Rui Ro Tren Ttck Viet Nam

1,582 views
1,510 views

Published on

Published in: Economy & Finance, Sports
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,582
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
13
Actions
Shares
0
Downloads
202
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Rui Ro Tren Ttck Viet Nam

  1. 1. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Môc lôc Trang Lêi nãi ®Çu ………………………………………………………………... 4 Ch-¬ng I: Lý luËn chung vÒ thÞ tr-êng chøng kho¸n, th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc………………………. 8 1. ThÞ tr-êng chøng kho¸n………………………………………………… 8 1.1. Kh¸i niÖm…………………………………………………………….. 8 1.2. Chøc n¨ng, c¬ cÊu vµ nguyªn t¾c ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ……………………………………………………………………… 9 1.2.1. Chøc n¨ng…………………………………………………………… 9 1.2.2. C¬ cÊu cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ………………………………… 10 1.2.3. C¸c nguyªn t¾c ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n……………... 12 1.3. C¸c thµnh phÇn tham gia thÞ tr-êng chøng kho¸n ……………………. 13 1.3.1. Tæ chøc ph¸t hµnh ………………………………………………….. 13 1.3.2. Nhµ ®Çu t-…………………………………………………………... 13 1.3.3. C¸c tæ chøc kinh doanh trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ………………. 14 2. Th«ng tin kh«ng c©n xøng………………………………………………. 15 2.1. Kh¸i niÖm vÒ th«ng tin kh«ng c©n xøng……………………………… 15 2.2. C©n b»ng thÞ tr-êng trong ®iÒu kiÖn kh«ng c©n xøng vÒ th«ng tin…… 19 2.2.1. C©n b»ng thÞ tr-êng trong ®iÒu kiÖn th«ng tin ®Çy ®ñ……………… 21 2.2.1.1. C©n b»ng chung…………………………………………………… 21 2.2.1.2. C©n b»ng riªng……………………………………………………. 23 2.2.2. C©n b»ng thÞ tr-êng trong ®iÒu kiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng…….. 24 2.2.2.1. C©n b»ng chung…………………………………………………… 25 2.2.2.2. C©n b»ng riªng……………………………………………………. 26 3. Lùa chän ®èi nghÞch…………………………………………………….. 29 3.1. Kh¸i niÖm……………………………………………………………... 29 3.2. Sù h×nh thµnh lùa chän ®èi nghÞch……………………………………. 29 1
  2. 2. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. 4. Rñi ro ®¹o ®øc…………………………………………………………... 32 4.1. Kh¸i niÖm……………………………………………………………... 32 4.2. Nguyªn nh©n xuÊt hiÖn rñi ro ®¹o ®øc………………………………... 33 5. T¸c ®éng cña th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc ®èi víi nÒn kinh tÕ ……………………………………………….. 36 5.1. T¸c ®éng cña th«ng tin kh«ng c©n xøng vµ lùa chän ®èi nghÞch……... 36 5.2. T¸c ®éng cña rñi ro ®¹o ®øc…………………………………………... 37 Ch-¬ng II: VÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam ……………… 40 1. T×nh h×nh ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam tõ khi thµnh lËp ®Õn nay………………………………………………………………… 40 1.1. Tæng quan t×nh h×nh ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam 40 1.2. T×nh h×nh ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n trong hai n¨m gÇn ®©y…………………………………………………………………………. 41 1.2.1. ThÞ tr-êng chøng kho¸n trong n¨m 2002…………………………… 41 1.2.2. ThÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam 10 th¸ng ®Çu n¨m 2003………... 44 1.2.2.1. Bèi c¶nh thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam ®Çu n¨m 2003………. 44 1.2.2.2. T×nh h×nh ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n 10 th¸ng ®Çu n¨m 2003………………………………………………………………….. 44 2. Nh÷ng dÊu hiÖu vÒ th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam ………………………………………………………….………. 47 2.1. Nh÷ng h¹n chÕ trong viÖc c«ng bè th«ng tin vµ qu¶n lý c«ng bè th«ng tin lµ nguyªn nh©n xuÊt hiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng…………………... 47 2.2. Chªnh lÖch gi÷a gi¸ ph¸t hµnh lÇn ®Çu (hoÆc gi¸ ph¸t hµnh thªm) víi gi¸ giao dÞch thÞ tr-êng cña chøng kho¸n. ………………………………... 51 2.3. Gi¸ c¶ cæ phiÕu vµ chØ sè VN-Index kh«ng ph¶n ¸nh ®óng t×nh h×nh s¶n xuÊt kinh doanh cña c¸c c«ng ty niªm yÕt vµ thùc tÕ giao dÞch trªn thÞ tr-êng ……………………………………………………………………... 53 2
  3. 3. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. 2.4. Nh÷ng dÊu hiÖu giao dÞch néi gi¸n – mét biÓu hiÖn cña rñi ro ®¹o ®øc 55 3. Nh÷ng t¸c ®éng cña vÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc ®Õn ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam ………………………………………………………………………. 59 Ch-¬ng III: §Ò xuÊt ph-¬ng h-íng gi¶i quyÕt vÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam …………………………………………………………. 61 1. KhuyÕn khÝch thµnh lËp c¸c c«ng ty s¶n xuÊt vµ b¸n th«ng tin………… 61 2. T¨ng c-êng sù ®iÒu hµnh cña ChÝnh phñ ®Ó lµm t¨ng th«ng tin trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ………………………………………………………. 62 3. KhuyÕn khÝch thµnh lËp c¸c trung gian tµi chÝnh, ®Æc biÖt lµ c¸c quü ®Çu t- chøng kho¸n……………………………………………………….. 63 KÕt luËn…………………………………………………………………… 65 Phô lôc 1: BiÓu ®å chØ sè cæ phiÕu cña c¸c c«ng ty niªm yÕt trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam tõ thêi ®iÓm niªm yÕt ®Õn ngµy1/12/2003……….. 67 Phô lôc II: C¸c hÖ sè tµi chÝnh cña c¸c c«ng ty niªm yÕt trªn Trung t©m Giao dÞch Chøng kho¸n Thµnh phè Hå ChÝ Minh 9 th¸ng ®Çu n¨m 2002… 75 Phô lôc III: XÕp h¹ng tµi chÝnh c¸c c«ng ty niªm yÕt t¹i Trung t©m Giao dÞch Chøng kho¸n Thµnh phè Hå ChÝ Minh………………………………. 79 Danh môc tµi liÖu tham kh¶o………………………………………………. 80 3
  4. 4. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Lêi nãi ®Çu Trong c¸c giao dÞch tµi chÝnh nãi chung vµ chøng kho¸n nãi riªng, th«ng tin gi÷ vai trß thiÕt yÕu. Nh©n tè quan träng quyÕt ®Þnh quy m«, h×nh thøc vµ hiÖu qu¶ cña mçi giao dÞch chÝnh lµ møc ®é c©n xøng vÒ th«ng tin gi÷a c¸c bªn liªn quan. XÐt trªn tÇm vÜ m«, nÕu c¸c bªn tham gia cña bÊt kú giao dÞch tµi chÝnh nµo trong nÒn kinh tÕ ®Òu cã ®Çy ®ñ th«ng tin qu¸ khø, hiÖn t¹i vµ t-¬ng lai liªn quan ®Õn giao dÞch th× ®ång vèn trong nÒn kinh tÕ lu«n ®Õn ®-îc c¸c dù ¸n ®Çu t- hiÖu qu¶ nhÊt. ThÞ tr-êng tµi chÝnh khi ®ã thùc hiÖn tèt nhÊt chøc n¨ng huy ®éng vµ ph©n bæ vèn cho nÒn kinh tÕ. TÝnh cÊp thiÕt cña ®Ò tµi Qu¸ tr×nh C«ng nghiÖp ho¸ - HiÖn ®¹i ho¸ ë ViÖt Nam ®Æt ra mét yªu cÇu cÊp thiÕt lµ ph¶i ph¸t triÓn thÞ tr-êng vèn hiÖu qu¶ nh»m cung cÊp vèn trung vµ dµi h¹n cho nÒn kinh tÕ. §Ó cã mét thÞ tr-êng vèn nh- thÕ, ®ßi hái tr-íc m¾t lµ ph¶i x©y dùng ®-îc mét thÞ tr-êng chøng kho¸n v÷ng m¹nh. ThÞ tr-êng chøng kho¸n sÏ lµm t¨ng tÝnh thanh kho¶n cña c¸c c«ng cô huy ®éng vèn, tõ ®ã thóc ®Èy thÞ tr-êng s¬ cÊp ph¸t triÓn. MÆt kh¸c, thÞ tr-êng chøng kho¸n kh¾c phôc ®-îc ®¸ng kÓ h¹n chÕ vÒ kh«ng gian, thêi gian vµ quy m« trong viÖc huy ®éng vèn. NhËn thøc tÇm quan träng ®ã, sau nhiÒu cè g¾ng thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam ®· chÝnh thøc ®i vµo ho¹t ®éng ngµy 20/7/2000, ®¸nh dÊu b-íc chuyÓn m×nh cña thÞ tr-êng tµi chÝnh ViÖt Nam. Tuy nhiªn sau h¬n ba n¨m ho¹t ®éng, nh÷ng kÕt qu¶ ®¹t ®-îc cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam ch-a ®¸p øng sù mong mái vµ kú väng cña c¶ nÒn kinh tÕ nãi chung vµ giíi ®Çu t- nãi riªng. Khi bµn vÒ thùc tr¹ng nµy, hÇu hÕt c¸c cuéc héi th¶o, bµi b¸o ®Òu ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò th«ng tin. Cô thÓ, ®ã lµ nh÷ng h¹n chÕ trong viÖc c«ng bè th«ng tin thÓ hiÖn ë tÝnh kh«ng kÞp thêi, thiÕu chinh x¸c, kh«ng ®Çy ®ñ vµ ch-a thèng nhÊt vÒ c¸ch thøc c«ng bè th«ng tin. ChÊt l-îng th«ng tin cßn thÊp lµ mét yÕu tè k×m h·m cÇu chøng kho¸n. §ã 4
  5. 5. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. còng lµ nguyªn nh©n dÉn ®Õn lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc, mét hËu qu¶ tÊt yÕu cña sù kh«ng c©n xøng vÒ th«ng tin. §Ó thÞ tr-êng chøng kho¸n ®i vµo ho¹t ®éng v÷ng m¹nh, mét ®iÒu kh«ng thÓ thiÕu lµ ph¶i h¹n chÕ tèi ®a sù bÊt c©n xøng vÒ th«ng tin cña c¸c cuéc giao dÞch. §©y lµ vÊn ®Ò ®ang thu hót nhiÒu sù chó ý vµ cÇn ph¶i ®-îc gi¶i quyÕt mét c¸ch tèi -u. Môc ®Ých nghiªn cøu Sau khi t×m hiÓu vµ nghiªn cøu häc thuyÕt th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn mét sè ph©n ®o¹n thÞ tr-êng tµi chÝnh cña c¸c nhµ kinh tÕ häc trªn thÕ giíi, t«i nhËn thøc r»ng gi¶i quyÕt vÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng lµ mét yªu cÇu thiÕt thùc vµ xuyªn suèt trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam. V× vËy, t«i ®· m¹nh d¹n t×m hiÓu, ph©n tÝch vµ ®¸nh gi¸ møc ®é kh«ng c©n xøng vÒ th«ng tin, kh¶o s¸t thùc tÕ vÊn ®Ò rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam tõ khi ho¹t ®éng ®Õn nay. Do nh÷ng h¹n chÕ c¶ vÒ chñ quan vµ kh¸ch quan nªn luËn v¨n chØ h-íng vµo môc tiªu chñ yÕu lµ ph¸t hiÖn vµ ph©n tÝch s¬ bé nh÷ng biÓu hiÖn cña ba néi dung trªn. Dùa trªn c¬ së ®ã, mét sè gi¶i ph¸p ®-îc ®Ò xuÊt nh»m hoµn thiÖn vÊn ®Ò th«ng tin trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam. T«i còng hy väng nh÷ng ph¸t hiÖn nµy xÏ gióp Ých cho c¸c nghiªn cøu s©u h¬n vÒ vÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam. §èi t-îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu LuËn v¨n ®Ò cËp ®Õn c¸c kh¸i niÖm c¬ b¶n nhÊt vÒ chøng kho¸n vµ thÞ tr-êng chøng kho¸n, ®ång thêi tr×nh bµy chi tiÕt häc thuyÕt th«ng tin kh«ng c©n xøng vµ c¸c kh¸i niÖm liªn quan. Nh÷ng vÊn ®Ò lý thuyÕt trªn sÏ ®-îc vËn dông vµo t×nh h×nh cô thÓ trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam tõ khi chÝnh thøc ho¹t ®éng cho ®Õn nay (tõ 28/7/2000 ®Õn 31/10/2003). T×nh h×nh nghiªn cøu trong vµ ngoµi n-íc 5
