• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Hieuvadungthuocdung
 

Hieuvadungthuocdung

on

  • 741 views

Đời sống- Xã hội

Đời sống- Xã hội

Statistics

Views

Total Views
741
Views on SlideShare
741
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
9
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Hieuvadungthuocdung Hieuvadungthuocdung Document Transcript

    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---CÂU CHUY N “L N THU C” 1
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- Có l n, m t b n tr ã tìm n tôi h i ý ki n xem, sau khi lén lút i “gi i quy t sinh lý”, c u ynghi ng b m c b nh, có th n nhà thu c mua lo i thu c kháng sinh “x n” nh t v dùng t ch ab nh ư c không. Tôi v i vàng thuy t gi ng m t h i, i khái: “Hi n nay, ta ang có tình tr ng r t áng lo ng i là có m t s ngư i b các b nh lây qua ư ng tình d c (trư c ây g i là b nh hoa li unhư: giang mai, l u, m ng gà, h t xoài...) nhưng không ch u n bác sĩ chuyên khoa ư c ch n oán, hư ng d n i u tr mà l i nghe mách b o tìm mua lo i kháng sinh m i nh t như các lo iCephalosporin th h th 2, 3, các Fluoroquinolon th h th 2... t ch a b nh. Làm như th khôngch h i cho b n thân, b i vì dùng thu c không úng b nh s n ng thêm mà vô tình có th làm h i choc ng ng. Nh ng thu c kháng sinh m i nh t ư c khuy n cáo ch dùng trong b nh vi n khi ư c bácsĩ i u tr ch nh, hư ng d n và theo dõi s d ng vì ó là thu c r t quý có tính d tr , n u s d ngb a bãi ch c ch n trong th i gian ng n s b kháng”. Lúc u tôi nói, anh b n tr có v hi u nhưngsau có v ngơ ng n v i hai ch “ kháng”. Tôi c dùng ch , văn v nôm na gi i thích cho anh b ntr hi u th nào là kháng sinh b “ kháng”. Anh b n tr sau khi nghe bu t mi ng: “A, ý th y mu nnói “l n thu c”!” (ch “l n thu c” ngư i Nam b thư ng dùng). M t l n khác, m t v cao tu i n tìm tôi h i ý ki n xem có th t s d ng m t lo i thu c anth n gây ng khá thông d ng là Seduxen ch a ch ng m t ng . Tôi v i vàng trình bày tác h i c avi c ngư i b nh t ý dùng b a bãi thu c lo i này, trong ó có tác h i r t nghiêm tr ng là thu c làmcho b nghi n. Ngư i ã b nghi n s ph i ti p t c dùng thu c không b thu c ư c và b “s dungn p”. Theo thói quen, sau m y ch “s dung n p”, tôi b i thêm ti ng nư c ngoài “tolerance” gi ng ynhư ang gi ng bài cho sinh viên. Ngay lúc ó, v cao tu i tr m t và nhíu mày. Tôi th y mình h nêntrình bày thêm cho c hi u th nào là “s dung n p” i v i thu c gây nghi n. Rút kinh nghi m, tôidùng l i l không chuyên môn l m nói v i c . Khi y, c ã bu t mi ng: “A, ý c a dư c sĩ mu nnói t i “l n thu c”!”. Tôi k hai m u chuy n trên cho th y, trình bày m t v n chuyên môn cho ngư i nghe khôngthu c gi i chuyên môn không d dàng chút nào. Ph i di n t sao cho d hi u. Ph i bi t bi n itng chuyên môn r i r m, l l m thành ngôn ng c a i thư ng. Tuy nhiên, i u tôi mu n nói nhi uhơn trong bài vi t này là ch “l n thu c” mà nhi u ngư i thư ng hay s d ng hi n nay có n hainghĩa. Vi khu n kháng kháng sinh Trư c h t, i v i vi c s d ng thu c là kháng sinh, “l n thu c” có nghĩa là vi khu n gây b nhkhông còn nh y c m, có kh năng ch ng l i tác d ng c a thu c ưa n h u qu là kháng sinh màngư i b nh s d ng không m y may gây tác h i i v i vi khu n. Như v y, l n thu c ây ngnghĩa v i “ kháng” là t chuyên môn mà sinh viên y dư c nào cũng n m lòng, kháng c a chính 2
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---vi khu n i v i thu c là kháng sinh. L n thu c ây là s rút g n c a “vi khu n kháng khángsinh”. Tuy s nói rõ hơn v v n này ph n sau, nhưng thi t nghĩ ta cũng nên bi t qua vi khu n l nthu c kháng sinh như th nào hi u vì sao có l i khuyên ph i dùng kháng sinh úng thu c, úng li uvà th i gian. Vi khu n cũng là loài sinh v t m c dù chúng r t nh ph i nhìn qua kính hi n vi m i th y, chúngcũng có b n năng u tranh sinh t n. Khi b kháng sinh t n công và nh t là li u kháng sinh ta dùngkhông m nh tiêu di t ho c c ch (có lo i kháng sinh ch c ch làm cho vi khu n y u i chkhông ch t h n vì chính cơ th chúng ta s tiêu di t chúng) thì vi khu n cũng bi t cách “thiên bi n v nhóa” t n t i. Th nh t, chúng s bi n i thành d ng “chai lì” có th ch u ng ư c tác d ng c akháng sinh mà không ch t. Th hai, chúng ti t ra ch t ho t ng như m t lo i men (còn g i làenzyme) phân h y thu c, thí d có nhi u vi khu n ti t ra men Penicillinase phân h y các thu cpenicillin, thu c penicillin không còn nguyên v n c u trúc xem như m t h t tác d ng. Th ba, có m ts kháng sinh ch có tác d ng khi th m sâu vào bên trong cơ th vi khu n thì có m t s vi khu n t“ i u ch nh”, t thay i v b c c a chúng thu c kháng sinh không th m qua ư c. Th tư, cáckháng sinh thu c nhóm penicillin và m t s nhóm khác có tác d ng tiêu di t vi khu n b ng cách c ntr không cho vi khu n t ng h p v b c b o v thì m t s vi khu n này thích ng b ng cách s ng“tr n tr i” không c n v b c. Và còn nhi u cách kháng khác n a, nhưng dù vi khu n có l n tránh, kháng khéo léo n âu, các nhà y dư c h c cũng không bó tay ch u thua. Thí d như trong i utr , ngay t u ph i dùng lo i kháng sinh có tác d ng (nên lưu ý có kháng sinh có tác d ng hi u qu i v i loài vi khu n này nhưng không hi u qu i v i loài vi khu n khác) t c ph i dùng úngthu c. Ngay t u ph i s d ng ngay li u t n công t c là li u m nh vi khu n b tiêu di t ngaykhông k p t n t i dư i d ng “chai lì”. Sau ó, duy trì li u có hi u qu trong su t th i gian i u tr ,b ng cách dùng nhi u l n thu c trong ngày và dùng trong nhi u ngày. Nên c bi t lưu ý, th i giandùng kháng sinh thông thư ng không dư i 5 ngày. Có lo i b nh nhi m khu n ph i dùng kháng sinhc tháng, riêng b nh lao ph i dùng thu c t 6 tháng tr lên. T c là ph i dùng kháng sinh úng li u và th i gian thì m i mong kh i b nh. ch ng l i vi khu n kháng, các nhà y dư c tìm cách cht o thu c vô hi u hóa các men phân h y kháng sinh do vi khu n ti t ra (như bào ch bi t dư cAugmentine g m kháng sinh amoxicillin k t h p v i ch t kháng l i penicillinase là acid clavulanic ãtr ư c các b nh nhi m khu n mà m t mình amoxicillin không còn tác d ng). Ho c, trong phác i u tr , k t h p nhi u kháng sinh cùng m t lúc vi khu n không k p tr tay kháng, gi ng nhưhi p ng tác chi n gi a các binh ch ng ch ng l i k thù (ta th y trong i u tr b nh lao bao gi cácnhà i u tr cũng k t h p t 3 kháng sinh tr lên). Các cách ch ng l i kháng v a k thu c ph m vi c a các nhà chuyên môn. Riêng i v i ngư ib nh, ngư i dùng thu c ch dùng thu c khi có s ch nh, hư ng d n c a th y thu c, không s d ng 3
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---b a bãi kháng sinh (hoàn toàn tránh tình tr ng m i b c m sơ sơ v i u ng 1, 2 viên Ampi r i thôi r ttai h i!) chính là góp ph n c l c vào vi c kh ng ch n n “l n thu c” kháng sinh. S dung n p d n n tăng li u dùng Nghĩa th hai c a “l n thu c” mà bà con ta cũng thư ng hay s d ng là tình tr ng c a cơ th dodùng m t th thu c l p i l p l i nhi u l n v i li u lư ng cũ s th y thu c không có tác d ng và ph ităng li u thu c lên m i th y thu c có “ép phê”. L n thu c ây ng nghĩa v i t “s dung n p” màtôi quen dùng t th i còn là sinh viên d ch ch nư c ngoài là “tolerance”. “Tolerance” còn ư cd ch là: s dung nh n, dung tha, quen thu c, ch u thu c... (ôi, ti ng Vi t mình phong phú quá mà trnên r i r m trong s mô t khoa h c và ta nên thông c m v i m t s tác gi vi t bài chuyên mônthư ng m ngo c ơn vi n d n ch nư c ngoài không h n khoe ch mà th t ra mu n làm rõnghĩa). Không ch i v i thu c, có m t s ch t con ngư i quen dùng trong sinh ho t h ng ngày cũnggây ra tình tr ng “l n” này. Thí d như rư u, có nhi u ngư i lúc u ch u ng n a ly bia là m tb ng, xây xâm, th mà ch m t th i gian sau, n u ngày nào cũng “lai rai vài s i” s u ng t i vài xrư u như chơi và không th y h h n gì. Ch th y “th m i ã!”. Còn i v i thu c, “l n thu c” làm t c tính c a thu c gây nghi n, trong ó có thu c ng , thu c an th n, thu c hư ng tâm th n nóichung, k c ma túy. Ta không l y làm l , có m t s b n tr nghi n hút heroin, lúc u ch xài 1 “tép”,d n d n s ph i xài nhi u “tép” r i ph i d n thân vào t i ác th a mãn s tăng “ ô” này. Có nhi ungư i quen dùng thu c an th n gây ng (như Seduxen) càng ngày càng tăng li u dùng thì m i ng ư c. Nhưng ngay m t s thu c thông thư ng như Aspirin, các thu c tr au th p kh p, có nhi ungư i quen dùng c th y hi u qu c a thu c gi m d n theo th i gian. Khác v i “l n thu c kháng sinh” ã k gây ra b i chính s thay i c a tác nhân gây b nh là vikhu n, “l n thu c” trong trư ng h p th hai gây ra b i chính cơ th c a ngư i dùng thu c. Khi thu c ư c ưa vào trong cơ th , nó ch cho tác d ng khi g n ư c vào nơi ti p nh n (còn ư c g i là thth , ch nư c ngoài r t thông d ng g i là receptor). Nơi ti p nh n ó có th là t bào, là mô, là cơquan (như h th n kinh ch ng h n). Khi cơ th quen dùng m t th thu c, các nơi ti p nh n này s thay i b n ch t ho c gia tăng s lư ng ti p nh n ưa n ph i gia tăng n ng thu c trong cơ th (t cph i gia tăng li u dùng) m i áp ng cho tác d ng ư c. i phó v i s l n thu c này, ch có cáchlà tăng li u nhưng không th tăng li u mãi vì s ưa n li u c. i v i thu c có kh năng b l ntheo ki u này, th y thu c s cho dùng v i li u và th i gian dùng như th nào phòng tránh l nthu c. Ho c khi ã l n, b t bu c ph i thay thu c khác. Trong lĩnh v c dư c, ngư i ta ph i luôn luôntìm ra thu c m i, m t ph n thay th thu c cũ b l n. Có khá nhi u ngư i tuy không phân bi t m t cách r ch ròi hai trư ng h p mà ch “l n thu c”c p n nhưng u nh n th c ư c, nói n “l n thu c” là nói n s tác h i. M c ích c a bài vi tnày nh m giúp ngư i c bi t thêm “l n thu c là vi khu n kháng kháng sinh”, “l n thu c cũng là 4
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---s dung n p ưa n tăng li u dùng t ư c tác d ng c a thu c”. i v i ngư i dùng thu c,h n ch c hai s l n thu c k trên, ch có cách là s d ng thu c khi th t c n thi t theo s hư ng d nc a th y thu c, không l m d ng và không s d ng b a bãi. 5
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- KHÁNG KHÁNG SINH M tv n liên quan n vi c s d ng kháng sinh ã và ang tr thành n i ưu tư l n c a nh ngngư i ho t ng trong lãnh v c y dư c, ó là v n vi khu n kháng i v i thu c kháng sinh, g it t là kháng thu c, hay nói theo m t s bà con ta là thu c kháng sinh b “l n”. Hi n nay nhi u b nhvi n, khi cho làm “kháng sinh ”, t c là làm xét nghi m xem vi khu n còn nh y c m v i kháng sinhnào, nhi u th y thu c ph i lo âu: các vi khu n gây b nh ã “l n” v i r t nhi u kháng sinh thông d ng!Trong ph m vi bài vi t này, xin ư c c p vì sao vi khu n có th ch ng l i tác d ng c a kháng sinh gây nên hi n tư ng kháng kháng sinh và thái chúng ta ph i như th nào iv iv n này. Theo nh nghĩa chuyên môn, m t lo i vi khu n kháng kháng sinh khi lo i vi khu n này v n cóth sinh trư ng, phát tri n ư c v i s hi n di n c a m t n ng kháng sinh cao hơn g p nhi u l nn ng ngăn ch n s sinh trư ng, phát tri n c a các lo i vi khu n khác ho c c a chính lo i vi khu n ó trư c ây. Nói nôm na, v i li u dùng thông thư ng, kháng sinh b l n ch ng có tác d ng gì iv ivi khu n. Vi khu n có th kháng kháng sinh b ng nhi u cơ ch khác nhau. Th nh t, chúng có th t s nxu t ra các enzyme phá h y c u trúc và làm m t tác d ng c a kháng sinh. Thí d , chúng ti t ra enzymecó tên là betalactamase phá h y các thu c thu c nhóm penicillin. Th hai, bi t r ng nhi u kháng sinhch cho tác d ng khi th m qua l p v c a t bào vi khu n, vi khu n kháng l i b ng cách t t ngh p l p v c a t bào khác i kháng sinh không th m qua ư c. Th ba, m t s vi khu n khángl i kháng sinh nhóm tetracyclin b ng cách t ch t o m t lo i “bơm” c bi t t ng thu c khángsinh ra kh i cơ th c a chúng không làm h i ư c chúng. Và cu i cùng, thư ng kháng sinh ch t ncông vào m t nơi nh t nh trên cơ th c a vi khu n g i là ích tác d ng thì vi khu n kháng l ib ng cách bi n i ích tác d ng này, th là xem như kháng sinh b vô hi u hóa b i vì không còn có ích tác d ng g n vào phát huy tác d ng n a. Ngư i ta ghi nh n chính vi c s d ng kháng sinh b a bãi, không úng cách, không li u s làmcho vi khu n không b tiêu di t h t, m t s có kh năng thích ng, c bi t có s t bi n gen trênnhi m s c th ki m soát s nh y c m i v i kháng sinh, s này t n t i, phát tri n thành “ch ng” vikhu n m i mà kháng sinh ã s d ng s không còn tác d ng i v i ch ng này n a. Có kho ng 10%trư ng h p vi khu n thoát kh i s t n công c a kháng sinh theo m t trong b n cơ ch kháng ã kvà b t ngu n t t bi n gen nên có tính ch t di truy n, t c vi khu n b m truy n tính kháng nàyl i cho con cháu và c th phát tri n mãi. Nhưng nguy h i hơn là 90% trư ng h p còn l i là tínhkháng ư c truy n không ch t vi khu n b m sang vi khu n con cái mà còn t vi khu n lo i nàysang qua vi khu n lo i khác thông qua m t s c u trúc di truy n có tên là PLASMID. Thí d như vi 6
