‫ديوان بيڪس‬           ‫سوانح عمري ۽ ڪالم‬‫حضرت فقير محمد محسن ”بيڪس“ صوفي القادري‬          ‫عبدالحسين شاهه موسوي‬       ...
‫پيش لفظ‬‫سن 1954ع ۾، سنڌي ادبي بورڊ جي سهاري هيٺ، ”ديوان بيدل“ نهايت آب تاب‬‫سان شايع ٿيو. ”ڪالم بيڪس“، يعني انهيَء سلسلي...
‫بليهها، جههن ال ديههو ٿههو مههي ت ه بڪو ه آهههن. پههر انهههن سههان ڳيههوه ههان پههو ب ه ،‬‫جي وديڪ ڄادجي ٿو ت بون ٽ ڪجه ڪ...
‫تعارٻ‬                         ‫”بيڪس“ جي زندگي‬‫پليفي بحود بحسن جي گهر ۾، سالن ان پو ، در ي،ن ۽ لين جي دوا سان‬‫َ سنو ٿي...
‫بحود بحسن ي آپونهد ولهداو ٽ پهڙهه يههاريو يهو، جهنهن هيس زبهاني‬‫جهي دسه ور بوجهب، فارسهيَء جهي تعلههي ڏنهي ۽ ”سهڪندر نها...
‫جن ۾ دلندر شهلاز جي تعريف ۽ تو يف ڪئي اٿس ۽ يس وايهت ڪهرڻ ۽‬‫سادي ٿيه ال سڏيو اٿس، سهوجهجي ٿهو ته جيهئن ”بيهدل“ هيس ر هان...
‫ڏيئي يهند هو. گهٽ ڳالهاچيند هو. جي وديڪ راڳ سهندس ر ح جهي را هت‬‫۽ جيَء جو جياپو هو، تڏهن ب ڏينهن جون ڳاچيند هو،اللت راک ...
‫النگههوٽ ٻههڌي، رلهههي ڪلهههي تههي ر ههي، پيههو در ي،ههن ۽ لههين جههون درگههاهون‬ ‫گهوند هو. اهڙي بادهوَء هي شهاديَء بهان...
‫توجه ڪون ڪيو، ۽ پنهنجي بعوول بهابق دهار د،هويَء ال ٻئهي طهرٻ هليهو‬                                                      ...
‫تي، ڪنهيي جي گهر ٽ الٿو يو. ڪنهيي جا باچٽ راٻ هئها ۽ پئسهي ارا‬ ‫بادهو هئا، تن هڪڙ ديو ي ڪ ڙ ادي جنازي بٿان س . هن ادعي ا...
‫نينهن جو نظار‬                       ‫”د لت جلوه جانان بلار باشد.“ههه‬                                                 ‫ِ...
‫هههه‬             ‫”بيڪس“ بالي يار سان، ”هوندي“ بٺي بنٺار سان،‬             ‫دللر پنهنجي دلدار سان، جنهن لئ ٿيس ب،هور َءي...
‫(ي) ه ه ياد هوي،ہ سانون سانول، ٻاجهون سهڻي دي جيوڻ جنج ،‬                                    ‫َ‬                         ...
‫تنهنڪههري ”بههيڪس“ ب ه ، پنهنجههي پههيم جههي تلوههين بوجههب، بجههازي بوه ه ههي‬                                          ...
‫اتي پاسي انگر پوچ ان لڳو ٿو تي! سنجها جهو ا هو پهاچه ٿهو مهان ته اضهر‬                                                   ...
‫جي تون سؤ اري سونا ٿيوين، ت ساڳاچي ُاهو ”بيڪس“ نهين.‬                                   ‫ّ‬‫ڪن ا لن جو دوڻ آهي ت فوير ها ...
‫هجي يا انسان، بهلب ت ههرڪنهن ۾ اههڙ جهوهر آههي، جهو دهدردانن ٽ پهاس‬                                                     ...
‫ان پو ڳانساليَء جو. برڻ دت ٻ پٽ ۽ هڪ نيادي سڏياچين. سندس ڏ پهٽ،‬‫راسا ڪرشن، انئس ههڪ سهال پهو گهذاري يهو، ۽ سهندس نيهادي ...
‫ش ّ‬‫ضههرک بوسههي ولههي نلينهها وليههہ السههالم ۽ ري ه ار ار ددههو بيههان ڪنههدي،‬                                       ...
‫(بيڪس)‬‫ههه يعني يار جي سيرين جهي دنهدَء آ از ۾ اههڙي جاذيهت آههي، جهو هڪهدم دهال‬          ‫َ‬‫ي بيوي ال پيدا ڪري ٿو. ان...
‫”فرهنههگ آ ههفي “ ۾ ”بسههنت“ جههي ٻههين بعنههاچن سههان گههڏ هههي ب ه ليي ه آهههي ت ه‬‫”نغواک جو افَءا تع،ق انگيَء ڪي آني ...
‫يعنههي ڪوشههش ڪريههو جيههئن اسههالم جههو داچههر يڪههر ۽ سههيع ٿئههي، ۽ ذڪههر‬‫ڪندَء گهڻا ٿين. ٻئي هنڌ فرباچي ٿو: ”در آن ب...
‫ڪجه دهت ٿيهو ته داضهي بحوهد هاشه ، سهاڪن ر ههڙي، ٽ دلوهي ڪ هاب ۽‬‫بياض ڏسه يس. ڪ ابن جا ر اٿالچيندي، هڪ ا ب، بن،ي دنهدا س...
‫”انا ا ود بال بيوي“، بحض ٿيو بودود...‬               ‫” نحن ادرب“ ق سڀوچي، وفي سير سجود...‬                  ‫جابع جابون ...
‫ُ‬          ‫بسنت جي بند ۾ بسنت پنچوي بلهاچيندا هئا. هڪڙي هنڌ فرباچي ٿو:‬                                                ...
‫َ‬‫ينههدا هئهها، ۽ هنههدن ههي بسههلوان اهههڙن بههودعن تههي ڪچ هو سههيڌ گهههر ڏيههاري‬‫بوڪلينههدا هئهها. بحههرم جههي بههود...
‫ُ‬ ‫ت ري راڳيندَءن ي سهر يهاچه ۾ ب،هغول هونهدا هئها، جهي پهو رف هي پهاڻ به‬             ‫ُ‬‫راڳ جا د ا ڄادو ثابت ٿيا. هنن...
‫ُ‬‫آهي، سو ت ”بيڪس“ جو ڪالم بحض راڳ آهي، سهو فوهط ٻهڌڻ ال آههي، ۽ نه‬                                                    ...
‫ددي ار ار.‬       ‫َ‬                            ‫تو تؤن‬                   ‫(ڪافي ر پ ڪلياڻ)‬     ‫ڪر ن جداچي يار، گهوري...
‫َ‬                ‫گلي ۾ رين دن ڦيرا، اي دللر سيان ڪي سرنا.‬                                                    ‫َ‬      ...
‫گاهي شوي درين تو، دل جا س ه سونهارا.‬‫اهڙيَء طرح، جنهن دهت بهٿس جهذبو طهاري ٿئهي ٿهو، تهڏهن سهنڌي، سهراچڪي،‬‫ارد ، هنڌي، ...
‫ڪہ و،ق از پرده ودوت بر ن آرد زلي ا را.‬                                   ‫انهيَء ڪري بره ال تونا ب ڪري ٿو:‬             ...
‫پر، ساڳئي دهت، ضهرک شههلاز دلنهدر هي به سهادي ٿهيه ال سهڏي ٿهو، جيهئن‬                                           ‫هيٺين ڪ...
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)

565

Published on

Biography and Poetry of Hazrat Faqir Muhammad Mohsin Bekus Sufi-ul-Qadri

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
565
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
7
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Divan-e-Bekus (ديوان بيڪس)

  1. 1. ‫ديوان بيڪس‬ ‫سوانح عمري ۽ ڪالم‬‫حضرت فقير محمد محسن ”بيڪس“ صوفي القادري‬ ‫عبدالحسين شاهه موسوي‬ ‫سنڌ ادبي بورڊ‬ ‫ڄامشورو سنڌ‬ ‫ڪمپوزنگ: فقراهه درگاه بيدل بيڪس، روهڙي‬
  2. 2. ‫پيش لفظ‬‫سن 1954ع ۾، سنڌي ادبي بورڊ جي سهاري هيٺ، ”ديوان بيدل“ نهايت آب تاب‬‫سان شايع ٿيو. ”ڪالم بيڪس“، يعني انهيَء سلسلي جي ٻي ڪڙي، به ان جهي‬ ‫پٺيههان جلههد چههي ادههه نههد هههو. ازان سههوا ”ديههوان بيههدل“ جهها بولوليههت ا ه‬‫ڪئي، تنهنڪري ت هيڪاري ڪه تيهَءيَء سهان ٿهيه نهد ههو. پهر دهدرک هي‬ ‫ڪجه ٻيو بنظور هو، جو ڪن بجلورين سلب، گهربه بجوووهو پهيش ٿهي نه‬‫سگهيو، جنهن ال ادب نواز ضراک بؤلف ي بعذ ر سوجهندا. بهر ال، ’دير‬‫آيد درست آيهد‘ جهي بدهدا ، اههو ههادي ادب جهي دهدردانن جهي پهدبت ۾ پهيش‬ ‫ڪجي ٿو، جو ُابيد ت پسند پوند .‬‫”بيڪس“ جي ڪالم گڏ ڪرڻ جو طريوو ب له ڳه اههڙ چهي رهيهو، جهو ههن‬‫ان اڳ ”ديوان بيدل“ جي ڳيري رهيو هو، پر هن در يهش جهي ڪهالم جهو پ هو‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬‫ندارد. جيئن بالهي، گ ُ ڪٿان ۽ ٻ گ َ ڪٿان ڪري، گلدس و تيار ڪند آههي،‬‫تيئن ڪافي ڪٿان ۽ ٻ ڪافيون ڪٿان ڪري، بهون ههيم بجوووهو تيهار ڪيهو‬‫آهي. انهيَء ڪري حيح انداز نٿو لڳاچي سگهجي ت ڪالم سڀ ادي يو يا‬ ‫ڪجه رهجي يو، پر دياس اچين دوي ٿو ت ڪالم اي ر چي هئه گهرجي.‬‫ڪجه دت ٿيو ت در يش ههه فت ۽ فوير ههه د سهت، آراچهين تعلوهي سهير جهي‬‫زبيندار، بيان غالم سر ر پان پٺاڻ ي تڪليف ڏني ت گڏ ڪي ڪالم نظر‬‫بههان ڪ ه ي ۽ پنهنجههو بفيههد ب،ههور ڏچههي، سههو ت ه ههيس ٻڌسههڌ د ههي آهههي. هههو‬ ‫هها ب تڪليههف يههي آيههو، ۽ گف گههو جههي د ران، يسههي بههان ڪههنهن س يهه‬‫ڪ اب جو هڪڙ ر ڪ ياچين، جنهن ۾ ’بيڪس‘ جون سه ڪافيون هيون،‬‫جي بون ٽ اڳ چي بوجود هيون. ر ڪهڙي ڪ اب جو هو، سو هو ا ب‬‫پاڻ ب ن ٻڌاچي سگهيو. پر اچهين سهوجهجي ٿهو ته يها ته ”ڪليهاک بهيڪس“ اڳهي‬‫س ي آهي، جهو هينئهر وهدم پيهدا آههي، يها ته اههو ڪهن شهاورن جهي ڪهالم جهو‬‫بجوووههو آهههي، جههنهن ۾ ’بههيڪس‘ جههون ڪههافيون به آهههن. بهههر ههورک، ” ههال‬‫اضههر“ جههي پرادههي بوههولي تههي ووه ڪيههو اٿه . ”ڪليههاک بههيڪس“ جههي برتههب‬‫ڪرڻ ان پو ، غيلي ابداد دئجي يا فوير ها ب جهو تدهرٻ، ٻه دلوهي نسه ا‬
