Bilimsel İletişim ve Açık Erişim:
  Bilgi Erişim Sorunlarımızın Çözümünde Açık Erişimden
                   Nasıl Yararlan...
Plan
• Bilimsel İletişim Süreci
• Açık Erişim Nedir?
       – Kendi kendine arşivleme
       – Açık Erişim dergileri
• Kur...
Bilimsel İletişim Süreci

• İki itici güç:
    – Yaşayan dahileri desteklemek
    – Ölmüş dahilerin yapıtlarını korumak (J...
Bilimsel Dergilerin İşlevleri
• Kaydetme
      – Araştırmayı yürütenin ve belli bir keşfi yapanın
        kaydedilmesi
• O...
Bilimsel Dergi Sayısı

•    24.000 hakemli dergi
•    Yılda 2,5 milyon makale
•    Bilimsel dergiler pahalı
•    Ekonomik ...
Dergi Fiyatlarındaki Artışlar




AB 2005, Gaziantep              2-4 Şubat 2005 - 6
Kısır Döngü
• Bilimsel dergi fiyatlarının yükselmesi
• Bazı kütüphanelerin aboneliklerini yenileyememesi
• Yayıncıların ka...
AB 2005, Gaziantep   2-4 Şubat 2005 - 8
Bilimsel Yayın Sürecinde Kamu
 Kaynaklarının Kullanımı
• Araştırma projeleri
• Hakemlik yapan akademisyenlerin maaşları
• ...
Elektronik Yayıncılık
• “Belgeleri elektronik ortamlar ve/ya da ağlar
  aracılığıyla erişilebilir hale getirmek”
• Bilimse...
Açık Erişim: Tanım
• Yazarın tüm kullanıcılara eserine ücretsiz
  erişim, kopyalama, kullanma, dağıtma,
  iletme, eseri ka...
Açık Erişim Mantığı
• Araştırmacıların amacı bilimsel araştırma
  yapmak ve sonuçlarını yayınlamak
• Araştırmacıların madd...
Budapeşte Açık Erişim Girişimi
• Kendi kendine arşivleme
       – Araştırmacıların hakemli dergilerde yayımlanmış
        ...
Kendi Kendine Arşivleme
• Telif hakkı / lisans yasaları
• Yayıncıların tutumu
       – Yayıncıların %93’ü onaylıyor
      ...
Yayıncıların Tutumu




                      Kaynak: Harnad & Brody (2004)


AB 2005, Gaziantep      2-4 Şubat 2005 - 15
Açık Erişim Dergileri
• Yüksek abonelik fiyatlarına tepki
       – BioMed Central, Public Library of Science (PLoS)
      ...
Directory of Open Access Journals




AB 2005, Gaziantep             2-4 Şubat 2005 - 17
Açık Erişim Atıf Analizi




AB 2005, Gaziantep         2-4 Şubat 2005 - 18
Araştırmanın Etkisinin Artırılması




                                Kaynak: Harnad & Brody (2004)


AB 2005, Gaziantep ...
Açık Erişim Makalelere Atıf Oranları




                                  Kaynak: Antelman (2004, s. 377)

AB 2005, Gazia...
Kurumsal Arşivler
• Hakemli dergilerde yayımlanan makaleler
       – Ön basılar
       – Son basılar
•    Teknik raporlar
...
Kendi Kendine Arşivlemede Kurumsal
Arşivlerin Rolü
• Kendi kendine arşivleme ön basılar, son basılar, taslaklar,
  çalışma...
Açık Erişim Gelişmeleri
• Üniversitelerde Açık Erişim zorunluluğu
       – Queensland Teknoloji Ü., Avustralya; Minho
    ...
Kaliforniya Ü. eScholarship Arşivi




AB 2005, Gaziantep              2-4 Şubat 2005 - 24
Southampton Ü. E-baskı Hizmeti




AB 2005, Gaziantep           2-4 Şubat 2005 - 25
Açık Erişim Yazılımları: DSpace




AB 2005, Gaziantep            2-4 Şubat 2005 - 26
Açık Erişim Yazılımları: EPrints.org




