Divan Budhal Faqir (ديوان ٻڍل فقير)

2,273 views
2,061 views

Published on

Biography and Poetry of Hazrat Budhal faqir Sufi ul Qadri

Published in: Education
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
2,273
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
16
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Divan Budhal Faqir (ديوان ٻڍل فقير)

  1. 1. ‫ڍل فقير‬‫ديوان ٻُ‬ ‫ُ‬ ‫سوانح عمري ۽ ڪالم‬‫حضرت شهنشاهه ُٻڍل فقير صوفي القادري‬ ‫ُ‬ ‫سهيڙيندڙ : فقير طارق حيات الشاري‬
  2. 2. ‫بسم اهلل الرحمن الرحيم‬ ‫ديباچو‬ ‫َ ْ َ َ َ َ ْ ُ ْ أَ ْ َ‬ ‫لوالک لما خلقت الفالک (قرآن پاڪ)‬ ‫أ ََّ ُ َ َ َ َ ُ ُ‬ ‫أول ما خلق هللا ُنري (حديث شريف)‬ ‫ِ‬‫خاص تعريف آهي، واسطي خالق الخلق، ۽ مالڪ الملڪ جي جو جڳائي ثناِء حضرت محمد مصطفي‬‫ٰ‬‫احمد مجتبي ﷺ جن جي طفيلي هي جهان دنيا جو بلڪ ساري ڪائنات پيدا ٿي. جنهن جو ثبوت‬ ‫ٰ‬‫مٿين آيت شريف ۽ حديث پاڪ مان ملي ٿو. پوِء ڇو نه اسان پنهنجي پياري نبي ﷺ جي تعريف‬ ‫ڪريون. ۽ سندن نقش قدم تي هلڻ جي ڪوشش ڪريون. اما بعد‬‫هي ڪتاب " دري ناياب " جي نالي سان هادي شهنشاه سائين ٻڍل فقير صوفي القادري جن جي‬‫منجهس سوانح عمري ۽ سندن معجزنما گفتارن جي قلم بند ڪري ڇپائڻ الِء حضرت سجاده نشين‬‫اڪمل اهل اهلل هادي حضرت فقير عبدالڪريم صوفي القادري جن پنهنجي فرزند ارجمند حضرت‬‫فقير مست محمد مقيم صوفي القادري جن کي حڪم فرمايو. جو صاحبزاده صاحب جن درج ڪري‬ ‫ڇپرايو.‬ ‫َ‬ ‫ََّ َ ُ ُ َ َ َ ً َ َ ُ َ ُ ُ َ‬ ‫اَِنا امره اِذا اراد شيئا ان يقول له کن فيکون‬‫هن آيت جي لکڻ جو صرف اهو مقصد آهي ته جڏهن رب جي ذات پنهنجي حسن نور محمد ﷺجن ۾‬ ‫ِ‬‫ڏٺو تڏهن امر ڪيائين پنهنجي ارادي کي ته ٿي پئه. پوِء ٿي پيو. ڇا ٿيو جو ساري ڪائنات جڙي ۽ روح‬ ‫پيدا ٿي پيا. ڪٿان؟ سندس نور مان جدا جدا جزا ٿيا.‬ ‫ِ‬‫فرمايائون الست بربکم؟ ارواحن عرض ڪيو قالو بلي پوِء محبوب پاڪ جن جي پيشوائي الِء زمين‬ ‫ٰ‬‫کي سينگارڻ واسطي آدم عليه السالم جي بوتي تيار ڪرڻ الِء مالئڪن کي حڪم فرمايو ته آدم جو‬‫بوتو پاڻي ۽ مٽي مان تيار ڪيو. پوِء مالئڪن بوتو ٺاهيو مگر جيئن رب پاڪ جي ذات کي بڻائڻو‬‫هيو ان موجب مالئڪن کي ٺاهڻ نه آيو. پاڻ فرمايا.ئين " خلق هللا آدم علي صورته " ، جڏهن آدم عليه‬ ‫ٰ‬ ‫َ ْ ُ ْ َ ْ َ َ َ ْ ُ ُ َآ َ َ َ َ َ ُ ََّ‬‫السالم ۾ روح آيو. تڏهن ذات حق جي مالئڪن کي حڪم ڪيو " و ِاذ قلنا لِلمالئِكة اْسدوا لدم فسجدوا ِاال‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ َ أَ َ َ ْ َ ْ َ َ َ َ َ ِ َ ْ َ ِ َ‬‫ِا ْبليس أَب واستكَب وَكن ِم الَكفري ". جنهن ڪري ابليس کي آسمانن تان تڙايو ويو ۽ بيزاري جو توڪ‬ ‫ِ‬ ‫سندس گردن تي آيو. ۽ آدم عليه السالم کي بهشت ۾ رهايو ويو.‬ ‫2‬
  3. 3. ‫أ‬ ‫أ‬‫ذات حق ڪالم پاڪ ۾ فرمايو آهي " وفﻲ أنﻔسـکم أف ـال ﺘﺒﺼــرون " جن کي انهيَء آيت شريف جي معني‬‫ٰ‬‫جي خبر پيئي انهن ڏسڻ جي ڪوشش ڪئي. ۽ کيس ڳولهي لهڻ الِء هن آيت تي هليا. " وبتغو اليهم‬‫الوسيلت " ۽ رهبر ڪامل (مرشد) جي دست بيعت ٿي سندس امر موجب هلندي جيڪي به مرشد هنن‬‫کي سبق ڏنو. ان موجب ڳولهي پاڻ وٽ ان کي موجود ڪيائون. ۽ انهيَء مالڪ پاڻ ان جسم مان‬‫اناالحق جا نعرا عالم آشڪار ڪيا. تنهن ڪري رهبر ڪامل مرشد جو دست بيعت ٿيڻ الِء خود ذات حق‬ ‫جو فرمان آهي.‬ ‫َ َ ْ‬ ‫َ ُ َْ َ ِ ِ‬‫انهيَء ڪتاب اهلل کي سچي ڪرڻ شروع ۾ آيت شريف آهي. " ذلِك الكِﺘاب ال ريب فيه " جنهن جي ڪري‬‫حق جي ڳوال وارا طالب قرآن پاڪ کي سچو ۽ صحيح سمجهي ۽ ذات حق کي ڳولهي لهن ٿا. ۽ طالب‬ ‫حق وارن جي پرورش ان رب پاڪ جي ئي ذمي آهي.‬‫اهڙيَء طرح ڏٺو ويو آهي ته جيئن جهان ۾ ڪيتريون ئي پيرن، فقيرن ۽ بزرگن جون درگاهون ۽‬‫گاديون آهن ته انهن کي وڏيون وڏيون ملڪيتون آهن ۽ وڏين ملڪيتن ۽ هستين وارا طالب آهن. مگر‬‫شهنشاه سائين ٻڍل فقير صوفي القادري جن جي گاديَء کي ڪابه ظاهري ملڪيت ڪانهي ۽ نه وري‬ ‫َ َ ََّ ْ َ َ ََّ َ ُ َ َ ْ ُ ُ‬‫ڪي وڏين ملڪيتن وارا ماڻهو مريد اٿس. کين اهلل پاڪ تي توڪل آهي. " َِم يَﺘوَك لَع هللاِ فهو حسبه "‬‫انهيَء تي توڪل اٿن. ۽ نه وري ٻين پيرن ۽ بزرگن جيان مريدن جي در تي ڏن الِء نه ويندا آهن.‬‫جيڪڏهن ڪو طالب مريد دعوت جو اهتمام ڪندو آهي. ۽ اسم اهلل جو وجهندو آهي ته پوِء ان جي‬‫دعوت کائڻ ويندا آهن. ۽ ان کان ڪجهه نه گهرندا نه آهن. پر جيڪڏهن ڪو طالب مريد راهه اهلل ڪجهه‬‫ڏيندو آهي ته اهو وٺندا آهن. وتن ڪوبه سوالي اسم اهلل جو جهڙي به ڪم الِء کڻي ايندو آهي. ان جو‬ ‫ُ َ‬‫پورو ڪري کيس راضي ڪندا آهن. " اَلﻔقري ال ََيﺘاج اِل هللا " . باقي ٻارهن مهيني هڪ دفعه درگاه جا طالب‬ ‫َ ُ َ‬‫رلهين جو سير عام ڳوٺن ۽ شهرن مان ڪندا آهن. جو اهي رلهيون درگاهه تي سوالين، بيمارن ۽‬ ‫مسافرن جي اوڍڻ الِء ڪم اينديون آهن.‬ ‫اليحتاج انهانون هوندا فڪر جنهانون سارا هو،‬ ‫دوست جنهادي دل تي وسندا دشمن لهي نه وارا هو،‬ ‫نظر جنهان دي ڪيميا هوندي سي ڪيئن مارن پارا هو،‬ ‫باهو عاشق اٿاهين رهندي جتي رهندا نبي سونهارا هو.‬ ‫(حضرت فقير سلطان باهو )‬ ‫الراقم:- حضرت فقير مست محمد مقيم صوفي القادري‬ ‫از درگاهه شريف (ٻڍل فقير )‬ ‫3‬
  4. 4. ‫حضرت شهنشاهه ٻڍل فقير صوفي القادري پنهنجي فرزند فقير مست‬ ‫محمد مقيم سان گڏ نڪتل هڪ ناياب تصوير‬ ‫4‬
  5. 5. ‫شجرو‬ ‫حضرت ٻڍل فقير‬ ‫صوفي القادري‬ ‫فقير عبدالڪريم‬ ‫فقير مست محمد‬ ‫فقير عبدالحڪيم‬ ‫(ٻيون گادي نشين)‬ ‫مقيم‬ ‫(ننگر ڌڻي)‬ ‫(شاعر)‬ ‫پهريون گادي نشين‬ ‫فقير مست محمد‬ ‫فقير امام الدين‬ ‫گهرل فقير‬ ‫بهرل فقير‬ ‫مقيم‬ ‫(شاعر)‬ ‫(شاعر)‬ ‫(شاعر)‬ ‫چوٿون گادي نشين‬‫فقير اسد اهلل‬ ‫فقير ثنااهلل مست‬ ‫فقير شمس الدين‬ ‫“شمن“ ، (شاعر)‬ ‫ٽيون گادي نشين‬ ‫فقير عبدالغفار عرف‬ ‫بابو سائين‬ ‫پنجون گادي نشين‬ ‫فقير عبداهلل‬ ‫نوٽ: هن درگاهه شريف جا پنج گادي نشين ۽ ڇهه شاعر ٿي گذريا آهن.‬ ‫5‬
  6. 6. ‫فهرست‬ ‫سوانح عمري هادي سائين ٻڍل فقير صوفي القادري‬‫هادي سائين جن جي تعليم حاصل ڪرائڻ الِء والدين جون ڪوششون‬ ‫عشق وحدت جي اظهاري‬ ‫هادي سائين جن جو دست بيعت ٿيڻ‬ ‫هادي ٻڍل سائين جن جي سخا ۽ تارڪي‬ ‫ٻڍل سائين جن جي شادي خانه آبادي جو سلسلو‬ ‫ٻڍل سائين جن جو اوالد‬ ‫ٻڍل سائين جن جي صورت ۽ سيرت‬ ‫ٻڍل سائين جن جو مذهب ۽ طريقو‬ ‫شهنشاه ٻڍل سائين جن جو دنيا مان برقعو مٽائڻ‬ ‫ٻڍل سائين جن جون ڪجهه ڪرامتون‬ ‫پهرين روايت‬ ‫ٻين روايت‬ ‫ٽين روايت‬ ‫چوٿين روايت‬ ‫پنجين روايت‬ ‫ڇهين روايت‬ ‫ستين روايت‬ ‫اٺين روايت‬ ‫نائين روايت‬ ‫ڏهين روايت‬ ‫6‬
  7. 7. ‫ٻڍل فقير (ڪريم بخش خالد)‬‫سنڌ جو تصوف ۽ ٻڍل فقير ( پير علي محمد راشدي)‬ ‫ٻڍل فقير (غالم محمد ايل بدوي)‬ ‫حمد‬ ‫سنڌي بيت‬ ‫عشق تي چيل بيت‬ ‫سر سسئي جا بيت‬ ‫ستن ڏينهن جو بيان‬ ‫سسئي جا ٽيهه ڏينهن‬ ‫سرتين جي سمجهاڻي‬ ‫سسئي جو جواب‬ ‫سر سورٺ جا بيت‬ ‫سر سارنگ جا بيت‬ ‫سر رامڪلي جا بيت‬ ‫سنڌي ڪافيون‬ ‫سرائيڪي ڪافيون‬ ‫7‬