  3. 3. ‫بليهها، جههن ال ديههو ٿههو مههي ت ه بڪو ه آهههن. پههر انهههن سههان ڳيههوه ههان پههو ب ه ،‬‫جي وديڪ ڄادجي ٿو ت بون ٽ ڪجه ڪافيون زياده هيهون، پهر تهڏهن به ٿهي‬‫سگهي ٿو ت ڪجه دو زباني جهي دسه لرد جهو نظهر ٿيهو هجهي. ٻه سهال هن‬ ‫ٿيندا ت پهو دسهو يَء سهان فويهر ’بيهدل‘ جهو ديهوان فويهر ’بهيڪس‘ جهي هه‬ ‫ا رين ه آيو، جنهن جو وڪس په بناسب جا تي ڏنو يو آهي.‬‫’بيڪس‘ فارسيَء ۾ ب طلع آزباچي ڪئهي آههي، پهر بلڪه ٿهور ڪهالم اٿهس.‬ ‫جيڪي بلي سگهيو آهي، سو په هن گڏ ورض آهي.‬ ‫ر هههڙيَء جههو شهههر ب ه ، يوههي انگههر، ول ه ادب ۽ اليههت جههو گهههر رهيههو آهههي‬‫تنهنڪههري هههر د ر ۾ هههن شهههر ۾ در يههش بههَءر،، پههدا رسههيده، اديههب ۽ شههاور‬‫رهيا آهن. جيڪڏهن پدا گهريو ت رف ي رف ي سڀني در ي،ن جو ڪهالم پهيش‬ ‫ڪيو يند .‬ ‫ُ‬‫جيههئن ”ديههوان بيههدل“ جههي تههاليف دههت بههربي سههيد وههها سههين شههاه هها ب‬‫بوسوي، دابت برڪاتہ، جي هداي ن ب،ع راه جو ڪ ڏنهو، تيهئن ههن ڳيهري‬ ‫ب سندن ساڳي ذره نوازي رهي.‬‫بان انهن سڀني ا لن جو شڪر گذار آهيان، جن بون ي پنهنجا دلوي نس ا‬‫يا بياض بهرباني ڪهري ڏنها آههن، يها جهن يهي ڏيهه ۽ ڪهالم گهڏ ڪهرڻ ۾ بهدد‬‫ڪئي آهي. انهن بان ڪن جا ناال آپر ۾ ڏن آهن، ۽ ڪهن جها سهندن پهواهش ۽‬ ‫ا رار تي سڏيا يا آهن، جو اهي نام نوود جا داچ ن آهن.‬‫بان پنهنجي پياري د ست، بسور ولي بحوهد بههر شهڪارپوريَء جهي شهڪريي‬‫ادا ڪرڻ ان سوا رهي نٿو سگهان، جنهن ا ب پنهنجو ديوت دت بچاچي،‬‫تعهالي شهال‬ ‫ش‬ ‫بون ي ڪالم ڳيواچه ۽ ليه ۾ بدد ڪئي آهي. پدا ند تلهار‬ ‫سڀني بذڪور ا لن ي باجور فرباچي، آبين!‬ ‫ر هڙي،‬ ‫ههههههه بؤلف‬ ‫1 ههه آگسٽ، 1954‬
  4. 4. ‫تعارٻ‬ ‫”بيڪس“ جي زندگي‬‫پليفي بحود بحسن جي گهر ۾، سالن ان پو ، در ي،ن ۽ لين جي دوا سان‬‫َ سنو ٿي ۽ پٽ ڄاچو، جو دادر ب ش ’بيدل‘ جي نهالي سهان ب،ههور ٿيهو. اههڙي‬ ‫َ َ‬‫طرح، ’بيدل‘ جي گهر ۾ ب بدک بديد ان پو بلار ههه بلار جهو آ از آيهو.‬ ‫ُ‬ ‫پٽ ڄوه تي هر گهر ۾ يثيت آهر شادبانا ٿيندا آهن، پر هيم پهٽ، سهين بهه‬‫جلين ۽ سڀني طر ين سهڻو هو ۽ ازان سوا گهڻي ور ي ان پهو پيهدا ٿيهو‬‫هو، سو چي ري هڪ سن پرست جي گهر ۾، تنهن فوير ا ب جي پوشيَء‬‫۾ ايههڏ اضههافو ڪيههو، جههنهن جههو انههداز ڪههرڻ ابڪههان ههان ٻههاهر آهههي. فويههر‬‫هها ب بههٿس پنهنجههي الههد بَءرگههوار جههو نههالو، بحوههد بحسههن، ر يههو. سههندس‬ ‫تاريخ الدک هيٺينَء ريت ليي اٿس:‬ ‫بيست ش، جواد ثاني زاد، بحسن بولد بلار باد،‬ ‫پنج هف اد يڪ هَءار د د، بدز بحري رسول شاه رشاد،‬ ‫ق تعالي بحق سنينش، از وادث زبان بدون داراد.‬ ‫ش‬‫يعني فوير بحود بحسن تاريخ 26 جواد الثاني، سن 9264 هجريَء ۾ ب ولد ٿيو.‬ ‫ُ‬‫سندس پير سد ر ٿيو، ۽ ٻن سالن ان پو فوير ها ب جهي گههر ۾ ٻيهو پهٽ‬‫ب پيدا ٿيو، جنهن جو نالو بحود فريد ر يو يو. دون ٿا ت بحود فريهد ڄونهدي‬‫ڄام هو، ۽ نن ي هوندي چي اهڙيون ڳالهيون ڏييارڻ ۽ ڪارنابا ڪرڻ لڳو، جو‬‫سههوجهجي پيوت ه ’اِنهها الحههق‘ جههي نعههري هههڻه ۾ ڪهها ڪوتههاهي ن ه ڪنههد . دضهها‬ ‫اِالهي، ُاهو نن ي چي هوندي رباني راه ڏانهن راهي ٿيو.‬
  5. 5. ‫بحود بحسن ي آپونهد ولهداو ٽ پهڙهه يههاريو يهو، جهنهن هيس زبهاني‬‫جهي دسه ور بوجهب، فارسهيَء جهي تعلههي ڏنهي ۽ ”سهڪندر نهابو“ په ڪرايههو.‬ ‫آپوند ا ب سندس ذهن ۽ ذڪام ڏسي، پيال ڪيو ت يس اسڪول ۾ تعلي‬‫ڏياري، ڪو سرٽيفڪيٽ يي، نوڪري ڪراچجهي. پهر اڳئهين زبهاني جها باسه ر‬‫ٻارن ي پر ه ۾ باهر هئا، تن نينگر ڏانههن غهور سهان نههاري ديهو ته ’آپونهد‬ ‫ا ب، هن ال اهوچي بس آهي!‘‬‫سڀڪنهن ٻار تي گهر، سهنگت ۽ اسهڪول جهو اثهر پهوي ٿهو. فويهر ها ب ڏي‬‫ٽ هر دت وفين ۽ بريدن جي آبد هئي. سهندس ڪچههريَء ۾ هق ۽ سهن‬ ‫جي تذڪري ان سوا ٻيو ڪجه ٻڌڻ ۾ ن ايند هو، اللهت راڳ گهڻهو هونهد‬‫هو. انهيَء بها ول ۾ فويهر بحوهد بحسهن پنهنجهي زنهدگيَء جها پهريهان دهوڏهن‬‫سال گذاريا، جنهن ان پو سندس الد بَءر گوار جو سايو سندس سر تهان لٿهو.‬ ‫ِ‬‫سال ن ان پو هو سيوهه شريف، دلندر شهلاز جي درگاه تهي يهو. بوڪهن‬‫آهي ت انهيَء باري ۾ پنهنجي الد بَءر گوار ان يس ڪو اشار بليو هجهي.‬‫بهر ورک، پنهنجي الد باجد انگر، شعر دوڻ ُاتانهون شر ع ڪياچين. دهون‬ ‫ٿا ت اتي يس دار در يش بليا، جن بابت فربايو اٿس:‬ ‫َ‬ ‫بيٺا بنجه بازار، الهوتي بون لييا.‬ ‫پيرين پرادا ر ڻا، زرد سندن رپسار،‬ ‫ڪنهن ن انهان ڪون لييا، ساري بنجه سنسار...‬ ‫بيٺا ها بازار ۾، درسن ڪن ديدار....‬ ‫سابين ي سهيون ڪري، طالب ڪو تڪرار...‬ ‫ڏسي هن نڌر ي، ڪياچون تند تنوار،‬ ‫دوي شال داه بان، پرين جي پيَءار...‬ ‫ب ،ياچون”بيڪس“ ي، و،ق ار آزار،‬ ‫سناسين سڌاريو، ڪريان شڪر هَءار....‬‫”بيڪس“ تي ڪنهن جهواثر پيهو جهو سهندس دلهب ُ ليهو ۽ شهعر دهوڻ لڳهو، سهو‬‫د يَء طرح بعلوم ٿي ن سگهيوآهي، پر سهندن بناجهاتن ۽ بد يه ڪهافين بهان‬
  6. 6. ‫جن ۾ دلندر شهلاز جي تعريف ۽ تو يف ڪئي اٿس ۽ يس وايهت ڪهرڻ ۽‬‫سادي ٿيه ال سڏيو اٿس، سهوجهجي ٿهو ته جيهئن ”بيهدل“ هيس ر هاني رهلهر‬ ‫ڪري رتو، تيئن هن ب سندس نوش ددم تي هلي، ان جي اد دا ڪئي.‬‫سيوهه ان بوٽه هان پهو ، ڪجهه دهت آپونهد ولهداو جهي بڪ هب ۾ مهي‬‫يهند هو ههه گويا اما ڪجه ڪوي رهي هئي، جنهن جي پوراچيَء جي ان ظهار‬‫۾ هوڪجه دت ان بيران ور (جهو ) شريف جي درگاه ڏانههن ر انهو ٿيهو.‬‫دوڻ ۾ ادي ٿو ت هن سفر ۾ ڳاچي ڪ،نوب ۽ سيد رسول ب ش شهاه ٿهرَءيَء‬‫ار سههادس شههريڪ هئهها. درگاههه تههي پهچههه ههان پههو هيٺيههون فارسههي غههَءل‬ ‫دياچين:‬ ‫بن نعره اناالحق دم دم زن بسوزي،‬ ‫بن ڪوس ذاک بهلق، دم دم زن بسوزي.‬ ‫ِ‬ ‫ُ‬ ‫سلهان بلڪ اولي، بيرنگ بي ن،ان ،‬ ‫ش‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫طل ِ پداي اوظ دم دم زن بسوزي.‬ ‫شهلاز آشيان ، الهوک البڪان ،‬ ‫آ از ”بن پداي “ دم دم زن بسوزي.‬ ‫ِ‬ ‫بن تحت فو هس ، بوجود زير باال،‬ ‫طنلور و،ق وال دم دم زن بسوزي.‬ ‫ِ‬ ‫اندر جهان بي،ڪ ڪردم بهان ”بيدل“،‬ ‫”بيڪس“ نواره دک دم دم زن بسوزي.‬ ‫پاڻ ڏاڍ سهڻو هو. سندس بوڪري، ڪڻڪ رنگهي پهر زيهاده اسهاڻ ڏانههن باچه‬ ‫َ‬‫بنهن تهي دهاپئين سهونهاري هونهدي هئهي. سهندس ر تهي ادليها بهاچي جها دادها،‬‫پگهر اده تي بوتين انگر پيا جرڪندا هئا. دهد جهو پهور پنهو، بهت ۾ ڳريه ۽‬‫ياهوڪو جوان هو. سهاڄي پيهر جهي ٻها اس ههيس. لوهي ڪ هڙي جهو شهودين ههو.‬ ‫ڏينهن ۾ ٻ ٽي دفعا تي ڦلي سهان هنجنهد ههو، ۽ ڳيهري ڳيهري سهان پوشها‬‫بواچيند هو. پوڪي جو ڳير اهڙ ر ند هو، جهڙ ڏاَءههونَء جهو ٽڙيه گه .اههو‬‫بعضي اسو، بعضي گالبي ت بعضي ري سهت رنگهو به هونهد ههو. ڏي فويهر‬‫ا ب اريَء ٽ تي پٿراديَء جهي بٿهان اسهي دهادر سهاچي، ههادي هي ٽيهڪ‬
