íü óóðàìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ¿ð ä¿íä áèé áîëæ áóé àñóóäàë ãýæ ¿çýæ áîëîõûíçýðýãöýý ìºí íóóðûí ýðãýí òîéðíû ìîäûã îãòëîæ, îð÷íû õîìñäîëä îðñíûóëìààñ íóóðûã õ¿ðýýëæ áóé îð÷èíä ººð÷ëºëò îðæ áàéæ áîëçîøã¿é þì.Õàìãààëàëòûí àðãà õýìæýý Ìîíãîë îðîíä õóóëèàð õàìãààëàãäñàí õýäèé ÷ ºíººã õ¿ðòýë ýíý ç¿éëèéã õàìãààëàõ òàë äýýð òóñãàéëñàí àðãà õýìæýý àâààã¿é.Õàìãààëàõàä øààðäàãäàõ àðãà õýìæýý Õóóëü áóñ àãíàëòûã õÿíàõ. Òóñ á¿ñ íóòàãò àæèëëàõ áàéãàëü õàìãààëàã÷äûí õîîðîíäîõ àæëûí óÿëäàà õîëáîîã ñàéæðóóëàõ, õóëãàéí àí÷äûí õºäºë㺺íèéã õÿíàõ, ìºðäºõ. Õýðýâ ýíý ç¿éë ¿íýõýýð õî¸ð ººð õýëáýðòýé ãýæ ¿çýæ áàéãàà òîõèîëäîëä ýíý àñóóäëûã øèéäâýðëýõ ìîðôîëîãèéí áîëîí ãåíåòèêèéí ñóäàëãààã õèéõ. Õºâñãºë òºñëèéí õ¿ðýýíä îäîîãîîð õèéãäýýä áàéãàà ñóäàëãààíä ¿íäýñëýí íóóð îð÷ìûí ãîëóóäûí õàòàæ, øèðãýæ áóé øàëòãààíûã òîäðóóëàõ ñóäàëãààã öààøèä õèéõ. Áàéãàëü õàìãààëàõ áàéãóóëëàãóóä áîëîí àéìàã, ñóìäûí õÿíàëòûí áàéãóóëëàãà õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãààíû õ¿ðýýíä çàãàñ àãíóóðò õÿíàëò òàâèõ, ÿëàíãóÿà ¿ðæëèéí ¿åèéí õÿíàëòûã ñàéæðóóëàõ. Áàéãàëü õàìãààëàõ áàéãóóëëàãóóä áîëîí àéìàã, ñóìäûí õÿíàëòûí áàéãóóëëàãà õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãààíû õ¿ðýýíä íóóðûí ýðãýí òîéðîíä àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ. Ýíý ç¿éëèéí õîðîãäëûí çýðãèéã Àìüòíû òóõàé õóóëèíä òîéìëîí îðóóëæ, ¿ðæëèéí ¿åä àãíóóð õèéõèéã õÿçãààðëàõ àðãà õýìæýýã áîëîâñðóóëæ õóóëèàð áàòàëãààæóóëàõ.Ýìõýòãýñýí: Joanne Ocock.Õÿíàñàí: Ã. Áààñàíæàâ, J. E. M. Baillie, Ì. Ýðäýíýáàò, M. Kottelat, Á. Ìýíäñàéõàí,K. Smith.Íîì ç¿éÄóëìàà, À. (1983). Õºâñãºë íóóðûí çàãàñíû ýêîëîãèéí ñóäàëãàà. Óëààíáààòàð.Dulmaa, A. (1999). Fish and fisheries of Mongolia. In Petr, T. (Ed). Fish and fisheries at higher altitudes. Asia FAO Technical Paper 385. Rome.Berg, L.S. (1962). Freshwater fishes of the U.S.S.R. and adjacent countries. Vol.1, 4th edition. Israel Program for Scientific Translation, Jerusalem. (Russian version published 1948). 21
  • 24. Wingard, J.R, and Odgerel, P. (2001). Compendium of environmental law and practice in Mongolia. GTZ Nature Conservation and Buffer Zone Development Project and GTZ Commercial Civil Law Reform Project. Published report. (English and Mongolian).Hucho taimen(Pallas, 1773)Áàã: ßðãàéòàíÎâîã: ÕóëäûíõàíÒ¿ãýýìýë íýð: Taimen(Àíãëè), Òóë (Ìîíãîë) Ãýðýë çóðãèéã Z. HoganÄ¿ðñëýëÑïîðò àãíóóðûí áàéãóóëëàãûí ìýäýýëñíýýð áèå ã¿éöñýí çàãàñíû äóíäàæ óðòíü îéðîëöîîãîîð 80 ñì áîëîâ÷ 160 ñì õ¿ðòýëõ óðòòàé çàãàñ áàðèãäàæ áàéñàí(Parkinson, 2005).Õàìãààëëûí çýðýãÁ¿ñ íóòàãò: Óñòàæ áîëçîøã¿é, A2de áîëîí A3de áîëîí B2ab(iii,v)Õóóëü öààçàíä: Ìîíãîëûí Àìüòíû òóõàé õóóëèíä õîâîð ãýñýí àíãèëàëäá¿ðòãýãäñýí õýäèé ÷ ýíý ç¿éë çàãàñûã òóñãàé çºâøººð뺺ð àãíàæ áîëîõîîðòóñãàñàí (Wingard & Odgerel, 2001). Ìîíãîëûí Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëèíäÿìàð ÷ çàãàñûã 4-ð ñàðûí 1 íýýñ 6-ð ñàðûí 15-íû õîîðîíä áàðèõ, àãíàõûãõîðèãëîñîí áîëîâ÷ ýíý õîðèãèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä íýëýýä õ¿íäðýë ó÷èðäàã.Ìîíãîëûí çàãàñ÷èä íýã çºâøººðëèéí áè÷ãèéí õ¿ðýýíä äýýä òàë íü õî¸ðçàãàñ àãíàæ áîëíî. Ãàäààäûí çàãàñ÷èä Áàéãàëü Îð÷íû ßàìíààñ óã çàãàñûãáàðèàä áóöààæ òàâèõ çºâøººðºë õ¿ñäýã. Çàãàñ àãíóóðûí îòîã áîëîí àÿëàëæóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷èä çàãàñ àãíàõ òóñãàé çºâøººðëèéí õ¿ñýëòãàðãàõààñàà ºìíº õîëáîãäîõ àéìàã, ñóìààñ çºâøººðºë àâàõ øààðäëàãàòàéáàéäàã. Ò¿¿í÷ëýí ÁÎß-íààñ òóë çàãàñûã àãíàõ çºâøººðëèéã õóäàëäàí àâàõáîëîìæòîé áàéäàã (Wingard & Odgerel, 2001; A. Parkinson, àìàí ìýäýý).ÒàðõàöÄýëõèéí òàðõàö: Îáü ìºðíººñ Åíà ãîëûí ñàâ ãàçàð(ÎÕÓ), Àãíóóðûí òýíãèñèéí ñàâ ãàçðààñ Àìàðìºðíèé ñàâä (ÁÍÕÀÓ, ÎÕÓ, Ìîíãîë), Ïå÷îðàãîëûí áàðóóí öóòãàë ãîëóóä (ÎÕÓ, Êàìà ìºðºí(ÎÕÓ, Êàçàêñòàí).Á¿ñ íóòàãò: Øèøõýä, Ýã, ¯¿ð, Äýëãýð ìºðºí,Èäýð, ×óëóóò, Åðºº, Ñýëýíãý, Îðõîí, Òóóë ãîëóóä 22