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---khu n b nh thương hàn khi nhi m vào cơ th ta mà l i ti p xúc ư c v i m t lo i vi khu n s ng bìnhthư ng ru t mang tính kháng. Vi khu n b nh thương hàn s thu n p plasmid có tính kháng c avi khu n kia, nó s có luôn tính kháng và tai h i là nó l i truy n tính kháng ó cho con cháu c anó. Vì th ng l y làm l , hi n nay vi khu n b nh thương hàn ã kháng v i nhi u lo i kháng sinhmà trư c ây t ra r t công hi u. V n kháng kháng sinh không ph i m i ư c t ra trong th i gian g n ây mà có th nói khikháng sinh u tiên ư c s d ng thì cũng là lúc ngư i ta ph i i u v i hi n tư ng kháng. Vàonăm 1941, kháng sinh u tiên là penicillin ư c dùng trong i u tr thì ch 3 năm sau, ngư i ta pháthi n lo i vi khu n có tên là Staphylococcus aureus kháng l i penicillin khi y ư c xem là thu c th ndi u. T ó n nay, các nhà khoa h c không ng ng nghiên c u tìm ra các kháng sinh m i ch ngl i các vi khu n kháng. Vào u nh ng năm 1980, các bác sĩ i u tr có trong tay r t nhi u khángsinh m i. Nhưng t 20 năm nay thì l i không phát hi n thêm kháng sinh m i nào c . Và ã b t uth i i m mà các kháng sinh có m t không i u tr các b nh nhi m khu n. Vào tháng 5 năm1996 m t a tr 4 tháng tu i ngư i Nh t ã b viêm nhi m Staphylococcus aureus mà không m tkháng sinh nào có th tr ư c. Ch ng vi khu n này ư c cô l p và cho th y nó kháng cvancomycine là kháng sinh ư c xem là lo i d tr sau cùng có hi u qu i v i t t c các vi khu n kháng m nh nh t vào th i i m này. S ki n này làm các nhà chuyên môn y dư c trên th gi i r tlo âu. Rõ ràng là hi n tư ng vi khu n kháng s ti p t c là n i ám nh cho con ngư i khi bư c vàoth k 21. Trên ây là phác h a không m y sáng s a v hi n tư ng vi khu n kháng. Tuy nhiên, chínhchúng ta, nh ng ngư i s d ng thu c, có th góp ph n c i thi n tình tr ng “l n thu c kháng sinh”b ng cách lưu ý m y i u sau ây:1. Nên dành quy n ch nh kháng sinh cho th y thu c. Không nên t ý s d ng kháng sinh m t cách b a bãi, không úng lúc, không li u.2. Khi ư c bác sĩ ghi ơn ch nh dùng kháng sinh, nên dùng thu c úng li u lư ng, th i gian như ã ch nh, không nên ngưng, b thu c n a ch ng.3. Lưu ý, có m t s kháng sinh ch ng ch nh, t c là không ư c dùng : ph n có thai, ph n cho con bú, tr con. ây là các i tư ng ph i bác sĩ khám b nh và ch nh kháng sinh khi c n thi t. S d ng kháng sinh b a bãi các i tư ng này có khi là nguy hi m.4. M t s b nh nhi m khu n thư ng có tri u ch ng s t nhưng không ph i t t c các trư ng h p b nóng s t u là do nhi m khu n. Hơn n a, n u th c s b nhi m khu n, vi c dùng kháng sinh li u thư ng kéo dài trong nhi u ngày (thông thư ng là t 5 n 7 ngày). Vì v y, hoàn toàn không nên ch m i th y c m s t sơ sơ là v i u ng vài viên thu c kháng sinh r i thôi (!). 7
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---5. Trên nguyên t c, n u vi khu n còn nh y c m v i kháng sinh c i n, thông d ng thì s d ng kháng sinh lo i này và tránh dùng kháng sinh lo i m i. Hi n nay có tình tr ng r t áng lo là có m t s ngư i b b nh nhưng không ch u n bác sĩ ư c khám và hư ng d n i u tr mà l i nghe l i mách b o tìm mua các kháng sinh lo i m i nh t (các fluoroquinolon, các cephalosporin th h th ba, th tư) t ch a b nh mà l i dùng sai. Làm như th không ch h i cho b n thân b i vì dùng thu c không úng b nh s n ng thêm mà vô tình có th có h i cho c ng ng. Nh ng kháng sinh m i thư ng ư c khuy n cáo ch dùng trong b nh vi n ho c khi có s ch nh cân nh c c a bác sĩ i u tr . ó là thu c quý có tính d tr , n u s d ng b a bãi ch c ch n trong th i gian ng n s b l n, b kháng. Th tư ng tư ng n lúc nào ó t t c các kháng sinh ub kháng và không tìm ư c thu c m i thay th . ó s là th m c nh c a nhân lo i. 8
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- NH NG I U NÊN VÀ KHÔNG NÊN KHI S D NG THU C KHÁNG SINH Cũng gi ng như m t t nư c luôn có l c lư ng quân i làm nhi m v phòng th b o v , cơ thta có l c lư ng g i là h th ng mi n d ch (g m các t bào b ch c u, kháng th ...) luôn s n sàng ch ngtr , tiêu di t các vi sinh v t gây b nh xâm nh p. Khi các vi sinh v t gây b nh xâm nh p phát tri nnhanh và nhi u quá, vư t kh i s ki m soát c a h th ng mi n d ch, s làm cho ta m c b nh nhi mtrùng. Có 2 lo i vi sinh v t gây b nh ph bi n là siêu vi (còn g i là virus) và vi khu n. Khi m c b nhnhi m trùng, ta ph i dùng thu c g i là kháng sinh nhưng kháng sinh ch có tác d ng tr b nh nhi m dovi khu n ch a ph n không tr ư c b nh nhi m do virus. Kh i u câu chuy n như v y cho th yr ng có nh ng i u NÊN và KHÔNG NÊN trong s d ng kháng sinh mà ngư i s d ng thu c c nbi t vi c s d ng thu c ư c phát huy cao nh t l i ích c a nó.Nh ng i u NÊN tuân th khi s d ng kháng sinh Trư c h t là nh ng i u NÊN mà ngư i s d ng thu c c n tuân th . Nên bi t kháng sinh là lo i thu c gì Kháng sinh là nh ng h p ch t trư c ây có ngu n g c thiên nhiên (t c ư c ly trích t các vi sinhv t như vi n m) và nay ư c t ng h p nhân t o, có tác d ng c ch s phát tri n ho c tiêu di t các vikhu n gây b nh. Kháng sinh là thu c r t t t, cho tác d ng l m lúc ư c g i là th n kỳ khi ư c sd ng úng v i s ch nh, hư ng d n c a bác sĩ i u tr . Còn n u s d ng không úng, kháng sinh sgây nhi u tác h i khôn lư ng. Nên bi t kháng sinh có tác d ng như th nào Kháng sinh gây t n h i vi khu n b ng cách làm hư h i thành ph n c u t o c a chúng như l p vb o v , màng trao i ch t v.v... Tuy nhiên, v phương di n i u tr , ngư i ta quan tâm hai lo i tácd ng: tác d ng di t khu n và tác d ng kìm khu n (kìm khu n có khi còn ư c g i hãm khu n, trkhu n, t nh khu n). Kháng sinh di t khu n là kháng sinh có tác d ng gi t ch t vi khu n, còn khángsinh kìm khu n ch làm cho con vi khu n ngưng phát tri n, không sinh s n ch không b tiêu di t.Kháng sinh kìm khu n ư c dùng khi cơ th ngư i b nh còn s c, h th ng mi n d ch còn m nhtiêu di t vi khu n b thu c làm cho y u. N u cơ th ngư i b nh quá y u b t bu c ph i dùng lo i khángsinh di t khu n. Ch có th y thu c m i bi t kháng sinh nào là di t khu n, là kìm khu n và dùng trongtrư ng h p nào. 9
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- Nên bi t lo i nhi m trùng nào m i dùng kháng sinh Như trên trình bày, kháng sinh ch ư c dùng tr b nh nhi m khu n ch không dùng tr b nhnhi m virus (như c m cúm). Các b nh nhi m khu n thư ng g p là viêm nhi m tai mũi h ng (nhưviêm xoang, viêm tai gi a), viêm nhi m ư ng hô h p (viêm ph qu n, viêm ph i), viêm ư ng ti tni u, nhi m trùng da v.v... Nên bi t kháng sinh có th gây ra các tác d ng ph Tác d ng ph do kháng sinh gây ra có th chia làm 3 lo i: +D ng: nh là n i m ay, ban , ng a, n ng có th ưa n s c ph n v gây ch t ngư i. + Nhi m c các cơ quan: như c i v i gan, th n (tetracyclin, sulfamid), c v i các t bàomáu (cloraniphenicol), th n kinh thính giác (streptomycin, gentamycin gây i c), xương răng(tetracyclin làm h i răng tr con)... + Lo n khu n ư ng ru t ưa n tiêu ch y: ây là tác d ng ph thư ng hay g p, i v i tr cóth gây m t nư c nghiêm tr ng và b nh thi u vitamin do tiêu ch y b i kháng sinh. Nên bi t v hi n tư ng g i là kháng kháng sinh kháng kháng sinh là tình tr ng do s d ng kháng sinh không úng (do dùng không li u,không th i gian) làm cho vi khu n không b tiêu di t hoàn toàn, m t s còn s ng sót s có kh năng kháng l i kháng sinh ã s d ng, kháng sinh ã s d ng không còn tác d ng nh ng l n i u trsau n a. Nên s d ng kháng sinh theo s ch nh c a bác sĩ i u tr Nên s d ng kháng sinh theo s ch nh c a bác sĩ i u tr , c bi t i v i tr con, khi nghi ngtr b b nh nhi m khu n, ta nên ưa tr n bác sĩ khám và ch nh thu c. Rõ ràng là ch có bác sĩm i bi t rõ khi nào s d ng kháng sinh, c n ch n l a lo i gì cho dùng úng thu c, úng cách,li u, th i gian. Nên lưu ý, tránh hi n tư ng kháng kháng sinh nêu trên, c n ph i dùng thu c úng li u lư ng, th i gian mà th y thu c ã ch nh.Nh ng i u KHÔNG NÊN khi s d ng kháng sinh Sau ây là nh ng i u KHÔNG NÊN, c n ph i tuân th . Không nên t ý s d ng kháng sinh nhi u nư c trên th gi i, ch có th mua kháng sinh nhà thu c khi có ơn thu c ư c ghi b ibác sĩ. nư c ta trư c ây, B Y t có quy nh m t s r t ít kháng sinh ư c mua không c n ơn,nhưng nói chung, tình tr ng t ý s d ng kháng sinh b t c lo i nào v n còn ph bi n. Nhi u kháng 10
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---sinh thu c lo i r t m i, thu c lo i ch dùng h n ch trong b nh vi n, l i b l m d ng dùng b a bãi. Xin ư c nh c l i, ch có bác sĩ i u tr m i có th m quy n xác nh lo i b nh nhi m và lo i kháng sinhdùng thích h p. Không nên ngưng s d ng kháng sinh n a ch ng ho c kéo dài s d ng Thông thư ng, m t s kháng sinh dùng li u cho c t ph i t 7 n 10 ngày, th m chí có thkéo dài hơn tùy theo lo i b nh và s ti n tri n c a b nh. Ta ph i theo úng ch nh dùng thu c, t c làdùng úng li u, th i gian theo ơn thu c c a bác sĩ. ng vì th y b nh có th mà ngưng vi cdùng thu c, vi khu n không b tiêu di t h t tr i d y, v a h i cá nhân ngư i b nh do làm b nh tái phát,v a h i c ng ng vì làm gia tăng s kháng thu c kháng sinh. Còn s d ng kéo dài coi ch ng b taibi n. Không nên dùng l i kháng sinh trư c ây ã dùng còn th a l i trong t thu c B i vì thu c có th quá h n gây h i. R t nhi u kháng sinh quá h n dùng có c tính r t cao (nhưtetracyclin quá h n gây c cho th n). Không nên ch ngư i khác s d ng kháng sinh khi th y b nh ngư i ó na ná gi ng mình B i vì tri u ch ng b nh có v gi ng nhưng nguyên nhân b nh có th khác. Như s t không ph i làtri u ch ng c a m i b nh nhi m khu n. Hơn n a, m t kháng sinh thích h p cho ngư i này nhưngkhông thích h p, th m chí gây tai bi n n ng n cho ngư i khác. 11
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- M T S TH C M C TRONG S D NG KHÁNG SINH S d ng kháng sinh nh t thi t ph i t hi u qu , an toàn và h p lý. Ngư i không có nh ng hi ubi t cơ b n v kháng sinh không th nào s d ng t các m c tiêu v a k . Có l i khuyên ph i dùngkháng sinh theo ch nh c a bác sĩ là vì bác sĩ là ngư i bi t rõ vi c s d ng kháng sinh, bi t khi nàos d ng, c n l a ch n lo i gì cho dùng úng thu c, úng cách, li u, th i gian. Chính ngư itr c ti p s d ng thu c cũng c n có nh ng hi u bi t cơ b n v kháng sinh, ph i bi t th c m c tìmhi u nh ng i u còn nghi ng v i nh ng nhà chuyên môn là bác sĩ, dư c sĩ v s d ng kháng sinhs d ng kháng sinh sao cho úng. M t s th c m c v s d ng kháng sinh c bi t tr con thư ng ư c nêu ra, nên xin trình bày ây cùng v i l i gi i áp. Nghe nói tr b s t, c m cúm là b nhi m trùng, t i sao không ư c dùng ngay kháng sinh? - M t s b nh nhi m khu n thư ng có tri u ch ng s t nhưng không ph i t t c các trư ng h p s t u do nhi m khu n. Thí d , tr có th b s t do m c răng hay c m n ng. Do v y, khi tr b s t thì ng v i cho u ng ngay kháng sinh mà hãy tìm cách h nhi t cho tr b ng cách cho dùng thu c hnhi t Paracetamol hay p trán, lau mình b ng khăn nhúng nư c mát. Còn i v i c m cúm là do siêuvi (còn g i là virus, vi rút) gây ra thì kháng sinh không có tác d ng ch a tr . Có th tr b viêm mũi,viêm h u h ng, nhưng ch b nhi m siêu vi và chưa có bi n ch ng thì dùng kháng sinh không nh ngkhông có tác d ng mà còn có th gây tình tr ng kháng kháng sinh (kháng thu c) v sau. Trongtrư ng h p này, n u tr b s t ch nên cho dùng thu c h nhi t, kèm theo hút s ch mũi, nh mũi nư cmu i sinh lý 0,9% (pha 9 gram mu i NaCl trong 1 lít nư c s ch, ho c h i mua nhà thu c). N u nghing tr b nhi m khu n, nên cho tr n khám bác sĩ nh b nh chính xác và ch nh dùng khángsinh khi c n thi t. Xin ư c nh c l i, cho tr dùng kháng sinh theo s ch nh c a bác sĩ là an toànnh t. Ch có bác sĩ m i xác nh ư c trư ng h p nhi m siêu vi kèm theo lo i nhi m vi khu n (tri uch ng viêm nhi m kéo dài không b t có xu hư ng n ng thêm). Lúc này rõ ràng dùng kháng sinh làc n thi t, bác sĩ s cho dùng kháng sinh. Bi t r ng dùng kháng sinh b t bu c ph i li u, t i sao nh ng l n khám b nh khác nhau,bác sĩ ch nh cho dùng thu c khác nhau, như có l n bác sĩ cho dùng 3 l n (còn g i là 3 c )trong ngày, l n khác l i là 2 l n/ngày, nhưng c bi t có khi ch dùng 1 li u duy nh t trongngày? 12
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- Tuy bác sĩ ch nh cho dùng thu c s l n khác nhau như th nhưng u là úng li u. B i vì tùytheo lo i kháng sinh, có kháng sinh b ào th i ra kh i cơ th nhanh quá, ph i dùng nhi u l n thu ctrong ngày, nhưng có kháng sinh ư c gi l i trong cơ th ta lâu hơn và duy trì tác d ng, ta ch c ndùng m t l n duy nh t trong ngày. Như erythromycin là kháng sinh thông thư ng ph i u ng 3-4l n/ngày, trong khi ó azithromycin là kháng sinh m i cùng nhóm macrolid v i erythromycin ch c nu ng 1 l n trong ngày. Bi t r ng dùng kháng sinh ph i th i gian, t c tr con b b nh bác sĩ ch nh dùng thu c10 ngày nhưng n ngày th 5 cháu có v hoàn toàn kh i, ngưng dùng thu c ây có ư ckhông? Ho c bi t r ng t i u tr thông thư ng i v i nhi u kháng sinh ph i t 5 ngày trlên, th t i sao g n ây tr em b viêm tai gi a ư c khám, bác sĩ cho u ng kháng sinh ch trong3 ngày? Nên lưu ý, ph i dùng kháng sinh theo úng ch nh c a bác sĩ. Tri u ch ng b nh như s t, au(như au h ng trong viêm h ng) có v h t nhưng nhi m khu n v n còn, ta c n dùng kháng sinhth i gian theo ơn thu c c a bác sĩ tiêu di t h t vi khu n. Thông thư ng, dùng kháng sinh th igian ph i t 5 ngày tr lên. Tuy nhiên, m t s kháng sinh m i ư c dùng g n ây có th rút ng n th igian i u tr . Như azithromycin có th dùng trong 3 ngày, cho hi u qu i u tr m t s b nh nhi mkhu n tương ương v i m t s kháng sinh khác ph i u ng trong 10 ngày. Tr con ư c b m cho dùng kháng sinh nh m v i li u dành cho ngư i l n b ng a, n i m nngoài da, ph i chăng dùng quá li u kháng sinh thì b d ng? - Trư ng h p dùng quá li u thu c b tai bi n ư c g i là ng c thu c. iv id ng thu c,trong ó có d ng kháng sinh, ch c n ti p xúc v i li u th t nh v n có th b r i lo n này. Có r tnhi u tác nhân trong môi trư ng, th c ăn, th c u ng, gây ra d ng, vì v y, trong trư ng h p v a nêukhông th kh ng nh d ng là do dùng kháng sinh. i u h t s c lưu ý là i v i tr , ph i dùng thu c úng li u. Kháng sinh ít gây tai bi n do dùng quá li u so v i nhi u thu c khác. 13