  7. 7. ‫ڏيئي يهند هو. گهٽ ڳالهاچيند هو. جي وديڪ راڳ سهندس ر ح جهي را هت‬‫۽ جيَء جو جياپو هو، تڏهن ب ڏينهن جون ڳاچيند هو،اللت راک جو اڪيالچهيَء‬‫۾ ٻاهر مهي آالپينهد ههو. جيڪهو دهت يٺهو هونهد ههو، دهت جهون راڳڻيهون پيهون‬ ‫ڳاچليون هيون. اگر سن جي پٺيان يران ۽ پري،ان هو، ۽ سندس شهعر بهان به‬ ‫ا‬ ‫اچين چي پيو نظر ادي ه ه بثال:‬ ‫ُ‬ ‫ورک ساڏا سڀ ڳاليا، و،ق دي ڪي ي فر تي آيا،‬ ‫‬ ‫”بيڪس“ سوز گداز، دل دا جابا س يا ههه‬ ‫َ‬‫پر هوس ي اهڙ باري باک ڪيو هئاچين ۽ نفس تي اي ري ددر دادر ۽ دابض‬ ‫ُ‬‫هو، جو هڪ ل ا ڪنهن ڪڃريَء گسه اپي ڪئهي ته هڪهدم جنهٿيَء لٿه ر ل،‬ ‫۾ هوند هو، هاچي ڪ ياچينس:‬ ‫جو هر دت سندس ه‬ ‫”جي سورين ڏنا سال، ت ب الهوتي لنگهي يا.“‬‫(شاه )‬‫فوير ا ب ي ڏي نن ي جي ڏاڍي شناس هوندي هئي. پنهنجي الد انگر،‬‫سههيدن جههي ڏاڍي وههَءک ڪنههد هههو. دههون ٿهها ت ه هههڪ دفعههي شهههرجا د هها بههڙس،‬ ‫ڪجه ساداک ساڻ ڪري، ٽس يا ۽ يس شادي ڪرڻ ال گذار ڪياچون، ت‬ ‫ُ َ‬‫بههن پههٺ پههڌري ٿئههي، پيڙهههي دههاچ ٿئههي. فويههر هها ب ههين بهههت ڏنههو ۽ شههادي‬‫ا ب رادي وري، شاديَء جي سلسلي ۾‬ ‫ڪياچين. بح رم بولوي بحود اد‬‫بر ههوم داضههي جههان بحوههد لههد داضههي ولههدالر ٻ هها ب ر هههڙيَء اري ههان‬ ‫را ي آهي ت فوير ا ب فربايو ت ”اسان جي رڳ رڳ اِالهي و،ق جهي آَءاهه‬ ‫۾ سڙي يئي آهي ۽ ڪجه ن رهيو آهي.“‬‫فوير ا ب ظاهري طرح بجاز ڏانهن باچ نظهر اينهد ههو، پهر در ويوهت ههو‬‫ويوت ڏانهن راغهب ههو. ڏسهه ۾ سهن ال بيحهال، پهر سهب پهب با هال. ٻهاهران‬‫ديوانو، اندر ۾ فرزانو، ٽس ڏينهن جو سهڻن جو ذڪر، راک جهو سهونهن جهي‬‫سربايي جو فڪر هوند هو، ڏيهنهن جهو ڏاڍي يهٺ سهان هلنهد ههو، ته راک جهو‬
  8. 8. ‫النگههوٽ ٻههڌي، رلهههي ڪلهههي تههي ر ههي، پيههو در ي،ههن ۽ لههين جههون درگههاهون‬ ‫گهوند هو. اهڙي بادهوَء هي شهاديَء بهان ڪههڙي شهاد بهانيو اسههو َ جهه ته‬‫يهيو، پر پيهال به ڪونه رههيس. پليفهو سهلحان ب هش، بوجهوده سهجاده ن،هين،‬ ‫را ي آهههي ته آپونههد ولههداو، فويههر هها ب ههي دههت بودههت پيههو دونههد هوته‬‫شاديَء جو بودد آهي ا الد، پر ا هين انهيَء طرٻ توجه چي نٿها ڪريهو. تهنهن‬‫تي فوير ا ب هڪ دفعي ب،ڪي فربايو ت ”اسان ي ا الد آهي.“ سيڪ پڇا‬‫تي پاڻ اضح ڪياچين ت غالم لهيهف، يعنهي بوجهوده پليفهي ها ب جهو الهد‬‫باجد، اسان جو نينگر آهي. دون ٿا ته فويهر ها ب جهي هال هان پهو غهالم‬ ‫لهيف ي پ ٻڌاچي يئي جنهن جي ان دت وور نهايت ٽي سال هئي.‬‫افسوس جو سندس زندگيَء فا ن ڪئي، پر انهيَء ٿوري ور ي ۾ ڪهافين ۽‬ ‫ڏ هيڙن جو د و ذپير سڏيو اٿس. نثر ۾ ڪو ڪ اب ڪونه لييهو اٿهس، ۽ نه‬ ‫ري فارسيَء ۾ پنهنجي پيم انگر ا ب ديوان ٿي سگهيو.‬‫بسههور تلوڪچنههد، رٽههاچرڊ اڪاچونونههٽ پههي. ڊبليههو. ڊي، سههاڪن ر هههڙي، فويههر‬ ‫ا ب جي فاک بابت هيٺيون ادعو بيان ڪري ٿو:‬‫پرادي ب يارڪار، جا هادوڪيَء بيونس آفيس جهي ڳرسهان هئهي، تهنهن جهي‬ ‫ا له ۾، ان سان ل بسور بولراج بئريسور پيرپوريَء جي جا هئهي ۽ امها به‬‫آهههي، جههنهن ۾ هرڪههو نئههون ب يارڪههار ادههي رهنههد هههو. فويههر هها ب، جههو‬‫هوي،ههہ اسهها ُاجههرا ڪ ههڙا پههاچي، جنههٿيَء لٿه ر ل هه ۾ ڻههي پيههو هلنههد هههو ۽‬‫جنهن سان گهڻو ڪري ٻ دار بادهو هوندا چي هوندا هئا، سو ادهي ان جها جهي‬ ‫َ َ‬‫ڳرسههان، تههڙ تههي بيهنههد هههو. هڪههڙ سههن، ٻههي جههواني، ٽههين شههودينن اري‬‫پوشا ، سو هر ڪو ظاهربين آدبي ڳلجي سگهيو ٿي. تن ڏينهين ر هڙيَء جهو‬‫ب يارڪهههار بسهههور بولسهههنگه ههههو، تهههنهن هڪهههڙي ڏيهههنهن پنهنجهههي وههههدي ۽‬‫وولداريَء جي انڌ ۾ ان او اري هي، جهو ههر دهت پنهنجهي ا هليت ظهاهري‬‫للاس ۾ لڪاچيند تند هو، ن سڃادو، ۽ غدهي ۾ ادهي يهو. ددهو شهايد امها‬‫ڪجه اڳ ي هلي ها، پر فويهر ها ب سهان جهو ههر دهت هنهد ۽ بهرهوه د هي‬‫انداز ۾ هوندا هئا، تن بن بيڙ ڪري ياري سڏيو. فوير ا ب ُان ڏانهن ڪهو‬
  9. 9. ‫توجه ڪون ڪيو، ۽ پنهنجي بعوول بهابق دهار د،هويَء ال ٻئهي طهرٻ هليهو‬ ‫يو.‬ ‫ُ‬‫ددرک پدا جي اهڙي ٿي، جو ساڳئي ڏينهن انهيَء ب يارڪار ا ب جي پٽ،‬ ‫ُ‬ ‫َُ‬ ‫ََ‬‫انهيَء ساڳئي تڙ تي تڙ ڪندي، جان ٽٻي هنئهي ته گه ! هوهن جها اک بنهد ٿيها‬‫آهن، پر بادهن جها نه . ڪهنهن ڪيهئن ديهو، ڪهنهن ڪيهئن. ههر ڪهنهن پنهنجهي‬ ‫نوههوني پيههال ظههاهر ڪيههو۽ ديههاس آراچههي ڪئههي، پههر بههادهن جههو يوههين ٿيههو ت ه‬‫ب يارڪار ا ب هڪ در يش جي دل نا ق ڏ وچي آهي، سو جيسين در يش‬ ‫دوا ن ڪند ، تيسين سوڪر ن لڀند .‬‫پيم ههه بام جي دل، پنهنجي ا الد ال سڀڪجه ڪرڻ ال تيار، سوادي فوير جهي‬‫پيههرن تههي ڪريهها. پههر فويههر بههنهن چههي ن ه ڏچههي! آپههر، بههادهن جههي ههالح سههان،‬ ‫ِ‬‫”ڪنهيي“ جي باچون ي ۽ پود ڪنهيي ي مي س اياچون. ڪنهيي سان فوير‬‫ا ب جي دللس گي هئي، ۽ هو سندس شاوريَء جهو ”بحلهوب“ ههو. (ڪنهيهي‬‫جو ا وال اڳ ي ايند .) ٻن ڏينهن جي بن بيڙ ان پهو ، ٽئهين ڏيهنهن ڪنهيهي‬‫ي ڪه پيئي، سو ادي فوير ها ب هي وهرض ڪيهاچين. فويهر ها ب دوها‬ ‫َ‬‫ڪئي، ۽ سوڪر لهڌ . پهر ڪهنهن هي پلهر ته سها بهان سها ٿهي سهگهي ٿهو! فويهر‬‫ا ب ڪنهيي هي ديهو ته ”تهو اسهان بهان ڪجهه نه پرايهو، پهر اسهين تهو بهان‬ ‫سههڀڪجه ا ه ڪههري مههون ٿهها.“ راک جههو سههوهه دهت ههيت ڪيههاچين ته‬‫”اسان جي هينئر بوڪالدي آهي: اسان جو جناز بحلوب جي در ازي تي هلي‬‫الهجو ۽ يس د يَء طرح بنهن ڏييارجو، ۽ جيسين اجهازک نه ڏچهي، تيسهين‬‫نه ڻجههو.“ فوير هها ب هههڪ ڪههافي انهههيَء بضههوون جههي دئههي آهههي، جههنهن ۾‬ ‫ُ‬‫ڪانههڌين ههي ”سه ه جههي ڪههودي ۾“ جنههازي ڻههي مههه جههو تاڪيههد ٿيه آهههي.‬ ‫فرباچي ٿو:‬ ‫ُ‬ ‫جنازا لي دلو، يار ، سجن ڪي ڪودي ۾ بيرا،‬ ‫جئندي برندي گلي ُاس ۾، بيرا هي رين دن ڦيرا.‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫بههس، فويههر هها ب جيههئن سه و، تيئههين س ه و رهيههو. سههندس جنههازي سههان هنههد‬ ‫َ‬‫توَءي بسلوان توام گهڻهي انهداز ۾ هئها. هيت بههابق، سهندس جنهاز ، ٽڪهر‬
  10. 10. ‫تي، ڪنهيي جي گهر ٽ الٿو يو. ڪنهيي جا باچٽ راٻ هئها ۽ پئسهي ارا‬ ‫بادهو هئا، تن هڪڙ ديو ي ڪ ڙ ادي جنازي بٿان س . هن ادعي ان پهو‬ ‫ڪنهيو ر چند رهيو.‬‫فوير ا ب ي سندس الد جي ڳر ۾ جا ڏناچون، جنهن جو پاڻ هوي،ہ واشق‬‫۽ بريد هو ۽ سندس تعريف ۾ ڪئهين ڪهافيون ديهون اٿهس. ههڪ هنهڌ فربهاچي‬ ‫ٿو:‬ ‫بنهنجا پير برشد شهن،اه ’بيدل‘، هي ”بيڪس“ بيوس پرتو ٿي بلڪ :‬ ‫وور ٻاجهون تنهنجي بون گوندر گذاري.‬ ‫سندس فاک جي تاريخ آهي:‬ ‫ان يار نوجوان ڪہ پو بود حل ش،‬ ‫َ‬ ‫ِ‬ ‫رفت از جهان بواند از داغِ سرتش،‬ ‫سال ر ي آن ز پود جست، گفت آن:‬ ‫با ف پا بحود بحسن شهيد شودش.‬ ‫1564 ه‬ ‫”بيڪس“ فوير جي آپرين آرابگاه‬ ‫ٻاهريون بنظر‬
  11. 11. ‫نينهن جو نظار‬ ‫”د لت جلوه جانان بلار باشد.“ههه‬ ‫ِ‬ ‫”آيا ’بيڪس‘ هويا بلل ، ييو گل،ن سن سارا.“‬‫جيئن بلل ۽ ڳؤنر گلن جي اس يه جي تعريف ال پلويا يا آهن، تيئن ڪي‬‫انسههان ب ه آهههن، جههن جههي ت ليههق جهو ا ه باوه ته پههدا ڄههادي ڪهههڙ هههو، پههر‬‫ظاهري طرح اچين پيو ڳاچنجي ت اهي سن جي تعريف ۽ تو هيف ال پيهدا ٿيها‬‫آهن: ”بيڪس“ ب انهن بان هو. پرجن ال ن هيٺ ”بيڪس“ جن رتو ۽ جهنهن‬‫بهها ول ۾ هههن پههر ر پههاتي، تههنهن سههندس انهههيَء پههداداد ليادههت ههي اجههاريو ۽‬‫ياهيو. سربو ت هرڪا پاچي، پر اک اک جو ڦير. سن ت هر ڪنهن ي دي ٿو.‬‫پههر ان جههي ويوههت جههاده ۽ ههانع جههي ههنعت جههي سههاراه دلڪههش پيرايههي ۾‬‫پههيش ڪههرڻ اگههر ”بههيڪس“ ههي بيههراث ٿههي بليههو، پههر هههن انهههيَء جههو ههحيح‬‫اس عوال په ڪيو. دون ٿا ت سهڻن ال اي ري سڪ ۽ پيهاس هونهدي ههيس، جهو‬‫سندن ديداربازيَء بان ڍاپند چي ڪون هو. ڪي رن سينن سان نينهن جو ناتو‬‫ڳن ياچين. ر ايت ٿا ڪن ت پهرياچين پهرياچين هڪڙي ڪرپارام نالي نينگر تي‬‫نظار پچاياچين. پر ان جي ڪنهن ب شعر ۾ تعريهف ڪانه ڪئهي اٿهس. بوڪهن‬‫آهي ت اهڙا ٻيا ب هجن، جن جو ذڪر ن ڪيو هجيس، پر ڪهن جها نهاال پنهنجهي‬ ‫ا‬ ‫شعر ۾ آندا اٿس. بثال:‬ ‫”هيرا“! سدا تون هوندين، جيَء جا جيارا جاني،‬ ‫هڪ دم ن سار ٿي تون، اي باه بدر ثاني.‬ ‫هههه‬ ‫سيري سيري د ، َءي ”ديا“!‬ ‫هههه‬ ‫َ‬ ‫”بوهن“ باهي تون هين بٺڙا،توجيها بين ڪوچي نهين ڏيڙا،‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫ڪيهي گناهون تون بين ڪنون ريڙا، ڪيهي سلب دت دا ين دا ين.‬ ‫ِ‬
