%Ba%b7%b7%d5%e8 2

หน่วยที่ 2 การพัฒนาหลักสูตร อนิจจัง ครั้งหนึ่งมีหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ตั้งอยู่เนินเขาชายป่าอันอุดมสมบูรณ์ด้วยสิงส์สาราสัตว์ต่าง ๆ อันควรแก่การจับมาเป็นอาหารและเลี้ยงไว้ดูเล่น ชาวบ้านแห่งนั้นก็สั่งสอนลูกหลานของตนให้รู้จักดักบ่าง จับชะนี ตีผึ้ง คล้องช้าง นั่งห้าง และไล่ราว เพื่อจับสัตว์มาเป็นอาหาร อยู่มาวันหนึ่ง เกิดอาเพศเหตุร้าย ฟ้าถล่ม แผ่นดินทลาย ฝนตกเจ็ดวันเจ็ดคืน ท้องฟ้ามืดครึ้ม ไม่เห็นเดือนเห็นตะวัน ครั้งฝนหยุดตก ท้องฟ้าแจ่มใส ชาวบ้านก็พากัน แปลกใจว่าป่าไม้อันเขียวชอุ่มนั้นหายไป กลับมีแผ่นน้ำอันกว้างใหญ่มาแทนที่ เป็นทะเลอันเต็มไปด้วย ปู ปลา หอย กุ้ง กั้ง และสัตว์น้ำนานาพันธุ์ ในเวลาต่อมาชาวบ้านเหล่านั้นก็สั่งสอนลูกหลานของพวกเขาให้รู้จักทอดแห ดักลอบ ตกเบ็ด ลากอวน และจับสัตว์น้ำ ด้วยวิธีการ ต่าง ๆ และก็ได้อาหารมาบริโภคเป็นที่สุขกายสุขใจสืบมา เนื้อหา 2.1 เรื่อง ความจำเป็นในการพัฒนาหลักสูตร

จนกระทั่งกาลเวลาผ่านไปอีกระยะหนึ่ง ฝูงสัตว์น้ำทั้งหลาย มีจำนวนลดลง และรู้จักหลบซ่อนตัวไม่ให้จับง่าย ๆ ชาวบ้านก็ไม่ย่อท้อ พากันคิดค้นหาวิธีการและ เครื่องมือใหม่ ๆ มาใช้จับสัตว์น้ำ รวมทั้งฝึกลูกหลานให้ตื่นแต่เช้า ขยันขันแข็ง หากิน ทั้งกลางวันและกลางคืน ออกทะเลลึกมากขึ้น เขาจึงจะได้อาหารพอบริโภค ผู้เฒ่าผู้แก่ผ่านโลกมานาน เห็นการเปลี่ยนแปลงมาหลายยุคหลายสมัยก็ได้ รำพึงว่า “เออหนอ โลกนี้ช่างเปลี่ยนไป ไม่เหมือนเก่า ลูกหลานเราแต่ละรุ่นต้องเรียน วิชาต่าง ๆ ตามยุคตามสมัย ช่างไม่มีอะไรเที่ยงแท้จีรัง วิชาที่เคยเรียน คิดว่าดีแล้ว มายุคนี้ก็ต้องยกเลิก คอยดูเถอะ ไม่กี่ปีข้างหน้าก็ต้องเปลี่ยนไปอีก” ท่านได้ข้อคิดจากนิทานเรื่องนี้ว่าอย่างไร จงอธิบายและสรุป

หลักสูตรที่กำหนดขึ้นใช้นั้น แม้ว่าได้พยายามสร้างขึ้นให้สอดคล้อง กับปรัชญาการศึกษา สภาพสังคมและวัฒนธรรม ระบบเศรษฐกิจ การเมือง การปกครอง และหลักการทางจิตวิทยาแล้วก็ตาม แต่เมื่อได้นำหลักสูตรไปใช้ ในโรงเรียนระยะหนึ่ง หรือเมื่อเวลาผ่านไปสภาพสังคมและแนวคิดทางการศึกษา ตลอดจนวิทยาการ เทคโนโลยีก้าวหน้าเปลี่ยนไป ความเหมาะสมของหลักสูตร จึงควรได้รับการทบทวนพิจารณาให้สอดคล้องกับสถานการณ์ปัจจุบัน เนื้อหา 2.2 เรื่อง ความหมายของการพัฒนาหลักสูตร

เซเลอร์และอเล็กซานเดอร์ ( Saylor and Alexander. 1974 : 7 ) กล่าวว่า การพัฒนาหลักสูตรหมายถึงการทำหลักสูตรที่มีอยู่แล้วให้ ดีขึ้น หรือการจัดทำหลักสูตรขึ้นมาใหม่โดยไม่มีหลักสูตรเดิมเป็นพื้นฐานเลย ความหมายของการพัฒนาหลักสูตรจะรวมไปถึงการผลิตเอกสารต่าง ๆ สำหรับผู้เรียนด้วย นอกจากคำว่าการพัฒนาหลักสูตร ( Curriculum Development ) แล้ว ยังมีคำอื่นที่มีความหมายใกล้เคียงกัน หรือทำนองเดียวกัน หรือแตกต่างกันเพียงรายละเอียดที่ต้องการเน้น เช่น การปรับปรุงหลักสูตร ( Curriculum Improvement ) การสร้างหลักสูตร ( Curriculum Construction ) การวางแผนหลักสูตร ( Curriculum Planning ) การออกแบบหลักสูตร ( Curriculum Design ) และการเปลี่ยนแปลงหลักสูตร ( Curriculum Change ) เป็นต้น ความหมายของการพัฒนาหลักสูตร

ดังนั้นการพัฒนาหลักสูตรจึงมีความหมาย 2 แนว ดังนี้ 1. การปรับปรุงหลักสูตร หมายถึงการปรับปรุงแก้ไข ทีละเล็กละน้อยเรื่อยไป เป็นการปรับปรุงในส่วนปลีกย่อย แต่โครงสร้าง ส่วนใหญ่ยังคงเดิม 2. การเปลี่ยนแปลงหลักสูตร หมายถึง การเปลี่ยนแปลง ขนาดใหญ่มุ่งให้เกิดสิ่งใหม่ในหลักสูตรทั้งหมด หรือเป็นการสร้าง หลักสูตรใหม่

หลักสูตรจัดทำหรือพัฒนาขึ้นเพื่อให้การศึกษาแก่บุคคลในสังคม การจัดทำหรือพัฒนาหลักสูตรจึงต้องเหมาะสมกับสังคม สังคมแต่ละสังคม นั้นมีสภาพเศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม การเมือง การปกครองตลอดจน ความเชื่อในการจัดการศึกษาแตกต่างกัน การจัดทำหรือพัฒนาหลักสูตรจึงต้อง คำนึงถึงพื้นฐาน สภาพและความเชื่อเหล่านั้น เนื้อหา 2.3 เรื่อง พื้นฐานในการจัดทำและการพัฒนาหลักสูตร

ปรัชญามาจากภาษาอังกฤษว่า Philosophy มีความหมายว่า “ความรักในความรู้” วิจิตร ศรีสะอ้าน กล่าวว่า ความรักในความรู้ทำให้บุคคลแสวงหา ผลของการแสวงหาทำให้เกิดความจริงที่เรียกว่า สัจธรรม และผลของการแสวงหานี้สามารถให้ความหมายของปรัชญาอีกอย่างว่า เป็นความคิดหรือความเชื่อที่เรามีเกี่ยวกับเรื่องใดเรื่องหนึ่งที่เราทำ สุดใจ เหล่าสุนทร ได้ให้ความหมายของปรัชญาไว้ว่าเป็นความคิดหลัก ที่บุคคล หรืออนุชนยึดถือ เป็นหลักปฏิบัติในการดำเนินชีวิต เมื่อพิจารณาคำว่าปรัชญาการศึกษาที่ประกอบด้วยคำว่า ปรัชญากับการศึกษา วิจิตร ศรีสะอ้าน จึงกล่าวว่า ปรัชญาการศึกษา คือ หลักและทฤษฎีทางการศึกษาซึ่งสามารถที่จะมาเป็นหลัก เป็นแนวทางในการจัดการศึกษาระดับต่าง ๆ พื้นฐานด้านปรัชญาการศึกษา

สุมิตร คุณากร กล่าวว่า ปรัชญาการศึกษาหรือปณิธานการศึกษา หมายถึง อุดมคติ อุดมการณ์อันสูงสุด ซึ่งยึดเป็นหลักในการจัดการศึกษา ภิญโญ สาธร กล่าวว่า ปรัชญาการศึกษาตามรูปศัพท์ หมายความว่า วิชาว่าด้วย ความรู้อันเกี่ยวกับการศึกษา ความรู้อันเกี่ยวกับการศึกษานั้นย่อมหมายถึง วัตถุประสงค์ของการ ศึกษาเนื้อหาวิชาที่ให้ศึกษาและวิธีการให้การศึกษา บุญเลิศ นาคแก้วและนงเยาว์ สุขาพันธุ์ (2522 : 69 ) กล่าวว่า ปรัชญาการศึกษา ควรมีลักษณะที่เป็นสาระสำคัญ 3 ประการ ดังนี้ (1) เกี่ยวกับหน้าที่และข้อผูกพันของสถานศึกษา หมายถึง การแสดงเจตจำนงของสถาบัน (2) ต้องแสดงให้เห็นถึงลักษณะของความรู้ที่ยึดถือเป็นหลักในการให้การศึกษาแก่ ผู้เรียน ลักษณะของความรู้นั้น หมายถึง เป็นความรู้ประเภทใด เมื่อเรียนแล้วจะนำไปใช้ ประโยชน์อะไรบ้าง (3) ต้องแสดงให้เห็นถึงลักษณะและคุณสมบัติของผู้ที่จบการศึกษาไปแล้วว่า จะเป็น บุคคลที่มีคุณลักษณะมีความรู้ มีความคิด และค่านิยมอย่างไร ดังนั้นอาจสรุปได้ว่า ปรัชญาการศึกษาก็คือ ความเชื่อที่เป็นหลักในการกำหนด แนวทางจัดการศึกษา โดยครอบคลุมทั้งจุดมุ่งหมาย เนื้อหาวิชา กระบวนการเรียนการสอน และ การวัดผล ประเมินผล

ปรัชญาการศึกษาที่ควรศึกษาสามารถแบ่งได้ 5 กลุ่ม ดังนี้ 1. ปรัชญาสารัตถนิยม ( Essentialism ) 2. ปรัชญานิรันตรนิยม ( Perennialism ) 3. ปรัชญาพิพัฒนาการ ( Progressivism ) 4. ปรัชญาปฏิรูปนิยม ( Reconstructionism ) 1. ปรัชญาสารัตถนิยม ปรัชญานี้มีความเชื่อว่าในแต่ละวัฒนธรรม มีความรู้ ทักษะความเชื่อ เจตคติ อุดมการณ์ ที่เป็นแกนกลางหรือเป็นหลัก ทุกคนในวัฒนธรรม นั้นจะต้องรู้สิ่งเหล่านี้ และระบบการศึกษาจะมุ่งถ่ายทอดสิ่งเหล่านี้แก่เยาวชน จากความเชื่อดังกล่าว ระบบการศึกษา ควรเน้นหนักในการศึกษาความรู้ และวัฒนธรรม การถ่ายทอดความรู้เป็นไปอย่างมีระบบมีมาตรฐานของผลสัมฤทธิ์ทาง การเรียนระดับเดียวกันเด็กควรมีอิสระภาพที่จะได้ความรู้และบรรลุถึงมาตรฐานดังกล่าว อย่างทัดเทียมกัน ไม่ใช่อิสรภาพในการเลือกเรียนอะไรก็ได้ตามใจชอบ เมื่อเป็นเช่นนี้ ปรัชญาสารัตถนิยมจึงเน้นความไม่เปลี่ยนแปลงเพราะถือว่า ความรู้ ความจริง และ วัฒนธรรมของสังคมนั้น ได้รับการเลือกสรรแล้วอย่างเหมาะสม ซึ่งอาจกล่าวได้ว่า ลัทธินี้มีความเชื่อในแนวทางที่จะนำไปสู่การอนุรักษ์และถ่ายทอดวัฒนธรรม

บรรจง จันทรสา (2522 : 238 – 239 ) กล่าวว่า ลักษณะเด่นของปรัชญา สารัตถนิยม มีลักษณะเด่น 4 ประการ ดังนี้ (1) การเรียนนั้นว่าโดยธรรมชาติของมันแล้ว เป็นงานที่หนักและไม่มุ่งหวังที่จะให้มีการนำไปใช้อย่างทันท่วงที (2) การริเริ่มทางการศึกษานั้น ควรจะอยู่ที่ครูมากกว่านักเรียน (3) หัวใจของกระบวนการทางการศึกษา ก็คือ การนำเอาเนื้อหาวิชาที่เลือกสรรแล้วมาเชื่อมโยงให้ประสานกัน (4) โรงเรียนจะรักษาไว้ซึ่งวิธีการแบบดั้งเดิมที่ใช้ระเบียบวินัย ในการก่อให้ก่อเกิดการเรียนรู้ และฝึกฝนทางสติปัญญา หลักสูตรที่สร้างขึ้นตามแนวปรัชญานี้ ได้แก่ หลักสูตรรายวิชาและหลักสูตร รวมวิชา 2. ปรัชญานิรันตรนิยม ปรัชญานิรันตรนิยมนี้เริ่มโดย อริสโตเติ้ลและบาทหลวงโทมัสอาคีนัสเป็นผู้นำมาดัดแปลง ทั้งสองท่านได้ปูพื้นฐานของปรัชญานี้ไว้อย่างมั่นคง ความคิดและหลักการที่ท่านได้กำหนดไว้ยังคงดำรงอยู่เรื่อยมาไม่มีอะไรเปลี่ยนแปลง ตั้งแต่สมัยยุคกลาง ( Middle age ) คำว่า Perennial ก็แปลว่า “ซึ่งไม่เปลี่ยนแปลงตามกาลเวลา”

ปรัชญานี้มีความเชื่อว่า ธรรมชาติ ของมนุษย์นั้นเหมือนกันทุกแห่ง สาระสำคัญในธรรมชาติของมนุษย์คือ ความสามารถในการใช้ความคิด ใช้เหตุผล การจัดการศึกษาจึงเน้นการพัฒนาทางด้านสติปัญญาและการใช้เหตุผล เนื้อหาสาระของสิ่งที่เรียน จึงเกี่ยวข้องกับความคิดและเหตุผล บรรจง จันทรสา (2522 : 241 – 243 ) กล่าวว่า แนวคิดการจัดการศึกษาของปรัชญานิรันตรนิยมสรุปได้ดังนี้ (1) แม้ว่าในสภาพแวดล้อมที่แตกต่างกันออกไป แต่ธรรมชาติของมนุษย์ย่อมจะเหมือนกันทุกแห่ง เพราะฉะนั้นการศึกษาจึงควรเป็นแบบอย่างเดียวกันสำหรับชุมชน (2) ความมีเหตุผลเป็นลักษณะสูงสุดของมนุษย์ ดังนั้นมนุษย์จึงต้องใช้ความมีเหตุผลเป็นเครื่องมือคอยควบคุม สัญชาตญาณตามธรรมชาติอันเป็นอำนาจฝ่ายต่ำของตน เพื่อที่จะได้บรรลุถึงจุดมุ่งหมายแห่งชีวิตที่ได้เลือกสรรแล้ว

(3) หน้าที่ของการศึกษานั้น คือ การแสวงหา และการนำมาซึ่งความจริงอันเป็น นิรันดร “การศึกษา หมายถึงการสอน การสอนหมายถึง ความรู้ ความรู้คือความจริง ความจริงย่อมเหมือนกันทุกแห่ง” เพราะฉะนั้นการศึกษาก็ย่อมเหมือนกันในทุกแห่งหน (4) การศึกษามิใช่การเลียนแบบของชีวิต แต่เป็นการเตรียมตัวเพื่อชีวิต (5) นักเรียนควรจะได้เรียนรู้วิชาพื้นฐานบางวิชา เพื่อจะได้เข้าใจและคุ้นเคยกับ สิ่งที่คงทนถาวรของโลก (6) นักเรียนควรจะได้ศึกษางานนิพนธ์ที่สำคัญทางวรรณคดี ประวัติศาสตร์ และ วิทยาศาสตร์ นอกจากนี้ บรรจง จันทรสา (2522 : 240 ) ยังกล่าวว่า การจัดหาหลักสูตรตาม แนวปรัชญานิรันตรนิยมนี้ส่วนใหญ่จะคล้ายกับแนวปรัชญาสารัตถนิยม แต่มีความคิดที่ แตกต่างกันของ 2 ปรัชญานี้อยู่ 2 ประการ ได้แก่ (1) ปรัชญาสารัตถนิยม เน้นสติปัญญา หรือพุทธิศึกษาน้อยกว่าเพราะมิได้ แสวงหาความจริงที่นิรันดรแต่หาแนวทางที่จะปรับให้เข้ากับสังคมและสิ่งแวดล้อม