  8. 8. ‫بسم اهلل الرحمن الرحيم‬ ‫سوانح عمري هادي سائين ٻڍل فقير صوفي القادري‬‫سندن عالم ارواح کان عالم ناسوت ۾ آمد ڳوٺ بخشو انڙ ضلع شڪارپور ۾ ٿي. اهو ڳوٺ هِن وقت‬ ‫ِ‬‫ڳوٺ ٻڍل فقير جي نالي سان مشهور آهي. انهيَء ڳوٺ ۾ نالي ”حضرت واسح فقير“ رهندو هو. پاڻ‬‫ظاهري طرح سان ذات جا انڙ هئا. پاڻ درويش صورت ۽ سيرت جا صاحب هيا. رات ڏينهن پنهنجي‬‫مالڪ جي يادگيري ۽ گذرسفر الِء ظاهري ڪرت کيتي ڪندا هئا. نه ڪنهن کان گهرندا هيا نه ڪنهن‬ ‫کي ايذائيندا هيا.‬‫قدرت جو اهڙو رنگ جو ”حضرت واسح فقير“ کي پٽ جي اوالد ڪونه هئي. جنهن ڪري هو شب روز‬ ‫بارگاه ايزديَء ۾ اوالد جا سائل هوندا هيا.‬‫هڪ ڏهاڙي خالق اڪبر جي مهربانيَء سان هڪ مست درويش انهيَء ڳوٺ ۾ آيو.”حضرت واسح‬‫فقير“ مست فقير کي عرض ڪيو ته مونکي نرينو اوالد ڪونه آهي، جنهن الِء ڏاڍو منتظر آهيان. اوهان‬ ‫اهلل جي نالي انهيَء مالڪ جي درگاه مان هڪ صالح نيڪ پٽ وٺي ڏيو.‬‫جنهن تي انهيَء مست بارگاه االهيَء ۾ مناجات ڪري حضرت واسح فقير کي فرمايو ته ”ادا تو کي‬‫انشااهلل هڪ فرزند ڄمندو. جنهن جو اسم مبارڪ "ٻڍل" رکندا“. انهن لفظن چوڻ بعد اهو نانگو مست‬ ‫فقير جيڏانهن جو هيو تيڏانهن هليو ويو.‬‫ڪجهه وقت گذرڻ بعد مست فقير جي قول موجب حضرت واسح فقير کي فرزند ارجمند تولد ٿيو.‬‫ليڪن ٻار جي ناڙي وڍڻ الِء اهڙو ڪوبه اوزار ڪونه ٿي لڌو. ٻار جي وارثن گهڻي ڪوشش ڪئي پر‬‫اهو نه لڀيو. انهيَء پريشاني جي عالم ۾ پاڻ ،جو اڃا دنيا ۾ مس ظهور فرمايو هيو ،فرمائڻ لڳا ”ڪاتي‬ ‫جاري ۾ رکي اٿو“. ڄاول ٻار جا اهي لفظ ٻڌي حاضر مجلس وارا حيران ٿي ويا.‬‫مست فقير جي فرمان موجب فقير صاحب جن جو نالو "ٻڍل فقير" رکيو ويو. کين اڄ تائين انهيَء‬ ‫پاڪ اسم سان طالب ۽ نياز مند ياد ڪندا آهن.‬ ‫8‬
  9. 9. ‫هادي سائين جن جي تعليم حاصل ڪرائڻ الِء والدين جون ڪوششون‬‫جنهن وقت ٻڍل سائين جن ننڍڙا هيا سندن والدين ناز ۽ نعمت سان کين نپايو. جڏهن ستن اٺن ورهين‬‫جا ٿيا ان وقت فقير صاحب جي عزيزن ظاهري علم جي تعليم الِء پسگردائي جي مدرسن ۾ کين‬ ‫استاد جي حوالي ڪرڻ جون ڪوششون ورتائون.‬‫مگر فقير سائين َء کي صبح جو گهر کان پڙهڻ الِء موڪليندا هيا ته پاڻ مدرسي کان نٽائي جهنگ ۾‬ ‫گوشه نشين ٿي باطن جي رازن سان مشغول رهندا هيا.‬‫ڏينهن گذرڻ بعد جڏهن سندن والد کي خبر پئي ته فقير ظاهري علم جي اوڏو نه آهي. تڏهن علم پرائڻ‬‫الِء ڪنهن دوري مسافري تي ڇڏڻ جو خيال ڪري مدرسه امروٽ شريف ۾ کين ڇڏي آيا ۽ مدرسي جي‬ ‫اسادن کي تاڪيد ڪيائون ته ”فقير صاحب کي ظاهري علم جي چڱي طرح ڪوشش ڪريو.“‬ ‫جن کي لڳي لنوء يار جي وسري وين ڪم ڪار ٻي‬ ‫ِ‬ ‫طلب هين سردار ڪي سي عام ۾ هت نه اڙيا‬ ‫(حضرت ٻڍل فقير )‬‫پوِء جڏهن مدرسي جي استادن ڏٺو ته فقير صاحب ظاهري اکرن جي واه ئي نه آهي تڏهن هنن جي دل ۾‬‫اهو خيال پيو ته جيڪر فقير اسان وٽان پنهنجي گهر وڃي ته چڱو آهي. پوِء هادي سائين جن به استادن‬‫کان رخصت گهري ته هينئر پنهنجي ڳوٺ ويندا سون. جنهن تي مدرسي جي معلمن ۽ مولوين به‬‫خوشيَء سان کين موڪل ڏني. پوِء فقير سائين جن پنهنجي ڳوٺ اچي پهتا. جڏهن سندن والدين هادي‬‫سائين جن جا الٽا خيال ڏٺا تڏهن مجبور ٿي کين مال چارڻ جو ڪم رکيو. پاڻ به راضي ٿي صبح جو‬‫مال ڇوڙي جهنگ ڏانهن ويندا هئا ۽ شام جو مال کي چاري واپس ايندا هئا ۽ پاڻ اڪيالئي ۾ ويهي‬ ‫يار سان روح رهاڻيون ڪندا هئا.‬‫هڪ ڏينهن ڍويرن جا ڦر اچي مائرن سان مليا ۽ کير سمورو ڌائي ويا. شام جو جڏهن ڳئون گهر آيون‬‫۽ ڍورن سان ڦر گڏيل هئا ۽ ڳئون ڌاتالن هيون. تڏهن سندن والدين فرمايو ته ”بابا ڍورن جي به حفاظت‬‫نٿا ڪريو جو ساڻن ڦر گڏجي ڌائي ويا آهن“. پاڻ هادي سائين جن ڳئن کي فرمايو ته ”مائي، اوهان ٻچن‬‫کي ڀلي کير پياريو مگر خدمت وران جو به خيال ڪريو.“ انهيَء ڏينهن کان پوِء ڦر پنهنجي مائرن سان‬ ‫ساڻ هوندا هئا ۽ ڳئون به هميشه جيترو کير ڏينديون هيون.‬ ‫9‬
  10. 10. ‫جيئن ته فقير سائين پاڻ مال چاريندا هئا سو هڪ ڏهاڙي صبع جو مال کي جهنگ ۾ ڇڏي پاڻ هڪ‬‫وڻ هيٺان دم اسم جي ڌيان جو ڪري آرامي ٿي پيا ۽ ڍور ڪيڏانهن جو ڪيڏانهن هليا ويا. فقير‬ ‫سائين جن ڍورن ڏي ظاهرت ۾ ڪو به خيال نه ڪيو.‬ ‫عاشق ويا اوڏنهين جاتي رڍ نه ڪا ڳئون‬ ‫ِ‬ ‫نه ڪا ٻيڪ ٻڪر جي نه ڪا چڙن جي چئون پئون‬ ‫ِ‬ ‫نه ڪو سونچو سانڀر جو نه ڪا ڍورن ڍئون‬ ‫غالم حيدر غيب ۾ ٿيا گاروڙي گئون‬ ‫چتن کي چئون پئون موڳن کي هِن مال جي‬ ‫(حضرت صوفي فقير غالم حيدر گودڙيو)‬‫شام جو ڍور وڃي هڪڙي هاري جي پوک ۾ پيا. جڏهن هن هاري کي خبر پئي ته آالئي ڪنهن جا ڍور‬‫پوک ڀيلن ٿا سو اتان پوڱ مان ڍور ڪڍي اڳ ۾ ڪيائون. ڍورن اهو رستو ورتو جتي هادي سائين‬‫جن وڻ جي ڇانو ۾ آرامي هئا. شام جو اهو دستور آهي ته هر هڪ جسم جو پاڇو اوڀر طرف هوندو‬‫آهي. مگر ان وڻ جو پاڇو صبح جي وقت وانگر اولهه طرف بيٺل آهي جنهن وڻ جي ڇانو ۾ هادي‬‫سائين جن آرامي هيا. اهڙو عجيب قدرت جو رنگ ڏسي هارين پاڻ ۾ ڳالهايو ته ”هي عجيب رنگ‬‫آهي ج و صبح جو به اولهه طرف کان ۽ وڻ جو به پاڇو به اولهه طرف کان آهي.“ اڃان ويجهو آيا ته هڪ‬‫نينگر انهيَء وڻ جي ڇانو ۾ آرامي آهن ۽ چوڻ لڳا ته ” واهه جو هي مرد مولي جو رنگ آهي. منجهس‬ ‫ٰ‬‫اهڙي ڪا مڻيان آهي جو وڻ به هن جي امر ۾ خدمتگار آهن.“ ايتري ۾ پاڻ سائين جن اٿي پيا ۽ هارين‬ ‫اچي قدم بوسي ڪري دعا خير طلبي واپس وريا ۽ پاڻ هادي سائين جن ڍور ڪاهي اچي جاِء تي پهتا.‬ ‫جاڳڻ آهي جنجال ننڊ ته ناز پرين جو‬ ‫سهي ڪر سچل چوي هاديَء سندو خيال‬ ‫جي خاصو رکين خيال ته سمهڻ مان سڌ پوي‬ ‫(سچل سرمست)‬ ‫عشق وحدت جي اظهاري‬ ‫01‬
  11. 11. ‫ڏينهن گذرڻ بعد هادي سائين جن پنهنجي دِل جي وندر الِء هڪ يڪتارو پاڻ ٺاهيو ۽ جهنگ ۾ وڃي‬ ‫ِ‬‫ڍور ڇڏي پاڻ ويهي عِشق جون مِٺيون ٻوليون ٻوليندا هئا. جئن پاڻ پنهنجي ڪالم ۾ فرمايو اٿن.‬ ‫ِ‬ ‫سگهو موٽج يار تو کي ويٺا ساريون.‬ ‫ِ‬ ‫”ٻڍل سائين“‬‫يڪتاري تي راڳ ڳائيندي وجد ۾ اچي ويندا هئا. ڌرتيَء کان شهباز وانگر پرواز ڪري مٿي ويندا هئا‬‫۽ پري وڃي لهندا هئا. هڪ دفعي جي ڳالهه آهي ته سندن ڳوٺ ٻه شخص پهلوان هئا جن اها ڳالهه ٻڌي‬‫ته ٻڍل سائين جن راڳ ڳائيندي زمين کان مٿي پرواز ڪري ويندا آهن. هنن پاڻ ۾ صالح ڪئي ته” آڄ‬‫فقير وٽ هلون کانئن راڳ ڳارايون پوِء جنهن وقت هو پرواز ڪري ان وقت کيس بند ڪري جهليندا‬‫سون“. القصه هادي سائين وٽ آيا ۽ ڪالمن چوڻ الِء عرض ڪيائون. ٻڍل سائين سندن عرض قبول‬‫ڪري پاڻ ٻه ٻول چيائون ته سندن پنيون مبارڪ ڏڪڻ لڳيون. انهن تي پهلوانن کي فرمايو ته” ڪا به‬ ‫ِ‬‫گستاخي نه ڪجو ورنه توهان الِء چڱو نه ٿيندو“. جڏهن عشق جي شهباز پرواز ڪرڻ جي ڪوشش‬‫ڪئي ته انهي ٻنهي پهلوانن هادي سائين جن جي قدمن ۾ ڀاڪر وجهي جهلڻ جي ڪوشش ڪئي‬‫ليڪن ٻڍل سائين انهن ٻنهي ڄڻن کي اڏاري وڻن کان مٿي کڻي ويا. ساري شهر جا ماڻهو مڙي آيا ۽‬‫ٻڍل سائين کي اهلل جا اسم وڌائون. جنهن تي پاڻ هيٺ زمين تي لهي آيا ۽ انهي ٻنهي کي بازن ۾‬ ‫ِ‬‫هٿ وجهي فرمايائون ته ”ڪيڏانهن اڇاليانوء“. انهن تي وارث قسم وجهڻ لڳا ۽ گهڻن زارن کان بعد‬ ‫ِ‬‫کين معافي ڏنائون. هي آهي حضرت عشق جي طاقت. جڏهن ماڻهو هادي سائين جن جو اهو رنگ ڏٺو‬ ‫ِ‬‫ته سڀئي ماڻهو چوڻ لڳا ته فقير سائين جن کي غيبات يا جنن جو اثر آهي ۽ سندن والدين کي به انهيَء‬ ‫ِ‬‫ڳالهه تي بيهاريائون ته ڪو عامل گهرائجي. جنهن تي هو ڀوپا گهرائي طرحين طرحين جا عذاب ڏيڻ‬‫لڳا. پر عشق وارن کي ڀوپا ۽ جاڳر ڇا ڪرن. ايترن عذابن ڏيڻ مان وريو ته ڪجهه به نه. هادي سائين‬ ‫جن تي ڪافي عرصو اها حالت طاري رکيائون.