  12. 12. ‫هههه‬ ‫”بيڪس“ بالي يار سان، ”هوندي“ بٺي بنٺار سان،‬ ‫دللر پنهنجي دلدار سان، جنهن لئ ٿيس ب،هور َءي.‬ ‫ّ‬‫پر سندس ساه جو سههار سهاجن ۽ جهيَء جهو جيهار جهاني ”ڪنيهو“ ههو، جهنهن‬ ‫سان اي ريودر بحلت هوندي هيس جو ان ان هڪ پ ب جدا رههي نه سهگهند‬ ‫هو. فرباچي ٿو:‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ال ادف يار هودم، هج هوي،ہ هوودم، دم ن هڪڙ ٿيم تون سار،‬ ‫آم ت پردون پاڻ ۾.‬‫ههلح ههان شههام تههاچين، بره ه ۾ بيراڳههي، گهوههيَء گهوههيَء ۽ بههازار ۾ بسههت ۽‬ ‫ديوانو پيو هلند هو. فرباچي ٿو:‬ ‫َ‬ ‫بازار، ”بيڪس“ ييو بردا يار.‬ ‫َ ّ‬ ‫ڪاڻ ڪنيي‬‫بعضي، نازڪري، يس ڪ ڪند هو ت ’اڄ شام جو ٻيٽ تهي اِٽهي هههه ڏڪهر‬‫يڏنداسهون‘، ته فويهر هها ب ان ظهار ۾ بوهرر دهت تههي ُاتهي بيٺهو هونهد هههو.‬ ‫بهلب ت‬ ‫اسين ايوين ڪر ن، جيوين ريجه رهين.“‬ ‫ِ‬ ‫ّ‬‫ڪنيي تي اي ري ددر اڪن سڪن هو جهو سهندس نهالي جهي ا هرن سهان توشهيح‬ ‫ليي اٿس:‬ ‫(ڪافي ر پ بر )‬ ‫ه ه يار ديان سيريان سوڪن، دال ڳيا ٿيا ال.‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫( ) ه ه ڪانهڪ ٻيلي، يلي ڪويلي، بينهان دريندا شاه سويلي،‬ ‫يک جوڳي دا جوال.‬ ‫شهر فاتي،‬ ‫ُ‬ ‫(ن) ههه نور نيارا ظاهر ذاتي، سير ڪري‬ ‫وجب ا هيندي دال.‬
  13. 13. ‫(ي) ه ه ياد هوي،ہ سانون سانول، ٻاجهون سهڻي دي جيوڻ جنج ،‬ ‫َ‬ ‫سڪندي ٿيا ٿ سال.‬ ‫فرادين باچ هوچي،‬ ‫(ه ) ههه هير يچاري ڪاه هوچي،‬ ‫درس دا ڪريندي سوال.‬ ‫َ‬ ‫(ل) ههه الابالي يک س ه دي،جند جان بيڏي تڙڦندي،‬ ‫جلوه جوال جالل.‬ ‫(ع) ههه وين بيرنگي رنگ ۾ آيا، ت ت هَءارا جهنگ بين آيا،‬ ‫پوب س ه دا پيال‬ ‫ُ‬ ‫(ل) ه ه ”ليس في الدارين اِالّهو“، ”بيڪس“ بلل گ دي گهن بو،‬ ‫پيو و،ق دا ڪيف ڪالل.‬ ‫د ي سندس فرا ۾ دل جي اجه درد ۽ سوز بان دوي ٿو:‬ ‫”ڪنيي ڪون ڪوچي سوجها ي، بيري اس شام دل ُلوي“‬ ‫ري ٻئي هنڌ دوي ٿو:‬ ‫”ڪنيا ڪول آ بيري، اتنا باڻ ڪيا ڪرنا.“‬ ‫ّ‬‫ڳاله ٿا ڪن ت هڪ ڏينهن ”بيڪس“ ي ڪنيي رس ي تي ديهو ته ا ههين ههت‬‫ترسو ت بان جهٽ ٿو ادان. بحلوب جو دوڻ، سو چي بع،هودان انهداز ۾، ري‬‫فويههر هها ب جهههڙي پاڪلههاز بههادهوَء ههي، سههو يچههار ابههر ۽ ان ظههار ۾ بيٺههو‬‫رهيو. ڪنيو ن ادڻو هو، ن آيو، پر انهيَء دل جي د ۽ هفاچيَء سهان ترسهه‬ ‫َّ‬ ‫۽ ان ظار ڪ ڻ ڪري، ”بيڪس“، دنيوي دللر ماچي، ويوي بحلوب لڌ :‬ ‫پنهنجي الد انگر، جن جو ب اهو چي ا ول هو ت :‬ ‫پوَءي ويوي الشڪ هويا، ”بيڪس“ بره بازاري.‬
  14. 14. ‫تنهنڪههري ”بههيڪس“ ب ه ، پنهنجههي پههيم جههي تلوههين بوجههب، بجههازي بوه ه ههي‬ ‫باري، ويوت سان هڪ ٿيو.‬ ‫اهو ادعو، پنهنجي پنهنجي پيرايي ۾، بح هرم سهاس اسهواديَء ’ ‪The Vision‬‬ ‫َ‬ ‫ُ‬‫‪ ‘of a Village Singer & Desert Voices‬۾، ۽ بح ههرم گرديههال بلههڪ ’ ‪Divine‬‬ ‫ُ‬‫‪ ‘Dwellers in theDesert‬۾ آند آهي. بح رم گرديال ا ب انهيَء سان گڏ هيئن‬ ‫ب لييو آهي ت انهيَء ادعي ان پو فوير ا ب راک جو ڏيئهو ٻهاري يهنهد‬‫هو. بادهو سندس انهيَء غير بعوولي وو تهي وجهب هاچه لڳها. پڇها تهي ههڪ‬‫دفعي دوڻ لڳو ت ”پهاڻ ادهه جهو وهد ڪيو اٿهس، سهو ب هي رڳهو انههيَء ڪهري‬ ‫ٻاريان ٿو ت ب ان ا نده ۾ ادي ۽ بان يس ڏسي ن سگهان!“‬‫سرڳواسي ڳڳت د ارڪاداس ڳاٽيا، جنهن فويهر ”بيهدل“ ۽ فويهر ”بهيڪس“ جهون‬‫ڪچهريون ڏييون، سادس حلت ڪئهي ۽ بنجههانئن فهيض پرايهو، تهنهن ههڪ‬ ‫َ‬‫دفعي ڳاله ڪئهي ته ”فويهر ننه (بهيڪس) ادهي بنهنجهي ههٽ تهي يهنهد ههو.‬ ‫هڪ ڳاٽيو، لع دند نالي، اتي پادي ڳراچي ر ند هو، جو ڳاٽين ۽ ي،نوچن ال‬‫ب دوص هوند هو. بون ي فوير ا ب گهڻي ور ي ان دوند ايند هو‬‫ت ’سوجهاچينس‘. بان ورض ڪند هوس ت ’دلال، ڪنهن ي سوجهايانو‘ پاڻ‬‫جواب ۾ دوند هو ت ’نالو ڳنهه د و نه آههي، تهون ڳهوال ڪهري پهاڻ سهوجه .‘‬‫ڏينهن گذرندا رهيا. فوير ا ب ب دل ۾ سڪ ۽ سوز سان يند رهيو. هڪهڙي‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫َ َّ‬‫ڏيههنهن ڪنيههو، جههنهن جههو دهههري ڪههان سههندس ڪههک ۾ لڳه هههو ۽ جههنهن جههي‬ ‫ُ‬‫جهههوريَء ۾ پيههو جه نههد ۽ جهرنههد هو، سههو پههادي پيههئه آيههو. جيههئن چههي گههرَءي‬ ‫ِ‬‫ڪياچين، ته ُان جهون ڦينگهون، اتفها االههي، مهي فويهر ها ب جهي پيهرن تهي‬‫پيون، فوير ا ب ان ي نيڪ فال سوجهي، ب،هڪند ، ُاٿهي هليهو يهو. بهون‬ ‫َ‬‫سوجهيو ت اهو چي ڪاريهر آهي، جنهن هن جوان ي ڪييو آهي، سو سندس‬ ‫جهها تههي يههس. وههرض ڪههي ت ه ’دههلال، اهههو بههادهو بههون لههڌ آهههي!‘ ديههاچين ت ه‬ ‫ّ‬‫’ڪيرو‘ بون ورض ڪيو، ‘ڪنيهو‘. آپهر سهوڪر سهان بلهيس. سهادس ا ڳهاريون‬‫لهواريون ڳالهيون ڪي . هڪ ههه ٻه ڏيهنهن سهانده بلهه هان پهو ، فويهر ها ب‬ ‫جي ڳاله دوري ت ’ههڙي د ي بڙس سهان ڳهال سهو نٿهو ڳالههاچينو‘ پهر ههو ته‬ ‫َ‬‫يٺو هو نڪ تاچين ڳريهو، سهو ادهي ڪها َء ۾ سوڪيهو. دئهي، ’ج هي ٿهو مهان،‬ ‫َ‬
  15. 15. ‫اتي پاسي انگر پوچ ان لڳو ٿو تي! سنجها جهو ا هو پهاچه ٿهو مهان ته اضهر‬ ‫ُ‬ ‫ناظر آهي جي راک جو ڪ ي ي ر ٽي ڏيه ال گهر ان ٻاهر ٿو نڪران، ته به‬‫ه ٻڌيو بيٺو آهي ري ڏسو ت اسان جي گهر جهي ڳهر اريَء بسهجد ۾ يٺهو‬‫آهي! بان ت ادي ڦاٿو آهيان، ههر دهت پيهو سه اچي ۽ سهاچين هههه سهاچين ڪهري!‘‬‫تنهن تي بون يس سوجهايو، ۽ آپرڪار هڪ راک جو انجام ٻهڌي، هيس پهاڻ‬‫سان يي آيس. فوير ها ب ههونئن راک جهو ڏيئهو ڪونه ٻارينهد ههو، ان راک‬‫ڏيئو ٻاري ر ياچين. جڏهن اتي ياسون، تڏهن آدرڳام ڪرڻ ال پاڻ ٽ تهي اٿهي‬ ‫ّ‬‫بيٺو، ۽ ساڳي چهي هٽ تهي يههه ال آا ڪيهاچين، پهر ڪنيهو بهوَءي تهي يههي‬‫رهيههو. فويههر هها ب پيههر وافيههت پڇههه ههان پههو گس ه اپيَء ال بعههافي رتههي.‬‫ٿههوريَء ديههر ههان پههو ڪنيههو ُاٿيههو، ۽ فويههر هها ب ههيس در تههاچين ُابههاده آيههو.‬ ‫ّ‬ ‫بولوي ’جابي‘ فرباچي ٿو:‬ ‫”ن تنها و،ق از ديدار پيَءد، بساڪين د لت از گف ار پيَءد“‬‫پو ت جيئن جيئن سندن بالداک ٿيندي رهي، تيئن تيئن بحلهت بچنهدي رههي.‬ ‫ّ‬‫هڪ دفعي، ڏياريَء جي بودعي تي ڪنيو بون سان گڏجي فوير ها ب ڏانههن‬ ‫بٺاچي ڻي هليو. فوير ا ب پرينَء جي پار جي بٺاچي ڪنهن هي به هاچه نه‬‫ڏچي! دي، ’ههيَء پهاص بٺهاچي آههي، ۽ ا ههان ال نه آههي.‘ پهر در ويوهت فويهر‬‫ا ب ظاهر ۾ باهو هو، ۽ باطن ۾ بي هو . ٻاهران بحلت ۾ لڪ بيحال، پر‬‫اندر ۾ با ال ٿيند رهيو. ’بيدل‘ جي وولي هدايت بوجب: ’بيدل ڪئي تلوهين‬‫اهاچي، بيڪس ي بعد بجاز.‘ يس ڪنهن ن ڪنهن نوهوني انههيَء بنهَءل تهان‬‫بٿي دڙهڻو هو، اتفا ب اهڙ ادي بڻيو جو هڪ ش ص، جنهن ي وام طرح‬ ‫ّ‬‫پير ڪادو ڪري سهڏيندا هئها، تهنهن ڪنيهي جهي بهوسه هي سهڪ ڏنهي. سهوڪر‬ ‫ِ‬‫ي ُاهها ڳالهه نهاگوار لڳهي، ۽ بهنهن ۾ سهونٿ پهاچي ’سهڏ سهڏ‘ ديهاچين، پهر فويهر‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫ا ب ڏسي رتو، تنهن غيرک دان هيٺيون بيت ديو:‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ک هه تيڏي اسانڏي هه بس هوچي، اِهين بس دون ڪوچي رس نهين،‬ ‫جو لييا آها، سا ڪنهن دي بيوه دي بس نهين،‬ ‫انگ ازل‬ ‫سالگ تساڏي دي تانگ اتان، اٿان ڪوچي جس نهين،‬