  • 25. áîëîí Äàðõàäûí Õîòãîð (Õîéä ìºñºí äàëàéí àé ñàâ), Îíîí, Õýðëýíãèéí ýõ,Õàëõ ãîë (Àìàðûí ñàâ).Èäýýøèë íóòàã, ýêîëîãèÒóëûí æàðààõàé ýõíèé ñàðäàà ñýýð íóðóóã¿é àìüòäààð õîîëëîõ áºãººä õî¸ðñàðûí äàðàà (~ 50 ìì) çàãàñààð õîîëëîæ ýõýëäýã (Holcik, 1988); Ýõýíäýýæèæèã õàäðàí, çýâýã çàãàñ áîëîí çàíòààõàé çàãàñààð õîîëëîæ áàéãààä õî¸ðæèëèéí äàðàà øàâüæààð ìºí õîîëëîäîã (Matveyev et al., 1998).Òóë íü ¿ðæëèéí ãàçàð õ¿ðòëýý ãîëîî ºãñºæ óðóóäàí øèëæèëò õºäºë㺺íõèéäýã. Òóë íü õàâàð ¿ðæèõ áºãººä ýíý íü óñíû óðñãàë áîëîí òåìïåðàòóðààñèõýýõýí õàìààðäàã (Vander Zanden, 2005). Ãîë òºëºâ ãîëûí ýõ áîëîíæèæèã ñàëààíóóäàä ò¿ðñýý øàõíà. Ãîëûí ¸ðîîëûí óñíû ñîëèëöîî èõòýé,õàéðãà ÷óëóó áàãàòàé ö¿íõýýë õýñýãò ãîë÷ëîí áàéðëàíà. Ìîíãîëûí õîéäõýñãýýð óðñàõ Ýã-¯¿ð ãîëûí óñíû õàãàëáàðò õèéñýí ¿ðæëèéí áàéðøëûíñóäàëãààãààð 15-150 ñì-èéí ã¿íä 10-20 ñì-èéí äèàìåòð á¿õèé õàéðãà áîëîíæèæèã ÷óëóóãààð õó÷èãäñàí òóëûí ò¿ðñ á¿õèé ¿¿ðèéã èëð¿¿ëñýí (D. Gilroy,àìàí ìýäýý). Ýíý ç¿éë çàãàñ íü ã¿í ö¿íõýýë á¿õèé ãàçàð ðóó ºâºëæèõ í¿¿äýëõèéõ áºãººä òýíä èõ õýìæýýíèé òóë íýã äîð çààðöàãëàäàã.Õîðîãäëûí øàëòãààíÀìüäðàõ îð÷íû äîðîéòîë áîëîí õýò àãíàëòûí óëìààñ õîðîãäñîí. Ñ¿¿ëèéí¿åä òýñðýõ áîäèñ áîëîí çàëìàãàéí òîð àøèãëàí õóëãàéãààð àãíàõ áîëñîííü óã çàãàñàíä èõ õýìæýýíèé õîõèðîë ó÷ðóóëæ áàéíà. Îðîí íóòãèéí çàõçýýëä áîðëóóëàõ ýñâýë ÁÍÕÀÓ áîëîí ÎÕÓ-ûí õóäàëäàí àâàã÷äàä õóóëüáóñààð ýêñïîðòëîõ çîðèëãîîð óã çàãàñíû èõýíõ õóâèéã àãíàæ áàéíà. Òóëçàãàñûã ºâëèéí óëèðàëä ö¿íõýëä çààðöàãëàõ ¿åä íü õóëãàéãààð àãíàõ íüõÿëáàð áàéäàã. Òóë çàãàñ íü îðîí íóòãèéí áîëîîä ãàäààäûí õ¿ì¿¿ñèéíàëü àëèíûõ íü áàðèõûã õ¿ñäýã ñïîðò àãíóóðûí ¿íýò çàãàñ þì. Çàãàñàãíóóðûí õîëáîãäîëòîé áàãàæ çýâñýã áîëîí òóóëàõ ÷àäâàð ñàéòàé õóâèéíòýðýã èõ áîëñîí íü òóë çàãàñûã àãíàõàä óëàì õÿëáàð äºõºì áîëãîæ áàéíà.Íóòãèéí çàãàñ÷äûí äóíä áàðèõ-áóöààæ òàâèõ àðãà ç¿éã ýçýìøèõ äàäëàãàäóòàãäñàíààñ óã çàãàñàíä èõ õýìæýýíèé õîõèðîë ó÷èð÷ áàéãàà áºãººä àÿëàëæóóë÷ëàëûã çîõèîí áàéãóóëàã÷äûí îëîíõè íü áàðèàä áóöààæ òàâèëã¿é àëæáîëîõûã ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äýäýý õ¿ëýýí çºâøººðäºã áàéíà.Òóë çàãàñíû èäýýøèë íóòàã íü àëò îëáîðëîëò, îð÷íû òàëõëàëò, îé ìîäûãèõ õýìæýýãýýð îãòëîõ áîëîí îðãàíèê áîõèðäëûí óëìààñ äîðîéòîëä îðñîîðáàéíà. Òóóë, Åðºº, Îðõîí ãîëóóäûí ñàâ íóòãóóäàä àëò îëáîðëîëòûã èõõýìæýýãýýð õèéñíýýñ ãîë, ãîðõèíû õóðäñàíä èõ õýìæýýíèé òóíàäàñ ¿¿ñ÷çàãàñíû ¿ðæèë, õºâðºëèéí õºãæëèéí ýõíèé áîëîí äàðààõü ¿å øàòóóäàä èõõýìæýýíèé àþóë ó÷ðóóëàõ áîëëîî. Àëòûã öèàíèä àøèãëàí ÿëãàõ àþóëòàéîëáîðëîëòûã Áóëãàí àéìãèéí Òýøèã ñóìàíä Ýãèéí ãîëûí ýõ îð÷ìîîññàëààëàí óðñàõ Òàâò ãîë äýýð õèéæ áóé áºãººä öèàíèä íü óã óñàí ñàíäõóðèìòëàãäàí òóíàäàñ ¿¿ñãýñíýýñ óðñãàëûí äîîä õýñýãò àìüäàðäàã á¿õàìüä îðãàíèçìóóäûã õîðäóóëæ áàéíà. Õýò àøèãëàëòòàé õîëáîãäîí ¿¿ñýõòóíàäàñæèëò íü Îðõîí, Ñýëýíãý, Èäýð, ×óëóóòûí ãîëóóäàä èõýýõýí àþóëó÷ðóóëæ áàéãàà áºãººä Òóóë, Õàðàà ãîëóóäûí çàðèì õýñã¿¿äýä îðãàíèêáîõèðäîë èõ áàéíà. Ãàçàð àøèãëàëòûí ººð÷ëºëò, áýë÷ýýðèéí òàëõëàëò, îé 23
  • 26. ìîäûã èõ õýìæýýãýýð îãòîëñîí áîëîí óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò çýðýã õ¿÷èíç¿éë¿¿äèéí íºëººãººð 1980 îíû ñ¿¿ë ¿åýñ ýõëýí óñíû ò¿âøèí áàãàñàõáîëñîí.Õàìãààëàëòûí àðãà õýìæýý Òóë õàìãààëàõ íèéãýìëýã íü Ýã-¯¿ð ãîëûí óñíû õàãàëáàðò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã áºãººä òóõàéí íèéãýìëýãò óã çàãàñûã õàìãààëàõòàé õîëáîîòîé ìàø îëîí òîîíû ñàíàà÷ëàãà ãàð÷ áàéäàã.Õàìãààëàõàä øààðäàãäàõ àðãà õýìæýý Òóñ á¿ñ íóòàãò àæèëëàõ áàéãàëü õàìãààëàã÷äûí õîîðîíäîõ àæëûí óÿëäàà õîëáîîã ñàéæðóóëàõ, õóëãàéí àí÷äûí õºäºë㺺íèéã õÿíàõ, ìºðäºõ. Àÿëàë æóóë÷ëàëààð áîëîí ñîíèðõëûí æóðìààð áàðèàä-àëàõ àðãà ç¿éã àøèãëàõûã õîðèëîæ, çàãàñ÷äûí ó÷ðóóëàõ õîõèðëûã òîîöîõ çàìààð óã ç¿éëèéí õîðîãäëûí çýðãèéã Àìüòíû òóõàé õóóëüä òîéìëîí îðóóëàõ. Òóõàéí ç¿éëèéí ¿ðæèëä ñààä ó÷ðóóëàõààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëæ, õàìãààëàõûí òóëä áàðèàä-áóöààæ òàâèõ àãíóóðò çîðèóëñàí ÿíç á¿ðèéí öàã õóãàöààãààð íýýõ áîëîìæòîé çàãàñ÷ëàëûí õýä õýäýí á¿ñèéã áàéãóóëàõ. Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíä øààðäëàãà òàâèõ, òóõàéëáàë, àí àãíóóðûí õîðèãèéã çºð÷èæ áóé ¿éëäëèéã ìºðäºõ, èëð¿¿ëýõ àðãà õýìæýý àâàõûã àëáàí ¸ñîîð ¿¿ðýã áîëãîõ. Àéìàã ñóìäûí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà, çàãàñ àãíóóðûí êîìïàíèóä áîëîí ñóäëàà÷äûí õàìòûí àæèëëàãààã òóñ çàãàñíû òàðõàö íóòãèéí õýìæýýíä íýìýãä¿¿ëýõ. Óñíû õàãàëáàðûí ìåíåæìåíòèéí øèíý õóóëèéã àøèãëàí àéìàã õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãààíû õ¿ðýýíä õèë äàìíàñàí óñíû õàãàëáàðò çîðèóëñàí õàìãààëëûí ìåíåæìåíòèéí òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõ. Áèîëîãèéí áîëîí ýêîëîãèéí õîëáîãäîë á¿õèé ñóðãóóëü, áàéãóóëëàãàä çîðèóëàí òóë õàìãààëëûí òàëààðõ åðºíõèé ìýäýýëýë îëãîõ, ìºí ò¿¿íèéã õàìãààëàõ õóóëü ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò áîëîí õóëãàéí àí÷èíòàé òààðàëäñàí òîõèîëäîëä èðãýíèé ýäëýõ ýðõ çýðýã àñóóäëûã òóñãàñàí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ. Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàëáàðûí îðîëöîîã áèé áîëãîõ ¿¿äíýýñ äýìæèõ, õýñýã òóñ á¿ðò ¿íäýñëýñýí áàéãàëèéí íººöèéí ìåíåæìåíòèéí ñèñòåì, õàðèëöàí áóóëò õèéõ ñèñòåì áèé áîëãîõ ìºí çàãàñíû àæ àõóéí ìåíåæìåíòèéí ñèñòåì áèé áîëãîõ, ñïîðò àãíóóð ýðõëýã÷èä áîëîí áóñàä õýñã¿¿äèéí õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãààíààñ îðëîãî îëîõ áîëîëöîîã îëãîõ. Á¿õ çàãàñ÷äûí (ãàäààäûí áîëîîä Ìîíãîëûí) äóíä áàðèàä-áóöààæ òàâèõ àðãà÷ëàëûã áîëîâñðóóëàí õýâëýí ñóðòàë÷èëàõ.Ýìõýòãýñýí: Joanne Ocock.Õÿíàñàí: Ã. Áààñàíæàâ, S. Chandra, Ì. Ýðäýíýáàò, J. E. M. Baillie, D. Gilroy,Z. Hogan, L. Joppa, M. Kottelat, Á. Ìýíäñàéõàí, A. Parkinson, K. Smith,J. Vander Zanden. 24
  • 27. Íîì ç¿éBerg, L.S. (1962). Freshwater fishes of the U.S.S.R. and adjacent countries. Vol.1, 4th edition. Israel Program for Scientific Translation, Jerusalem. (Russian version published 1948).Matveyev, A.N., Pronin, N.M., Samusenok, V.P. and Bronte, C. R. (1998). Ecology of Siberian taimen Hucho taimen in the Lake Baikal Basin. Journal of Great Lakes Research 24(4): 905-916.Skopet, M. B. (2005). Trip report (Eg-Uur watershed drainage, April 10 – May 5, 2005). Report to Taimen Conservation Fund.Vander Zanden, J. (2005) Mongolia taimen research project. Recommendations from Professor Jake Vander Zanden. Report to Taimen Conservation Fund.Wingard, J.R., and Odgerel, P. (2001). Compendium of environmental law and practice in Mongolia. GTZ Nature Conservation and Buffer Zone Development Project and GTZ Commercial Civil Law Reform Project. Published report. (English and Mongolian). 25
  • 28. ÝÌÇÝÃOreoleuciscusangusticephalus Bogutskaya,2001Áàã: ̺ðºãòºíÎâîã: ̺ðºãèéíõºí Ãýðýë çóðãèéã M. ÝðäýíýáàòÒ¿ãýýìýë íýð: Lake osman, bigmouth osman (Àíãëè), Íîõîé ñóãàñ (Ìîíãîë)ªìíºõ õóâèëáàð: Oreoleuciscus pewzowiÄ¿ðñëýëÝíý çàãàñíû äîîä ýð¿¿ íü óðò, òîëãîé òîìòîé. Áèåèéí óðò íü ãîëäóó 700-800 ìì, æèí íü 10 êã õ¿ðäýã (Dulmaa, 1999). Oreoleuciscus òºðëèéí çàãàñíûàíãèëàë ç¿éí àñóóäàë íýëýýä òºâºãòýé (M. Kottelat, àìàí ìýäýý; M.Ýðäýíýáàò, àìàí ìýäýý).Õàìãààëëûí çýðýãÄýëõèéí õýìæýýíä: Ýìçýã, Â1ab(iii,v)Á¿ñ íóòàãò: Ýìçýã, B1ab(v)Õóóëü öààçàíä: Ìîíãîëûí Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëèíä 4-ð ñàðûí 15-íààñ 8-ð ñàðûí 1-íèé õîîðîíä àãíàõûã õîðèãëîñîí. Ìîíãîëûí Àí àãíóóðûí òóõàéõóóëèíä Oreoleuciscus spp òºðºëä õàìààðàõ á¿õ çàãàñûã 4-ð ñàðûí 15-íààñ 8-ð ñàðûí 1-íèéã õ¿ðòýë àãíàõûã õîðèãëîñîí (Wingard & Odgerel, 2001) õýäèé÷ ýíýõ¿¿ õîðèãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ íü íýëýýä òºâºãòýé áàéäàã. Ýíý ç¿éë íü Õàðóñ íóóðûí áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçàðò áîëîí Óâñ íóóðûí äàðõàí öààçàòãàçðûí íóòàã äýâñãýðò áàãòàõ õýä õýäýí íóóðò òîõèîëääîã. Ãýõäýý ýäãýýðíóòàã äýâñãýð íü óã ç¿éëèéã õàìãààëàõòàé õîëáîîòîéãîîð õàìãààëàëòàíäîðîîã¿é þì.ÒàðõàöÄýëõèéí òàðõàö: Ìîíãîë.Á¿ñ íóòàãò: Õàð óñ, Õàð, Íîãîîí, Õÿðãàñ, À÷èò,Òîëáî, ¯¿ðýã íóóð (Òºâ Àçèéí ãàäàãø óðñãàëã¿éàé ñàâ).Èäýýøèë íóòàã, ýêîëîãèÖýâýð óñòàé íóóðàíä àìüäàðäàã ýëäýâ èäýøò ç¿éë.Õîðîãäëûí øàëòãààíÝíý ç¿éë çàãàñ íü õóóëü áóñ àãíàëòààñ áîëæ õîâîðäñîí. Õàìãààëàëòàé ãàçàðíóòãèéí ãàäíàõ á¿ñýä èõ õýìæýýãýýð àãíàõààñ ãàäíà õàìãààëàëòàé íóòàãäýâñãýðò ÷ õóëãàéãààð àãíàõ ÿâäàë èõ òîõèîëääîã. 26