(2) ปรัชญาสารัตถนิยม ยอมรับแนวพิพัฒนาการในวิถีทางการศึกษา เช่น การปรับตัวเข้ากับสังคม ความเชื่อ ความจริง และกฎของธรรมชาติ แต่ปรัชญา นิรันตรนิยมเคารพนับถือความสำเร็จอันยิ่งใหญ่ในอดีตเป็นความรู้ และสิ่งดีงาม เป็น นิรันดรและเป็นสากลสำหรับมนุษย์ ดังนั้นอาจสรุปได้ว่า แนวทางของนิรันตรนิยม เป็นแนวทางที่จะย้อนกลับ ไปสู่วัฒนธรรมอันดีงามในอดีต 3. ปรัชญาพิพัฒนาการ ปรัชญาการศึกษานี้ ก่อตั้งในศตวรรษที่ 20 (1920) ในสหรัฐอเมริกา ปรัชญานี้มีความเชื่อว่า สาระสำคัญและความเป็นจริงของสิ่งทั้งหลาย นั้น มิได้คงที่หรือหยุดนิ่ง หากจะเปลี่ยนสภาพไปตามเวลาและสิ่งแวดล้อม และใน ส่วนที่เกี่ยวกับการศึกษานั้นลัทธินี้เชื่อว่า การศึกษาในฐานะที่เป็นส่วนหนึ่งของสังคม ก็ควรจะเปลี่ยนสภาพไปด้วยเมื่อถึงคราวจำเป็น ฉะนั้นวิธีการทางการศึกษาจึงต้อง พยายามปรับปรุงให้สอดคล้องกับกาลเวลาและสภาพแวดล้อมอยู่เสมอ การศึกษามิใช่จะ สอนให้คนยึดมั่นในความจริง ความรู้ และค่านิยมที่คงที่หรือถูกกำหนดไว้ตายตัว หาก จะต้องปรับปรุงการศึกษาเพื่อจะเป็นหนทางนำไปสู่การค้นพบความรู้ใหม่ ๆ อยู่เสมอ ดังนั้นปรัชญาการศึกษานี้ จึงยึดมั่นในทางแห่งเสรีภาพที่จะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลง วัฒนธรรมเพื่อให้เหมาะสมกับกาลสมัย

บุญเลิศ นาคแก้ว และนงเยาว์ สุขาพันธุ์ (2522 : 118 – 119 ) สรุปหลักสำคัญของปรัชญาพิพัฒนาการดังนี้ (1) การศึกษาคือชีวิต มิใช่การเตรียมตัวเพื่อชีวิต (2) ส่งเสริมความร่วมมือระหว่างบ้านกับโรงเรียน เพื่อจะได้ทราบถึงความต้องการของเด็กและแก้ปัญหาให้เด็กด้วย (3) โรงเรียนแต่ละแห่ง ควรสนับสนุนให้ความร่วมมือซึ่งกันและกัน มิใช่แข่งขันชิงดี ชิงเด่น ธรรมชาติของมนุษย์จะต้องอยู่ร่วมกันพึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกัน (4) ยึดถือเด็กเป็นศูนย์กลาง เรียนรู้ด้วยวิธีแก้ปัญหามากกว่าจะเรียนจากหนังสือ (5) ครูเป็นผู้แนะนำ มิใช่ผู้บงการหรือสั่งการ (6) ปล่อยให้เด็กมีความเจริญงอกงามตามธรรมชาติ ให้เด็กได้มีอิสรเสรี (7) การเรียนรู้ด้วยวิธีวิทยาศาสตร์ จะช่วยให้เด็กเกิดพัฒนาในทุก ๆ ด้าน

หลักสูตรที่ยึดแนวปรัชญาพิพัฒนาการ ได้แก่ หลักสูตรกิจกรรมหรือประสบการณ์ 4. ปรัชญาปฏิรูปนิยม นักการศึกษาที่ได้รับการยกย่องว่าเป็นบิดาของ ปรัชญาปฏิรูปนิยม คือ เทียวเดอร์ เบรมเมล ( Theodore Brarneld ) ชาวสหรัฐอเมริกา เขาได้รับเสนอแนวคิดรายละเอียดในการจัดการศึกษาตามแนวนี้ ในปี ค . ศ . 1950 ปรัชญานี้พัฒนาจากปรัชญาปฏิบัตินิยม ( Pragmatism ) ที่เน้นหนักการแก้ไขปรับปรุงสภาพสังคม โดยอาศัยการศึกษาผนวกกับปรัชญาพิพัฒนาการที่เน้นพัฒนาผู้เรียนไปตามต้องการความสนใจของผู้เรียนเป็นหลัก จากสองปรัชญาดังกล่าวทำให้เกิดปรัชญาปฏิรูปนิยม ที่เชื่อว่า การศึกษาควรเป็นเครื่องมือของมนุษย์ในการปฏิรูปสังคม

บรรจง จันทรสา (2522 : 249 – 250 ) ได้สรุปแนวคิดของปรัชญาปฏิรูปนิยมดังนี้ (1) การศึกษาจะต้องรับภาระที่จะสร้างระบบสังคมใหม่ขึ้นมา ซึ่งเป็นระบบสังคมที่บรรลุถึงคุณค่าขั้นพื้นฐานของวัฒนธรรม และขณะเดียวกันก็ให้สอดคล้องกับสภาวะทางเศรษฐกิจและสังคมของโลกในยุคใหม่ด้วย (2) สังคมใหม่จะต้องเป็นสังคมประชาธิปไตยอย่างแท้จริง ซึ่งมีประชาชนของสังคมเป็นผู้ควบคุมสถาบันต่าง ๆ ตลอดจนทรัพยากรทั้งหลาย (3) เด็ก โรงเรียน และการศึกษา ย่อมจะเป็นไปตามหลักของสังคมและวัฒนธรรม โดยไม่มีการผ่อนผัน (4) ครูจะต้องหาทางให้เด็กมองเห็นความถูกต้อง และความจำเป็นที่จะต้องสร้างสรรค์สังคมใหม่ (5) ในด้านเกี่ยวกับการเรียนการสอน ตลอดจนการค้นหาความรู้นั้น อาศัยวิธีการของปรัชญาพิพัฒนาการ

หลักสูตรตามแนวปรัชญานี้ได้แก่ หลักสูตรเพื่อชีวิตและสังคม และหลักสูตรแกน แนวการปฏิรูปการศึกษาของคณะกรรมการวางพื้นฐานเพื่อปฏิรูปการศึกษาไทย ในปี พ . ศ . 2519 นั้น ก็แสดงให้เห็นถึงความสอดคล้องกับหลักการของปรัชญานี้ 5. ปรัชญาอัตถิภาวนิยม ปรัชญานี้มีความเชื่อว่า มนุษย์ต้องมีเสรีภาพที่จะเลือกในแนวทางที่ตนปรารถนา แต่ก็มีกติกาการเลือกอยู่ว่าต้องเลือกในสิ่งที่ดีสำหรับตนเอง และดีสำหรับคนอื่นด้วยและเมื่อเลือกแล้วจะต้องมีความรับผิดชอบต่อผลที่ตามมา บรรจง จันทรสา (2522 : 252 ) สรุปแนวคิดของปรัชญาอัตถิภาวนิยมไว้ดังนี้ (1) การดำเนินชีวิตของมนุษย์แต่ละคนมีแบบอย่างของตนที่มนุษย์จะสร้างขึ้นมา และมนุษย์สามารถเลือกการกระทำของตนเอง กำหนดแนวทางของชีวิต และโชคชะตาของตนเอง (2) โรงเรียนมีหน้าที่สร้างนักเรียนให้เป็นตัวของตัวเอง มีอิสระในการเลือก

(3) โรงเรียนควรเน้นศีลธรรมและจริยธรรม แต่มิใช่การอบรม หากเป็นการหัดให้เลือกแนวทางจริยธรรมของตนเอง
(4) ฝึกให้นักเรียนรู้จักตนเอง สนใจตนเอง เลือกทางของตนเอง แต่ไม่ขัดกับความสนใจของคนอื่นย่อมไม่ดีสำหรับตนเองด้วย
(5) จุดมุ่งหมายของการศึกษา คือ การสร้างคนให้รู้จักยอมรับและมีความรับผิดชอบในการเลือกของตน หรือในสิ่งที่ตนกระทำนั่นคือ ต้องสร้างวินัยในตนเอง
(6) เนื้อหาวิชาที่เกี่ยวกับจริยธรรมนั้น จะต้องไม่แตกต่างไปจากที่นักเรียนจะต้องประพฤติปฏิบัติในโรงเรียนหรือในชีวิตประจำวัน
หลักสูตรตามแนวปรัชญานี้ เช่น หลักสูตรรายบุคคลโรงเรียนที่จัดการเรียนการสอนตามแนวปรัชญานี้ที่มีชื่อเสียง คือ โรงเรียน Summer Hill ในประเทศอังกฤษ สำหรับในประเทศไทย คือ โรงเรียนหมู่บ้านเด็ก จ . กาญจนบุรี ก็ได้นำแนวคิดนี้มาใช้ในการเรียนการสอน

เมื่อได้ศึกษาถึงแนวความคิดของปรัชญาการศึกษากลุ่มต่าง ๆ แล้ว คงจะสามารถบอกได้ว่า ปรัชญาการศึกษานั้นมีความเกี่ยวข้องกับหลักสูตรอย่างแน่นแฟ้น โดยปรัชญาการศึกษาเป็นตัวการที่สำคัญอย่างหนึ่งทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลง ให้เกิดการตื่นตัวและให้รู้สึกอยากผจญภัยในการศึกษา ทำให้คิดมุ่งมั่นจะแก้ปัญหาต่าง ๆ ทั้งในด้านหลักสูตร แบบเรียน การสอน สื่อการเรียน การวัดผลประเมินผล การวิจัย การแนะแนวการบริหาร การใช้ระบบใหม่ ๆ ฯลฯ
สรุปได้ว่าปรัชญาการศึกษาเป็นตัวกำหนดแนวคิด ในการจัดการศึกษาอย่างกว้างขวาง สำหรับหลักสูตรนั้นกำหนดรายละเอียดสู่การปฏิบัติ เช่น ปรัชญาการศึกษาจะวางแนวคิดคุณลักษณะของผู้จบการศึกษาอย่างกว้าง ๆ พอถึงระดับหลักสูตร คุณลักษณะของผู้จบการศึกษาจะถูกกำหนดไว้ในจุดหมายของหลักสูตร หรือปรัชญาการศึกษาในแนวคิดด้านลักษณะความรู้ที่มีคุณค่าที่ผู้เรียนควรจะได้รับ ระดับหลักสูตรก็จะนำแนวคิดนั้นมากำหนดในด้านเนื้อหาวิชา และประสบการณ์ที่จะจัดให้แก่ผู้เรียน เป็นต้น ปรัชญาการศึกษาจึงเป็นพื้นฐานในการจัดทำและพัฒนาหลักสูตร

พื้นฐานด้านเศรษฐกิจ สุระ สนิทธานนท์ (2519 : 216 ) กล่าวว่า “คน” เป็นส่วนประกอบที่สำคัญในทุกระบบเศรษฐกิจ ระบบเศรษฐกิจจะเจริญก้าวหน้าได้เพียงไหน ขึ้นอยู่กับคุณภาพของคนที่มีส่วนร่วมในระบบเศรษฐกิจนั้น ๆ คุณภาพที่กล่าวนี้ได้แก่สติปัญญาของคนในการคิดริเริ่มสร้างสรรค์ความสามารถในการผลิตและประกอบอาชีพ ความขยันหมั่นเพียร ความรู้จักประหยัดอดออม ความซื่อสัตย์ ตลอดจนความรู้สึกผิดชอบต่อกิจการงานต่อสังคม ฯลฯ เมื่อคนสัมพันธ์กับระบบเศรษฐกิจและการศึกษาคือการพัฒนาคน ดังนั้นการจัดการศึกษาจึงต้องพัฒนาคนให้เหมาะสมและทำความก้าวหน้าให้ระบบเศรษฐกิจนั้นด้วย การศึกษาจึงควรสอดคล้องกับสภาพเศรษฐกิจ สำหรับประเทศไทยนั้นในช่วงทศวรรษที่ผ่านมาประเทศไทยมุ่งเน้นการพัฒนาทางด้านเศรษฐกิจภาคอุตสาหกรรม มีการนำเทคโนโลยีสมัยใหม่มาใช้ในการผลิตสินค้าอุตสาหกรรม กลายเป็นรายได้หลักของประเทศ ส่งผลให้อัตราการเติบโตของประเทศ และรายได้ต่อหัวของประชากรเพิ่มขึ้น ทำให้เศรษฐกิจเจริญอย่างรวดเร็ว สภาพความเจริญดังกล่าวเป็น

ความเจริญที่ไม่ยั่งยืนเนื่องจากความมั่นคงและมั่งคั่งมิได้เกิดมาจากคุณภาพของคนในสังคมไทยหรือการพัฒนาเทคโนโลยีที่พึ่งตนเองได้ เมื่อสถานการณ์ของโลกและเศรษฐกิจเปลี่ยนแปลงจึงทำให้เกิดวิกฤตการณ์ทางการเงินรุนแรงและต่อเนื่องสภาพการณ์ต่าง ๆ เหล่านี้ นำมาซึ่งปัญหามากมาย ในปัจจุบัน ไพฑูรย์ สินลารัตน์ (2532 : 159 ) กล่าวว่า สภาพเศรษฐกิจเป็นพื้นฐานในการจัดทำและพัฒนาหลักสูตร ดังนี้ 1. หลักสูตรควรส่งเสริม ความรู้ความเข้าใจ เกี่ยวกับสภาพปัญหาเศรษฐกิจในสังคมของตน ตลอดจนแนวดำเนินการแก้ปัญหาที่จะส่งเสริมความเจริญทางเศรษฐกิจโดยกำหนดเป็นเนื้อหาในรายวิชาต่าง ๆ มากน้อยลึกซึ้งตามความเหมาะสมของระดับการศึกษา

3. หลักสูตรควรเตรียมกำลังคนให้เหมาะสมกับการทำงานอาชีพสอดคล้องกับสภาพเศรษฐกิจในปัจจุบัน เช่น การพัฒนาเศรษฐกิจไปสู่ประเทศอุตสาหกรรมใหม่นั้น ต้องการกำลังคนที่มีความรู้ความสามารถในทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีเพื่อเข้าสู่ภาคอุตสาหกรรม แม้แต่ภาพเกษตรกรรมเนื่องจากคนมากขึ้น พื้นที่คงเดิมย่อมต้องใช้เทคโนโลยีเข้าช่วยเพิ่มผลผลิต ขณะเดียวกันการเปลี่ยนเป็นประเทศอุตสาหกรรมย่อมต้องการกำลังคนภาคบริการสูงขึ้น หลักสูตรจึงต้องเตรียมกำลังคนให้เหมาะสมกับความต้องการในสังคมเศรษฐกิจอย่างเพียงพอ 2. หลักสูตรควรส่งเสริมคุณสมบัติของคนในชาติ ให้สอดคล้องกับสภาพเศรษฐกิจ เช่น ความขยันหมั่นเพียร ความซื่อสัตย์ ประหยัด อดทน ความมุ่งมั่นทำการงานได้สำเร็จ การรู้จักทำงานร่วมกับผู้อื่น มีทักษะในการจัดการ การทำงานของกลุ่ม มีความรู้และทักษะในการใช้และการออมทรัพย์ มีความสามารถในการยังชีพให้เหมาะสมกับสภาพแวดล้อม เป็นต้น

พื้นฐานด้านสังคมและวัฒนธรรม ไพบูลย์ ช่างเรียน (2518 : 66 ) กล่าวว่า สังคมหมายถึง กลุ่มคนที่ใหญ่ที่สุดที่มีสภาพหนักไปทางอยู่ร่วมกันอย่างถาวร ซึ่งมักจะมีความสนใจร่วมกัน หรือคล้าย ๆ กัน อยู่ภายใต้พื้นที่เดียวกัน มีวิถีชีวิตร่วมกันและมีความรู้สึกว่าเป็นกลุ่มเดียวกันผิดแผนจากกลุ่มอื่น ฉวีวรรณ วรรณประเสริฐ (2522 : 5) กล่าวว่า องค์ประกอบของสังคม มี 4 ประการ ดังนี้ 1. กลุ่มคน 2. อาณาเขต 3. การพบปะทางสังคม 4. การใช้วัฒนธรรมและสถาบันต่าง ๆ ทางสังคมร่วมกัน

พระราชบัญญัติวัฒนธรรมแห่งชาติ พุทธศักราช 2485 ได้กล่าวว่า วัฒนธรรม หมายถึง ลักษณะที่แสดงความเจริญงอกงาม ความเป็นระเบียบ ความกลมเกลียวก้าวหน้าของชาติ และศีลธรรมอันดีงามของประชาชน สุพัตรา สุภาพ (2536 : 99 ) กล่าวว่า วัฒนธรรมมีความหมายครอบคลุมถึงทุกสิ่งทุกอย่างอันเป็นแบบแผนในความคิด และการกระทำที่แสดงออกถึงวิถีชีวิตของมนุษย์ในสังคมกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง หรือสังคมใดสังคมหนึ่ง มนุษย์ได้คิดสร้างระเบียบกฎเกณฑ์วิธีการในทางปฏิบัติ การจัดระเบียบตลอดจนระบบความเชื่อ ความนิยม ความรู้และเทคโนโลยีต่าง ๆ ในการควบคุมและใช้ประโยชน์จากธรรมชาติ เมื่อทุกคนต้องอยู่ในสังคม ต้องมีการพบปะกันทางสังคมมีการใช้วัฒนธรรมและสถาบันสังคมร่วมกัน ทุกคนในสังคมย่อมต้องเรียนรู้วัฒนธรรมของสังคม เพื่อจะได้อยู่ร่วมกันในสังคมได้อย่างสงบสุข การจัดการศึกษาจึงเป็นสิ่งจำเป็นในสังคม และหลักสูตรจะต้องสนองความต้องการลักษณะวัฒนธรรมทางสังคม สภาพของสังคมและวัฒนธรรมจึงมีบทบาทกำหนดหลักสูตร