  6. 6. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc lµ nh÷ng hiÖn t-îng kinh tÕ ®-îc c¸c nhµ kinh tÕ häc trªn thÕ giíi nghiªn cøu tõ nh÷ng n¨m 1960. Tuy nhiªn, ph¶i ®Õn nh÷ng n¨m 2000 vÊn ®Ò nµy míi thùc sù ®-îc quan t©m vµ nghiªn cøu s©u s¾c. C¸c nghiªn cøu gÇn ®©y tËp trung vµo viÖc x©y dùng c¸c m« h×nh to¸n vµ kh¶o s¸t thùc tr¹ng th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn mét sè ph©n ®o¹n cña thÞ tr-êng tµi chÝnh, phæ biÕn nhÊt lµ thÞ tr-êng b¶o hiÓm. C¸c nghiªn cøu ®Òu ®· ®em l¹i nh÷ng kÕt qu¶ nhÊt ®Þnh, ®ãng gãp vµo viÖc x©y dùng mét m« h×nh tæng thÓ cña häc thuyÕt th«ng tin kh«ng c©n xøng. ThÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam tõ khi thµnh lËp ®Õn nay ®· thu hót sù quan t©m cña nhiÒu nhµ nghiªn cøu. §· cã nhiÒu bµi b¸o, luËn v¨n, luËn ¸n vµ c¶ nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu cÊp bé, cÊp nhµ n-íc tham gia ®ãng gãp, hoµn thiÖn ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng. Tuy nhiªn do trong giai ®o¹n míi h×nh thµnh cßn qu¸ nhiÒu viÖc ph¶i lµm nªn ch-a cã nhiÒu nghiªn cøu ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n. Ph-¬ng ph¸p nghiªn cøu Ph-¬ng ph¸p duy vËt biÖn chøng ®ãng vai trß chñ ®¹o trong luËn v¨n v× nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra ®Òu dùa trªn c¬ së thùc tÕ kh¸ch quan. Bªn c¹nh ®ã t«i ®· sö dông ph-¬ng ph¸p nghiªn cøu lý thuyÕt (th«ng qua viÖc tæng hîp vµ ph©n tÝch c¸c nguån tµi liÖu); ph-¬ng ph¸p quy n¹p vµ diÔn dÞch. Víi hy väng m« h×nh ho¸ c¸c quan hÖ kinh tÕ, t«i ®· cè g¾ng vËn dông ph-¬ng ph¸p ph©n tÝch cung-cÇu th«ng qua c¸c m« h×nh c©n b»ng thÞ tr-êng ë thÞ tr-êng cã th«ng tin kh«ng hoµn h¶o cña mét sè nhµ kinh tÕ häc trªn thÕ giíi. Lîi Ých cña luËn v¨n T«i hy väng luËn v¨n sÏ lµ mét tµi liÖu tham kh¶o cho c¸c nhµ ®Çu t- vµ nh÷ng ng-êi quan t©m ®Õn thÞ tr-êng chøng kho¸n, th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc. §©y còng cã thÓ lµ tµi liÖu gióp Ých cho c¸c nghiªn cøu s©u h¬n vÒ c¸c vÊn ®Ò trªn. 6
  7. 7. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. §èi víi c¸c c¬ quan qu¶n lý nhµ n-íc, t«i tin t-ëng r»ng nghiªn cøu nµy sÏ gãp phÇn hoµn thiÖn vÊn ®Ò th«ng tin vµ c«ng bè th«ng tin trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam, tõ ®ã t¹o ®iÒu kiÖn tr-íc m¾t vµ l©u dµi cho viÖc ho¹t ®éng vµ ph¸t triÓn cña thÞ tr-êng. KÕt cÊu cña luËn v¨n Víi c¸c néi dung ®· ®Ò cËp trªn ®©y, luËn v¨n ®-îc kÕt cÊu nh- sau: Ch-¬ng I: Lý luËn chung vÒ thÞ tr-êng chøng kho¸n, th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc. Ch-¬ng II: VÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam. Ch-¬ng III: Mét sè nhËn xÐt vµ ®Ò xuÊt ph-¬ng h-íng gi¶i quyÕt vÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam nh»m thóc ®Èy thÞ tr-êng ph¸t triÓn. NhËn ®-îc sù h-íng dÉn vµ gióp ®ì nhiÖt t×nh tõ Th¹c sü Ph¹m Song H¹nh cïng víi nhiÒu cè g¾ng trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu, t«i ®· hoµn thµnh luËn v¨n nµy. Tuy nhiªn do h¹n chÕ vÒ n¨ng lùc, thêi gian vµ nguån tµi liÖu trong khi vÊn ®Ò nghiªn cøu cßn kh¸ míi mÎ vµ tinh tÕ nªn nh÷ng thiÕu sãt vµ nhÇm lÉn lµ kh«ng thÓ tr¸nh khái. T«i rÊt c¶m ¬n vµ mong nhËn ®-îc sù phª b×nh, gãp ý vµ ph¸t triÓn thªm tõ c¸c ThÇy C« gi¸o, nh÷ng nhµ nghiªn cøu, b¹n bÌ nh»m hoµn thiÖn vÊn ®Ò nghiªn cøu. 7
  8. 8. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Ch-¬ng I Lý luËn chung vÒ thÞ tr-êng chøng kho¸n, th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc 1. ThÞ tr-êng chøng kho¸n 1.1. Kh¸i niÖm Kh¸i niÖm thÞ tr-êng chøng kho¸n h×nh thµnh vµ hoµn thiÖn theo sù ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ. Trong nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng hiÖn ®¹i, thÞ tr-êng chøng kho¸n lµ mét yÕu tè kh«ng thÓ thiÕu ®èi víi viÖc duy tr× vµ ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ. Cho ®Õn nay, c¸c quèc gia cã nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng ph¸t triÓn ®Òu cã thÞ tr-êng chøng kho¸n nh-ng ®Þnh nghÜa vÒ thÞ tr-êng chøng kho¸n th× cã nhiÒu c¸ch kh¸c nhau: ThÞ tr-êng chøng kho¸n lµ mét thÞ tr-êng cã tæ chøc n¬i c¸c chøng kho¸n ®-îc mua b¸n theo nh÷ng nguyªn t¾c nhÊt ®Þnh (theo Longman Dictionary of Business English, 1985 – nguyªn v¨n: ”Securities market is an organized market where securities are bought and sold under fixed rules”) Theo gi¸o tr×nh “ThÞ tr-êng chøng kho¸n” cña tr-êng ®¹i häc Ngo¹i Th-¬ng, 1998, thÞ tr-êng chøng kho¸n ®-îc ®Þnh nghÜa lµ “mét thÞ tr-êng mµ ë n¬i ®ã ng-êi ta mua b¸n, chuyÓn nh-îng, trao ®æi chøng kho¸n nh»m môc ®Ých kiÕm lêi”. NghÞ ®Þnh 48/CP ngµy 11/7/1998 quy ®Þnh: “ThÞ tr-êng giao dÞch tËp trung lµ ®Þa ®iÓm hoÆc hÖ thèng th«ng tin, t¹i ®ã c¸c chøng kho¸n ®-îc mua, b¸n hoÆc lµ n¬i tham kh¶o ®Ó thùc hiÖn c¸c giao dÞch chøng kho¸n”. Kh¸i niÖm thÞ tr-êng chøng kho¸n lµ mét kh¸i niÖm cã tÝnh lÞch sö nªn trong thùc tÕ, thuËt ng÷ thÞ tr-êng chøng kho¸n th-êng cã c¸ch hiÓu s¸t thùc h¬n vµ cã thÓ cã rÊt nhiÒu néi dung míi. 8
  9. 9. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. 1.2. Chøc n¨ng, c¬ cÊu vµ nguyªn t¾c ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n. 1.2.1. Chøc n¨ng. Huy ®éng vèn ®Çu t- cho nÒn kinh tÕ Khi nhµ ®Çu t- mua chøng kho¸n do c¸c c«ng ry ph¸t hµnh, sè tiÒn nhµn rçi cña hä ®-îc ®-a vµo ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh vµ qua ®ã gãp phÇn më réng s¶n xuÊt x· héi. B»ng c¸h hç trî c¸c ho¹t ®äng ®µu t- cñ c«ng ty, thÞ tr-êng chøng kho¸n ®· cã nh÷ng t¸c ®éng quan träng ®èi víi sù ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ quèc d©n. Th«ng qua thÞ tr-êng chøng kho¸n, chÝnh phñ vµ chÝnh quyÒn ®Þa ph-¬ng còng huy ®éng ®-îc c¸c nguån vèn cho môc ®Ých sö dông vµ ®Çu t- ph¸t triÓn h¹ t»ng kinh tÕ, phôc vô c¸c nhu cÇu vhung cña x· héi. Cung cÊp m«i tr-êng ®Çu t- cho c«ng chóng ThÞ tr-êng chøng kho¸n cung cÊp cho c«ng chóng mét m«i tr-êng ®Çu t- lµnh m¹nh víi c¸c c¬ héi lùa chän phong phó. C¸c lo¹i chøng kho¸n trªn thÞ tr-êng rÊt kh¸c nhau vÒ thêi h¹n, tÝnh chÊt vµ ®é rñi ro, cho phÐp c¸c nhµ ®Çu t- cã thÓ lùa chän cho lo¹i hµng ho¸ phï hîp víi kh¶ n¨ng, môc tiªu vµ së thÝch cña m×nh. ChÝnh v× vËy, thÞ tr-êng chøng kho¸n gãp phÇn ®¸ng kÓ lµm t¨ng møc tiÕt kiÖm quèc gia. T¹o tÝnh thanh kho¶n cho c¸c chøng kho¸n Nhê cã thÞ tr-êng chøng kho¸n, c¸c nhµ ®Çu t- cã thÓ chuyÓn ®æi c¸c chøng kho¸n hä së h÷u thµnh tiÒn mÆt hoÆc c¸c lo¹i chøng kho¸n kh¸c khi hä muèn. Kh¶ n¨ng thanh kho¶n lµ mét trong nh÷ng ®Æc tÝnh hÊp dÉn cña chøng kho¸n ®èi víi nhµ ®Çu t-. §©y lµ yÕu tè cho thÊy tÝnh linh ho¹t, an toµn cña vèn ®Çu t-. ThÞ tr-êng chøng kho¸n ho¹t ®éng cµng n¨ng ®éng vµ hiÖu qu¶ th× cµng cã kh¶ n¨ng n©ng cao tÝnh thanh kho¶n cña c¸c chøng kho¸n giao dÞch trªn thÞ tr-êng. §¸nh gi¸ ho¹t ®éng cña doanh nghiÖp 9
  10. 10. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Th«ng qua gi¸ chøng kho¸n, ho¹t ®éng cña c¸c doanh nghiÖp ®-îc ph¶n ¸nh mét c¸ch tæng hîp vµ kÞp thêi, gióp cho viÖc ®¸nh gi¸ vµ so s¸nh ho¹t ®éng cña c¸c doanh nghiÖp ®-îc nhanh chãng vµ thuËn tiÖn, tõ ®ã còng t¹o ra mét m«i tr-êng c¹nh tranh lµnh m¹nh nh»ng n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông vèn, kÝch thÝch ¸p dông c«ng nghÖ míi, c¶i tiÕn s¶n phÈm. T¹o m«i tr-êng gióp chÝnh phñ thùc hiÖn c¸c chÝnh s¸ch kinh tÕ vÜ m«. C¸c dÊu hiÖu cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ph¶n ¸nh ®éng th¸i cña nÒn kinh tÕ mét c¸ch nh¹y bÐn vµ chÝnh x¸c. Gi¸ c¸c chøng kho¸n t¨ng lªn cho thÊy ®Çu t- ®ang më réng, nÒn kinh tÕ t¨ng tr-ëng, vµ ng-îc l¹i gi¸ chøng kho¸n gi¶m sÏ cho thÊy c¸c dÊu hiÖu tiªu cùc cña nÒn kinh tÕ. V× thÕ, thÞ tr-êng chøng kho¸n ®-îc gäi lµ phong vò biÓu cña nÒn kinh tÕ vµ lµ mét c«ng cô quan träng gióp ChÝnh phñ thùc hiÖn c¸c chÝnh s¸ch kinh tÕ vÜ m«. Th«ng qua thÞ tr-êng chøng kho¸n, ChÝnh phñ cã thÓ mua vµ b¸n tr¸i phiÕu ChÝnh phñ ®Ó t¹o ra nguån thu bï ®¾p ng©n s¸ch vµ qu¶n lý l¹m ph¸t. Ngoµi ra, ChÝnh phñ còng cã thÓ sö dông mét sè chÝnh s¸ch, biÖn ph¸p t¸c ®éng vµo thÞ tr-êng chøng kho¸n nh»m ®Þnh h-íng ®Çu t- ®¶m b¶o cho sù ph¸t triÓn c©n ®èi cña nÒn kinh tÕ. 1.2.2. C¬ cÊu cña thÞ tr-êng chøng kho¸n Cã nhiÒu c¨n cø ph©n lo¹i thÞ tr-êng chøng kho¸n nh-ng phæ biÕn vµ quan träng nhÊt lµ c¨n cø vµo sù lu©n chuyÓn c¸c nguån vèn, theo ®ã thÞ tr-êng chøng kho¸n ®-îc chia thµnh thÞ tr-êng s¬ cÊp vµ thÞ tr-êng thø cÊp. ThÞ tr-êng s¬ cÊp ThÞ tr-êng s¬ cÊp lµ thÞ tr-êng mua b¸n c¸c chøng kho¸n míi ph¸t hµnh. Trªn thÞ tr-êng nµy, vèn tõ nhµ ®Çu t- sÏ ®-îc chuyÓn sang nhµ ph¸t hµnh th«ng qua viÖc nhµ ®Çu t- mua c¸c chøng kho¸n míi ph¸t hµnh do ®ã ®©y lµ n¬i duy nhÊt ®em l¹i vèn ®Çu t- cho tæ chøc ph¸t hµnh. ViÖc mua b¸n trªn thÞ tr-êng s¬ cÊp th-êng diÔn ra gi÷a c¸c ng©n hµng, c«ng ty ph¸t hµnh, vµ c¸c tËp ®oµn tµi chÝnh lín… gi¸ chøng kho¸n trªn thÞ tr-êng s¬ cÊp do tæ chøc ph¸t 10