  • 29. Õàìãààëàëòûí àðãà õýìæýý Ýíý ç¿éë íü Ìîíãîë îðíû õóóëèàð õàìãààëàãäñàí õýäèé ÷ ºíººã õ¿ðòýë õàìãààëàõ òàë äýýð òóñãàéëñàí àðãà õýìæýý àâààã¿é áàéãàà.Õàìãààëàõàä øààðäàãäàõ àðãà õýìæýý Ïîïóëÿöèéí õýìæýý, ïîïóëÿöèéí öààøäûí õàíäëàãà áîëîí ¿ðæëèéí ãàçðûí áàéðøëûã òîãòîîõ. Õàð óñ íóóðûí áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçàð, Óâñ íóóðûí äàðõàí öààçàò ãàçðûí áàéãàëü õàìãààëàã÷èä áîëîí ìåíåæåð¿¿äèéí õîîðîíäûí àæëûí óÿëäàà õîëáîîã ñàéæðóóëàõ, ìýäýýëýë ñîëèëöîõ áîëîìæîîð õàíäàõ. Óã ç¿éëèéí àãíóóðûí ìýäýýëëèéã àëáàí ¸ñîîð á¿ðòãýëä îðóóëàõ. Õóóëü áóñ àãíàëòûã õÿíàõ. Ýíý ç¿éëèéí õîðîãäëûí çýðãèéã õÿíàæ Àìüòíû òóõàé õóóëèíä òîéìëîí îðóóëàõ.Ýìõýòãýñýí: Joanne Ocock.Õÿíàñàí: Ã. Áààñàíæàâ, J. E. M. Baillie, Ì. Ýðäýíýáàò, M. Kottelat,Á. Ìýíäñàéõàí, K. Smith.Íîì ç¿éBogutskaya, N.G. (2001). A revision of Altai osmans of the genus Oreoleuciscus (Cyprinidae: Leuciscinae) with a description of a new species, O. angusticephalus, from River Kobdo (Hovd) system, West Mongolia. New contributions to freshwater fish research: Proceedings of the Zoological Institute of the Academy of Sciences of the USSR 287, 5-43.Dulmaa, A. (1999). Fish and fisheries of Mongolia. In Petr, T. (Ed). Fish and fisheries at higher altitudes. Asia FAO Technical Paper 385. Rome.Wingard, J.R. and Odgerel, P. (2001). Compendium of environmental law and practice in Mongolia. GTZ Nature Conservation and Buffer Zone Development Project and GTZ Commercial Civil Law Reform Project. Published report. (English and Mongolian).Oreoleuciscus humilis Warpachowski, 1889Áàã: ̺ðºãòºíÎâîã: ̺ðºãèéíõºíÒ¿ãýýìýë íýð: Small osman, dwarf osman (Àíãëè), Äàâæàà ñóãàñ (Ìîíãîë)Ä¿ðñëýëÝíý ç¿éë íü ìàø æèæèãõýí áºãººä áèåèéí óðò íü 200 ìì õ¿ðäýã (Dulmaa,1999). Äàâæàà ñóãàñ íü 15 íàñàëäàã. ¯ðæèë íü 6-ð ñàðûí ñ¿¿ëýýñ 8-ð ñàð õ¿ðòýë¿ðãýëæèëäýã. Äàâæàà áîëîí íóóðûí ãýñýí õî¸ð õýëáýðýýð òýìäýãëýãäýýä 27
  • 30. áàéãàà. Ãîâèéí ïîïóëÿöè íü íýã ç¿éëèéí äîòîð õýä õýäýí õýëáýð, ýñâýë ººðººð ç¿éë¿¿ä áàéæ áîëîõ áîëîìæòîé õýä õýäýí òóñãààðëàãäñàí ïîïóëÿöèàñá¿ðääýã (M. Kottelat, àìàí ìýäýý; Ì. Ýðäýíýáàò, àìàí ìýäýý).Õàìãààëëûí çýðýãÁ¿ñ íóòàãò: Ýìçýã, B2ab(ii,iii,iv,v)Õóóëü öààçàíä: Ìîíãîëûí Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëèíä Oreoleuciscus spòºðºëä õàìààðàãäàõ á¿õ çàãàñûã àãíàõûã 4-ð ñàðûí 15-íààñ 8-ð ñàðûí 1-íèéã õ¿ðòýë õîðèãëîñîí (Wingard & Odgerel, 2001) õýäèé ÷ ýíýõ¿¿ õîðèãèéãõýðýãæ¿¿ëýõ íü òºâºãòýé áàéäàã.ÒàðõàöÄýëõèéí òàðõàö: Òýðýõîë íóóð (Òóâàãèéí ÁÍÓ,ÎÕÓ), Îáü ìºðíèé ýõíèé íóóðóóä (ÎÕÓ),Ìîíãîë.Á¿ñ íóòàãò: Òààöûí Öàãààí, Áººí Öàãààí, Îðîã,ìºí Ñàíãèéí äàëàé íóóð, Áàéäðàã, Îíãè, Òýñ,Õ¿íã¿é, Ò¿éí, Òàðíà, Õ¿éòýí ãîë, ìºí Ãîâèéíõºíäèéí íóóðóóä áîëîí Èõ íóóðóóäûí õîòãîð(Òºâ Àçèéí ãàäàãø óðñãàëã¿é àé ñàâ), Ñýëýíãý ìºðºí ò¿¿íèé öóòãàë ãîëóóä,Îðõîí ò¿¿íèé öóòãàë ãîëóóä (Õîéä ìºñºí äàëàéí àé ñàâ).Èäýýøèë íóòàã, ýêîëîãèÃîë òºëºâ æèæèã ãîë, ãîðõè, íóóðò òîõèîëäîíî.Õîðîãäëûí øàëòãààíÝíý ç¿éë íü Ãîâèéí õºíäèéí íóóðóóä õàòàæ øèðãýñíýýñ èõ õýìæýýãýýðõîðîãäñîí, òóõàéëáàë, Óëààí íóóð ºíººãèéí áàéäëààð á¿ðýí õàòñàí áºãººäÎðîã íóóð 1980 îíä áàðàã õàòàæ õóóðàéøñàí. Ãîâèéí õºíäèéí íóóðóóäàäàëò îëáîðëîëòûí óëìààñ, õàðèí Ñýëýíãý, Îðõîí ò¿¿íèé öóòãàë ãîëóóäàäòàðõàõ çàãàñ íü àìüäðàõ îð÷íû äîðîéòëîîñ õîðîãäîõ áîëñîí.Õàìãààëàëòûí àðãà õýìæýý Ýíý ç¿éë íü Ìîíãîë îðíû õóóëèàð õàìãààëàãäñàí õýäèé ÷ ºíººã õ¿ðòýë õàìãààëàõ òàë äýýð òóñãàéëñàí àðãà õýìæýý àâààã¿é áàéãàà.Õàìãààëàõàä øààðäàãäàõ àðãà õýìæýý Ýíý ç¿éëèéí òàëààðõ ìýäýýëýë ìàø áàãà áàéãàà. Èéìä óã ç¿éë çàãàñíû åðºíõèé áèîëîãè, ïîïóëÿöèéí õýìæýý, ¿ðæëèéí ãàçðûí áàéðøèë, í¿¿äëèéí çàì, áóñàä ç¿éëòýé õàðèëöàõ áàéäàë áîëîí òóíàäàñæèëò, áîõèðäëûí íºëººã ñóäëàõ øààðäëàãàòàé. Ãîâèéí ïîïóëÿöè íü ººð ç¿éë¿¿ä ¿¿, ýñâýë íýã ç¿éëèéí äîòîðõ õýëáýð ¿¿ ãýäãèéã òîäîðõîéëîõ ãåíåòèêèéí áîëîîä ìîðôîëîãèéí ñóäàëãààã ÿâóóëàõ. Õóóëü áóñ àãíàëòûã õÿíàõ. Õàìãààëëûí òºëºâëºãºº áîëîí ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæëûã Îðîñûí ýðäýìòýäòýé õàìòðàí ã¿éöýòãýõ. 28