บุญมี เณรยอด (2536 : 32 – 34 ) ได้กล่าวถึงความสัมพันธ์ของหลักสูตรกับสังคม จริยธรรม และวัฒนธรรมไว้ดังนี้ 1. หลักสูตรต้องสนองความต้องการของสังคม 2. หลักสูตรต้องสอดคล้องกับความเป็นจริงในสังคม 3. หลักสูตรจะต้องเน้นในเรื่องความรักชาติของประชาชน 4. หลักสูตรจะต้องแก้ปัญหาให้กับสังคมไม่ใช่สร้างปัญหาให้กับสังคม 5. หลักสูตรจะต้องปรุงแต่งสังคม 6. หลักสูตรจะต้องสร้างความสำนึกในเรื่องของความเปลี่ยนแปลงทางสังคม 7. หลักสูตรจะต้องชี้นำในการเปลี่ยนแปลงประเพณีและค่านิยม 8. หลักสูตรจะต้องถ่ายทอดวัฒนธรรมและจริยธรรม 9. หลักสูตรจะต้องปลูกฝังในเรื่องความซื่อสัตย์และยุติธรรมในสังคม 10. หลักสูตรจะต้องให้ความสำคัญในเรื่องผลประโยชน์ในสังคม

สำหรับลักษณะสังคมและวัฒนธรรมที่อาจนำมาใช้ในการจัดทำ และพัฒนาหลักสูตรนั้น วิชัย วงษ์ใหญ่ (2521 : 59 - 61 ) ได้แบ่งเป็น 3 ลักษณะ ดังนี้ 1. ลักษณะสากล ( Universal ) คือ สิ่งที่คนส่วนใหญ่ยึดถือ หรือประพฤติปฏิบัติเหมือนกันเป็นลักษณะทั่ว ๆ ไปในสังคมนั้น เช่น ความเชื่อ ภาษา ศาสนา ขนบธรรมเนียมประเพณี จากแนวคิดนี้ การพัฒนาหลักสูตรจะต้องคำนึงถึงเอกภาพทางสังคม เช่น ภาษาไทย เป็นสิ่งจำเป็นสำหรับคนทุกคนในชาติ ที่จะทำให้ติดต่อสื่อสารกันได้เพื่อความเข้าใจอันดีของทุกคนฉะนั้นภาษาไทยจึงเป็นสิ่งที่ทุก ๆ คนจะต้องเรียนรู้ และฝึกปฏิบัติ เป็นต้น 2. ลักษณะเฉพาะพิเศษ ( Specialties ) คือ สิ่งที่คนในสังคมเชื่อถือและกระทำกันเป็นพิเศษ เช่น การประกอบอาชีพ ความรู้พิเศษของแต่ละกลุ่ม แต่ละอาชีพ การพัฒนาหลักสูตรและการสอนตามแนวคิดประการที่สองนี้ จะต้องพิจารณาถึงความแตกต่างของแต่ละท้องถิ่นแต่ละชุมชนว่ามีความเชื่อถือ ความต้องการที่แตกต่างกันไป การจัดเนื้อหาสาระการเรียนการสอนควรจะแตกต่างกันไป เพื่อส่งเสริมให้ชุมชนและท้องถิ่น เข้ามามีบทบาทในการพัฒนาหลักสูตรให้มากขึ้น และส่งเสริมความเจริญในอาชีพเศรษฐกิจและแต่ละสังคม ให้พัฒนาไปสู่สังคมที่กำลังเปลี่ยนแปลงและสนองความต้องการของชุมชนนั้น

3. ลักษณะเลือกสรร ( Alternative ) ซึ่งเป็นวัฒนธรรมที่กำลังเปลี่ยนแปลงการพัฒนาหลักสูตรและการสอน จะต้องเปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้มีทางเลือกในการเรียนของเขา เพราะการมีโอกาสในการเลือกเกี่ยวกับการเรียนรู้ จะมีส่วนส่งเสริมพัฒนาความมีอิสรเสรีและความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ ทุกคนไม่จำเป็นต้องเรียนรู้สิ่งที่เหมือน ๆ กัน ในเวลาเดียวกันเป็นการให้โอกาสผู้เรียน มีเสรีภาพในการเลือกเรียนได้อย่างอิสระตามความถนัด ความต้องการ และความสนใจของแต่ละบุคคล เพื่อเป็นความเป็นตัวของตัวเองได้ในบางโอกาส

พื้นฐานด้านการเมืองการปกครอง บรรพต วีระสัย และคณะ (2525 : 8 ) กล่าวว่า การเมือง เป็นเรื่องความสัมพันธ์ของมนุษย์ในเรื่องการบังคับบัญชา และถูกบังคับบัญชาการควบคุม และถูกควบคุม การเป็นผู้ปกครองและถูกปกครอง และพฤติกรรม หรือกิจกรรมที่มีผลกระทบกระเทือนต่อคนส่วนใหญ่ ในสังคมก็เป็นการเมือง ดังนั้นการเมืองจึงเป็นเรื่องของทุกคนในสังคมที่จะต้องเกี่ยวข้องด้วยอย่างหลีกเลี่ยงไม่พ้น ทุกคนจึงจำเป็นต้องเรียนรู้เข้าใจและปฏิบัติตนได้อย่างถูกต้องตามลักษณะของระบบการเมืองการปกครองในสังคมของตน ประเทศไทยมีการปกครองในระบอบประชาธิปไตย อันมีพระมหากษัตริย์เป็นประมุข การปกครองระบอบประชาธิปไตยนั้นต้องเป็นการปกครองที่รัฐบาลเป็นของประชาชน โดยประชาชนและเพื่อประชาชน จะเห็นได้ว่าประชาชนเป็นหัวใจสำคัญของการปกครองในระบอบประชาธิปไตย เพราะอุดมการณ์ของประชาธิปไตย คือ ประชาชนเป็นผู้ปกครองของตนเอง การที่จะทำให้ประชาชนเป็นผู้ปกครองตนเองได้นั้น จำเป็นต้องการให้การศึกษา ให้ประชาชนมีความสามารถและคุณสมบัติที่จะปกครองตนเองได้

สมพงษ์ เกษมสิน (2518 : 66 ) กล่าวว่า การจัดการศึกษาจะต้องทำให้ประชาชนเชื่อมั่น ดังนี้ 1. ประชาชนทุกคนเป็นเจ้าของประเทศ 2. ทุกคนมีส่วนรับผิดชอบในการดำรงอยู่และความเจริญของชาติ 3. ประชาชนมีสิทธิและสามารถใช้สิทธิต่าง ๆ โดยสุจริตอย่างเต็มที่ 4. ประชาชนทุกคนมีหน้าที่สำคัญ จะต้องทำให้ตนเองมีความรู้ความสามารถ เพื่อที่จะดำรงชีวิตได้ โดยไม่เป็นภาระแก่สังคม และสามารถรักษาผลประโยชน์ส่วนรวมของสังคมไว้ 5. แต่ละคนมีคุณค่า และความสำคัญเท่าเทียมกัน 6. รัฐบาลโดยประชาชนจะเกิดขึ้นได้ ก็ได้ที่แต่ละคนมีส่วนเลือกตัวแทนเข้าไปเป็นรัฐบาล แสดงความคิดเห็น รู้จักเสนอแนะสิ่งที่เป็นประโยชน์ต่อประเทศชาติ ไม่นิ่งดูดาย เมื่อเห็นว่าสิ่งใดทำให้ชุมชน สังคม และชาติต้องเสียประโยชน์ จะต้องรีบหาทางปัดเป่ารวมทั้งไปละเว้นการใช้สิทธิโดยชอบของตน

7. ทรัพยากรทั้งปวงในประเทศเป็นสมบัติของประชาชน และจะต้องใช้ทรัพยากรเหล่านั้นไปในแนวทางที่เป็นคุณค่าแก่ประชาชนเป็นส่วนรวม 8. กลไกของรัฐมีไว้เพื่อคุ้มครอง รักษาสิทธิอันชอบธรรมของประชาชน และเพื่อให้บริการอันจำเป็นในการดำรงชีวิตของประชาชนด้วย บันเทิง ศรีจันทราพันธุ์ (2519 : 245 ) กล่าวว่า การศึกษาจึงมีบทบาทในการสร้างสรรค์คนให้เป็นนักประชาธิปไตย หลักสูตรการศึกษาต้องให้ความรู้ความเข้าใจ ในเรื่องการเมืองและการปกครองประเทศ ผู้เกี่ยวข้องในการจัดทำและพัฒนาหลักสูตร นักการศึกษา ครูอาจารย์ ควรจะได้พิจารณาหลักสูตรในเรื่องต่อไปนี้ 1. หลักสูตรเกี่ยวกับการปกครอง การเมืองของประเทศ ไม่ควรจะพิสดารเกินไปหรือไกลเกินตัวเด็กแต่ละระดับการศึกษา 2. หลักสูตรควรปลูกฝังให้เด็กปฏิบัติตนเป็นพลเมืองดี และตระหนักว่าตนเองเป็นหน่วยหนึ่งของสังคม ควรที่จะทำประโยชน์ให้แก่สังคม

3. หลักสูตรควรเน้นหลักไปในทางให้ได้ผลทางปฏิบัติ เช่น การจัดรูปรัฐบาลนักเรียนขึ้นในโรงเรียน มิใช่ผลแต่ทางทฤษฎีและการท่องจำ 4. หลักสูตรการปกครอง ควรช่วยกระตุ้นให้เกิดความรับผิดชอบ ต่อการปกครองในอนาคต 5. หลักสูตรควรช่วยให้เด็กได้เข้าใจแก่นแท้ ของการปกครองระบอบประชาธิปไตย “การปกครองโดยยึดถือเสียงส่วนใหญ่ แต่ต้องคำนึงถึงสิทธิของเสียงส่วนน้อย” ด้วยเสียงส่วนใหญ่ที่ยึดถือนั้น ควรเป็นเสียงที่เกิดจากการใช้ปัญญาอย่างมีเหตุผล ซึ่งเป็นประโยชน์แก่สังคมทั้งประเทศมิใช่เพื่อประโยชน์เฉพาะตน หรือสังคมส่วนน้อยที่ตนเองจะมีส่วนได้รับผลประโยชน์เสียงส่วนใหญ่ที่ถูกยอมรับนั้นจะต้องคำนึงถึงสิทธิของเสียงส่วนน้อยจึงจะนับว่า เป็นการปกครองระบอบประชาธิปไตยอย่างแท้จริง สรุปได้ว่า ระบอบการเมืองและการปกครองของประเทศ จะต้องนำไปกำหนดไว้ในหลักสูตรในรูปของจุดมุ่งหมาย เนื้อหา ประสบการณ์ และกระบวนการเรียนการสอน เพื่อให้ผู้เรียนได้มีคุณลักษณะพลเมืองดี เหมาะสมกับสังคมของตน

พื้นฐานด้านจิตวิทยา จิตวิทยา หมายถึง วิทยาศาสตร์สาขาหนึ่งซึ่งเกี่ยวกับพฤติกรรมของมนุษย์และสัตว์ในการสร้างหลักสูตรขึ้นนั้นก็เพื่อใช้ในการให้การศึกษาแก่คน ผู้สร้างหลักสูตรจึงควรให้ความสนใจพฤติกรรมโดยธรรมชาติของคนหรือผู้เรียนที่จะศึกษาตามหลักสูตรนั้น การสร้างหลักสูตรที่สอดคล้องกับหลักจิตวิทยา จะช่วยให้หลักสูตรนั้นเหมาะสมสอดคล้องกับธรรมชาติผู้เรียน สำหรับบทบาทของจิตวิทยาที่มีต่อหลักสูตรอาจแบ่งได้ 3 ด้าน คือ 1. บทบาทของจิตวิทยาต่อจุดมุ่งหมายของหลักสูตร เมื่อจุดมุ่งหมายของหลักสูตรเป็นสิ่งกำหนดคุณลักษณะของผลผลิตหรือผู้จบหลักสูตร การกำหนดคุณลักษณะนั้นย่อมจะต้องคำนึงถึงความพร้อมพัฒนาการของวัยผู้เรียนด้วย เพื่อให้จุดมุ่งหมายของหลักสูตรสอดคล้องกับวัยผู้เรียนไม่เป็นการฝืนธรรมชาติ

2. บทบาทของจิตวิทยาที่มีต่อนักการศึกษา ในด้านนี้นักการศึกษาจะนำความรู้ทางจิตวิทยาไปศึกษาเด็ก และนำข้อมูลที่ได้มาช่วยในการตัดสินใจ เลือกวิธีสอน วิธีการปกครอง การจัดชั้นเรียน การกำหนดเนื้อหาและประสบการณ์ ตลอดจนการสร้างหนังสือแบบเรียน แบบฝึกหัดและหนังสืออ่านประกอบ เป็นต้น
3. บทบาทของจิตวิทยาที่มีต่อครูผู้สอน ในด้านนี้ครูสามารถใช้ความรู้ ข้อคิด และวิธีการทางจิตวิทยาเป็นเครื่องช่วยในการรู้จักธรรมชาติของผู้เรียน วิธีการเรียนของนักเรียนและนำมาใช้ในการเตรียมการสอน การจัดกระบวนการเรียนการสอนของครู

ข้อควรคำนึงถึงในการกำหนดหลักสูตรให้สอดคล้องกับจิตวิทยาพัฒนาการ
พัฒนาการของเด็กแต่ละวัยมีลักษณะเฉพาะและแต่ละวัยจะแตกต่าง การกำหนดหลักสูตรจะต้องคำนึงถึงวุฒิภาวะของผู้เรียน
การกำหนดหลักสูตร ควรคำนึงถึงผลของพัฒนาการในทุกด้านของผู้เรียน ทั้งในด้านกาย อารมณ์ สังคม และสติปัญญา
ควรกำหนดขอบเขต เนื้อหาสาระ และประสบการณ์ให้กว้างขวางในระยะต้นของการศึกษา แล้วค่อย ๆ ละเอียดลึกซึ้งต่อไป
กำหนดเนื้อหาสาระ หรือประสบการณ์อย่างมีระบบ มีลำดับขั้น สอดคล้องกับพัฒนาการเด็ก
ควรคำนึงถึงความต่อเนื่องของประสบการณ์
(6) ควรคำนึงถึงความแตกต่างระหว่างบุคคลและทางเพศ

สภาพที่ช่วยให้เกิดการเรียนรู้ ย่อมประกอบด้วยสถานการณ์ที่เป็นปัญหา
การเรียนรู้เกิดจากการแก้ปัญหาและมีการกระทำกิจกรรม
การเรียนเป็นการสนองทั้งตัวเด็ก มิใช่ส่วนใดส่วนหนึ่ง
การเรียนนั้นผู้เรียนจะต้องสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อม
ความคิดริเริ่มเป็นส่วนประกอบของการเรียน
การเรียนจะมีผลดี เมื่อมีความพร้อม ( วัย ความต้องการ ความถนัด ความสนใจ )
การเรียนควรเป็นสิ่งที่มีความหมาย และเรียนจากส่วนรวมไปหาส่วนย่อย
แรงจูงใจช่วยให้เกิดความพร้อมในการเรียน
ข้อควรคำนึงถึงในการกำหนดหลักสูตรให้สอดคล้องกับจิตวิทยาการเรียนรู้

พื้นฐานด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี
วิทยาศาสตร์ หมายถึง ความรู้สะสมเกี่ยวกับธรรมชาติและประสบการณ์ธรรมชาติ อันเป็นผลมาจากการศึกษาค้นคว้าอย่างเป็นระเบียบแบบแผนรวมทั้งกระบวนการหาความรู้ทางวิทยาศาสตร์ ซึ่งความหมายของวิทยาศาสตร์จะครอบคลุมองค์ประกอบดังแผนภูมิที่ 8

แผนภูมิที่ 8 ความหมายของวิทยาศาสตร์
วิทยาศาสตร์
ความรู้ทางวิทยาศาสตร์
กระบวนการหาความรู้ทางวิทยาศาสตร์
วิธีการทางวิทยาศาสตร์
เจตคติทางวิทยาศาสตร์
ทักษะกระบวนการทางวิทยาศาสตร์

เทคโนโลยี หมายถึง การนำวิทยาศาสตร์ซึ่งเป็นความรู้ที่ได้จากการค้นคว้าค้นพบมาประยุกต์ใช้ตามต้องการของมนุษย์เพื่อแก้ปัญหาที่เกิดขึ้น และเพื่ออำนวยความสะดวกในการดำรงชีวิตอย่างมีประสิทธิภาพ ซึ่งการนำไปใช้จะต้องมีการพิจารณาอย่างรอบคอบและใช้อย่างเหมาะสมสอดคล้องกับวัฒนธรรมของท้องถิ่น
เทคโนโลยี ประกอบด้วยองค์ประกอบ 2 ส่วน ได้แก่ ส่วนที่เป็นนามธรรมเป็นความรู้ ความคิดที่จะนำความรู้ทางวิทยาศาสตร์มาประยุกต์สร้างเครื่องมืออุปกรณ์หรือวัสดุในการทำงานหรือแก้ปัญหาและอีกส่วนได้แก่ส่วนที่เป็นรูปธรรม ได้แก่ เครื่องมือ อุปกรณ์ หรือวัสดุที่สร้างขึ้นเพื่อใช้ในการทำงานแก้ปัญหาการดำรงชีวิตอย่างมีประสิทธิภาพ
สุนันท์ บุราณรมย์และคณะ (2542 : 5 – 7 ) กล่าวถึงประโยชน์ของวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีไว้ดังนี้

1. วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ทำให้มีการพัฒนาการด้านโภชนาการ คือ มนุษย์มีความรู้ ความเข้าใจเกี่ยวกับอาหารที่มีประโยชน์ต่อร่างกาย รู้จักการเลือกซื้อ จัดหา เพื่อการบริโภคที่ถูกต้อง ทำให้มนุษย์มีพัฒนาการทางด้านร่างกาย และสติปัญญาเจริญขึ้นเป็นลำดับ หลีกเลี่ยงอาหารที่ไม่มีประโยชน์ เช่น อาหารสุก ๆ ดิบ ๆ อาหารที่เป็นพิษ อาหารที่ใส่สารเคมีโดยไม่จำเป็นเหล่านี้เป็นต้น 2. วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ทำให้การพัฒนาที่อยู่อาศัยที่ดีขึ้น สมัยโบราณมนุษย์อาศัยอยู่ในถ้ำ ใต้ต้นไม้ หรือสิ่งก่อสร้างที่สร้างขึ้นมาอย่างง่าย ๆ จากวัสดุที่หาได้ เช่น ดอกไม้ ใบตอง ต่อมาได้พัฒนาการก่อสร้างให้มีความคงทนแข็งแรงขึ้นจนมีความสะดวกสบาย ปลอดภัย และถูกต้องตามหลักสุขอนามัย 3. วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ทำให้มีการพัฒนาด้านการแพทย์และสาธารณสุข มนุษย์สมัยก่อนเมื่อเกิดโรคระบาด เช่น อหิวาตกโรค ฝีดาษ ทำให้มนุษย์ล้มตายเป็นจำนวนมาก แต่ในปัจจุบันมนุษย์มีการพัฒนาด้านการแพทย์และสาธารณสุข ทำให้สามารถควบคุมและสามารถรักษาโรคติดต่อเหล่านี้ได้ จนโรคบางโรคหายไปจากโลกนี้ได้ การวินิจฉัยด้วยเครื่องมือที่ทันสมัย เช่น อุลตราซาวน์

เอ็กซเรย์คอมพิวเตอร์ และอื่น ๆ ทำให้การวินิจฉัยโรคถูกต้อง แม่นยำ ทำให้แพทย์สามารถวางแผนวิธีการรักษาโรคได้ถูกต้องและมีประสิทธิภาพ การรักษาโรคมีการพัฒนาเจริญขึ้น เช่น การผลิตยา การผ่าตัดด้วยแสงเลเซอร์ การผ่าตัดโดยใช้คอมพิวเตอร์ การรักษาโรคด้วยรังสี การรักษาโดยใช้ยาที่มีคุณภาพ สำหรับวิธีการป้องกันโรคมนุษย์ก็สามารถผลิตวัคซีนป้องกันโรคต่าง ๆ ได้ เช่น วัคซีนป้องกันโรคตับอักเสบ วัคซีนป้องกันโรคโปลิโอเหล่านี้เป็นต้น
4. วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ทำให้มีการพัฒนาด้านเครื่องนุ่งห่มที่ทันสมัย และเหมาะสมกับร่างกาย ซึ่งต่างจากมนุษย์สมัยก่อนที่ใช้ใบไม้ เปลือกไม้ หนังสัตว์เป็นวัสดุเพื่อทำเป็นเสื้อผ้า ต่อมามนุษย์รู้จักเส้นใยต่าง ๆ จากฝ้าย จากรังไหมและอื่น ๆ มาตัดเย็บเป็นเสื้อผ้าด้วย และเมื่อมนุษย์สามารถผลิตเส้นใยสังเคราะห์ทำให้สามารถผลิตเสื้อผ้าด้วยเครื่องจักรที่ทันสมัยและสามารถผลิตได้ปริมาณมากมายจนเกิดความต้องการของมนุษย์ในปัจจุบัน

5. วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ทำให้มีการพัฒนาด้านการสื่อสารโทรคมนาคมได้อย่างมีประสิทธิภาพจนได้สมญานามว่า “ยุคโลกาภิวัตน์” คือ มนุษย์สามารถติดต่อสื่อสารถึงกันและกันทั่วทั้งโลกได้อย่างรวดเร็ว และถูกต้องโดยใช้วิธีการสื่อสารดาวเทียม การสื่อสารด้วยใยแก้วนำแสงทำให้ระบบสื่อสารด้วยโทรศัพท์ วิทยุโทรทัศน์ โทรเลข โทรสาร และอื่น ๆ เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพ มีความ ถูกต้องแม่นยำและรวดเร็ว
6. วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ทำให้มีการพัฒนาด้านการคมนาคมและการขนส่ง การคมนาคมและการขนส่งในสมัยโบราณมีปัญหามากมาย เช่น ถนนไม่มีคุณภาพ ยานพาหนะล้าสมัยแต่ในปัจจุบันถนนหนทาง ยานพาหนะได้พัฒนาไปได้อย่างมีคุณภาพ เช่น รถไฟฟ้า เครื่องบิน เรือเดินสมุทร ยานพาหนะเหล่านี้ ช่วยให้การคมนาคมและการขนส่งมีความสะดวก ปลอดภัยและรวดเร็ว
7. วิทยาศาสตร์ช่วยให้มนุษย์สามารถแก้ปัญหาต่าง ๆ ได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยกระบวนการทางวิทยาศาสตร์หรือวิธีการแก้ปัญหาโดยใช้วีการทางวิทยาศาสตร์ซึ่งประกอบด้วยปัญหา การรวบรวมข้อมูล การวิเคราะห์ข้อมูลและการสรุปผล ซึ่งการแก้ปัญหาเป็นขั้นตอนดังนี้ทำให้มนุษย์หาวิธีการแก้ปัญหาที่ดีที่สุด

8. วิทยาศาสตร์ช่วยให้มนุษย์เกิดเจตคติทางวิทยาศาสตร์ คือ ทำให้มนุษย์เป็นคนมีเหตุผล มีความอยากรู้อยากเห็น มีความใจกว้าง มีความเพียรพยายาม มีความซื่อสัตย์สุจริต 9. วิทยาศาสตร์ช่วยให้เข้าใจปัญหาสิ่งแวดล้อม ซึ่งจะทำให้มนุษย์รู้จักกระบวนการที่จะทำให้โลกเกิดความสมดุลตามธรรมชาติ และทำให้มนุษย์ตระหนักที่จะไม่ทำลายสิ่งแวดล้อมเหล่านี้ เป็นต้น เมื่อวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีมีประโยชน์ต่อมนุษย์ในการพัฒนาคุณภาพชีวิต การจัดทำ และพัฒนาหลักสูตรซึ่งต้องนำวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีมาบรรจุไว้ในหลักสูตร อย่างน้อย 2 ลักษณะ ดังนี้ 1. นำความรู้ทางวิทยาศาสตร์ที่เหมาะสมกับผู้เรียนและสังคมมากำหนดในเนื้อหาของหลักสูตร 2. นำกระบวนการหาความรู้ทางวิทยาศาสตร์มาใช้ในการจัดการเรียนรู้หรือกิจกรรมการเรียนการสอน เพื่อสร้างนิสัยในการแก้ปัญหาและการสร้างเจตคติทางวิทยาศาสตร์

เนื้อหา 2.4 เรื่อง รูปแบบการพัฒนาหลักสูตร
รูปแบบการพัฒนาหลักสูตร จะแสดงแนวคิดเพื่อเป็นแนวทางการดำเนินการพัฒนาหลักสูตรอย่างเป็นระบบ รูปแบบการพัฒนาหลักสูตรที่เหมาะสมย่อมจะส่งผลถึงคุณภาพของหลักสูตรอย่างเป็นระบบ ดังนั้นจึงควรศึกษาทำความเข้าใจรูปแบบการพัฒนาหลักสูตร ที่นักพัฒนาหลักสูตรได้เสนอแนวทางไว้ เพื่อเปรียบเทียบ ปรับปรุง กำหนดรูปแบบที่เหมาะสมกับสภาพความเป็นจริงของชีวิตและสังคมของเรา 1. รูปแบบของไทเลอร์ ไทเลอร์ ( Tyler. 1971 : 1 – 2) กล่าวว่า ในการพัฒนาหลักสูตรนั้นควรจะตอบคำถามพื้นฐานได้ 4 ประการ คือ (1) มีจุดมุ่งหมายทางการศึกษาอะไรบ้างที่โรงเรียนตั้งใจจะก่อให้เกิดแก่ผู้เรียน (2) มีประสบการณ์ทางการศึกษาอะไรบ้างที่โรงเรียนควรจัดขึ้นเพื่อช่วยให้บรรลุจุดมุ่งหมายที่กำหนดไว้

(3) จะจัดประสบการณ์ทางการศึกษาอย่างไรจึงจะมีประสิทธิภาพ (4) ประเมินผลประสบการณ์อย่างไรจึงจะตัดสินใจได้ว่าบรรลุถึงจุดมุ่งหมายที่กำหนดไว้ หากพิจารณาคำถามดังกล่าวมา จะเห็นว่าเป็นคำถามที่แสดงองค์ประกอบของหลักสูตรและยังแสดงลำดับขั้นกระบวนการพัฒนาหลักสูตรด้วย เพราะไทเลอร์เห็นว่าจะต้องตอบคำถามเรียงลำดับไปจากข้อแรกซึ่งเป็นข้อที่สำคัญและเป็นหลักในการตอบคำถามข้อต่อ ๆ มา รูปแบบการพัฒนาหลักสูตรของไทเลอร์อาจจัดเป็นขั้นตอนได้ดังนี้ 1.1 กำหนดจุดมุ่งหมาชั่วคราว รูปแบบของการพัฒนาหลักสูตรของไทเลอร์นั้น “ส่วนที่ได้รับความสนใจมากที่สุดจากนักการศึกษา ได้แก่ ส่วนแรกของรูปแบบที่กล่าวถึงการเลือกสรรจุดมุ่งหมาย” ( ธวัชชัย ชัยจิรฉายากุล 2527 : 150 ) โดยครั้งแรกจะเป็นการกำหนดจุดหมายชั่วคราวขึ้นก่อน จุดหมายชั่วคราวของหลักสูตรนั้นจะกำหนดขึ้นโดยอาศัยข้อมูลเกี่ยวกับผู้เรียน สังคม และเนื้อหาวิชาเป็นพื้นฐาน

1.2 กำหนดจุดมุ่งหมายที่แน่นอน จุดมุ่งหมายที่แน่นอนเกิดจากการนำเอาจุดมุ่งหมายชั่วคราวไปตรวจสอบ กลั่นกรองด้วยทฤษฎีการเรียนรู้ ปรัชญาการศึกษา และปรัชญาสังคม แล้วปรับปรุงให้เหมาะสมสอดคล้องกัน 1.3 เลือกประสบการณ์การเรียนรู้ 1.4 กำหนดประสบการณ์การเรียนรู้ 1.5 กำหนดการประเมินผล รูปแบบการพัฒนาหลักสูตรของไทเลอร์ มีกระบวนการดังแผนภูมิที่ 9

แผนภูมิที่ 9 รูปแบบการพัฒนาหลักสูตรของไทเลอร์
แหล่งข้อมูลนำมากำหนดจุดมุ่งหมายชั่วคราว
ผู้เรียน
สังคม
เนื้อหาวิชา
ตรวจสอบกลั่นกรอง
จุดมุ่งหมายชั่วคราว
ทฤษฎีการเรียนรู้
ปรัชญาการศึกษา
ปรัชญาสังคม
จุดมุ่งหมายชั่วคราว
จุดมุ่งหมายแน่นอน
เลือกประสบการณ์การเรียนรู้
จัดประสบการณ์ การเรียนรู้
กำหนดการประเมินผล
องค์ประกอบ
หลักสูตร

2. รูปแบบของทาบา
ทาบา ( Taba. 1962 : 12 ) ได้เสนอกระบวนการพัฒนาหลักสูตรเป็นขั้น ๆ ดังนี้
2.1 สำรวจความต้องการและความจำเป็นต่าง ๆ ของสังคม
2.2 กำหนดจุดมุ่งหมายที่สอดคล้องกับความต้องการของสังคม
2.3 คัดเลือกเนื้อหาสาระ หรือวิชาความรู้ที่จะนำมาสอนและสอดคล้องกับจุดมุ่งหมายที่ตั้งไว้
2.4 จัดระเบียบ จัดลำดับ แก้ไขปรับปรุงเนื้อหาสาระที่คัดเลือกไว้
2.5 คัดเลือกประสบการณ์เพื่อการเรียนรู้ต่าง ๆ ซึ่งจะจำมาเสริมเนื้อหาสาระให้สมบูรณ์
2.6 จัดระเบียบ จัดลำดับ แก้ไขปรับปรุงประสบการณ์ต่าง ๆ ในอันที่จะช่วยให้ผู้เรียนเกิดความคิดรวบยอดและเจตคติที่ดี เป็นขั้นตอนการวางแผนแปลงเนื้อหาที่จะต้องสอนไปสู่ประสบการณ์ในการเรียนรู้ที่เหมาะสม

2.7 กำหนดสิ่งที่จะต้องประเมิน จากเนื้อหาสาระประสบการณ์ที่กำหนดไว้นั้น ตลอดจนกำหนดวิธีหรือแนวทางในการประเมินผล
แนวคิดการพัฒนาหลักสูตรของทาบาจะเหมือนกับลำดับขั้นของไทเลอร์เป็นส่วนใหญ่และจาก “กระบวนการพัฒนาหลักสูตรที่ทาบาได้เสนอไว้ 7 ขั้น เป็นกระบวนการที่มีความเกี่ยวข้องเฉพาะการพัฒนาเอกสารหลักสูตรเท่านั้น ไม่ได้ครอบคลุมถึงการใช้หลักสูตรและการประเมินผลหลักสูตรเลย” ( สงัด อุทรานันท์ 2527 : 37 )
รูปแบบการพัฒนาหลักสูตรของทาบามีกระบวนการดัง แผนภูมิที่ 10

แผนภูมิที่ 10 รูปแบบการพัฒนาหลักสูตรของทาบา
สำรวจความต้องการและความจำเป็นของสังคม
กำหนดจุดมุ่งหมาย
คัดเลือกเนื้อหา
จัดระเบียบลำดับเนื้อหา
กำหนดประสบการณ์การเรียนรู้
จัดระเบียบลำดับประสบการณ์การเรียนรู้
กำหนดสิ่งที่ต้องการประเมินและวิธีประเมินผล

3. รูปแบบของสงัด อุทรานันท์ สงัด อุทรานันท์ (2527 : 38 ) ได้เสนอว่ากระบวนการพัฒนาหลักสูตร ควรมี 7 ขั้น ดังนี้ 3.1 วิเคราะห์ข้อมูลพื้นฐานเพื่อการพัฒนาหลักสูตร 3.2 กำหนดจุดมุ่งหมายของหลักสูตร 3.3 คัดเลือกและจัดเนื้อหาสาระและประสบการณ์การเรียนรู้ 3.4 กำหนดมาตรการวัดและประเมินผล 3.5 นำหลักสูตรไปใช้ 3.6 ประเมินผลหลักสูตร 3.7 ปรับปรุงแก้ไขหลักสูตร

สำหรับการแก้ไขปรับปรุงหลักสูตรนั้น จะต้องปรับปรุงที่ขั้นตอนใดของกระบวนการพัฒนาหลักสูตรก็ได้ แต่เมื่อเริ่มปรับปรุงที่ขั้นตอนใดแล้ว จะต้องพิจารณาปรับปรุงขั้นตอนอื่นที่มีผลกระทบกันทั้งหมดด้วย กระบวนการพัฒนาหลักสูตรตามรูปแบบของ สงัด อุทรานันท์ จะมีความต่อเนื่องสัมพันธ์กันอย่างเป็นวัฏจักร ดังแผนภูมิที่ 11

แผนภูมิที่ 11 วัฎจักรของกระบวนการพัฒนาหลักสูตร วิเคราะห์ ข้อมูลพื้นฐาน ปรับปรุง แก้ไข กำหนดมาตรการ วัดและประเมินผล กำหนด จุดมุ่งหมาย ประเมินผล การใช้หลักสูตร นำหลักสูตร ไปใช้ คัดเลือกและ จัดเนื้อหาสาระ ที่มา : สงัด อุทรานันท์ (2527 : 39 )

4. รูปแบบของเซเลอร์ อเล็กซานเดอร์ และลีวิส เซเลอร์ อเล็กซานเดอร์ และลีวิส กล่าวว่าระบบหลักสูตรมีองค์ประกอบดังแผนภูมิที่ 12

แผนภูมิที่ 12 องค์ประกอบของระบบหลักสูตรของเซเลอร์ อเล็กซานเดอร์ และลีวิส แรงผลักดันภายนอก - ข้อบัญญัติกฎหมาย - งานวิจัย - ความรู้เฉพาะสาขา วิชาชีพ ผู้รับ การศึกษา จุดมุ่งหมาย และวัตถุประสงค์ การออกแบบหลักสูตรการนำหลักสูตรไปใช้กระบวนการประเมินผล ความก้าวหน้า ผู้ได้รับ การศึกษา พื้นฐานของหลักสูตร - สังคม - ผู้เรียน - ความรู้วิชาการ ที่มา : เซเลอร์ อเล็กซานเดอร์ และลีวิส (1981 : 29 )