  11. 11. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. hµnh Ên ®Þnh vµ th-êng ®-îc in ngay trªn chøng kho¸n. Nh- vËy, cã thÓ thÊy r»ng, thÞ tr-êng s¬ cÊp ®ãng vai trß chøng kho¸n ho¸ c¸c nguån vèn cÇn huy ®éng ®ång thêi chu chuyÓn vèn tõ n¬i thõa vèn tíi n¬i cÇn vèn vµ chuyÓn nã thµnh vèn dµi h¹n. ThÞ tr-êng thø cÊp ThÞ tr-êng thø cÊp lµ n¬i giao dÞch c¸c chøng kho¸n ®· ®-îc ph¸t hµnh trªn thÞ tr-êng s¬ cÊp. ThÞ tr-êng thø cÊp ®ãng vai trß ®¶m b¶o tÝnh thanh kho¶n cho c¸c chøng kho¸n ®· ph¸t hµnh vµ cã nh÷ng ®Æc ®iÓm sau: Thø nhÊt, trªn thÞ tr-êng thø cÊp, c¸c kho¶n tiÒn thu ®-îc tõ viÖc b¸n chøng kho¸n thuéc vÒ c¸c nhµ ®Çu t- vµ c¸c nhµ kinh doanh chøng kho¸n chø kh«ng ph¶i nhµ ph¸t hµnh. Nãi c¸ch kh¸c, c¸c luång vèn kh«ng ch¶y vµo nh÷ng ng-êi ph¸t hµnh chøng kho¸n mµ vËn chuyÓn gi÷a nh÷ng ng-êi ®Çu t- chøng kho¸n trªn thÞ tr-êng. ThÞ tr-êng thø cÊp lµ mét bé phËn quan träng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n, g¾n bã chÆt chÏ víi thÞ tr-êng s¬ cÊp. Thø hai, giao dÞch trªn thÞ tr-êng thø cÊp thÓ hiÖn nguyªn t¾c c¹nh tranh tù do, gi¸ chøng kho¸n trªn thÞ tr-êng thø cÊp do quan hÖ cung cÇu quyÕt ®Þnh. Thø ba, thÞ tr-êng thø cÊp lµ thÞ tr-êng ho¹t ®éng liªn tôc, c¸c nhµ ®Çu t- cã thÓ mua vµ b¸n c¸c chøng kho¸n nhiÒu lÇn trªn thÞ tr-êng nµy. Ngoµi c¸ch ph©n lo¹i trªn, cã thÓ ph©n lo¹i thÞ tr-êng chøng kho¸n theo tÝnh chÊt tËp trung cña thÞ tr-êng, theo ®ã thÞ tr-êng chøng kho¸n bao gåm Së giao dÞch chøng kho¸n (thÞ tr-êng tËp trung) vµ thÞ tr-êng OTC (thÞ tr-êng phi tËp trung). T¹i së giao dÞch, c¸c giao dÞch ®-îc tËp trung t¹i mét ®Þa ®iÓm, c¸c lÖnh ®-îc chuyÓn ®Õn sµn giao dÞch vµ tham gia vµo qu¸ tr×nh khíp lÖnh ®Ó h×nh thµnh gi¸ giao dÞch. Trªn thÞ tr-êng OTC, c¸c giao dÞch (c¶ s¬ cÊp vµ thø cÊp) ®-îc tiÕn hµnh qua m¹ng l-íi c¸c c«ng ty chøng kho¸n ph©n t¸n kh¾p quèc gia vµ ®-îc nèi víi nhau b»ng m¹ng m¸y tÝnh. Gi¸ c¶ h×nh thµnh theo ph-¬ng thøc tho¶ thuËn. 1.2.3. C¸c nguyªn t¾c ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n 11
  12. 12. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Nguyªn t¾c c¹nh tranh Theo nguyªn t¾c nµy, gi¸ c¶ trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ph¶n ¸nh quan hÖ cung cÇu vÒ chøng kho¸n vµ thÓ hiÖn t-¬ng quan c¹nh tranh gi÷a c¸c c«ng ty. Trªn thÞ tr-êng s¬ cÊp, c¸c tæ chøc ph¸t hµnh c¹nh tranh nhau ®Ó b¸n chøng kho¸n cña m×nh cho nhµ ®Çu t-, c¸c nhµ ®Çu t- ®-îc tù do lùa chän c¸c chøng kho¸n theo c¸c môc tiªu cña riªng m×nh. Trªn thÞ tr-êng thø cÊp, c¸c nhµ ®Çu t- còng c¹nh tranh tù do ®Ó t×m kiÕm cho m×nh mét lîi nhuËn cao nhÊt vµ gi¸ c¶ ®-îc h×nh thµnh theo ph-¬ng thøc ®Êu gi¸. Nguyªn t¾c c«ng b»ng Nguyªn t¾c nµy nh»m ®¶m b¶o lîi Ých cho tÊt c¶ nh÷ng ng-êi tham gia thÞ tr-êng. C«ng b»ng cã nghÜa lµ mäi ng-êi tham gia thÞ tr-êng ®Òu ph¶i tu©n thñ nh÷ng quy ®Þnh chung, ®-îc b×nh ®¼ng trong viÖc chi sÎ th«ng tin vµ trong viÖc g¸nh chÞu c¸c h×nh thøc xö ph¹t nÕu vi ph¹m vµo nh÷ng quy ®Þnh ®ã. Nguyªn t¾c c«ng khai Chøng kho¸n lµ lo¹i hµng ho¸ cã tÝnh trõu t-îng, ng-êi ®Çu t- kh«ng thÓ kiÓm tra trùc tiÕp ®-îc c¸c chøng kho¸n nh- c¸c hµng ho¸ th«ng th-êng mµ ph¶i dùa trªn c¬ së c¸c th«ng tin cã liªn quan. V× vËy thÞ tr-êng chøng kho¸n ph¶i ®-îc x©y dùng trªn c¬ së hÖ th«ng c«ng bè th«ng tin tèt. Theo luËt ®Þnh, c¸c bªn tham gia ph¸t hµnh chøng kho¸n cã nghÜa vô cung cÊp ®Çy ®ñ, trung thùc vµ kÞp thêi nh÷ng th«ng tin cã liªn quan tíi tæ chøc ph¸t hµnh, tíi ®ît ph¸t hµnh. C«ng bè th«ng tin ®-îc tiÕn hµnh khi ph¸t hµnh lÇn ®Çu còng nh- theo c¸c chÕ ®é th-êng xuyªn vµ ®ét xuÊt, th«ng qua c¸c ph-¬ng tiªn th«ng tin ®¹i chóng, së gia dÞch, c¸c c«ng ty chøng kho¸n vµ c¸c tæ chøc cã liªn quan kh¸c. Nguyªn t¾c trung gian Theo nguyªn t¾c nµy, trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n, c¸c giao dÞch ®-îc thùc hiÖn th«ng qua tæ chøc trung gian lµ c¸c c«ng ty chøng kho¸n. Trªn thÞ tr-êng s¬ cÊp, c¸c nhµ ®Çu t- th-êng kh«ng mua trùc tiÕp cña tæ chøc ph¸t hµnh mµ mua tõ c¸c nhµ b¶o l·nh ph¸t hµnh. Trªn thÞ tr-êng thø cÊp, th«ng qua c¸c 12
  13. 13. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. nghiÖp vô m«i giíi, kinh doanh c¸c c«ng ty chøng kho¸n mua b¸n chøng kho¸n gióp c¸c kh¸ch hµng, hoÆc kÕt nèi c¸c kh¸ch hµng víi nhau th«ng qua viÖc thùc hiÖn c¸c giao dÞch mua b¸n chøng kho¸n trªn tµi kho¶n cña m×nh. Nguyªn t¾c tËp trung ThÞ tr-êng chøng kho¸n ph¶i ho¹t ®éng trªn nguyªn t¾c tËp trung. C¸c giao dÞch chøng kho¸n chØ diÔn ra trªn së giao dÞch vµ trªn thÞ tr-êng OTC, cã sù kiÓm tra, gi¸m s¸t cña c¬ quan qu¶n lý nhµ n-íc vµ c¸c tæ chøc tù qu¶n. Hµng hãa cña thÞ tr-êng chøng kho¸n lµ c¸c s¶n phÈm tµi chÝnh cao cÊp nªn viÖc giao dÞch ®ßi hái thÞ tr-êng ph¶i cã nh÷ng c¬ së vËt chÊt nhÊt ®Þnh chø kh«ng thÓ diÔn ra mét c¸ch tuú tiÖn. 1.3. C¸c thµnh phÇn tham gia trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n C¸c tæ chøc vµ c¸ nh©n tham gia thÞ tr-êng chøng kho¸n cã thÓ ®-îc chia thµnh ba nhãm chÝnh: tæ chøc ph¸t hµnh, nhµ ®Çu t- vµ c¸c tæ chøc kh¸c cã liªn quan. 1.3.1. Tæ chøc ph¸t hµnh Tæ chøc ph¸t hµnh lµ c¸c tæ chøc thùc hiÖn huy ®éng vèn th«ng qua thÞ tr-êng chøng kho¸n. Tæ chøc ph¸t hµnh bao gåm ChÝnh phñ vµ chÝnh quyÒn ®Þa ph-¬ng (ph¸t hµnh tr¸i phiÕu ChÝnh phñ vµ tr¸i phiÕu ®Þa ph-¬ng), c¸c c«ng ty (ph¸t hµnh cæ phiÕu vµ tr¸i phiÕu c«ng ty) vµ c¸c tæ chøc tµi chÝnh kh¸c ®ãng vai trß cung cÊp hµng ho¸ cho thÞ tr-êng chøng kho¸n. 1.3.2. Nhµ ®Çu t- Nhµ ®Çu t- lµ nh÷ng ng-êi thùc sù mua b¸n chøng kho¸n trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n. Nhµ ®Çu t- cã thÓ lµ c¸ nh©n hoÆc tæ chøc. Nhµ ®Çu t- c¸ nh©n lµ nh÷ng ng-êi cã vèn nhµn rçi t¹m thêi, tham gia mua b¸n chøng kho¸n víi môc ®Ých kiÕm lîi nhuËn. Tuy nhiªn, trong ®Çu t- th× lîi nhuËn l¹i lu«n g¾n víi rñi ro, lîi nhuËn cµng cao th× rñi ro cµng lín vµ ng-îc l¹i. ChÝnh v× vËy, c¸c nhµ ®Çu t- c¸ nh©n lu«n ph¶i lùa chän c¸c h×nh thøc ®Çu t- phï hîp víi kh¶ n¨ng còng nh- møc ®éc chÊp nhËn rñi ro cña m×nh. 13
  14. 14. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. C¸c nhµ ®Çu t- cã tæ chøc, hay cßn gäi lµ c¸c ®Þnh chÕ ®Çu t-, th-êng xuyªn mua b¸n chøng kho¸n víi sè l-îng lín trªn thÞ tr-êng. C¸c tæ chøc nµy th-êng cã c¸c bé phËn chøc n¨ng bao gåm nhiÒu chuyªn gia cã kinh nghiÖm ®Ó nghiªn cøu thÞ tr-êng vµ ®-a ra c¸c quyÕt ®Þnh ®Çu t-. Mét sè nhµ ®Çu t- chuyªn nghiÖp chÝnh trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n lµ c¸c c«ng ty ®Çu t-, c¸c c«ng ty b¶o hiÓm, c¸c quü l-¬ng h-u vµ c¸c quü b¶o hiÓm x· héi kh¸c. §Çu t- th«ng qua c¸c tæ chøc ®Çu t- cã -u ®iÓm næi bËt lµ cã thÓ ®a d¹ng ho¸ danh môc ®Çu t- vµ c¸c quyÕt ®Þnh ®Çu t- ®-îc thùc hiªn bëi c¸c chuyªn gia giµu kinh nghiÖp vµ cã chuyªn m«n cao. Mét bé phËn quan träng cña c¸c tæ chøc ®Çu t- lµ c¸c c«ng ty tµi chÝnh. C¸c c«ng ty tµi chÝnh ®-îc phÐp kinh doanh chøng kho¸n, cã thÓ sö dông vèn cñ m×nh ®Ó ®Çu t- vµo chøng kho¸n nh»m môc ®Ých kiÕm lîi. Bªn c¹nh ®ã, c¸c c«ng ty chøng kho¸n, c¸c ng©n hµng th-¬ng m¹i còng cã thÓ trë thµnh nhµ ®Çu t- chuyªn nghiÖp khi hä mua chøng kho¸n cho chÝnh m×nh. 1.3.3. C¸c tæ chøc kinh doanh trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n C«ng ty chøng kho¸n C«ng ty chøng kho¸n lµ nh÷ng c«ng ty ho¹t ®éng trong lÜnh vùc chøng kho¸n, cã thÓ ®¶m nhËn m«t hoÆc nhiÒu trong sè c¸c nghiÖp vô chÝnh lµ b¶o l·nh ph¸t hµnh, m«i giíi, tù doanh, qu¶n lý quü ®Çu t-, vµ t- vÊn ®Çu t-. §Ó cã thÓ thùc hiÖn mçi nghiÖp vô, c¸c c«ng ty chøng kho¸n ph¶i ®¶m b¶o ®-îc mét sè vèn nhÊt ®Þnh vµ ph¶i ®-îc phÐp cña c¬ quan cã thÈm quyÒn. C¸c ng©n hµng th-¬ng m¹i T¹i mét sè n-íc, c¸c ng©n hµng th-¬ng m¹i cã thÓ sö dông vèn tù cã ®Ó t¨ng vµ ®a d¹ng ho¸ lîi nhuËn th«ng qua ®Çu t- chøng kho¸n. Tuy nhiªn c¸c ng©n hµng chØ ®-îc ®Çu t- vµo chøng kho¸n trong nh÷ng giíi h¹n nhÊt ®Þnh ®Ó b¶o vÖ ng©n hµng tr-íc nh÷ng biÕn ®éng cña gi¸ chøng kho¸n. Mét sè n-íc 14