  • 31. Ýíý ç¿éëèéí õîðîãäëûí çýðãèéã õÿíàæ Àìüòíû òóõàé õóóëèíä òîéìëîí îðóóëàõ.Ýìõýòãýñýí: Joanne Ocock.Õÿíàñàí: Ã. Áààñàíæàâ, J. E. M. Baillie, Ì. Ýðäýíýáàò, M. Kottelat,Á. Ìýíäñàéõàí, K. Smith.Íîì ç¿éDulmaa, A. (1999). Fish and fisheries of Mongolia. In Petr, T. (Ed). Fish and fisheries at higher altitudes. Asia FAO Technical Paper 385. Rome.Wingard, J.R., and Odgerel, P. (2001). Compendium of environmental law and practice in Mongolia. GTZ Nature Conservation and Buffer Zone Development Project and GTZ Commercial Civil Law Reform Project. Published report. (English and Mongolian).Thymallus brevirostrisKessler, 1879Áàã: ßðãàéòàíÎâîã: Õàäðàíãèéíõàí Ãýðýë çóðãèéã M. ÝðäýíýáàòÒ¿ãýýìýë íýð: Mongolian grayling (Àíãëè), Ìîíãîë õàäðàí (Ìîíãîë)Ä¿ðñëýëÌîíãîëä îëäñîí õàìãèéí òîì õàäðàí áèåèéí õýìæýý Õîâä ãîëûí ýõíèéíóóðóóäàä 70 ñì, áèåèéí æèí íü 3 êã-ä õ¿ð÷ áàéñàí (Áààñàíæàâ, Öýíä-Àþóø2001).Õàìãààëëûí çýðýãÄýëõèéí õýìæýýíä: Ýìçýã, Â2ab(iii,v)Á¿ñ íóòàãò: Ýìçýã, B2ab(iii,v)Õóóëü öààçàíä: Ìîíãîëûí Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëèíä àãíóóðûí çàãàñûã4-ð ñàðûí 1 íýýñ 6-ð ñàðûí 15-íû õîîðîíä àãíàõûã õîðèãëîñîí áîëîâ÷ ýíýõîðèãèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä íýëýýä õ¿íäðýë ó÷èðäàã (Wingard & Odgerel, 2001).Õàäðàíãèéí òàðõàö íóòãèéí 80 îð÷èì õóâü íü ÿíç á¿ðèéí õàìãààëàëòàéíóòàã äýâñãýðò õàìààðàãääàã áîëîâ÷ óã çàãàñûã õàìãààëàõ àñóóäëààð òóõàéííóòàã äýâñãýð õàìãààëàëòàíä îðîîã¿é áîëíî. 29
  • 32. ÒàðõàöÄýëõèéí òàðõàö: Ìîíãîë.Á¿ñ íóòàãò: Õîâä, Çàâõàí, Áîãä ãîëóóä áîëîí Õàð,Õàð Óñ, À÷èò, Òîëáî, Àéðàã, Òàë, Õîòîí, Õîðãîí,Äàÿí, Õºõ íóóð (Òºâ Àçèéí ãàäàãø óðñãàëã¿é àéñàâ).Èäýýøèë íóòàã, ýêîëîãèÖýâýð óñòàé íóóð, ãîëóóäàä íóòàãøèõ ýëäýâ èäýøò çàãàñ.Õîðîãäëûí øàëòãààíÝíý ç¿éë íü õýä õýäýí Äàðõàí Öààçàò ãàçàð íóòãèéã õàìàðñàí á¿ñ íóòàãòòàðõàõ áîëîâ÷ õóóëü áóñààð àãíàõ ÿâäàë õàà ñàéã¿é òîõèîëääîã. ßíç á¿ðèéíõ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººëëèéí óëìààñ (ÿëàíãóÿà Õîâä ãîëûí äàãóó) àìüäðàõîð÷èí íü äîðîéòîëä îðñíîîñ íýëýýä õýìæýýãýýð õîðîãäñîí. Íóóð õàòàæøèðãýõ, áýë÷ýýðèéí òàëõëàëò áîëîí íóóð îð÷ìûí óðãàìëûã àâ÷ àøèãëàõ,çàì áàðèõ, àëò îëáîðëîëòûí ¿éë àæèëëàãààíû ñºðºã íºëºº çýðãýýñ ¿¿äýíõºðñ ýëýãäýæ, òóíàäàñæèëò ¿¿ñäýã áàéíà. Õîâä àéìãèéí ãîëóóä íü Àëòàéáîëîí Õîâä õîòûí áîëîâñðóóëàëã¿é õàÿñàí õîã õàÿãäëààð áîõèðäñîí.̺í Õàð áîëîí Õàð-Óñ íóóðóóäûí õîîðîíä ×îíîõàðàéõ ãîë äýýð áàðüæáóé óñàí öàõèëãààí ñòàíö íü ÿëàíãóÿà Õàð íóóðûí õàäðàíãèéí í¿¿äëèéãñààòóóëàõ òºäèéã¿é á¿ð çîãñîîæ áîëçîøã¿é þì. Òóñ òºñëèéã ñàíàà÷ëàã÷,õýðýãæ¿¿ëýã÷äýä õàìãààëëûí òàëààðõ çºâëºìæ ºã÷ áàéñàí þì. Ò¿¿í÷ëýí á¿ñíóòãèéí ò¿âøèíä ìºõñºí ïîïóëÿöèéã íºõºí ñýðãýýõ ÿâöàä ãåíåòèê õîðøëûíõóâüä òîõèðîõã¿é áîëñîí òðàíñëîêàöèéí óëìààñ ãåíåòèê áîõèðäîëä îðîõ íüóã ç¿éë èõ õýìæýýãýýð õîðîãäîõ ¿íäñýí øàëòãààí áîëäîã áàéíà.Õàìãààëàëòûí àðãà õýìæýý Ýíý ç¿éë íü Ìîíãîë îðíû õóóëèàð õàìãààëàãäñàí õýäèé ÷ ºíººã õ¿ðòýë õàìãààëàõ òàë äýýð òóñãàéëñàí àðãà õýìæýý àâààã¿é áàéãàà.Õàìãààëàõàä øààðäàãäàõ àðãà õýìæýý Õîâä ãîëä äàëàí áàéãóóëàõ òºñºëòýé õîëáîî òîãòîîí öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãà á¿õèé çºâëºìæèéã ñàíàë áîëãîõ. Õàìãààëàëòàíä îðñîí íóòàã äýâñãýðèéí áàéãàëü õàìãààëàã÷èä áîëîí ñóäëàà÷äûí õàìòûí àæèëëàãààã íýìýãä¿¿ëýõ, ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîé, í¿¿äëèéí áîëîí ¿ðæëèéí ãàçðóóäûã ñîíèðõîã÷ õýñã¿¿äèéí õîîðîíäîõ ìýäýýëëèéí ñîëèëöîîã ñàéæðóóëàõ. Óã ç¿éëèéí àãíóóðûí ìýäýýëëèéã àëáàí ¸ñíû á¿ðòãýëä îðóóëàõ. Õóóëü áóñ àãíàëòûã õÿíàõ. Îðîí íóòãèéíõàí áîëîí èõ äýýä ñóðãóóëèóäûí äýìæëýã, òóñëàëöààãààð óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò òóõàéí á¿ñ íóòàãò õýðõýí íºëººëæ áóéã ñóäëàõ. Ýíý ç¿éëèéí õîðîãäëûí çýðãèéã õÿíàæ Àìüòíû òóõàé õóóëèíä òîéìëîí îðóóëàõ, ìºí ¿ðæëèéí ¿åä àãíóóð õèéõèéã õÿçãààðëàõ àðãà õýìæýýã áîëîâñðóóëæ õóóëèàð áàòàëãààæóóëàõ.Ýìõýòãýñýí: Joanne Ocock.Õÿíàñàí: Ã. Áààñàíæàâ, J. E. M. Baillie, Ì. Ýðäýíýáàò, M. Kottelat,Á. Ìýíäñàéõàí, K. Smith. 30