จากแผนภูมิที่ 12 กระบวนการของหลักสูตรก็คือกระบวนการพัฒนาหลักสูตร จึงสรุปได้ว่า กระบวนการพัฒนาหลักสูตรของเซเลอร์ อเล็กซานเดอร์ และลีวิส มีดังนี้ 4.1 กำหนดจุดมุ่งหมายและวัตถุประสงค์หลักสูตร 4.2 ออกแบบหลักสูตร 4.3 นำหลักสูตรไปใช้ 4.4 การประเมินผล ในกระบวนการพัฒนาหลักสูตรนั้น เซเลอร์ อเล็กซานเดอร์ และลีวิส เห็นว่าสิ่งที่มีอิทธิพลในกระบวนการพัฒนาหลักสูตรมี 2 ประการ คือ พื้นฐานของหลักสูตร ได้แก่ สังคมผู้เรียน และความรู้ทางวิชาการ และอีกประการคือแรงผลักดันภายนอก ได้แก่ ข้อบัญญัติของกฎหมายที่เกี่ยวข้อง งานวิจัย และความรู้เฉพาะสาขาวิชาชีพ ดังนั้นการพัฒนาหลักสูตรจึงต้องคำนึงถึงและให้สอดคล้องกับสิ่งที่มีอิทธิพลดังกล่าว กระบวนการพัฒนาหลักสูตรของ เซเลอร์ อเล็กซานเดอร์ และลีวิส สามารถขยายความได้ดังแผนภูมิที่ 13

แผนภูมิที่ 13 กระบวนการพัฒนาหลักสูตรของ เซเลอร์ อเล็กซานเดอร์ และลีวิส จุดมุ่งหมาย และ วัตถุประสงค์ การออกแบบหลักสูตร - รับผิดชอบวางแผน หลักสูตร เป็นผู้ตัดสินใจออกแบบหลักสูตร - นโยบายการเมืองและสังคมมีผลต่อการตัดสินใจออกแบบหลักสูตรในลำดับสุดท้าย การนำหลักสูตรไปใช้ - ผู้สอนเป็นผู้รับผิดชอบตัดสินใจเกี่ยวกับการเรียนการสอน - วางแผนหลักสูตรเสนอแนะวิธีสอนต่าง ๆ ให้เลือก พร้อมทั้งข้อเสนอแนะเกี่ยวกับทรัพยากรสื่อการจัดการ เป็นการส่งเสริมเสรีภาพและความยืดหยุ่นแก่ครูและผู้เรียน การประเมินผลหลักสูตร - ผู้สอนเป็นผู้รับผิดชอบเกี่ยวกับการดำเนินงานประเมินผลความก้าวหน้าของผู้เรียน - ผู้รับผิดชอบการพัฒนาหลักสูตรเป็นผู้ประเมินแผนหลักสูตร - ข้อมูลที่ได้จากการประเมินผล จะเป็นพื้นฐานการตัดสินใจพัฒนาหลักสูตรครั้งต่อไป ที่มา : เซเลอร์ อเล็กซานเดอร์ และลีวิส

5. รูปแบบการพัฒนาหลักสูตรแบบครบวงจร วิชัย วงษ์ใหญ่ (2530 : 62 ) ได้เสนอรูปแบบการพัฒนาหลักสูตรที่เป็น ระบบ มีกระบวนการทำงานต่อเนื่อง ครบวงจร โดยกล่าวว่า กระบวนการพัฒนา หลักสูตรประกอบด้วย 3 ระบบ คือ ระบบร่างหลักสูตร ระบบการนำหลักสูตรไปใช้ และระบบการประเมินหลักสูตร กิจกรรมของแต่ละระบบ มีดังนี้ 1. ระบบร่างหลักสูตร เป็นกระบวนการของการศึกษาขั้นพื้นฐาน ที่เรียกว่า สิ่งกำหนดหลักสูตร การกำหนดรูปแบบหลักสูตร ตรวจสอบคุณภาพหลักสูตร และ ปรับแก้ก่อนนำไปใช้ 2. ระบบการใช้หลักสูตร เป็นกระบวนการของการอนุมัติหลักสูตร การวางแผน การใช้หลักสูตร และการนำหลักสูตรไปใช้จริงในโรงเรียน ซึ่งเป็นขั้นตอน ของการบริหารหลักสูตร 3. ระบบการประเมินหลักสูตร เป็นขั้นสุดท้ายของกระบวนการ ประกอบด้วย การวางแผนประเมิน การเก็บข้อมูล วิเคราะห์ข้อมูล และรายงานข้อมูล ข้อมูลที่ได้จาก การประเมินผลหลักสูตรจะย้อนกลับไปปรับปรุงแก้ไขกระบวนการของระบบต่าง ๆ ต่อไป กระบวนการของการพัฒนาหลักสูตรแบบครบวงจรมีลักษณะดังแผนภูมิที่ 14

แผนภูมิที่ 14 รูปแบบการพัฒนาหลักสูตรแบบครบวงจรของ วิชัย วงษ์ใหญ่ การปรับปรุงแก้ไข ที่มา : วิชัย วงษ์ใหญ่ (2530 : 79 )
การอนุมัติหลักสูตร หน่วยงาน กระทรวง ทบวง
การวางแผนการใช้หลักสูตรประชาสัมพันธ์หลักสูตรเตรียมความพร้อมของบุคลากร งบประมาณ วัสดุหลักสูตร บริการสนับสนุน อาคารสถานที่ ระบบบริหาร การอบรมเชิงปฏิบัติการ การติดตามผลการใช้หลักสูตร
การบริหารหลักสูตร การดำเนินการตามแผน กิจกรรมการเรียนการสอน การจัดตารางสอน แผนการสอน คู่มือผู้เรียน ความพร้อมของผู้สอน ความพร้อมของผู้เรียน การประเมินผลการเรียน
ระบบการใช้หลักสูตร
วางแผนการประเมิน ประเมินย่อย ประเมินรวบยอด ระบบหลักสูตร เอกสารหลักสูตร ระบบการบริหาร การสอนของผู้สอน ผลสัมฤทธิ์ผู้เรียน
แผนการเก็บข้อมูล
การวิเคราะห์ข้อมูล
รายงานข้อมูล
สิ่งกำหนดหลักสูตรวิชาการสังคมเศรษฐกิจการเมือง
รูปแบบของหลักสูตร หลักการ โครงสร้าง องค์ประกอบหลักสูตร เนื้อ ประสบการณ์การเรียนการประเมินผล
ตรวจสอบคุณภาพหลักสูตรผู้เชี่ยวชาญ การสัมมนาทดลองนำร่องการวิจัย
ปรับแก้ก่อนใช้คณะกรรมการ
ระบบการประเมินหลักสูตร ระบบร่างหลักสูตร

เนื้อหา 2.5 เรื่องลำดับขั้นกระบวนการพัฒนาหลักสูตร รูปแบบการพัฒนาหลักสูตรตามแนวคิดนักพัฒนาหลักสูตรที่กล่าวมา อาจสรุปลำดับขั้นกระบวนการได้ดังต่อไปนี้ 1. รวบรวมข้อมูลที่เป็นประโยชน์ต่อการพัฒนาหลักสูตร ข้อมูลที่เป็นประโยชน์ในการพัฒนาหลักสูตร ได้แก่ ข้อมูลพื้นฐานจากผู้เรียน สังคม วัฒนธรรม เศรษฐกิจ การเมือง การปกครอง ปรัชญาการศึกษา เนื้อหาวิชาการ และงานวิจัยกับงานใช้หลักสูตรที่ต้องการพัฒนา เป็นต้น ข้อมูลที่รวบรวมได้ควรเป็นข้อมูลทั้งด้านสภาพปัจจุบัน ปัญหา ความต้องการในอนาคต โดยวิเคราะห์ได้มาอย่างกว้างขวาง ครอบคลุมและเชื่อถือได้ 2. กำหนดหรือพัฒนาองค์ประกอบของหลักสูตร ข้อมูลที่รวบรวมและวิเคราะห์ได้จากกระบวนการขั้นแรก จะถูกนำมาพิจารณาประกอบการกำหนด หรือพัฒนาองค์ประกอบของหลักสูตร เพื่อให้หลักสูตรที่ได้รับการพัฒนามีคุณค่า เหมาะสมกับสภาพการณ์ปัจจุบันและแนวโน้มในอนาคต สอดคล้องกับความต้องการของสังคม ขั้นนี้สามารถเรียกได้ว่าเป็นการออกแบบหลักสูตร สิ่งที่จะกำหนดมีดังนี้

2.1 จุดมุ่งหมายหลักสูตร 2.2 คัดเลือกและจัดลำดับเนื้อหา 2.3 คัดเลือกและจัดลำดับประสบการณ์การเรียนรู้ 2.4 กำหนดเกณฑ์และแนวทางการประเมินผล เนื้อหาประสบการณ์การเรียนรู้ 3. ตรวจสอบคุณภาพของหลักสูตรฉบับร่าง เป็นกระบวนการตรวจสอบคุณภาพของหลักสูตรก่อนประกาศใช้ในโรงเรียนทั่วไป การตรวจสอบจะทำได้ดังนี้ 3.1 ทบทวนและประเมินสาระขององค์ประกอบหลักสูตรที่ร่างขึ้น เป็นเอกสารหลักสูตรประเภทต่าง ๆ โดยอาจให้บุคคลที่เกี่ยวข้องกับการใช้หลักสูตรหลายฝ่ายและผู้เชี่ยวชาญพิจารณาวิเคราะห์วิจารณ์ แล้วปรับปรุง 3.2 สร้างเอกสารหลักสูตรและวัสดุหลักสูตรต้นแบบที่สอดคล้องกับแนวทางของหลักสูตรฉบับใหม่ เพื่อนำไปทดลองใช้

3.3 นำหลักสูตรที่พัฒนาแล้วไปทดลองใช้ ในโรงเรียนทดลองจำนวนหนึ่ง เพื่อให้เกิดความแน่ใจและเป็นการตรวจสอบปัญหา สาระของหลักสูตร เอกสารหลักสูตร และวัสดุหลักสูตรต้นฉบับ ปรับปรุงแก้ไข เพื่อนำหลักสูตรไปใช้ในโรงเรียนทั่วไป 4. นำหลักสูตรไปใช้ในโรงเรียนทั่วไป เป็นการนำแนวคิดไปสู่การปฏิบัติต่อผู้เรียน แนวปฏิบัติการใช้หลักสูตร มีดังนี้ 4.1 การเตรียมการใช้หลักสูตร ได้แก่ การประชาสัมพันธ์ การสร้างเอกสารหลักสูตร วัสดุหลักสูตร เตรียมเครื่องมือเครื่องใช้ อาคารสถานที่ และการจัดเตรียมงบประมาณ เพื่อให้สอดคล้องกับหลักสูตรฉบับใหม่ 4.2 การอบรมการใช้หลักสูตรฉบับใหม่ เพื่อให้ผู้เกี่ยวข้องจะได้ นำแนวคิดของหลักสูตรไปปฏิบัติได้ตรงตามเจตนาของหลักสูตรได้ถูกต้อง เช่น อบรมผู้บริหารการศึกษาระดับต่าง ๆ การอบรมครูผู้สอน เป็นต้น สาระในการอบรมจะเป็นไปตามบทบาทหน้าที่ของบุคคลที่เกี่ยวข้องกับการใช้หลักสูตรนั้น

4.3 การบริหารหลักสูตร เป็นกระบวนการปฏิบัติตามแผนการใช้หลักสูตร ตามบทบาทหน้าที่ของผู้ใช้หลักสูตร เช่น หน่วยงานต้นสังกัดโรงเรียนสนับสนุนด้านงบประมาณติดตามและนิเทศ ผู้บริหารโรงเรียนอำนวยความสะดวก ควบคุม กำกับ ติดตามและนิเทศครูผู้สอนทำหน้าที่ปฏิบัติ การสอน เป็นต้น 5. ประเมินโครงการพัฒนาหลักสูตร การประเมินผลนี้เป็นการประเมินทั้งกระบวนการและผลผลิต การประเมินกระบวนการ เป็นการประเมินขั้นตอนต่าง ๆ ของกระบวนการพัฒนาหลักสูตรทั้งหมดว่ามีส่วนบกพร่องขั้นตอนใด มากน้อยเพียงใด สำหรับการประเมินผลผลิตนั้น คือ การประเมินผู้เรียนเพื่อตรวจสอบว่าผู้เรียนบรรลุจุดมุ่งหมายหลักสูตรมากน้อยเพียงใด ผลการประเมินทั้งสองกรณี จะนำไปใช้ในการปรับปรุง แก้ไข และพัฒนาหลักสูตรครั้งต่อไป กระบวนการพัฒนาหลักสูตาที่กล่าวมานั้น วัลลภ กันทรัพย์ กล่าวว่าสามารถแบ่งกระบวนการพัฒนาได้ 2 ระดับ ดังนี้

1. ระดับแรก หมายถึง การพัฒนาที่ตัวหลักสูตรเอง คือ หลักสูตรย่อมประกอบด้วยหลักการ จุดหมาย จุดประสงค์ระดับต่าง ๆ โครงสร้างและเนื้อหาวิชา ตลอดจนแนวทางการประเมินผล สิ่งต่าง ๆ เหล่านี้ เมื่อกำหนดหรือจัดทำขึ้นมาแล้ว อาจยังขาดความเหมาะสมความสอดคล้องกลมกลืนกัน หรือความครบถ้วนรับกัน ดังนั้นเราอาจจะต้องมีการปรับปรุงส่วนนำของหลักสูตร ได้แก่ หลักการ จุดหมายหรือจุดประสงค์เพื่อให้เหมาะสมกับสภาพความต้องการของสังคมยิ่งขึ้น เพื่อให้เกิดความสมบูรณ์ในตัวของหลักสูตรเอง ซึ่งจะมีผลทำให้หลักสูตรมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น การดำเนินการเช่นนี้เป็นการพัฒนาที่ตัวหลักสูตรเอง 2. ระดับที่สอง หมายถึง การพัฒนาในด้านการนำหลักสูตรไปใช้ ได้แก่ การปรับปรุงในด้านการจัดการศึกษาตามหลักสูตรซึ่งครอบคลุมการจัดโรงเรียน การจัดการเรียนการสอน การจัดบุคลากร และวัสดุอุปกรณ์ในการเรียนการสอนตลอดจนการวัดและการประเมินผลการศึกษา อันเป็นลักษณะของการนำหลักสูตรไปใช้จริง ๆ ในโรงเรียน เพื่อให้ผู้เรียนเกิดคุณลักษณะตามที่หลักสูตรกำหนดเอง การดำเนินการเช่นนี้เป็นการพัฒนาด้านการนำหลักสูตรไปใช้ ซึ่งถือเป็นการพัฒนาหลักสูตรอีกแง่หนึ่ง ( วัลลภ กันทรัพย์ 2529 : 4 )

เนื้อหา 2.6 เรื่อง หลักการพัฒนาหลักสูตร กระบวนการพัฒนาหลักสูตร จะสามารถพัฒนาหลักสูตรได้อย่างมีประสิทธิภาพขึ้นอยู่กับการมีหลักการพัฒนาหลักสูตรที่ดีด้วย หลักการพัฒนาหลักสูตรที่ควรคำนึงมีดังต่อไปนี้ 1. “ การพัฒนาหลักสูตรมีจุดมุ่งหมายเพื่อพัฒนาคน” ( ปรีชา ธรรมา 2519 : 84 ) เพราะหลักสูตรสร้างขึ้นเพื่อใช้กับคน การสร้างหลักสูตรก็คือการสร้างคน การปรับปรุงเปลี่ยนแปลงหลักสูตรก็คือการปรับปรุงเปลี่ยนแปลงคน เมื่อเป็นเช่นนี้นักพัฒนาหลักสูตรจึงต้องระลึกอยู่เสมอว่าการกระทำใด ๆ ไม่ว่าต่อส่วนใดหรือทุกส่วนของหลักสูตรย่อมหมายถึงกระทำต่อคน นักพัฒนาหลักสูตรจึงจำเป็นต้องเข้าใจก่อนว่าคน ( ผู้เรียน ) เป็นอย่างไร มีสภาพธรรมชาติอย่างไร มีความสนใจความต้องการอย่างไร หลักการนี้จะช่วยในการพัฒนาหลักสูตร โดยเฉพาะในส่วนที่เกี่ยวกับจุดมุ่งหมายและกระบวนการเรียนการสอน

2. การพัฒนาหลักสูตรจะต้องคำนึงถึงสภาพปัญหา และผลผลิตของหลักสูตรคือผู้เรียน ผู้เรียนเป็นส่วนหนึ่งของสังคมการดำเนินการปรับปรุงเปลี่ยนแปลงหลักสูตรจึงต้องคำนึงถึงสภาพปัญหา และความต้องการ สภาพปัญหาและความต้องการของสังคมมีหลายด้าน เช่น ด้านปรัชญาการศึกษา ด้านวัฒนธรรม เศรษฐกิจ การเมืองการปกครอง ด้านวิทยาการและเทคโนโลยี เป็นต้น ข้อมูลจากสภาพปัญหาและความต้องการของสังคมจะเป็นพื้นฐานการกำหนดองค์ประกอบของหลักสูตร 3. การพัฒนาหลักสูตร จะต้องพิจารณาทุกส่วนขององค์ประกอบหลักสูตร เพราะองค์ประกอบของหลักสูตรทุกองค์ประกอบมีความสัมพันธ์สอดคล้องกัน การปรับปรุงเปลี่ยนแปลงองค์ประกอบส่วนใดส่วนหนึ่งย่อมมีผลกระทบต่อส่วนอื่น ๆ ด้วยเสมอ ดังนั้นการปรับปรุงหรือการเปลี่ยนแปลงหลักสูตรแม้เพียงบางองค์ประกอบของหลักสูตรก็ตาม จะต้องพิจารณาผลกระทบและปรับปรุงองค์ประกอบอื่นให้สอดคล้องสัมพันธ์กันด้วย

