Infoblad middeleeuwse meesterwerken
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Infoblad middeleeuwse meesterwerken

on

  • 515 views

 

Statistics

Views

Total Views
515
Views on SlideShare
515
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
0
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Infoblad middeleeuwse meesterwerken Infoblad middeleeuwse meesterwerken Document Transcript

  • Middeleeuwse meesterwerken In de Middeleeuwen is de kerk of kathedraal het belangrijk- ste gebouw van de stad. De torens van de kerk vormen het hoogste punt en zijn van heinde en verre te zien. Niet alleen het kerkgebouw zelf, ook het interieur maakt grote indruk op de middeleeuwse gelovigen. De kerk is gevuld met altaar- stukken, beelden en schilderijen. Deze kunstwerken worden door de rijkere inwoners van de stad besteld bij beeldsnijders en schilders. De kunstenaars, hun werkwijze en hun opdrachten staan in dit infoblad centraal. Marcia VarranisEen kerk vol beelden bewerkt een hou- ten beeld dat vast- e afbeeldingen in de kerk gezet is in eenD hebben drie functies: ze dienen als ondersteuning voor de gelovigen die nietkunnen lezen, ze wekken de gelovigen draaibank en ze beschildert een paneel, Augsburg, 1479.op tot het navolgen van vrome voor-beelden en sporen aan tot bidden enmediteren. De onderwerpen van deafbeeldingen variëren van het levenvan Jezus en Maria tot de levens van Drieluik met Maria en kind inheiligen en verschillende symbolische besloten tuin, Meester vanvoorstellingen. Voor de middeleeuwer Delft, ca. 1500. Op de zijluikenzijn dergelijke voorstellingen gemak- knielen de stichters - opdracht-kelijk te herkennen: de verhalen wor- gevers - eerbiedig op een bid-den tijdens de mis verteld en zijn bij bank. Het echtpaar draagt sobe-iedereen bekend. re, maar luxe gewaden. Achter hen staan hun beschermheiligenIn een kerk zijn verschillende soorten Martinus en Cunera.kunstwerken te zien. Aan de pilaren,op de dwarsbalken en langs de zij- Als hulpmiddel bij het bidden en het portret van de opdrachtgever alschepen staat een veelheid aan altaar- mediteren thuis bestellen zij bij kun- dan niet samen met zijn gezin. Destukken, heiligenbeelden en devotie- stenaars kleine beelden of tweeluiken. opdrachtgever zit vaak geknield metstukken. Deze worden aan de kerk gevouwen handen. Meestal vereren degeschonken door geestelijken, kloos- Soms laat de opdrachtgever zichzelf afgebeelde figuren Christus of Mariaterlingen, gilden, religieuze broeder- afbeelden op het kunstwerk dat hij en worden ze voorgedragen door heili-schappen en rijke burgers. De aan de kerk schenkt. Het betreft dan gen. Via een spreuk zoals ‘bid voor deopdrachtgevers willen op die manier een memorietafel, een paneel bedoeld ziel’ worden kerkgangers en nabe-God eren, maar zeker ook hun rijkdom om een overleden persoon te herden- staanden opgeroepen om te biddentonen en hun aanzien verhogen. ken. Hierop staan het wapenschild en voor de afgebeelde personen.Marianum, MarianumAtelier Meester Midden in de kerk hangt in de Middeleeuwen vaak eenvan Elsloo, marianum. Dit is een houtsnijwerk waarbij tweeeind 15e Mariabeelden ruggelings tegen elkaar zijneeuw; geplaatst, omgeven door stralen en een rozen-Stralen- krans. De verering van Maria neemt in de loopkrans van de Middeleeuwen toe omdat de kerkgeleer-19e eeuw den steeds meer waarde gaan hechten aan haar rol als moeder van Jezus. De kruisdood van haar zoon verloste de mensheid van zonde. Hier zie je haar afgebeeld met het kindje Jezus, dat ze een drui- ventrosje voorhoudt. Op de achterzijde speelt Jezus in haar armen met een duif, een symbool van de Heilige Geest. 1 Infoblad Middeleeuwse Meesterwerken
