• Like
Dynamiek en stagnatie_3 (1)
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
285
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2

Actions

Shares
Downloads
0
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide
  • soevereiniteit Hoogste gezag, gezag waarboven niets anders geplaatst is. Een soevereine >staat is een onafhankelijke staat, die geen gezag boven zich erkent. Volkssoevereiniteit is het beginsel dat een volk het hoogste gezag belichaamt. Orthodoxe gelovigen menen dat soevereiniteit alleen kan worden ontleend aan het gezag van God.
  • centralisatie Streven van een >vorst of >regering om zoveel mogelijk be­stuursaangelegenheden 'centraal' te regelen, vanuit de hoofdstad (het be­stuurlijke centrum) van een >staat. particularisme Het stellen van het particulier of plaatselijk belang boven het staats-/algemeen belang. In het bijzonder het streven van gebieden naar een zo groot mogelijke zelfstandigheid, gericht tegen de centralisatiepolitiek van de ‘nieuwe monarchen’ absolutisme Staatsvorm waarin de macht uitsluitend bij de vorst berust, zoals dat zich in de 16 e - 18e eeuw in Europa ontwikkelde. In de praktijk stond het absolutisme in dienst van de centralisatiepolitiek van de Europese vorsten, die in deze tijd de autonomie van kerk, adel en steden trachtten in te perken en de standenstaat probeerden terug te dringen. Het prototype van een absolute monarchie was de Franse heerschappij van Lodewijk XIV (reg. 1643-1715), die gezegd zou hebben: `L'état c'est moi' (de staat, dat ben ik). particularisme Het stellen van het particulier of plaatselijk belang boven het staats-/algemeen belang. In het bijzonder het streven van gebieden naar een zo groot mogelijke zelfstandigheid, gericht tegen de centralisatiepolitiek van de ‘nieuwe monarchen’ Publieke kerk: heersende kerk, enige die overheidssteun krijgt maar geen staatskerk: door staat bestuurde en onderhouden kerk.
  • Universalisme: streven alle christenen onder één geestelijke en één wereldlijke leider te verenigen. nieuwe monarchen De koningen die vanaf de tweede helft van de 15e eeuw in Europa poogden uit het, politiek sterk verbrokkelde, feodale Europa enkele sterke, gecentraliseerde staten te creëren. Zij beknotten vooral de macht van de feodale, lokale adel en trachtten het lokaal-regionale gewoonterecht te vervangen door uniforme wetgeving. Personele unie: verbondenheid van twee of meerdere zelfstandige staten door hetzelfde staatshoofd Patria en natie: - de Ned. bestond uit versch. landsheerlijkheden of gewesten met eigen vorst, gewoonten, rechten en instellingen - Feodale banden met: * Frankrijk: gewesten ten westen v/d Schelde * Duitse Rijk: de rest - "Patria" was de stad of 't dorp - "Natie" was de plaats- of dorpsgenoten * sommige bestuurderen beschouwden ze op gewesteijk nivo   Personele unie : - Bourgondische hertogen en daarna de Habsburgers maakten hiervan 'n aaneengesloten statencomplex - gewesten kregen daardoor één en dezelde landsheer -----> de Ned vormden 'n personele unie   Uniformering in bestuur en recht : - Vooral Karel V legde 'n netwerk v centrale instellingen en regels over de bestaande heen zonder dat oude institu­ties werden weggevaagd - Naast de feodale ambtsdragers stelde Karel gestudeerde burgerlijke functionarissen aan ----> samenwerking oude-nieuwe instituties/bestuurde­ren door Filips doorbroken
  • hugenoten Benaming voor de Franse protestanten, volgelingen van Calvijn, met name in de 16e en 17e eeuw. Zij hadden vooral aanhang onder de adel en onder de burgers van de steden, die zich door de toenemende macht van de koning bedreigd zagen. Na een reeks bloedige godsdienstoorlogen tussen hugenoten en rooms-katholieken kregen de hugenoten bij het edict van Nantes (1598) ten slotte vrijheid van eredienst in bepaalde plaatsen en het recht om in een aantal steden hun eigen garnizoenen te houden. Dit laatste voorrecht verloren zij onder Richelieu in 1629. In 1685 herriep Lodewijk XIV het edict van Nantes, waarop meer dan 200.000 hugenoten naar het buitenland vluchtten.