4. การพัฒนาหลักสูตรเป็นกระบวนการต่อเนื่อง หยุดนิ่งไม่ได้ ทั้งนี้เพราะสังคมมีการเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา ยิ่งสังคมเปลี่ยนแปลงพัฒนาไปเร็วเพียงใด หลักสูตรก็จำเป็นต้องพัฒนาตามไปให้ทันสภาพการณ์ที่เปลี่ยนแปลงนั้นด้วย หลักสูตรจึงต้องมีการพัฒนาอยู่ตลอดเวลาอย่างต่อเนื่อง ซึ่งจะช่วยลดช่องว่างระหว่างการศึกษาในโรงเรียนกับสภาพความเป็นจริงของสังคมกระบวนการพัฒนาหลักสูตรจึงมีลักษณะเป็นวัฎจักร 5. การพัฒนาหลักสูตรควรประกอบด้วยบุคคลหลายฝ่าย แต่เดิมการสร้างและพัฒนาหลักสูตรมักจะเป็นหน้าที่ของเจ้าหน้าที่กระทรวงศึกษาธิการ หรือนักการศึกษาเท่านั้น ซึ่งตามอุดมคติของการพัฒนาหลักสูตรแล้ว บุคคลผู้มีส่วนร่วมในการพัฒนาหลักสูตรควรจะมีหลายฝ่ายด้วยกัน ทั้งนี้เพื่อจะให้ได้หลักสูตรที่สอดคล้องกับผู้เรียน สังคม ทั้งระดับท้องถิ่น ประเทศชาติ และความเจริญก้าวหน้าทางวิชาการ บุคคลผู้ควรมีส่วนร่วมในการสร้างหรือพัฒนาหลักสูตร ได้แก่ ครู ผู้บริหารการศึกษา ผู้เชี่ยวชาญแต่ละเนื้อหาวิชา ผู้เชี่ยวชาญด้านหลักสูตร เจ้าหน้าที่กระทรวงศึกษาธิการ ตัวแทนประชาชน และผู้เรียน เป็นต้น โดยแต่ละฝ่ายจะมีบทบาทในการพัฒนาหลักสูตรแตกต่างกัน

6. การพัฒนาหลักสูตรต้องคำนึงถึงความต่อเนื่องของระดับการศึกษา การจัดการศึกษาแต่ละระดับนั้นจะมีความสัมพันธ์ต่อเนื่องกัน เช่น ระดับมัธยมศึกษาจะรับผู้เรียนต่อจากระดับประถมศึกษา หลักสูตรประถมศึกษาจะต้องเตรียมให้มีพื้นฐานต่อการศึกษาตามหลักสูตรมัธยมศึกษาได้ เป็นต้น เมื่อเป็นเช่นนี้หลักสูตรแต่ละระดับการศึกษาจึงควรต่อเนื่องสัมพันธ์กัน การพัฒนาหลักสูตรระดับใดระดับหนึ่งย่อมมีผลกระทบถึงหลักสูตรอีกระดับหนึ่ง ดังนั้นนักพัฒนาหลักสูตรจึงควรมีความรู้เกี่ยวกับหลักสูตรระดับอื่นที่เกี่ยวข้องด้วย เพื่อให้การพัฒนาหลักสูตรของตนสัมพันธ์กับหลักสูตรระดับการศึกษาที่ต่อเนื่องกัน 7. “ การพัฒนาหลักสูตรควรกระทำอย่างเป็นระบบ” ( Frymier. 1970 : 242 ) การทำงานที่จะบรรลุผลได้อย่างมีประสิทธิภาพจะต้องมีระบบการทำงานที่ดี การพัฒนาหลักสูตรก็เช่นเดียวกันยิ่งการพัฒนาหลักสูตรต้องกระทำต่อเนื่องตลอดเวลาหลายขั้นตอน ต้องใช้เวลา ใช้บุคคลหลายฝ่ายยิ่งต้องจัดระบบและมีการวางแผนที่รอบคอบรัดกุม

8. การพัฒนาหลักสูตรต้องกระทำด้วยความซื่อสัตย์เชื่อถือได้ ข้อมูลที่รวบรวมเพื่อเป็นพื้นฐานในการพัฒนาหลักสูตรควรได้มาอย่างเป็นระบบ กว้างขวาง ซื่อสัตย์ เชื่อถือได้ ข้อมูลที่ใช้ในการพัฒนาหลักสูตรจึงควรมาจากรากฐานของการวิจัย 9. การดำเนินงานหลักสูตรควรยึดหลักประชาธิปไตย การดำเนินงานแบบประชาธิปไตยจะทำให้ผู้ร่วมงานมีอิสระในการแสดงความสามารถได้เต็มที่ มีความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ ใช้สติปัญญาและเหตุผลในการตัดสินใจ ผลงานย่อมเป็นที่ยอมรับจากทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องกับการใช้หลักสูตร

เนื้อหา 2.7 เรื่อง การประเมินผลหลักสูตร หลักสูตรเป็นเครื่องมือที่สำคัญในการจัดการศึกษา เพราะเป็นการขยายแนวคิดในการจัดการศึกษาหรือปรัชญาการศึกษาไปสู่การปฏิบัติ ดังนั้นหากสามารถสร้างหลักสูตรที่ดีได้ย่อมจะทำให้การจัดการศึกษาบรรลุตามจุดประสงค์ที่วางไว้ การที่จะทราบได้ว่าหลักสูตรที่สร้างขึ้นไว้นั้นเหมาะสมหรือไม่เพียงใดนั้น จึงจำเป็นต้องมีการประเมินผล การประเมินผลหลักสูตรจึงเป็นขั้นตอนที่ขาดไม่ได้ในกระบวนการพัฒนาหลักสูตร และเนื่องจากหลักสูตรนั้นต้องมีการเปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัย ไม่สามารถกำหนดไว้ตายตัวได้ การพัฒนาหลักสูตรจึงเป็นกระบวนการที่ต่อเนื่องกันไปตั้งแต่การสร้างหลักสูตรจนถึงการนำไปใช้ในโรงเรียน เรื่องการประเมินผลหลักสูตรนี้ เริ่มได้รับความสนใจในวงการศึกษามาตั้งแต่ปี ค . ศ . 1960 เป็นต้นมา โดย สตัฟเฟิล บีม ( Stuffle beam ) และคณะได้ให้แนวคิดใหม่ในการประเมินผลหลักสูตรว่า “การประเมินผลหลักสูตรเป็นกระบวนการในการหาข้อมูล เก็บข้อมูล เพื่อจะนำมาใช้ให้เป็นประโยชน์ในการตัดสินใจหาทางเลือกอื่นที่ดีกว่าของเดิม” และในการหาข้อมูลหรือเก็บข้อมูลเพื่อใช้ในการประเมินผลนั้น ก็จำเป็นต้องใช้การวิจัย เพราะว่า “การประเมินสิ่งใดก็ตามจะมีประสิทธิภาพไม่ได้ถ้าไม่ใช่การวิจัยเป็นเครื่องมือ”

จุดมุ่งหมายในการประเมินผลหลักสูตร จุดมุ่งหมายในการประเมินผลหลักสูตรที่ปฏิบัติกันส่วนใหญ่มี 2 ประการ คือ 1. การประเมินผลเพื่อการปรับปรุงหลักสูตร เป็นการประเมินผลในระหว่างการปฏิบัติงานในการพัฒนาหลักสูตร โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อใช้ผลการประเมินนั้นให้เป็นประโยชน์ในการปรับปรุงเปลี่ยนแปลงหลักสูตร การประเมินผลนี้จะกระทำเป็นระยะ ๆ ตลอดเวลาของการใช้หลักสูตร 2. การประเมินผลเพื่อสรุปผลคุณค่าของหลักสูตร เป็นการประเมินผลเพื่อสรุปว่าหลักสูตรได้สนองความต้องการของผู้เรียนและสังคมเพียงใด ควรจะใช้ได้ต่อไปหรือควรจะยกเลิกทั้งหมดหรือยกเลิกเพียงบางส่วน นอกจากสองประการข้างต้น ทิศนา แขมมณี ยังเห็นว่า การประเมินหลักสูตร ควรจะมีจุดมุ่งหมายเพื่อ 3. วัดผลดูว่าผลผลิตหรือผู้เรียนนั้นเป็นอย่างไร การวัดผลผลิตนั้นก็คือการวัดผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนของผู้เรียนนั้นเอง

สาระที่จะประเมิน ในการประเมินผลหลักสูตรนั้น เป็นกระบวนการละเอียดซับซ้อน และมีขอบเขตกว้างขวาง อาจต้องอาศัยบุคคลหรือหน่วยงานหลายฝ่ายร่วมมือแบ่งงานและแบ่งแรงกันทำ แต่ก็ต้องมีการวางแผนร่วมกัน หรือมีหน่วยงานกลางประสานแผนทั้งหมด เพื่อให้ผลการประเมินครอบคลุมทุกส่วนที่ต้องการ ซึ่งจะทำให้ได้ข้อมูลที่เชื่อถือได้ ในการประเมินผลหลักสูตรนั้นมีขอบเขตที่จะประเมิน 4 ด้าน คือ 1. ด้านตัวหลักสูตร 2. ด้านกระบวนการนำหลักสูตรไปใช้ 3. ด้านผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนของเด็ก 4. ด้านโครงการประเมินผล

ด้านตัวหลักสูตร การวิเคราะห์หลักสูตรเป็นการประเมินผลหลังจากที่ได้พัฒนาหลักสูตรออกเป็นเอกสารที่กำหนดองค์ประกอบของหลักสูตรที่ครบถ้วน แต่ยังมิได้นำไปทดลองใช้ หรือจะเป็นการวิเคราะห์หลักสูตรที่กำลังใช้อยู่ก็ได้ แต่การวิเคราะห์พิจารณาในด้านของตัวหลักสูตรที่เป็นเอกสารโดยยังไม่เกี่ยวข้องไปถึงการศึกษาปัญหาเมื่อนำไปใช้จริง เช่นตัวอย่างการวิเคราะห์จุดหมายของหลักสูตร ทั้งจุดมุ่งหมายทั่วไป จุดมุ่งหมายเฉพาะหรือจุดมุ่งหมายในการสอนว่า จุดมุ่งหมายเหล่านี้สอดคล้องกับผู้เรียน สภาพแวดล้อมหรือไม่เพียงใด การใช้ภาษายาก คลุมเครือหรือไม่สมเหตุสมผลในเชิงปฏิบัติหรือไม่ เป็นต้น ด้านกระบวนการนำหลักสูตรไปใช้ เป็นการวิเคราะห์ดูผลการนำหลักสูตรไปใช้ในโรงเรียน การประเมินผลขั้นนี้ เป็นการประเมินการปฏิบัติการทั้งหมดในโรงเรียน เครื่องมือที่ใช้อาจจะออกมาในรูปเกณฑ์การประเมินผลโรงเรียน ซึ่งประกอบด้วยการประเมินผลหลายด้าน เช่น ด้านการสอน การจัดกิจกรรมประสบการณ์ การบริหาร สภาพแวดล้อม สื่อการเรียน งบประมาณ การบริการ ด้านสุขภาพอนามัย สวัสดิการในโรงเรียน เป็นต้น

การประเมินผล หรือการวิเคราะห์กระบวนการนำหลักสูตรไปใช้นี้ Taba ได้ให้หลักเกณฑ์ในการดำเนินงานตามลำดับขั้นตอนดังต่อไปนี้ 1. กำหนดวัตถุประสงค์ของการประเมินอย่างชัดเจน 2. คัดเลือกและสร้างเครื่องมือที่เหมาะสมในการนำไปค้นหาข้อมูล 3. นำเครื่องมือไปใช้ประเมินผลหลักสูตรตามหลักเกณฑ์ที่ตั้งไว้ 4. รวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับภูมิหลังของผู้เรียน และลักษณะการสอนเพื่อนำมาประกอบการแปรผล 5. แปรผลของการประเมิน เพื่อนำไปปรับปรุงหลักสูตรและการสอนต่อไปนี้

ด้านผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนของเด็ก เป็นการวัดพฤติกรรมที่เปลี่ยนแปลงไปของนักเรียนไม่ใช่เพียงผลการสอบที่โรงเรียนจัดขึ้นเท่านั้น แต่หมายถึงพฤติกรรมทั้งมวลตามจุดประสงค์ของหลักสูตร ทั้งนี้เพื่อประเมินว่านักเรียนบรรลุตามจุดประสงค์ที่หลักสูตรกำหนดไว้หรือไม่เพียงใดอันจะนำผลนี้ไปแก้ไขข้อบกพร่องที่มีผลต่อการเรียนของเด็กซึ่งประกอบด้วยปัจจัยหลายประการ เช่น ความบกพร่องทางกายของนักเรียน ทางสติปัญญา ความยากง่ายของหนังสือเรียน สื่อการเรียน สภาพสังคม และเศรษฐกิจของนักเรียน เป็นต้น ในการประเมินผลผู้เรียนนั้น จะต้องคำนึงถึงพฤติกรรมที่คาดหวังไว้ในหลักสูตรเป็นสำคัญ แล้วเลือกวิธีการ เครื่องมือ รวบรวมวิเคราะห์ข้อมูล เพื่อประเมินผลดังแผนภูมิที่พัฒนามาจากแนวคิดของ Tyler ต่อไปนี้

แผนภูมิที่ 15 แนวคิดการประเมินผลสัมฤทธิ์ทางการเรียน กำหนดสถานการณ์จำลอง พฤติกรรมที่กำหนด ในหลักสูตร สร้างเครื่องมือ ผู้เรียน รวบรวม วิเคราะห์ ข้อมูล ประเมินผล เลือกวิธีการวัด

ด้านโครงการประเมินผล แม้ว่านักพัฒนาหลักสูตรจะได้กำหนดแผนงานในการประเมินผลหลักสูตรไว้ดีแล้วก็ตาม เมื่อได้นำโครงการประเมินผลไปปฏิบัติแล้ว ก็ควรจะได้มีการวิเคราะห์หาประสิทธิภาพของโครงการประเมินผลด้วย ในการวิเคราะห์โครงการประเมินผลนี้ มีองค์ประกอบ 4 ประการที่ควรพิจารณา คือ 1. ความเหมาะสมของการประเมินผล 2. ประสิทธิภาพของการประเมินผล 3. ความเที่ยงตรงของการประเมินผล 4. ความเชื่อมั่นได้ของการประเมินผล ในการกำหนดโครงการประเมินผลของหลักสูตร ไม่ว่าจะประเมินด้านใด ก็ตาม มีข้อควรคำนึงสำหรับโครงการประเมินผลหลักสูตร 5 ประการ คือ

1. วัตถุประสงค์ในการเรียนการสอน ควรกล่าวไว้อย่างชัดเจน ควรได้รับการประเมินผลจะได้ดำเนินไปอย่างมีผลดี 2. พฤติกรรมการเรียนรู้ของผู้เรียนและการสอนของครู ควรได้รับการสังเกตด้วย 3. มาตรฐานที่ตั้งไว้ในการประเมินผล ควรจะใช้เพื่อปรับปรุงพฤติกรรมของผู้เรียนในอนาคตด้วย 4. มาตรฐานที่ตั้งไว้ในการประเมินควรจะชัดเจน 5. ในการประเมินผลนั้น ผู้เรียนและผู้สอนควรจะได้มีบทบาทร่วมด้วย เพื่อให้วิธีการดำเนินการประเมินผลหลักสูตรทำได้ครอบคลุมโครงการประเมินผลหลักสูตรหลาย ๆ ด้านดังกล่าวแล้ว จึงขอเสนอวิธีการประเมินผลหลักสูตรเป็นขั้นตอนดังต่อไปนี้

ขั้นตอนในการประเมินผลหลักสูตร
การประเมินผลหลักสูตรอาจมีลำดับขั้นตอนในการดำเนินงานดังต่อไปนี้
กำหนดตัวแบบในการประเมิน
กำหนดรายละเอียดในแบบประเมิน
กำหนดแบบแผนการวิจัยและสร้างเครื่องมือ
นำเครื่องมือที่สร้างขึ้นไปใช้ ( เก็บข้อมูล )
วิเคราะห์ข้อมูลจากเครื่องมือที่นำไปใช้
อภิปรายผลและสรุปผลการประเมิน

การกำหนดตัวแบบในการประเมิน ตัวแบบ ( Model ) ในการประเมินถูกำหนดขึ้นเพื่อจำกัดขอบเขตในการศึกษาวิเคราะห์หลักสูตรให้เฉพาะเจาะจงตามที่ผู้ประเมินต้องการ ทั้งนี้เพราะหลักสูตรมีความหมายกว้างขวางและประกอบด้วยองค์ประกอบหลาย ๆ ส่วน แนวทางในการกำหนดตัวแบบสามารถพิจารณาได้จากแผนภูมิแสดงมิติของหลักสูตร ดังต่อไปนี้

แผนภูมิที่ 16 ตัวแบบในการประเมิน จุดมุ่งหมาย เนื้อหาอัตราเวลาเรียน กระบวนการเรียนการสอน การประเมินผล ครู นักเรียน ผู้ปกครอง ผู้เกี่ยวข้อง การเตรียม การใช้ การติดตามผล กลุ่มตัวอย่าง โครงสร้าง กระบวนการ