 AB 2005, Gaziantep               2-4 Şubat 2005 - 27
Açık Erişim Arşivleri
•   ABD (72)            •   Brezilya (5)
•   İngiltere (39)      •   Hindistan (5)
•   Kanada (21)  ...
Açık Arşivler Girişimi




AB 2005, Gaziantep       2-4 Şubat 2005 - 29
Açık Arşivler Girişimi Üstveri Harmanlama
Protokolü (OAI MHP)
• Dizinleme yayın sürecinin bir parçası
• Yayınla ilgili bil...
Arama Mekanizmaları: OAIster




AB 2005, Gaziantep             2-4 Şubat 2005 - 31
OAIster’de arama: “turkish”




AB 2005, Gaziantep            2-4 Şubat 2005 - 32
Arama Sonuçları




AB 2005, Gaziantep   2-4 Şubat 2005 - 33
Makalenin Tam Metnine Erişim




AB 2005, Gaziantep             2-4 Şubat 2005 - 34
Google Scholar




AB 2005, Gaziantep   2-4 Şubat 2005 - 35
Arama Sonuçları




AB 2005, Gaziantep   2-4 Şubat 2005 - 36
Makalenin Tam Metnine Erişim




AB 2005, Gaziantep             2-4 Şubat 2005 - 37
Açık Erişim Çözümleri
• SHERPA: Securing a Hybrid Environment
  for Research Preservation and Access
  (İngiltere)
• DARE:...
Kurumsal Arşiv Kurma Maliyetleri




AB 2005, Gaziantep            2-4 Şubat 2005 - 39
EPrints UK
• Joint Information Systems Committee (JISC)
  destekli bir proje
• Focus on Access to Institutional Resources
...
ePrints UK




                     Kaynak: Day (2003)



AB 2005, Gaziantep             2-4 Şubat 2005 - 41
Harmanlama Modeli




                     Kaynak: Owen et al. (2004)

AB 2005, Gaziantep   2-4 Şubat 2005 - 42
Kurumsal Arşivlerle İlgili Sorunlar
• Teknik sorunlar
       – Yazılım (EPrints, DSpace)
       – Açık Arşivler Girişimi Ü...
Türkiye’de Neler Yapılabilir?
• “Farkındalık” yaratmak
• Sorunun “bilimsel iletişim süreci” ile ilgili
  olduğunu görmek
•...
Türkiye’de Neler Yapılabilir? (devamla)
  • Yazarların eserlerini kendi sitelerinde ya da kurumsal
    arşivlerde depolama...
Bilimsel İletişim ve Açık Erişim:
  Bilgi Erişim Sorunlarımızın Çözümünde Açık Erişimden
                   Nasıl Yararlan...
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Bilimsel İletişim ve Açık Erişim: Bilgi Erişim Sorunlarımızın Çözümünde Açık Erişimden Nasıl Yararlanabiliriz?

1,446

Published on

Published in: Business
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
1,446
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
9
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Bilimsel İletişim ve Açık Erişim: Bilgi Erişim Sorunlarımızın Çözümünde Açık Erişimden Nasıl Yararlanabiliriz?