  16. 16. ‫جي تون سؤ اري سونا ٿيوين، ت ساڳاچي ُاهو ”بيڪس“ نهين.‬ ‫ّ‬‫ڪن ا لن جو دوڻ آهي ت فوير ها ب ڪنيهي جهي سهڪ ۾ يهران پري،هان‬‫پيههو ڦرنههد هههو، ۽ جيههڏانهن ينههد هههو، تيههڏانهن سههندس پٺيههان پيههو هلنههد هههو.‬‫ههلح جههو جههڏهن هههو اسههڪول ينههد هههو ت ه سههندس پٺيههان ينههد هههو، ۽ ري‬ ‫اسڪول بان نڪرڻ به اڳي چي دڳ جهليو بيٺو هوند هو.‬ ‫يار بن در بڪ ب بن برسر ره بن ظر،‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫بن ظر بودم ڪہ يارم باڪ اب آيد بر ن.‬‫(جابي)‬ ‫ّ‬ ‫پر ڪنيو، ڪجه شهرم هان ۽ ڪجهه پلهق جهي پهواريَء هان، ڳالههاچه ته بجها‬ ‫ّ‬‫پود، پر ڏانهس نهاريند ب ڪون هو. اتفا سان ڪنيو بيوهار ٿهي پيهو. طليهلن‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬‫۽ ڪيون جو والج ڪارگر ن ٿيو. س ين ڦڪين فر ن آند . بايوسيَء بهنهن‬‫ڪ يو. د ا جي بجا دوا جي درڪار ٿي. اهڙن د ن تي در ي،ن ۽ فويهرن جهي‬‫پڇهها ٿينههدي آهههي. فويههر هها ب جههي ر زبرهه جههي ا ڃ ههيس ڪههافي شهههرک‬‫ڏني هئي.سو، سندس الدين ديهو ته فويهر ها ب هي يهي ادهو ته هيس دوها‬‫ڪري، بن سندس پير سد ر ٿئي! آپر فوير ا ب ي بن ڪري يهي آيها،‬‫۽ پو دسو يَء سان نينگر جي طليعت ر بدحت ٿيه لڳي. باچون ي هينئر‬ ‫هن جي در ي،يَء ۾ ڪاب يوين ٿيو، جنهن ڪري پٽ ي تاڪيهد ڪيهاچون ته‬‫ر زاني فوير ا ب ڏي يند ڪر. فويهر ها ب سهندس چهي بحلهت ۾ جهابو‬ ‫بوايو.“ ههه او اول بالدواب.‬ ‫بحلوب جو تدور‬‫ا سن ال الوين جي هر ب لهو ۾ ڪها نه ڪها پهوبي آههي، جهنهن ڪهري ڄهادن‬‫ٽ ان جو ددر ٿئهي ٿهو. گه ۽ بلله ، دنهٿ ۽ دڪهور، شهوع ۽ پر انهي جها پرادها‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫َ‬‫ددا آهن. پر َ جر هجي يا شجر، درند هجي يها پرنهد، گه هجهي يها ڦه ، يهوان‬ ‫َ‬
  17. 17. ‫هجي يا انسان، بهلب ت ههرڪنهن ۾ اههڙ جهوهر آههي، جهو دهدردانن ٽ پهاس‬ ‫پوي ٿو.‬ ‫سر ب ازلي در هو اشيا ساريست،‬ ‫ّ‬ ‫رن برگ نَءدي بلل ِ بيدل فرياد.‬‫اگههر ظههاهري طههور تههي هههر ڪههنهن جههي پههوبي ال ه ۽ هههر ڪههنهن جههي ر نههق‬ ‫ولحدي، پر بعرفت جي اک سان ڏسلو ت ا ليت هڪ چي آهي:‬ ‫بر، درپ ان سلَء، در نظر هوشيار،‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫هر ردي دف ريست بعرفت ڪرد گار.‬ ‫ِ‬‫فويههر بحوههد بحسههن به ظههاهري نوههاَء ۾ ويوههي سههن جههو ڳوالچههو رهيههو. ننه ي‬‫هوندي ان يس سن جي ب ۽ ان جي تال جي تعلهي بليه هئهي، جهنهن‬‫هي وولههي جهابو پنهنجههي الهد بَءرگههوار جههي جهابي بوههاچه هان پههو پهرايههاچين.‬‫جيئن اڳي ڏيياريو يو آهي، هو گههڻن بحلهوبن جهو پياسهي رهيهو. پهر سهندس‬ ‫ّ‬ ‫آپرين بحلوب ڪنيا لع هو.‬‫ڪنيالع ر هڙيَء جو رهاڪو، ڳاٽيو، سوني پهاَءي جهو ههو. سهندس ڏا ڳاٽيها هههه‬ ‫ّ‬ ‫پنچاچت جا بيهي هئها. ڍ بهازار ۾ هرافڪو دڪهان ههون. پهاڻ بهدن جهو پهور‬ ‫ِ‬ ‫ُ‬‫پنهههو، دهههد پهههنج فهههوٽ ٻههه انهههب، رنهههگ جهههو ڳهههور ، الالڻ تهههي باچههه ههههو. ا هههين ۾‬ ‫َ‬‫بوناطيسي ڪ،ش هيس، بوول”بيڪس“، ”جاتي لڳيون، تاتي ٻييهون.“ سهندس‬ ‫َ‬ ‫هلڻهي دلڻههي بهان پانههداني ليادهت ۽ شههرافت پئهي بينههدي هئهي. پوشهها بلڪه‬‫سههادي، انهههن ڏيههنهن جههي ر اج بهههابق، س تههي ۽ ڳههاَءهي پڳههڙي. سههن 1254ع ۾‬ ‫يعني فوير ا ب جي ڄوه ان دريلاا پنج سهال پهو ڄهاچو، ۽ اٽڪه دو نجاهه‬‫رهين جي ڄوار ۾، ڊسولر 2454ع ۾، الڏادو ڪيهاچين. گويها فويهر ها ب جهي‬‫ر لت دت سندس وور له ڳه ارَءههن سهال هئهي. پهاڻ ڏن جهو سنهڌ سهڏي،‬ ‫ڪ ڙي جو دڪان ڪ ياچين. گويا فوير ا ب جي ر لت دت سندس وور ل‬‫ارَءهن سال هئي. پاڻ ڏن جو سنڌ سڏي، ڪ ڙي جو دڪهان ڪه ياچين، ۽ تهنهن‬
  18. 18. ‫ان پو ڳانساليَء جو. برڻ دت ٻ پٽ ۽ هڪ نيادي سڏياچين. سندس ڏ پهٽ،‬‫راسا ڪرشن، انئس ههڪ سهال پهو گهذاري يهو، ۽ سهندس نيهادي به 2654ع ۾‬‫داالدو ڪيو. بادي سندس هڪ پٽ، لڇيهرام، ههن دهت بولئهيَء ۾ آههي، جهنهن‬ ‫بهرباني ڪري اهو ب در ا وال بوڪليو آهي.‬‫”بههيڪس“ فويههر پنهنجههي بنظههور نظههر جههي تدههوير، جهها ب لههف هنههڌن تههي دوههي‬ ‫ُ‬‫آههي، سها ههيَء آههي: پوشها بسهن ي پهاچي ٿهو بٿهي تهي شهو گالبهي يها گلنههار‬ ‫دير ، ت بعضي سر شرابي رنهگ جهو شهولو اٿهس بهنهن تهي ڪهارا ار ار‬‫سهان‬ ‫پيا ڪن، ت زلف زنگي پيا لوڪن هٿن تي بينهدي لڳه ، نهاز جهي نها‬‫نهوَءينههدَء، ته غوههَءي جههي گههها ن سههان بيگنههاهن ههي گهاچينههدَء ا يههون، هوي،ههہ‬‫شڪار ال شاچق ۽ شوريون تن. انهيَء هوندي به ، بهادهو بحلهوب جهي ڳهوال ۾‬‫پيرن سان پنڌ ڪن، ا ين سان هلن، پر اسان جو فوير ا ب ر ح سان رَءهي:‬ ‫ِ‬ ‫”ڪويني ڪيچين لئ ر اني رَءهندي.“‬ ‫ِ‬‫جڏهن سالڪ جي دل تي ا د و، بنا ارادي ۽ بنا اڪ ساب، اهڙي ڪيفيت طاري‬‫ٿئي، جنهن ۾ ڪجه دت ال سرک سوام ن رهيس ۽ سندس الڳاپا با ول هان‬ ‫ُ‬‫لهههي مههن، اسههها ٽوههي پههون، ته اهههڙي بي ههوديَء جههي الههت ههي ههوفين جههي‬‫ا هالح ۾ ” ال“ سڏين ٿا. پو توَءي اها برشهد جهي بههر سهان هجهي، يها ههادي‬‫جي اشهاري سهللان، يها ڪهنهن جهذبي جهي باتحهت، يها ڪهنهن ٻئهي سهلب ڪهري‬‫هجي. اهڙيَء طرح، جڏهن ڪو ش ص رٻ ظهاهري وله جهي ا هرن ۾ اَءجهي‬‫بيهي ٿو ۽ جيڪي پڙهي، ٻڌي يا دوي ٿو، سو رٻ زبهان تهاچين بحهد د آههي‬‫۽ دل جي در ازي تاچين نٿهو پهچهي، ته دئلهو ته اههو ” ها ب دهال“ آههي، ۽ نه‬ ‫” ا ب ال“ گويا، ” ال“ ا دو ۽ اتاهون درجو آهي.بوالنار بي فرباچي ٿو:‬ ‫ول رسوي سربسر دي است دال،‬ ‫ن ال.‬ ‫ني از ا ڪيفيت ا‬ ‫ِ‬ ‫ڪريو:‬ ‫تنهنڪري چي وارفن تاڪيد ڪيو ت ”دال“ ي سڏيو، ۽ ” ال“ ا‬ ‫دال را بگذار، برد ال شو، پيش برد ڪابلي پابال شو.‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬
  19. 19. ‫ش ّ‬‫ضههرک بوسههي ولههي نلينهها وليههہ السههالم ۽ ري ه ار ار ددههو بيههان ڪنههدي،‬ ‫ش‬ ‫بوالنا ر بي هڪ هنڌ فرباچي ٿو:‬ ‫ال را.‬ ‫دال را، با در ن را بنگري‬ ‫با بر ن رانہ نگري‬ ‫سندس پيال بوجب، ’ ال‘ پدا تعالي ٽ بولول آهي.‬ ‫ش‬‫جڏهن ’ ال‘ داچوي ورک اپ يار ڪري ۽ بسه و ٿهي مهي، ته اههڙيَء بنهَءل‬ ‫ي وفين جي ا هالح بوجب ”بوام“ سڏين ٿا.‬‫سنڌ جي شاورن ب ’ ال‘ ۽ ’دال‘ پنهنجي پنهنجي نووني د و سوجهايو آههي،‬ ‫ا‬ ‫پر ”بوام“ لفط شايد ڪنهن اس عوال ن ڪيو آهي. بثال:‬ ‫جوڳي جالون جال، پر الهوتي لنگهي يا،‬ ‫هو هلي يا ال ۾، هي دابو بٿي دال،‬ ‫هي هي بنهنجي ال، جو ال ن پيو ه بون.‬ ‫َ َ‬ ‫(سچ )‬ ‫هههه‬ ‫ا‬ ‫طهورا تحويق جو، جنين پي و جال،‬ ‫” سوا ه ربه شرابا طهورا“، نانگا ٿيا نهال،‬ ‫ڪري ال، دالؤن دڪا ڪاپڙي.‬ ‫ا‬ ‫(بيدل)‬ ‫هههه‬ ‫ۡ ۡ‬ ‫جان جان بهلق بحو ن ٿيوين،‬ ‫دال.‬ ‫درب نهين‬ ‫(بيدل)‬ ‫هههه‬ ‫ه ه يار د يان سيريان سوڪن،‬ ‫دال ڳيا، ٿيا ال.‬
  20. 20. ‫(بيڪس)‬‫ههه يعني يار جي سيرين جهي دنهدَء آ از ۾ اههڙي جاذيهت آههي، جهو هڪهدم دهال‬ ‫َ‬‫ي بيوي ال پيدا ڪري ٿو. ان جو اثر سهحي ن آهي، بلڪ اي ر گهر آهي،‬‫جو بي ودي طاري ٿئي ٿي. بهلب ت هي اهو بحلوب آهي، جنهن جهي ادنهي ادا‬ ‫ش‬ ‫ُ‬‫۽ اشاري تي دنيا ۽ بافيها سهريو مهن. نه رڳهو اي هر ، پهر ٻيئهي جه به جهد‬‫ار ڪري، اِالهي بحلت جو جو ۽ جذبو جاڳي. هيَء اها هس ي آههي، جهنهن‬ ‫جي در تي ليَء ڪاد هجن:‬ ‫”بيڪس“ ساهي! در تنهنجي تن ليَء ڪادا.‬ ‫”بيڪس“ پنهنجي بحلهوب هي بسهن ي پوشها پهراچهي ٿهو. ٿهي سهگهي ٿهو ته‬‫يس اهو رنگ دند هجي. پر دون ٿا ت اڳي هندس ان ۾ راج وتن ۾ دسه ور‬‫هوند هوت جڏهن هو لڙاچيَء ال تياري ڪندا هئها، ته ڪيسهري پوشها پاچينهدا‬‫هئا ههه جنهن جي بعنهي اِهها هونهدي هئهي ته ههو گويها ڪرشهن بههراج جهي پها ر‬ ‫ش‬ ‫پاچن ٿا ههه پو بهت يا بوک، يا وندا يا يٽ ۾ پيا هونهدا. سهو، ههي بع،هو به‬ ‫َ َ‬ ‫ڪيسري يا بسون ي پوشا پهاچي نڪهري ٿهو هههه انههيَء بهلهب ۽ بهراد سهان، ته‬‫جيڪو سابهون ادي، سهو شهه هاچي ۽ بهاک ٿئهي. ازان سهوا بسهنت جهو بيلهو‬‫هندس ان جي گهڻن بَءرگن جي درگاهن ۽ ديوتهاچن جهي بنهدرن تهي لڳنهد آههي،‬‫جو يساک جي بهينهي ۾ سهياري گهذرڻ بعهد ٿينهد آههي، جهنهن ۾ سهرنهن جها‬‫هيٿا گ بادهو ڳيوا طور ڏيندا آهن. ه ي اما ب ڪن هنهڌن تهي اههو ر اج آههي،‬‫جو طليعت جي پوشيَء ۽ شگف گيَء ال هڪ نيڪ فهال آههي سهاال ته ان هان‬ ‫پههو بهههار شههر ع ٿئههي ٿههو ۽ سنههد رهههي ٿههو. بع،ههو جههو سههن ب ه واشههق ال‬‫هوي،ههہ سنههد رهههي ٿههو، ۽ سڻ گهرج هي. ” ههافظ“ ان ههي ” سههن ر ز افههَء ن“‬ ‫ِ‬ ‫سڏيو آهي:‬ ‫بن از آن سن ر ز افَء ن ہ يوسف داشت دانس ،‬ ‫ِ‬ ‫ہ و،ق از پرده ودوت بر ن آرد زلي ا را.‬