  • Gewestelijk bestuur   De stadhouder : - Stadhouder: hoge edelen als plaatsvervanger v/d landsheer in meestal enkele gewesten met als taken: * bestuurlijke: - zorg voor orde, domeinen, welzijn v kerk - benoeming stedelijke magistraten uit voordracht * uitvoerende: - Brusselse bevelen uitvoeren * adviserende: - over gewestelijke aangelegenheden aan Brussel   * rechterlijke: - instructies aan gewestelijk Hof - was daarvan soms ook president - recht v gratie * militaire: - kapitein-generaal over gewestelijke troepen - onderhoud vestingen Gewestelijke Statenvergaderingen: (Ridderschap + patriciërs) * ontstaan uit curia + vertegenw. uit steden voor alg. advies betreffende: - troonswisseling - oorlog en vrede - "bedes" ter aanvulling domeininkomsten, in de vorm v tollen + verbruiksbelastingen ----- Gewesten willen meer controle over beheer en uitgaven     Centraal bestuur   Prerogatieven : - buitenlands beleid - oorlog en vrede - hoogste rechtsmacht - bescherming kerk - regeling verhouding der gewesten   Landvoogd of gouverneur-generaal : - familielid v/d vorst wegens natuurlijk aanzien   Centrale raden : Uit niet-gespecialiseerde Grote Raad ontstaan: - Grote Raad v Mechelen = centraal gerechtshof (1504) - Collaterale Raden (1531): * Raad v State: - advies over alle "grote en voorname zaken"; waarne­mend land­voogd - spanningen vanwege: * naast hoge edelen steeds meer burgerlijke ju­risten ("togati") * permanente leden die adviseren voor de afwezigen * Geheime Raad: - voorbereiding en uitvoering centrale wetgeving - bestond geheel uit juristen * Raad v Financiën: - beheer domeinen via 5 rekenkamers - inning en besteding bedes   Staten-Generaal (vanaf 1464): Centrale vergadering v vertegenwoordigers v/d Gewestelijke Staten v/d door Karel geërfde gewesten m.b.t. bedes: - vertegenwoordigers niet verdeeld in standen maar als afzonderlijke gewestelijke deputaties - goedkeuring pas na "ruggespraak" - spanningen centralisme-particularisme   Grote Vergaderingen : Voltallige centrale vergadering bij bijzondere gelegenheden   Unieke ontwikkeling : Statencolleges en Staten-Generaal ontwikkelen zich door Op­stand v adviescolleges naar bestuursorganen en zelfs machthebbers
  • De eerste ‘vrije’ Statenvergadering: 19 juli 1572 te Dordrecht (de oudste en eerste stad van H) = Revolutionaire stap SvH om alle opstandelingen te verenigen. Want alleen koning/stadhouder mocht SvH bijeenroepen SvH namen nu eigenmachtig beslissingen als een soort gewestelijke regering WvO weer erkend als stadhouder over H, als vertegenwoordiger v/d koning Besluit tot Religievrede: calvinisten + katholieken vrijheid van eredienst Jaar daarop door oorlogsdreiging: Katholieke eredienst verboden; calvinsime verheven tot de publieke kerk
  • Staten-Generaal De vanaf de tweede helft van de 15 de eeuw bijeengeroepen gemeenschappelijke vergadering van de gewesten in de Nederlanden waarin zaken van algemeen belang en het verzoek tot speciale belasting (= bede) met de landsheer werden besproken. In de tijd van de Republiek bestond de Staten-Generaal uit afgevaardigden van de gewestelijke Staten. Zij hield het toezicht op het Staatsleger, de VOC en de WIC en bestuurde de generaliteitslanden. In 1795, tijdens de Bataafse omwenteling, werd de Staten-Generaal opgeheven. De matiging mislukt 1575-1581   Vredesoverleg te Breda mislukt : Opstandelingen eisen: - vertrek vreemde troepen - bestuurlijke bevoegdheden Stat.-Gen. - erkenning calvinisme als publieke kerk in Holland Oorlog verplaatst zich naar 't Zuiden : - na inname Zierikzee ('76) vermoorden Spaanse troepen 8.000 mensen te Antwerpen (Spaanse Furie) - Scheldeblokkade Hollse en Zeeuwse vloot - bestuursvacuüm door Requesens dood ('76) - Staten v Brabant dwingt Raad v State de Stat.-Gen bijeen te roepen ---- * Stat-Gen met beslissingsbevoegdheden * vredesoverleg te Gent   Pacificatie v Gent 1576 : - vreemde troepen weg - Grote Vergadering moest oplossing brengen - zolang religieuze status quo + godsdienstvrijheid - erkenning Oranje als stadhouder v Hol + Zeel. ---- succes afh. v/d reacties v/d radicalen  
  • Terechtstelling van 3 minderbroeders en twee augustijnen op de Vrijdagmarkt te Gent, 28 juni 1578, F. Hogenberg, gravure, Gent, Stadsarchief, Atlas Goetghebuer, 93/126
  • Satisfactie: verdragen van WvO met steden, waarin blooft werd dat het zittende stadsbestuur en de roomskatholieke kerk onverkort werden gehandhaafd met dulding van het calvinistische geloof indien zij zich aansloten bij de opstandelingen.