  15. 15. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. cho phÐp ng©n hµng th-¬ng m¹i thµnh lËp c«ng ty con ®éc lËp ®Ó kinh doanh chøng kho¸n vµ thùc hiªn nghiÖp vô b¶o l·nh ph¸t hµnh. Ngoµi ba thµnh phÇn trªn ®©y, thÞ tr-êng chøng kho¸n cßn cã sù tham gia kh«ng thÓ thiÕu cña c¸c tæ chøc liªn quan ®Õn thÞ tr-êng chøng kho¸n nh-: c¸c c¬ quan qu¶n lý nhµ n-íc, së giao dÞch chøng kho¸n, hiÖp héi c¸c nhµ kinh doanh chøng kho¸n, tæ chøc l-u ký vµ thanh to¸n bï trõ chøng kho¸n… 2. Th«ng tin kh«ng c©n xøng. Th«ng tin kh«ng c©n xøng vµ nh÷ng b»ng chøng lý thuyÕt còng nh- thùc nghiÖm vÒ vÊn ®Ò nµy hiÖn nay ®ãng vai trß lµ c«ng cô c¬ b¶n cña mäi nhµ kinh tÕ häc tµi chÝnh trong nÒn kinh tÕ hiÖn ®¹i. Th«ng tin kh«ng c©n xøng lµ mét hiÖn t-îng cã ý nghÜa quan träng ®èi víi mét sè vÊn ®Ò cña kinh tÕ häc vµ tµi chÝnh tõ kinh tÕ häc vÜ m« vµ vi m« (nh- vÊn ®Ò c¸c c«ng cô nî cña doanh nghiÖp, c¸c chøng chØ ®Çu t- vµ cæ tøc, møc ®an s©u, réng vµ l©u dµi cña c¸c chu kú kinh tÕ, tû lÖ t¨ng tr-ëng kinh tÕ dµi h¹n) ®Õn c¸c vÊn ®Ò liªn quan ®Õn kinh tÕ quèc tÕ vµ nguån gèc cña c¸c cuéc khñng ho¶ng tµi chÝnh. §Ó t¹o c¬ së cho nh÷ng ph©n tÝch tiÕp theo cña luËn v¨n, trong phÇn nµy t«i xin tr×nh bµy mét c¸ch chi tiÕt häc thuyÕt Th«ng tin kh«ng c©n xøng vµ c¸c kh¸i niÖm cã liªn quan. 2.1. Kh¸i niÖm vÒ th«ng tin kh«ng c©n xøng. Trong mäi nÒn kinh tÕ, c¸c giao dÞch vÒ tµi chÝnh ®Òu h-íng ®Õn môc tiªu cuèi cïng lµ chuyÓn nguån vèn nhµn rçi ®Õn nh÷ng dù ¸n ®Çu t- hiÖu qu¶ nhÊt víi chi phÝ thÊp nhÊt cã thÓ. NÒn s¶n xuÊt hµng ho¸ vµ dÞch vô cña x· héi liªn tôc ph¸t triÓn lµm gia t¨ng kh«ng ngõng gi¸ trÞ thÆng d-. ChÞu t¸c ®éng bëi chi phÝ c¬ héi cña viÖc gi÷ tiÒn, nh÷ng chñ nh©n cña phÇn gi¸ trÞ thÆng d- ®ã lu«n t×m kiÕm c¸c c¬ héi ®Çu t- tèt nhÊt. DiÔn ra ®ång thêi víi qu¸ tr×nh ®ã lµ sù huy ®éng vèn cña c¸c chñ thÓ kinh tÕ, nh÷ng ng-êi muèn thµnh lËp hoÆc më réng ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh. Sù gÆp nhau cña hai luång nhu cÇu trªn t¹o nªn c¸c giao dÞch vÒ tµi chÝnh vµ tæng hîp tÊt c¶ c¸c giao dÞch tµi chÝnh ®ã h×nh thµnh thÞ tr-êng tµi chÝnh cña mét quèc gia. 15
  16. 16. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Tuy nhiªn sÏ lµ kh«ng ®¬n gi¶n ®Ó c¸c giao dÞch vÒ tµi chÝnh ®¹t ®Õn môc tiªu cuèi cïng trªn ®©y. Nguyªn nh©n lµ do sù t-¬ng hîp vÒ yªu cÇu gi÷a ng-êi cho vay vµ ng-êi ®i vay kh«ng ph¶i bao giê còng ®¹t ®-îc. Tõ phÝa ng-êi cho vay, víi vai trß lµ ng-êi së h÷u vèn, yªu cÇu ®¶m b¶o an toµn cho ®ång vèn lu«n ®-îc ®Æt lªn tr-íc tiªn. Hä yªu cÇu ng-êi vay vèn ®-a ra nh÷ng b»ng chøng cho thÊy tÝnh an toµn cña ®ång vèn vµ ®iÒu ®ã ph¶i ®-îc thÓ hiÖn thùc tÕ th«ng qua viÖc hoµn tr¶ vèn khi thêi h¹n vay kÕt thóc. Yªu cÇu chung thø hai cña ng-êi cho vay lµ thu ®-îc l·i suÊt kú väng vµo ®óng thêi ®iÓm cam kÕt. V× nh÷ng ng-êi cho vay chÊp nhËn cho vay lµ ®Ó chèng l¹i chi phÝ c¬ héi cña viÖc gi÷ tiÒn mµ biÓu hiÖn ra chÝnh lµ l·i suÊt huy ®éng vèn (i) cña hÖ thèng ng©n hµng vµ c¸c tæ chøc tÝn dông, nªn l·i suÊt kú väng kh«ng thÓ thÊp h¬n i. Ngoµi hai yªu cÇu trªn, trong nh÷ng t×nh huèng cô thÓ ng-êi cho vay cßn cã nh÷ng yªu cÇu kh¸c vÒ h×nh thøc tr¶ l·i, cung cÊp th«ng tin, … nh-ng tùu chung l¹i ®ã còng chØ lµ c¸c yªu cÇu ph¸i sinh nh»m ®¶m b¶o hai yªu cÇu trªn ®©y. §èi víi ng-êi ®i vay, t×m ®-îc nguån vèn ®ñ lín vÒ quy m«, ®ñ dµi vÒ thêi h¹n víi l·i suÊt vµ c¸c rµng buéc hîp lý lµ nh÷ng yªu cÇu c¬ b¶n vµ quan träng nhÊt. ViÖc x¸c ®Þnh nh- thÕ nµo lµ “®ñ” vµ “hîp lý” t-¬ng øng phô thuéc vµo dù ®Þnh sö dông vèn vµ tho¶ thuËn cña hai bªn trªn c¬ së c¸c ®iÒu kiÖn cho vay ¸p dông phæ biÕn trong nÒn kinh tÕ. Nh- vËy, ng-êi ®i vay ph¶i mét mÆt tho¶ m·n ®-îc c¸c yªu cÇu cña ng-êi cho vay vµ mÆt kh¸c ph¶i ®¸p øng ®-îc c¸c yªu cÇu ®i vay cña chÝnh m×nh. V× vËy, kh¶ n¨ng mét giao dÞch tµi chÝnh ®-îc thùc hiÖn phô thuéc chñ yÕu vµo ng-êi ®i vay. Tuy nhiªn trong c¸c giao dÞch tµi chÝnh lu«n xuÊt hiÖn mét m©u thuÉn c¬ b¶n vµ cè h÷u, mét m©u thuÉn t¹o nªn c¬ së tån t¹i cña c¸c ®iÒu kiÖn cho vay trong c¸c tæ chøc tµi chÝnh, ®ã lµ sù kh«ng c©n xøng vÒ th«ng tin gi÷a ng-êi cho vay vµ ng-êi ®i vay. Ng-êi cho vay ®ãng vai trß cung cÊp vèn trong giao dÞch tµi chÝnh vµ th-êng kh«ng cã sù kh¸c biÖt lín vÒ ®ång vèn gi÷a nh÷ng ng-êi cho vay (sù kh¸c biÖt chñ yÕu n»m ë thêi h¹n cho vay vµ c¸c rµng buéc 16
  17. 17. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. liªn quan). Nãi c¸ch kh¸c, nh÷ng th«ng tin vÒ phÝa ®èi t¸c cña m×nh mµ ng-êi ®i vay cã ®-îc lµ t-¬ng ®èi ®ång nhÊt. Ng-êi ®i vay cã thÓ huy ®éng tõ mét trong nh÷ng ng-êi cung cÊp vèn mµ kh«ng cÇn quan t©m nhiÒu ®Õn bªn cho vay v× chØ cÇn vay ®-îc vèn lµ hä ®· ®¹t ®-îc gÇn nh- hoµn toµn môc ®Ých cña mét giao dÞch tµi chÝnh. Mäi chuyÖn hoµn toµn kh¸c ®èi víi ng-êi cho vay. Hä cã quyÒn lùa chän mét trong sè nh÷ng ng-êi hái vay, lóc nµy hä cã c¶ quyÒn sö dông vµ ®Þnh ®o¹t ®èi v¬i ®ång vèn, nghÜa lµ hä cã quyÒn së h÷u ®Çy ®ñ. Nh-ng ngay sau khi giao dÞch tµi chÝnh diÔn ra, quyÒn së h÷u ®ã bÞ chia ®«i, quyÒn sö dông vèn ®· ®-îc chuyÓn sang phÝa ng-êi vay vèn! NÕu kh«ng cã vËt thÕ chÊp hoÆc b¶o l·nh cña mét tæ chøc tµi chÝnh m¹nh, ng-êi cho vay chØ cßn sù thõa nhËn vÒ mÆt ph¸p lý ®èi víi kho¶n tiÒn ®ã, hä kh«ng cÇm gi÷ vµ còng kh«ng sö dông nã. §iÒu nµy ®ång nghÜa víi viÖc rñi ro thu håi vèn t¨ng lªn vµ møc ®é rñi ro phô thuéc hoµn toµn vµo ng-êi vay vèn. Do vËy, nh÷ng g× ng-êi cho vay ph¶i lµm ®Ó h¹n chÕ rñi ro lµ ph¶i thu thËp vµ ph©n tÝch c¸c th«ng tin liªn quan ®Õn ng-êi vay vèn. Hä cÇn biÕt ng-êi ®i vay sö dông ®ång vèn nh- thÕ nµo, møc ®é rñi ro cao hay thÊp, søc m¹nh tµi chÝnh, møc ®é tin t-ëng, nguy c¬ dÉn ®Õn viÖc sö dông vèn kh«ng ®óng cam kÕt cña ng-êi vay, … Tuy nhiªn nh÷ng th«ng tin nh- thÕ ®Õn víi ng-êi cho vay th-êng kh«ng ®Çy ®ñ hoÆc thiÕu chÝnh x¸c dÉn ®Õn nh÷ng lùa chän cña ng-êi cho vay cã thÓ lµ mét “lùa chän ®èi nghÞch” Tãm l¹i, trong c¸c giao dÞch tµi chÝnh th-êng cã sù chªnh lÖch vÒ th«ng tin gi÷a c¸c bªn tham gia, ®ã chÝnh lµ hiÖn t-îng th«ng tin kh«ng c©n xøng. Cho ®Õn nay, qua nhiÒu nghiªn cøu, c¸c nhµ kinh tÕ häc cã nhiÒu c¸ch ®Þnh nghÜa kh¸c nhau vÒ th«ng tin kh«ng c©n xøng: 17
  18. 18. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Theo nhµ kinh tÕ häc Markusk K.Brunnermeier, §¹i häc Boston: “Th«ng tin kh«ng c©n xøng lµ hiÖn t-îng ng-êi ®i vay cã th«ng tin tèt h¬n ng-êi cho vay” 1. Theo hai nhµ kinh tÕ häc Udo Schmidt Mohr (University des Saarlandes) vµ J.Miguel Villas-Boas (University of California at Berkeley) trong cuèn “Assymetric Information and the Market Structure of the Banking Industry” (t¹m dÞch: Th«ng tin kh«ng c©n xøng vµ cÊu tróc thÞ tr-êng cña ngµnh ng©n hµng): Th«ng tin kh«ng c©n xøng lµ t×nh tr¹ng trong ®ã ng-êi mua vµ ng-êi b¸n cã th«ng tin kh¸c nhau vÒ cïng mét giao dÞch. Theo nhµ kinh tÕ häc Fredic S.Miskin §¹i häc Columbia, Hoa Kú: “Th«ng tin kh«ng c©n xøng lµ sù kh«ng ngang b»ng vÒ mét th«ng tin mµ mçi bªn tham gia vµo mét giao dÞch biÕt ®-îc” 2. Cã thÓ ®Þnh nghÜa kh¸i niÖm th«ng tin kh«ng c©n xøng theo nhiÒu c¸ch kh¸c nhau. Tuy nhiªn mäi tr-êng hîp kh«ng c©n xøng vÒ th«ng tin ®Òu cã ba ®Æc ®iÓm c¬ b¶n sau: Thø nhÊt, cã sù kh¸c biÖt vÒ th«ng tin gi÷a c¸c bªn tham gia giao dÞch. Thø hai, cã nhiÒu trë ng¹i trong viÖc chuyÓn th«ng tin gi÷a hai bªn. Thø ba, trong hai bªn cã mét bªn cã th«ng tin chÝnh x¸c h¬n. Mçi thÞ tr-êng ®Òu ®¹t ®Õn mét tr¹ng th¸i c©n b»ng sau sù t-¬ng t¸c qua l¹i gi÷a ng-êi mua vµ ng-êi b¸n d-íi sù ®iÒu chØnh cña hÖ thèng ph¸p luËt. Trªn c¬ së sù c©n b»ng ®ã, c¸c quan hÖ kinh tÕ ®-îc ph©n tÝch chi tiÕt h¬n. Tuy nhiªn, vÞ trÝ c©n b»ng trªn c¸c thÞ tr-êng cã th«ng tin kh«ng c©n xøng cã nhiÒu thay ®æi. §Ó ph©n tÝch chi tiÕt h¬n sù t¸c ®éng cña th«ng tin kh«ng c©n xøng ®Õn ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng, ta cÇn nghiªn cøu c¸ch ®¹t ®Õn c©n b»ng thÞ tr-êng vµ c¸c yÕu tè quyÕt ®Þnh ®Õn sù c©n b»ng ®ã. 1 “Asset pricing under Assymetric Information: Bubbles, Crashes, Technical Analysis and Herding”, NXB §¹i häc Boston, 1999, trang 27, dßng 18. 2 “Kinh tÕ häc vÒ tiÒn tÖ, ng©n hµng vµ thÞ tr-êng tµi chÝnh”, NXB Khoa häc Kü thuËt, 1999, trang 907. 18
  19. 19. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Trªn mçi thÞ tr-êng, ®Æc ®iÓm cña sù kh«ng c©n xøng vÒ th«ng tin vµ tÝnh chÊt t¸c ®éng ®Õn c©n b»ng thÞ tr-êng kh«ng gièng nhau. Vai trß cña th«ng tin trªn thÞ tr-êng cµng cao th× vÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng trªn c¸c thÞ tr-êng ®ã cµng râ rÖt vµ thu hót nhiÒu sù quan t©m cña nh÷ng ng-êi tham gia. Th«ng tin kh«ng c©n xøng xuÊt hiÖn phæ biÕn trªn c¸c thÞ tr-êng tµi chÝnh, ®Æc biÖt lµ thÞ tr-êng tÝn dông vµ b¶o hiÓm. Trong phÇn d-íi ®©y, t«i xin tr×nh bµy sù c©n b»ng trªn c¸c thÞ tr-êng b¶o hiÓm xuÊt hiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng dùa trªn mét nghiªn cøu vÒ thÞ tr-êng b¶o hiÓm thu ho¹ch n«ng s¶n cña Mü do hai nhµ kinh tÕ häc Shiva S.Makki vµ Agapi Somwaru thuéc Vô Kinh tÕ häc ThÞ tr-êng vµ Th-¬ng m¹i, ViÖn Nghiªn cøu Kinh tÕ, Bé N«ng nghiÖp Hoa Kú thùc hiÖn th¸ng 4, 2001. ViÖc lùa chän thÞ tr-êng b¶o hiÓm lµ xuÊt ph¸t tõ nhiÒu nguyªn nh©n: thø nhÊt, b¶o hiÓm lµ lÜnh vùc mµ th«ng tin ®ãng vai trß ®Æc biÖt quan träng vµ thÓ hiÖn râ rµng nhÊt nh÷ng ®Æc ®iÓm cña th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc; thø hai, rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng nµy th-êng xuyªn x¶y ra v× sau khi ®-îc b¶o hiÓm, ng-êi ®-îc b¶o hiÓm cã Ýt nç lùc h¬n trong viÖc b¶o vÖ ®èi t-îng b¶o hiÓm; thø ba, ®· cã nhiÒu nghiªn cøu ®-îc thùc hiÖn trªn nhiÒu lo¹i thÞ tr-êng b¶o hiÓm nªn c¸c m« ph©n tÝch ®Òu ®· ®-îc kh¼ng ®Þnh tÝnh ®óng ®¾n. Dùa trªn c¸c ph©n tÝch ®ã, viÖc vËn dông nghiªn cøu trªn thÞ tr-êng nµy sang c¸c lÜnh vùc kh¸c cã nhiÒu ®iÓm t-¬ng ®ång vµ do ®ã sÏ ®ãng gãp rÊt lín trong nh÷ng phÇn tiÕp theo cña luËn v¨n. 2.2. C©n b»ng thÞ tr-êng trong tr-êng hîp kh«ng c©n xøng vÒ th«ng tin Trªn c¸c thÞ tr-êng tµi chÝnh nãi chung vµ thÞ tr-êng b¶o hiÓm nãi riªng, hiÖn t-îng th«ng tin kh«ng c©n xøng lu«n ®i kÌm vµ cã mèi quan hÖ mËt thiÕt víi vÊn ®Ò lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc. Trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm, lùa chän ®èi nghÞch ph¸t sinh do c¸c c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng thÓ ph©n lo¹i mét c¸ch triÖt ®Ó møc ®é rñi ro cña nh÷ng ng-êi tham gia b¶o hiÓm. Sau khi mua b¶o hiÓm, ng-êi ®-îc b¶o hiÓm kh«ng cã ®éng lùc ®Ó h¹n chÕ rñi ro. Nh÷ng rñi 19