  21. 21. ‫”فرهنههگ آ ههفي “ ۾ ”بسههنت“ جههي ٻههين بعنههاچن سههان گههڏ هههي ب ه ليي ه آهههي ت ه‬‫”نغواک جو افَءا تع،ق انگيَء ڪي آني ڪا بوس “. ٻين لفظن ۾، ُاها رک،‬ ‫ُ‬ ‫ِ‬‫جنهن ۾ ر ح پيو راڳ ال ريال ڏچي ۽ سن جي ڏسهه ال ههر ههر هيال ڪهري.‬‫بوڪهههن آههههي تههه اهڙيهههون ۽ اي ريهههون ڳهههالهيون، فويهههر ههها ب پيهههال ۾ ر هههي،‬ ‫پنهنجي جان جان جي جلوه نواچيَء جي تعريف ڪئي آهي.‬ ‫ِ‬‫سندس بع،و ديهر يها شهولو پهاچي ٿهو. ”فرهنهگ آ هفي “ جهي ها ب ”ديهرا“‬ ‫ِ‬‫لفظ جون هيٺيون بعناچون لييون آهن: ”زپ ، شگاٻ ن، ر، ايهڪ دسه ڪهي‬ ‫ِ‬‫بنوش پگڙي. بعض فارسي شعراني بهي ديهره بانهدها ههي. بڪهارک، د شهيَءگي‬‫۽ بڪر.“ ازانسوا ليي ٿو ت بيگواک ديري ي ’ يد ۽ ڪي يا بعهالج‘ جهي‬‫بعني ۾ ڪ آدينديون آهن. سن اتفا اهڙ آهي جو فوير ا ب جي سهاجن‬ ‫ش‬ ‫ّ‬‫جو نالو ”ڪنيا لع “ آهي.’ڪنهي ‘ هڪ سنسڪرک لفظ آهي، جهنهن جهي بعنهي‬ ‫ش‬‫آههي باودهوت سهوڪري. بهلهب ته ”بهيڪس“ جهو بحلهوب نه فوهط هوهہ گيههر ۽‬‫ر زافَء ن سن جو بالڪ آههي، پهر سهاڳئي دهت بعدهوبيت جهو بجسهوو پهه‬‫آهي، جنهن جو ديدار هر درد جي د ا ۽ جنهن جي ياد هر برض جي شفا آهي، ۽‬‫جههنهن جههي تههاک هيس دنيهها ههان تههار ڪههري، طالههب الوههولي ڪههري سههڏي ٿههي،‬ ‫ش‬ ‫جنهن جي در تي ليَء ب سوالي آهن.‬ ‫”بيڪس“ جي ش ديت‬‫وفي بَءر، هر دس جي بذهلي بت ڳيد توَءي ذاک پاک جي سوک ساک ان‬‫بلنههد ۽ بههي نيههاز هئهها سههندن در از غريههب پواه ه غنههي، هنههد پواه ه بسههلوان،‬‫سڀني ال هڪجهڙ لي هو. سندن نظر ۾ سڀ انسان برابر، هڪڙي چي پهالق‬‫جي جوَء هئا. سندن اهڙن نيڪ ارادن ۽ اووالن ڪري بادهو ٽن سڪجي ايندا‬‫هئا، ۽ هرڪو پنهنجيَء بنَءل آهر انهن ي پنهنجو سوجهند ههو. پهر، ” هوفي‬‫الڪهههوفي، ڪونههه ڳهههانئين ڪيهههر!“ شهههيخ بحوهههد اڪهههرام، پنهنجهههي ڪ هههاب ”آب‬ ‫ِ‬‫ڪههوثر“ ۾، د، ه ي پانههدان جههي هههڪ ب،هههور بههَءر،، شههيخ ڪلههي او جههون‬‫بلفوظاک ڏنيون آههن. ههڪ هنهڌ فربهاچي ٿهو: ”در آن بايهد ڪوشهيد ڪهہ هورک‬ ‫ِ‬ ‫اسالم سيع گرد د ذاڪرين ڪثير“ ههه‬
  22. 22. ‫يعنههي ڪوشههش ڪريههو جيههئن اسههالم جههو داچههر يڪههر ۽ سههيع ٿئههي، ۽ ذڪههر‬‫ڪندَء گهڻا ٿين. ٻئي هنڌ فرباچي ٿو: ”در آن بايد ڪوشيد ڪهہ اڪثهر اهه ِ د ل‬‫از دنيههاي د ن دل ڪننههده بيه بهههرٻ وولههي پيههدا ڪننههد ههههه ههههه ددههد ڪنيههد ڪههہ‬ ‫ش‬‫ب لدان شوا از سير دنيا پرس ي ”بر پيَءند“ ههه ههه يعني ڪوشش ڪهرڻ گهرجهي‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬‫ت دنيادار ۽ شاهوڪار هن نيب ۽ ڍ نه دنيها هان بهنهن بهوَءي ۽ دل پلهي آپهرک‬‫ڏانهن الَء ڪن، ۽ اراد ڪريو ته ا ههان جها د سهت دنياپرسه يَء هان دل هڻن.‬ ‫ساڳيو بَءر، پنهنجي ڏي پليفي ي هيٺين ريهت ليهي ٿهو: ” هلح يها هنهد‬‫بسلوان سازند ههه هرڪہ ازين د فردہ ڪهہ او وهاد ب،هوا داشه ہ، ذڪهر فڪهر‬‫ِ‬‫برادلہ تعلي ا را بگويند ذڪر ب ا يت پود ا را ب راغلہء اسالم پواهد‬ ‫ِ‬‫ڪ،يد- باغير بع ود، اگردہ سهيد زاده باشهد، تعلهي نه بايهد ڪهرد“ هههه هههه يعنهي‬‫هندن ۽ بسلوانن سان ياه ڪرڻ گهرجي. انهن ٻنهي فردن بان جيڪو ب ا هان‬‫۾ ارادک ر ي ۽ الَء ڏيياري، تنهن ي ذڪر فڪر ۽ برادلي جي تعلهي ڏيهو‬‫۽ تلوين ڪريو، ساڪاڻ ت ذڪر پنهنجيَء پا يت ۽ اثر جي ڪري ين پاديهي‬ ‫اسالم ڏانهن سڪيند . پهر جيڪهڏهن ڪهو ا ههان ۾ او وهاد نه ر نهد هجهي ته‬ ‫يس تعلي ن ڏيو، پو توَءي اهو سيد زاد هجي.‬ ‫وههين بههين انهههيَء نوههوني، سههنڌ ۾ ههوفين سههڳورن پنهنجههو اثههر ڪيههو. سههچ‬‫سربست، جهو شريف، شاه ندير، ندير فوير، ساچين دهب شاه ، ڪنٿَءيَء‬‫۽ ر هڙيَء ۾ جان او شهاه ، بيهدل، بهيڪس هههه هههه بهلهب ته هرههڪ درگاهه تهي،‬‫بئرسههور، جههج، پر فيسههر ۽‬ ‫اد ڙهي ه ت ه سههڏيو، پههر داب ه فاض ه هنههد ، جهههڙ‬‫پرنس ال، ادي پنهنجي وويدک جي جلين جهڪاچيندا آهن. ساال ت انهن بَءرگن‬‫جههي رهڻههي ڪردههي اهههڙي هئههي، جههو بنجهههانئن د چههيَء جههي بههو به نٿههي آچههي، ۽‬‫سههندن اپههال اي ريوههدر بلنههد ه هو، جههو بههادهو ٻههارين ٻچههين بنهها ڪههنهن هوههڪ ۽‬ ‫جاب جي ٽن ايندا هئها. اڄ به انههن درگهاهن تهي اههڙي چهي رجووهاک آههي. نه‬‫رڳو اي ر ، پر ڪن هند ا لن ۾ اسالم تهوَءي اسهالم جهي بهانيَء ۽ ٻهين بهر‬‫گَءيده هس ين ال بيحد پو او وهادي پيهدا ٿهي، جهنهن جها انيهڪ بثهال بوجهود‬‫آهن. ڪن جو ڪالم ب بوجود آهي، پر طوالت جي پوٻ ان هڪ ههه ٻن بثهالن‬ ‫تي اڪ فا ڪجي ٿي.‬
  23. 23. ‫ڪجه دهت ٿيهو ته داضهي بحوهد هاشه ، سهاڪن ر ههڙي، ٽ دلوهي ڪ هاب ۽‬‫بياض ڏسه يس. ڪ ابن جا ر اٿالچيندي، هڪ ا ب، بن،ي دنهدا سهنگه ،‬‫ب لص ب ”بف ون“، جا ٻ ههه ٽي غَءل نظر دڙهيا، جن بان هڪڙ ضهرک ولهي‬ ‫وليہ السالم جي شان ۾ آهي، جو هن هيٺ پيش ڪجي ٿو:‬ ‫بي آبد ب گو از طارم سينا دا،‬ ‫ِ‬ ‫د‬ ‫ۡ َ‬ ‫ََ‬ ‫العلي بف اح ابواب الڪرم ال اه دا.‬ ‫ِ‬ ‫داطع نس ِ دغا دالع ا ِ دغ ،‬ ‫ِ‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫فدر پد افگن بر ب ڪش پيلر ڪ،ا.‬ ‫ابيء دين ب ين نا ر اسالم ا ست،‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ڪاشف ربَء هديش شافع ر ز جَءا.‬ ‫ِ‬ ‫ُ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫سينئ اشرار بدطينت نيام تيغ ا ست،‬ ‫ِ‬ ‫در دل ڪفار برتد پوٻ ا ڪرده است جا.‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫در ف هيجا گريَءد هر دليري پيل َ ن،‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫هوچو ر بہ پيش آن ضرغام بيدان غا.‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫ف آن بدلاح بَءم بعرفت،‬ ‫ِ‬ ‫بن دہ گوي‬ ‫”ه آتي“ نازل شده درشان ا از ڪلربا.‬ ‫ِ‬ ‫ش‬ ‫وَءک ديگر ن وا هد، ف ر ”بف ون“ اين بس است،‬ ‫ّ ِ‬ ‫داڪر درگاهِ تست بنولت پوان شوا.‬ ‫ُ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬‫بهههاهوار رسهههالي ”نئهههين ي هههي“ يهههدرآباد، جهههي بئهههي 9954ع اري پردهههي جهههي‬‫فحي ٻئي تي ”تلرڪهاک“ جهي ونهوان سهان ٻه ڪهافيون س يه آههن، جهن بهان‬ ‫پهرين هن هيٺ ورض ر جي ٿي:‬‫( ضرک درگاه جههو شهريف جهي هنهد بريهدن جهو ڪهالم هههه بر هوم سهاچين‬ ‫هريرام ا ب ”بسڪين“ ههه راڳ سناسري)‬ ‫هر جا ق بوجود، سا ي ساه سڪاچيا.‬ ‫ِ‬ ‫ُ‬ ‫ه ت ، ت ه ايڪ ٿيوسي، غير هوا نابود...‬