‬ ‫هادي سائين جن جو دست بيعت ٿيڻ‬‫ٻڍل سائين جن جي ڳوٺ ۾ چند ماڻهو پير سائين پاڳاري جن جا مريد هئا. جن مان فريد فقير مڱڻهار‬ ‫خاص مريد هو. ان وقت پير سائين جن جي گاديَء تي سجاده نشين پير حزب اهلل شاه صاحب جن هئا.‬‫پير سائين جن جي عزيز پير علي سرور شاه جن کي فريد فقير دعوت ڪري وٺي آيو. پير سائين جن‬‫فريد فقير کي چيو ته” اوهان جي ڳوٺ ۾ ڪو راڳ چوندو آهي؟ ته انهيَء کي وٺي اچ ته دل کي‬‫وندرايون“. جنهن تي فريد فقير عرض گذاريو ته ”سائين هت واسع فقير جو نينگر نالي ٻڍل فقير‬ ‫11‬
  12. 12. ‫يڪتاري تي ڪالم چوندو آهي. پر جڏهن هو ٻه ڪالم پورا ڪري ٽيون ڪالم چوندو آهي. ته هن تي‬‫اهڙو حال پوندو آهي جو هو بيخود ٿي زمين کان مٿي اڏامندو آهي. جنهن ڪري واسع فقير عام‬‫ماڻهن کي چوندو آهي ته نينگر کان ڪالم نه چوائيندا ڪريو. جو هو بي اختيار اڏامي وڃي کڏن ۽‬‫کوٻن ۾ ڪرندو آهي ۽ کين تڪليف ايندي آهي.“ پير صاحب جن کي هي عجيب قسم جي ڳالهه ٻڌي‬‫ٻڍل سائين جن سان ملڻ ۽ ڏسڻ جو ڏاڍو شوق ٿيو. جنهن تي واسع فقير کي گهرائي ٻڍل سائين جن‬‫جي ڪالم ٻڌڻ جي فرمائش ڪيائون. واسع فقير عرض ڪيو ته ”سائين، هو فقير پنهنجي خيال وارو‬‫آهي. ڪنهن وقت چوڻ موجب هلندو آهي ۽ ڪڏهن ڪنهن جي ٻڌندو ئي ڪونهي. جيڪڏهن اوهان‬‫پنهنجو ماڻهو موڪلي کين گهرائي کين پاڻ فرمائيندوء ته هو اوهان جو امر مڃندو ليڪن کيس ٻن‬ ‫ڪالمن کان وڌيڪ نه چوائيندا جو هن کي تڪليف اچي ويندي آهي.“‬‫پير صاحب جن فريد فقير کي حڪم فرمايو ته ”توهين نينگر کي وٺي اچو.“ فريد فقير جي چوڻ تي‬‫پاڻ ٻڍل سائين آيا ۽ پير سائين سان ملڻ بعد پير صاحب جن جو امر نور بر چشم ڪري يڪتارو کڻي‬‫ڪالم چوڻ شروع ڪيا. جڏهن ٻيو ڪالم پورو ڪيائون ته ٻڍل سائين جن جون پنيون ڏڪڻ لڳيون.‬ ‫ِ‬‫پير صاحب جن به ڏٺو ته حضرت عِشق جو شهباز پرواز جي تيارين ۾ آهي. وڌيڪ ڪالم چوڻ کان‬‫منع ڪيائون. ان کان بعد پير سائين جن ٻڍل سائين کي تحفه طور هڪ پوشاڪ عِنايت ڪيائون ۽‬‫ساڻن مخفي طرح ويهي ڪجهه وقت روح رهاڻيون ڪري کين اجازت ڏنائون. ويندي مهل سندن والد‬ ‫ِ‬ ‫کي فرمايائون ته ”ٻڍل سائين کي اسان جي درگاه تي دست بيعت ٿيڻ الِء موڪليو.“‬‫ڏينهن گذرڻ بعد فريد فقير ٻڍل سائين جن کي ساڻ ڪري پير سائين جن جي درگاه شريف ڏانهن پيادل‬‫رستي وٺي هليا. ۽ درياه تان ٻيڙيَء رستي پار ٽپڻ جو ارادو ڪري ٻيڙيَء تي چڙهيا. جڏهن ٻيڙي سير‬ ‫ِ‬‫۾ پهتي ته ٻڏڻ لڳي. جنهن ڪري سڀئي ماڻهو ٻيڙيَء تي ويٺل حيران ۽ پريشان ٿيڻ لڳا. فريد فقير‬‫سڀني ماڻهن کي چيو ته ”ٻيڙيَء جي بچاَء الِء ٻڍل سائين کي سڀئي عرض ڪيو ته خير سالمتيَء سان‬‫پار پهچئ پئون.“ پوِء سمورا ماڻهو ٻڍل سائين کي عرض ڪرڻ لڳا ته ”فقير سائين ٻيڙيَء الِء رب‬ ‫پاڪ جي درگاه ۾ دعا گهرو ته خير سان هلي پار پهچئون.“‬‫پوِء ٻڍل سائين جن هڪ شعر جي نموني اٺاويهن مصرعن سان لولي چئي ۽ ٻيڙي رب جي ٻاجهه سان‬ ‫پار پهتي. پوِء ٻڍل سائين جن فريد فقير سان گڏجي پير سائين جن جي درگاه شريف تي پهتا.‬‫جنهن وقت فقير ٻڍل سائين جن ۽ فريد فقير پير صاحب حزب اهلل شاه سائين جن جي حضور پهتا ته‬‫پير سائين بادشاه فرمايو ته” فريد فقير ! هي روهڙيَء وارو بيدل فقير ته نه آندو اٿي“. فريد فقير عرض‬‫ڪيو ته ” قبال، هيُء اسان جي ڳوٺ ۾ واسع فقير جو نينگر آهي. اوهان جي حضور ۾ دست بيعت ٿيڻ‬‫آيو آهي. پير سائين بادشاه جن فرمائڻ لڳا ته ” کير جو مٽ ته ڀريل آهي پر سانڀاڻ جي دير اٿس“. پوِء‬ ‫21‬
  13. 13. ‫ٻڍل سائين ڏي مخاطب ٿي فرمائڻ لڳا ته” فقير منهنجو هي ڪلهو ته ڏس. هي زخمي ٿي پيو آهي.‬ ‫تنهنجي جي سڏڻ تي اچي ٻيڙيَء کي ٻڏڻ کان بچائڻ الِء ڏنو اٿم“.‬‫فقير ٻڍل سائين جن عرض ڪيو ته ” قبال! مان به وري اوهان جي اوالد ۽ پيڙهيَء الِء ڏينهن قيامت‬ ‫تائين لولي چئي اٿم“.‬‫دست بيعت ٿيڻ بعد پير سائين بادشاه هادي سائين جن کي فرمايو ته” اوهان آئينده الِء هيڏانهن اچڻ ۽‬‫پنڌ جي تڪليف نه ڪندا ڪريو. جو اسان اوهان سان قيامت تائين ساڻ آهيون. اوهان ڪو به خيال نه‬‫ڪندا“. ان بعد ٻڍل سائين جن پير سائين جن کان موڪالئي سندن حڪم موجب پنهنجي ڳوٺ آيا ۽‬ ‫ذات حق جي يادگيريَء ۾ رهيا.‬ ‫هادي ٻڍل سائين جن جي سخا ۽ تارڪي‬‫ٻڍل سائين جن جي دل ۾ هر وقت اهو خيال رهندو هو ته ”جيڪو به مال اسباب آهي. سو رب جي راهه‬ ‫۾ خيرات ڪري مسڪينن کي کارائي ڇڏجي“.‬‫هڪ دفعي سندن والدين ٻئي ڳوٺ ڏانهن ويا ۽ هادي سائين کي چيائون ته ” اسان ڳوٺ کان ٻاهر ٿا‬‫وڃئون پٺيان گهر ۽ مال جي حفاظت ڪندا“. جڏهن هو روانا ٿي ويا ته ٻڍل سائين جن ڇا ڪيو جو‬‫ڳوٺ جي ماڻهن کي سڏائي ڏاند ۽ ٻيو جيڪو به مال ڍور ڍڳا هين انهن کي تڪبير ڏيارائون ۽ گاڏي‬‫،پاڃاري، هر ۽ ٻيا ڪاٺ ڪال وڍائي ديڳين جي باه ۾ ساڙايائون ۽ گهر ۾ جيڪو به اناج هيو سو به‬ ‫ِ‬ ‫رنڌرائي پسگردائي وارا ،مسڪين ۽ همسايه گهرائي ۽ واٽهڙو سڏائي انهن کي کارائي ڇڏيائون.‬ ‫سسئيَء جي بيتن ۾ ٻڍل سائين جن فرمايو آهي ته؛‬ ‫ڏهين ڏينهن ڏکن جا ورق کلي پيس واهه،‬ ‫سا پڙهي پروڙي پاڻ ۾ اندر منجهه اداهه،‬ ‫رمندي وڃي روح مان ڪري ڪستئون ڪاهه،‬ ‫گهوريان گهر پنهل تان هي مڏيون مال متاع،‬ ‫حاضر حضرت شاه هِن تي ڪر ڪا ٻاجهه ٻڍل چوي.‬‫سندن والد صاحب جن جڏهن سفر تان موٽي آيا ته اهو حال ڏسي هو به فقير جي رضا تي راضي رهيا.‬ ‫ان بعد آهستي آهستي عشق وحدت جي اظهاري ٿيندي وئي. پاڻ ڪالم ۾ فرمايو اٿن ته؛‬ ‫31‬