จากรูปแบบดังกล่าวสามารถอธิบายความหมายหรือลักษณะในแต่ละด้านดังนี้ 1. ด้านโครงสร้างของหลักสูตร หลักสูตรมีส่วนประกอบที่สำคัญ 4 ส่วน คือ 1.1 จุดมุ่งหมายของหลักสูตร ซึ่งยังแบ่งออกเป็น 3 ระดับ คือ - จุดมุ่งหมายทั่วไป - จุดมุ่งหมายเฉพาะวิชาหรือกลุ่มประสบการณ์ - จุดมุ่งหมายในการเรียนการสอน 1.2 เนื้อหาของหลักสูตร เป็นองค์ประกอบที่ประกอบด้วยเนื้อหาหรือประสบการณ์ที่จะเป็นสื่อนำผู้เรียนไปสู่จุดมุ่งหมาย การกำหนดเนื้อหาอาจมี 2 แบบ คือ - กำหนดเป็นรายวิชา - กำหนดในรูปกลุ่มวิชาหรือกลุ่มประสบการณ์

1.3 กระบวนการเรียนการสอน ซึ่งประกอบได้ด้วยการใช้สิ่งต่อไปนี้ - วิธีสอน เทคนิคการสอน - วัสดุอุปกรณ์และแหล่งวิชาการต่าง ๆ 1.4 การประเมินผล เป็นการประเมินผลว่าผู้เรียนได้เปลี่ยนพฤติกรรมไปตามที่คาดหวังไว้ในหลักสูตรหรือไม่เพียงใด การประเมินผลการสอนยังแบ่งออกเป็น 2 ลักษณะ คือ - การประเมินเพื่อปรับปรุงการเรียนการสอน - การประเมินเพื่อตัดสินผลการเรียน 2. ด้านกระบวนการ เป็นกระบวนการของการใช้หลักสูตร ประกอบด้วยขั้นตอนใหญ่ ๆ 3 ประการ คือ 2.1 ขั้นเตรียม เป็นขั้นสร้างความพร้อมก่อนที่จะนำหลักสูตรไปใช้ในโรงเรียน สิ่งที่ต้องเตรียมมีหลายอย่าง เช่น

- บุคลากร - วัสดุอุปกรณ์ ตำรา - อาคารสถานที่ แหล่งวิชาการ เป็นต้น 2.2 ขั้นใช้ เป็นการนำสิ่งที่เตรียมไปใช้ในสถานการณ์จริง นั่นคือ การนำหลักสูตรไปใช้โรงเรียน การดำเนินการในขั้นนี้คือ การปฏิบัติงานในโรงเรียนในทุก ๆ ด้าน 2.3 ขั้นติดตามผล เป็นการตรวจสอบภายหลังที่ได้มีการใช้หลักสูตรแล้ว การติดตามผลอาจทำได้ 2 ลักษณะเป็นอย่างน้อย คือ - ติดตามผลระยะสั้น - ติดตามผลระยะยาว 3. ด้านกลุ่มตัวอย่าง กลุ่มตัวอย่างเป็นผู้ที่ให้ข้อมูลในการประเมิน สามารถ แบ่งออกได้ 4 ประเภท คือ

- ครู ซึ่งหมายรวมถึงผู้สอน ผู้บริหาร ครูฝ่ายต่าง ๆ รวมทั้งบุคลากรต่าง ๆ ในโรงเรียน - นักเรียน - ผู้ปกครอง - ผู้เกี่ยวข้อง หมายถึงผู้ที่มีหน้าที่เกี่ยวข้องกับการศึกษาทั้งโดยตรงและโดยอ้อม แต่ว่าไม่ใช่บุคคลในโรงเรียน เช่น ศึกษานิเทศก์ คณะกรรมการการศึกษาของโรงเรียน เป็นต้น การประเมินผลหลักสูตร กระทำในรูปของการติดตามผลนั่นเอง ซึ่งกระทำทั้งในระยะสั้นและระยะยาว กระทำกว้างขวางและเฉพาะเจาะจง ซึ่งขึ้นอยู่กับความต้องการของผู้ประเมินว่าต้องการประเมินในตัวแบบย่อย ( Micro model ) หรือตัวแบบใหญ่ ( Macro model ) ตัวอย่างการกำหนดตัวแบบสามารถกำหนดจากแผนภูมิสามมิติดังตัวอย่างต่อไปนี้

ก . ตัวแบบย่อย เนื้อหา – เตรียม – ครู ซึ่งหมายความว่าจะประเมินด้านเนื้อหาในกระบวนการขั้นเตรียมการใช้หลักสูตร โดยใช้ครูเป็นกลุ่มตัวอย่าง เนื้อหา เตรียม ครู

ข . ตัวแบบใหญ่ โครงสร้าง – ใช้ – ครู ซึ่งหมายความว่า จะประเมินด้านโครงสร้างของหลักสูตร ในกระบวนการใช้หลักสูตรขั้นนำหลักสูตรไปใช้ โดยใช้ครูเป็นกลุ่มตัวอย่าง โครงสร้าง จุดมุ่งหมาย เนื้อหา กิจกรรมการเรียนการสอน ประเมินผล ใช้ ครู

การกำหนดรายละเอียดของตัวแบบในการประเมินผล ( หลักสูตร ) ครู เตรียม ประเมินผล รายละเอียดของตัวแบบต่อไปนี้เป็นตัวแบบ การประเมินผล – เตรียม – ครู เป็นการประเมินผลหลักสูตรในด้านการประเมินผลการเรียน และทำการประเมินในตอนเตรียมก่อนนำหลักสูตรไปใช้ กลุ่มตัวอย่างก็คือ ครู การประเมินตามตัวแบบนี้จะเป็นการตรวจสอบว่าจะนำหลักสูตรไปใช้จริง ครูมีความเข้าใจและมีเครื่องมือเกี่ยวกับการประเมินผลพร้อมมากน้อยเพียงใดรายละเอียดสามารถกำหนดได้ดังตัวอย่างต่อไปนี้

ข้อสอบรวมของแต่ละรายวิชา
แบบการวัดผลวิธีอื่น ๆ
สมุดตรวจเวลาเรียน
ข้อตกลงกับผู้เรียนในการประเมินผล
วิธีการให้ระดับผลการเรียน
แจ้งให้ผู้ที่เกี่ยวข้องทราบ
ทำรายละเอียดระบบบันทึก
หมายกำหนดการเกี่ยวกับเรื่องต่าง ๆ เป็นต้น
ข . การประเมินผลเพื่อสรุปผลการเรียน 1. การประเมินผลรายวิชา 2. เกณฑ์การจบหลักสูตร
จุดประสงค์เชิงพฤติกรรมในรายวิชานั้น
ข้อสอบวัดผลสัมฤทธิ์ก่อนเรียน
ประวัติการเรียนรายวิชาที่เป็นพื้นฐานของนักเรียน
ข้อสอบเพื่อวินิจฉัยอื่น ๆ
จุดประสงค์เชิงพฤติกรรมของรายวิชานั้น ๆ
ข้อทดสอบย่อยในแต่ละรายวิชา
แบบการวัดผลวิธีอื่น ๆ
สื่อการสอนและอุปกรณ์ที่ช่วยสอนซ่อมเสริม
ก . การประเมินเพื่อปรับปรุงการเรียน การสอน 1. การประเมินผลก่อนเรียน 2. การประเมินผลระหว่างเรียน รายละเอียดที่ครูต้องเตรียม ( เกณฑ์ที่จะประเมิน ) แนวการประเมินผลการเรียนตามหลักสูตร

หลังจากทำรายละเอียดของแบบประเมินแล้ว ขั้นต่อไปคือ การกำหนดแบบแผนการวิจัยและสร้างเครื่องมือ เพื่อจะนำเครื่องมือไปใช้ในการเก็บข้อมูลตามที่ผู้ประเมินต้องการ การกำหนดแบบแผนการวิจัยและการสร้างเครื่องมือ เป็นการกำหนดวิธีการในการวิจัยอย่างละเอียด ตลอดจนเป็นการสร้างเครื่องมือในการวิจัย การวิจัยที่เกี่ยวกับการประเมินผลหลักสูตรส่วนใหญ่เป็นการวิจัยเชิงบรรยายและทดลองเป็นส่วนมากซึ่งแต่ละตัวแบบในการประเมินผล อาจจะต้องใช้เครื่องมือในการวิจัยหลายชนิด และมีรูปแบบต่างกันได้ ทั้งนี้เพื่อให้ได้ข้อมูลที่เที่ยงตรงและเชื่อมั่นได้ ต่อไปนี้เป็นตัวอย่างเครื่องมือชนิดหนึ่งจากตัวแบบเรื่อง การประเมินผล – เตรียม – ครู เป็นเครื่องมือแบบ ( Check List )

ไม่ชัดเจน ชัดเจน ก . การประเมินเพื่อปรับปรุงการเรียนการสอน 1. การประเมินผลก่อนเรียน - จุดประสงค์เชิงพฤติกรรมในรายวิชานั้น - ข้อสอบวัดผลสัมฤทธิ์ก่อนเรียน - ประวัติการเรียนรายวิชาที่เป็นพื้นฐาน ของนักเรียน - ข้อสอบเพื่อวินิจฉัยอื่น ๆ 2. การประเมินผลระหว่างเรียน - จุดประสงค์เชิงพฤติกรรมของรายวิชานั้น ๆ - ข้อทดสอบย่อยในแต่ละรายวิชา - แบบการวัดผลวิธีอื่น ๆ - สื่อการสอนและอุปกรณ์ที่ช่วยสอนซ่อมเสริม หมายเหตุ มี ไม่มี รายการ

ไม่ชัดเจน ชัดเจน ข . การประเมินผลเพื่อสรุปผลการเรียน 1. การประเมินผลรายวิชา - ข้อสอบรวมของแต่ละรายวิชา - แบบการวัดผลวิธีอื่น ๆ - สมุดตรวจเวลาเรียน - ข้อตกลงกับผู้เรียนในการประเมินผล - วิธีการให้ระดับผลการเรียน 2. เกณฑ์การจบหลักสูตร - แจ้งให้ผู้เกี่ยวข้องทราบ - ทำรายละเอียดระบบบันทึก - หมายกำหนดการเกี่ยวกับเรื่องต่าง ๆ เป็นต้น หมายเหตุ มี ไม่มี รายการ

ตัวอย่างแบบประเมินผลการใช้หลักสูตรสำหรับครูใหญ่ – ครู – นักเรียน โรงเรียน .................................. อำเภอ ................. จังหวัด ......................... สังกัด .......................... วันที่ .......... เดือน .................................... พ . ศ . ........................... ไม่พอใช้ 1 ดี 3 ไม่ได้ 0 พอใช้ 2 ครูใหญ่ 1. หลักสูตร แผนการสอน คู่มือครู แบบเรียน - ความเพียงพอกับการใช้ 2. การส่งเสริมให้ครูเข้าใจและใช้หลักสูตร - การประชุมซักซ้อมความเข้าใจ - การจัดให้มีการสาธิตหรือพาไปดูการสอน - การร่วมมือกับเจ้าหน้าที่การศึกษาของ จ . ว . ประชุมสัมมนาปรับปรุงแก้ไขปัญหา 3. การจัดตารางสอน - ความเหมาะสมสอดคล้องกับเนื้อหา กิจกรรม - การจัดทำกำหนดการสอน หมาย เหตุ ดีมาก 4 รายการ

ไม่พอใช้ 1 ดี 3 ไม่ได้ 0 พอใช้ 2 4. การช่วยเหลือครูทำการสอน - การจัดครูเข้าสอนตามความถนัด - การเพิ่มพูนความรู้ทักษะและวิธีการสอนแก่ครู - การช่วยแก้ปัญหาในการสอน - การจัดหาและช่วยทำอุปกรณ์การสอน 5. การส่งเสริมให้ครูทำและใช้อุปกรณ์การสอน - การจัดหาวัสดุสำหรับทำอุปกรณ์ - การประชุมครูร่วมกันทำอุปกรณ์ 6. การประเมินผล วัดผล - การประชุมเพื่อซ้อมความเข้าใจและกำหนดแนวทางการวัดผล - การทำงานของคณะกรรมการการประเมินผลของโรงเรียน - การวางเกณฑ์ในการประเมินผลของ ร . ร . ตามหลักสูตรใหม่ 7. การเพิ่มพูนความรู้แก่เด็ก - ครู - ความสม่ำเสมอของการจัดหาหนังสือ ความรู้ บันเทิงสำหรับเด็ก - ความสม่ำเสมอในการจัดหาหนังสือ ความรู้เกี่ยวกับหลักสูตร วิธีการสอนแก่ครู - การส่งครูเข้าอบรมหรือศึกษาต่อ - จัดประชุมทางวิชาการเพิ่มพูนความรู้ด้านการใช้หลักสูตร หมาย เหตุ ดีมาก 4 รายการ

ไม่พอใช้ 1 ดี 3 ไม่ได้ 0 พอใช้ 2 ครู 1. วิธีสอน - การเลือกใช้วิธีสอน - พฤติกรรมการสอนของครู - การรู้จักปรับปรุง การหาวิธีใหม่ ๆ มาใช้ 2. การทำอุปกรณ์การสอน - การเลือกใช้อุปกรณ์การสอน - ความสม่ำเสมอในการทำอุปกรณ์การสอน 3. การวัดผล - การเลือกใช้วิธีวัดผล - ความสม่ำเสมอในการวัดผล - การนำผลของการวัดผลไปใช้ 4. การช่วยเหลือ น . ร . - การสอนซ่อมเสริม 5. บรรยากาศในห้องเรียน - การตกแต่งห้องเรียน - การเปลี่ยนแปลงที่นั่งของ น . ร . ให้เหมาะกับการเรียนรู้ หมาย เหตุ ดีมาก 4 รายการ

ไม่พอใช้ 1 ดี 3 ไม่ได้ 0 พอใช้ 2 นักเรียน 1. พฤติกรรมของนักเรียน - การแสดงออกในชั้นเรียน - การแสดงออกนอกชั้นเรียน 2. ผลสัมฤทธิ์ทางการเรียน - จำนวนนักเรียนที่ผ่านไม่ผ่านเกณฑ์ - ผลงานของนักเรียน อื่น ๆ 1. การจัดอาคารสถานที่ - ความสะอาด ร่มรื่น สวยงาม - ความเพียงพอของสถานที่ในการจัดกิจกรรม 2. การจัดบริการในโรงเรียน - มุมหนังสือหรือห้องสมุด - ความถูกสุขลักษณะของส้วม น้ำดื่ม น้ำใช้ ที่รับประทานอาหาร ฯลฯ หมาย เหตุ ดีมาก 4 รายการ

ในการสร้างเครื่องมือสำหรับการวิจัยนั้น มีได้หลายชนิด อาจจะเป็น - แบบสัมภาษณ์ เช่น แบบสัมภาษณ์ครูใหญ่เรื่องการบริการ บริการ หลักสูตร เป็นต้น - แบบสอบถาม เช่น แบบสอบถามเกี่ยวกับความเข้าใจเรื่องหลักสูตรหรืองานที่ปฏิบัติ เป็นต้น - แบบสังเกต เช่น แบบสังเกตการสอน เป็นต้น - แบบทดสอบ เช่น แบบทดสอบสัมฤทธิ์ทางการเรียน เป็นต้น หลังจากสร้างเครื่องมือและกำหนดวิธีการวิจัยเรียบร้อยแล้ว ก็ดำเนินการนำ เครื่องมือไปใช้เพื่อรวบรวมข้อมูล จากนั้นก็จะนำข้อมูลที่ได้มาวิเคราะห์และสรุปผล การวิจัยประเมินผลในครั้งนั้น ๆ อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ควรพึงระลึกอยู่เสมอในการประเมินผลหลักสูตรก็คือ 1. การประเมินผลหลักสูตรจะต้องกำหนดลงไปอย่างชัดเจนว่า ประเมินอะไรให้แน่นอน 2. การหาข้อมูลเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่งในการประเมินผลหลักสูตร 3. การรวบรวมข้อมูลมาเพื่อกำหนดหลักเกณฑ์และกำหนดเครื่องมือในการประเมิน จะต้องพิจารณาอย่างรอบคอบ 4. การวิเคราะห์ผลการประเมิน ต้องทำอย่างระมัดระวัง และมีความเที่ยงตรง

เมื่อสภาพสังคมและแนวคิดในการจัดการศึกษาเปลี่ยนไป หลักสูตรก็ควร ได้รับการปรับปรุงเปลี่ยนแปลงให้เหมาะสมกับกาลเวลา ซึ่งเรียกว่าเป็นการพัฒนา หลักสูตร ปรัชญาการศึกษาเป็นข้อมูลพื้นฐานที่สำคัญที่จะนำไปสู่แนวคิดหลักของการ กำหนดองค์ประกอบของหลักสูตร ส่วนการจะใช้ปรัชญาการศึกษาใดนั้นก็ขึ้นอยู่กับ ความเชื่อของสังคมนั้น ๆ สภาพเศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม การเมือง การปกครอง ความก้าวหน้า ทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี สามารถแสดงถึงปัญหาและความต้องการของสังคม ในด้านต่าง ๆ ดังนั้นการจัดทำและพัฒนาหลักสูตร จึงสนองปัญหาและความต้องการ ดังกล่าว นอกจากนี้ในการจัดทำและพัฒนาหลักสูตรยังต้องคำนึงถึงพื้นฐานทางจิตวิทยา พัฒนาการและจิตวิทยาการเรียนรู้ อันจะทำให้การจัดการเรียนการสอนสอดคล้องกับ ความต้องการและธรรมชาติผู้เรียน สรุปแนวคิดต่อเนื่องประจำหน่วย