  • 33. Íîì ç¿éÁààñàíæàâ, Ã., ß. Öýíä-Àþóø (2001). Ìîíãîë îðíû çàãàñ ADMON õýâëýëèéí ãàçàð, Óëààíáààòàð.Dulmaa, A. (1999). Fish and fisheries of Mongolia. In: Petr, T. (Ed). Fish and fisheries at higher altitudes. Asia FAO Technical Paper 385. Rome.Wingard, J.R., and Odgerel, P. (2001). Compendium of environmental law and practice in Mongolia. GTZ Nature Conservation and Buffer Zone Development Project and GTZ Commercial Civil Law Reform Project. Published report. (English and Mongolian).Brachymystax lenok(Pallas, 1773)Áàã: ßðãàéòàíÎâîã: ÕóëäûíõàíÒ¿ãýýìýë íýð: Lenok(Àíãëè), Çýâýã (Ìîíãîë) Ãýðýë çóðãèéã M. SkopetsÄ¿ðñëýëÇýâýã íü óäààí ºñºëòòýé çàãàñ áºãººä áèåèéí óðò íü 670 ìì, æèí íü 3.25êã õ¿ðýõ áîëîâ÷ 6 êã æèíòýé áîäãàëü òîõèîëäîæ áàéñàí (Berg, 1962).¯ðæëèéí áóñ ¿åä áîäãàëèóä àëòëàã áîð ºíãºòýé áàéõ áà ¿ðæëèéí ¿åä áèåíü áàðààí óëààâòàð, öýýæíèé áîëîí íóðóóíû ñýë¿¿ð íü îëîí ºí㺠¿ç¿¿ëäýã.Îðîñûí ñóäëàà÷èä Àìàð ìºðíèé ñàâä ìîðôîëîãè áîëîí ãåíåòèêèéí õóâüäàëñëàãäñàí ìîíõîð õîøóóò, øºâãºð õîøóóò çýâýã ãýñýí õî¸ð õýëáýðèéãòýìäýãëýñýí (Bogutskaya & Naseka, 2004). غâãºð õîøóóòàé çýâýã çàãàñûãB. lenok õýìýýí íýðëýõ áîë ìîíõîð õîøóóò çýâýãèéí àíãèëàë ç¿éí íýðøëèéíòóõàé àñóóäàë òîäîðõîé øèéäýãäýýã¿é áàéíà. Îäîîãîîð B. tumensis õýìýýííýðëýæ áàéãàà õýäèé ÷ óäàõã¿é ººð÷ëºãäºæ ìàãàäã¿é (Ì. Kottelat, àìàíìýäýý). غâãºð õîøóóò çýâýã íü Ìîíãîëä Õîéä ìºñºí äàëàé, Íîìõîíäàëàéí àé ñàâûí ãîë ìºðºíä òàðõäàã áîë ìîíõîð õîøóóò çýâýã íü çºâõºíÍîìõîí äàëàéí àé ñàâä òîõèîëääîã áàéíà.Õàìãààëëûí çýðýãÁ¿ñ íóòàãò: Ýìçýã, A3dÒàðõàöÄýëõèéí òàðõàö: Õîéä ìºñºí äàëàéí àé ñàâ,Íîìõîí äàëàéí àé ñàâ, Îáü ìºðºí áîëîí Èðòûøãîë, Àìàðûí ñàâ (ÁÍÕÀÓ, ÎÕÓ, Êàçàêñòàí,Ìîíãîë, ÁÍÑÓ).Á¿ñ íóòàãò: Ñýëýíãý, Îðõîí, Åðºº, Òóóë, Äýëãýð̺ðºí, Ýã, ×óëóóò, Ñóìàí, Èäýð ãîëóóä, Õºâñãºë,Òýðõèéí öàãààí, ªãèé íóóð, ìºí Äàðõàäûí 31
  • 34. õîòãîðûí íóóðóóä (Õîéä ìºñºí äàëàéí àé ñàâä ) áîëîí Õýðëýí, Îíîí, Õàëõãîë, Áóéð íóóð (Àìàðûí ñàâä).Èäýýøèë íóòàã, ýêîëîãèÝíý ç¿éë çàãàñ ºíäºðëºã ãàçàðò îðøèõ íóóð áîëîí õ¿éòýí óñòàé ãîëóóäûãø¿òýæ àìüäàðíà. Çýâýã íü ýëäýâ èäýøò çàãàñ áºãººä áèå ã¿éöñýí çàãàñ íüøàâüæ, ò¿¿íèé àâãàëäàé, øààìèé õàâ÷, æèæèã çàãàñ, ìýëõèé, õóëãàíà,ò¿¿í÷ëýí õóëä çàãàñíû ò¿ðñýýð õîîëëîäîã (Berg, 1962; Dulmaa, 1999). Ýíýç¿éë äàëàé ðóó í¿¿äýë õèéäýãã¿é. Õýðëýí, Îíîí, Ñýëýíãý ìºðºí, Òýðõèéíöàãààí, Õºâñãºë, Äàðõàäûí õîòãîðûí íóóðóóäàä çýâýãèéí øèëæèí èäýýøèëòæèëèéí òóðøèä ººð÷ëºãääºã (Áààñàíæàâ, Öýíäæàâ, 2001).Õîðîãäëûí øàëòãààíÝíý ç¿éë çàãàñ Óëààíáààòàð áîëîí ÁÍÕÀÓ-ä õàìãèéí àìòòàé õîîëíûöýñýíä îðîõ áîëñíîîð àãíàõ ñîíèðõîë óëàì íýìýãäýõ áîëñîí. Èéíõ¿¿ èõýýðàãíàõ áîëñîí íü óã ç¿éë õîðîãäîõ ¿íäñýí øàëòãààí áîëëîî. Ò¿¿í÷ëýí Òóóë,Å𺺠ãîëûí äàãóóõ àëò îëáîðëîëòûí ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä ãîë áîõèðäîæ,àìüäðàõ îð÷íû äîðîéòëîîñ èõ õýìæýýãýýð õîðîãäîõ áîëñîí. Òîî òîëãîéíõóâüä öººð÷ áàéãààã íîòëîõ áàðèìò áàéäàã áºãººä òóõàéí ç¿éë çàãàñíûïîïóëÿöè äàðààãèéí 15 æèëä 30 õ¿ðòýëõ õóâèàð áóóðàõ òºëºâòýé áàéíà.Õàìãààëàëòûí àðãà õýìæýý Ýíý ç¿éëèéã õàìãààëàõ òàë äýýð ºíººã õ¿ðòýë òóñãàéëñàí àðãà õýìæýý àâààã¿é áàéãàà.Õàìãààëàõàä øààðäàãäàõ àðãà õýìæýý Õóóëü áóñ àãíàëòûã õÿíàõ. Õàìãààëëûí òºëºâëºãºº áîëîí ñóäàëãààíû àæëûã ÎÕÓ-ûí áîëîí ÁÍÕÀÓ-ûí ýðäýìòýäòýé õàìòðàí ã¿éöýòãýõ.Ýìõýòãýñýí: Joanne Ocock.Õÿíàñàí: Ã. Áààñàíæàâ, J. E. M. Baillie, Ì. Ýðäýíýáàò, M. Kottelat,Á. Ìýíäñàéõàí, K. Smith.Íîì ç¿éÁààñàíæàâ, Ã., ß. Öýíä-Àþóø (2001). Ìîíãîë îðíû çàãàñ. ADMON õýâëýëèéí ãàçàð, Óëààíáààòàð.Berg, L.S. (1962). Freshwater fishes of the U.S.S.R. and adjacent countries. Vol.1, 4th edition. Israel Program for Scientific Translation, Jerusalem. (Russian version published 1948).Dulmaa, A. (1999). Fish and fisheries of Mongolia. In Petr, T. (Ed). Fish and fisheries at higher altitudes. Asia FAO Technical Paper 385. Rome.Kottelat, M. (In prep.). Fishes of Mongolia: a checklist of the fishes known to occur in Mongolia with comments on systematics and nomenclature. World Bank, Washington D.C. 32