  • Akte van Verlatinge (26 juli) Stat-Gen, uit veiligheidsoverwegingen te Den Haag, zeggen Filips hun gehoorzaamheid op, zich voor een deel baserend op calvinistische theorie v recht op verzet volgens de:   - monarchomachen : (lett: "vorstenbestrijders") soevereiniteit lag oorspr. bij het volk en d.m.v. verdrag aan koning overgedragen. Regeerde hij tegen volk, dan had dit recht hem af te zetten en soeve­rei­niteit aan iem anders over te dragen ----- monarchale principe onaangetast  
  • Adempauze: bestuurlijke hervormingen   Na Leicester wordt de soevereiniteit niet meer aan een persoon aangeboden ----- doordat ieder Gewestelijk Statencollege de waardig­heid v/d vroegere graaf, hertog enz (in de pers. v Filips afgedankt) aanneemt, ligt in het vervolg bij haar de soevereiniteit   Samenwerking der gewesten op basis v Unie v Utrecht   ----- praktijk was bepalend voor de toekomstige gezagsver­houdingen tussen de soevereine staten en de centrale instanties

Transcript

  • 1. ‘Een vreemde eend in de Europese bijt’? De bestuurlijke en religieuze ontwikkeling van de Republiek 1572 - 1651 1
  • 2. ‘Vreemde eend’:“Te weinig wordt beseft hoe uitzonderlijk deNederlandse ontwikkeling in West-Europa óókop het gebied van bestuur en religie isgeweest.”“Als specimen van staatsvorming is deRepubliek een wereldwonder geweest” 2
  • 3. Vraag:Hoe uitzonderlijkis de bestuurlijkeen religieuzeontwikkeling vande NoordelijkeNederlandentussen 1572 en1651 geweest? 3
  • 4. Kenmerkende aspecten: Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat De bijzondere plaats in staatkundig opzicht [...] van de Nederlandse Republiek Het streven van vorsten naar absolute machtVerklaren van het heden:Waar liggen de wortels van de Nederlandse staat? 4
  • 5. Sleutelvragen: Rechten en plichten: Hoe verhouden de rechten en plichten van de vorst en zijn onderdanen zich tot elkaar? Vrijheid: Waar liggen de grenzen van de politieke en religieuze vrijheden? Soevereiniteit: waar ligt het laatste woord voor het bepalen van de wetgeving? 5
  • 6. 6
  • 7. OntwikkelingenVan ‘De Boergondische Nederlanden’ naar ...... ‘De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.’ 7
  • 8. OntwikkelingenVan hetkatholiekeSpaanseKoninkrijknaar ... 8
  • 9. ... een autonome‘calvinistischenatie.’ 9
  • 10. Opzet:Vergelijking Republiek – omringende landenomstreeks 1570 op bestuurlijk en religieus gebied.Bestuurlijke en religieuze ontwikkeling omringendelandenBestuurlijke en religieuze ontwikkeling De RepubliekVergelijking Republiek – omringende landenomstreeks 1650 op bestuurlijk en religieus gebied. 10
  • 11. 1570: bestuurlijke vergelijking De Nederlanden bestonden uit de huidige Benelux-landen en waren een onderdeel van het Spaanse Koninkrijk en het Duitse Rijk (Habsburgs ‘universalisme’). Zij vormden een ‘personele unie’ onder een ‘nieuwe monarch’ (‘centralisme’).Engeland en Frankrijk vormden aparte koninkrijken met ‘nieuwemonarchen’.Duitse Rijk bestond uit ca. 300 autonome vorstendommen en‘vrijsteden’ onder een zwakke keizer ( particularisme/centralisme) 11