  14. 14. ‫نينهن ٻڍل نروار ڪيو هاڻي ڪاڏي لڪان؟‬ ‫”ٻڍل سائين“‬‫مثال آهي ته عشق ۽ مشڪ لڪي نه سگهندو آهي. خود ذات حق کي به عشق ئي ظاهر ڪيو. پوِء ڪٿي‬‫ٿو لڪي. هڪ دفعي جي ڳالهه آهي ته هڪ فقير درگاه تي ٻڍل سائين جن جي تي آيو هادي شهنشاه جن‬‫جي فرزند سائين ” فقير عبدالحڪيم “ جن کان پڇا ڪيائون ته ”ٻڍل سائين ڪٿي آهي.“ پر ان ڏينهن‬‫ٻڍل سائين جن ڊکڻ ڳوٺ دعوت کائڻ ويا هئا. پڇا ڪندڙ کي ٻڍل سائين جي فرزند فقير عبدالحڪيم‬‫اوڏاهن ڏس ڏنو. ان بعد هو به اوڏاهن روانو ٿي ويو. هوڏانهن هادي سائين جن دعوت کائي پنهنجي‬‫فقير امير بخش ۽ ٻين طالبن سان درگاه ڏانهن ٿي آيا. ته رستي ۾ اهو فقير ٻڍل سائين جن سان وڃي‬‫مليو. کائنس پڇا ڪيائون ته ” ڪير آهين؟“ جنهن تي سائل عرض ڪيو ته ” منهنجو نالو علي شير‬‫آهي. ذات جو جويو آهيان. طالب سائين رکيل شاه جو آهيان. ويٺل ڳوٺ جتوئي لڳ ڳڙهي ياسين.‬‫مونکي ڪا ضرورت آهي. خدا واسطي هڪ سوء روپيه ڏيو.“ جنهن تي ٻڍل سائين جن فرمايو ته ” فقير‬‫مون وٽ سوء رپيه ته ڪو نه آهن. جيڪو اهلل جي نالي تي دعوت مان مليو آهي سو وٺ“. سائل عرض‬‫ڪيو ته” مونکي سوء رپين کان گھٽ نه کپي جو ضرورت پوري نه ٿيندي“. پوِء هادي سائين جن‬‫فرمايو ته” مونکي وٺي هلي ڪٿي وڪڻي سوء رپيه هٿ ڪريو“. پوِء سائل ائين به ڪيو جو فقير ٻڍل‬‫سائين جن گاڏي هالئيندڙ کي چيو ته” ڏاند گاڏي موٽائي ڳوٺ وڃ“. ۽ فقير امير بخش کي فرمايائون‬‫ته” اوهان درگاه تي وڃو. منهنجو سر خدا واسطي قبول پيو آهي جو مان هن سائل فقير جي پٺيان‬ ‫وڃان ٿو پوِء جاڏي به ڪري.“‬ ‫اچن ٿا پير اڳ پايون ڏاڍي ڪنهن ڪست مان ڪاهيون،‬ ‫ڪوپا ڏين ڪنڌ ڪپايون، اهي گڏ يار سان هوندا.‬ ‫”ٻڍل سائين“‬‫پوِء سائل فقير ٻڍل سائين جن کي ساڻ ڪري شڪارپور ڏانهن روانو ٿيو. چيائين ته ” اوهان کي سوء‬‫روپيه تي هلي ڪٿي وڪڻان ٿو“. اها خبر جڏهن دعوت ڪندڙ سومرن فقيرن کي وڃي پهتي ته اهي‬‫هڪدم وٺي ڊوڙيا ۽ ٻڍل سائين جن کي رئيس واه تي شڪارپور جي ٻاهران اچي پهتا. ۽ سائل کي‬ ‫آزي نيزاريَء سان چيائون ته” اسين تو کي سوء روپيه ڏيون ٿا. ٻڍل سائين جن جي پچر ڇڏيو“.‬‫جنهن تي سائل سوء روپيه وٺي ٻڍل سائين جن کي ڇڏيو جو ڊکڻ فقير ٻڍل سائين جن کي وٺي‬‫پنهنجي ڳوٺ آيا. هوڏانهن اها حقيقت جڏهن امير فقير درگاه تي ٻڌائي ته فقير ٻڍل سائين جن جو‬‫فرزند فقير عبدالحڪيم جن پنهنجي فقراه سميت ڊکڻن جي ڳوٺ اچي پهتا. سموري حقيقت معلوم‬ ‫41‬
  15. 15. ‫ٿيڻ بعد سندن فرزند فقير عبدالحڪيم ٻڍل سائين جن کي درگاه تي هلڻ الِء عرض ڪيو. مگر هادي‬‫سائين جن فرمايو ته ” اسين هنن سومرن وٽ وڪاڻل آهيون. اوهان درگاه شريف تي واپس وڃو. هاڻي‬‫منهنجو اوهان سان ۽ درگاه سان ڪو به واسطو نه آهي“. جڏهن سومرن هادي سائين جن کان هي الفاظ‬‫ٻڌا تڏهن انهن مڙني عرض ڪيو ته” سائين اسان اوهان کي اهي سوء روپيه راه اهلل بخشياسون. اوهان‬‫ڀلي درگاه شريف تي پنهنجي اهل اطفال ۽ فقراه سان وڃي خوش خورم رهو“ . اهي الفاظ ٽي دفعا‬‫عرض ڪيائون. پوِء پاڻ سائين جن راضي ٿي اتان موڪالئي درگاه شريف تي آيا. هي هئي سندن سر‬ ‫جي سخا.‬ ‫ٻڍل سائين جن جي شادي خانه آبادي جو سلسلو‬‫جنهن وقت هادي سائين جن جي راز االهيَء جي ملڪ ۾ مشهوري ٿي. ان بعد سندن والدين کين شادي‬‫ڪرڻ الِء چيو. پر پاڻ سائين جن قبول نه پيا ڪن. نيٺ سائين پير علي سرور شاه جن کان چوايائون.‬‫جن جي حڪم موجب پاڻ ٻڍل سائين شادي ڪرڻ تي راضي ٿيا. کين ڳوٺ مان ئي شادي ڪرايائون.‬‫مگر هادي سائين پنهنجي اهلبيت جي ويجهو ئي نه ويا. نيٺ مجبور ٿي سندن والد ٻيهر سائين پير‬‫علي سرور شاه جن کي وٺي آيا. جنهن ٻڍل سائين جن کي گهريلو زندگي صحي گذارڻ الِء زور وڌو.‬‫جنهن تي ٻڍل سائين جن فرمايو ته ” جيڏانهن تيڏانهن هڪ ئي نور ٿو نظر اچي پوِء گستاخي ڪيئن‬ ‫ڪريان؟“‬‫آخر ڪار پير سائين جي چوڻ تي ٻڍل سائين پنهنجي اهلبيت جي ويجهو ويا. پوِء سائين جن جي اوالد‬ ‫جو سلسلو شروع ٿيو.‬ ‫ٻڍل سائين جن جو اوالد‬‫ٻڍل سائين جن کي ٽي فرزند ۽ ٻه نياڻيون پيدا ٿيا. سندن وڏو فرزند فقير عبدالحڪيم ”ننگر ڌڻي‬‫بادشاه“ هڪ وڏي حال خيال وارا اهل واليت صوفي درويش هئا. پاڻ ٻڍل سائين جن جي برقع مٽائڻ‬‫کان پوِء سجاده نشين ٿيا. ٻڍل سائين جن جو ٻيو فرزند فقير مست محمد مقيم جيڪي پاڻ هڪ قادر‬‫الڪالم صوفي شاعر ۽ فنافي اهلل مرد ڪامل هئا. پاڻ ٻڍل سائين جن جا وڌ ۾ وڌ منظور نظر هئا.‬‫پاڻ اٽڪل چاليهن ورهين جي عمر ۾ پنهنجي والد ماجد ٻڍل سائين جن جي حياتيَء ۾ دنيا کان دل‬‫کڻي عقبى ڏانهن روانا ٿيا. ٻڍل سائين مٿس پنهنجي حياتي ۾ روزو ٺهرايو جو هن وقت موجود آهي.‬‫ٽيون فرزند سائين فقير عبدالڪريم جن سائين فقير عبدالحڪيم جن جي برقع مٽائڻ کان پوِء سجاده‬ ‫نشين ٿيا. پاڻ هميشه پنهنجي مستي حال خيال ۾ گذاريندا هئا.‬ ‫51‬
  16. 16. ‫ٻڍل سائين جن جي صورت ۽ سيرت‬‫هادي سائين جن جو جنهن هڪ دفعو ديدار ڪيو هوندو. سو ئي بخوبي سندن صورت ۽ سيرت جو‬‫اندازو لڳائي سگهندو. سندن شڪل شبيهه ۾ چقمق جي ڪشش رکيل هئي ۽ پيشاني تي نوراني نور‬‫پيو بڪندو هو. سر مبارڪ جا وار هلڪا هين. سندن ڏاڙهي مبارڪ مٺ جيتري ۽ شهپرن کي سنت‬‫جي مطابق اختيار ڪيل هين ۽ منهن مبارڪ جو خط اصل نه وٺندا هئا. قدم‬ ‫نبي ڪريمﷺ‬‫مبارڪ ڪجهه وريل هوندا هين. جنهن ڪري خاص قسم جو بوٽ ٺهرايو ويندو هو. سندن پوشاڪ به‬‫نهايت سادي هوندي هئي. سر تي تاج مبارڪ، جسم تي ڊگھو چولو يا وقتي صوفين واري ڊگھي‬‫الفي، سٿڻ تمام هلڪي پائيندا هئا. اڪثر ڪري ڪپڙن کي ٻٻر جي کلن جو رنگ ڏياريندا هئا. سندن‬‫کاڌو سادو هوندو هين. جوئر جي ماني، سائي پالڪ ،سرهن جو ساڳ ۽ لسي ڀت کي وڌيڪ پسند ڪندا‬‫هئا. کائڻ الِء ٿانوء ٺڪر يا ڪاٺ جا هوندا هين. عام طرح دعوت ڪندڙن کي پنهنجو اهو کاڌو قبول‬‫ڪرائي پوِء ويندا هئا. سمهڻ الِء سادي رلهي ۽ رهڻ الِء ڪکائين جهوپڙي وڌيڪ وڻندي هين. بستري‬‫تي تڏو وڇائي پوِء ويهندا يا سمهندا هئا. سارو ڏينهن ڪچهري کليل هوندي هين. جيڪڏهن ڪو به‬‫سوالي ايندو هين ته ان جو سوال پورو ڪندا هئا. فقراه سان وحدتون ڪندي ڏينهن بسر ڪندا هئا. ۽‬ ‫شام جو فقراه جي چونڪي ٻڌندا هئا. آواز ڪالم جي ٻڌڻ جو ڏاڍو شونق هوندو هين.‬‫شام جي ننگر هلڻ تائين آواز ڪالم ٻڌي پوِء جاِء تي ويندا هئا. خاص گوشائتي جاِء مقرر ٿيل هين‬‫جتي ڪو به نه ويهندو هو. خدمتگار فقير دروازي کان ٻاهر ويٺا هوندا هئا. پاڻ سادگي جي جنسي‬‫مورت هئا. نڪا شيخي نه ڪا پيري نه وري بزرگي هين. هميشه محبت جي مخموري ۾ پنهنجي‬ ‫هردلعزيز اوالد سان گڏ گذاريندا هئا.‬‫ننگر جو عام هوڪو ڏياري مسافرن کي کارائيندا هئا. جڏهن سڀ مسافر ، فقراه ۽ سوالي کائي ويندا‬‫هئا ته پوِء پاڻ کائيندا هئا. ڏيندا يا وٺندا به صرف خدا جي نالي هئا. اهو سلسلو اڄ تائين درگاه تي‬ ‫جاري آهي. سندن معتقد مسلمان توڙي هندو آهن. سندن ڪالم ۾ چيل آهي ته؛‬ ‫هندو مومن هيڪڙو ناهي ويري نه ڪو وير.‬ ‫”ٻڍل سائين“‬‫ٻڍل سائين جن جي گفتار ۾ خاص قسم جو ميٺاج هوندو هو۽ طبيعت ۾ پاڻ صلح پسند هئا. درويشي‬‫يا فقرائي ڪالم ٻڌڻ سان گھڻي دل هوندي هين. رات جو پوئين پهر ۾ راڳ ويراڳ ٻڌي ڪري گھر‬‫ويندا هئا. ڪالڪن جا ڪالڪ دلي ۽ يڪتاري تي دردي آالپون ٻڌندا هئا. سندن فقيرن جو ٽولو رندي‬ ‫ڪالمن ۾ دردي آواز کان اڄ تائين مشهور آهي.‬ ‫61‬