  • tergrond. Aan de zijkanten zijn met scharnieren beschilderde luiken bevestigd. Ze zijn gesloten op doorde-Schematische weekse dagen en worden geopend optekening zon- en feestdagen.altaarstuk Er zijn nog maar weinig altaarstukken helemaal intact. Velen zijn uit elkaar gehaald en als losse panelen en beel- den verkocht. De panelen zijn beschil- derd met uitgebreide voorstellingen uit het leven van Jezus, Maria of heili- gen. Deze afbeeldingen zijn te ‘lezen’ als een stripboek: de scènes volgen Altaarstukken elkaar op. Op deze manier kan een middeleeuwse kunstenaar een bood- en altaarstuk heeft in de schap overbrengen. E Middeleeuwen een belang- rijke functie tijdens de mis die in de kerk wordt gehou- Middelrijns altaar D den. Het kunstwerk staat achter op eze twee zijluiken van een het altaar, waarvoor de priester de mis altaarstuk zijn omstreeks opdraagt. Hij staat met zijn rug naar 1410 geschilderd. Samen de gelovigen. Zowel de priester als de met een nu verdwenen gelovigen kijken zo richting het altaar- middenpaneel vormden de vleugels stuk. Dit bestaat meestal uit een een drieluik. Dit is het belangrijkste beschilderd middenpaneel of een type altaarstuk in de late Middeleeu- altaarbak gevuld met beeldhouwwerk. wen. Drie van de achttien kleine schil- Het middenpaneel is rijk versierd en derijen zijn verloren gegaan, net als heeft vaak een feestelijke gouden ach- de oorspronkelijke lijst. Middelrijns altaar, Middelrijn of Westfalen?, ca. 1410. Linksonder is de Geboorte van Jezus geschilderd. Bij de Annunciatie, de aankondiging van de engel Gabriël dat Maria zwanger zal worden, komt het kindje in een lichtbundel afkom- stig van God naar Maria toe zweven. Helemaal rechts keert Jezus met zijn Hemelvaart terug naar de hemel. Deze afbeel- dingen krijgt de gelovige alleen op zon- en feestdagen te zien.Aanbidding der koningen en Doornenkroning,Middelrijns altaar, Middelrijn of Westfalen?,ca. 1410. De drie koningen brengen Christusgeschenken en knielen voor hem. Zij erkennenhet koningsschap van Christus, in tegenstel-ling tot de soldaten, die hem slaan, een door-nenkroon op zijn hoofd drukken en hembespotten. 2 Infoblad Middeleeuwse Meesterwerken
  • Beelden dat… Wist je ische term chn n … de te t beschildereg is e e beelden in de Middeleeu- voor h en afkomsti ro- D eld ch van be rieks? Poly tG leu- wen worden meestal van uit he ‘veel k tekent ma be ren’. hout gemaakt en gesneden uit één stuk. Uitstekende delen, zoals armen en handen, wor- den apart gemaakt en met pinnen in gaten vastgezet. Beelden worden van achteren uitgehold om scheuren in het hout door krimpen te voorkomen. Daarom is het bijna nooit de bedoe- ling dat beelden aan de achterzijde worden bekeken. De beeldsnijder gebruikt beitels en gutsen, die hij met een hamer in het hout slaat. Naarma-De verschillende scènes zijn op hou-ten panelen geschilderd. Waar de ver-flagen niet meer intact zijn, is deroodbruine ondergrond zichtbaar. Ditis bijvoorbeeld het geval bij de Kruis-draging. In de verflagen zijn scheur-tjes te zien. Dit wordt craquelégenoemd: op deze plaatsen is de verf- Een kunstenaar beschildert een beeld, Londen,laag het meest kwetsbaar. ca. 1350.De schilder heeft tempera gebruikt, te het beeld vordert, wordt het gereed-een mengsel van eigeel, water en pig- schap steeds fijner, zodat de beeld-menten. Pigmenten zijn kleurpoeders snijder steeds gedetailleerder kanveelal verkregen uit mineralen en werken.organische grondstoffen, zoals aarde,planten en dieren. De verfstof purper De meeste houten beelden wordenis bijvoorbeeld afkomstig van purper- gepolychromeerd. Dit betekent dat zeslakken. Met deze poeders kunnen kleurrijk worden beschilderd. Ditkunstenaars verschillende kleuren draagt bij aan de levensechtheid vanmengen. Ook met kleur brengen ze de beelden. Ze worden eerst behan-een boodschap over. Zo