  24. 24. ‫”انا ا ود بال بيوي“، بحض ٿيو بودود...‬ ‫” نحن ادرب“ ق سڀوچي، وفي سير سجود...‬ ‫جابع جابون جلوه پداچي، يڙا ه جود...‬ ‫”بسڪين“ بوج بڙياچي بعني، رڳ رڳ ٿي آسود...‬ ‫ش‬ ‫ٻيو بثال ههه فوير ايسرداس ر هڙيَء اري جي ڪافي:‬ ‫ُ‬ ‫اڱه ه ه ، پسي گ گ ، نليَء جو نور نوراني.‬ ‫نئون مي نينهن اليوسي، تڪڙ ڪر تاج پايوسي،‬ ‫او دا يار دايوسي، لڳي جيَء ۾ پري،اني.‬ ‫ا يون تنهنجون ڪاريون ڪجليون، ڏين ٿيون باه جيان تجليون،‬ ‫َ‬ ‫جيئن بادل تيئن بجليون، پسايون پا پي،اني.‬ ‫پڪيون هِت ڪرَء ڪنٿيون الدا، ريَء بارن ڪهڙا بادا،‬‫َ‬ ‫ڪٿي بوب ڪٿي رادا، بيهر ڪاڻ آه بس اني.‬ ‫دوي ”اِيسر“ اها ڪافي، ڪند ڏ ه بڙچي بعافي،‬ ‫ّ‬ ‫سچو سيد ٿيند شافعي، برشد شاه جيالني.‬‫”بيڪس“ ب اهڙي چي بَءر، جي گههر ۾ جهن رتهو، ۽سهندس سهاس طليعهت‬‫اي ريودر اثر پذير ٿي، جو ڪن ڳالهين ۾ ت پيم ان ب ٻ ددم اڳ ي سي يهو.‬‫سندس سڀ بنظور نظر هند هئا. سڀ ڏڻ باداودي بلهاچه ۾ اينهدا هئها. ههوليَء‬ ‫ِ‬‫جي بودعي تي هولي ٿيندي هئي، ۽ سڀ گڏجي ڳاچيندا ڄاچيندا هئا، جنهن جو‬ ‫ذڪر ”بيڪس“ جي هيٺينَء ڪافيَء ۾ ڪي آهي:‬ ‫(ڪافي ر پ هوري)‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫جاچون بين ٻلهار، نت نت س ڻان اتون.‬ ‫َ ُ‬ ‫وهر ونلير بين ب،ڪ بليسان، پيئا آيا بيري پار...‬ ‫ِ‬ ‫ُ‬ ‫هر گهٽ هوري يلن ز ري، سر سر دس ار...‬ ‫ُ‬ ‫َ ِ‬ ‫جابا بسون ي يار ڪريندا، سر ديرا گلنار...‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫ساز سرندا طل طنلورا، آپ بجا ندا يار...‬ ‫ُ‬ ‫”بيڪس“ هوري يار يليندا، هر ڪودي بازار...‬
  25. 25. ‫ُ‬ ‫بسنت جي بند ۾ بسنت پنچوي بلهاچيندا هئا. هڪڙي هنڌ فرباچي ٿو:‬ ‫َ‬ ‫يس بسنت ۾ ڏنو ڏيياري، گهٽ گهٽ تنهنجي نيه پواري،‬ ‫شان ر يو تو شاهي.‬ ‫ههه ههه‬ ‫بره بسنت ليو دوساري، ڪاٿي دام، ڪاٿي باري،‬ ‫بند وجاچب آهي.‬ ‫ُ‬ ‫ٻئي هنڌ فرباچي ٿو:‬ ‫(ڪافي ر پ بسنت)‬ ‫پيئا بسون ي ڪر يس آيا، آپ وجب رنگ اليا!‬ ‫ِ‬ ‫جابا زرد بسون ي ڪي س، ر گالبي پايا...‬ ‫دست پياال بحلت اال، ُاتون پنجر لڳايا...‬ ‫نين س اهي پوني پواري، بسڪين بار س ايا...‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ابر ڪوانان، سين بين س ر بنايا...‬ ‫بَءگان نا‬ ‫”بيڪس“ يک نظارا بسون ي، ”بيدل“ سرب سوايا...‬‫فوير ا ب جي انهيَء برتاَء ڪري، ن رڳو سهندس ڪچههريَء ۾ ذاک پهاک جهو‬‫سيڙهو سنڌ ڪون هو، پر س ي شهر ۾ هند بسلوان ڳهاچرن انگهر هلنهدا هئها،‬‫ڪو يڇو ڪون هو. شادي غويَء تي هڪٻئي سان برادريَء جو پير ڳريندا هئا.‬‫ا نهههاري ۾ دريههاَء ڳههر تههي گههڏجي بحفلههون ڪنهدا هئهها. بح ههرم سههاس اسههوادي،‬‫پنهنجههي ڪ ههاب ”‪ “Desert Voices‬۾، سههنڌ جههي بسههلوانن ۽ هنههدن جههي پههاڻ ۾‬ ‫پوشگوار تعلواک جي باري ۾ هن ريت رد طراز آهي:‬‫”اڄ ان ٿور زبانو اڳ، هند ۽ بسلوان پاڻ ۾ سٺا پاَءيسهري ٿهي رهنهدا هئها،‬ ‫۽ هڪٻئي تي اهڙ او لار هون جو جيڪڏهن ڪو هند اتفا سان ٻاهر يند‬ ‫ِ‬‫هو ت پاَءي اري بسلوان ي پنهنجن ٻهارن ٻچهن جهي پهارک ڪنهد ههو. هنهد ،‬‫بسههلوان ههاڪون سههان سههچاچيَء ۽ ههفاچيَء سههان هليهها، ۽ بسههلوانن هنههدن جههي‬‫دوڪيداري ب ايوانداريَء سان ڪئي. شادين جي بودعن تي هڪٻئهي ٽ اينهدا‬
  26. 26. ‫َ‬‫ينههدا هئهها، ۽ هنههدن ههي بسههلوان اهههڙن بههودعن تههي ڪچ هو سههيڌ گهههر ڏيههاري‬‫بوڪلينههدا هئهها. بحههرم جههي بههودعي تههي هنههد باداوههدي نههذر نيههاز ڏينههدا هئهها، ۽‬ ‫بسلوانن ي شربت پيئاريندا هئا. نئين ڄا ل ٻار ي تابوک ڏانهن دوا پهنه ال‬ ‫َ‬‫ڻي يندا هئا، ه ي جي سن ن، در ي،ن ۽ لين ي هند ۽ بسلوان وَءک جي‬‫نگههاهن سههان ڏسههندا هئهها، ۽ ڪههن درگههاهن تههي بسههلوانن ۽ هنههدن ال پههاديَء جههو‬‫ان هام چي هڪ هنڌ هو. جي هنڌ اما ب شهري اثهر هان آجها رهيها آههن، اتهي ههن‬ ‫دت ب سندن تعلواک توام سٺا آهن.“‬‫بذڪور ڪ اب 6654ع ۾ س يو آهي، پهر هِ هي ان هان پهو به هنهد ۽ بسهلوان،‬‫ڏاڍي ذ شههو سههان گههڏ اچينههدا پيئنههدا ۽ ڳاچينههدا ڄاچينهدا هئهها. ر هههڙيَء جههو‬‫شهر د و بودار پري ههه نگر هو. ڪو گهر و،ق، واشق ۽ بع،و ان پالي‬‫ڪون هو گويا دنيا جا غ ۽ ال ، رص ۽ هوس، يران پري،ان ٿي پاسي ٿيا.‬‫اها ر چيداد پاڪس ان داچ ٿيه تاچين رهي، جي وديڪ اڳي ان گهٽ. تڏهن ب ،‬‫جڏهين بسجد بنَءل گاه جي سلسلي ۾، سير شهر ۾، جو بنه دريهاَء جهي ٻهيَء‬‫ڪنڌيَء تي آهي، فساد ٿيو، پونريَءي ٿي، هندن ۽ بسلوانن جي پاڻ ۾ سڪ هاڻ‬‫۽ بنافرک پيدا ٿهي، ڪهر َءن جهو بهالي نودهان ٿيهو ۽ گهڻيهون بهي بهها جهانيون‬‫تلف ٿيون، ڪو سلب ڪون هو جو ان جو اثر سابهون اري شهر تي نه پهوي،‬‫پر پو ب ر هڙيَء ۾ ڪنهن ب دس جي ڪ،يدگي ڪان ٿي، ۽ هند ههه بسلوان‬‫اڳي انگر ير ههه نٿ رهيا. هينئر به ، پواجه غريهب نهواز اجويهريَء جهي وهرس‬‫جو نيهاز اسهان جها هِ هان يه هنهد ڳهاچر ههر سهال پيها بهوڪلين. پليفهو سهلحان‬‫ب ش را ي آههي ته اڄ ڏيهنهن تهاچين دهلهيَء ۽ ٻهين هنهڌن تهي، هرسهال 24 هههه ذي‬‫ا ب ”بيدل“ فوير جو بيلو باداوهدي لڳاچينهدا ادهن ٿها، ۽‬ ‫الوعد تي، ه ان ي‬ ‫ُ‬‫جيئن انهيَء بودعي تي ههت سهندس ڪهالم ديهو ينهد ههو، تيهئن ههت به اِههو‬ ‫سلسلو جاري آهي. اِهو آهي بَءرگن جو اثر!‬‫”بيدل“ ۽ ”بيڪس“ جو ڪالم بوسيويَء جي بڙني ا ولن تي پور آهي، ۽ ان‬‫۾ سوز ۽ گداز، بحلت ۽ بس يَء جو وندهر توهام گهڻهو آههي، تهنهن ڪهري نه‬‫فوههط سههابعين ههي ههظ اينههد هههو ۽ سههندن غه غلههط ٿينههد هههو، پههر انهههن بههان‬‫سڀڪو پنهنجي پنهنجي پري جي پري ۽ تدور ۾ بحو ٿي ينهد ههو. ڪهي‬
  27. 27. ‫ُ‬ ‫ت ري راڳيندَءن ي سهر يهاچه ۾ ب،هغول هونهدا هئها، جهي پهو رف هي پهاڻ به‬ ‫ُ‬‫راڳ جا د ا ڄادو ثابت ٿيا. هنن بَءرگن جي بحفلن ۾ دت جون شهڌ راڳڻيهون‬‫ڳاچه ۾ اينديون هيون. اڄوڪي زباني انگر، ن بال ک هئي ۽ ن ري ڪهنهن‬ ‫َ‬‫راڳ جي ڪا سانو چي ڏني يندي هئي. انهيَء جو اثر اهو ٿيو، جو ر هڙيَء جها‬ ‫َ‬‫بادهو، نن ا پواه ڏا، ٻن ڳالهين ان ب،هور ٿي يها: ههڪ تهرڻ، ۽ ٻيهو ڳهاچه.‬ ‫ََ‬‫ٻاهريان گو يا ايندا هئا، ت به ه هي سرڪهي ڳاچينهدا هئها. اڄڪلهه جي وديهڪ ُاهها‬‫ڄاڻ پڇاڻ ن رهي آهي، پر تڏهن ب ڪو ڳاچڻو آيو، ته ڏي پيهال ۽ يچهار سهان‬ ‫َ‬ ‫ڳاچيند ، ت ب ان ددردانن جي ڪسوٽيَء تي پور ن بيهان.‬‫ههڙن بَءرگن جي رهڻيَء ڪهڻيَء ان ڪي را هند ب اثر ٿيا، ۽ ڪن انهنن بان‬ ‫گهڻو چي فيض رتو. دون ٿا ت انهيَء سوي پود ر هڙي شهر ۾ ب د ا هند‬ ‫ڳاچي سڻرام، ڳاچي پار شاه ، ڳاچي اِيسرداس غيره.‬ ‫در يش هئا ههه جهڙ‬‫بح هرم سهاس اسهوادي پنهنجهي ڪ هاب ”‪ “The Vision of a Village-Singev‬۾،‬‫فوير ”بيڪس“ جو ذڪر ڪندي فرباچي ٿو ت ”هڪ دفعي بيلي جي بودعي تهي‬‫درگاه تي يس. ُاتي هڪ هند وورک پنهنجي بيوار ٻار ي ڻي آچي، هرٻ‬‫انههيَء او وهاد سهان ته هيس پهواب ۾ نيهام بلنههد ۽ ههدايت ٿينهدي ته ڪيههئن ۽‬ ‫ڪهڙ والج ڪجي.“‬‫بح ههرم سههاس اسههوادي، پنهنجههي ڪ ههاب ”‪ “Desert Voices‬۾، هههڪ ٻيههو ادعههو‬‫بيان ڪيو آهي، جو فويهر ها ب جهي ش دهيت ۽ شهاوريَء جهي بولوليهت تهي‬‫ر شني جهي ٿو. فرباچي ٿو ته ”ههڪ دفعهي ههڪ ڳهور ۾ راک جهو رههه ٿيهو.‬‫بنهنجههو ان ظههار ٽڪههادي ۾ ڪيه هههو. بههان، پنهنجههي بعوههول بهههابق ههلح جههو‬‫دئين بجي به ُاٿيس. بنهنجي ُاٿه ان ٿور پو ، پهاَءي بهان ههڪ هنهد َء جهي‬ ‫َ‬‫پرارٿنا جو آ از ڪن تي پيو. انهيَء د ران ۾ ههن ها ب ”بهيڪس“ فويهر جهي‬‫ڪههافي ڏاڍي بٺههي ۽ بههڌر آ از سههان آالپههه شههر ع ڪئههي. راک جههي ڳههڙي ۾‬‫هرهڪ لفظ دوو ۽ بوثر نووني ۾ ٻڌڻ ۾ پئي آيو.بون ي ُان دهت جهو لههف‬ ‫آيو، سو هڪ ته يجههيَء سهڪ نه سهرند ، ٻيهو ته ان جهو بيهان ڪهرڻ ب،هڪ‬