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- KHÔNG ƠC DÙNG THU C QUÁ LI U Trong s d ng thu c, luôn luôn có l i khuyên “ph i dùng thu c úng li u, th i gian”. úngli u ây có nghĩa là ph i dùng thu c theo úng s lư ng thu c ã ư c ch nh (t c là ã ư c bácsĩ ghi trong toa ho c theo hư ng d n s d ng thu c) cho m t l n dùng thu c ho c cho c ngày (t c 24gi ). Còn th i gian là ph i dùng cho s ngày ã ư c n nh (như theo m t phác i u trb nh lao, ph i dùng thu c trong 9 tháng ch ng h n). Có khá nhi u ngư i quan tâm n l i khuyênph i dùng thu c úng li u nhưng t trư ng h p “vì vô tình l u ng thu c quá li u” thì s d n nvi c gì và ph i làm gì x trí? Trư c h t, ta nên bi t vi c dùng thu c không úng li u g m 2 trư ng h p: dùng không li u vàdùng quá lâu. C 2 trư ng h p ud n n h u qu không t t. Dùng thu c không li u không chkhông tr d t ư c b nh c a cá nhân ngư i b nh mà có khi gây h i cho c ng ng. Như s d ngkháng sinh không li u có th d n n hi n tư ng vi khu n kháng thu c, vi khu n kháng nàykhông b tiêu di t sau ó s gây h i cho b t c ai b nó xâm nhi m. Còn dùng thu c quá li u s gây tách i cho chính s c kh e c a ngư i dùng thu c, th m chí có th gây t vong. B i vì, v i h u h t cácthu c, n u dùng úng li u thì ó là thu c ch a b nh, còn n u dùng quá li u ó là ch t c không hơnkhông kém. Li u dùng c a thu c hay còn g i li u i u tr không ph i ư c n nh m t cách tùy ti n mà ph itr i qua quá trình nghiên c u ư c g i là th tác d ng dư c lý tìm ra. Trư c h t, thu c ph i th ctính, xác nh “t li u 50” (lethal dose 50, vi t t t LD50) t c th trên m t s i tư ng súc v t(thư ng là chu t nh t tr ng), xác nh li u gây ch t 50% súc v t ó. t ó xác nh “li u t i a”, t c là li u không th vư t, n u vư t qua li u t i a s gây c ho c gây ch t... Cũng th trên súcv t, các nhà dư c h c xác nh “li u t i thi u”, t c là li u mà n u dùng th p hơn s không có ư ctác d ng c a thu c (như h huy t áp hay an th n ch ng h n). Li u i u tr s ư c xác nh và s n mgi a li u t i thi u và li u t i a. Thu c càng an toàn, t c ít c, khi kho ng cách gi a li u i u tr vàli u t i a càng l n, còn thu c d gây c tính khi kho ng cách ó h p, t c li u i u tr quá g n li ut i a hay li u c. Như v y ta th y ph i tr i qua quá trình nghiên c u th c hi n m i xác nh ư cli u i u tr và li u này s tùy theo cơ th ngư i b nh, tình tr ng b nh mà ư c n nh phát huycao nh t tác d ng i u tr và h n ch th p nh t các tác d ng ph hay tai bi n. Tùy theo th i gian thu c cho tác d ng mà ta có li u dùng cho 1 l n, li u dùng cho 24 gi (t c cngày), li u dùng cho 1 t i u tr . Thí d , i v i m t s nhi m khu n thông thư ng, li u dùng 1 l ncho ngư i l n là 1 viên Amoxicillin 500mg, li u cho c ngày là u ng 3 ho c 4 l n, và li u cho m t t i u tr là u ng 10 ngày. i v i tr con, li u thư ng tính trên cân n ng, thí d li u 14
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---Erythromycin dùng cho tr là 40mg/kg/ngày; t c là tr n ng bao nhiêu ký c nhân s ký y cho 40 scó li u dùng trong 1 ngày cho tr và li u này thư ng ư c chia u ng làm nhi u l n trong ngày. Xin ư c nh c l i, li u n nh cho 1 ngày thư ng ư c chia dùng nhi u l n trong ngày, ta ph i dùng úngnhư v y. Tuy t i không g p l i u ng m t l n duy nh t. M t s ngư i nghĩ r ng u ng g p m t l n,thu c cho tác d ng m nh s mau kh i b nh, làm như th là không ph i, có khi là nguy hi m vì quáli u! Qua ph n trình bày trên cho th y, ta ph i dùng thu c úng theo li u ã ch nh. B i vì n u dùngkhông li u, li u th p hơn li u t i thi u xem như thu c không cho tác d ng, còn n u dùng quáli u, li u vư t qua li u t i a gây c, có khi r t nguy hi m. Th n tr ng trong s d ng thu c òi h iph i luôn luôn cao c nh giác, ch ng nh m l n: ch ng nh m l n tên thu c và ch ng nh m l n vli u dùng. Th t trư ng h p “l u ng thu c quá li u” thì ph i làm gì? N u s quá li u không thái quá, t cu ng thu c hơi l m t ít, cơ th chuy n hóa t t có th s ch ng vi c gì. Nhưng n u sau khi u ng thu cquá li u mà b t u th y các r i lo n (tùy theo lo i thu c các r i lo n s khác nhau) thì có th ãbng c thu c, l p t c ph i x trí theo c p c u ng c. Trư c h t, ngư i b ng c còn t nh ph i làmcho ói m a. N u có s ngưng th ph i làm hô h p nhân t o. Sau ó, nhanh chóng ưa ngư i b ng c n cơ s y t , b nh vi n g n nh t ư c c u c p. S c u c p s k p th i n u nhân viên y t bi t ư c thu c ã gây c. Vì v y, ta c n ph i thu th p thông tin ngay b ng cách: h i ngư i b ng cho c ngư i chung quanh xem b nh nhân ã dùng thu c gì, n u ư c, nên em theo thu c, bao bì ho c ơn thu c ưa cho bác sĩ i u tr ng c xem nhanh chóng tìm ư c lo i thu c gi i c. V i ý th c th n tr ng, ta ng bao gi tình tr ng dùng quá li u thu c b ng c. Ph i xemth t k li u dùng, n u có gì nghi ng ph i h i ngay bác sĩ i u tr ho c dư c sĩ phân ph i thu c. Riêng i v i tr con do cơ th phát tri n chưa hoàn ch nh, r t nhi u thu c ch c n hơi quá li u m t chút cóth tr thành li u c và c bi t, vi c c p c u ng c có nhi u khó khăn hơn so v i ngư i l n. Vìv y, vi c cho tr dùng thu c ph i xem là h tr ng. ng vì m t chút lơ nh cho tr dùng thu c quáli u mà gánh ch u h u qu áng ti c. 15
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- D NG THU C Khi s d ng thu c, ưa thu c vào trong cơ th , thu c ư c xem là “ch t l ”. Vì v y, ngoài tácd ng chính là i u tr phòng b nh do thu c em l i, cơ th ta có th ch ng l i ch t l ó b ng nh ngph n ng gây r i lo n. c bi t, có ph n ng g i là d ng thu c. D ng thu c ư c nh nghĩa là ph n ng khác thư ng c a cơ th khi ti p t c l n th hai haynh ng l n sau v i m t thu c mà thành ph n c a thu c có tính ch t g i là “gây d ng” Nên lưu ý m t s c i mc ad ng thu c như sau: -D ng thu c không ph thu c vào li u lư ng nên s x y ra d ng dù thu c dùng úng li u ho cth m chí dùng thu c r t ít, t c dư i li u ch nh. - Ph n ng d ng ch x y ra m t s ít b nh nhân g i là ngư i d d ng, ho c ngư i có “cơ ad ng”. Cho nên, có thu c nhi u ngư i dùng ch ng vi c gì nhưng dùng ngư i khác thì b d ng,th m chí d ng r t n ng. - Trong thu c, ngoài dư c ch t còn có tá dư c, ch t b o qu n, k c t p ch t và ngư i dùng thu ccó th b d ng v i b t c thành ph n nào trong ó. - Ph n ng d ng s bi n m t v i vi c ngưng dùng thu c. D ng thu c bi u hi n b ng nhi u d ng. N ng nh t là s c ph n v bi u hi n b ng ch ng xanh tímtái, t t huy t áp, lo n nh p tim, tr y tim m ch, có th gây ch t ngư i. Ho c bi u hi n nh hơn nhi ucơ quan khác nhau: trên da n i m ay, m n ng a; trên h hô h p khó th , hen suy n; trên h tiêu hóa au b ng, nôn m a, tiêu ch y; trên m t b viêm k t m c v.v... D ng thu c ư c phân lo i 4 ki u (g i là týp 1, 2, 3, 4), trong ó có “ph n ng t c thì ki u ph nv ” (týp 1) x y ra nhanh, kh i phát sau khi ti p xúc thu c kho ng 15 phút. Có ph n ng ch m hơn g ilà “ph n ng c t bào” (týp 2) v i tri u ch ng xu t hi n sau vài gi . Ho c xu t hi n sau vài ngàynhư h i ch ng Stevens-Johnson, h i ch ng Lyell gây bong da, tróc niêm m c, như b b ng toàn thântrông r t thương tâm. i v i thu c, b t c dư c ch t nào cũng u có kh năng gây d ng thu c. ng u là cáckháng sinh và các thu c có g c là ch t m (protein, peptid) như các hormone. Ngay như cácvitamin như vitamin C, vitamin B1 cũng gây d ng thu c (tiêmvitamin B1 có th b s c ph n v ưa n ch t ngư i). c bi t lưu ý có hi n tư ng g i là ph n ngchéo gi a thu c gây d ng v i thu c khác cùng nhóm. Thí d , ngư i ã b b ng v i kháng sinhamoxicillin thì có th b d ng v i các thu c khác trong cùng nhóm g i là nhóm penicillin và v i c 16
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---nhóm cephalosporin. Ho c ngư i ã d ng v i aspirin cũng có th b d ng v i các thu c khác n mtrong nhóm thu c ch ng viêm không steroid (NSAID). V ư ng dùng thu c, không ch dùng d ng u ng hay tiêm m i d b d ng thu c mà dùng d ngthu c cho tác d ng t i ch như thu c bôi ngoài da hay thu c nh m t cũng b d ng thu c. Có ngư idùng thu c nh m t có ch a sulfamid ã b h i ch ng Stevens-Johnson r t n ng ho c th m chí có thb s c ph n v . phòng tránh tình tr ng d ng thu c, c n lưu ý các i u sau: - Xem vi c dùng thu c là h tr ng, ch dùng thu c khi th t s c n thi t và có s hi u bi t t i thi uv cách dùng, li u lư ng, tính năng, tác d ng ph c a thu c. N u có gì nghi ng v b nh c a mình thìcách t t nh t n bác sĩ khám ư c ch nh dùng úng thu c. - Khi ang dùng thu c n u x y ra các ph n ng b t thư ng như ng a, n i m ay, khó th , ho cc m th y r t khó ch u thì ngưng ngay thu c ó, n tái khám bác sĩ ã ch nh thu c bác sĩ chohư ng x trí thích h p (có th ph i i thu c). - Khi ã b d ng lo i thu c nào tuy t i không dùng lo i thu c ó. Khi i khám bác sĩ ho c n nhà thu c mua thu c ph i thông báo cho bác sĩ ho c dư c sĩ bi t nh ng lo i thu c ã b d ngtrư c ây và nh ng lo i thu c hi n ang dùng. ư c thông báo, bác sĩ dư c sĩ s tránh cho dùngnh ng thu c gây nguy h i. 17
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- HI N TƯ NG S C PH N V S c ph n v (còn g i là choáng ph n v ) là m t ph n ng d ng r t n ng khi cơ th ti p xúc v ich t gây d ng (còn g i là d ng nguyên hay kháng nguyên) và khi ph n ng d ng này x y ra n ukhông phát hi n và x trí c p c u k p th i ngư i b nh có th t vong. Nguyên nhân thư ng hay g p gây ra s c ph n v là do dùng thu c, c bi t dùng d ng thu c tiêmchích. Có ngư i khi ư c tiêm thu c kháng sinh như penicillin, streptomycin và m t s kháng sinhkhác, ch 1-2 phút sau là tím tái, co th t khí qu n, m ch nhanh, suy hô h p và r i tr y tim m ch, t thuy t áp, hôn mê và n u không ư c c p c u k p th i s t vong. Ta c n bi t, m t trong nh ng ch t sinh h c có tên histamin gi vai trò quan tr ng trong s c ph nv . Bình thư ng histamin t p trung nhi u trong các t bào b ch c u ( c bi t là t bào mast hay còng i dư ng bào) và k t h p v i m t ch t sinh h c khác là heparin (g i là ph c h p histamin-heparin)không bi u l c tính nào c ch khi cơ th g p d ng nguyên (như thu c) s sinh ra kháng th ch ngl i. Ph n ng gi a kháng th và d ng nguyên quá mãnh li t sinh ra r i lo n, t bào ch a ph c h phistamin-heparin b kích thích phóng thích ra histamin d ng t do và gây ra nh ng tri u ch ng tr mtr ng g i là s c ph n v . B nh nhân s c ph n v c n ư c c p c u cho tiêm thu c adrenalin ( nângvà duy trì huy t áp), thu c glucocorticoid (như methylprednisolon), thu c kháng histamin (nhưpromethazin) tr d ng, th oxy và thông khí t t v.v... Bi t ư c dùng thu c có th gây ra s c ph n v , ta ph i c bi t th n tr ng trong s d ng thu c,n u ư c ch nên dùng d ng thu c u ng, h t s c tránh dùng d ng thu c tiêm. C n lưu ý, không ch có thu c mà m t s ch t khác như n c ong t, th c ăn (như d a t c thơm, u ph ng, dâu tây, m t s h i s n như tôm, cua) ưa vào cơ th cũng có th tr thành d ng nguyêngây s c ph n v . Ch trong tháng 2 năm 2006 ta ã x y ra hai v liên quan n gi i ph u th m m bnghi ng là do s c ph n v gây ch t ngư i. V th nh t do dùng thu c gây mê ưa n s c và suy hôh p. V th hai do tiêm ch t g i là “m nhân t o” vào trong cơ th gây tai bi n ch t ngư i. “M nhânt o” ây th c ch t là “silicon l ng” và t lâu ã b c m dùng trong gi i ph u th m m . Trư c âykhá lâu, khi ngư i ta chưa bi t tác h i c a nó, silicon l ng ư c dùng tiêm nâng ng c, t o dáng choph n . Nhưng silicon l ng khi ưa vào trong cơ th , sau m t th i gian s phát tán t tung, vào máugây c, và ngay khi tiêm cũng có th gây s c ph n v (vì là ch t l ). Vì v y, silicon l ng hoàn toan bc m dùng. Th mà ta, ch t c h i này v n còn ư c s d ng. Bi t ư c i u này, xin các ch emc nh giác, ph i cân nh c th t k khi tính n chuy n làm p thông qua các d ch v th m m (tuy t ikhông tham gia cái g i là “làm th m m d o”). 18
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- S D NG THU C KHÁNG SINH HISTAMIN Khi nói n thu c kháng histamin ngư i ta thư ng ch ó là thu c kháng histamin th th H1, vànhư tên g i, ây là thu c có tác d ng i kháng, làm gi m các tri u ch ng r i lo n do histamin gây ra. Histamin và d ng Histamin là m t trong nh ng ch t sinh h c trung gian gi vai trò quan tr ng trong s c ph n v vàph n ng d ng. Bình thư ng histamin có trong cơ th (ph n l n là ngu n g c n i sinh: t histamin bkh carboxyl t o thành), t p trung nhi u trong các t bào: b ch c u a nhân ưa ki m (basophils), tbào mast(mast cells) và các t bào này có nhi u da, niêm m c ru t, khí qu n, ph i... Trong các t bào,histamin k t h p v i heparin t o thành ph c h p histamin-heparin không có ho t tính. Ch khi nào cóph n ng kháng nguyên-kháng th ưa nd ng, ho c có tác ng c a các y u t khác như: l nh,t n thương t bào, hóa ch t..., t bào ch a ph c h p histamin-heparin b kích thích phóng thích rahistamin d ng t do. Chính histamin d ng t do gây các tri u ch ng b t l i như: - Trên h hô h p: s mũi, hen suy n (do co th t khí qu n). - Trên da: n i m ay, phát ban, ng a, phù Quincke. - Trên m t: làm viêm, k t m c m t. - Trên h tiêu hóa: gây s ti t quá HCl và pepsin, gây tiêu ch y do co th t ru t. - Trên h tim m ch: gây giãn m ch, h huy t áp, gây co th t tim. Histamin ch gây c khi nó g n v i các t bào t ch c mô (da, mũi, h hô h p, m t...) nh ngv trí nh y c m g i là th th histamin (histamin receptor). Có 3 lo i th th histamin: Th th H1: là nơi g n histamin gây hi u ng co th t cơ trơn khí qu n, ru t nhưng làm giãn cơtrơn m ch máu, tăng tính th m mao m ch gây phù n , kích thích t n cùng dây th n kinh gây ng a(phát hi n năm 1939, 2-methylhistamin tác ng chuyên bi t). Thu c kháng th th H1 ư c dùng trd ng. Th th H2: là nơi g n histamin gây tăng ti t d ch v (phát hi n năm 1972, 4-methylhistamin tác ng chuyên bi t). Thu c kháng th th H2 ư c dùng tr viêm loét d dày - tá tràng (cimetidin,ranitidin, famotidin...). 19