  17. 17. ‫ٻڍل سائين جن جو مذهب ۽ طريقو‬‫ٻڍل سائين جن جو مذهب اسالم طريقو صوفي القادري آهي. پنهنجي دل جو مذهب هن طرح بيان‬ ‫ڪيو اٿئون.‬ ‫عشق وارن جا پنڌ پراهون اوري دين ايمان ميان،‬ ‫نه مئن شيعا نه مئن سني نه مئن مسلمان ميان،‬ ‫عشق ڪري آيو جنگي جلوو، هوش عقل حيران ميان.‬ ‫”ٻڍل سائين“‬‫مطلب ته درويش جي دل ۾ هڪ اکر الف جو سمايل هو ۽ سندس ساري باطني هستي نوراني نور سان‬‫ڀرپور آهي. انهيَء هوندي به عام کي هدايت حق پرستي يعني شريعت محمدي ۽ مذهب جي پابندي الِء‬‫سخت تاڪيد فرمائيندا هئا. ڇوته فقير سالڪ جو ڪم آهي شريعت جي پابندي. ورنه هو راهه سلوڪ‬ ‫تان ٿڙي وڃي ٿو. ٻڍل سائين جن جي زندگي سالڪي ۽ مستيَء جي حيرت انگيز مالوٽ هئي.‬‫سندن هيڪڙائي جو زنده مثال هي آهي جو سڄي دفتر ديوان ۾ ڪنهن مذهب ، ملن ، شيعن يا سنين‬‫تي ڪنهن به قسم جو حملو ٿيل نه آهي. نه وري اهل بيت اطهر جو نالو ڪنهن به شعر ۾ ڪو بي‬ ‫ادبيَء سان نالو نه آندو اٿن جئين اڄ ڪلهه جا شاعر چون ٿا.‬‫اهو خاص سندن ظاهري ثبوت آهي ته شرع محمدي موجب ڪنهن به مذهب يا ڌرم تي حملو ڪرڻ‬ ‫جائز نه آهي.‬ ‫هر صورت دي وچ يار آيا، واه دلبر ڪر سينگار آيا.‬ ‫ِ‬ ‫” ٻڍل سائين“‬ ‫شهنشاه ٻڍل سائين جن جو دنيا مان برقعو مٽائڻ‬ ‫ٻڍل سائين جن ساري حياتيَء ۾ اهڙي ڪا به وڏي بيماري ڪانه ٿي.‬ ‫71‬
  18. 18. ‫هڪ ڏينهن هادي سائين جن هڪ مٽ پاڻيَء جو ان کي مٺو ڪرايائون ۽ فرمايائون ته ” هي پاڻي فقراه‬‫۾ ورهايو. پر اهو ورهائي جيڪو هن جاِء تي ويهندو“. پوِء پنهنجي وڏي فرزند فقير عبدالحڪيم کي‬‫گھرائي اتي ويهاري پاڻ دعا گھريائون ته” منهنجا مالڪ پاڪ منهنجي اوالد کي ايترو ميٺاج ۽ نينهن‬‫جو نشو ڏي جهڙو هن مٽ ۾ آهي. ۽ پاڻ فرمايائون ته ” سڄي فقراه کي هڪ هڪ پيالو پياريندو وڃ.‬‫جيئن هن پاڻي ۾ ميٺاج آهي تيئن منهنجي فقراه جي پاڻ ۾ ميٺاج ۽ محبت قيامت تائين قائم رهي“.‬‫جنهن تي سائين فقير عبدالحڪيم عرض ڪيو ته” سائين ڪيترا طالب هن وقت موجود نه آهن“. پاڻ‬‫فرمايائون ته ” انهن کي مان باطن ۾ محبت جو پيالو پياريو اٿم“. پوِء اهو مٺو پاڻي فقراه ۾ ورهايو‬‫ويو. فقراه کان اها ثابتي ملي ته انهيَء ٽائيم تي جو فقراه جتي به هيو ته باطن ۾ مٺو پيالو پياريو‬ ‫ويو.‬‫وصال وقت پنهنجي پٽن ۽ اوالد کي وصيعت فرمايائون ته” ننگر قائم رکجو، دئي ۽ اللچ کان پري‬‫ڀڄجو. هڪ ئي نظر سان مخلوق کي ڏسجو. مسڪينن ۽ محتاجن جي سار سنڀار لهجو. ته اهلل سائين‬ ‫۽ حضور پاڪﷺ جن جي ٽولي ۾ اوهان سرخرو رهندوء.‬‫ٻڍل سائين جن ڳالهائيندي سڄي فقراه کان موڪالئي هن فاني دنيا مان سال 12 اڪٽوبر 1912 ع‬‫بمطابق 1392هجري مهيني شعبان جي 21 تاريخ خميس ڏينهن جمع رات برقعو مٽائي دارالبقا طرف‬ ‫روانا ٿي ويا.‬ ‫ٻڍل سائين جن جون ڪجهه ڪرامتون‬‫هڪ ڏيهاڙي سائين فقير عبدالحڪيم جن ڳالهه ڪئي ته ”رات جو پنهنجي بستري تي سمهل هوس ته‬‫اوچتو منهنجيون اکيون کليون. ڇا ڏسان ته ساري جاِء روشن آهي ۽ هو هو جو آواز پيو اچي. بستري‬‫کان اٿي ڏٺم ته ٻڍل سائين جن جنهن جاِء ۾ رهندا هئا اتان نور جي روشني وانگر هڪ ٻئي پٺيان‬‫روشنيَء جا اوال نظر آيا. جڏهن ان ڪوٺيَء جي ڀرسان پهتس ته بادشاه ٻڍل سائين بستري تي آرامي‬ ‫آهن. دم جي کڻڻ سان هر هڪ دم جي پٺيان نوراني روشني جا اوال جاري آهن.“ هي هو سندن آرام.‬ ‫81‬
  19. 19. ‫پهرين روايت‬‫نصير فقير ڳالهه ڪئي ته مان سائين جن کي عرض ڪيو ته ”هي جو هزارين خلق اوهان جي ديدار الِء‬‫منتظر آهي. ان ۾ ڪهڙو راز آهي. اسان ته آڄ ڏينهن تائين ڪجهه به نه ڏٺو آهي.“ سائين ٻڍل جن‬‫فرمايو ته ” ادا، ڪڏهن نه ڪڏهن ڏسندين.“ ڪجهه ڏينهن گذرڻ بعد اسر جي وقت ٻڍل سائين جن نصير‬‫فقير کي حڪم ڪيائون ته ” ادا، ڪونئرو ڀري اچ.“ جڏهن نصير فقير ڪونئرو ڀري واپس موٽيو ته‬‫هادي سائين جن ظاهري صورت بدالئي اصلي صورت ۾ ٿي ويٺا. ٻڍل سائين مان نڪرندڙ روشنيَء‬‫سان ساري جاِء ڀرپور روشن ٿي پئي. جڏهن نصير فقير جي نظر انهيَء نور تي پهتي تڏهن هو بيهوش‬ ‫ٿي ڪري پيو.‬ ‫تجلي ويکهه ڪي موسى رهيا مدهوش مستي سي،‬ ‫شعاع شمع ڪي اوپر پلٽ پروان آيا هي،‬ ‫”سچل سائين“‬‫جڏهن انهيَء نوراني پرتو جو تاب حضرت موسى عليه السالم جهڙي مرد کي بيهوش ڪري ڇڏيو ته‬‫نصير فقير ويچاري کي ڪهڙي طاقت آهي جو هوش ۾ رهندو. صبع جو نصير فقير جڏهن هوش آيو‬‫ته ٻڍل سائين ان فقير کي چيو ته ” اسان وٽ اهائي ملڪيت آهي. جنهن الِء ماڻهو حيران آهن.“ پاڻ‬ ‫سائين جن هڪ شعر ۾ فرمايو اٿن ته.‬ ‫دلبر ساڏي ديري آيا عشق ڪيا آواز اتي،‬ ‫نوري نين حضوري چايس رمزن اليا راز اتي،‬ ‫جن مالئڪ حوران پريون ماڻهو ٿيا مشتاق اتي،‬ ‫شمس قمر تاري ڪتيان ٻهون ڇپاون تاب اتي،‬ ‫مور مرنگهه ٻيا سهسين پکي نوڙي ڪن پيا ناز اتي،‬ ‫رمز لڳي دل راضي پازي تاڙيون کليا طاق اتي،‬ ‫صحيح ٻڍل پڙهه ياد هميشه ڪلمه محمد پاڪ اتي،‬ ‫” ٻڍل سائين“‬ ‫91‬
  20. 20. ‫ٻين روايت‬‫مولوي گل محمد بروهي ويٺل ناڙي بلوچستان ڳالهه ڪيائين ته هڪ دفعي سائين جن جي حضور ۾‬ ‫ڪالم پئي چيائون ته…‬ ‫الف اندر ۾ ڪيو اجارو اڀريو سج حقيقت وارو،‬ ‫ٿيا نسورو نور، عاشق محبت ۾ مخمور‬ ‫” ٻڍل سائين“‬‫جڏهن اهوڪالم ٻڌو ته ٻڍل سائين جن کي عرض ته ” قبال! اهو حقيقت جو سج ڪهڙو آهي. پاڻ‬ ‫فرمايائون ته” مولوي صاحب ڪڏهن نه ڪڏهن ڏسندين.“‬‫هڪ رات ڇا ڏسان ته سج اڀريو بيٺو آهي سارو ملڪ روشن ڏسڻ ۾ پئي آيو. پر اندر جاين ۾ به‬‫اهڙي روشني آهي. وڻن ۽ جاين جو پاڇو به ڪو نه هجي. سوجهرو ئي سوجهروهو. مان سمجهيم ته سج‬‫اڀريو آهي ۽ رات گذري وئي آهي. وضو ڪري قرآن پاڪ جي تالوت ڪرڻ ويٺس. تالوت پوري ڪري‬‫اٿيس. ان کان پوِء ماڪو فقير ٻڍل سائين جن جي مال جي رکوالي ڪندو هو .ان کي وڃي اٿاريم ته ”‬‫سج اڀري ويو آهي. کير ڏهي دروازي تي پهچاِء.“ اهڙي طرح درگاه تي رهندڙ ٻين فقيرن کي به اٿاريم‬‫ته ” ڇا ٿيو آهي. اٿو جو اڃان ننڊ پيا آهيو. سج اڀري ويو آهي. گهڻي گوڙ ۽ شور ڪرڻ کان بعد ڏسان‬‫ته سج ته آهي ئي ڪو نه. رات آهي آسمان ۾ تارا بيٺا آهن. اهو ڏسي ڏاڍو حيران ٿيس. صبع جو جڏهن‬‫هادي سائين جن اچي تخت تي ويٺا ۽ پاڻ فرمايائون ته رات جيڪوڪجهه ڏٺئه اهو اٿي حقيقت وارو‬ ‫سج. جيڪو تو ڏٺو.“ مون عرض ڪيو ته ” برابر قبال ڏٺم.“‬‫پاڻ وڌيڪ فرمايائون ته ” مولوي صاحب جيڪڏهن اهو راز فاش نه ڪريو ها ته اها روشني قيامت تائين‬ ‫ڏسندو رهين ها.‬ ‫ٽين روايت‬‫بچل فقير جيڪو پاڻ درگاه جي فقيرن مان هو. هڪ دفعي چيو ته ”هڪ مائي سوال کڻي آئي. جنهن‬‫اچي هادي سائين جن جي حضور ۾ عرض ڪيو ته” سائين مان رڪن جي ڀر ۾ ويٺل آهيان. منهنجو‬‫ڏهن ٻارهن ورهين جو پٽ گم ٿي ويو آهي. جنهن کي ٻارهن مهينا ٿيندا. اهلل جي نالي تي مونکي‬ ‫02‬
  21. 21. ‫پنهنجو پٽ لهي ڏي. جيسين نه لهي ڏيندوء تيسين نه ويندس.“ ڪيترن ڏينهن کان مائي سوال ڪندي‬ ‫رهي.‬‫هڪ ڏينهن هادي سائين تڙ ڪرڻ الِء ميٽ جسم مبارڪ کي اليون ويٺا هئا ته مائيَء اچي کين ڏاڍو‬‫ستايو. جنهن تي ٻڍل سائين مائي کي فرمايو ته” درگاه کان ٻاهران جهنگل ۾ ڏس. متان ڪاٿهين‬‫تنهنجو پٽ لڀي وڃي.“ سندن فرمان موجب مائي ٻاهر نڪري جهنگ جي طرف کان ڏسي ته سندس پٽ‬‫وائڙن وانگر هيڏي هوڏي بيٺو نهاري. پنهنجي ماُء کي ڏسي ساڻس اچي مليو. ماُء پڇيس ته ” ڪاٿي‬‫هئين.“ سندس پٽ چيو ته ” مان رلندو پنندو وڃي الهور ۾ پهتس اتي اوچتو هڪڙو فقير جنهنجي‬‫جسم تي ميٽ ٿڦيل هو تنهن منهنجي ٻانهن ۾ هٿ وجهي هت اچي ڇڏيو آهي. هي سندس ميٽ واري‬‫هٿ لڳڻ جو ڏوري تي نشان اٿم.“ مائي چيس ته ” اهو فقير سڃاڻيدين؟“ ڇوڪري وراڻيو ته ” هائو‬ ‫سڃاڻندس.“‬‫ڇوڪري کي وٺي هاديَء سائين جن جي حضور آندائين. پري کان ڏسي ڇوڪري چيو ته ” هي اهو فقير‬ ‫آهي جنهن مونکي هت آندو آهي.“‬ ‫چوٿين روايت‬‫بچل فقير ڳالهه ڪئي ته هڪڙي رات درگاه واري بنگلي ۾ هادي سائين جن سان ڪوٺيَء ۾ ويٺا‬‫هئاسون ته اوچتو ٻڍل سائين جن کٽ تان اٿي دروازه جي چائٺ تي پير رکي، هٿ جو اشارو ڪري ۽‬‫وري اچي کٽ تي ويٺا. ٿوري دير بعد وري به ساڳيَء طرح ڪيائون. جنهن تي بچل فقير عرض ڪيو‬ ‫ته ” سائين هي ڪهڙو راز آهي؟“‬‫ٻڍل سائين جن فرمايو ته” هن وقت ڪوئٽه ۾ زلزلو ٿي رهيو آهي. منهنجو طالب يعقوب فقير بروهي‬‫مچ جو ويٺل هن وقت ڪوئٽه ۾ ترسيل هو. ان کي شهر کان ٻاهر ڪڍي زلزلي کان بچايم.“ ڪجهه‬‫ڏينهن گذرڻ بعد يعقوب فقير درگاه تي آيو. کانئس پڇا ڪئي ويئي. جنهن حقيقت ٻڌائي ته ”ڪوئٽه ۾‬‫ننڊ پيو هوس ته ڪنهن شخص اتان کڻي شهر کان ٻاهر جبل تي پهچايو. مان اتان اٿي وري شهر ڏانهن‬‫هلڻ جي ڪوشش ڪيم. وري هٿ وجهي مونکي فرمايائون ته مان تنهنجو مرشد آهيان ان الِء تو کي‬ ‫بچايان ٿو.“‬ ‫12‬