  20. 20. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. ro nh- vËy gäi lµ rñi ro ®¹o ®øc vµ ng-êi chÞu rñi ro nµy kh«ng ai kh¸c chÝnh lµ c«ng ty b¶o hiÓm. Nghiªn cøu s¾p tr×nh bµy d-íi ®©y gi¶ thiÕt r»ng c¸c c¸ nh©n tham gia b¶o hiÓm kh«ng cã kh¶ n¨ng ph©n phèi rñi ro. Nh÷ng nghiªn cøu trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm th©n thÓ vµ xe h¬i cña mét sè nhµ kinh tÕ häc trªn thÕ giíi ®· ®i ®Õn ®Õn kÕt luËn r»ng lùa chän ®èi nghÞch khiÕn nh÷ng ng-êi cã rñi ro thÊp kh«ng muèn tham gia b¶o hiÓm ®ång thêi t¹o ra hiÖn t-îng chuyÓn thu nhËp tõ nh÷ng ng-êi cã møc rñi ro thÊp sang nh÷ng ng-êi cã møc rñi ro cao. §Ó x¸c ®Þnh c©n b»ng thÞ tr-êng trong ®iÒu kiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm, tr-íc tiªn cÇn xem xÐt qu¸ tr×nh ®¹t ®Õn c©n b»ng trªn thÞ tr-êng c¹nh tranh hoµn h¶o b»ng c¸ch sö dông lý thuyÕt cung-cÇu thÞ tr-êng. Gi¶ sö mét c¸ nh©n X muèn mua mét hîp ®ång b¶o hiÓm ®Ó æn ®Þnh thu nhËp tr-íc c¸c rñi ro. §Ó ®¬n gi¶n ta gi¶ thiÕt cã hai kh¶ n¨ng x¶y ra: cã tæn thÊt vµ kh«ng cã tæn thÊt. Gi¶ sö tiÕp r»ng X muèn tèi ®a ho¸ thu nhËp. NÕu kh«ng cã hîp ®ång b¶o hiÓm, anh ta sÏ cã tæng thu nhËp kú väng lµ: V(m,p) = (1 - p)U(m) + pU(m – d) (1) Trong ®ã: m: thu nhËp p: x¸c suÊt x¶y ra tæn thÊt U(x): hµm thu nhËp V: tæng trÞ gi¸ thu nhËp kú väng. NÕu mua b¶o hiÓm víi møc phÝ b¶o hiÓm a vµ møc båi th-êng i, tæng thu nhËp kú väng cña X lµ: V(a,i,p) = (1 – p)U(m – a) + pU(m – d – a + i) (2) Gi¶ sö r»ng X lµ ng-êi kh«ng thÝch m¹o hiÓm, khi ®ã U lu«n gi¶m (tøc lµ U’(x) < 0) ®ång thêi ®å thÞ cña U lµ mét ®-êng cong lâm (do ®ã V còng lµ 20
  21. 21. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. mét ®-êng cong lâm). Trong c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm, X sÏ chän hîp ®ång cã V cùc ®¹i. Gi¶ sö tiÕp r»ng thu nhËp tõ c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm cña c«ng ty b¶o hiÓm phô thuéc vµo c¸c biÕn ngÉu nhiªn. Do vËy, khi b¸n ®-îc hîp ®ång b¶o hiÓm, c«ng ty xÏ thu ®-îc (1 - p)a vµ ph¶i tr¶ p(i - a) khi tæn thÊt x¶y ra. Lîi nhuËn cña c«ng ty lµ: π (a,i,p) = (1 - p)a - p(i - a) (3) Trªn thÞ tr-êng c¹nh tranh hoµn h¶o, lîi nhuËn cña c«ng ty b»ng 0 nªn: (1 - p)a - p(i - a) = 0 (4) Mçi hîp ®ång b¶o hiÓm ®-îc ®Æc tr-ng bëi møc phÝ b¶o hiÓm a vµ møc båi th-êng i. Do ®ã, ph-¬ng tr×nh (4) thÓ hiÖn tÊt c¶ c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm cña c«ng ty. T¹i mét x¸c suÊt x¶y ra rñi ro nhÊt ®Þnh p, c«ng ty sÏ ®Þnh gi¸ a vµ i sao cho ph-¬ng tr×nh (4) ®-îc tho¶ m·n. Tøc lµ: (1 - p)a -p(i - a) = 0 hay a - pi = 0 Ph-¬ng tr×nh (2) vµ ph-¬ng tr×nh (4) thÓ hiÖn ®-êng cÇu vµ cung b¶o hiÓm. Sù t-¬ng t¸c gi÷a cung vµ cÇu b¶o hiÓm ®-îc thÓ hiÖn trªn trôc m10m2, trong ®ã m1 vµ m2 thÓ hiÖn thu nhËp trong hai tr-êng hîp t-¬ng øng: kh«ng cã tæn thÊt vµ cã tæn thÊt. 2.2.1. C©n b»ng thÞ tr-êng trong ®iÒu kiÖn th«ng tin ®Çy ®ñ. Trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm c¹nh tranh hoµn h¶o, cã hai kiÓu c©n b»ng lµ c©n b»ng chung vµ c©n b»ng riªng. C©n b»ng chung x¶y ra khi thÞ tr-êng cã mét lo¹i kh¸ch hµng ®ång nhÊt vÒ møc ®é rñi ro, c«ng ty b¶o hiÓm chØ cÇn ®Þnh gi¸ mét lo¹i hîp ®ång b¶o hiÓm. Trong tr-êng hîp c©n b»ng riªng, thÞ tr-êng cã nhiÒu nhãm kh¸ch hµng kh¸c nhau vÒ møc ®é rñi ro. Khi ®ã, c«ng ty b¶o hiÓm b¸n c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm ë c¸c møc gi¸ kh¸c nhau cho tõng ®èi t-îng 21
  22. 22. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. kh¸ch hµng cã ®é rñi ro phï hîp. ThÞ tr-êng ®¹t ®Õn c©n b»ng t¹i nhiÒu ®iÓm øng víi tõng lo¹i kh¸ch hµng. 2.2.1.1. C©n b»ng chung m2 F T m- a - d+i K U m- d E O m– a m m1 H×nh 1.1: C©n b»ng thÞ tr-êng trong ®iÒu kiÖn th«ng tin ®Çy ®ñ vµ mét møc rñi ro H×nh 1.1 biÓu diÔn ®iÓm c©n b»ng chung cña thÞ tr-êng b¶o hiÓm c¹nh tranh hoµn h¶o víi mét lo¹i kh¸ch hµng ®ång nhÊt vµ 1 tû lÖ x¸c suÊt x¶y ra rñi ro, trong ®iÒu kiÖn th«ng tin ®Çy ®ñ. Trôc hoµnh m1 vµ trôc tung m2 biÓu diÔn thu nhËp trong hai tr-êng hîp t-¬ng øng: kh«ng cã tæn thÊt vµ cã tæn thÊt. §-êng cong U thÓ hiÖn tËp hîp c¸c ®iÓm kÕt hîp thu nhËp cña ng-êi mua b¶o hiÓm trong hai tr-êng hîp trªn, phô thuéc vµo a, i vµ d, chÝnh lµ ®-êng cÇu b¶o hiÓm. §-êng th¼ng OT biÓu diÔn c¸c tËp hîp ®iÓm cã kÕt hîp thu nhËp b»ng nhau dï tæn thÊt cã x¶y ra hay kh«ng. §-êng th¼ng EF lµ ®å thÞ cña ph-¬ng tr×nh (4) biÓu diÔn c¸c kÕt hîp thu nhËp cña c«ng ty b¶o hiÓm vµ chÝnh lµ ®-êng cung b¶o hiÓm. §é dèc cña ®-êng EF ®-îc x¸c ®Þnh b»ng tû lÖ 1 − p . p §é dèc cña ®-êng U ®-îc x¸c ®Þnh b»ng tû lÖ thay thÕ cËn biªn cña thu nhËp U ' (m1 ) trong hai tr-êng hîp m1 vµ m2, tøc lµ b»ng . U ' (m2 ) ThÞ tr-êng ®¹t tíi tr¹ng th¸i c©n b»ng khi ®é dèc cña ®-êng cÇu U b»ng ®é dèc cña ®-êng cung EF. Gi¶ X cã ®iÓm kÕt hîp thu nhËp ban ®Çu t¹i E. T¹i 22
  23. 23. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. ®iÓm nµy X sÏ cã thu nhËp m nÕu tæn thÊt kh«ng x¶y ra vµ m - d nÕu tæn thÊt x¶y ra. §Ó h¹n chÕ rñi ro, X mua mét hîp ®ång b¶o hiÓm däc theo ®-êng EF. Trong sè c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm, hîp ®ång t¹i ®iÓm K tèi ®a ho¸ thu nhËp kú väng cña anh ta. Hîp ®ång t¹i K lµ mét hîp ®ång b¶o hiÓm toµn bé rñi ro vµ c©n b»ng thu nhËp cña X trong c¶ hai tr-êng hîp cã hay kh«ng cã tæn thÊt. T¹i ®iÓm c©n b»ng, hîp ®ång ®-îc mua b¸n trong ®iÒu kiÖn c¶ hai bªn ®Òu biÕt râ vÒ nhau. V× vËy K chÝnh lµ ®iÓm c©n b»ng trong ®iÒu kiÖn th«ng tin ®Çy ®ñ, lóc nµy ng-êi b¶o hiÓm kh«ng cã l·i (π = 0). 2.2.1.2. C©n b»ng riªng H×nh 1.2 d-íi ®©y biÓu diÔn ®iÓm c©n b»ng cña thÞ tr-êng b¶o hiÓm c¹nh tranh hoµn h¶o, ®Çy ®ñ th«ng tin nh-ng nh÷ng ng-êi tham gia b¶o hiÓm cã møc rñi ro kh¸c nhau. §Ó ®¬n gi¶n, ta gi¶ sö chØ cã hai nhãm kh¸ch hµng: LR vµ HR víi x¸c suÊt x¶y ra rñi ro t-¬ng øng lµ pH vµ pL (pH > pL). m2 F UL T UH A B H E O H×nh 1.2: C©n b»ng thÞ tr-êng trong m1 ®iÒu kiÖn th«ng tin ®Çy ®ñ vµ nhiÒu møc rñi ro VÉn víi c¸c gi¶ thiÕt nh- phÇn trªn ta thÊy: C¸c hîp ®ång b¶o hiÓm cã rñi ro thÊp ®-îc thÓ hiÖn trªn ®-êng EF, cã ®é dèc lµ (1 – pL)/pL. C¸c hîp ®ång b¶o hiÓm cã rñi ro cao ®-îc tËp hîp trªn ®-êng EH, cã ®é dèc b»ng (1 – pH)/pH. 23
  24. 24. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Trong tr-êng hîp nµy, ®é dèc vµ ®é lâm cña ®-êng cÇu øng víi mçi nhãm kh¸ch hµng phô thuéc vµo møc tæn thÊt khi rñi ro x¶y ra (d) vµ ®Æc ®iÓm rñi ro (tuú theo tõng ®Æc ®iÓm rñi ro mµ c«ng ty b¶o hiÓm ®-a ra møc phÝ a vµ møc båi th-êng i phï hîp). Gäi hai ®-êng nµy t-¬ng øng lµ UL vµ UH. V× c«ng ty b¶o hiÓm biÕt râ x¸c suÊt x¶y ra rñi ro cña hai nhãm kh¸ch hµng nªn hä sÏ ®-a ra hai lo¹i hîp ®ång b¶o hiÓm t-¬ng øng víi hai møc rñi ro. T¹i ®iÓm c©n b»ng, c¶ hai nhãm kh¸ch hµng ®Òu ®-îc b¶o hiÓm toµn bé rñi ro vµ ë mét møc gi¸ c¶ c«ng b»ng. 2.2.2. C©n b»ng thÞ tr-êng trong ®iÒu kiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng. Nhµ kinh tÕ häc Akerlof, trong nghiªn cøu vÒ th«ng tin kh«ng c©n xøng n¨m 1970 ®· ®-a ra nh÷ng vÊn ®Ò ph¸t sinh trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm th©n thÓ khi ng-êi ®-îc b¶o hiÓm biÕt râ t×nh tr¹ng søc khoÎ cña m×nh cßn c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng biÕt ®Õn ®iÒu ®ã. ¤ng ®-a ra mét vÝ dô trong ®ã c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng thÓ ph©n lo¹i kh¸ch hµng theo møc ®é rñi ro vµ ®Þnh gi¸ c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm ë mét møc trung b×nh. Trong ®iÒu kiÖn ®ã, chØ nh÷ng ng-êi cã møc rñi ro cao h¬n møc trung b×nh míi muèn mua b¶o hiÓm. §iÒu nµy khiÕn c«ng ty b¶o hiÓm bÞ lç vµ do ®ã, phÝ b¶o hiÓm ph¶i ®-îc t¨ng lªn ®Ó ®¶m b¶o cho c«ng ty hoµ vèn. TiÕp tôc, trong sè nh÷ng ng-êi mua b¶o hiÓm tr-íc ®©y, chØ nh÷ng ng-êi cã møc rñi ro cao h¬n møc trung b×nh míi mua b¶o hiÓm ë møc gi¸ míi cao h¬n. Qu¸ tr×nh t-¬ng tù diÔn ra liªn tôc cho ®Õn khi chØ nh÷ng ng-êi cã møc rñi ro rÊt cao míi s·n sµng mua b¶o hiÓm ë mét møc phÝ b¶o hiÓm còng rÊt cao 3. N¨m 1976, nghiªn cøu cña hai nhµ kinh tÕ häc Rothschild vµ Stiglitz ®· gi¶i thÝch sù ®¹t ®Õn c©n b»ng trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm trong ®iÒu kiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng x¶y ra gi÷a ng-êi b¶o hiÓm vµ ng-êi ®-îc b¶o hiÓm. Víi sù thiÕu hôt vÒ th«ng tin, thÞ tr-êng nµy sÏ cã hai kiÓu c©n b»ng: c©n b»ng chung 3 “The Market for ‘Lemons’: Quality Uncertainty and the Market Mechanism”, Quarterly Journal of Economics Sè 84, Hoa Kú (Th¸ng 8/1970), trang 488-500. 24