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- Th th H3: Hi n di n h th n kinh trung ương v i nhi m v i u hòa t ng h p và phóng thíchhistamin (phát hi n 1983,(R)-a -methylhistamin là ch t ch v n). Có th c ch tác ng c a histamin b ng cách: - Tiêu h y histamin b ng histaminase (trích t th n heo), k t qu r t kém, hi n nay không còndùng làm thu c. - S a ch a tác ng b ng thu c cho hi u ng trái ngư c (ch a h huy t áp b ng ADRENALINlàm tăng huy t áp). - Ngăn ch n s t o thành histamin (Tritoqualin, bi t dư c: HYPOSTAMINE, c ch s khhistidin thành histamin). - n nh màng t bào ngăn ch n s phóng thích histamin d ng t do ra kh i t bào: Natricromoglycat (bi t dư c LOMUDAL, INTAL), Ketotifen (Zaditène) tác ng lên t bào mast ph i cch s phóng thích histamin gây co th t khí qu n nên dùng d phòng hen suy n. - i kháng tương tranh v i histamin t i các th th (thu c kháng histamin). Cơ ch tác ng c a thu c kháng histamin Thu c kháng histamin tr ư cd ng vì i kháng tương tranh thu n ngh ch v i histamin t i thth H1 (tranh giành, th m chí ánh b t histamin ra kh i th th chi m l y th th ), histamin khôngg n v i th th H1 s không còn gây ra d ng. Phân lo i thu c kháng histamin Phân lo i theo c u trúc: chia thành nhi u nhóm g i là nhóm các d n ch t, g m có: - Nhóm d n ch t phenothiazin: promethazin (Phénergan, Pipolphen), alimemazin (Théralène)... - Nhóm d n ch t piperazin: hydroxyzin (Atarax), cyclizin (Marezin), cinnarizin (Stugeron),cetirizin (Zyrtec). - Nhóm d n ch t ethanolamin: diphenhydramin (Nautamine, Benadryl), dimenhydrinat(Dramamin), clemastin (Tavist) - Nhóm d n ch t alkylamin: clorpheniramin (Chlor-trimeton, Pheniram), dexclorpheniramin(Polaramine, Polaramine repetabs), pheniramin (Trimeton). - Nhóm d n ch t ethylendiamin: tripelamin (PBZ, Ahistamin), pyrilamin (Nisaval), antazolin(Antistin). - Nhóm d n ch t piperidin: cyproheptadin (Periactin, Peritol), terfenadin (Teldan). 20
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- Trong th c ti n i u tr , khi ch n thu c thu c m t nhóm không t yêu c u ngư i ta ch n thu cthu c nhóm khác v i hy v ng s khác nhau v c u trúc hóa h c s ưa n hi u qu trong i u trho c không gây tác d ng ph . Phân lo i theo th h : theo th i gian thu c ra i và l i i m, thu c ư c chia làm 2 th h . - Th h th 1: còn g i thu c kháng histamin c i n, bao g m thu c ư c ra i u tiên t năm1939 n thu c c a nh ng năm 1970. Thu c c i n có 2 b t l i: gây bu n ng và th i gian tác d ngng n, ph i dùng nhi u l n trong ngày (các nhà dư c h c ph i c i ti n d ng bào ch t Polaramine(d ng viên nén thư ng ch a 2mg ho t ch t) ph i u ng 4 l n trong ngày c i ti n thành Polaraminerepetabs (d ng viên 2 l p ch a 6mg ho t ch t) u ng 1-2 l n trong ngày. - Th h th 2: g m các thu c xu t hi n t năm 1980 như: cetirizin, astemizol, loratidin,mequitazin, terfenadin, fexofenadin... Thu c th h m i này kh c ph c ư c 2 b t l i c a thu c th h1. Nh có c u trúc hóa h c không th m vào m (lipophobic), thu c th h m i không xâm nh p hth n kinh trung ương nên không gây bu n ng cũng như không gây tác d ng ph li t i giao c m(hay tác d ng ch ng ti t cholin như: khô mi ng, táo bón, r i lo n i u ti t m t...). Nh th i gian bánh y dài, m t s thu c m i như: astemizol, loratidin, cetirizin ch c n u ng m t l n trong ngày. H n ch c a thu c kháng histamin Ph m vi i u tr c a thu c kháng histamin có gi i h n do hai h n ch sau: - Do tác d ng ch là i kháng tương tranh thu n ngh ch v i histamin t i th th nên trong trư ngh p r i lo n có s phóng thích t quá nhi u histamin như b s c ph n v , m t mình thu c khánghistamin không th gi i quy t ư c mà ph i k t h p thêm thu c khác. - Trong d ng, không ch có histamin mà còn có m t s ch t sinh h c trung gian khác tham giagây ph n ng. Như trong viêm mũi d ng ưa n: ng a mũi, nh y mũi, s mũi nư c, ngh t mũi,ngoài histamin còn có vai trò c a các prostaglandin, các leukotrien, các kinin. Vì v y, m t mình thu ckháng histamin có khi không tác d ng ho c ch làm gi m nh tri u ch ng d ng. Các ch nh c a thu c kháng histamin - Tr ho c phòng m t s bi u hi n c a d ng c p tính trong: s mũi mùa, côn trùng chích, viêmmũi d ng, viêm da d ng, n i m ay, viêm k t m c d ng, s n ng a, phù Quincke. - Ph tr trong i u tr s c ph n v (ph i k t h p nhi u thu c như: adrenalin + corticoid + khánghistamin + th oxy). - Ngoài tr d ng, m t s thu c kháng histamin còn ư c dùng: ch ng nôn say tàu xe(dimephydrinat, diphenhydramin, cinarizin...), tr nh c n a u (cinnarizin, flunarizin, 21
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---dimethothiazin), tr h i ch ng Ménière (hydroxyzin), kích thích s thèm ăn (cyproheptadin, nhi unư c b ch nh này) dùng như thu c an th n gây ng (promethazin, doxylamin). Nh ng i u lưu ý trong s d ng thu c kháng histamin - Thu c kháng histamin ch tr tri u ch ng d ng (ho, s mũi nư c, n i m ay, ng a...). C n tìmra và lo i tr kháng nguyên (th c ăn, thu c, môi trư ng s ng) thì m i tr t n g c ư c b nh. - Nhi u bi t dư c tr c m - s mũi (Contac, Decolgen fort, Cetamol F, Actifed, Comtrex,Denoral...) ho c tr ho (Toplexil, Atussin, Rhinathiol - Promethazine), trong thành ph n có ch a thu ckháng histamin c i n gây bu n ng (như clorpheniramin). Vì v y, c n lưu ý ngư i s d ng v tácd ng gây bu n ng , tránh dùng thu c n u ph i làm vi c, òi h i s t p trung, t nh táo và tránh u ngrư u khi ang dùng thu c. Hơn n a, trong thu c lo i này còn ch a thêm thu c làm co m ch, ch ngsung huy t niêm m c mũi (như phenylpropanolamin, ephedrin, pseudoephedrin) c n tránh dùngngư i b cao huy t áp, tr còn quá nh tu i. Tác d ng ph gây bu n ng c a thu c kháng histamin c i n có khi ư c dùng như ch nhchính th c tr m t ng . Nên lưu ý ch dùng thu c trong trư ng h p này trong th i gian ng n và lưu ýcác bà m không ư c dùng thu c cho tr ng kéo dài. Tr dùng thu c gây bu n ng kéo dài s m im t, không phát tri n t t trí tu . ta hi n nay v n còn dùng cyproheptadin (Periactin, Peritol) tr ch ng chán ăn (nhi u nư c khôngdùng ch nh này). Nên lưu ý các i tư ng không ư c dùng cyproheptadin: + Ph n có thai (thu c nh hư ng n thai), ph n cho con bú (thu c c ch s ti t s a), tr condư i 2 tu i. Ngư i cao tu i cũng nên tránh dùng cyproheptadin. + Có tình tr ng không dung n p thu c kháng histamin: tr con b kích thích v t vã, ngư i l n b d ng b i chính thu c kháng histamin. Vào năm 1990, m t báo cáo khoa h c ăng trong t p chí The American Medical Association tư ngtrình m t trư ng h p t vong c a m t ph n khi ngư i này dùng cùng lúc thu c terfenadin vàketoconazol. Sau ó, nhi u báo cáo khác cho th y dùng terfenadin chung v i các kháng sinh hmacrolid (như erythromycin, josamycin, clarithromycin) ho c thu c kháng n m Ketoconazol,itraconazol s b r i lo n nh p tim. Vì v y, hi n nay FDA M ã c m dùng terfenadin và thay th b ngfexofenadin (Telfast). Fexofenadin là ch t chuy n hóa c a terfenadin khi dùng không b gan chuy nhóa nên tránh ư c tương tác thu c giai o n chuy n hóa v i các thu c khác, không ưa nr ilo n nh p tim v a k . ta không c m dùng terfenadin nhưng b t bu c ch dùng khi có toa bác sĩ (cácthu c kháng histamin khác ư c bán không c n toa). Nên lưu ý astemizol có th gây tương tác thu cgi ng terfenadin, hi n nay ta ã c m s d ng. 22
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- TH N TR NG TRONG S D NG THU C GI M AU au là tri u ch ng thư ng hay g p ngư i b nh. Vì v y, thu c gi m au là lo i thu c ư c dùngthư ng xuyên và ph bi n nh t. Có nhi u lo i thu c gi m au khác nhau, trong ó có thu c gi m aum nh nhưng l i có tác d ng gây nghi n ho c có thu c dùng lâu dài s gây tác d ng ph n ng n là làmviêm loét d dày tá tràng. giúp vi c s d ng thu c gi m au h p lý, T ch c Y t Th gi i (WHO) ã ra 3 b c thang dùng thu c gi m au như sau. B c 1 là khi au nh và v a ta nên dùng thu c gi m au thông thư ng mua không c n có toa c abác sĩ là Paracetamol ho c thu c n m trong nhóm có tên g i chung là thu c ch ng viêm không steroid(vi t t t là NSAID, g m có: aspirin, ibuprofen, diclofenac...). N u dùng thu c gi m au b c 1 làParacetamol hay aspirin không c i thi n có nghĩa ngư i b nh b au b c cao hơn t c au n ng b c2 ho c au d d i như au ung thư là au b c 3. Lúc này ph i dùng n thu c gi m au lo i gâynghi n có ngu n g c thu c phi n v i lo i trung bình như codein ho c lo i m nh như morphin. Thu cgi m au b c 2 và 3 có tính ch t gây nghi n b t bu c ph i cho bác sĩ i u tr ch nh, t c là ch ư c dùng khi có ơn thu c ư c ghi b i bác sĩ. Riêng thu c gi m au b c 1 là Paracetamol và các thu c NSAID (trong ó có aspirin) là lo i ư chay dùng nh t vì mua nhà thu c d dàng không c n n toa c a bác sĩ. Chính vì thu c gi m au b c1 có th mua d dàng, s d ng r ng rãi và dùng ngày càng tăng li u ã ưa n t l tai bi n do thu cnày ngày càng tăng nhi u nư c trên th gi i. S t ý s d ng thu c và không bi t ư c các tác d ngph ti m tàng, không bi t ư c s khác nhau gi a các thu c gi m au thư ng làm cho ngư i b nh lơlà trong l a ch n thu c, dùng b t c thu c gì mà h t cho là thích h p, dùng trong th i gian r t dài vàth là b các tai bi n tr m tr ng. Nhi u ngư i ã bi t r ng dùng thu c Paracetamol gi m au là an toàn hơn aspirin ho c cácthu c NSAID khác ch Paracetamol không gây h i d dày, t c không gây viêm loét d dày - tátràng. G n ây, nhi u chuyên gia qu c t trong nhi u thông báo khác nhau ã nh n m nh n s lưu ý c bi t n nguy cơ b tác d ng ph c a thu c gi m au i v i 2 nhóm ngư i: Nhóm ngư i b hensuy n và nhóm ngư i có v n v tim m ch. Trư c h t, i v i ngư i b hen suy n ho c ngư i có cơ ad b d ng nên lưu ý không nên dùngthu c aspirin ho c các thu c ch ng viêm không steroid (NSAID) khác. B i vì lo i thu c gi m au nàycó th gây co th t ph qu n. Làm kh i phát cơn hen, làm tri u ch ng hen suy n n ng thêm nm c 23
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---có th nguy hi m n tính m ng. H i ch ng b lên cơn hen suy n do dùng thu c aspirin hay nói chungdo dùng thu c NSAID ư c g i là h i ch ng AIA (vi t t t c a Aspirin Induced Asthma). Pháp, có n 25% b nh nhân hen ph i ưa i c p c u b nh vi n, làm thông khí ư ng th do b h i ch ngAIA. Trên th gi i, t l b nh nhân b hen suy n ngày m t gia tăng, và các b nh nhân này có lúc ph idùng thu c gi m au tr b nh. Do h i ch ng AIA khó lư ng trư c ư c, cho nên ngư i có ti n sb d ng nên th n tr ng tránh dùng aspirin ho c thu c NSAID nào khác, ngo i tr ư c bác sĩ ch nh thu c vì s c n thi t, tránh lên cơn hen. Th n, nh ng ngư i ang có b nh lý v tim m ch ph i h t s c th n tr ng trong l a ch n thu cgi m au. Nên tránh dùng các thu c NSAID nói chung (ngo i tr aspirin li u th p có tác d ng ng ahuy t kh i có th ư c bác sĩ tim m ch ch nh dùng ng a au th t ng c, ng a nh i máu cơ tim).N u t ý dùng thu c NSAID có th làm tăng nguy cơ suy tim ngư i cao tu i ang dùng thu c l iti u tr b nh tăng huy t áp. Ho c thu c aspirin có th làm tăng huy t áp ngư i ang m c b nh caohuy t áp. C n ghi nh n thêm v trư ng h p au do viêm xương kh p. Viêm xương kh p hay còn g i thoáihóa kh p là m t lo i b nh viêm kh p thư ng hay g p ngư i cao tu i. Khi b au do viêm, trong ócó viêm xương kh p, nhi u ngư i thư ng nghĩ ngay n vi c dùng thu c NSAID. Tuy nhiên, như ãtrình bày trên, thu c NSAID luôn có nguy cơ gây tác d ng ph , c bi t i v i ngư i cao tu i.Theo hư ng d n m i trong i u tr au do viêm xương kh p ư c ngh b i Hi p h i i u tr b nhth p kh p c a châu Âu và Hi p h i i u tr au Hoa Kỳ, trong trư ng h p b b nh viêm xương kh pt nh - n-v a, Paracetamol là thu c ư c l a ch n dùng th u tiên vì thu c không gây ra m t stác d ng ph thư ng th y khi dùng thu c gi m au khác ví d như b r i lo n d dày và nguy hi mhơn là các v n v tim m ch. N u Paracetamol t ra có hi u qu s ư c ti p t c dùng lâu dài. N uParacetamol t ra kém hi u qu s ư c ph i h p dùng thêm thu c NSAID ho c thay th h n b ngthu c NSAID. ương nhiên khi dùng thu c NSAID, bác sĩ i u tr s có s ch n l a thu c thích h pho c ch nh bi n pháp phòng ch ng tác d ng ph do thu c NSAID gây nên. Riêng thu c Paracetamol, tuy an toàn hơn aspirin trong m t s trư ng h p, ta v n ph i lưu ý ctính c a nó i v i gan. Ngư i ta ghi nh n ã có khá nhi u trư ng h p ng c Paracetamol d n nho i t t bào gan, c bi t ngư i cao tu i ho c ngư i có ch c năng gan ho t ng kém:Paracetamol gây nhi m c gan là do dùng quá li u. Vì v y, nên lưu ý: - Không ư c dùng Paracetamol t i u tr c m s t, gi m au quá 10 ngày ngư i l n và quá 5ngày tr con, tr khi ư c bác sĩ hư ng d n. - i v i ngư i l n, li u thông thư ng không nên quá 3g/ngày (m i l n ch nên dùng 500mg-1000mg, m t ngày không quá 3 l n). Riêng ngư i cao tu i nên dùng li u th p hơn do ch c năng gan ã kém. nư c ngoài, ngư i ta ghi nh n ngư i cao tu i d b ng c, do dùng quá li u Paracetamol 24