  22. 22. ‫پنجين روايت‬‫بچل فقير ڳالهه ڪئي ته هڪ فقير ذات جو بڪيجه لڳ ڪوٽ سلطان جي ويٺل سائين جن جو مريد‬‫هو اهو حج مبارڪ تي ويو هو. حج تان موٽي اچڻ بعد درگاهه تي گهمڻ آيو ۽ اچي حضور جن جي‬‫قدم بوسي ڪئي. ۽ سائين جن کي عرض ڪيائين ته قبله رهبر سائين! اوهان گهڻا حج ڪيا آهن.‬‫انهئ تي پاڻ فرمايائون ته مان اتي ويٺو آهيان ۽ ڪڏهن به حج تي ڪونه ويو آهيان. جنهن تي ان‬‫شخص عرض ڪيو ته سائين حج ڪرڻ وقت ڪعبه کي طواف ڪندي مون اوهان کي روبرو ڏٺو ته‬ ‫اوهان به حاجين سان گڏ طواف پئي ڪيو.‬ ‫ڇهين روايت‬‫هڪ مائي نالي جيئندي ذات ڀٽا ويٺل شڪارپور جي فقير سائين جن جي واقف ۽ درگاهه تي ايندڙ‬‫هئي. اها مائي حج تي وئي ۽ ست سال اتي رهي پئي. ست سالن کان بعد هوَء وطن واپس آئي. ۽ هادي‬‫سائين جن وٽ ملڻ الِء آئي. قدم بوسي بعد هن عرض ڪيو ته سائين مون هر هڪ حج تي ڪعبته اهلل‬‫۾ هميشه اوهان کي پئي ڏٺو ۽ روضه پاڪ ۾ هر جمع تي اوهان جو ديدار ٿيندو هيو. جنهن تي تي‬‫رهبر سائين جن فرمايو مان ته حج تي ڪونه ويو آهيان. جنهن تي مائي حاجياڻي کي جوش آيو. ۽ چوڻ‬‫لڳي ته مان ست ورهه اوهان کي بيت اهلل ۾ هر جمع تي روضي اطهر ۾ ڏسندي هيس...ڇا مان ڪوڙ‬‫ٿي هڻان؟ جنهن تي پاڻ فرمايائون ته مائي اهو راز فاش نه ڪر. انهن ڳالهه کي پاڻ وٽ رک. اهڙيون‬ ‫ڪيتريون حج تي ويندڙن حاجين ثابتيون ڏنيون.‬ ‫ستين روايت‬‫يعقوب فقير ڳالهه ڪئي ته جنهن وقت ٻڍل سائين جن جي ڪرامات جي دنيا جي جهان جو ظهور ٿيو.‬‫عام طرح ماڻهن اوهان ڏي وجوع ڪرڻ شروع ڪيو. ان وقت ڪن ماڻهن کي تعصب ٿيو ته انهيَء‬‫فقير کي هلي قتل ڪري اچئون. انهيَء ارادي سان هڪڙي ڏينهن ٻه ماڻهو هادي سائين جن جي‬‫ڪچهريَء ۾ آيا. فقير سائين جن انهن ماڻهن جو آدر ڀاُء ڪيو. ۽ يعقوب فقير کي چيائون ته ڪونئرو‬‫کڻ ته ٻاهر هلئون. ۽ انهيَء ٻنهن ماڻهن کي به چيائون ته ته هلو ته ٻاهر چڪر هڻي اچئون. پوِء جهنگ‬‫ڏانهن روانا ٿيا. جڏهن جهنگ ۾ پهتا ته يعقوب فقير کان ڪونئرو وٺي پاڻ انهن کان جدا ٿي ڪنهن‬‫وڻ جي اوٽ اولي ۾ وڃي ويٺا. انهن ماڻهن ڏٺو ته هينئر فقير کي قتل ڪرڻ جو نادر موقعو آهي. سو‬‫پاسو وٺي ان جاِء ڏانهن روانا ٿيا. اڃا اچي ڏسن ته فقير صاحب جن جو جسم مبارڪ ست ٽڪر ٿيو‬ ‫پيو آهي. اهو حال ڏسي عبرت ۾ پئجي پوئتي موٽي اچي يعقوب فقير سان بيٺا.‬ ‫22‬
  23. 23. ‫پوِء گهڻي دير بعد پاڻ واپس آيا. انهن ماڻهن کي پاڻ فرمايائون ته اوهان جنهن مقصد الِء هتي آيا آهيو‬ ‫اهو پورو ڪيو. جنهن تي انهن ورندي ڏني ته اسان کي خدا واسطي معافي ڏيو.‬ ‫جنهن تي فقير صاحب جن فرمايو آهي؛‬ ‫رڳ رڳ اندر ڏي ريال لڳڙا بره سا ميال‬ ‫آيا دم دم ڪسڻ دا ويال وڃي گهور ساڻ گهايو‬ ‫”ٻڍل سائين“‬ ‫اٺين روايت‬‫فقير صاحب جن سئو ورهيه جي اندر ٻاهر جا هيا. پيرسن جي ضعيفي جي ڪري تڪليف اچڻ کان‬‫فقراه پيار وچان هادي سائين جن کي درگاه کان حويلي جي دروازي تي ۽ حويليَء جي دروازي کان‬ ‫درگاه تائين کٽ تي آڻيندا ۽ پهچائيندا هئا.‬‫هڪ ڏينهن دستور موجب جيئن جو چار فقير کٽ کي کڻڻ لڳا تي کٽ کڻي نه سگهيا. ان بعد ٻين‬‫فقيرن کي سڏيندا ويا ته جيئن هو کٽ کڻڻ ۾ مدد ڪري سگهن. تان جو آهستي آهستي جيڪو به‬‫فقراه چاليهه پنجاهه ڄڻا هيا. سي به کٽ کڻي نه سگهيا. تنهن تي فقير صاحب جن کلي فرمايو ته ” ابا‬‫نٿا کڻي سگهو ڇا؟ چڱو ڀال هاڻي کڻو.“ پوِء دستور موجب چار ڄڻا کٽ کڻي حويلي جي دروازي تي‬ ‫پهچائي آيا. جنهن تي فقير صاحب جن پاڻ هڪ ڪالم ۾ فرمايو اٿن ته؛‬ ‫باري بار بره جو آيو بسم اهلل ڪري سر تي چاتم‬ ‫آيا نينهن نواب.....‬ ‫”ٻڍل سائين“‬ ‫32‬
  24. 24. ‫نائين روايت‬‫ميان داد فقير ڳالهه ڪئي ته رهبر سائين جن پنهنجي زبان مبارڪ سان فرمايو ته ”ميان داد، اسان‬‫ڪنهن طالب کي گهر ڪريون ته هزار ڪوهن جي فاصلي تان باطني راز سان گهرائي عشق وحدت جي‬‫عنايت ڪري سگهون ٿا. جنهن کي نه گهرئون ته درگاهه شريف تي آيل ماڻهوَء کي به اهڙا وسوسا دل‬ ‫۾ وجهي عشق وحدت جي راز کان محروم ڪري سگهون ٿا.“‬ ‫منْ يَهد َّللاُ فَال مضل لَهُ ، ومنْ يُضلِل فَال هَادي لَهُ‬ ‫ِ َ‬ ‫ْ ْ‬ ‫َ َ‬ ‫ُ ِ ه‬ ‫ِْ ه‬ ‫َ‬‫جنهن کي اسين گهريو آهي ۽ گهرندا سون اهو هن محبت جي ميدان ۾ اچي عشق االهيَء جو طالب‬ ‫ٿيندو ۽ عشق االهيَء جو ونڊ وٺندو.‬ ‫عشق اول درد دل معشوق پيدا مي شود‬ ‫گرنه سوزد شمع تا پروان شيدا کئي شود‬ ‫”شيخ سعدي“‬‫اهڙي طرح اڄ تائين ڏٺو ويو آهي من ۾ طلب رکي ڪيترا ماڻهو پري اوري کان اچن ٿا ته ڪن سان‬ ‫عشق وحدت جي ڀالئي ٿيندي رهي ٿي ۽ ڪي جهڙا اچن ٿا تهڙا واپس وڃن ٿا.‬‫جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته سواِء گهر جي عشق وحدت جي ڀالئي ۽ عنايت ٿي نٿي سگهي بيشڪ ڪي‬‫ڪامل قلندرن ۽ قطبن جي اهي ڪم آهن ٻيو ائين نه ٿو ڪري . باقي عاشقن جو درجو انهن سڀني‬‫کان اڳاهون ۽ اعلي آهي ڇو ته جن پنهنجو سر سڃاتو اهي سڀ ڪجهه ڪري سگهن ٿا. جنهن تي هادي‬ ‫ٰ‬ ‫سائين عنايت ڪري اهي هي روحاني منزل ماڻيندا آهن.‬ ‫جي سڃاڻين پاڻ کي ساڳي آهين سلطان تون‬ ‫عبد جو اولو ڪري آئين ٿي انسان تون‬ ‫”ٻڍل سائين“‬ ‫حديث؛ من عرف نفسه فقد عرف ربه‬ ‫حديث؛ من لهل موال فل هل ڪل‬ ‫42‬
  25. 25. ‫ڏهين روايت‬‫هڪ دفعي جي ڳالهه آهي ته ميان داد فقير حضور اقدس ۾ عرض ڪيو ته ”مالڪ سائين، طالبن تي‬‫عشق وحدت جي عنايت ڪريو.“ پاڻ فرمايائون ته ” عشق وحدت جي ڀالئي سڀ ڪنهن طالب سان نه‬‫ٿيندي آهي. جيستائين طالب ۾ عادتون ۽ دلي گهر پيدا نه ٿيندي. پر جي ڀالئي ڪريان ته ساري جهان‬‫سان ڀالئي ڪري سگهان ٿو. جنهن وقت اها جزبات پيدا ٿيندي آهي ته هڪدم ڀالئي ڪندو آهيان. ۽‬‫جي ڀالئي ڪندو آهيان ته ان جي عيب ثواب ڏانهن به نه ڏسندو آهيان. راضي به خسيس نقطي تي‬‫ٿيندو آهي ۽ ناراض به معمولي ڳالهه تي ٿيندو آهيان. ڪنهن جي سفارش کي نه ڏسندو آهيان. پر جنهن‬ ‫سان ٻاجهه ڪيان ته پنهنجي وس ۾ آهي.“‬ ‫52‬