  1. 1. Bilimsel İletişim ve Açık Erişim: Bilgi Erişim Sorunlarımızın Çözümünde Açık Erişimden Nasıl Yararlanabiliriz? Yaşar Tonta H.Ü. Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü tonta@hacettepe.edu.tr yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/tonta.html AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 1
  2. 2. Plan • Bilimsel İletişim Süreci • Açık Erişim Nedir? – Kendi kendine arşivleme – Açık Erişim dergileri • Kurumsal Arşivler • Açık Erişim Girişimi • Açık Erişim Yazılımları • Açık Erişim Girişimi Üstveri Harmanlama Protokolü • Türkiye’de Neler Yapılabilir? AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 2
  3. 3. Bilimsel İletişim Süreci • İki itici güç: – Yaşayan dahileri desteklemek – Ölmüş dahilerin yapıtlarını korumak (J. Pelikan) • Kitaplar • Bilimsel dergiler – İlk dergi: 1665 AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 3
  4. 4. Bilimsel Dergilerin İşlevleri • Kaydetme – Araştırmayı yürütenin ve belli bir keşfi yapanın kaydedilmesi • Onaylama – Yazarın bulgularının / iddialarının makul olduğunun hakemlik süreci yoluyla onaylanması • Duyurma – Araştırmanın yayın yoluya duyurulması • Arşivleme – Araştırmanın koruma altına alınması Kaynak: Prosser, 2003 AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 4
  5. 5. Bilimsel Dergi Sayısı • 24.000 hakemli dergi • Yılda 2,5 milyon makale • Bilimsel dergiler pahalı • Ekonomik model aboneliğe dayalı AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 5
  6. 6. Dergi Fiyatlarındaki Artışlar AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 6
  7. 7. Kısır Döngü • Bilimsel dergi fiyatlarının yükselmesi • Bazı kütüphanelerin aboneliklerini yenileyememesi • Yayıncıların kaybettikleri geliri mevcut abonelerden sağlamak için abonelik fiyatlarını yeniden yükseltmeleri • Bazı kütüphanelerin aboneliklerini yenileyememesi • ... • Yayınevleri kolayca tekel oluşturabiliyor • Dergi fiyatları “esnek” değil • Tetrahedron Letters – 1974 200 USD – 1997 7176 USD • Kütüphaneler dergi bütçelerinin %30-%50’sini Elsevier dergilerine harcıyorlar AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 7
  8. 8. AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 8
  9. 9. Bilimsel Yayın Sürecinde Kamu Kaynaklarının Kullanımı • Araştırma projeleri • Hakemlik yapan akademisyenlerin maaşları • Bilimsel yayınları alan kütüphaneler kamu kaynaklarıyla destekleniyor • Üniversiteler aynı ürün için üç kez ödeme yapıyorlar • “Başka hangi işte müşterilerden alınan mal gene aynı müşterilere müthiş fiyatlarla satılır ve kalite kontrolü de gene aynı müşteriler tarafından yapılır?” AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 9
  10. 10. Elektronik Yayıncılık • “Belgeleri elektronik ortamlar ve/ya da ağlar aracılığıyla erişilebilir hale getirmek” • Bilimsel dergilerin üretim ve dağıtım maliyetlerinde düşüş • Web’de herkesin yayın yapabilmesi • Bilimsel yayınların paketleme ve tüketim biçiminin değişmesi • Dergi abonelik / lisans fiyatlarının yükselmeye devam etmesi AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 10
  11. 11. Açık Erişim: Tanım • Yazarın tüm kullanıcılara eserine ücretsiz erişim, kopyalama, kullanma, dağıtma, iletme, eseri kamuya gösterme ve kişisel kullanım için az sayıda basılı kopya yapmalarına izin vermesi • Eserin yayından hemen sonra bir kurum ya da bilimsel dernek tarafından standart formatta açık erişime, sınırsız dağıtıma ve uzun süreli arşivlemeye olanak sağlayacak şekilde çevrimiçi bir arşivde depolanması Kaynak: Bethesda Statement on Open Access Publishing June 20, 2003 http://www.earlham.edu/~peters/fos/bethesda.htm AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 11
  12. 12. Açık Erişim Mantığı • Araştırmacıların amacı bilimsel araştırma yapmak ve sonuçlarını yayınlamak • Araştırmacıların maddi çıkarı yok • Araştırmanın etkisini artırmak önemli • 24.000 dergiye her kütüphane abone olamaz • Her yıl yayımlanan 2,5 milyon makaleye potansiyel kullanıcıların erişimi kısıtlı Declaration of Institutioanl Commitment to open-access provision policy,, www.eprints.org AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 12