  • 12. 1570: religieuze vergelijking Engeland: Anglicaans Duitse Rijk + Scandinavië: (deels) Luthers Frankrijk + Nederlanden: katholiek; conflicten met calvinistische minderheid 12
  • 13. Conclusie vergelijking 1570:De Nederlanden verkeerden nog in de middeleeuwsetraditie van het katholieke (Habsburgse) universalismeOnder Karel V en Filips II groeiden de Nederlandennaar meer eenheid (staatsvormingsproces)De Reformatie was voelbaar aanwezig maar nietoverheersend  De Nederlanden liggen in een middenpositie 13
  • 14. Bestuurlijke en religieuze ontwikkeling omringende landenMeer centralisatie / absolutisme binnen eenaaneengesloten gebied met één toegestane godsdienst(staatskerk)Frankrijk: Richelieu ontmantelt vrije hugenotensteden (ca 1630) Lodewijk XIV verbiedt protestantisme (1685)Engeland: Verdere protestantiseringDuitse Rijk: mislukte rekatholisering en keizerlijk centralisme(Dertigjarige Oorlog 1618 – ’48) 14
  • 15. 15
  • 16. De eerste ‘vrije’ Statenvergadering (1572):Staten van Holland namen revolutionaire besluiten: Oranje als stadhouder over Holland herbenoemd Defensieve maatregelen Religievrede Verantwoording: “...den Hertoghe van Alba [...] heeft ons tegen alle Recht en redelijckheyde, tegen1573: katholieke eredienst verboden; calvinisme = alle onse Privilegien ende Vryheden, metpublieke kerk ongehoorde grouwelijcke tyrannien willenTreden dus eigenmachtig op als een soortLandt onderdrucken, het gantsche verderven, en veel wreedelijcker met onsgewestelijke regering handelen, dan oyt Turcken ofte Joden met haren overwonnen vyanden gehandelt Soevereiniteit gelegd bij de (Gewestelijke) hebben.”Staten 16
  • 17. Een ‘contract’ tussen vorst en onderdanen De inhuldigingseed van Filips II voor de Staten van Holland, in 1549. Hierin bezwoer de aanstaande koning alle privileges en vrijheden van en in het gewest Holland te respecteren en te verdedigen. Dit was het enige fundament van zowel het gezag van de landsheer als de trouw en gehoorzaamheid van de onderdanen. De Staten hadden de plicht toe te zien op de naleving van de afspraken. 17
  • 18. 1572: Holland en Zeeland in opstand 18
  • 19. Pacificatie van Gent 1576Oorlogsgeweld en soldatenmuiterijen in het zuidenleidden tot een gemeenschappelijk front tegen FilipsII.Staten-Generaal sluiten Pacificatie van Gent: Alle vreemde troepen weg vrede met Holland en Zeeland Religieuze vraagstuk zal later door Staten-Generaalworden opgelost Souvereiniteit tijdelijk gelegd bij de Staten- Generaal 19
  • 20. Calvinistische dictatuur 20
  • 21. Katholiek – aristocratische reactie1579: Enkele zuidelijke gewesten ondertekenen Unie van Atrecht: Verzoening met Filips II en terugkeer naar het oude politieke bestelParma 21
  • 22. Noordelijke, soevereine gewesten sluiten zich aaneenNoordelijke gewesten beloven elkaar in de Unie vanUtrecht:“...ten eewighen daghe byden anderen te blijven [...] als oftsyluyden maer een Provincie waren.” “...met lijff, goet ende bloet by te staen ieghens alle fortsen enghewelden.”Ieder gewest is vrij de religie-kwestie naar eigen inzicht op telossen, maar “...dat men niemandt ter cause van de Religie salmoghen achterhalen ofte ondersoecken.” Militaire samenwerking tussen soevereinegewesten. Gewetensvrijheid constitutioneelvastgelegdMaar ondanks ‘Satisfactie’ al snel nationalisatie kerkenen kloostergebouwen: geen religievrede 22