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---ch vì t ý dùng nhi u thu c v i tên bi t dư c khác nhau, nhưng th c ch t ch a cùng m t ho t ch t làParacetamol mà b n thân ngư i ó không bi t. - Ngư i u ng rư u nhi u không nên dùng b a bãi Paracetamol, c bi t không nên u ng thu c v im c ích “ng a nh c u, u ng rư u không say” (cũng gi ng như m t s ngư i trư c khi u ngrư u thư ng u ng vài viên aspirin tăng “ ô”, nhưng tăng “ ô” âu không th y, ch làm h i d dày,có nguy cơ b xu t huy t tiêu hóa!). Paracetamol và rư u u có h i cho gan, do ó n u k t h p s làmtăng nguy h i lên nhi u l n. Tóm l i, nh ng i u trình bày trên cho th y, vi c ch n và dùng thu c gi m au không ph i làvi c ơn gi n, h i h t mà òi h i ph i có s th n tr ng úng m c. i v i ngư i s d ng thu c khic n gi m au ch nên dùng thu c gi m au b c 1 và nên ch n Paracetamol là thu c dùng u tiên,dùng úng li u và không dùng kéo dài. N u tình tr ng au không c i thi n ho c c i thi n, sau ó l i tái phát, ta nên n cơ s i u tr ư c bác sĩ khám, xác nh nguyên nhân và giúp ch n lo i thu c gi m au thích h p. Không nên t ýdùng b t c lo i thu c gi m au nào mà mình không rõ ho c dùng lo i thu c gi m au b c cao hơn,b c 2 ho c b c 3, có th b nghi n thu c và tai bi n nguy hi m. ây xin ư c nói thêm v d ng thu c băng dán gi m au. ây là d ng thu c là mi ng băng dándùng dán lên da và có hai lo i. Lo i băng dán ch cho tác d ng t i ch t c là dán lên da, dư c ch tgi m au (như thu c ch ng viêm không steroid ketoprofen ho c methyl salicylat) th m vào da làmgi m au ch ng viêm t i ch hơn. Có lo i th hai, dù là mi ng băng dán, khi dán lên da dư c ch t sth m xuyên qua da vào tĩnh m ch dư i da, vào máu và cho tác d ng gi m au toàn thân. Hi n nayngư i b au d d i như au ung thư có th dùng băng dán Durogesie (ch a dư c ch t gây nghi mfentanyl) gi m au và b t bu c ph i dán úng cách theo ch nh và hư ng d n c a bác sĩ i u tr au do ung thư. 25
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- COI CH NG NG C PARACETAMOL! Trong th i gian v a qua, có m t s b nh nhi b ng c thu c Paracetamol ph i ưa vào b nh vi nNhi c p c u và B Y t nư c ta ã có văn b n g i n các ơn v y t yêu c u tăng cư ng tuyêntruy n giáo d c c ng ng v vi c s d ng Paracetamol h p lý tr em. Không ch có tr em mànhi u nư c, ngư i ta ghi nh n có khá nhi u ngư i l n ng c Paracetamol ưa n ho i t t bàogan, c bi t hay x y ra cho ngư i cao tu i và ngư i có gan ho t ng kém. Paracetamol (còn ư c g i acetaminophen) là thu c gi m au h s t ư c cho là khá an toàn. Nó ư c ch n thay th aspirin dùng h s t cho tr (tr b s t có th do nhi m siêu vi, dùngaspirin có th b h i ch ng Reye r t nguy hi m, vì v y tr dư i 12 tu i không nên dùng aspirin). Tuynhiên, khi dùng Paracetamol ph i luôn luôn lưu ý c tính c a nó i v i gan, làm gan b nhi m cthư ng g i là ho i t . Vì sao Paracetamol làm gan b nhi m c khi dùng li u cao? Paracetamol gi ng như nhi u lo i thu c khác, khi u ng vào h tiêu hóa s ư c h p thu vào máu,v a cho tác d ng i u tr là gi m au h s t, v a ư c gan chuy n hóa th i tr ra kh i cơ th . Ganchuy n hóa Paracetamol thành nhi u ch t khác nhau không còn ho t tính sau cùng thành ch t dtan trong nư c ti u ư c lo i ra. M t trong nh ng ch t chuy n hóa c a Paracetamol có tên N-acetylbenzoquinonimin là ch t r t c, gan ph i dùng ch t sinh h c do nó t o ra có tên là glutathionchuy n hóa ti p ch t c thành ch t cu i cùng không c và ư c ào th i như ã nói trên. Trongtrư ng h p dùng quá nhi u Paracetamol (ngư i l n dùng 6-10 gram trong 24 gi , n u y u gan thìkho ng 3-4 gram; còn tr con m t ngày u ng li u 150mg/kg và n u có b nh lý v gan thì ch c n chou ng100mg/kg là có th b ng c), gan không glutathion chuy n hóa thu c, N-acetylbenzoquinonimin t n ng s gây ho i t t bào gan. - i v i tr b ng c Paracetamol, nguyên nhân thông thư ng là do các b c ph huynh t ý chodùng nhi u thu c v i bi t dư c khác nhau nhưng th c ch t ch a cùng dư c ch t paracetamol màkhông bi t ưa n quá li u. Ho c nôn nóng h s t nhanh cho dùng thu c quá li u. Ho c cho dùng úng li u nhưng không ghi nh n ư c tr ã có th tr ng y u, ch c năng gan có v n (trư ng h pnày ph i gi m li u) ưa n tr v n b ng c. D u hi u cho th y tr dùng quá li u paracetamol làtrong vòng 24 gi sau khi u ng tr b au b ng, nôn ói, xanh tái, ng l m li bì, c n ph i ưa g p nb nh vi n c p c u ng c. Nh ng lưu ý khi dùng Paracetamol 26
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- - Không ư c dùng Paracetamol t i u tr c m s t quá 5 ngày tr em ( ngư i l n không quá10 ngày) tr khi ư c bác sĩ hư ng d n. - Li u thông thư ng h s t cho tr là 10-15 mg/kg cân n ng, ngày u ng 3-4 l n, và li u t i a chotr là không quá60 mg/kg/ngày. Còn i v i ngư i l n, m i l n u ng 500 mg - 600 mg, ngày u ng 3 l n, không nênquá 3 gram trong ngày. Riêng i v i ngư i cao tu i nên dùng li u th p hơn do ch c năng gan ãkém. - Ngư i thư ng xuyên u ng rư u không nên dùng b a bãi Paracetamol, c bi t không nên u ngthu c g i là “ ng a nh c u, u ng rư u nhi u không say” (!). Paracetamol và rư u u h i gan,s k t h p s làm tăng nguy h i lên nhi u l n. 27
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- TH N TR NG I V I THU C CORTICOID Thu c corticoid là lo i thu c dùng ph i h t s c th n tr ng. B i vì khi s d ng úng, thu c cho tácd ng i u tr r t t t nhưng n u l m d ng, dùng b a bãi, thu c s gây các tai bi n r t nguy hi m. Thu c corticoid ư c c p ây g i y là glucocorticoid. Th c ch t ây là m t nhóm thu cg m nhi u thu c, trong ó có hai thu c có ngu n g c thiên nhiên ư c ti t ra t tuy n thư ng th n (làtuy n úp trên qu th n c a chúng ta) có tên là cortisone và hydrocortisone. Hai thu c có ngu n g cthiên nhiên này ư c s d ng u tiên vào cu i nh ng năm 1940 và t ó n nay có nhi u thu cthu c nhóm ư c t ng h p cho tác d ng m nh hơn nhi u, ó là: prednisone, prednisolone,dexamethasone,triamcinolone, betamethasone v.v... Thu c ư c bào ch nhi u d ng: d ng thu c viên u ng, d ngkem bôi ngoài da, d ng khí dung ư c bơm x t vào h ng; d ng thu c tiêm, có c d ng tiêm th ng vàokh p cho tác d ng kéo dài. c bi t, d ng thu c viên u ng là d ng ư c dùng nhi u hơn c , trư c âynhi u ngư i g i là “thu c h t dưa” vì viên thu c ư c bào ch có d ng gi ng như h t dưa. Trư c h t, ta c n bi t các corticoid ư c ti t ra t tuy n thư ng th n trong cơ th ta có nhi u tácd ng khác nhau nh hư ng n s chuy n hóa ch t ư ng, ch t m, ch t béo, n s cân b ng nư cvà mu i khoáng, n h tim m ch, th n kinh, cơ xương, cùng nhi u cơ quan khác. Nói chung, nh ngtác d ng màcorticoid em n có vai trò h t s c quan tr ng n n i khi c t b th n ho c khi suy v tuy n thư ngth n là nơi ti t ra các corticoid, ta không th s ng ư c n u không b sung thu c corticoid m t cáchliên t c. Trong i u tr b nh, thu c corticoid ư c dùng do có tác d ng: ch ng viêm, ch ng d ng, c chh mi n d ch c a cơ th . Các thu c này t ra hi u qu trong i u tr các b nh liên quan n sưng viêm,d ng như: viêm cơ, viêm xương kh p, hen suy n, th p kh p v.v... Do làm gi m au, gi m sưngnhanh và gi m nhi u tri u ch ng khác, c bi t thu c có tác d ng kích thích h th n kinh gây hưngph n, s ng khoái, thu c làm ng m , gi nư c gây m p nên thu c r t d b l m d ng, ư c dùng b abãi và lâu ngày. Th m chí có ngư i l m d ng, dùng dài ngày xem như “th n dư c tr bá b nh”. i u h t s c quan tr ng ta c n bi t là n u thu c corticoid dùng b a bãi và lâu ngày s ưa n cáctác d ng ph , các tai bi n r t nguy hi m. Dùng thu c corticoid lâu ngày có th b loãng xương, ngư icao tu i r t d b gãy xương còn tr con thì ch m l n do ch m phát tri n xương. Thu c làm teo cơ 28
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---nhưng l i gây ng m m t, sau c , vai, c bi t có tác d ng gi nư c và ion natri l i trong cơ thgây phù mà nhi u ngư i tư ng l m là thu c làm cho m p, gây tăng tr ng. Chính do tác d ng gi nư cvà ion natri mà thu c corticoid làm tăng huy t áp và h i th n. Do làm tăng ti t acid d ch v nên dùngthu c corticoid lâu ngày có th b loét d dày, th m chí xu t huy t tiêu hóa. Do thu c c ch h mi nd ch t ó làm gi m s c kháng ch ng l i b nh t t c a cơ th nên ngư i s d ng corticoid r t d bnhi m trùng, n u h ang có m t v t thương nhi m trùng thì v t thương khó lành, còn n u ang tìnhtr ng nhi m khu n ít, ti m n thì có th b c phát thành nhi m khu n n ng, vì v y, thu c không ư cdùng khi b b nh lao, b các b nh n m. c bi t, n u dùng thu c corticoid trong th i gian dài s cónguy cơ teo tuy n thư ng th n do tuy n này quen v i tình tr ng có thu c trong cơ th s ngưng ho t ng, không còn duy trì ch c năng n i ti t và như th là r t nguy hi m. Nh ng tác d ng ph nguy h i k trên ch y u là do dùng thu c corticoid d ng viên u ng không úng cách và dài ngày. ây ph i k thêm tai bi n do tiêm chích thu c corticoid lo i tác d ng kéo dàinhư triamicinolone (bi t dư c: Kcort) vào kh p m t cách b a bãi ã x y ra m t s ngư i, th m chíx y ra tr con nư c ta. Thu c corticoid tiêm chích t i kh p thì tuy có tác d ng gi m au, gi m sưngviêm t i kh p nhanh nhưng s có nh ng tác d ng ph nguy hi m cho b nh nhân như có th gây r ilo n chuy n hóa toàn thân, làm h y ho i kh p, gây teo cơ nơi tiêm chích, gây nhi m khu n n u tiêmkhông úng cách và vô trùng. Riêng thu c corticoid d ng kem bôi ngoài da tư ng dùng ngoài khôngvi c gì th c ch t v n có th gây tai bi n r t áng ng i. Hi n nay, có m t s thu c bôi ngoài da có ch a corticoid ư c bày bán t i các qu y m ph m u ư c ngư i bán gi i thi u là kem tr m n, dư ng da, làm tr ng da... không ít ngư i tư ng l m ó làm ph m nên dùng thoa m t hàng ngày. Có th k tên m t s dư c ph m bôi ngoài da ch a corticoid ư c dùng nh m như m ph m như: Cortibion, Halog, Synalar, Topsyne, Topgel, Diprosone... Dùng thư ng xuyên như th r t tai h i b i vì lúc u khi bôi th y có v như làm m n da nhưng d ndà thu c làm teo da, r n da, n i m n t m li ti, chưa k n u bôi di n r ng thu c h p th qua da vào máugây tai bi n toàn thân như ã k trên. Như v y, ta th y thu c corticoid tuy có nhi u tác d ng tr li u r t t t nhưng ng th i có nhi u tácd ng ph gây nguy hi m. Vì v y, ta không nên t ý s d ng b a bãi mà ch nên dùng khi có s ch nh, theo dõi c a th y thu c. Ngay như thu c corticoid bôi ngoài da nhi u nư c ch ư c mua t inhà thu c khi có toa c a bác sĩ i u tr và thư ng bác sĩ cho toa dùng không quá 7 ngày. Ta nên bácsĩ ch nh thu c corticoid b i vì chính bác sĩ tr c ti p khám m i bi t ư c trư ng h p nào không ư c dùng thu c, trư ng h p nào ư c và dùng thu c lo i nào, li u lư ng ra sao, th i gian s d ngthu c kéo dài bao lâu. Ngoài ra, th y thu c còn có nh ng l i khuyên giúp cho vi c dùng thu c an toànvà hi u qu như: không ư c t ng t ngưng thu c mà ph i gi m li u t t tránh nh hư ng n 29
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---tuy n thư ng th n, trong th i gian dùng thu c nên ăn nhi u ch t m, gi m b t ch t béo, ư ng b t,mu i v.v... Tóm l i, dùng thu c corticoid cũng gi ng như s d ng con dao hai lư i. Bi t cách s d ng thì ólà thu c r t t t nhưng n u dùng b a bãi, không úng thì chính thu c s gây các tai bi n r t áng ti c. 30
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- S D NG THU C TR TĂNG HUY T ÁP Theo T ch c Y t th gi i, s huy t áp t t nh t là120/80mmHg, s 120 là s huy t áp trên và 80 là s dư i. B cao huy t áp khi hai s trên dư i cao hơn140/90. M t m c tiêu c a vi c i u tr cao huy t áp, trong ó có dùng thu c, là ưa huy t áp v dư i130/85mmHg, i v i ngư i b nh tu i trung niên ho c có b nh ái tháo ư ng, ho c ưa huy t áp vdư i 140/90mmHg ngư i t 60 tu i tr lên. Nhi u thu c tr cao huy t áp ang ư c s d ng nư cta, các thu c y chia thành nhi u nhóm v i m t s c tính như sau: Nhóm thu c l i ti u: G m có hydroclorothiazid, indapamid, furosemid, sprironolacton, amilorid, triamteren... Cơ chc a thu c là làm gi m s nư c trong cơ th , t c làm gi m s c c n c a m ch ngo i vi ưa n làm hhuy t áp. Dùng ơn c khi b cao huy t áp nh , dùng ph i h p v i thu c khác khi b nh cao huy t ápn ng thêm. C n có s l a ch n do có lo i làm th i nhi u kali, lo i gi kali, tăng acid uric trong máu,tăng cholesterol máu. Nhóm thu c tác ng lên th n kinh trung ương: G m có reserpin, methyldopa, clonidin,... cơ ch c a thu c là ho t hóa m t s t bào th n kinh gâyh huy t áp. Hi n nay ít dùng do tác d ng ph gây tr m c m, khi ng ng thu c t ng t s làm tăng v thuy t áp. Nhóm thu c ch n Alpha: G m có prazosin, alfuzosin, terazosin, phentolamin,... cơ ch c a thu c là c ch s gi i phóngnoradrenalin t i u dây th n kinh là ch t sinh h c làm tăng huy t áp, do ó làm h huy t áp. Có tácd ng ph là gây h huy t áp khi ng lên, c bi t khi dùng li u u tiên. Nhóm thu c ch n Beta: G m có propranolol, pindolol, nadolol, timolol, metoprolol, atenolol,... cơ ch c a thu c là c chth th beta-giao c m tim, m ch ngo i vi, do ó làm ch m nh p tim và h huy t áp. Thu c dùng chob nh nhân có kèm au th t ng c ho c nh c n a u. Ch ng ch nh i v i ngư i có kèm hen suy n,suy tim, nh p tim ch m. Nhóm thu c i kháng Calci: G m có nifedipin, micardipin, amlodipin, felidipin, isradipin, verapamil, diltiazem,... cơ ch c athu c là ch n dòng ion calci không cho i vào t bào cơ trơn c a các m ch máu gây dãn m ch và t ó 31