  25. 25. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. (Pooling Equilibrium) vµ c©n b»ng riªng (Seperating Equilibrium). Trong tr-êng hîp c©n b»ng chung, c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng thÓ ph©n lo¹i kh¸ch hµng theo møc ®é rñi ro nªn phÝ b¶o hiÓm ®-îc x¸c ®Þnh ë møc trung b×nh. C¸c hîp ®ång b¶o hiÓm ®-îc b¸n víi cïng mét møc gi¸ cho mäi nhãm kh¸ch hµng. T×nh tr¹ng nµy sÏ dÉn ®Õn kiÓu thÞ tr-êng trong m« h×nh cña nhµ kinh tÕ häc Akerlof nh- ®· tr×nh bµy trªn ®©y. Trong tr-êng hîp c©n b»ng riªng, c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm ®-îc b¸n ë møc gi¸ phï hîp víi tõng lo¹i rñi ro. Khi ®ã nh÷ng ng-êi tham gia b¶o hiÓm sÏ tù ph©n lo¹i m×nh theo ®Æc ®iÓm cña rñi ro th«ng qua viÖc lùa chän hîp ®ång b¶o hiÓm. 2.2.2.1. C©n b»ng chung m2 F UL T G UH B’ A H A’ B E O H×nh 1.3: C©n b»ng chung trong ®iÒu m1 kiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng vµ nhiÒu møc rñi ro H×nh 1.3 biÓu diÔn mét vÝ dô vÒ c©n b»ng chung trong tr-êng hîp cã th«ng tin kh«ng c©n xøng. Trong ph©n tÝch tr-íc, ta ®· gi¶ thiÕt r»ng cã hai nhãm kh¸ch hµng tham gia b¶o hiÓm LR vµ HR víi x¸c suÊt x¶y ro rñi ro t-¬ng øng lµ pL vµ pH (pL < pH). §-êng EF biÓu diÔn ®-êng cung c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm cho kh¸ch hµng cã rñi ro thÊp víi ®é dèc lµ (1 - pL)/ pL cßn c¸c hîp ®ång 25
  26. 26. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. cho kh¸ch hµng cã rñi ro cao tËp trung thµnh ®-êng EH víi ®é dèc (1 – pH)/pH. §é dèc vµ h×nh d¹ng cña c¸c ®-êng cÇu phô thuéc vµo ®Æc ®iÓm rñi ro (®Æc tr-ng bëi møc tæn thÊt d) vµ th¸i ®é cña ng-êi ®-îc b¶o hiÓm ®èi víi rñi ro (thÓ hiÖn qua viÖc lùa chän c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm ë c¸c møc a vµ i kh¸c nhau). Gi¶ sö hai ®-êng cÇu nµy t-¬ng øng lµ UL vµ UH. Do c¸c gi¸ trÞ UL vµ UH lµ nh÷ng th«ng tin kh«ng ®-îc c¸o b¹ch nªn c¸c ®iÓm c©n b»ng A, B (®iÓm b¶o hiÓm tèt nhÊt c¸c rñi ro) lµ kh«ng thÓ ®¹t ®-îc. Nguyªn nh©n lµ do c¸c c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng biÕt râ ai lµ ng-êi cã pH vµ ai lµ ng-êi cã pL nªn kh«ng thÓ ng¨n c¶n nh÷ng ng-êi cã pH mua hîp ®ång A, ®iÓm ®¶m b¶o an toµn cao h¬n. MÆt kh¸c, còng do kh«ng ph©n lo¹i ®-îc kh¸ch hµng nªn c«ng ty b¶o hiÓm ®Þnh gi¸ hîp ®ång ë møc trung b×nh, thÓ hiÖn b»ng ®-êng EG. KÕt qu¶ lµ trong tr-êng hîp c©n b»ng chung nh÷ng ng-êi cã rñi ro cao sÏ mua hîp ®ång B’ vµ ng-êi cã rñi ro thÊp sÏ mua hîp ®ång A’. So víi ph¹m vi b¶o hiÓm toµn bé rñi ro th× ë ph¹m vi b¶o hiÓm nµy nh÷ng ng-êi cã rñi ro cao ®· mua rÎ h¬n vµ nh÷ng ng-êi cã rñi ro thÊp ®· mua ®¾t h¬n. Nh- vËy, ng-êi cã rñi ro cao ®-îc b¶o hiÓm nhiÒu h¬n (over-insured) trong khi ng-êi cã rñi ro thÊp ®-îc b¶o hiÓm Ýt h¬n (under-insured). 2.2.2.2. C©n b»ng riªng H×nh 1.4 biÒu diÔn tr-êng hîp c©n b»ng riªng trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm cã th«ng tin kh«ng c©n xøng. 26
  27. 27. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. m2 F UL T UH A H B A* E O m1 H×nh 1.4: C©n b»ng riªng trong ®iÒu kiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng vµ nhiÒu møc rñi ro XÐt mét thÞ tr-êng t-¬ng tù nh- ®· tr×nh bµy trong h×nh 1.3. Tuy nhiªn c«ng ty b¶o hiÓm chµo b¸n hai lo¹i b¶o hiÓm ë hai møc gi¸ kh¸c nhau t-¬ng øng víi tõng møc ®é rñi ro. Do c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng biÕt x¸c suÊt x¶y ra rñi ro cña kh¸ch hµng nªn ®iÓm c©n b»ng tèi -u A vµ B kh«ng thÓ ®¹t ®-îc. Lóc nµy kh¸ch hµng ®Òu thÝch hîp ®ång A h¬n v× t¹i ®ã thu nhËp kú väng lu«n cao h¬n dï tæn thÊt cã x¶y ra hay kh«ng. Trong tr-êng hîp nµy, c«ng ty b¶o hiÓm cã thÓ ®-a ra hai lo¹i hîp ®ång (t-¬ng øng theo hai ®-êng cung EF vµ EH) phï hîp víi tõng lo¹i rñi ro. V× c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng thÓ t¸ch riªng ng-êi cã rñi ro cao víi ng-êi cã rñi ro thÊp nªn khi thÞ tr-êng c©n b»ng, ng-êi cã rñi ro cao sÏ mua hîp ®ång B vµ ng-êi cã rñi ro thÊp sÏ mua hîp ®ång A*. KÕt qu¶ lµ khi tån t¹i c©n b»ng riªng th× hîp ®ång cho møc rñi ro thÊp lµ giao ®iÓm gi÷a ®-êng cÇu cña ng-êi cã rñi ro cao víi ®-êng cung cho ng-êi cã rñi ro thÊp. Nh÷ng dÊu hiÖu (gîi ý) cña thÞ tr-êng Lý thuyÕt vÒ nh÷ng dÊu hiÖu cña thÞ tr-êng cho r»ng trong c¸c thÞ tr-êng b¶o hiÓm tßn t¹i th«ng tin kh«ng c©n xøng, c¸c c¸ nh©n ngÇm béc lé nh÷ng th«ng tin liªn quan ®Õn møc ®é rñi ro khi hä lùa chän hîp ®ång b¶o hiÓm. 27
  28. 28. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Nh÷ng ng-êi cã rñi ro thÊp th-êng mua hîp ®ång b¸n phÇn vµ chän tû lÖ khÊu trõ cao (nÕu rñi ro x¶y ra, c«ng ty b¶o hiÓm ®-îc khÊu trõ mét phÇn tæn thÊt ph¶i chÞu). Trong khi ®ã nh÷ng ng-êi cã rñi ro cao th-êng mua b¶o hiÓm toµn phÇn. Tuy nhiªn, cÇn l-u ý r»ng sù tù béc lé rñi ro nµy cßn phô thuéc vµo mét sè yÕu tè kh¸c nh- th¸i ®é cña ng-êi ®-îc b¶o hiÓm tr-íc rñi ro (muèn tr¸nh rñi ro nhiÒu hay Ýt). Ch¼ng h¹n, mét ng-êi tham gia b¶o hiÓm cã thÓ mua hîp ®ång cã ph¹m vi b¶o hiÓm cao bëi v× anh ta cã x¸c suÊt x¶y ra rñi ro cao nh-ng còng cã thÓ anh ta lµ ng-êi thÝch sù an toµn, ch¾c ch¾n. Tuy nhiªn, nÕu gi¶ thiÕt hai yÕu tè nµy kh«ng ®æi th× ng-êi nµo mua b¶o hiÓm cã ph¹m vi lín h¬n, ng-êi ®ã th-êng cã møc tæn thÊt cao h¬n khi rñi ro x¶y ra. Nh- vËy, trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm cã th«ng tin kh«ng c©n xøng sÏ tån t¹i mét trong hai kiÓu c©n b»ng. NÕu ng-êi b¶o hiÓm kh«ng thÓ ph©n lo¹i ®-îc kh¸ch hµng theo møc ®é rñi ro, thÞ tr-êng sÏ ®¹t ®-îc c©n b»ng chung theo ®ã dùa trªn møc ®é rñi ro trung b×nh, ng-êi b¶o hiÓm cung cÊp mét lo¹i hîp ®ång duy nhÊt cho tÊt c¶ kh¸ch hµng. V× vËy, trong sè nh÷ng ng-êi mua hîp ®ång b¶o hiÓm, ng-êi cã møc rñi ro cao h¬n møc trung b×nh sÏ mua hîp ®ång toµn bé rñi ro vµ do ®ã hä ®-îc mua d-íi gi¸ trÞ hîp ®ång (under-charge), hay nãi c¸ch kh¸c hä ®-îc b¶o hiÓm v-ît møc so víi sè tiÒn bá ra (over-insure). Nh÷ng ng-êi cã møc rñi ro thÊp h¬n trung b×nh sÏ ph¶i tr¶ gi¸ cao h¬n so víi møc b¶o hiÓm giµnh ®-îc. Trong tr-êng hîp ng-êi b¶o hiÓm ph©n lo¹i ®-îc kh¸ch hµng, hä sÏ chµo b¸n c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm kh¸c nhau víi møc gi¸ kh¸ch nhau. Khi ®ã thÞ tr-êng sÏ ®¹t ®Õn c©n b»ng riªng. Trong ®iÒu kiÖn c©n b»ng nµy, nh÷ng nhãm kh¸ch hµng kh¸c nhau sÏ ®¹t ®-îc c©n b»ng ë nh÷ng vÞ trÝ kh¸c nhau mµ t¹i ®ã, thu nhËp cña hä ®-îc tèi ®a ho¸ trong c¶ hai tr-êng hîp: cã tæn thÊt vµ kh«ng cã tæn thÊt. §-¬ng nhiªn, sù ph©n lo¹i kh¸ch hµng kh«ng thÓ triÖt ®Ó nªn sÏ vÉn cã nh÷ng kh¸ch hµng ®-îc b¶o hiÓm v-ît møc vµ nh÷ng kh¸ch hµng ®-îc b¶o hiÓm thÊp h¬n so víi sè tiÒn b¶o hiÓm. 28
  29. 29. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. 3. Lùa chän ®èi nghÞch 3.1. Kh¸i niÖm Lùa chän ®èi nghÞch lµ vÊn ®Ò do th«ng tin kh«ng c©n xøng t¹o ra tr-íc khi diÔn ra cuéc giao dÞch. Trªn c¸c thÞ tr-êng tÝn dông, lùa chän ®èi nghÞch x¶y ra khi nh÷ng ng-êi ®i vay cã nhiÒu kh¶ n¨ng t¹o ra mét kÕt côc kh«ng mong muèn l¹i chÝnh lµ nh÷ng ng-êi tÝch cùc ®i t×m vay nhÊt vµ do vËy, trong sè nh÷ng ng-êi ®i vay hä sÏ lµ ng-êi dÔ ®-îc lùa chän nhÊt. Trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n, lùa chän ®èi nghÞch xuÊt hiÖn khi nhµ ®Çu t- kh«ng biÕt th«ng tin vÒ c¸c lo¹i cæ phiÕu cña c¸c c«ng ty kh¸c nhau do ®ã cã thÓ mua ph¶i cæ phiÕu cña mét c«ng ty ho¹t ®éng kÐm, rñi ro cao. VÊn ®Ò lùa chän ®èi nghÞch còng xuÊt hiÖn trong nhiÒu ho¹t ®éng kh¸c cña nÒn kinh tÕ. Nãi mét c¸ch tæng qu¸t, lùa chän ®èi nghÞch lµ nh÷ng quyÕt ®Þnh sai lÇm cña mét bªn tham gia giao dÞch mµ nguyªn nh©n lµ do th«ng tin kh«ng c©n xøng. §Ó hiÓu râ h¬n vÒ kh¸i niÖm lùa chän ®èi nghÞch vµ nh÷ng t¸c ®éng cña nã ®Õn nÒn kinh tÕ, ta nghiªn cøu sù h×nh thµnh cña lùa chän ®èi nghÞch nh- sÏ tr×nh bµy d-íi ®©y. 3.2. Sù h×nh thµnh lùa chän ®èi nghÞch Dùa trªn nghiªn cøu cña nhµ kinh tÕ häc G. AKERLOF n¨m 1970 cã tùa ®Ò: “The market for ‘lemons’ Quality Uncertainty and the Market Mechanism”, t«i xin tr×nh bµy mét c¸ch tæng qu¸t vÒ sù h×nh thµnh lùa chän ®èi nghÞch nh- sau: Lùa chän ®èi nghÞch lµ hiÖn t-îng x¶y ra trªn bÊt kú thÞ tr-êng nµo xuÊt hiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng. Do kh«ng cã ®ñ th«ng tin liªn quan ®Õn giao dÞch nªn mét trong c¸c bªn tham gia giao dÞch sÏ ®-a ra nh÷ng quyÕt ®Þnh sai lÇm. Trong phÇn nµy, ta gi¶ cã hai bªn tham gia giao dÞch, ng-êi b¸n S vµ ng-êi mua B cïng tham gia trªn mét thÞ tr-êng trao ®æi s¶n phÈm A bÊt kú. Trªn thÞ tr-êng, cã hai møc chÊt l-îng ®èi víi s¶n phÈm A: chÊt l-îng tèt (AH) 29