  26. 26. ‫(ڪريم بخش خالد)‬ ‫ٻڍل فقير‬ ‫وريو امت جو وارو، آيو نبي سونهارو،‬ ‫ِ‬ ‫سونهن سوڀارو.‬ ‫_ در در خوشيون، خير جو ٿيڙا،‬ ‫گهٽيَء گهٽيَء گلزارو.‬ ‫_ ملڪ ساري ۾ ٿيو مشهوري،‬ ‫نور جنهين جي جو نعرو.‬ ‫_ صدقي صدقي ساهه سڄڻ تؤن،‬ ‫سر گهوري نِيندس سارو.‬ ‫_ روح ’ٻڍل‘ جي کي ٿي روشنائي،‬ ‫ويو اندر جو ته انڌارو.‬‫هيُء روح ريجهائيندڙ ڪالم، جنهن ۾ سرور عالم، نبي آخر زمان رسول رحمت ﷺ جي آمد جو‬‫ذڪر آهي ۽ ان جي نتيجي طور، در در خوشيون ۽ خير، نور جا نرمل نظارا ۽ نينهن جا نعرا ڏسڻ‬‫پسڻ ۾ آيا، ٻڍل فقير جو آهي، جنهن کي عام طور ”ٻڍڙو فقير“ چوندا آهن. جن ماڻهن کيس‬‫زندگيَء ۾ ڏٺو، تن ڀلي ڀت ڄاتو ته هو ويراڳ ۽ تانگهه جي تپش ۾ پڪل، سگهو ۽ سونهارو‬ ‫درويش هو، جنهن ازلي آالپن جي ذريعي انسانن کي الست جو وساريل ورق ياد ٿي ڏياريو.‬‫شڪارپور ۽ سلطان ڪوٽ جي شاهاڻين شهرن جي وچ تي، چوئي شاخ جي ساڄي ڪپ سان آباد‬‫بخشي انڙ جي ڳوٺ ۾، سال 3812ع ۾ فقير عبدالواسع جي گهر، هڪ نينگر ڄايو. سالن کان اوالد‬‫جي اوساٽ ته ختم ٿيس، پر عبدالواسع کي اها ڄاڻ نه هئي ته سندس نينگر سڄي ڄمار عشق‬‫االهيَء جا جام پيئڻ جي باوجود، اڃيو ۽ اوساٽيل ئي رهندو. خود کان بي خبر، مستانن جيان واٽن‬‫تي رهندڙ، جهنگ جاليندڙ، رنگ ڍنگ ۾ نرالو، ڳالهه ٻولهه ۾ بانولو، ٻڍل پنهنجي اباڻي ڪرت ۾‬ ‫لڳي ويو. ڍورن جو ڌنار، ڪلهي تي يڪتارو رکي، ياد ڪرڻ لڳو پنهنجو يار- چيائين:‬ ‫سگهڙو موٽج يار، توکي ويٺا ساريون.‬ ‫ِ‬‫”فذڪروني اذڪر ڪم“ جو عملي تفسير ترت سامهون آيو بندو گهري ۽ بنده نواز نه ڏي- اِهواهلل‬‫جي سنت کان گه ڻو بعيد آهي، وهمن وسوسن ۾ ڦاٿل مائٽن ڪنهن آسيب جو واسو سمجهي،‬‫ستين ڦڪين، جهاڙن ۽ تعويذن سان، سندس تن جي تات ۽ من جي الت کي ماٺو ڪرڻ چاهيو؛ پر‬ ‫62‬
  27. 27. ‫اها درد جي دونهين، چت جي چڻنگ، عشق جي الن ۾ تبديل ٿيندي رهي- سندس شروعاتي زندگي‬‫مجذوبيَء ۾ مستيَء جي حالت ۾ گذري، ڪنهن مڻيا واري مرد جي ضرورت هئي جيڪو قلب جي‬‫قوت کي محبت جي ماهيي سان اڪسير بڻائي؛ دکي دلين جي درمان دور ڪري ۽ آتس عشق سان‬ ‫ِ‬‫ڪدورت ۽ نفرت کي ساڙي، سيتل سڪ سان سڀني کي سيراب ڪري. اهو مڻيادار مرد، پير سائين‬ ‫ِ‬‫حزب اهلل شاهه راشدي پير پاڳارو هو. سندس خاندان مان ميان علي سرور شاهه، هڪ لڱا ٻڍڙي‬‫فقير جي ڳوٺ آيو. سندس دردي آالپ ٻڌي، پنهنجي هڪ مريد، فقير فريد کي حڪم ڏنائين ته‬‫درگاهه تي وٺي اچوس. حضرت پير پاڳاري ٻڍڙي سائين کي ڏسي، پريان ئي هڪل ڪئي ته اِهو‬‫روهڙي وارو ’بيدل‘ فقير ته ناهي؟ بهرحال ويجهي اچڻ سان، ٻڍل رنڱجي ويو. پير پاڳاري ميان‬ ‫حزب اهلل شاهه فرمايو ته ”ٿانو سٺو آهي، صرف سنباڻ جي دير اٿس.“‬‫وجود جي ورق ڌوئڻ يعني نفس جي تزڪيه الِء، ذڪر االهيَء جي ضرورت آهي. دل هڪ ظرف آهي،‬‫جنهن جي مير ۽ ڪٽ جي ڪس کي صاف ڪرڻ الزمي آهي، انهيَءڪري صوفياڻيَء شاعريَء ۾‬‫دل يعني قلب جو بيان گهڻو اچي ٿو. دل کي ٿانو سان تشبيهه، بيدل فقير به ڏني آهي. هڪ طالب‬‫وٽس گهڻو وقت رهيو، پر کيس پلئه ڪجهه نه پيو، سو بيدل سائين کان چٺي وٺي، مخدوم محمد‬‫اسماعيلؒ پريالوِء وٽ ويو. فقير لکيو هو ته سالڪ وٽ ڪو ٿانو ئي ڪونهي، جنهن ۾ ڪجهه اوتي.‬‫مخدوم صاحب چٺي پڙهي، طالب تي نظر ڪئي، کيس ٻڌايو ته جيڪي ڪجهه سندس قسمت ۾‬‫هو، سو کيس ملي چڪو آهي. ٻه لفظ بيدل سائين الِء به لکي ڏنائينس. چي: جنهن کي ڪجهه ڏبو‬ ‫آهي، ان الِء ٿانو جو بندوبست به ڪبو آهي.‬‫سائين حزب اهلل شاهه به ٻڍڙي کي ٻلواڻ بنائي ڇڏيو. هڪ ئي نظر ۾ نينهن جو نظارو ٿي ويو.‬‫سندس هنيون حڪمت ۽ معرفت جو ماڻ بڻجي پيو ۽ دل دوئيَء جي دلدل کان وانجهي ٿي ويئي.‬ ‫ڪسبي علم جي ضرورت نه رهي ۽ عشق جا آالپ، جاالري جر جيان جاري ٿي ويا.‬‫ٻڍڙو فقير بنيادي طور ڪافيَء جو شاعر آهي. هن سنڌي اساسي شاعريَء جي روايت کي بحال‬‫ڪيو ۽ نيم ڪالسيڪي داستانن جهڙوڪ سسئي، مارئي ۽ سورٺ ۽ پنجابي قصي هير رانجهي‬‫کي ڳايو. عارفانه موضوعن تي، سندس بيت ۽ ڏوهيڙا، شاهه ڀٽائي ۽ سچل سائين جي رنگ ۾‬ ‫رنگيل آهن.‬ ‫سچل سائين جو هڪ مشهور ڪالم آهي:‬ ‫ڇوڙ گمان گدائي دا، شمال چا ٻڌ شاهي دا.‬ ‫72‬
  28. 28. ‫ٻڍڙي فقير به انهيَء زمين ۾ ڪافي چئي آهي.‬ ‫دنيا ڇوڙ ته دلبر ويکين، آهين نور االهي دا‬ ‫تو ۾ آهي ذات ظهورو، شمال چا ٻڌ شاهي دا‬ ‫_وحدت دي وچ گم ٿيُء ’غازي‘ مکڙا ويکين ماهيي دا‬ ‫_هِت هت عاشقن موجان ماڻين، پي پياال بقائي دا‬ ‫_عشق ’ٻڍل‘ اوکي باري، سودا ڪري صفائي دا‬‫اهڙي طرح سندس ٻين همعصرن جهڙوڪ مولوي عبدالغفور ’مفتون‘، همايوني ۽ فقير رکيل شاهه‬‫جي ڪالمن جون ڪڙيون ٻڍي فقير جي رسالي ۾ سندس پنهنجي رٿا ۽ ليِء سان روشن اچن ٿيون-‬ ‫ا‬ ‫مثال‬ ‫جن انسان ملڪ حوران ديو پريون‬ ‫تجلي تاب تنهنجي چوري ڪيون سي چريون‬ ‫ڪٺيون قرب تنهنجي، ڪيون ذوق ذريون‬ ‫موهي ملڪ سارو، تو مستان ڪيو...‬ ‫... تنهنجي حسن سڄڻ حيران ڪيو.‬ ‫جوڳي جي تمثيل سان، هن ’حقيقت محمدي‘ جو اظهار ڪندي چيو آهي:‬ ‫جوڳي آدم ڪنون اڳي جو هيڙا‬ ‫سج چنڊا تارا پوِء پيدا ٿيڙا‬ ‫آدم پوِء بنايا ڙي-‬ ‫هِت مسافر آيا ڙي!‬ ‫معراج جي واقعي کي جانب جو جمال ۽ رب جو راز چيو اٿس:‬ ‫سيد تي راز ٿيو رب جو، ويو معراج تي جاني،‬ ‫نڪو سج هو، نڪو چنڊ هو، نڪي ڪتيون نڪي تارا،‬ ‫ِ‬ ‫هيو آدم کون به اڳهين، نبيَء جو نور نوراني.‬ ‫82‬
  29. 29. ‫فقير صاحب جو رسالو ٻه دفعا ڇپيو آهي. ان ۾ ڏوهيڙا، بيت، سسئي جي ڏاکڙي جا ٽيهه ڏينهن ۽‬‫122 ڪافيون آهن، جيڪي سادي سلوڻي زبان ۽ ليِء جي ڪري، گهڻي تاثر ۽ درد وارو صوفياڻو‬‫ڪالم آهي. مختصر ٻول، پنهنجي سادگيَء سببان، فقير صاحب جي خلوص، محبت ۽ ڀالئيَء جي‬‫ڀنڊار جي گواهي ڏين ٿا. 12 ڪافين ۾ نبي سڳوري جي نعت آيل آهي، جيتوڻيڪ سندس سمورو‬‫ڪالم گهڻو ڪري، آنحضرت ﷺ جن جي محبت سان ڀريل آهي ۽ هنڌين ماڳين رسول ڪريم‬‫ﷺ جي ذات اقدس ڏانهن قربائتا ۽ سڪ ڀريا اشارا ٿيل آهن. غزل ۽ ڪافي جي گهاڙيٽي ۾ نعت‬‫چوڻ ڪا اعتراض جوڳي ڳالهه ناهي، البت بعض اوقات نعت جو تقدس مجروح ٿئي ٿو، ڇو ته نعت‬‫جو ’محبوب‘ پنهنجي شان ۽ صفتن ۾ گهڻو اعلي ۽ ارفع آهي، غزل ۽ ڪافي جي محبت جي ڀيٽ‬ ‫ٰ‬‫۾، ۽ ٻڍڙي فقير جو ڪالم انهيَء عيب کان آجو ناهي. بهرحال، ٻڍل فقير جي رسالي ۾، نبي‬‫اڪرم ﷺ جي آمد سببان بي پايان خوشي ۽ اٿاهه آس جو اظهار ملي ٿو ۽ وڇوڙي ۽ فرقت سببان‬‫فراق جا عاشقي آالپ، پاڻ ڪريم ﷺ جن کي ’ڪارڻي‘ بدران ’ضامن‘ چئي، ٻڍل فقير پنهنجي دل‬ ‫اطمينان ۽ موچاري آخرت جي يقين جو هن طرح بيان ڪيو آهي:‬ ‫سيد آڻي پار پهچايو‬ ‫جيڏيون جانب ڀلي ڪري آيو.‬ ‫آهي اسان نون خوف نه ڪوئي‬ ‫پڙهيو ڪلمو، ويو ڪفر سڀوئي‬ ‫محمد ﷺ ضامن آهي سيد سوئي‬ ‫سرتاج ٿي سمايو- سيد آڻي پار پهچايو.‬ ‫رڳان ’ٻڍل‘ جون تن جون تاران‬ ‫الف ميم پڙهن اختياران‬ ‫وچ سيني دي، ٿيا باغ بهاران‬ ‫گلن جوڙ بنايو- جيڏون جانب ڀلي ڪري آيو.‬‫ٻڍل فقير 81 سالن جي عمر ۾ شادي ڪئي. ٽي پٽ ۽ ٻه نياڻيون ٿيس. آخري عمر ۾ سچي سالڪ‬‫جيان گوشه نشيني ۾ وقت گذاريائين. جيئن عمر وڌيس، تيئن قادر ڏانهن وڌيڪ لڙيو، سرير ڍلو‬‫ٿيندو ويس ۽ اکين جي ظاهري روشني به موڪالئي ويس- وچون پٽ مست مقيم، جيڪو سندس‬‫راز محرم دوست به هو، تنهن جي ناگهاني وفات، ويتر جند جهوري وڌس. سانت ۽ سڪون، تنهائي‬‫۽ ذڪر االهي جي عالم ۾، 21 شعبان 1392هه مطابق 12 آڪٽوبر 1912ع ۾ خميس جي ڏينهن وفات‬ ‫ڪيائين. ’طالب المولي فقير صاحب تارڪ الدنيا‘ مان اهائي تاريخ نڪري ٿي.‬ ‫ٰ‬ ‫92‬