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---làm h huy t áp. Dùng t t cho b nh nhân có kèm au th t ng c, hi u qu i v i b nh nhân cao tu i,không nh hư ng n chuy n hóa ư ng, m trong cơ th . Nhóm thu c c ch men chuy n: G m có captopril, enalapril, benazepril, lisinopril,... cơ ch c a thu c là c ch m t enzyme có tênlà men chuy n angiotensin (angiotensin converting enzyme, vi t t t ACE). Chính nh men chuy nangiotensin xúc tác mà ch t sinh h c angiotensin I bi n thành angiotensin II và chính ch t sau này gâyco th t m ch làm tăng huy t áp. N u men chuy n ACE b thu c c ch , t c làm cho không ho t ng ư c, s không sinh ra angiotensin II, s có hi n tư ng dãn m ch và làm h huy t áp. Thu c h u hi utrong 60% trư ng h p khi dùng ơn c (t c không k t h p v i thu c khác). Là thu c ư c ch n khingư i b nh b kèm hen suy n (ch ng ch nh v i ch n beta), ái tháo ư ng (l i ti u, ch n beta). Tácd ng ph : làm tăng kali huy t và gây ho khan. c bi t nhóm thu c c ch men chuy n xu t hi n t u nh ng năm 1980 ư c công nh n làthu c không th thi u trong i u tr cao huy t áp ã thôi thúc các nhà khoa h c tìm ra nh ng thu cm i khác tác ng n men chuy n ACE. N u làm cho men này b t ho t theo ki u c a thu c c chmen chuy n thì thu c s gây tác d ng ph như gây ho khan ch ng h n (chính tác d ng ph này mànhi u ngư i b nh b thu c không ti p t c dùng). Nguyên do là vì men chuy n ACE không ch xúc tácbi n angiotensin I thành angiotensin II gây tăng huy t áp mà còn có vai trò trong s phân h y ch tsinh h c khác có tên bradykinin, n u c ch men ACE, bradykinin không ư c phân h y m cc nthi t s th a gây nhi u tác d ng, trong ó gây ho khan. Thay vì c ch men ACE, hư ng nghiên c um i tìm ra các thu c có tác d ng ngăn không cho angiotensin II g n vào th th c a nó (angiotensin IIreceptor, type 1) n m m ch máu, tim, th n, do ó s làm h huy t áp. Vì th , hi n nay có nhómthu c tr cao huy t áp có tên là nhóm thu c i kháng th th angiotensin II. Nhóm thu c i kháng th th Angiotensin II (angiotensin II receptor antagonists): Thu c u tiên ư c dùng là losartan, sau ó là các thu c irbesartan, candesartan, valsartan (cóngư i h i thu c Diovan chính là tên bi t dư c c a valsartan n m trong nhóm thu c này). Nhóm thu cm i này có tác d ng h huy t áp, ưa huy t áp v tr s bình thư ng tương ương v i các thu c nhóm i kháng calci, ch n beta, c ch men chuy n. c bi t, tác d ng h huy t áp c a chúng t t hơn n uph i h p v i thu c l i ti u thiazid. L i i m c a thu c nhóm này là do không tr c ti p c ch menchuy n nên g n như không gây ho khan như nhóm c ch men chuy n hay không gây phù như thu c i kháng calci. Tác d ng ph có th g p là gây chóng m t, ho c r t hi m là gây tiêu ch y. Ch ng ch nh c a thu c là không dùng cho ph n có thai ho c ngư i b d ng v i thu c. Các thu c thu c các nhóm k trên hi n nay u có nư c ta. ư c i u tr b ng thu c, ngư ib nh c n i khám và ư c bác sĩ i u tr ch nh, hư ng d n s d ng thu c. B i vì bác sĩ n m v ngtính năng các thu c, khám b nh tr c ti p s l a ch n thu c thích h p và hư ng d n th c hi n các 32
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---nguyên t c dùng thu c. S l a ch n thu c tr cao huy t áp s tùy thu c vào: y u t nguy cơ c a b nhtim m ch, có s t n thương các cơ quan (như suy th n, suy tim, dày th t trái,...), có kèm b b nh áitháo ư ng... c bi t, bác sĩ s giúp tuân th các nguyên t c sau: - Trư c h t, dùng li u th p ban u và tăng li u d n d n v i ch m t lo i thu c. - N u không hi u qu , m i k t h p 2 thu c. - N u thu c ư c ch n u tiên có hi u qu kém và có nhi u tác d ng ph thì i nhóm thu ckhác, không c n tăng li u ho c k t h p thêm thu c th 2. - Nên dùng lo i thu c cho tác d ng kéo dài, u ng m t l n trong ngày. Như ã trình bày ph n trên, thu c tr cao huy t áp có nhi u lo i và v n s d ng thu c không ơn gi n mà khá ph c t p. Ch có bác sĩ i u tr m i là ngư i có th m quy n ch nh, hư ng d ndùng thu c an toàn và hi u qu , c bi t, có ý ki n có nên thay thu c i u tr b y lâu nay b ng m tthu c m i hay không. 33
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- COI CH NG DƯ C PH M GÂY LOÃNG XƯƠNG! Loãng xương là tình tr ng có s gi m kh i lư ng xương và hư ho i vi c u trúc c a h th ng xươngd n n gi m s c m nh c a xương và có nguy cơ gãy xương. xương luôn x y ra 2 quá trình ng th i, quá trình h y xương và quá trình t o xương. Có m t sy u t , như tu i già ngư i cao tu i, c bi t ph n sau mãn kinh ho c do dùng m t s dư cph m, làm cho tăng quá trình h y xương và gi m quá trình t o xương x y ra ng th i, ưa n loãngxương. Loãng xương ư c chia làm 2 lo i: tiên phát và th phát. Loãng xương tiên phát là lo i loãngxương t phát sinh ra g m loãng xương x y ra ph n sau mãn kinh và ngư i già(c nam và n trên 70 tu i). Còn loãng xương th phát là lo i loãng xương x y ra sau khi b m t haynhi u y u t tác ng, như do b b nh t t làm n m b t ng lâu ngày, c bi t do s d ng lâu dài m ts dư c ph m. Bài vi t xin c p n m t s dư c ph m khi dùng kéo dài có th gây ra loãng xương. Trư c h t là các thu c ch ng viêm glucocorticoid (thư ng ư c g i t t là corticoid). ó là cácthu c có tác d ng t t tr các b nh lý liên quan n viêm m n tính như hen suy n, viêm xương kh p,viêm a kh p d ng th p hay liên quan n các b nh t mi n như lupus, v y n n, chàm v.v... Có thk : hydrocortison, prednison, prednisolon, dexamethason, triamcinolon, betamethason... Dùngglucocorticoid lâu ngày có th b loãng xương vì thu c lo i này làm tăng ào th i calci qua nư c ti u(thi u calci s làm gi m quá trình t o xương), ngoài ra, thu c còn làm thoái hóa protein t c cũng làmm t m t ch t cơ b n c a xương. K n là các thu c ch ng ng kinh. Các thu c ch ng ng kinh dùng lâu ngày s làm tăng nguycơ b loãng xương, do các thu c này (như phenobarbital, phenytoin, carbamazepin...) có tác d ng gâyc m ng enzyme chuy n hóa thu c gan, g i chung là cytochrom P450, làm cho h enzyme chuy nhóa thu c ho t ng m nh hơn trong cơ th , làm cho b t c thu c nào dùng s b chuy n hóa gankhông còn ho t tính (nhưng có khi l i tăng c tính). Không nh ng th , chính các ch t có trong cơ thcó khi l i b chuy n hóa gan tr thành ch t khác. Thí d , như vitamin D b chuy n hóa ganthành ch t không còn tác d ng c a vitamin. Tóm l i các thu c ch ng ng kinh dùng lâu ngày s gâyc m ng, t c làm cho các enzyme chuy n hóa thu c ho t ng m nh lên, làm cho vitamin D có trongcơ th m t tác d ng, không còn chuy n hóa t t calci t o xương. Nói dùng thu c ch ng ng kinhlâu ngày tăng nguy cơ loãng xương là vì th , là làm m t vitamin D. 34
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- Các thu c c ch mi n d ch như cyclosporin, tacrolimus... (thư ng dùng ngăn s th i ghép khighép t ng như ghép t y, ghép th n) dùng lâu ngày cũng có th gây loãng xương. Thu c lá không ph i là dư c ph m nhưng có ch a ch t có tác d ng dư c lý là nicotin. Nicotin gây c cho t bào t o xương (osteoblastes), tăng s chuy n hóa estrogen. Vì v y, ph n hút thu c lá lâungày s b mãn kinh s m, d b loãng xương. Bi t ư c m t s dư c ph m ư c nêu trên có th gây ra ho c làm tăng nguy cơ loãng xương, tanên th n tr ng trong s d ng thu c. Không dùng thu c tùy ti n, b a bãi chính là phòng ch ng cáctác d ng ph nguy hi m c a thu c, trong ó có tác d ng gây loãng xương. S d ng thu c t t nh t làtheo s ch nh và hư ng d n c a th y thu c. Riêng i v i ph n , ngoài vi c th n tr ng trong sd ng thu c, c n phòng ng a loãng xương t th i còn tr (ch không i n tu i s p mãn kinh) b ngcách có ch dinh dư ng giàu calci. Th c ph m giàu calci chính là s a và các s n ph m t s a. Bsung y calci qua ch ăn u ng, tăng cư ng v n ng, th n tr ng trong s d ng thu c là bi npháp ơn gi n phòng ng a loãng xương. 35
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- THU C I U TR LOÃNG XƯƠNG Ngày nay, loãng xương ã tr thành v n l n c a s c kh e c ng ng. Theo WHO, loãng xươnglà b nh ng hàng th hai sau b nh lý tim m ch. Năm 1990, th gi i ã có kho ng 1,7 tri u trư ngh p gãy c xương u do loãng xương, d oán t l này n năm 2050 s tăng lên 6,3 tri u và 50%c a con s này thu c các nư c châu Á. Xin nh c l i, trong c u trúc c a xương luôn x y ra 2 quá trình ng th i: quá trình h y xương (dot bào h y xương hay còn g i “h y c t bào” th c hi n) và quá trình t o xương (do t bào t o xươnghay còn g i “t o c t bào” th c hi n). tr em, quá trình t o xương chi m ưu th l n hơn quá trìnhh y xương nên xương thay i kích thư c và tăng trư ng. ngư i trư ng thành kh e m nh, quá trìnht o xương cân b ng v i quá trình h y xương ưa n vi c u trúc xương có s thay i nhưng ngth i có s s a ch a, vì v y, xương không thay i kích thư c và không tăng trư ng. Còn iv ingư i cao tu i c bi t i v i ph n tu i sau mãn kinh, quá trình h y xương tăng ho c quá trìnht o xương gi m ho c s tăng h y xương và s gi m t o xương x y ra ng th i, ưa n loãng xương. Do loãng xương là h u qu c a s m t cân b ng gi a 2 quá trình t o xương và quá trình h yxương, nên thu c i u tr loãng xương có th chia làm 2 nhóm l n: thu c giúp t o xương và thu cch ng h y xương (th t ra, thu c giúp t o xương v n có ph n nào ch ng h y xương và ngư c l i).Thu c giúp t o xương+ Calci: ây ư c xem là nguyên li u t o xương m i. Thu c ư c dùng d ng mu i: carbonat, lactat, gluconat, citrat. Li u dùng 500-1000mg/ngày, nên u ng cùng v i b a ăn.+ Vitamin D và các ch t chuy n hóa vitamin này: ây là thu c thư ng ư c k t h p dùng chung v i calci. Li u dùng 400-800 IU/ngày. Vitamin D giúp s h p thu calci qua niêm m c ru t vào máu, giúp s s d ng calci hi u qu hơn. Hi n nay hay dùng calcitriol là d ng chuy n hóa c a vitamin D (vitamin D khi vào cơ th s ư c chuy n hóa thành d ng cu i cùng là calcitriol là d ng có ho t tính, dùng thu c là calcitriol cơ th không ph i m t công chuy n hóa, tuy nhiên, ph i lưu ý theo dõi calci máu và calci ni u vì thu c có nguy cơ gây tăng calci máu, n u th y tăng ph i h li u thu c).+ Thu c giúp tăng ng hóa (anabolic agents): Thu c như nandrolon (Durabolin, Deca-durabolin) ngoài tác d ng tăng ng hóa t ng h p ch t m còn có tác d ng kích thích s t o xương (Deca- durabolin dùng li u 50mg/m i 3 tu n). 36
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- M t thu c có ngu n g c hormone c n giáp là PTH (1-34) (perathyroid hormone) ư c công nh n là thu c giúp tăng ng hóa ng th i giúp t o xương ang ư c nghiên c u tr loãng xương. Tác d ng c a PTH là giúp tăng s h p th calci th n và s h p thu calci ru t vào máu. S n ph m PTH do ngư i i u ch t công ngh sinh h c có tên teriparatide (bi t dư c Parathar) ã ra i nhưng chưa ư c s d ng r ng rãi. S d ng thu c giúp t o xương là calci không ch i u tr mà còn phòng ng a. Hi n nay cókhuy n cáo i v i ph n , c n phòng ng a loãng xương ngay t th i còn tr b ng cách có chdinh dư ng giàu calci. Th c ph m giàu calci chính là s a và các s n ph m t s a. B sung ycalci qua ch ăn u ng là bi n pháp ơn gi n phòng ng a loãng xương.Thu c ch ng h y xương ây là nhóm thu c quan tr ng vì t p trung nhi u thu c m i, tác d ng c a thu c lo i này là c ch ho t ng c a t bào h y xương (osteoclasts), giúp cho quá trình tái t o xương thu n l i. ư c chia làm nhi u nhóm nh hơn như sau:+ Hormone và các ch t tác ng n hormone:- Estrogen (Premarin), estrogen ph i h p v i progesteron (prempak C) ho c thu c tương t hormone tibolol (Livial). ây là các thu c dùng trong tr li u hormone. Thay th phòng ng a và i u tr cho ph n sau mãn kinh. C n cân nh c th t k , dùng li u th p trong th i gian ng n các thu c lo i này và c n theo dõi phòng nguy cơ ung thư n i m c t cung, ung thư tuy n vú.- Thu c i u hòa ch n l c th c th estrogen (selective Eotradiol Receptor Modulators, vi t t t SERMS). i n hình là naloifen (Evista). ây là thu c ư c quan tâm nghiên c u s d ng nhi u trong li u pháp hormone thay th vì nó ch tác ng vào các th th c a hormone estrogen ch không tác ng như m t hormone. L i i m là không nh hư ng n n i m c t cung, b o v tuy n vú (do ch ng l i estrogen các mô này) nhưng l i có tác d ng b o v xương, tăng kh i lư ng xương (do có tác d ng gi ng như estrogen mô xương). N u ph n mãn kinh không dùng ư c estrogen s dùng ư c SERMS.+ Calcitonin: ây là m t hormone có c u trúc m t chu i g m 32 acid amin có nhi m v i u hòa chuy n hóa calci, làm gi m ho t ng c a các t bào h y xương do ó ch ng h y xương. Calcitonin dùng làm thu c ư c l y t cá h i vì có ái l c v i các th th c hi u t bào h y xương và có tác d ng kéo dài hơn calcitonin t ng h p t các loài có vú (k c ngư i). Có th dùng d ng tiêm hay d ng x t vào mũi (d ng x t mũi dùng li u 100-200 IU m i ngày).+ Nhóm bisphosphonat: ây là nhóm thu c m i ư c s d ng t u nh ng năm 1990. Hai thu c ư c dùng r ng rãi là alendronat (Fosamax) và risedronat (Actonel). Th c ch t nhóm bisphosphonat là các d n ch t (ch t có c u trúc hóa h c tương t ) h p ch t pyrophosphat, vì v y, khi ưa vào trong 37