รูปแบบของการพัฒนาหลักสูตร มีหลายรูปแบบ แล้วแต่แนวคิดของนักการศึกษา แต่รูปแบบการพัฒนาหลักสูตรที่สมบูรณ์จะครอบคลุมตั้งแต่การออกแบบหลักสูตร การนำ หลักสูตรไปใช้และการประเมินผลหลักสูตร กระบวนการพัฒนาหลักสูตรเป็นกระบวนการที่ต่อเนื่อง เป็นวัฏจักรต้องอาศัยข้อมูล พื้นฐานหลายด้านเป็นพื้นฐานในการปรับปรุงเปลี่ยนแปลง และต้องดำเนินการอย่างเป็นระบบ มีการตรวจสอบ เชื่อถือได้ โดยอาศัยความร่วมมือจากบุคลากรหลายฝ่าย ดังนั้นการพัฒนา หลักสูตรจึงต้องกระทำอย่างมีหลักการที่ดีจึงจะได้หลักสูตรที่นำไปใช้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ การประเมินผลหลักสูตรเป็นกระบวนการตรวจสอบคุณภาพของหลักสูตร ทั้งก่อนนำ หลักสูตรไปใช้จริง ขณะใช้หลักสูตรและหลักการใช้หลักสูตรนั้นระยะหนึ่งทั้งนี้มีจุดมุ่งหมาย เพื่อปรับปรุงหลักสูตร ตัดสินใจคุณค่าของหลักสูตรและตรวจผลสัมฤทธิ์ของผลผลิตหรือผู้เรียน สาระที่จะประเมินผลหลักสูตร สามารถกำหนดได้ 4 ด้าน ได้แก่ ด้านตัวหลักสูตร ด้านกระบวนการนำหลักสูตรไปใช้ ด้านผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนของผู้เรียน และด้านโครงการ ประเมินผล กระบวนการประเมินผลหลักสูตรอาจกำหนดขั้นตอนได้ดังนี้คือ กำหนดตัวแบบ ในการประเมิน กำหนดรายละเอียดในแบบประเมิน กำหนดแบบแผนการวิจัย และสร้างเครื่องมือ การนำเครื่องมือที่สร้างไปใช้เก็บข้อมูล การวิเคราะห์ข้อมูล และอภิปรายสรุปผลการประเมิน

กิจกรรมการเรียนและแบบฝึกปฏิบัติ หน่วยที่ 2 การพัฒนาหลักสูตร

หัวเรื่อง
ความจำเป็นในการพัฒนาหลักสูตร
1.1 อนิจจัง
1.2 ความหมายของการพัฒนาหลักสูตร
พื้นฐานในการจัดทำและพัฒนาหลักสูตร
2.1 พื้นฐานด้านปรัชญาการศึกษา
2.2 พื้นฐานด้านเศรษฐกิจ
2.3 พื้นฐานด้านสังคมและวัฒนธรรม
2.4 พื้นฐานด้านการเมืองการปกครอง
2.5 พื้นฐานด้านจิตวิทยา
2.6 พื้นฐานด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี

3. กระบวนการพัฒนาหลักสูตร 3.1 รูปแบบการพัฒนาหลักสูตร 3.2 ลำดับขั้นกระบวนการพัฒนาหลักสูตร 3.3 หลักทั่วไปในการพัฒนาหลักสูตร 4. การประเมินผลหลักสูตร 4.1 จุดมุ่งหมายในการประเมินผลหลักสูตร 4.2 สาระที่ประเมิน 4.3 ขั้นตอนในการประเมินผลหลักสูตร 4.4 การกำหนดตัวแบบของการประเมิน

จุดประสงค์
1. หลังจากอ่านสถานการณ์ที่กำหนดให้ผู้เรียนสามารถอธิบายความจำเป็นที่
ต้องพัฒนาหลักสูตรได้ถูกต้อง
2. โดยไม่ดูตำราผู้เรียนสามารถสรุปความหมายของการพัฒนาหลักสูตรได้
ความหมาย
3. โดยไม่ดูตำราผู้เรียนสามารถบอกข้อมูลที่เป็นพื้นฐานในการจัดทำและ
พัฒนาหลักสูตรได้อย่างน้อย 4 ด้าน
4. โดยไม่ดูตำราผู้เรียนสามารถอธิบายเหตุผลที่ต้องใช้ข้อมูลพื้นฐาน ในการ
จัดทำและพัฒนาหลักสูตรได้ถูกต้องอย่างน้อย 3 ด้านที่กำหนดให้
5. เมื่อกำหนดหลักสูตรที่ใช้ในปัจจุบันให้ 1 หลักสูตร ผู้เรียนสามารถวิเคราะห์รายละเอียดขององค์ประกอบของหลักสูตรนั้น ด้านความสอดคล้องกับข้อมูลพื้นฐานในการจัดทำหลักสูตรของไทย

6. ผู้เรียนสามารถสรุป ลักษณะเด่น ลักษณะด้อย ของรูปแบบกระบวนการพัฒนา หลักสูตรของนักการศึกษาที่กำหนดได้ถูกต้อง 7. อธิบายลำดับขั้นกระบวนการพัฒนาหลักสูตรที่ตนเองกำหนดขึ้นได้ อย่างน้อย 1 รูปแบบ 8. สรุปหลักการสำคัญในการพัฒนาหลักสูตรได้อย่างน้อยนี้ 4 ข้อ 9. โดยไม่ดูตำราผู้เรียนสามารถอธิบายจุดมุ่งหมายของการประเมินผลหลักสูตรได้ถูกต้อง 10. เมื่อกำหนดสาระหรือขอบเขตที่จะต้องประเมินผลหลักสูตรให้ ผู้เรียนสามารถ อธิบายเหตุผลและความจำเป็นที่ต้องประเมินในด้านนั้นได้ถูกต้อง 11. โดยไม่ดูตำราผู้เรียนสามารถสรุปขั้นตอนของกระบวนการประเมินผลหลักสูตรได้ถูกต้อง 12. ผู้เรียนสามารถประเมินผลหลักสูตรตามขอบเขตการประเมินที่กำหนดให้ 1 เรื่อง

กิจกรรมการเรียนและแบบฝึกปฏิบัติ กิจกรรม 2.1 เรื่อง ความจำเป็นในการพัฒนาหลักสูตร 1. ศึกษาเอกสารประกอบการเรียน หน่วยที่ 2 เนื้อหา 2.1 เรื่อง อนิจจัง 2. ทำแบบฝึกปฏิบัติ 2.1 แบบฝึกปฏิบัติ 2.1 เรื่อง ความจำเป็นในการพัฒนาหลักสูตร หลังจากอ่านเนื้อหา 2.1 เรื่อง อนิจจัง แล้ว ท่านได้ข้อคิดเกี่ยวข้องกับหลักสูตรว่าอย่างไร ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

กิจกรรม 2.2 เรื่อง ความหมายของการพัฒนาหลักสูตร 1. ศึกษาเอกสารประกอบการเรียน หน่วยที่ 2 เนื้อหา 2.2 เรื่อง ความหมายของการพัฒนาหลักสูตร 2. ทำแบบฝึกปฏิบัติ 2.2 แบบฝึกปฏิบัติ 2.2 เรื่อง ความหมายของการพัฒนาหลักสูตร หลังจากอ่านเนื้อหา 2.2 เรื่อง ความหมายของการพัฒนาหลักสูตรแล้ว ท่านคิดว่าการปรับปรุงหลักสูตรประถมศึกษา พ . ศ . 2521 มาเป็นฉบับ พ . ศ . 2521 ( ปรับปรุง 2533) เป็นการพัฒนาหลักสูตรในความหมายใด เพราะเหตุใด และการพัฒนาหลักสูตรประถมศึกษาและมัธยมศึกษาไปเป็นการศึกษาขั้นพื้นฐาน 12 ปี ในปี 2544 เป็นการพัฒนาหลักสูตรในความหมายใดเพราะเหตุใด ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

กิจกรรม 2.3 เรื่อง พื้นฐานในการจัดทำและพัฒนาหลักสูตร 1. ศึกษาเอกสารประกอบการเรียน หน่วยที่ 2 เนื้อหา 2.3 เรื่อง พื้นฐานในการจัดทำและพัฒนาหลักสูตร 2. ทำแบบฝึกปฏิบัติ 2.3 แบบฝึกปฏิบัติ 2.3 เรื่อง พื้นฐานในการจัดทำและพัฒนาหลักสูตร ก จงนำเครื่องหมายหน้าข้อความต่อไปนี้ ไปใส่ในกรอบสี่เหลี่ยมที่ แสดงถึงข้อมูลพื้นฐานในการจัดทำและพัฒนาหลักสูตรที่สอดคล้องกัน (1) ปฏิรูปนิยม (2) หลักสูตรสร้างคุณลักษณะคนในการผลิตและการบริโภค (3) ความก้าวหน้าด้านการสื่อสารทางอินเตอร์เน็ต (4) นิสัยในการทำงานให้สำเร็จ ความขยัน อดทน (5) แรงจูงใจช่วยให้เกิดความพร้อมในการเรียน

(6) ธรรมชาติของมนุษย์เหมือนกันทุกแห่ง คือ ความสามารถในการใช้เหตุผล (7) วัยผู้เรียนเกี่ยวข้องกับจุดมุ่งหมายของหลักสูตร (8) หลักสูตรควรปลูกฝังให้เด็กเป็นพลเมืองดีตามลัทธิการปกครองของรัฐ (9) การใช้พลังงานอย่างประหยัดและถูกวิธี (10) พัฒนาการของเด็กแต่ละวัยมีลักษณะเฉพาะ (11) การศึกษาคือชีวิต ชีวิตเปลี่ยน การศึกษาก็เปลี่ยน (12) การสอนมารยาทไทย (13) เศรษฐกิจจะดีขึ้นอยู่กับคุณภาพคนในระบบเศรษฐกิจนั้น (14) ครูควรรู้ว่านักเรียนมีวิธีเรียนรู้อย่างไร (15) โรงเรียนมีหน้าที่สร้างนักเรียนให้เป็นตัวของตัวเอง มีลัทธิที่จะเลือกเอง (16) การเรียนการสอนเน้นลักษณะประชาธิปไตย (17) สอนให้ภูมิใจในความเป็นไทย (18) ทุกคนเรียนรู้การออมและการรู้จักใช้จ่าย (19) การบำเพ็ญประโยชน์เพื่อหมู่บ้านและชุมชน (20) การเรียนรู้เกี่ยวกับอาชีพที่เหมาะสมกับท้องถิ่น

พื้นฐานในการจัดทำและพัฒนาหลักสูตร ปรัชญาการศึกษา เศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม การเมืองการปกครอง จิตวิทยา วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี

จงบอกรายละเอียดของข้อมูลพื้นฐานในการจัดทำและพัฒนาหลักสูตร แล้วโยงไปสู่การกำหนดในองค์ประกอบของหลักสูตร ข้อมูลพื้นฐานบางประการ อาจไปกำหนดในองค์ประกอบของหลักสูตรหลายด้านได้ ข . ข้อมูลพื้นฐาน ปรัชญาการศึกษา เศรษฐกิจ สังคมและวัฒนธรรม การเมืองการปกครอง วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี จิตวิทยา จุดมุ่งหมาย เนื้อหาและอัตราเวลาเรียน กระบวนการเรียนการสอน การวัดและประเมินผล องค์ประกอบของหลักสูตร ประเพณีท้องถิ่น พิพัฒนาการยึดนักเรียนเป็นศูนย์กลาง

กิจกรรม 2.4 เรื่อง รูปแบบของการพัฒนาหลักสูตร 1. ศึกษาเอกสารประกอบการเรียน เนื้อหา 2.4 เรื่อง รูปแบบของการพัฒนาหลักสูตร 2. ทำแบบฝึกปฏิบัติ 2.4 แบบฝึกปฏิบัติ 2.4 เรื่อง รูปแบบของการพัฒนาหลักสูตร จงบอกลักษณะเด่นและลักษณะด้อยของรูปแบบการพัฒนาของนักการศึกษา ที่กำหนดต่อไปนี้ ลักษณะเด่น ลักษณะด้อย รูปแบบไทเลอร์ รูปแบบทาบา รูปแบบสงัด อุทรานันท์ รูปแบบเซเลอร์ อเล็กซานเดอร์ และลีวิส รูปแบบครบวงจรของวิชัย วงษ์ใหญ่

กิจกรรม 2.5 เรื่อง ลำดับขั้นกระบวนการพัฒนาหลักสูตร 1. ศึกษาเอกสารประกอบการเรียน หน่วยที่ 2 เนื้อหา 2.5 เรื่อง ลำดับขั้นกระบวนการพัฒนาหลักสูตร 2. ทำแบบฝึกปฏิบัติ 2.5 แบบฝึกปฏิบัติ 2.5 เรื่อง ลำดับขั้นกระบวนการพัฒนาหลักสูตร ก . จงจัดลำดับขั้นตอนข้างล่างนี้ใหม่ให้ถูกต้องตาม ลำดับขั้นตอนของกระบวนการพัฒนาหลักสูตร โดยนำหมายเลขข้อความไปเรียงลำดับก่อนหลังในช่องขวามือจากบนลงล่าง 1. พิจารณาองค์ประกอบของหลักสูตรที่ร่างขึ้นเพื่อตรวจสอบ 2. สร้างเอกสารหลักสูตร 3. กำหนดจุดมุ่งหมายของหลักสูตร 4. อบรมครูเพื่อการใช้หลักสูตร 5. คัดเลือกและจัดอันดับเนื้อหาวิชา 6. คัดเลือกและจัดอันดับประสบการณ์การเรียนรู้ 7. ประเมินผลโครงการพัฒนาหลักสูตร 8. ปฏิบัติการสอน การบริหาร และบริการหลักสูตร 9. กำหนดแนวทางการประเมินผลเนื้อหาและประสบการณ์ 10. รวบรวมข้อมูลที่เป็นประโยชน์ในการพัฒนาหลักสูตร 11. นำหลักสูตรที่พัฒนาแล้วไปทดลองใช้

ท่านคิดว่าลำดับขั้นกระบวนการพัฒนาหลักสูตรที่เหมาะสมของท่าน ควรเป็นอย่างไร ..................................................................................................................................... ..................................................................................................................................... ..................................................................................................................................... ...................................................................................................................................... ข . กิจกรรม 2.6 เรื่อง หลักการพัฒนาหลักสูตร 1. ศึกษาเอกสารประกอบการเรียน หน่วยที่ 2 เนื้อหา 2.6 เรื่อง หลักการพัฒนาหลักสูตร 2. ทำแบบฝึกปฏิบัติ 2.6

แบบฝึกปฏิบัติ 2.6 เรื่อง หลักการพัฒนาหลักสูตร จงตอบคำถามต่อไปนี้ 1. ที่ว่า “การพัฒนาหลักสูตรมุ่งหมายเพื่อพัฒนาคน” หมายความว่าอย่างไร และจะนำหลักการนี้ไปใช้ในการพัฒนาหลักสูตรอย่างไร ................. .......................................................................................................................... ................. .......................................................................................................................... ................. .......................................................................................................................... ................. .......................................................................................................................... 2. ทำไมการพัฒนาหลักสูตรจะต้องพิจารณาทุกส่วนองค์ประกอบของหลักสูตร อธิบายพร้อมยกตัวอย่างประกอบ ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................

3. เพราะเหตุใดการพัฒนาหลักสูตรจึงหยุดนิ่งไม่ได้ ................. .......................................................................................................................... ................. .......................................................................................................................... ................. .......................................................................................................................... ................. .......................................................................................................................... 4. ประโยชน์ของการใช้หลักประชาธิปไตยในการพัฒนาหลักสูตรนั้นมี อย่างไรบ้าง ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................

5. บุคคลใดฝ่ายใดบ้างที่ควรมีส่วนร่วมในการพัฒนาหลักสูตร และควรมีบทบาทต่างกันอย่างไร ........................................................................................................................................... ................. .......................................................................................................................... ................. .......................................................................................................................... ................. .......................................................................................................................... 6. ความซื่อสัตย์ เชื่อมั่นได้ในการดำเนินการพัฒนาหลักสูตร หมายความว่าอย่างไรและจะนำไปปฏิบัติในกรณีใดบ้าง ........................................................................................................................................... ................. .......................................................................................................................... ................. .......................................................................................................................... ................. ..........................................................................................................................

กิจกรรม 2.7 เรื่อง การประเมินผลหลักสูตร 1. ศึกษาเอกสารประกอบการเรียน หน่วยที่ 2 เนื้อหา 2.7 เรื่อง การประเมินผลหลักสูตร 2. ทำแบบฝึกปฏิบัติ 2.7 แบบฝึกปฏิบัติ 2.7 เรื่อง การประเมินผลหลักสูตร ก . ให้สรุปขั้นตอนกระบวนประเมินผลหลักสูตรมาพอเข้าใจ ........................................................................................................................................... ................. .......................................................................................................................... ................. .......................................................................................................................... ................. .......................................................................................................................... ................. .......................................................................................................................... ................. .......................................................................................................................... ข . ให้ผู้เรียนประเมินผลหลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐาน 1 เรื่อง ตามตัวแบบในการประเมินที่ท่านสร้างขึ้นเอง ทำรายงานส่งผู้สอนตามระยะเวลาที่กำหนด

%Ba%b7%b7%d5%e8 2

by taveena

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

Statistics

%Ba%b7%b7%d5%e8 2 Presentation Transcript