  • 35. ÕÀÂÑÐÀËÒÆàãñààëò 1. Àæëûí õýñãýýñ òîãòîîñîí, Ìîíãîëûí íóòàã äýâñãýðò òîõèîëääîãç¿éë¿¿äØèíæëýõ óõààíû íýðøèë Ò¿ãýýìýë íýð Á¿ñ íóòãèéí çýðýãëýë Äýëõèéí õýìæýýíäPETROMYZONTIFORMESPetromyzontidaeLethenteron reissneri Õîðõîé çàãàñ ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Dybowski, 1869)ACIPENSERIFORMESAcipenseridaeAcipenser baerii Øèâýð õèëýì Óñòàæ áàéãàà Ýìçýã, A2dBrandt, 1869 B2ab(iii,v)Acipenser schrenkii Àìàð ìºðíèé Ìýäýýëýë äóòìàã Óñòàæ áîëçîøã¿é,Brandt, 1869 õèëýì A1acd, A2dCYPRINIFORMESBalitoridaeBarbatula dgebuadzei Ãîâèéí ýðýýëæ Óñòàæ áîëçîøã¿é Óñòàæ áîëçîøã¿é(Prokofiev, 2003) B2ab(iii) B2ab(iii) ••Barbatula toni Ñàõàëò ýðýýëæ Àíõààðàëä ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Dybowski, 1869) ºðòºõººðã¿éLefua costata Íàéìàñ ýðýýëæ ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é Kessler, 1876Triplophysa gundriseri Òýñèéí ýðýýëæ Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éProkofiev, 2002CobitidaeCobitis melanoleuca ×èìõ¿¿ð çàãàñ Àíõààðàëä ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éNichols, 1925 ºðòºõººðã¿éMisgurnus mohoity Àìàð ìºðíèé Àíõààðàëä ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Dybowskii, 1869) ìîãîëçîé ºðòºõººðã¿éCyprinidaeAcheilognathus asmussi Õàòãóóðò õàëáàãàí Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Dybowski, 1872) çàãàñCarassius carassius Àëòëàã õýëòýã ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Linnaeus, 1758)Carassius gibelio ̺íãºëºã õýëòýã Àíõààðàëä ºðòººã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Bloch, 1782)Chanodichthys erythropterus Öàãààí äîãòîð ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Basilewsky, 1855)Chanodichthys mongolicus Ìîíãîëûí óëààí ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Basilewsky, 1855) äàëáààòCulter alburnus ªëãºð öàãààí ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éBasilewsky, 1855Cyprinus rubrofuscus Áóëóó öàãààí ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éLacépède, 1803Eupallasella percnurus Íóóðûí âàðëàí Ìýäýýëýë äóòìàã Ìýäýýëýë äóòìàã (Pallas, 1814)Gnathopogon strigatus Ñóãàñàí ã¿ðö ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Regan, 1908)Gobio acutipinnatus Åðäèéí ã¿ðö ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éMenschikov, 1939Gobio cynocephalus Ìîðèí ã¿ðö Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éDybowski, 1869Gobio soldatovi Àìàð ìºðíèé Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éBerg, 1914 ìîðèí ã¿ðö 33
  • 36. Øèíæëýõ óõààíû íýðøèë Ò¿ãýýìýë íýð Á¿ñ íóòãèéí çýðýãëýë Äýëõèéí õýìæýýíäGobio tenuicorpus Öàãààí ñýë¿¿ðò ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éMori, 1934 ã¿ðöHemibarbus labeo Ìîðèí òàâõàðàë Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Pallas, 1776)Hemibarbus maculatus Òîëáîò ìîðèí Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éBleeker, 1871 òàâõàðàëHemiculter leucisculus Åðäèéí õàâ÷èãàñ ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Basilewsky, 1855)Ladislavia taczanowskii Òà÷àíîâûí ã¿ðö Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éDybowski, 1869Leuciscus baicalensis Øèâýð ñóãàñ Àíõààðàëä ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Dybowski, 1874) ºðòºõººðã¿éLeuciscus dzungaricus Ç¿¿í ãàðûí ñóãàñ Óñòàæ áîëçîøã¿é, ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éKoch & Paepke, 1998 B1ab(v) áîëîí B2ab(v)Leuciscus idus Áóõ ñóãàñ Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Linnaeus, 1758)Leuciscus waleckii Àìàðûí ñóãàñ Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Dybowski, 1869)Microphysogobio tungtingensis Áóéðûí ã¿ðö Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Nichols, 1926)Oreoleuciscus angusticephalus Íîõîé ñóãàñ Ýìçýã, B1ab(v) Ýìçýã, B1ab(v) ••Bogutskaya, 2001Oreoleuciscus humilis Äàâæàà ñóãàñ Ýìçýã, B2ab(ii,iii,iv,v) ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éWarpachowski, 