  30. 30. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. vµ chÊt l-îng kÐm (AL). Ng-êi b¸n vµ ng-êi mua ®¸nh gi¸ trÞ gi¸ cña hai lo¹i chÊt l-îng nµy nh- sau: Lo¹i chÊt l-îng TrÞ gi¸ AL PL1 Ng-êi b¸n AH PH1 AL PL2 Ng-êi mua AH PH2 Gi¶ thiÕt r»ng PL1 < PL2 < PH1 < PH2. Khi ®ã ta sÏ thÊy cã nh÷ng tr-êng hîp sau ®©y: Tr-êng hîp 1: C¶ ng-êi b¸n vµ ng-êi mua ®Òu biÕt râ chÊt l-îng tõng lo¹i. Trong tr-êng hîp nµy, c¶ hai nhãm s¶n phÈm A sÏ ®-îc b¸n trªn thÞ tr-êng ë møc gi¸ do quan hÖ cung cÇu vµ sù tho¶ thuËn cña c¸c bªn quyÕt ®Þnh. S¶n phÈm cã chÊt l-îng tèt, AH sÏ ®-îc b¸n ë møc gi¸ n»m gi÷a PH1 vµ PH2 cßn s¶n phÈm cã chÊt l-îng kÐm sÏ ®-îc trao ®æi ë møc gÝ n»m gi÷a PL1 vµ PL2. Tr-êng hîp 2: C¶ ng-êi b¸n vµ ng-êi mua kh«ng biÕt vÒ chÊt l-îng tõng lo¹i s¶n phÈm. Khi ®ã sù trao ®æi xÏ diÔn ra trªn c¬ së kú väng gi¸ trÞ cña tõng lo¹i hµng ho¸. Gi¶ sö ng-êi b¸n vµ ng-êi mua ®Òu biÕt râ tû lÖ s¶n phÈm cã ch¸t l-îng xÊu vµ tèt trong nÒn kinh tÕ, t-¬ng øng lµ π vµ 1 - π. VËy kú väng gi¸ trÞ cña ng-êi b¸n EVS vµ cña ng-êi mua EVB lµ: EVS = π PL1 + (1 - π)PH1 EVB = π PL2 + (1 - π)PH2 Trong tr-êng hîp nµy, viÖc mua b¸n sÏ diÔn ra ë møc gi¸ P tho¶ m·n: EVS < P < EVB tuú theo quan hÖ cung cÇu vµ sù tho¶ thuËn cña c¸c bªn tham gia. 30
  31. 31. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Tr-êng hîp 3: Ng-êi b¸n biÕt râ tõng lo¹i chÊt l-¬ng cßn ng-êi mua th× kh«ng: Lùa chän ®ãi nghÞch. Gi¶ sö ng-êi mua ®-a ra møc gi¸ P* tho¶ m·n: PL2 < P* < PH1. Khi ®ã: * Nh÷ng ng-êi b¸n AH sÏ tõ chèi møc gi¸ trªn v× khi ®ã hä sÏ bÞ lç mét kho¶n trÞ gi¸: PH1 – P*. * Nh÷ng ng-êi b¸n s¶n phÈm AL sÏ chÊp nhËn møc gi¸ trªn v× nh- thÕ hä sÏ l·i: P* - PL1. Tuy nhiªn ng-êi mua sÏ bÞ lç: P* - PL2. Nh- ®· gi¶ thiÕt, x¸c suÊt xuÊt hiÖn AL lµ π nªn trng tr-êng hîp nµy ng-êi mua lu«n bÞ lç mét kho¶n trÞ gi¸: P(P* - PL2 ). Trong tr-êng hîp nµy ng-êi mua ®· thùc hiÖn mét lùa chän ®èi nghÞch. Nguyªn nh©n cña vÊn ®Ò nµy lµ do ng-êi b¸n biÕt râ chÊt l-îng cña s¶n phÈm trong khi ng-êi mua kh«ng biÕt ®iÒu ®ã. KÕt qu¶ lµ ng-êi b¸n s½n sµng b¸n ë møc gi¸ cã lîi vµ kh«ng bao giê b¸n ë møc gi¸ bÊt lîi cho anh ta. Lùa chän ®èi nghÞch chØ x¶y ra trong tr-êng hîp ng-êi b¸n cã th«ng tin tèt h¬n ng-êi mua. Ngay c¶ khi hai bªn ®Òu kh«ng biÕt vÒ chÊt l-îng s¶n phÈm th× lùa chän ®èi nghÞch còng kh«ng x¶y ra. §-¬ng nhiªn ng-êi b¸n lu«n biÕt râ vÒ s¶n phÈm h¬n ng-êi mua nªn Ýt cã tr-êng hîp thø t- lµ : ng-êi mua cã th«ng tin tèt h¬n ng-êi b¸n. Ph©n tÝch trªn ®©y dùa trªn gi¶ thiÕt r»ng ng-êi mua ®-a ra møc gi¸ P* tho¶ m·n: PL2 < P* < PH1. Tuy nhiªn thùc tÕ ng-êi mua cã thÓ ®-a ra c¸c møc gi¸ sau: • P < PL1: Khi ®ã thÞ tr-êng kh«ng cã s¶n phÈm ®-îc trao ®æi. • PL1 < P < PH1: ChØ ng-êi b¸n s¶n phÈm kÐm chÊt l-îng AL míi chÊp nhËn møc gi¸ nµy, kÕt qu¶ lõ trªn thÞ tr-êng chØ xuÊt hiÖn AL. Khi ®ã thÞ tr-êng sÏ ®¹t ®-îc c©n b»ng riªng, n¬i chØ nh÷ng s¶n phÈm AL ®-îc trao ®æi. Lóc nµy EVB = π(PL2 – P), do ®ã nÕu P cµng gÇn PH1 th× EVB cµng nhá, ng-êi mua thiÖt nhiÒu h¬n. 31
  32. 32. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. • NÕu P > PH1: C¶ ng-êi b¸n AL vµ AH ®Òu chÊp nh©n gi¸ nµy. Trªn thÞ tr-êng xuÊt hiÖn hµng ho¸ víi hai lo¹i chÊt l-îng vµ thÞ tr-êng ®¹t ®-îc c©n b»ng chung. Khi ®ã: EVB = π(PL2 – P) + (1 – π)(PH2 – P) V× vËy còng nh- trong tr-êng hîp trªn, nÕu P cµng lín th× EVB cµng nhá vµ ng-êi mua mÊt nhiÒu h¬n. C¸ch tèt nhÊt ®èi víi ng-êi mua lµ ®Æt gi¸ ë møc P = PL1 vµ do ®ã chØ ng-êi b¸n AL míi chÊp nhËn gi¸ vµ EVB = π(PL2 – P) = π(PL2 – PL1) > 0. Tuy nhiªn EVB kh«ng ph¶i lµ mét c¨n cø ch¾c ch¾n ®Ó x¸c ®Þnh gi¸ c¶ hîp lý v× nÕu ng-êi mua ®¸nh gi¸ s¶n phÈm qu¸ cao (PL2 vµ PH2 lín h¬n) th× EVB t¨ng. Do vËy ng-êi mua cÇn thu thËp thªm th«ng tin ®Ó x¸c ®Þnh gi¸ tèt h¬n. 4. Rñi ro ®¹o ®øc 4.1. Kh¸i niÖm Rñi ro ®¹o ®øc lµ hËu qu¶ cña th«ng tin kh«ng c©n xøng. Kh¸c víi lùa chän ®èi nghÞch, rñi ro ®¹o ®øc suÊt hiÖn sau cuéc giao dÞch khi mét bªn thùc hiÖn nh÷ng hµnh ®éng Èn giÊu vµ cã ¶nh h-ëng ®Õn lîi Ých cña phÝa ®èi t¸c. Cã nhiÒu c¸ch ®Þnh nghÜa vÒ rñi ro ®¹o ®øc: - Rñi ro ®¹o ®øc lµ mét xu h-íng theo ®ã ng-êi ®-îc b¶o hiÓm Ýt nç lùc h¬n trong viÖc b¶o vÖ hµng ho¸ tr-íc h- h¹i vµ mÊt c¾p 4. - Rñi ro ®¹o ®øc lµ t×nh tr¹ng mét bªn tham gia thÞ tr-êng kh«ng thÓ gi¸m s¸t ho¹t ®éng cña phÝa bªn kia. V× lý do nµy, rñi ro ®¹o ®øc cßn ®-îc gäi lµ vÊn ®Ò hµnh ®éng Èn giÊu (hidden action) 5. - Rñi ro ®¹o ®øc lµ mét c¸ch gäi kh¸c cña hµnh ®éng Èn giÊu theo ®ã ng-êi ®-îc th«ng tin cã thÓ thùc hiÖn nh÷ng hµnh ®éng “sai tr¸i” 6. 4 Frank, “Microeconomics and Behavior”, NXB McGraw Hill, New York, 1991, trang 193. 5 Varian, “Intermadiate Microeconomics: A Modern Approach”, XuÊt b¶n lÇn 2, NXB. W W Norton and Co., New York, 1990, trang 589. 32
  33. 33. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. - Rñi ro ®¹o ®øc ph¸t sinh khi nh÷ng ng-êi së h÷u th«ng tin riªng thùc hiÖn nh÷ng hµnh ®éng cã ¶nh h-ëng ®èi lËp ®Õn x¸c suÊt ®-a ®Õn nh÷ng hËu qu¶ xÊu (McTaggart, Findlay & Parkin (1992) trang 440). Qua c¸c kh¸i niÖm trªn cã thÓ thÊy kh¸i niÖm rñi ro ®¹o ®øc cã nh÷ng ®Æc ®iÓm chÝnh sau ®©y: Thø nhÊt, cã sù xuÊt hiÖn cña hµnh ®éng Èn giÊu (hidden action). Mét bªn tham gia giao dÞch (vÝ dô c«ng ty b¶o hiÓm) kh«ng thÓ gi¸m s¸t hµnh ®éng cña phÝa bªn kia (ng-êi ®-îc b¶o hiÓm). Thø hai, bªn cã hµnh ®éng Èn giÊu, dï v« t×nh hay cè ý, sÏ lµm t¨ng x¸c suÊt x¶y ra hËu qu¶ xÊu. Trong thùc tÕ, vÊn ®Ò rñi ro ®¹o ®øc xuÊt hiÖn trong rÊt nhiÒu hiÖn t-îng kinh tÕ ch¼ng h¹n: - Ng-êi ®-îc b¶o hiÓm gi¶m bít ®éng lùc trong viÖc b¶o vÖ ®èi t-îng b¶o hiÓm khiÕn x¸c suÊt x¶y ra rñi ro t¨ng lªn. - Ng-êi vay vèn thùc hiÖn nh÷ng ho¹t ®éng ®Çu t- cã ®é rñi ro cao dÉn ®Õn nguy c¬ kh«ng hoµn tr¶ ®-îc vèn cho ng-êi cho vay… MÆc dï xuÊt hiÖn trong nhiÒu hiÖn t-îng kinh tÕ nh-ng vÒ b¶n chÊt, rñi ro ®¹o ®øc tån t¹i trªn c¬ së th«ng tin kh«ng c©n xøng. §Ó kh¶o s¸t chi tiÕt h¬n, ta nghiªn cøu nguyªn nh©n xuÊt hiÖn rñi ro ®¹o ®øc. 4.2. Nguyªn nh©n xuÊt hiÖn rñi ro ®¹o ®øc Rñi ro ®¹o ®øc cã nguyªn nh©n s©u xa lµ th«ng tin kh«ng c©n xøng. §Ó ph©n tÝch mét c¸ch cô thÓ vµ chi tiÕt sù xuÊt hiÖn rñi ro ®¹o ®øc vµ c¸c chi phÝ liªn quan, ta nghiªn cøu mét thÞ tr-êng b¶o hiÓm víi c¸c gi¶ ®Þnh nh- ®· tr×nh bµy trong phÇn 2. Gi¶ sö thªm r»ng, c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm ®-îc cung cÊp bëi c¸c c«ng ty b¶o hiÓm ho¹t ®éng trªn mét thÞ tr-êng c¹nh tranh vµ kh«ng cã chi phÝ qu¶n lý. 6 Katz vµ Rosen, Microeconomics, XuÊt b¶n lÇn 2, NXB Irwin, Illinios, 1994 trang 593. 33
  34. 34. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. X¸c suÊt x¶y ra rñi ro (p) cña tæn thÊt (d) lµ c¸c biÕn ngo¹i sinh (trªn hÖ trôc m1Om2) vµ phô thuéc vµo møc chi phÝ (a) bá ra nh»m b¶o vÖ ®èi t-îng b¶o hiÓm cña ng-êi tham gia b¶o hiÓm (X). Gäi møc chi phÝ nµy lµ a1 vµ a0 (a1>a0). §Æt a0 = 0, khi ®ã, x¸c suÊt x¶y ra rñi ro khi a = 0 lµ p0, vµ khi a = a1 lµ p1. §Ó ®¶m b¶o r»ng khi bá ra chi phÝ a1 X sÏ h¹n chÕ rñi ro tèt h¬n khi bá ra a0 th×: (p0 – p1)d > a1 hay p1d + a1 < p0d Víi nh÷ng gi¶ thiÕt trªn ta cã ®å thÞ sau: m2 B’ B1 T A’1 U0 m-d A1 B0 U1 (1 – p1)d A0 M0 M1 m – d – a1 p1d O m – a1 m m1 H×nh 1.5: Rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm Khi X chän a0 = 0, ®-êng hoµ vèn cña c«ng ty b¶o hiÓm lµ B0M0. §-êng ng©n s¸ch cña X khi a0 = 0 lµ B’M0 vµ khi a = a1 lµ B1M1. Khi thÞ tr-êng cã th«ng tin hoµn h¶o vµ c«ng ty b¶o hiÓm cã kh¶ n¨ng gi¸m s¸t ®-îc viÖc X ®ang thùc hiÖn møc chi phÝ a1 cho viÖc ch¨m sãc, b¶o qu¶n ®èi t-îng b¶o hiÓm th× c«ng ty b¶o hiÓm sÏ chµo b¸n hîp ®ång b¶o hiÓm 34
  35. 35. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. toµn phÇn t¹i bÊt kú ®iÓm nµo trªn ®-êng hoµ vèn (®-êng cung b¶o hiÓm) míi B1 M 1 . §èi víi X, hiÓn nhiªn møc thu nhËp sÏ tèt h¬n khi thùc hiÖn møc chi phÝ a1 cho viÖc b¶o qu¶n, ch¨m sãc ®èi t-îng b¶o hiÓm v× khi ®ã ®-êng thu nhËp cña X ë vÞ trÝ U1 cao h¬n so víi khi chän a0 (cã ®-êng thu nhËp U0 thÊp h¬n). Tuy nhiªn ®©y lµ t×nh huèng x¶y ra trong ®iÒu kiÖn th«ng tin hoµn h¶o. Nh- ®· ®Ò cËp trªn ®©y, rñi ro ®¹o ®øc sÏ diÔn ra khi xuÊt hiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng. Gi¶ sö, c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng thÓ gi¸m s¸t hµnh ®éng cña X vµ X chän møc chi phÝ ch¨m sãc ®èi t-îng b¶o hiÓm lµ a1. khi ®ã: C«ng ty b¶o hiÓm chµo b¸n hîp ®ång theo ®-êng hoµ vèn B1M1. PhÝ b¶o hiÓm toµn bé rñi ro lµ p1d. Tuy nhiªn X cã thÓ lùa chän møc chi phÝ ch¨m sãc, b¶o vÖ ®èi t-îng b¶o hiÓm mét c¸ch tuú ý v× c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng gi¸m s¸t ®-îc ®iÒu ®ã. X sÏ chän a0 v× ®iÓm nµy gióp X cã ®-îc hîp ®ång A’1 n»m trªn ®-êng thu nhËp cao h¬n. §iÒu nµy hiÓn nhiªn kh«ng tèt cho c«ng ty b¶o hiÓm v× hä ph¶i chÞu mét kho¶n tæn thÊt ph¸t sinh trÞ gi¸ b»ng phÇn chªnh lÖch gi÷a møc båi th-êng vµ phÝ b¶o hiÓm dù kiÕn: p0d – p1d. Kho¶n chi phÝ nµy chÝnh lµ phÇn l-îng ho¸ rñi ro ®¹o ®øc. Nh- vËy, rñi ro ®¹o ®øc ph¸t sinh trªn c¬ së th«ng tin kh«ng c©n xøng. Sù kh«ng c©n xøng vÒ th«ng tin khiÕn c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng thÓ gi¸m s¸t ho¹t déng cña nh÷ng ng-êi tham gia b¶o hiÓm, dÉn ®Õn viÖc ng-êi tham gia b¶o hiÓm cã thÓ thùc hiÖn nh÷ng hµnh ®éng lµm t¨ng tham rñi ro cho c«ng ty b¶o hiÓm. Trªn thùc tÕ, c¸c c«ng ty b¶o hiÓm th-êng chµo b¸n c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm ë nhiÒu ph¹m vi b¶o hiÓm kh¸c nhau vµ ®-a ra c¸c ®iÒu kiÖn rµng buéc cô thÓ, kÕt hîp víi c¸c biªn ph¸p gi¸m s¸t phï hîp ®Ó h¹n chÕ vµ ng¨n chÆn rñi ro ®¹o ®øc. Phæ biÕn nhÊt lµ viÖc ¸p dông ®iÒu kho¶n “khÊu trõ” (deductible)vµ “san sÎ tr¸ch nhiÖm” (co-payment). 35