  13. 13. Budapeşte Açık Erişim Girişimi • Kendi kendine arşivleme – Araştırmacıların hakemli dergilerde yayımlanmış kendi makalelerini web sitelerinde ya da ücretsiz elektronik arşivlerde depolayabilme hakkı – Bu makaleleri Internet aracılığıyla herkese ücretsiz olarak dağıtım hakkı • Açık Erişim dergileri – Elektronik makalelere ücretsiz erişim – Hakemlik ve yayın giderlerini karşılamak için farklı finansal modeller (“yazar öder” modeli) – Makalelere erişimin telif hakkıyla kısıtlanmaması – Araştırma sonuçlarının Internet aracılığıyla dağıtımının teşvik edilmesi Kaynak: Prosser, 2003 AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 13
  14. 14. Kendi Kendine Arşivleme • Telif hakkı / lisans yasaları • Yayıncıların tutumu – Yayıncıların %93’ü onaylıyor – Ama toplam makalelerin %20’si herkese açık • Yazarların tutumu • Kurumsal arşivlerin yeni yeni gelişmesi • Kişisel web sitelerini ya da kurumsal arşivleri arama mekanizmalarının yetersiz olması AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 14
  15. 15. Yayıncıların Tutumu Kaynak: Harnad & Brody (2004) AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 15
  16. 16. Açık Erişim Dergileri • Yüksek abonelik fiyatlarına tepki – BioMed Central, Public Library of Science (PLoS) girişimleri • Erişim için abonelik gerekli değil • Hakemli • Hakemlik ve yayın giderleri yazarlar / araştırmayı destekleyen kurum tarafından karşılanıyor • Çeşitli konularda 1400 civarında dergi (hakemli dergilerin %5’i) • Dizinleme sorunu • Atıf oranları AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 16
  17. 17. Directory of Open Access Journals AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 17
  18. 18. Açık Erişim Atıf Analizi AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 18
  19. 19. Araştırmanın Etkisinin Artırılması Kaynak: Harnad & Brody (2004) AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 19
  20. 20. Açık Erişim Makalelere Atıf Oranları Kaynak: Antelman (2004, s. 377) AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 20
  21. 21. Kurumsal Arşivler • Hakemli dergilerde yayımlanan makaleler – Ön basılar – Son basılar • Teknik raporlar • Kitaplar • Tezler • Derslerde kullanılan kaynaklar • Ek materyaller (veri, görüntü vs.) • Açık Erişim dergileri • ... AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 21
  22. 22. Kendi Kendine Arşivlemede Kurumsal Arşivlerin Rolü • Kendi kendine arşivleme ön basılar, son basılar, taslaklar, çalışma metinleri, kitaplar, öğrenim materyalleri, tezler vs. için de geçerli • “Kaydetme”, “Duyurma” ve “Arşivleme” işlevlerinin gerçekleştirilmesi • Araştırmacının çalışmalarının merkezi arşivi • Araştırmanın etkisinin artması • Kurumun görünürlüğünün artması • Kurumun mali kaynak sağlamasına, potansiyel yeni araştırmacı ve öğrenci çekmesine yardımcı olması • Toplum açısından araştırmalara erişim sağlanması • Kurumların akademik çıktılarının uzun dönemli koruma altına alınması AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 22
  23. 23. Açık Erişim Gelişmeleri • Üniversitelerde Açık Erişim zorunluluğu – Queensland Teknoloji Ü., Avustralya; Minho Ü., Portekiz, Southampton Ü., İngiltere vs. • Araştırmayı destekleyen kurumların Açık Erişimi desteklemesi • Açık Erişimle ilgili bildirgeler (Budapeşte, Berlin, BM, OECD, vd.) • Ülkelerin Açık Erişimi desteklemesi – ABD, İngiltere, Hindistan, Norveç, Hollanda, Almanya, Kanada, İskoçya vd. AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 23
  24. 24. Kaliforniya Ü. eScholarship Arşivi AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 24
  25. 25. Southampton Ü. E-baskı Hizmeti AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 25
  26. 26. Açık Erişim Yazılımları: DSpace AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 26
  27. 27. Açık Erişim Yazılımları: EPrints.org AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 27
  28. 28. Açık Erişim Arşivleri • ABD (72) • Brezilya (5) • İngiltere (39) • Hindistan (5) • Kanada (21) • Danimarka (4) • Almanya (19) • Çin (4) • Fransa (16) • Macaristan (4) • Avustralya (14) • İspanya (3) • İsveç (13) • Belçika (3) • Hollanda (12) • Güney Afrika C. (3) • İtalya (12) • Japonya (3) • ... •http://archives.eprints.org/eprints.php?action=browse#country AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 28