1889Oreoleuciscus potanini Àëòàéí ñóãàñ Àíõààðàëä ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Kessler, 1879) ºðòºõººðã¿éPhoxinus phoxinus Âàðëàí Àíõààðàëä ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Linnaeus, 1758) ºðòºõººðã¿éPseudaspius leptocephalus Óëààí æèâýðò Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Pallas, 1776)Pseudorasbora parva Äàâæàà ñóãàñ Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Temminck & Schlegel, 1846)Rhodeus sericeus Àìàð ìºðíèé Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Pallas, 1776) õàëáàãàí çàãàñRhynchocypris czekanowskii ×åêàíîâûí âàðëàí Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Dybowski, 1869)Rhynchocypris lagowskii Ëàãîâñêèéí Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Dybowski, 1869) âàðëàíRutilus rutilus Óëààí í¿äýí Àíõààðàëä ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Linnaeus, 1758) ºðòºõººðã¿éSarcocheilichthys soldatovi Ñîëäàòîâûí ã¿ðö ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Berg, 1914)Saurogobio dabryi Ìîíõîð ã¿ðö ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éBleeker, 1871Squalidus chankaensis Õàíõûí ã¿ðö ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Dybowski, 1872)Tinca tinca Øàðãàë ¿õýðäýý ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Linnaeus, 1758)SILURIFORMESSiluridaeSilurus asotus Öóëáóóðò Àíõààðàëä ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éLinnaeus, 1758 ºðòºõººðã¿éSALMONIFORMESCoregonidaeCoregonus chadary Öàãààí õàäèð Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éDybowski, 1869 34
  • 37. Øèíæëýõ óõààíû íýðøèë Ò¿ãýýìýë íýð Á¿ñ íóòãèéí çýðýãëýë Äýëõèéí õýìæýýíäCoregonus migratorius Áàéãàëèéí îìóëü Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Georgi, 1775)Coregonus pidschian Öàãààí çàãàñ Óñòàæ áîëçîøã¿é, Ìýäýýëýë äóòìàã(Gmelin, 1788) B2ab(iii,v)ThymallidaeThymallus arcticus Øèâýð õàäðàí Óñòàæ áîëçîøã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Pallas, 1776)Thymallus brevirostris Ìîíãîë õàäðàí Ýìçýã, B2ab(iii,v) Ýìçýã, B2ab(iii,v) ••Kessler, 1879Thymallus grubei Àìàðûí õàäðàí Óñòàæ áîëçîøã¿é, ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éDybowski, 1869 B2ab(iii,v)Thymallus nigrescens Õºâñãºë õàäðàí Óñòàæ áîëçîøã¿é, Óñòàæ áîëçîøã¿é,Dorogostaisky, 1923 B2ab(i,ii,iii,iv,v) B2ab(i,ii,iii,iv,v) ••SalmonidaeBrachymystax lenok Çýâýã Ýìçýã, A3d ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é (Pallas, 1773)Hucho taimen Òóë Óñòàæ áîëçîøã¿é, ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Pallas, 1773) A2de áîëîí A3de áîëîí B2ab(iii,v)ESOCIFORMES ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éEsocidaeEsox lucius Åðäèéí öóðõàé Àíõààðàëä ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éLinnaeus, 1758 ºðòºõººðã¿éEsox reichertii Àìàðûí öóðõàé Àíõààðàëä ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éDybowski, 1869 ºðòºõººðã¿éGADIFORMESLotidaeLota lota Ãóòààð Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Linnaeus, 1758)SCORPAENIFORMESCottidaeCottus sibiricus Øèâýð ýðýýí Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éKessler, 1889 æèâýðòCottus szanaga Àìàðûí ýðýýí Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éDybowski, 1869 æèâýðòLeocottus kesslerii Ýëñíèé ýðýýí Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Dybowski, 1874) æèâýðòMesocottus haitej Çàíòãàð çàãàñ Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Dybowski, 1869)PERCIFORMESOdontobutidaePerccottus glenii Òîãòìîëûí ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éDybowski, 1877 öîîõëîéPerca fluviatilis Àëãàíà Àíõààðàëä ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éLinnaeus, 1758 ºðòºõººðã¿éÆàãñààëò 2. Øèíýýð òýìäýãëýãäñýí ç éë äØèíæëýõ óõààíû íýð Ò¿ãýýìýë íýðCYPRINIFORMESCyprinidaeHemiculter varpachovskii Nikolskii, 1903 Áóéðûí õàâ÷èãàñMicophysiogobio anudarini Holcík & Pivnicka, 1969 Àíóäàðèéí ã¿ðöPhoxinus ujmonensis Kashenko, 1899 Þæìîíåíñèéí âàðëàí 35