  • 23. Opstandige gewesten verlaten Filips1581: “Acte van Verlatinghe”: afzwering van Filips IIDe vorst “... is hooft over zijne ondersaten , om deselve te bewaren ende beschermen”. Hij mag van zijnvolk niet eisen “...hem in als (alles) wat hij beveelt [...]onderdanich te wesen, ende als slaven te dienen.”Hij is dan een ‘tyran’.Als vertegenwoordigers van het volk hebben de Staten– Generaal het recht een nieuwe vorst te kiezen. officiële ‘volksvertegenwoordiging’ heeft ‘recht van opstand’ tegen een ‘tiran’ 23
  • 24. “Acte van Verlatinghe” 24
  • 25. Moord op Willem van Oranje1580: Filips II doet Oranje in de Ban1584: Oranje door Balthasar Gérard vermoord Toegejuicht door: Overtuigde katholieken Rechtzinnige calvinistenOranje was te gematigd voor decalvinisten, te protestants voorde katholieken, te machtig voorde hoge edelen, te pro-Fransvoor de pro-Engelsen om denieuwe landsheer te kunnen zijn 25
  • 26. Geen godsdienstvrijheid, wel gewetensvrijheidGereformeerde kerk = geen staatskerk, wel publiekekerk: overheidsfinanciering van kerkgebouwen, salarissen van predikanten, gereformeerd onderwijs huwelijk alleen rechtsgeldig via gereformeerde predikant of burgerlijke overheid omvang: 5 à 20% ‘lidmaten’ en ‘liefhebbers’Katholieken:geen kerkelijke organisatiegeen openbare, wel besloten eredienstAmsterdam:‘Stapelmarkt van sekten’ 26
  • 27. De overwinning van de ‘Ware Vrijheid’ overlegcultuur besluitend uitvoerend bepalend MauritsOldenbarnevelt  Soevereiniteit ligt bij de Gewestelijke Staten, gezamenlijk verenigd in een statenbond 27
  • 28. Staten van Holland: 60% van oorlogsbudget 28
  • 29. De werkelijke macht ligt bij de regenten 29
  • 30. Vrede van Münster 1648 Spanje en het Duitse Rijk erkennen de Republiek als vrije en soevereine landen 30
  • 31. ‘Grote Vergadering’ 1651Bijeenkomst metvergroteafvaardiging uit elkgewest:Stadhouderschap isonnodigRepartitiestelsel: elkgewest onderhoudt zijneigen leger  Overwinning ‘Ware Vrijheid’ 31
  • 32. Conclusie politiek - bestuurlijkBuitenland:versterking centrale macht onder eenhoofdige soevereiniteit‘modern’ proces van staatsvormingMaar:achter absolutistische façade heerste particularismeRepubliek:vergaande decentralisatie met meerhoofdige soevereiniteitterugkeer naar middeleeuwse politieke versplinteringtoch een sterke mogendheid!Maar:Holland en sterke raadpensionarissen / stadhouders zorgden inpraktijk voor meer ‘centralisme’continue spanning prinsgezinden - staatsgezinden 32
  • 33. Conclusie: religieBuitenland:Overgang naar andere religie ging massaal vanwegeoverheidsdruk: ‘de vorst bepaalt de godsdienst’Buiten de staatskerk weinig ruimte voor andersdenkendenRepubliek:Overgang naar andere godsdienst ging geleidelijk via onderwijsen politieke carrièremogelijkhedenBuiten de bevoorrechte publieke kerk hadden dissidenteprotestanten en katholieken in hun privé-leven gewetensvrijheiden in het ‘verborgene’ hun erediensten gedoogbeleid 33
  • 34. einde 34
  • 35. 35