  29. 29. Açık Arşivler Girişimi AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 29
  30. 30. Açık Arşivler Girişimi Üstveri Harmanlama Protokolü (OAI MHP) • Dizinleme yayın sürecinin bir parçası • Yayınla ilgili bilgiler (yazar adı, eser adı, özet, anahtar sözcükler vs.) dolduruluyor • Bu bilgiler ve arama amacıyla dizinleme Açık Arşivler arama motoru tarafından “harmanlanıyor” AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 30
  31. 31. Arama Mekanizmaları: OAIster AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 31
  32. 32. OAIster’de arama: “turkish” AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 32
  33. 33. Arama Sonuçları AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 33
  34. 34. Makalenin Tam Metnine Erişim AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 34
  35. 35. Google Scholar AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 35
  36. 36. Arama Sonuçları AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 36
  37. 37. Makalenin Tam Metnine Erişim AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 37
  38. 38. Açık Erişim Çözümleri • SHERPA: Securing a Hybrid Environment for Research Preservation and Access (İngiltere) • DARE: Hollanda Üniversite Kütüphaneleri Açık Arşivleri • ... AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 38
  39. 39. Kurumsal Arşiv Kurma Maliyetleri AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 39
  40. 40. EPrints UK • Joint Information Systems Committee (JISC) destekli bir proje • Focus on Access to Institutional Resources (FAIR) Programme’ının bir parçası • OAI MHP aracılığıyla açık arşivleri ve konu arşivlerini (örneğin, arXiv), eğitim portallarını, 8 Kaynak Keşif Ağı’nı (RDN) tarayan ulusal hizmet sağlayıcı geliştirmek amaçlanıyor • Web teknolojilerinin kullanımı • Atıfların otomatik olarak ilişkilendirilmesi • Kurumsal açık arşivlerin yaratılması ve yaşatılması AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 40
  41. 41. ePrints UK Kaynak: Day (2003) AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 41
  42. 42. Harmanlama Modeli Kaynak: Owen et al. (2004) AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 42
  43. 43. Kurumsal Arşivlerle İlgili Sorunlar • Teknik sorunlar – Yazılım (EPrints, DSpace) – Açık Arşivler Girişimi Üstveri Harmanlama Protokolü (OAI MHP) • Koruma politikaları • Kültürel konular • Kurumsal arşivlerdeki belge sayılarının artırılması • Kurumsal arşivlere bakış açısı • Kurulum ve yaşatım maliyetleri AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 43
  44. 44. Türkiye’de Neler Yapılabilir? • “Farkındalık” yaratmak • Sorunun “bilimsel iletişim süreci” ile ilgili olduğunu görmek • Kamu kaynaklarıyla yapılan araştırma sonuçlarını herkesin erişimine açmak • Açık Erişimi araştırma desteğinin önkoşulu haline getirmek • Uluslararası Açık Erişim bildirgelerini kurumsal düzeyde ve ülke düzeyinde desteklemek AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 44
  45. 45. Türkiye’de Neler Yapılabilir? (devamla) • Yazarların eserlerini kendi sitelerinde ya da kurumsal arşivlerde depolamalarını sağlamak • Açık Erişim dergilerini desteklemek • Üniversiteler ve kamu kurumları tarafından yayımlanan dergileri Açık Erişim dergileri yapmak – TÜBİTAK dergileri, ULAKBİM SBVT’de yer alan bazı dergiler • Açık Erişim dergilerini (DOAJ) kütüphane kataloglarında listelemek • Dijital nesne yönetim sistemleri eğitimi vermek • Konsorsiyal lisans anlaşmalarında Açık Erişim koşullarını gözetmek (ULAKBİM, ANKOS) • Açık Arşivler Girişimi Üstveri Harmanlama Protokolü (OAI MHP) ile taranabilir kurumsal arşivler yaratmak ve yaşatmak • Tezleri vs. kurumsal arşivler aracılığıyla erişime açmak • Türkiye Kurumsal Arşivleri hizmeti sunmak AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 45
  46. 46. Bilimsel İletişim ve Açık Erişim: Bilgi Erişim Sorunlarımızın Çözümünde Açık Erişimden Nasıl Yararlanabiliriz? Yaşar Tonta H.Ü. Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü tonta@hacettepe.edu.tr yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/tonta.html AB 2005, Gaziantep 2-4 Şubat 2005 - 46
  1. A particular slide catching your eye?

    Clipping is a handy way to collect important slides you want to go back to later.

×