staat de kleur deld met een witte krijtlaag, vervol-rood voor liefde, lijden en offer. Het gens beschilderd en daarna bewerktbladgoud geeft de scènes een hemelse Maria met met bladgoud. Soms worden attribu-sfeer. kind, ten toegevoegd; veel Mariabeelden Maasgebied, dragen in de Middeleeuwen een echteOp de buitenkant van de zijluiken, dat ca. 1275 kroon van goud of zilver. Het resultaatdeel wat de gelovigen op doordeweek- straalt rijkdom uit.se dagen zien, staat het lijden vanJezus centraal. Hij wordt verraden, Versleten Het toevoegen van echte attributenveroordeeld, gemarteld en gekruisigd. Dit beeld van Maria met kind is aan de gebeurt onder invloed van de myste-Op de binnenkant zijn scènes uit het achterkant uitgehold en heeft verschil- riespelen, die in de loop van de der-leven van Maria geschilderd. De lende gaten. Deze zijn gemaakt om het tiende eeuw ontstaan. Als aanvullinggebeurtenissen zijn nauwkeurig weer- blok hout in de werkbank vast te zetten. op de kerkdienst worden de verhalengegeven en zitten vol prachtige Op deze manier kan de beeldsnijder het uit de bijbel nagespeeld door acteurs.details. Zo zijn bij de Visitatie, de ont- aan de zijkanten goed bewerken. Ook Hun kostuums en rekwisieten beïn-moeting tussen Elizabeth en haar het ‘pengat’ is duidelijk te zien. Hier was vloeden de beeldtaal in de kunst. Beel-nicht Maria, beide kinderen al in de de onderarm van Maria aan het beeld den worden bijvoorbeeld kaal gesne-buik van hun moeders te zien. Bij de bevestigd. De kroon die eens het hoofd den en later voorzien van een pruikGeboorte van Jezus heeft Jozef een van van Maria sierde, is verdwenen. De poly- van echt haar. Ook de kleding wordtzijn kousen uitgedaan om het kind chromie is versleten: bij de hals is zelfs aangepast aan wat de acteurs in detegen de kou te beschermen. een deel van het hout zichtbaar. mysteriespelen dragen. 3 Infoblad Middeleeuwse Meesterwerken View slide
  • V ro o m h e i d dat… Wist jeeld tweeVanaf de dertiende eeuw ontstaat er een andere kijk op vroomheid: gelovigen willen e … dit b g is? En dat hoo andieper en emotioneler geloven en de nabijheid van God ervaren. Afbeeldingen spelen meter rmee een v a l- het da tste midde o ieeen grote rol bij het oproepen van deze ervaring. Om medelijden op te wekken, de gro eelden is d eb eeuws g bestaan inwordt het lijden van Christus gedetailleerder afgebeeld dan voorheen. Zijn geseling- nu no and? Nederl wonden, doodsangst en vertwijfeling worden voor het eerst in beeld gebracht. Door inleving in zijn lijden ervaart de gelovige de onbaatzuchtige liefde van Christus voor de mensen. De Gethsemanegroep is een voorbeeld van een beeldengroep bedoeld als ondersteuning bij meditatie. Christus bidt in een besloten tuin tot God. De angst staat te lezen op zijn gezicht en vormt een sterk contrast met de vredi- ge gezichten van de slapende apostelen. Gethsemane- groep, Middel- rijn, 1435Heiligenbeelden en beschrijft Jacobus de Voragine ongeveer 150 heiligenlevens. Middel-D e middeleeuwse kerk is een eeuwse kunstenaars maken dankbaar afspiegeling van het hemel- gebruik van de informatie in de verha- se Jeruzalem en wordt daar- len. Ze lezen De Gouden Legende echter om ‘bevolkt’ door een grote vaak niet zelf, maar krijgen advies vanhoeveelheid heiligen. Voor de vroege kerkgeleerden.heiligen geldt vaak dat ze voor hungeloof gestorven zijn. Zeker de aposte-len, de leerlingen en eerste volgelin- Groot en strekgen van Jezus, worden door de In De Gouden Legende staat het verhaalRomeinse keizers vervolgd, omdat ze van de heilige Christoffel. Omdat Chris-het geloof proberen te verspreiden. toffel sterk is èn vier meter lang, besluitLater worden mensen heilig verklaard hij bij een gevaarlijke rivier reizigers teom andere redenen. helpen met