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---cơ th , các bisphosphonat s g n ch t vào vi c u trúc c a xương. Thu c có tác d ng ch ng h yxương b ng cách c ch ho t ng các t bào h y xương trong khi quá trình t o xương v n x y rabình thư ng. Thu c ư c dùng i u tr và phòng ng a loãng xương ph n sau mãn kinh, cbi t, loãng xương do dùng glucocorticoid kéo dài. S d ng thu c bisphosphonat ph i lưu ý cáchdùng thu c ph i th t úng, b i vì khi u ng, thu c h p thu kém (th c ăn th c u ng c n tr s h p thuc a thu c vào máu) và d gây tác d ng ph (khó tiêu, viêm loét th c qu n). Cách u ng thu c úngnhư sau: u ng nguyên c viên thu c (không nhai) v i ly nư c y vào lúc b ng tr ng; không ư căn u ng th c u ng gì khác 30 phút sau khi u ng thu c k c u ng thu c b sung calci; không ư cn m mà ph i ng i th ng lưng ho c ng tư th th ng ng trong vòng 30 phút sau khi u ng thu c.Lý do không ư c n m trong vòng 30 phút như th u ng thu c không b ng l i th c qu nho c tránh có tình tr ng trào ngư c d dày - th c qu n thu c s làm h i niêm m c th c qu n. Cáchu ng khó khăn như th nên alendronat có lo i viên 5mg và 10mg u ng h ng ngày và lo i alendronat35mg và 70mg u ng 1 l n cho m i 7 ngày. Trên ây là ph n trình bày các lo i thu c i u tr loãng xương. i u tr có hi u qu , ta c n nbác sĩ chuyên khoa khám ư c ch n oán úng b nh, xem có c n thi t dùng n thu c và n udùng thu c s dùng thu c lo i nào và thư ng là ph i ph i h p thu c. Có nhi u ki u ph i h p thu cch ng h y xương và thu c giúp t o xương mà ch có bác sĩ m i giúp ư c s ch n l a t t như 3ki u phát hi n ư c trình bày dư i ây:- Calcitonin + calci và vitamin D;- Hormone thay th + calci và vitamin D;- Bisphosphonat + calci và vitamin D; Th m chí, ph i h p ph c t p hơn: bisphosphonat + hormone thay th + calci và vitamin D v.v... ta, hi n nay s l a ch n thu c còn tùy thu c vào kh năng kinh t c a ngư i b nh vì có nhi uthu c t ti n. 38
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- DÙNG THU C HO ÚNG CÁCHHo là gì? Ho là ng tác th ra m nh nh m t ng xu t ch t àm nh y, m m b nh, d v t t trong ư ng th rangoài. Trư c h t, ho là m t ph n x có l i vì làm s ch ư ng th . M t s trư ng h p c n duy trì ph nx ho: hen ph qu n, viêm ph qu n, dãn ph qu n... t ng xu t àm nh t. Th n, ho là m t tri uch ng do nhi u nguyên nhân khác nhau gây ra. c bi t là các b nh có nh hư ng n h hô h p, nhưviêm nhi m ư ng hô h p hay b nh d m c hi n nay là b nh ph i t c ngh n m n tính. Hơn th n a,ho còn do nguyên nhân tim m ch (suy tim trái), tiêu hóa (trào ngư c d dày - th c qu n), ho c dodùng thu c (có thu c tr tăng huy t áp captopril gây ho khan). i u tr ho ch y u nh m vào i u trnguyên nhân và c n phân bi t ho có àm và ho không có àm l a ch n thu c tr ho. C n lưu ý, tr con b ho có th vì c m l nh, d ng ư ng hô h p và vì hít khói thu c lá do ngư il n hút.Thu c tr ho g m các lo i thu c nào? + Thu c có tác d ng c ch ph n x ho g m có: - Thu c kháng histamin tr d ng nhưng có thêm tác d ng làm d u và gi m ho, có d ng thu c viênvà d ng sirô: Phènergan, Thèralène, Atussin, Toplexil, Pulmofar... - Thu c c ch ho gây nghi n: codein. - Thu c c ch ho không ngây nghi n: dektromethorphan. + Thu c làm loãng àm, gi m quánh c c a àm nh y d ho kh c: acetylcystein, carbocystein, bromhexin, serratiopeptidase, terpin hydrat... Trư ng h p ho là tri u ch ng c a nhi m khu n ư ng hô h p ho c có b i nhi m, bác sĩ cho dùngkháng sinh tr ho. Ho c trong trư ng h p b viêm ư ng hô h p n ng, có khi bác sĩ cho dùng thu clo i glucocorticoid. ây là các thu c c n ư c bác sĩ ch nh và ghi ơn.C n lưu ý gì v ph n ng có h i c a thu c tr ho? - Thu c tr ho ch a ho t ch t là thu c kháng histamin c n lưu ý v tác d ng gây bu n ng . Ngư il n khi dùng thu c c n tránh làm vi c òi h i s t nh táo như lái xe, v n hành máy móc. Còn tr con,không nên l m d ng cho tr u ng như u ng thu c ng không qu y, khóc êm và dùng dài ngày, ttháng này sang tháng kia (dùng dài ngày r t có h i cho s c kh e c a tr ). Lo i thu c này cũng không 39
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---nên dùng trong trư ng h p ho có àm vì thu c làm khô quánh c, khó t ng àm s c n tr ư ngth . - Lưu ý, lo i thu c viên tr ho có ch a codein như Neo-codion, Eucalyptine, Terpine Gonnon,Terpine - codein... ch dành cho ngư i l n, không nên dùng cho tr . B i vì codein là d n ch t c amorphin s gây c ch hô h p n u dùng cho tr . - V i thu c làm loãng àm, thu c làm l ng ch t nh y s có h i cho niêm m c d dày. Vì v y,thu c lo i này c n tránh dùng ngư i b loét d dày - tá tràng.S d ng thu c tr ho úng cách như th nào? - i v i ngư i l n, n u t ý dùng thu c tr ho nên lưu ý, dùng thu c úng li u và trong th i gianng n. N u sau 1-2 tu n dùng thu c mà tri u ch ng ho không gi m, không d t, ho ti n tri n thành hokéo dài, b t bu c ph i i bác sĩ khám b nh tìm nguyên nhân ch a tr . - i v i tr , n u th y tr ho mà cách th , nh p th b t thư ng (th nhanh t 50 l n/phút tr lên,th khó, lõm ng c khi hít vào ho c th khó khăn ki u suy n) thì ph i ưa tr ngay n bác sĩ ch nh úng thu c, i u tr k p th i. Ho c th y tr ho và ã cho tr dùng thu c ch ng d ng tr ho dămba ngày mà không th y thì nên ưa tr i khám. Lúc này, rõ ràng ch n l a khi nào dùng thu c trho khan, khi nào dùng thu c làm loãng àm, th m chí dùng thêm kháng sinh, ch có bác sĩ là ngư ihi u bi t chuyên môn ch nh dùng úng thu c. Có khi, chính nh bác sĩ khám mà phát hi n tr b hodo d v t n m trong ư ng th . 40
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- S D NG THU C TR HO TR Ho là tri u ch ng thư ng g p. Riêng tr con r t d b ho do d b viêm nhi m ư ng hô h p, d bcác b nh tai mũi h ng ưa n cơ quan th c m ho b kích thích. Trư c h t ta c n bi t ho là m t ph n x sinh lý có tính b o v cơ th . Chính nh ho bi u hi n b ngs th ra r t m nh giúp làm s ch ư ng th , t ng xu t àm, d ch ti t ho c v t l l t vào ư ng hô h p,giúp nhung mao hô h p ho t ng t t. Có m t s trư ng h p như b nén ph qu n, viêm ph qu n c p,c n ho t ng xu t àm nh t mà l i dùng thu c c ch ph n x ho là không có l i, ch có h i. trch nên dùng thu c tr ho khi tr ho khan, ho quá m c, gây m t, gây nôn ói, m t ng . Th n, ta c n nên bi t, ho là m t tri u ch ng c a khá nhi u nguyên nhân b nh, c bi t là cácb nh có nh hư ng n h hô h p như viêm nhi m ư ng hô h p trên, ư ng hô h p dư i, b viêmph qu n, b hen suy n, b viêm nhi m, b viêm xoang, viêm tai gi a v.v... Ho nhi u hay ít âykhông nói lên m c n ng nh c a b nh, n ng hay nh tùy thu c vào nguyên nhân gây b nh ho. i utr ch y u nh m vào i u tr nguyên nhân, còn thu c tr ho ch dùng khi th t c n thi t và ch có tácd ng ph tr . tr , c n lưu ý tr có th b ho do “hút thu c lá th ng” t c do tr hút khói thu c lá ngư i l nhút ( c bi t do các ông b hút phà khói y trong nhà) mà sinh ra ho. Như th ng kê cho th y kho ng40% tr có cha hay m hút thu c lá mà l i phà khói trư c m t tr , tr s m c ch ng ho và t ód m ccác b nh v ư ng hô h p. Ngư i l n chúng ta xin n l c không hút thu c nơi công c ng khônggây c nh “hút thu c th ng” c bi t i v i tr . Tr cũng có th b ho do c m l nh, nh t là vào mùa mưa. Trư ng h p b c m l nh, th m chí bviêm h ng (viêm h ng tr em có th do nhi m siêu vi) gây ho, có l i khuyên không c n dùng thu ctr ho mà ch c n chăm sóc úng cách: gi m, ngh ngơi, dinh dư ng y ch t, cho u ng nư cnhi u hơn ( c bi t cho u ng nư c cam, nư c chanh), tr có th t kh i sau 1-2 tu n và không nhhư ng nhi u n tr , nhưng nhi u b c ph huynh thư ng lo l ng, quan tâm khi th y tr ho, cho trdùng thu c tr ho ngay. V s d ng thu c tr ho cho tr , ta nên lưu ý m y i u như sau: Lo i thu c tr ho hay ư c dùng là thu c kháng histamin, có tác d ng ch ng d ng nhưng cũng cótác d ng làm d u, gi m ho. Thu c dùng cho tr có d ng sirô ho c thu c nư c. Thu c ch ch a m tho t ch t kháng histamin có th k : sirô Phénergan, sirô Théralène. Còn thu c ch a nhi u thành ph ngi m ho, trong ó thành ph n là kháng histamin và thu c c ch ho là dextromethorphan, có thu cnư c Pulmofar, sirô Toplexil, sirô Atussin v.v... c bi t, thu c tr ho ch a ho t ch t ch a kháng 41
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---histamin có tác d ng ph là gây bu n ng . R t áng ti c là có m t s b c ph huynh l m d ng tácd ng ph gây bu n ng cho tr u ng sirô Phénergan hay sirô Théralène gi ng như thu c ng trkhông qu y, không khóc êm và dùng vài ngày, t tháng này sang tháng kia (!). Xin lưu ý, dùng nhưth r t có h i cho s c kh e c a tr . Không ch có thu c lo i này, mà b t c lo i thu c nào, n u khôngcó s ch nh c a bác sĩ i u tr , ta không bao gi cho tr dùng dài ngày, t tháng này sang tháng kia.Xin lưu ý thêm, lo i thu c kháng histamin tr ho này không nên dùng trong trư ng h p ho có àm nhưb hen suy n, viêm nhi m ư ng hô h p dư i vì thu c làm khô quánh àm, gi m ho nên khó t ng àmcó th làm t c àm. C n ph i c bi t chú ý, có lo i thu c viên tr ho trong thành ph n ch a CODEIN ch dành chongư i l n, không ư c dùng cho tr . ã có tr nhũ nhi ng c thu c codein b ng l m, ng ng th . tr ho có àm c, khó kh c, có lo i thu c làm loãng àm t c làm gi m quánh c c a àmnh y trong ph qu n như: Mucomyst, Exomuc... Có m t s trư ng h p, ta th y bác sĩ i u tr ho cho tr có dùng kháng sinh do ã xác nh ho làtri u ch ng nhi m khu n ư ng hô h p ho c xác nh s có b i nhi m. Có khi bác sĩ có cho tr dùngthu c lo i corticoid (như prenisone, prednisolone) khi tr b viêm ư ng hô h p n ng (viêm ph i). c bi t, mùa mưa là mùa tr con thư ng b viêm nhi m ư ng hô h p. N u nghi con mình b viêmnhi m ưa n ho, nh t thi t ph i ưa tr i khám b nh bác sĩ. B i vì ch có bác sĩ khám m i bi t trb viêm nhi m âu (viêm h u h ng hay viêm ph qu n, viêm ph i), có khi bác sĩ s cho làm xétnghi m bi t vi khu n gây viêm nhi m là lo i nào, t ó l a ch n kháng sinh thích h p. c bi t khib viêm nhi m n ng, bác sĩ ph i k t h p cho dùng 2 kháng sinh, ch dùng m t kháng sinh b nh khôngd t có th tr thành nguy hi m. i v i kháng sinh có th gây c tính, bác sĩ cho i u ch nh li u tùytheo tu i c a b nh nhi. Có m t s kháng sinh, tr quá nh tu i không ư c dùng như: tetracyclin,cloramphemicol, các quinolon,... i v i tr dư i 7 tu i, không ư c dùng thu c tetracyclin vì khángsinh này nh hư ng n m m răng ang ph thu c, làm răng sau này b nhu m màu vàng xám vĩnhvi n. i v i tr con còn ph thu c chi u cao( m t s nư c, th m chí dư i 18 tu i) ư c khuyên tránh dùng thu c fluoroquinolon (ofloxacin,norfloxacin, perfloxacin...) vì lo i kháng sinh này gây lo n dư ng s n, làm xói mòn s n súc v t(chu t) còn non khi th nghi m nghiên c u thu c. Rõ ràng trong nhi u trư ng h p khi tr b ho, c n xác nh ư c khi nào ch dùng thu c loãng àmho c khi nào dùng thu c tr ho khan, khi nào dùng thu c kháng sinh, ph i h p v i thu c corticoid vànhi u lo i thu c khác, ch có th y thu c khám b nh tr c ti p m i ch nh dùng thu c úng n. Xin các b c ph huynh lưu ý, khi th y tr ho và ã cho dùng m t s thu c tr ho thông thư ng nhưsirô ch ng d ng tr ho k trên dăm ba ngày không th y , ho c th y tr ho mà cách th , nh p th 42
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---b t thư ng như: th nhanh t 50 l n/phút tr lên, th khó, lõm ng c khi hít vào ho c th khó khănki u suy n, nên ưa tr i khám b nh ngay ư c i u tr k p th i. Tóm l i, ho là tri u ch ng do nhi u nguyên nhân khác nhau gây ra, có khi là ph n ng có l i chocơ th tr . i u tr ho cho tr do ó có khi không ơn gi n, ph i nh m vào i u tr nguyên nhân.Thu c tr ho ch có tác d ng ph tr , ch dùng khi c n thi t trong th i gian ng n. N u ho tr có nguycơ kéo dài ho c có gì áng ng , t t nh t ta nên ưa tr i khám ch n oán chính xác và i u tr úng n, k p th i. 43
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- THU C TR CH NG KHÓ TIÊU, Y B NG, CHUA Khó tiêu y b ng là tri u ch ng c m th y no hơi, n ng b ng, chư ng b ng, có khi bu n nôn vànôn ói. Khó tiêu y b ng có th kèm theo chua do d ch v trào ngư c t d dày lên th c qu n, h uh ng. Thư ng x y ra sau khi ăn và do h tiêu hóa ho t ng không t t.Nguyên nhân c a ch ng khó tiêu y b ng Nguyên nhân thông thư ng ưa n ch ng khó tiêu y b ng có th k như sau:1. Do cách ăn u ng: Có ngư i ch c n ăn nhi u tinh b t, ch t xơ ho c b a ăn có nhi u ch t béo, gia v là b ch ng r i lo n này. Ho c do ăn quá nhanh, nhai không k , có ngư i chan nư c vào th c ăn th t nhi u ăn ư c mau, trong khi ăn không ư c tho i mái v m t tinh th n, ăn no xong là n m ngay cũng có th b khó tiêu y b ng. 2. Do l m d ng các ch t kích thích như rư u, cà phê, thu c lá: các ch t này làm tăng ti t acid d chv , có th gây thêm c m giác nóng rát vùng thư ng v và gây chua.3. Do nu t nhi u không khí: ngư i có tâm tr ng b n ch n, lo l ng, căng th ng hay nu t nhi u không khí trong và gi a các b a ăn. c bi t i v i tr con còn bú, cách c m bình s a không úng có th làm cho tr nu t nhi u không khí: sau ó l i không làm cho hơi có th làm tr không tiêu, b tr , c s a.4. Do h tiêu hóa y u kém: như có ngư i thi u d ch men (còn g i là enzyme) tiêu hóa ho c có s gi m nhu ng d dày ưa n d dày y th c ăn xu ng ru t ch m gây nên tình tr ng tr th c ăn d dày. Ho c do thi u m t giúp tiêu hóa ch t béo. Các nguyên nhân thông thư ng k trên còn g i là nguyên nhân ch c năng do khi ư c thăm khámb nh, làm xét nghi m thăm dò, không tìm ư c m t b nh nào c . Ta nên lưu ý, khó tiêu y b ng cũng có th là tri u ch ng c a các b nh g i là nguyên nhân th cth như sau: Các b nh c a h tiêu hóa: như viêm loét d dày - tá tràng, th m chí là ung thư d dày, b nh tràongư c d dày - th c qu n, b nh gan m t. 44