  28. 28. ‫ُ‬‫آهي، سو ت ”بيڪس“ جو ڪالم بحض راڳ آهي، سهو فوهط ٻهڌڻ ال آههي، ۽ نه‬ ‫پڙهه ال .“‬ ‫بيڪس جي شاوري‬‫”بيڪس“ فوير، هڪ الچق پيم جي الچق پٽ انگر، پنهنجي پيم جي نوش ددم‬‫تي هله جي بوڪن ڪوشش ڪئي، ۽ سندس بعاشرتي پواه بعاشوي زندگي‬ ‫اهههڙي چههي رهههي، جهههڙي سههندس الههد بَءرگههوار جههي هئههي. ”بيههدل“ جيههان، ههن به‬ ‫ُ‬‫دلندر شهلاز ان ر اني فيص رتو. جيئن هن درگاه تي پهچه ان پو شعر‬ ‫ُ‬‫دوڻ شر ع ڪيو، تيئن هن ب ڪيو. جيئن ههن ويوهت هي پهچهه ال بجهازي‬ ‫و،ق پوَءي ڪري رتو، تيئن ههن به ڪيهو. پهر جيڪهڏهن غهور سهان ڏسهلو ته‬ ‫بعلوم ٿيند ت پيم جي ر ضابهو پاڻ تي ڪونهيس. ڪڏهن ڪڏهن ٻاهر ٻها‬‫ڪ ي ٿو، ۽ بجازي واشق انگر، سوَءي ۽ تڪليفن جهي شهڪايت ۽ جهداچيَء‬‫ي جلد پ ڪرڻ جي تونا ڪري ٿوههه ههه بره ي ’بره بهاري‘ ب جابجها سهڏي‬‫ٿو۔ بحلوب ي بنت ڪري ٿو، ۽ انهيَء بيوراريَء ۾ يس ’بيوفا‘ ن سڏي ٿو،‬‫جو هن ان اڳ گهڻو ڪري سنڌي شاورن جهو شهيو نه رهيهو آههي، ۽ سهاڳئي‬ ‫ا‬ ‫دت رديلن جي ب شڪايت ڪري ٿو. بثال:‬ ‫(ڪافي ر پ آسا يا سورر)‬ ‫ُ‬ ‫از بحرم رس ن يار، آم ت پردون پاڻ ۾.‬ ‫ُ‬ ‫ال ادف يار هودم، هج هوي،ہ هوودم،‬ ‫دم ن هڪڙ ٿي تون سار.‬ ‫ڪيئن ڪيئ جاني جداچي، بون سان ڪيئ بيوفاچي،‬ ‫نانم بوال جي نهار.‬ ‫َ َ‬ ‫هيَء رديلن راه باري، تن ۾ تنهنجي طلب طاري،‬ ‫ا ڙيون تنهنجون گ انار.‬ ‫”بيڪس“بيوس سا ڪري، جو تو لئ دبدم ٿو بري،‬
  29. 29. ‫ددي ار ار.‬ ‫َ‬ ‫تو تؤن‬ ‫(ڪافي ر پ ڪلياڻ)‬ ‫ڪر ن جداچي يار، گهوريو سوَء ، َ ر تون.‬ ‫ُ‬ ‫دريا درد جو دل ۾، هي تار ن تار،‬ ‫ڪر ن بون سان بابر ، ورک جا سينگار.‬ ‫َ َ‬ ‫َُ‬ ‫بٺا بادا سا ڪجن، بٺن جا بن يار،‬ ‫َ‬ ‫دم ٻ ههه ٽي دنيا ۾، گڏ ٿي يار گذار.‬ ‫ِ ُ ُ‬ ‫هت هت هج هنئين ۾، دم ن ٿي تون سار،‬ ‫”بيڪس“ و،ق انڌير ڪيا، غازي غوَءي دار.‬ ‫هڪڙي هنڌ فرباچي ٿو:‬ ‫َُ َ‬ ‫سب االيو يار ٻين سان، بون سان ڪوَء ڪوايو تو،‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬‫يار جاد گر ”بيڪس“ سان، هي، ه جو نينهن نڀايو تو!‬ ‫ٻئي هنڌ فرباچي ٿو:‬ ‫جلي ٿي هيَء جان، جيڏيون! س ه ي ڪو سوجهاچي.‬ ‫ٻئي هنڌ فرباچي ٿو:‬‫’ڪني ‘ ڪون ڪوچي سوجها ي، بيري اس شام دل ُلوي.‬ ‫ٻئي هنڌ فرباچي ٿو:‬ ‫’ڪني ‘! ڪول آ بيري، اتنا باڻ ڪيا ڪرنا،‬ ‫ُ َ‬ ‫ُ‬‫اي سانورا سه س ن بيرا، پدا ڪولون ڪي ڪڇ ڏرنا.‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫د ي هي جان جي بيرا، سيي الغرض تن تيرا،‬
  30. 30. ‫َ‬ ‫گلي ۾ رين دن ڦيرا، اي دللر سيان ڪي سرنا.‬ ‫َ‬ ‫”بيڪس“ بردا تيرا بيوس، هواري دلڙي ت لي س،‬ ‫ن بادا ڪر بيرا جاني، اي دللر وادلت برنا.‬‫اڳئهههين طلوهههي جهههي شهههاورن جهههو ڪهههالم بوسهههيويَء تهههي بهههوز ن ڪيههه آههههي،‬‫تنهنڪري ُان ۾ وربي ور ض اريون پابنديون ڪينهن، اللت دافيي جو پيال‬‫ر يو يند هو. سو ب ، ڪافين تهوَءي ڏ هيهڙن ۾، ان جهو نوونهو نرالهو ههو پهر‬ ‫ا‬ ‫”بيڪس“ ت ٻوليَء جي ٻنڌدن ان چي پاڻ ي آزاد ر يو آهي. بثال:‬ ‫ناه بناسب جاني تو ي، ”بيڪس“ سان بي ر اهي.‬‫هن ڪافيَء جون ٽي بدراوون سنڌي ۽ ٽي سراچڪي آهن. اهڙيَء طرح، هيٺين‬ ‫ڪافي سنڌي آهي، پر ان ۾ ڪي ڪي سراچڪي لفظ اس عوال ڪيا يا آهن:‬ ‫بون سان جاني جاد اليو تو، دام زلف ۾ ڦاسايو تو.‬ ‫اهڙيَء طرح، هيٺينَء ڪافيَء جو ٿله سنڌي آهي:‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫سا ؤن رسي چين رادا، ڪڏهن پردندين پيارا!‬ ‫پر ان جون ٻ بدراوون س يون فارسي آهن:‬ ‫(4) باديگران ن،س ي، دست از ي ي شس ي،‬ ‫پيوان پود شڪس ي، ديدار ده پدا را.‬ ‫(6)ڪردي وها فراد ، شب ر ز سين داڪ ،‬ ‫فربرده هالڪ ، گاهي نوا نظارا.‬ ‫ا‬ ‫پر ڪن بدراون ۾ اس فارسي ۽ اس سنڌي آهي. بثال:‬ ‫ا وال بابلين تو، دين در جلين دنين تو،‬ ‫ِ‬
  31. 31. ‫گاهي شوي درين تو، دل جا س ه سونهارا.‬‫اهڙيَء طرح، جنهن دهت بهٿس جهذبو طهاري ٿئهي ٿهو، تهڏهن سهنڌي، سهراچڪي،‬‫ارد ، هنڌي، فارسي، وربي ۽ سنسڪرک ٻولين جا لفظ بنها ڪهنهن اب يهاز جهي‬‫ڪ آدي ٿو. اهها ڳالهه ٻهوليَء ۽ زبانهدانيَء جهي نوهه نگاهه هان اللهت بعيهوب‬‫آهي، پر هيم در يش انهن ي بالچي، اهڙي نووني پيش ڪري ٿو جو انهن ۾‬‫پاڻ زياده رس ۽ بيٺاج پيدا ٿئي ٿو. بعضي ڪن لفهن ي پاڻ ۾ بالچي، نوان‬ ‫ا هالح ياهيا اٿس، جن پاڻ ٻوليَء ۾ اضافو ڪيو آهي.‬‫شاوري جهذباک نگهاريَء جهو ٻيهو نهالو آههي. شهاور تهي جهنهن دهت جههڙ جهذبو‬‫طاري ٿئي ٿو، اهڙ چي لفظ يا ا هالح سهندس ذههن ۾ ظهاهر ٿئهي ٿهو، جيڪهو‬‫سندس انهيَء جذبي جي حيح ترجواني ڪري ٿهو. ”بهيڪس“ يهار جهي جهداچيَء‬‫جو بيان ههه ههه جنهن ي هو ”بره “ سڏي ٿو ههه ههه اهڙي پو اسلوبيَء سان ڪري‬ ‫ٿو، جنهن ۾ سندس بودد جا ٻئي پاسا ر شن ٿين ٿا. فرباچي ٿو:‬ ‫(4)_ بره بازاري، و،ق آزاري، هڪ بيوراري ٻي پلق جي پواري.‬ ‫َ‬ ‫(6)_ ڳئي بوس پَءان الي، آيا بره بهار.‬ ‫ِ‬ ‫(1)_ فض ٿيو، فر پيو، بره ڪيو باران.‬ ‫(1)_ آچي بند بيالپ جي، بره ڪئي برساک.‬ ‫”فرهنگ آ في “ ار ، ”بازاري“ لفظ جي بعني هيٺينَء ريت ليي ٿو:‬ ‫ش‬‫”بازار سي نسلت ر ني اال ههه وام ههه بعوولي هههه بهازار ڪهي بيٺنهي اال هههه بهي‬ ‫او لار“.‬‫”بيڪس“ جي ”بره بهازاري“ ۾ ڪيهڏي سهعت آههي! هافظ شهيرازيَء جيڪهو‬‫پيههال هيٺئههين بيههت ۾ آنههد آهههي، سههو ل ه ڳ ه فويههر هها ب انهههيَء هڪههڙي‬ ‫ا هالح، ”بره بازاري“، ۾ ادا ڪيو آهي:‬ ‫بن از آن سن ر ز افَء ن ڪہ يوسف داشت دانس ،‬ ‫ِ‬
  32. 32. ‫ڪہ و،ق از پرده ودوت بر ن آرد زلي ا را.‬ ‫انهيَء ڪري بره ال تونا ب ڪري ٿو:‬ ‫داتار تون دال ر، آسار هي گداگر،‬ ‫ب ،ين بره بهادر، پنهنجي ڪرم جا ڪي توال.‬‫ازان سوا فوير ا ب سوز ۽ اثهر پيهدا ڪهرڻ پهاطر ڪهي پنهنجها ا ههالح به‬ ‫ا‬ ‫ياهيا آهن، جي سندس ذهانت ۽ طلاويَء جو ر شن دلي آهن. بثال:‬ ‫(4) بحلت باريو بسڪينن ي، ”بيڪس“ بره بڇاچين ٿو.‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫ڄاچي درد دبابون، پنهنجا پيارا ڪهاچين ٿو.‬ ‫(6)‬ ‫(1) تون دادر دلندر بهر جا اضر،‬ ‫او ل ڪا ب ،و سڪ جي سواچي.‬ ‫َ ُ‬ ‫َ‬ ‫َ َ‬ ‫(1) ته ته جهلندا تون دللر، گهت ڏ ان دي ڏ ر.‬ ‫(9) نين دي گهوَءي د َءاڪي، سري يوان اندي هو.‬ ‫(2) درد سبالون ڪيون دل اندر، ناز سان لڳو ناتو بون.‬ ‫ُ‬ ‫”بيڪس“ دسوت بنجه دل جي، سر سورن جو ڳاتو بون.‬ ‫(2)‬ ‫ڏ ر ڏ ن جي بن بنهنجي ي، سورن سان تون ساهين ٿو.‬ ‫(1)‬‫”بيڪس“ پنهنجي الد بَءرگوار هي ُاسه اد ۽ برشهد ڪهري رتهو ههو، ۽ جهڏهن‬‫جڏهن يس تڪليف ٿِي ٿي، تهڏهن تهڏهن هيس بهدد ال سهڏياچين ٿهي. جيهئن ته‬ ‫فرباچي ٿو:‬ ‫(4) ”بيڪس“ ’بيدل‘ ؤن لڌي، بحلت اري بام.‬ ‫(6) بنهنجا پير برسد شهن،اه ’بيدل‘،‬ ‫هي ”بيڪس“ بيوس پرتو ٿي بالڪ ،‬ ‫وور ٻاجهون تنهنجي بون گوندر گذاري.‬ ‫(1) له سنڀار ن سيگه ۾، ’بيدل‘ بنهنجا ڳ ار،‬ ‫’بيدل‘ نان او جي، ”بيڪس“ جي له سار.‬
  33. 33. ‫پر، ساڳئي دهت، ضهرک شههلاز دلنهدر هي به سهادي ٿهيه ال سهڏي ٿهو، جيهئن‬ ‫هيٺين ڪافين بان بعلوم ٿيند :‬ ‫دلندر باَء ڪر بنهنجي، سگهو ٿي راه ۾ رهلر.‬ ‫(4)‬ ‫سڀني جو سردار، ا ب سيوهادي تون.‬ ‫(6)‬‫ازان سههوا ٻه بناجههاتون به ديههون اٿههس. پههر ساڪههاڻ ت ه نيههنهن ههي ضههر ري ٿههو‬ ‫سوجهي، تنهنڪري انهن بان هڪ ۾ ان ال ب دوا گهري ٿو. فرباچي ٿو:‬ ‫(4)_ ڪر ڳالچي بره جي يا سيدا، ڪر نواز نينهن جي يا سيدا،‬ ‫ڪر ونايت و،ق جي يا سيدا، ڪر بهر ڪا درد جي يا سيدا.‬ ‫(6)_ دال ڪ ۽ ال ڏي يا سيدا، و،ق دک ڪر وها تون ل پدا.‬ ‫آهين تون هر جا سيلو پا ندا، اه َ بنهنجي ڪر سگهو تون سيدا.‬ ‫ٻئي هنڌ ري دوي ٿو:‬ ‫يا شاه ’بيدل‘ بره جون بهيران، سڀن سالڪن جو تون آن پير پيران.‬‫هن ڪافيَء ۾ ب ’بيدل‘ فوير ي فوط برهه ال نه ، پهر برهه جهي بهيهرن ب ،هه‬‫ال اس دوا ٿهو ڪهري. ”فرهنهگ آ هفي “ ار ”بهيهر“ لفهظ جهي بعنهي ههن ريهت‬ ‫ش‬ ‫ڪري ٿو:‬‫”فوج ڪهي پيچههي پيچههي جهو سهاچيس، گراسهڪٽ ا ر بهرد بهان شهاگرد پي،ه‬‫ڪي دهار جاتي هي، اسهي ’بهيهر‘ ڪه هي ههين، اس بهين فهوجي آدبيهون ڪهي‬ ‫بيويان ا ر هر دس ڪي د ڪاندار غيره بهي داپ هين.“‬‫بهلب ت اسان جي فوير ”بيڪس“ ي بره پنهنجي وولي اٽهالي ۽ سهاز سهابان‬‫سان گهرجي، جيئن ڪا ڪوي ۽ ڪوتاهي ن رهي. شاه ها ب به ’بهيهر‘ لفهظ‬ ‫ل ڳ اهڙيَء بعني ۾ اس عوال ڪيو آهي. فرباچي ٿو:‬ ‫ش‬

×