oversteken. Op een dag draagt hij een jongetje naar de overkant.Heiligen zijn bemiddelaars tussen de Het kind is echter zo zwaar, dat Chris-mens en God. Een gelovige kan tot een toffel het maar net voor elkaar krijgt deheilige bidden voor een plaats in de overkant te bereiken zonder dat beidehemel. Daarnaast geven ze een voor- verdronken. Het kind blijkt Christus tebeeld van hoe een goede christen zijn en met hem heeft Christoffel de dat… Heilige Wist je Christoffelmoet leven. Voor de verbeelding van hele wereld op zijn schouders gedragen. … ige de heil ire bescherm - Christoffel, pula ers?de levens van apostelen en heiligen De naam Christoffel betekent letterlijk een po is van reizig ffel in Henrick to heilige n van Chris bij demaakt de middeleeuwse kunstenaar ‘drager van Christus’. ldinge aarom en Douwerman, Afbee eleeuwen d ord de Midd kerken w vigengebruik van apocriefe boeken, verza- uitgan g van mige gelo ffel ca. 1525 m dat… tst? So Christo tmelingen van legendes en theologi- Wist jefe boeken geplaa eelding van he crie een afb neetje op to … apo ijn uit de tijd n mag n ausche geschriften. nz rij- met ee ard van hu tekste vangeliesch erk o dashb plakken? e k van de iet door de n ie n ’e vers d oedgekeurd ij-Een voorbeeld van een boek met heili- zijn ‘g niet in deb daarom ijn opgeno-genlegendes is De Gouden Legende uit bel z ? mende dertiende eeuw. Hierin verzamelt 4 Infoblad Middeleeuwse Meesterwerken View slide
  • Het gilde en de werkplaats Noodnamen werkt aan een altaarstuk, beeld of schilderij. In dit soort gevallen wordtE O en middeleeuwse kunste- mdat kunstenaars worden een noodnaam bedacht. Deze kan een naar is lid van een gilde. beschouwd als ambachts- verwijzing zijn naar de naam van een Een gilde is een per lieden, zoals meubelma- van zijn werken of naar de plaats beroepsgroep georganiseer- kers, is het niet gebruike- waar hij veel actief is. Soms signeertde instelling, die zowel de belangen lijk dat zij hun werk signeren. Ook is een schilder zijn werk, of worden beel-behartigt van de ambachtslieden als het vaak zo dat niet één meester, den voorzien van een merkteken vandie van de opdrachtgevers. Het gilde maar iedereen in zijn atelier mee- de stad of een keurmerk van het gilde.bewaakt de kwaliteit van de kunst- Zeker wanneer kunstenaars steedswerken, houdt concurrentie binnen de meer voor de markt gaan produceren,perken en zorgt dat afspraken worden wordt dit noodzakelijk.nagekomen. Ook de opleiding vannieuwe beroepsgenoten wordt binnen Kritiek op beelden enhet gilde verzorgd aan de hand van schilderijen in de kerkeen leerling-meester systeem. e grote rijkdom van de ker-Jongens van een jaar of tien gaan inde leer bij een meester en zijn werk-plaats. Ze beginnen met eenvoudigeopdrachten: ze mogen de verf maken D ken en de manier waarop Maria, Christus en heiligen worden afgebeeld, gaat op den duur bepaalde gelovigen tegen dewaar hun meester mee werkt en leren borst stoten. De gewone mensentekenen door voorbeelden te kopiëren. weten niet altijd onderscheid teZo werken ze zich op tot gezel. Een maken tussen aanbidding en verering.gezel mag de kunstenaar helpen bij Dit vormt voor de hervormingsgezin-zijn opdrachten door bijvoorbeeld de den een aanleiding om zich tegen hetminder moeilijke delen in te schilde- gebruik van beelden te keren. De theo-ren. Ervaring kan worden opgedaan logen van de reformatie (zie infobladdoor rond te trekken langs verschil- Humanisme en Hervorming) zijn fellende andere werkplaatsen. Na een tegen het gebruik van afbeeldingen.examen of meesterproef bepaalt het Zij stellen vooral de heiligenvereringgilde de toelating van de nieuwe aan de kaak. Zij geloven niet in demeester tot het gilde. vele wonderen van heiligen zoals die bijvoorbeeld in De Gouden