  30. 30. ‫(پير علي محمد راشدي)‬ ‫سنڌ جو تصوف ۽ ٻڍل فقير‬‫سنڌ جي حق ۾ تصوف يا صوفي سلسلو باعث رحمت هو يا باعث زحمت، ان جو فيصلو هن وقت‬‫ڪرڻ مشڪل آهي. ڪن جو خيال آهي ته تصوف جي سيالب ۾ وهي وڃڻ سبب، سنڌين کي‬‫پنهنجي ديس جي سياسي آزادي ۽ اقتصادي ترقيَء جو ڪو اونو ڪونه رهيو. جنهن ۾ رهزن سنڌ‬‫تي ڪاهيو، ڪامياب ٿيو. درگاهون ۽ آستانا آباد، مگر سنڌ باقي هر معاملي ۾ بربادي ٿيندي ويئي.‬‫ان ۾ ڪو شڪ ڪونه آهي ته تصوف جو ڪيف انسان کي دنيا کان ڇني هڪ اهڙي رستي تي‬‫وجهي ٿو، جنهن جي انتها وڃيو عالم باال ۾ ٿئي. ان کانسواِء، ان جي وسيلي انفراديت کي تقويت‬‫پهچي ٿي ۽ اجتماعي زندگيَء ۾ ڪمزوري واقع ٿئي ٿي. هر شخص پيو پنهنجي آخرت ۽ اڳئين‬‫جهان کي موچاري بڻائڻ جي ڪوشش ڪندو. روحاني پڪ جو پيالو وڌيڪ پي ويٺو، ته مورڳو‬ ‫ِ‬ ‫تارڪ الدنيا ٿي وڃي جهنگ وسائيندو.‬ ‫ڪلهين ڦاٽو ڪنجرو، ۽ پيرن اگهاڙو‬ ‫منهنجو ڪڄاڙو، ڀينر هن ڀنڀور ۾؟‬‫جنهن ”ڀنڀور“ جا بهترين ماڻهو دنيا کان تارڪ ٿي ويندا، ان ڀنڀور جو دنيوي ڪاروبار ڪير‬‫هالئيندو ۽ اهو خود ڪنهن جي حوالي ٿيندو؟ تصوف جي راهه تي قدم رکڻ کان پوِء دنيا ۽ آخرت‬‫جي معاملن ۾ پورو تناسب قائم رکيو اچڻ، هر ڪنهن ماڻهوَء جو ڪم نه آهي. اهو تناسب ۽ توازن‬‫فقط اهي چند بزرگ رکي سگهن ٿا، جن جو مقام عام سطح کان باال آهي ۽ اهڙا گهڻا ماڻهو هر‬ ‫سمي ۾ پيدا ٿين ٿا؟‬‫تنهنڪري، گهڻن مفڪرن جو اهو خيال آهي ته سنڌ جي اجتماعي ۽ خاص طرح سان سياسي‬ ‫زندگيَء کي غير متوازن ۽ عوامي قسم جي تصوف وگهي گهڻو نقصان پئي پهتو آهي.‬‫پر ان جي اها معني نه آهي ته اهو نقصان فائدي کان قطعاا خالي پئي رهيو آهي. مثال تصوف جي‬ ‫ا‬ ‫ٰ‬‫طفيل، سنڌ اندر، اوائلي زماني ۾، هندن ۽ مسلمانن جي زندگي ۾ ڪنهن حد تائين يڪرنگي پيدا‬‫ٿي وئي هئي. مسلمان بزرگن جا هندو مريد ٿيا، ۽ ڪيترن هندو سنتن جا معتقد مسلمان هوندا هئا.‬‫ان سلسلي اهڙي حد تائين ترقي ڪئي جو بيشمار هندو گهرن ۾ قرآن پاڪ جي تالوت ٿيندي رهي‬ ‫03‬
  31. 31. ‫۽ ڪيترن مسلمانن شوق سان گيتا جو اڀياس ڪيو. پوئين زماني ۾، جيڪڏهن سياسي حالتون‬‫غلط پلٽو نه کائين ها، ۽ هندن ۾ ملڪ گيريَء جي هوس پيدا نه ٿئي ها، ته شايد صوفي بزرگن جي‬‫ان پوکيل ٻج مان سنڌي قوميت جو ڪو شاندار وڻ نمودار ٿئي ها. اهو ته مون پاڻ به ڏٺو ته‬‫راڄوڻي فيصلن ۾ هندو قرآن مجيد جي قسم کڻڻ کان پوِء هرگز ڪوڙ نه ڳالهائيندا هئا ۽ نه وري‬ ‫مسلمان ئي ڪوڙ تي ”گيتا“ کي مٿي ڏيڻ الِء تيار ٿيندا هئا.‬‫ان طرح جي خيال مان ٻيو اهو فائدو حاصل ٿيو ته، سنڌ جي لٽريچر کي گهڻي هٿي ملي ويئي.‬‫جنهن به بزرگ تي اها روحاني ڪيفيت طاري ٿي، سندس دماغ ۽ زبان هڪدم کلي پيا. درد ڀريا‬‫ڏوهيڙا چوندو، سوز ڀريل ڪافيون ٺاهيندو، ۽ جيڪڏهن اظهار جي انهن طريقن مان به تسڪين‬‫حاصل نه ٿيس ته يڪتارو هٿ ۾ کڻي ميدان ۾ نڪري پوندو- پاڻ به بيتاب رهندو، دنيا کي به‬‫بيتاب ڪندو ويندو. گهڻن درويشن ته اڪتفا فقط ان يڪتاري تي به نه ڪئي، پيرن ۾ ڇيريون ۽‬ ‫هٿن ۾ گهنگهرو ٻڌائون- جنهن محفل ۾ داخل ٿيا، محشر مچائي ڇڏيائون!‬‫سچل سرمست، مصري شاهه، خير محمد فقير هيسباڻي ۽ ٻيا بزرگ اسان جي سانڀر کان اڳ ٿي‬‫گذري هئا. منهنجي ڏينهن ۾ اڃا ٻه درويش زندهه ۽ خاص طرح مشهور هوندا هئا: محمد فقير‬ ‫کٽياڻ حيدرآباد پاسي، ۽ ٻڍڙو فقير شڪارپور طرف.‬‫ٻڍڙو فقير، جنهن کي ”ٻڍل سائين“ به چوندا هئا، شڪارپور کان پنجن ميلن جي فاصلي تي، بخشي‬‫انڙ جي ڳوٺ ۾ رهندو هو. وڏي عمر کي رسي، 12 آڪٽوبر، 1912ع ۾ وفات ڪيائين. سندس والد‬ ‫جو نالو ميان عبدالواسع صاحب هو.‬‫ٻڍڙي فقير کي ننڍڙي کان ئي ”لنو“ ۾ ڪا ”لغار“ لڳل هئي. ڍورن چاريندي، پسڻ ٿي ويو هوس.‬‫هڪ ڏينهن، ذوق جي انتهائي غلبي ۾، سندس واتان هيَء ڪافي نڪتي (جا سندس پهرين ڪافي‬ ‫چوڻ ۾ اچي ٿي):‬ ‫سگهو موٽج يار، توکي ويٺا ساريون!‬ ‫پويون بند هوس:‬ ‫عشق ”ٻڍل“ کي هو ٻنڌڻن الڪون،‬ ‫منهڙو ڍڪين ٿو ڇو محب اسان کؤن،‬ ‫روح رتو آ تن هي توهان کؤن،‬ ‫دم نه ٿجانِء تون ڌار، توڏي ٿا نهاريون!‬ ‫13‬
  32. 32. ‫چون ٿا ته ڪافي چوندي، غش کائي ڪري پيو. گهر- ڀاتين سمجهيو ته ڪنهن جن ڀوت جو پاڇو‬ ‫ِ‬‫پيو اٿس. دعائون ۽ ساٺ سوڻ شروع ڪيائون، پر بزرگ اڳ ۾ ئي ان مقام معلي تي پهچي چڪو‬ ‫ٰ‬‫هو، جت انهن شين جو ڪو چارو ڪونه ٿي چليو. پاڻ نتيجو هيُء نڪتو جو رهيل کهيل حجاب جو‬‫پردو ڦاڙي، پيرن ۾ ڇيريون ٻڌي، هٿ ۾ يڪتارو کڻي، نچڻ ۽ڳائڻ نڪري پيو. خويشن عزيزن‬‫سمجهيو ته ”ڪل ٿڙي ويئي اٿس“ ۽ چريو ٿي پيو آهي. تنهنڪري ٻين عالجن سان گڏ، جسم تي‬‫ڏنڀ به ڏياريائونس. مگر فرق ڪو ڪونه پيو. پڇاڙيَء تائين پنهنجي حال ۽ درويشي خيال تي قائم‬ ‫۽ مستحڪم رهيو.‬‫منهنجيَء سانڀر ۾، سندس ڪالم ننڍي وڏي جي وات تي هوندو هو. ڪوبه ڳائيندڙ اهڙو ڪونه‬‫هوندو، جو شروعات ٻڍڙي فقير جي ڪالم سان نه ڪندو. ڪالم جي نموني طور، ٽي ڪافيون‬ ‫ڏجن ٿيون.‬ ‫ڪافي 2‬ ‫(طرز بيدل: سک رمز وجود وڃاوڻ دي، ناهي حاجت پڙهڻ پڙهاوڻ دي.)‬ ‫سک رمز جيتي مرجاوڻ دي،‬ ‫ناهي حاجت هنر هالوڻ دي.‬ ‫شاهه منصور سر سولي ٻولي، رمز انهيَء سان اها ڳالهه چولي،‬ ‫لنو لنو دي وچ ڏتڙي لولي، اناالحق آالوڻ دي.‬ ‫علم عقل نون عشق نه مندا، جان جان هستي حال نه ڀندا،‬ ‫ڇوڙ تڪيا اِنهيَء خاڪي تن دا، نيت نه رک ول آوڻ دي.‬ ‫ڇوڙ دعوا هڪ درد ڪون گهن تون، بد هوائي دا بوتا ڀن تون،‬ ‫مرشد واري مام چا گهن تون، ڪر نه ڪسب ڪماوڻ دي.‬ ‫پڙهه پڙهه علم ڪيا فاضل هووين، مرڻ ڪنول اڳي مول نه مووين،‬ ‫جهڙا هووين تهڙا هووين، پڙهه آيت آپ وڃاوڻ دي.‬ ‫23‬
  33. 33. ‫”ٻڍل“ نفي اثبات ڪر ڄاڻين، وچ اپڻا دي آپ نه آڻين،‬ ‫ساري ذات صفات سڃاڻين، احدؤن عبد ڇپاوڻ دي.‬ ‫ڪافي 1‬ ‫(طرز فريد: بن دلبر شڪل جهان آيا.)‬ ‫وه دلبر ڪر سينگار آيا، هر صورت دي وچ يار آيا!‬‫ڪاٿي ميخاني تي مخمور ڏٺم، ڪاٿي شريعت ذوق ظهور ڏٺم.‬ ‫ڪاٿي سوري تي منصور ڏٺم، چئي اناالحق اظهار آيا.‬ ‫ڪاٿي تخت مٿي تيار ڏٺم، ڪاٿي چٽو چوڪيدار ڏٺم،‬ ‫ِ‬ ‫ڪاٿي ڪارائو تي ڪمدار ڏٺم، ڪاٿي ناچو ٿي نروار آيا.‬ ‫ڪاٿي عيسي روح اهلل ڏٺم، ڪاٿي ابراهيم خليل اهلل ڏٺم،‬ ‫ٰ‬ ‫ڪاٿي موسي ڪليم اهلل ڏٺم، ڪاٿي احد، علي اظهار آيا.‬ ‫ٰ‬‫ڪاٿي صحيح ” ٻڍل “ سلطان ڏٺم، ڪاٿي پڙهندا ياد قرآن ڏٺم،‬ ‫ڪاٿي ڳل جڻيا صنعان ڏٺم، ڪاٿي يوسف مصر بازار آيا.‬ ‫(9)‬ ‫تن مارن جا، ميان عمر، سور وڃن ٿا ساڙيون،‬ ‫پسان پيڪن جون پٽ تي، ويڙهيچن جون واڙيون.‬ ‫آُء ڪانگا ڪا تن جي، لنؤ هاڻي الت وري‬ ‫سانگيئڙن جي سڪ ۾، رئندي ڳچ پيا ڳري‬ ‫دم دم ڪريان ٿي دانهون، ڳوڙها ڳلن تي ڳاڙيون.‬ ‫رنجايل جي روح ۾، پلپل پور پون‬ ‫سانگيئڙن کي ساريو، نت نت نيڻ وهن‬ ‫بيوس ٿي هان بند ۾، روز ڪريان ٿي راڙيون.‬ ‫33‬

×