  36. 36. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. §iÒu kho¶n “khÊu trõ” lµ mét ®iÒu kho¶n trong hîp ®ång b¶o hiÓm theo ®ã ng-êi mua b¶o hiÓm ph¶i tr¶ mét kho¶n nhÊt ®Þnh cho thiÖt h¹i ®Çu tiªn (v× vËy ®iÒu kho¶n nµy cßn ®-îc gäi lµ “rñi ro ®Çu tiªn”). San sÎ tr¸ch nhiÖm lµ mét ®iÒu kho¶n trong hîp ®ång b¶o hiÓm theo®ã ng-êi mua b¶o hiÓm ph¶i tù g¸nh chÞu mét tû lÖ phÇn tr¨m tæn thÊt nhÊt ®Þnh nÕu yªu cÇu c«ng ty b¶o hiÓm båi th-êng. VÊn ®Ò ®Æt ra lµ ¸p dông c¸c biÖn ph¸p trªn trong tr-êng hîp nµo? §iÒu nµy phô thuéc vµo t×nh t×nh thùc tÕ cña tõng kh¸ch hµng. NÕu rñi ro ®¹o ®øc thuéc lo¹i dÔ g©y ra thiÖt h¹i (cã x¸c suÊt x¶y ra rñi ro cao) th× c«ng ty b¶o hiÓm nªn ¸p dông ®iÒu kho¶n “khÊu trõ”. Nh- vËy sÏ gióp c«ng ty b¶o hiÓm tiÕt kiÖm chi phÝ kh«ng chØ b»ng c¸ch khuyÕn khÝch ng-êi tham gia b¶o hiÓm quan t©m nhiÒu h¬n tíi ®èi t-îng b¶o hiÓm mµ cßn b»ng c¸ch gi¶m c¸c chi phÝ liªn quan ®Õn viÖc gi¶i quyÕt c¸c yªu cÇu båi th-êng cho nh÷ng tæn thÊt nhá. NÕu rñi ro ®¹o ®øc thuéc lo¹i lµm t¨ng quy m« tæn thÊt th× c«ng ty b¶o hiÓm nªn ¸p dông ®iÒu kho¶n “san sÎ tr¸ch nhiÖm” v× khi ®ã nÕu tæn thÊt cµng lín th× ng-êi ®-îc b¶o hiÓm còng chÞu phÇn san sÎ lín h¬n. §iÒu ®ã khiÕn ng-êi ®-îc b¶o hiÓm cã ®éng lùc ®Ó h¹n chÕ quy m« rñi ro. 5. T¸c ®éng cña th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc ®èi víi nÒn kinh tÕ. 5.1. T¸c ®éng cña th«ng tin kh«ng c©n xøng vµ lùa chän ®èi nghÞch. Trªn thÞ tr-êng c¸c hµng hãa h÷u h×nh, ®Æc biÖt c¸c thÞ tr-êng cña lo¹i s¶n phÈm cã møc chÊt l-îng biÕn thiªn réng, sù xuÊt hiÖn cña th«ng tin kh«ng c©n xøng lµ mét yÕu tè quan träng k×m h·m giao dÞch. Ng-êi b¸n lu«n cã thong tin tèt h¬n ng-êi mua nªn sù nghi ngê vÒ chÊt l-îng s¶n phÈm cña ng-êi mua lµ kh«ng thÓ tr¸nh khái. §iÒu ®ã ®Èy ng-êi mua ®Õn hai con ®-êng: hoÆc lµ chän mét mÆt hµng thay thÕ; hoÆc lµ t×m c¸ch cã thªm th«ng tin vÒ hµng ho¸ (mua th«ng tin, thuª chuyªn gia thÈm ®Þnh…). Tuy nhiªn viÖc lµm nµy lµm 36
  37. 37. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. t¨ng chi phÝ giao dÞch mµ ng-êi mua ph¶i tr¶ thªm. Nh÷ng yÕu tè nµy lµm gi¶m nhu cÇu cña ng-êi mua vµ kÕt qu¶ lµ trªn nh÷ng thÞ tr-êng nh- thÕ, doanh sè giao dÞch sÏ kh«ng cao. §Ó thÞ tr-êng ho¹t ®éng tèt h¬n, cÇn cã biÖn ph¸p xo¸ ®i sÑ mÊt c©n xøng vÒ th«ng tin. VÊn ®Ò nµy sÏ ®-îc th¶o luËn nhiÒu h¬n trong ch-¬ng III cña luËn v¨n. Mét hiÖn t-îng t-¬ng tù diÔn ra trªn c¸c thÞ tr-êng tµi chÝnh. Sù xuÊt hiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng lµm nhµ ®Çu t- do dù tr-íc viÖc lùa chän chøng kho¸n cña c«ng ty A hay cña c«ng ty B. nhµ ®Çu t- kh«ng biÕt ®-îc ®©u lµ c«ng ty tèt, cã lîi tøc dù tÝnh cao, rñi ro thÊp vµ ®©u lµ c«ng ty tåi, cã lîi tøc dù tÝnh thÊp vµ rñi ro cao. Trong t×nh tr¹ng nµy, c¸c nhµ ®Çu t- sÏ chÊp nhËn mét møc gi¸ trung b×nh cña nh÷ng chøng kho¸n ph¸t hµnh n»m gi÷a gi¸ trÞ chøng kho¸n cña nh÷ng c«ng ty tè vµ gi¸ trÞ chøng kho¸n cña nh÷ng c«ng ty tåi. C¸c c«ng ty tèt sÏ kh«ng chÊp nhËn møc gi¸ ®ã vµ hä ®Þnh gi¸ chøng kho¸n cao h¬n. Trong khi ®ã, c¸c c«ng ty kÐm l¹i s½n sµng chÊp nhËn gi¸. Tuy nhiªn, lý thuyÕt vÒ nh÷ng dÊu hiÖu thÞ tr-êng ®· tr×nh bµy trªn ®©y gîi ý cho c¸c nhµ ®Çu t- r»ng nh÷ng c«ng ty chÊp nhËn gi¸ sÏ cã nhiÒu kh¶ n¨ng lµ mét c«ng ty tåi. KÕt qu¶ lµ sÏ cã Ýt chøng kho¸n ®-îc giao dÞch. Nh÷ng ph©n tÝch trªn ®©y gi¶i thÝch mét thùc tÕ ®ang diÔn ra t¹i hÇu hÕt c¸c thÞ tr-êng tµi chÝnh trªn thÕ giíi r»ng nh÷ng chøng kho¸n trao ®æi ®-îc kh«ng ph¶i lµ mét c«ng cô huy ®éng vèn hµng ®Çu cña c¸c c«ng ty. Trªn thùc tÕ, chØ nh÷ng thÞ tr-êng chøng kho¸n rÊt m¹nh, cã hÖ thèng th«ng tin vµ gi¸m s¸t th«ng tin tèt míi cã kh¶ n¨ng lµ kªnh dÉn vèn quan träng cho nÒn kinh tÕ. 5.2. T¸c ®éng cña rñi ro ®¹o ®øc. Rñi ro ®¹o ®øc xuÊt hiÖn sau khi cuéc giao dÞch diÔn ra, khi mét bªn thùc hiÖn nh÷ng hµnh ®éng kh«ng thÓ gi¸m s¸t ®-îc nh-ng cã ¶nh h-ëng ®Õn lîi Ých cña bªn kia. Rñi ro ®¹o ®øc xuÊt hiÖn trong rÊt nhiÒu thÞ tr-êng nh-: thÞ tr-êng b¶o hiÓm, thÞ tr-êng chøng kho¸n, thÞ tr-êng tÝn dông, thÞ tr-êng cho thuª tµi s¶n,… Trong khu«n khæ luËn v¨n nµy, t«i tËp trung vµo t¸c ®éng cña rñi ro ®¹o ®øc ®Õn thÞ tr-êng tµi chÝnh. 37
  38. 38. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Rñi ro ®¹o ®øc lµ mét nguyªn nh©n trùc tiÕp vµ quan träng ¶nh h-ëng ®Õn quyÕt ®Þnh ph¸t hµnh c«ng cô vèn (cæ phiÕu) hay c«ng cô nî (tr¸i phiÕu c«ng ty, hîp ®ång nî) cña c¸c c«ng ty trong viÖc huy ®éng vèn. Thùc tÕ, phÇn gãp vèn cña nh÷ng ng-êi l·nh ®¹o c«ng ty chØ chiÕm mét phÇn nhá so víi tæng vèn cña c«ng ty. §iÒu nµy ®ång nghÜa víi viÖc hä ®ang qu¶n lý mét phÇn lín vèn cña nh÷ng cæ ®«ng. Sù t¸ch biÖt gi÷a quyÒn qu¶n lý vµ quyÒn së h÷u vèn chÝnh lµ nguyªn nh©n x¶y ra rñi ro ®¹o ®øc trong c¸c c«ng ty cæ phÇn. Nh÷ng ng-êi l·nh ®¹o c«ng ty cã thÓ hµnh ®éng v× lîi Ých c¸ nh©n mµ ®i ng-îc l¹i lîi Ých cña c¸c cæ ®«ng. Nh÷ng hµnh ®éng nh- vËy bao gåm viÖc t¨ng c¸c chi phÝ phôc vô cho lîi Ých cña ng-êi qu¶n lý c«ng ty nh- trang bÞ ®å dïng v¨n phßng tèt, xe h¬i ®¾t tiÒn, chi phÝ phóc lîi cho nh©n viªn cao… Ngoµi viÖc theo ®uæi nh÷ng lîi Ých c¸ nh©n, ng-êi qu¶n lý c«ng ty cã thÓ theo ®uæi nh÷ng chiÕn l-îc cña c«ng ty nh»m ®Ò cao quyÒn lùc c¸ nh©n mµ kh«ng lµm t¨ng lîi Ých cña c«ng ty. §Ó h¹n chÕ rñi ro ®¹o ®øc, c¸c c«ng ty cæ phÇn cã thÓ hµnh ®éng theo hai c¸ch sau: Thø nhÊt, t¨ng c-êng gi¸m s¸t ho¹t ®éng cña nh÷ng ng-êi qu¶n lý. Tuy nhiªn viÖc lµm nµy sÏ g©y tèn kÐm cho c¸c cæ ®«ng. Thø hai, t¨ng tû lÖ D/E (tæng nî/tæng vèn cæ phÇn) b¨ng c¸ch ph¸t hµnh tr¸i phiÕu hoÆc vay vèn ng©n hµng, ®ång thêi gi¶m ph¸t hµnh cæ phiÕu. V× c¸c c«ng cô nî lµ mét tho¶ thuËn cña ng-êi cho vay thanh to¸n cho ng-êi cho vay nh÷ng kho¶n tiÓn cè ®Þnh sau nh÷ng kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh nªn dï c«ng ty ho¹t ®éng tèt hay kh«ng tèt vÉn ph¶i chi tr¶ mét kho¶n kh«ng ®æi. ChÝnh v× vËy nÕu c«ng ty cßn tr¶ ®-îc nh÷ng kho¶n nî ®Þnh kú trªn th× c¸c chñ nî vÉn yªn t©m vÒ ho¹t ®éng cña c«ng ty. NÕu tr-êng hîp ng-îc l¹i x¶y ra, hä sÏ lµ ng-êi trùc tiÕp gi¸m s¸t ho¹t ®éng cña c«ng ty vµ nh÷ng ng-êi qu¶n lý c«ng ty. Nãi c¸ch kh¸c, tû lÖ D/E cµng cao th× c«ng ty cµng bÞ gi¸m s¸t chÆt chÏ bëi nh÷ng ng-êi cho vay, c¸c cæ ®«ng cña c«ng ty kh«ng cÇn ph¶i bá thªm chi phÝ cho viÖc gi¸m s¸t nµy. 38
  39. 39. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Lîi Ých cña viÖc kh«ng cÇn th-êng xuyªn kiÓm tra gi¸m s¸t c«ng ty (vµ do ®ã gi¶m chi phÝ gi¸m s¸t) gi¶i thÝch v× sao c¸c c«ng ty cæ phÇn th-êng muèn ph¸t hµnh c¸c c«ng cô nî h¬n. §iÒu nµy ¶nh h-ëng ®Õn cÊu tróc vèn cña c¸c c«ng ty cæ phÇn. Tuy nhiªn c¸c c«ng cô nî vÉn chÞu rñi ro ®¹o ®øc. Do mét hîp ®ång nî chØ yªu cÇu ng-êi vay thanh to¸n mét sè tiÒn nhÊt ®Þnh nh-ng l¹i cho phÐp hä h-ëng toµn bé phÇn lîi nhuËn cßn l¹i nªn nh÷ng ng-êi vay vèn cã thªm ®éng c¬ ®Ó thùc hiÖn c¸c dù ¸n ®Çu t- cã møc rñi ro cao. V× vËy ng-êi ®Çu t- sÏ do dù khi quyÕt ®Þnh cho vay. HËu qu¶ cña ®iÒu nµy lµ trong ®iÒu kiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng (vµ do ®ã xuÊt hiÖn rñi ro ®¹o ®øc), thÞ tr-êng tµi chÝnh sÏ kh«ng thùc hiÖn tèt chøc n¨ng chuyÓn vèn nhµn rçi ®Õn n¬i cÇn vèn. Nh- vËy, rñi ro ®¹o ®øc ®· tham gia vµo viÖc ®Þnh h×nh cÊu tróc cña c¸c thÞ tr-êng tµi chÝnh. 39
  40. 40. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Ch-¬ng II VÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam 1. T×nh h×nh ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam tõ khi thµnh lËp ®Õn nay 1.1. Tæng quan t×nh h×nh ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam. Hai giê chiÒu ngµy 28/7 n¨m 2000 TTCK ViÖt Nam chÝnh thøc ®i vµo ho¹t ®éng víi phiªn giao dÞch ®Çu tiªn t¹i Trung t©m giao dÞch chøng kho¸n (TTGDCK) Thµnh phè Hå ChÝ Minh chØ víi 2 lo¹i cæ phiÕu ®-îc giao dÞch ban ®Çu. KÓ tõ ®ã ®Õn nay ®· h¬n 3 n¨m ®i ho¹t ®éng TTCK ViÖt Nam cã nhiÒu biÕn ®æi th¨ng trÇm VÒ mÆt c¬ cÊu c¸c c¬ quan chøc n¨ng vµ c¸c bé phËn thµnh viªn trong TTCK ViÖt Nam cã thÓ kÓ ®Õn Uû ban chøng kho¸n nhµ n-íc, TTGDCK Tp HCM, 11 c«ng ty chøng kho¸n ra ®êi, 6 c«ng ty kiÓm to¸n vµ 3 ng©n hµng l-u ký n-íc ngoµi ®-îc thõa nhËn vÒ t- c¸ch ph¸p lý phôc vô cho c¸c c«ng ty niªm yÕt vµ nhµ ®Çu t-, ®· cã kho¶ng 15.000 tµi kho¶n ®-îc thèng kª t¹i c¸c c«ng ty chøng kho¸n (nh-ng thùc tÕ chØ cã kho¶ng 2000 nhµ ®Çu t- thùc sù cã mua b¸n chøng kho¸n). TTCK ViÖt Nam ®i vµo ho¹t ®éng víi sù chµo ®ãn nhiÖt t×nh tõ c¸c nhµ ®Çu t- vµ ngay lËp tøc ®· cã ®-îc nh÷ng thµnh c«ng ngoµi mong ®îi. ChØ sè VN-index vµ tÊt c¶ c¸c lo¹i cæ phiÕu ®Òu t¨ng m¹nh vµ chØ ®Õn phiªn giao dÞch ngµy 25/6/2001 ®· ghi nhËn con sè kû lôc: chØ sè VN-index ®¹t 571,04 ®iÓm víi gi¸ trÞ giao dÞch phiªn ®¹t 23.570.700.000 VN§, mét con sè ®¸ng kÓ so víi mét thÞ tr-êng míi vµ vÉn cßn rÊt khan hiÕm “hµng ho¸”. Tr-íc thêi ®iÓm ngµy 40

×