LegendeNiet ieder beroep heeft in de Middel- staan. De ideeën van de reformatieeeuwen een eigen gilde. Bepaalde leiden uiteindelijk tot de beelden-beroepen worden bij elkaar ingedeeld storm die in 1566 de Nederlandenop basis van de materialen waarmee bereikt. Honderden beelden en schil-wordt gewerkt. Paneel- en miniatuur- derijen worden vernield. Vooral deschilders behoren tot het Sint-Lucas- Zuidelijke Nederlanden worden zwaargilde, vernoemd naar de evangelist getroffen. Veel beeldhouwkunst gaatLucas. Hij is de patroonheilige van dan verloren.schilders. Schilders die polychromieop beelden aanbrengen, zijn lid vanhet stoffeerdersgilde. Beeldsnijdersworden ondergebracht bij het houtbe- Treurende vrouw,werkersgilde samen met de meubel- Antwerpen, ca.makers. Steenhouwers vallen onder 1480. Deze dame isde kathedraalbouwers. gemaakt in Antwerpen: op de achterzijde is zij gemerkt met een handje, het sym- bool van het Antwerpse gilde. 5 Infoblad Middeleeuwse Meesterwerken
  • Tijdslijn Heilige Ursula en reisgenoten,Begin 11e tot eind 13e eeuw Noord-Neder- Romaanse kunst: streng gestileerde figuren, zonder uit- land, ca. 1530. drukking van emotie. In schilderijen wordt weinig aan- dacht besteed aan ruimtelijke achtergrond. • Maria met kind, Maasgebied, ca. 1275Einde 13e tot eind 15e eeuw Gotische kunst: meer sierlijkheid, beweging en emotie. In de Noordelijke Nederlanden is de kunst realistischer, ingetogen en vroom, waar de kunst in het zuiden veel verwijzingen heeft naar de volkscultuur. • Middelrijns altaar, Middelrijn of Westfalen?, ca. 1410 • Veronica, Brussel, ca. 1475 • Treurende vrouw, Antwerpen, ca. 1480 • Marianum, Atelier Meester van Elsloo, eind 15e eeuw; Stralenkrans 19e eeuwEerste helft 16e eeuw Late Gotiek, vroege Renaissance: realistischer, meer vloeiende lijnen en meer aandacht voor details. • Heilige Christoffel, Henrick Douwerman, ca. 1525 • Heilige Ursula en reisgenoten Noord-Nederland, ca. 1530Wanneer de Noordelijke Nederlanden Boekenlijstin 1581 overgaan tot het gereformeer-de geloof wordt het verboden om het • J. Dijkstra, P.P.W.M. Dirkse enrooms-katholieke geloof in het open- A.E.A.M. Smits, De schilderijen vanbaar te belijden. De protestanten Museum Catharijneconvent, Zwollemaken de kerkgebouwen geschikt 2002voor de protestantse eredienst. Veel • V.W. Egbert, The Medieval Artist atbeelden en schilderijen worden ver- Work, Princeton 1967nietigd of, in geval van metalen voor- • L.F. Jacobs, Early Netherlandish Carvedwerpen, omgesmolten. Ook hierdoor Altarpieces, 1380-1550, Medieval Tastesgaan vooral veel beelden en gesneden and Mass Marketing, Cambridge 1998altaarstukken verloren. • J.J.M. Timmers, Christelijke symboliek en iconografie, Bussum 1974 • J.J.M. Timmers en G. Peeters, Schoon-Uitgedost heid der Nederlanden, een cultuurhisto-De reformatoren interpreteren de tekst rische atlas, Amsterdam/Brussel 1980van het Oude Testament letterlijk, inclu- • M. van Vlierden, Hout- en steensculp-sief het verbod op beelden. Zij vinden de tuur van Museum Catharijneconvent,weelde van de kerken niet passen bij de Zwolle 2004armoede van Christus en geloven niet • Christendom in Nederland, topstukkendat werelds uitgedoste beelden kunnen uit Museum Catharijneconvent, Zwolleoproepen tot een vroom leven. Dit is een 2006 Colofonbeeld van de heilige Ursula. Ze is hier • J. de Voragine, The Golden Legend: © Museum Catharijneconvent, 2007weergegeven als koningsdochter in Readings on the Saints. Vertaald door Afdeling Onderzoek & Educatieeigentijdse kleding. Hieraan nemen de William Granger Ryan, 1993 Tekst: Anne van Egmondtheologen van de reformatie uiteindelijk Fotografie: The British Museum, Londen;aanstoot. Ruben de Heer, Utrecht Vormgeving: Manifesta, Rotterdam 6 Infoblad Middeleeuwse Meesterwerken