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- Các b nh r i lo n chuy n hóa: như ái tháo ư ng, cư ng giáp... Do dùng thu c ch a b nh: như thu c kháng sinh, thu c gi m au h s t, thu c kháng viêm, thu cdãn ph qu n v.v... Do nhi m vi khu n Helicobacter pylori: hi n nay ngư i ta c bi t lưu ý v vai trò c a lo i vikhu n này trong b nh viêm loét d dày - tá tràng và chính nó có th gây tình tr ng khó tiêu, y b ng, chua.Các thu c tr ch ng khó tiêu y b ng V thu c tr ch ng khó tiêu y b ng, có th dùng các thu c sau ây: Thu c ch ng acid, ch ng ti t acid và ch ng y hơi: ư c dùng khi b ch ng khó tiêu, y hơi dodư acid d ch v t c dư ch t chua trong d dày. Có th dùng thu c kháng ti t acid như thu c kháng th th H2, thu c c ch bơm proton. Thôngd ng là các thu c kháng acid dùng d ng s i b t. Dùng d ng thu c này s hòa tan thu c trong lư ngnư c thích h p cho s i b t và hòa tan h t trư c khi u ng. Thu c ch a dư c ch t là các ch t ki m y ucó tác d ng trung hòa acid d ch v , làm gi m chua trong d dày xu ng. Thu c có mùi v thơm ngond u ng và b t khí do thu c sinh ra s lôi kéo hơi trong d dày thoát ra ngoài, gi i quy t v n tíchkhí trong d dày gây y hơi, n ng b ng. Thu c giúp i u hòa s co bóp d dày: ư c dùng khi s co bóp d dày kém ưa n s chuy n y th c ăn t d dày xu ng ru t ch m. Có th dùng thu c ch a dư c ch t làm tăng trương l c d dày(như metoclopramid, domperidon). Thu c giúp tiêu hóa: ó là thu c ch a các men tiêu hóa(pancreatin l y t d ch t y heo, bò) ho c dư c ch t có tác d ng l i m t, thông m t. Trên ây là các thu c mà ngư i b ch ng khó tiêu y b ng có th s d ng c i thi n tình tr ngr i lo n. Li u lư ng và cách u ng có th h i dư c sĩ, nhân viên bán thu c t i các nhà thu c ư chư ng d n dùng úng.M ts i u lưu ý khi dùng thu c khó tiêu y b ng Có m t s i u chúng ta c n lưu ý như sau:1. Nên quan tâm n cách ăn u ng tránh ch ng khó tiêu y b ng như ăn ch m, nhai k , t o các y u t tho i mái trong b a ăn, tránh dùng các th c ph m mà kinh nghi m cho th y gây ch ng khó tiêu (như th c ăn chiên quá nhi u d u m ), không l m d ng rư u, cà phê, thu c lá, gia v gây kích thích, gây ti t nhi u acid. 45
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---2. Ch nên dùng các thu c trên kho ng 5-7 ngày, n u sau ó ch ng khó tiêu y b ng không c i thi n rõ r t ta nên i bác sĩ khám b nh. Có m t s trư ng h p r t c n i khám bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa, n u ch m tr trong ch n oán s nh hư ng không t t n k t qu i u tr . ó là ngư i ã ngoài 45 tu i, tri u ch ng khó tiêu y b ng nh ng ngư i này có th kh i u c a viêm loét d dày - tá tràng, th m chí c a ung thư d dày. Ho c nh ng ngư i có d u hi u s t cân, i tiêu phân en, b vàng da, nu t khó.3. i v i thu c nói chung trong ó có thu c tr khó tiêu y b ng chua, khi dùng ph i bi t rõ nh ng i u th n tr ng. N u dùng thu c d ng s i b t kháng acid c n bi t r ng thu c d ng này luôn ch a natri. Ngư i ang kiêng mu i nghiêm ng t (như ngư i b b nh tăng huy t áp bác sĩ d n ăn l t không ư c ăn m n, kiêng ăn m n hay kiêng mu i th c ch t là kiêng natri) nên tránh không dùng thu c d ng s i b t ch a natri.Cách u ng thu c tr khó tiêu y b ng Thu c u ng sau b a ăn (1 gi ): » Thu c là ch t h p thu khí: Carbophos, Smecta. » Thu c ch a ch t ch ng y hơi Simethicone: Pepsan, Siligaz,Maalox Plus, Mylanta II, Kremil-s, Simelox... » Thu c d ng s i b t: Normogastryl, Orthogastrin, Alka-Seltzer. Thu c u ng trư c b a ăn: thư ng 3 l n/ngày » Thu c i u hòa nhu ng: Metoclopramid (Primperan), Domperidon (Motilium-M), Cisaprid (Prepulsid). » Thu c là men tiêu hóa: Các men tiêu hóa (enzymes digestives) cũng là thu c giúp tiêu hóa, ư c chi t xu t t các cơ quan súc v t heo, bò, ư c trình bày trong các ch ph m h n h p g m nhi u lo i enzyme. Nên u ng ngay trư c ho c cùng v i b a ăn. Enzyme d ch t y (Alipase, Festal, Pancréalase, Néo-peptin). Amylodiastase Thépéier (Amylase t m m ngũ c c). Askenzyme Laleuf (môi trư ng c y các ch ng ch n l c Aspergillus aureus). » Thu c là m t ho c làm tăng ti t m t: (còn tr táo bón). + M t: Déchophyline, Spasmenzyme, Biliflurine. 46
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---+ Thu c l i m t (cholérétiques): có tác d ng tăng s n xu t m t b ng cách kích thích t bào gan ti t ra m t. Tr y b ng, ch m tiêu, táo bón, gi i c gan. Ch ng ch nh: suy gan, t t ngh n ư ng m t. G m có: - Artichaut: chi t xu t t Cynara scolymus L.Compositae và bào ch thành cao l ng hay cao m m, ch a lo t ch t Cynarin có tác d ng tăng ti t m t, làm gi m nh cholesterol trong máu, còn có tác d ng l i ti u nh (Chophytol, Phytol, B.A.R.) - Hymecromon (Cantabiline). - Anethol Trithion (Sulfarlem, Sulfarlem-Cholin). - Nébulisat De Fumeterre (Oddibil). - Cyclovalon (Vanolone, Vanllone Infantile). - Cyclobutyrol (Hébucol). - Acid dimecrotic (d ng mu i Mg: Hépadial).+ Thu c thông m t: (Cholagogues) Không nh hư ng n t bào gan và kh năng s n xu t m t mà có tác d ng kích thích làm túi m t co bóp, dãn n ng d n m t t ng m t có s n vào ru t. G m có: - Natrium Thiosulfat (Hyposulfène, Sagofène) - Sorbitol (Sorbitol Delalande). 47
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- NH NG I U C N BI T V THU C TR VIÊM LOÉT D DÀY – TÁ TRÀNGNguyên nhân nào d n n viêm loét d dày - tá tràng (VLDDTT)? Cho t i nay, cơ ch b nh sinh VLDDTT v n chưa bi t rõ hoàn toàn. M t nguyên nhân ư c a scác nhà chuyên môn ch p nh n là do có s m t cân b ng gi a quá trình h y ho i và quá trình b o vniêm m c d dày - tá tràng. Hai quá trình ó ư c k như sau: - Quá trình h y ho i niêm m c: T o ra b i acid, pepsin ch a trong d ch v có trong cơ th chúngta, rư u, thu c ch ng viêm không steroid (như aspirin) t ngoài ưa vào, vi khu n có tên Helicobacterpylori s ng trên niêm m c d dày và gây t n h i niêm m c. - Quá trình b o v niêm m c: T o ra b i ch t nh y ch a natri bicarbonat (NaHCO3) ti t ra b i tbào nh y d dày có nhi m v b o v niêm m c. i v i ngư i kh e m nh, có s cân b ng gi a hai quá trình. Khi có s m t cân b ng (như acidd ch v ti t ra nhi u quá hay ch t nh y b o v ti t ra không ), quá trình h y ho i l n hơn s có khnăng b viêm loét.Các thu c tr VLDDTT g m nh ng thu c nào? G m các lo i thu c sau: Các thu c kháng acid: Là các h p ch t vô cơ có kh năng trung hòa acid HCl, làm gi m chua c a d ch v . Trư c âycó dùng natri carbonat (NaHCO3, còn g i thu c tiêu m n), ho c calci carbonat (CaCO3) ngày nay ítdùng. Hi n nay thư ng dùng nhôm hydroxyd Al (OH)3, magnesi hydroxyd Mg(OH)2 ho c các mu ic a Mg, Al d ng phosphat, carbonat, trisilicat... Các thu c kháng histamin th th H2: Là thu c i kháng tương tranh v i histamin t i th th H2 n m trên màng t bào m nh n vi cti t ra acid d dày, histamin không g n ư c vào th th làm cho d dày không ti t ra acid. G m có:cimetidin, ranitidin, famotidin... Các thu c c ch “bơm proton”: 48
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- Là thu c có tác d ng c ch m t ch t có tên là “bơm proton” (th c ch t là m t enzyme có tênH+K+ATPase) n m màng t bào m nh n vi c ti t acid d dày. “Bơm proton” không ho t ng,acid không th thoát ra kh i t bào vào lòng d dày t o chua c a d ch v . ang s d ng:omeprazol, lansoprazol, pantoprazol. Thu c m i: rabeprazol, esomeprazol. Thu c là d n ch t prostaglandin: i n hình c a thu c nhóm này là misoprostol. Không dùng i u tr mà ư c ch nh phòng ng aviêm loét d dày - tá tràng do ph i s d ng dài h n thu c ch ng viêm không steroid (aspirin,ibuprofen, diclofenac...). Thu c là sucralfat: Tên thu c là tóm t t c a sucrose aluminium sulfate ch ây là h p ch t k t h p ư ng(saccharose hay sucrose), nhôm hydroxyd và các g c sulfat. Khi u ng vào d dày, sucralfat bi n thành ch t nh y bao ph niêm m c và cho tác d ng b o v . Thu c là h p ch t bismuth: Trư c ây khá lâu, nhi u h p ch t bismuth ư c s d ng nhưng r i b c m do tích lũy gây c chonão. Hi n nay có 2 h p ch t bismuth ư c dùng (tuy nhiên, m t s nư c châu Âu v n không dùng):bismuth subsalicylat, tripotassium dicitrato bismuthate (vi t t t: TDB, CBS). Bismuth có tác d ng kháng khu n Helicobacter pylori. Ngoài các thu c k trên, trong i u tr VLDDTT, ngư i b nh còn có th ư c ch nh dùng thu ch tr giúp vi c i u tr t t hơn: - Thu c an th n ch ng stress: diazepam, sulpirid. - Thu c ch ng co th t nh m gi m au: atropin, Buscopan, No-spa...Hi n nay có dùng phác ph i h p kháng sinh tr VLDDTT? Do phát hi n vi khu n có tên Helicobacter pylori (HP) trong a s trư ng h p b VLDDTT (70-90%) nên trong i u tr có tv n ti t tr vi khu n này. Có m t s ghi nh n như sau: - Ch có m t s kháng sinh có hi u qu (tetracyclin, amoxicillin, metronidazol, tinidazol,furazolidon, clarithromycin). - Không ư c dùng m t kháng sinh ơn c mà ph i k t h phai kháng sinh tr lên. - Các phác i u tr b ng kháng sinh hi n nay v n còn ti p t c ư c nghiên c u, không có phác nào t hi u qu 100%. 49
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- Trong i u tr ti t tr HP, c n lưu ý: - Ph i làm xét nghi m chu n oán xem có hi n di n HP hay không. - Ph i dùng thu c úng phác v thu c k t h p, li u lư ng, th i gian. ti t tr HP, th i giandùng thu c thư ng là 7-14 ngày. - Phác hi n nay thư ng k t h p: ba thu c (tr li u ba thu c), b n thu c (tr li u b n thu c). - Sau khi i u tr , c n làm xét nghi m xem ti t tr HP hay chưa. - Do s d ng kháng sinh nên có th b tác d ng ph (30% b tác d ng ph và 20% ph i ngưng i utr ).C n lưu ý nh ng gì trong i u tr VLDDTT? Ngư i b nh c n i khám chuyên khoa chu n oán xác nh b nh. B i vì có ba m c b nh:R i lo n tiêu hóa gi ng loét (non-ulcer dyspepsia), Viêm (gastritis, duodenitis), Loét (peptic ulcer). Tùy m c , ch i u tr b ng thu c có khác nhau. Riêng loét d dày r t c n khám thư ngxuyên vì b nh lý này có nguy cơ tr thành ung thư d dày, c n phát hi n s m ch a tr k p th i. - Th i gian i u tr VLDDTT thư ng kéo dài (thư ng c tháng, có khi kéo dài hơn) nên òi h ingư i b nh ph i kiên trì dùng và úng thu c. - Bên c nh vi c dùng thu c ph i có ch sinh ho t i u , ngh ngơi thích h p, tránh xúc ng,căng th ng thái quá. - Có ch dinh dư ng y ch t, tránh no quá và ói quá m i ăn, nên ăn nhi u b a ăn r i utrong ngày, tránh các ch t làm tăng ti t acid d ch v . 50
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- S D NG THU C KHÁNG ACID TR AU BAO T B nh au bao t mà nhi u ngư i thư ng g i khá ph c t p, có th là viêm, có th là loét niêm m cd dày - tá tràng, th m chí ch là r i lo n có tri u ch ng gi ng loét kéo dài nhưng ch pX-quang ho c n i soi th y không có d u hi u gì b t thư ng niêm m c. Khi m i b r i lo n có thdùng thu c trong kho ng th i gian nhưng ch c ch n, ta c n i n bác sĩ ư c thăm khámbi t tình tr ng b nh. c bi t, i v i ngư i b loét d dày lâu năm, c n i khám bi t di n ti n b nhnhư th nào, b i vì b nh lâu năm có th b bi n ch ng nguy hi m, loét d dày có th ung thư hóa, c nphát hi n s m, i u tr tích c c. Hi n nay có nhi u thu c dùng trong i u tr viêm loét d dày -tá tràng. Tùy theo tình tr ng c ab nh, bác sĩ i u tr s có s l a ch n thu c có th ch cho dùng thu c kháng acid (maalox, stomafar)có khi cho dùng thu c ch ng ti t acid m nh như thu c kháng th th H2 (cimetidin, ranitidin,famotidin) ho c thu c c ch bơm proton (omeprazol, lansoprazol, pantoprazol, esomeprazol). Thôngthư ng phác i u tr b nh au bao t ã có loét ph i kéo dài. làm lành h n t n thương, v t loét niêm m c ph i i u tr t 1 n 2 tháng. Th i gian i u tr có th rút ng n hơn n u bác sĩ khám th y ã kh i, nhưng có khi ph i kéo dài hơn khi chưa th y c i thi n tình tr ng b nh ho c ch ng tái phát.Vì v y, ngư i b nh ng vì th y u ng thu c vài ngày au mà ngưng b thu c, không ti p t c dùngthu c theo úng phác i u tr . C n kiên trì trong i u tr , không thay i thu c lung tung. c bi t, do hi n nay ã xác nh vi khu n có tên Helicobacter pylori có liên quan n b nh aubao t , nên có phác i u tr dùng thu c k t h p v i các kháng sinh như: tetracyclin, amoxicillin,metronidazol, clarithromycin... thư ng dùng phác i u tr 3 thu c (trong ó có 2 kháng sinh), th mchí 4 thu c. N u ã i khám và ư c bác sĩ ch nh dùng kháng sinh s dùng kháng sinh theo toa.Hoàn toàn không nghe theo l i mách b o ho c c trong sách báo r i ngư i b nh t ch n oán b nhvà t ý mua kháng sinh dùng b a bãi. Thư ng bác sĩ cho xét nghi m th y có nhi m vi khu n m i chos d ng kháng sinh. Hơn n a, m t s phác dùng kháng sinh v n còn ang ư c ti p t c nghiên c uchưa kh ng nh tính hi u qu hoàn toàn. Trong các thu c tr au bao t , nhóm thu c kháng acid ã ư c dùng lâu i ( ư c dùng u tiênvào năm 1856), có kho ng th i gian ít ư c dùng (nh ng năm 1960, 1970) nhưng nay có nhi u côngtrình nghiên c u cho th y n u dùng úng cách hi u qu tr li u cũng r t t t (Peterson và c ng s ,1977, Lam và c ng s ,1979, Berstad và c ng s ,1982, Kumar và c ng s ,1984, Weberg và c ngs ,1988). 51
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- Thu c kháng sinh acid là các h p ch t vô cơ có tác d ng trung hòa acid trong d ch v (là d ch ư cti t ra d dày) làm gi m chua c a d ch v xu ng. ư c chia làm 2 lo i: - Kháng acid animic: g m có natri bicarbonat (NaHCO3) và calci carbonat (CaCO3), hi n nay ítdùng do có 2 như c i m: gây hi u ng b t l i (rebound, t c lúc u trung hòa làm gi m acid nhưngsau l i kích thích làm acid ti t ra nhi u hơn), có th h p thu vào máu gây quá t i ion Na+ và Ca2+ n udùng lâu dài. - Kháng acid catimic: g m nhôm hydroxyd (Al(OH)3), magnesi hydroxyd (Mg(OH)2) ho c cácmu i phosphat, carbonat, trisilicat c a Al, Mg. N u dùng ơn c, mu i Al gây táo bón, mu i Mg gây nhu n trư ng th m chí tiêu ch y, nên trongcác bi t dư c thư ng dùng ph i h p. Ngoài các thành ph n k trên, thu c kháng acid còn k t h p thêm trong công th c: - Thu c ch ng co th t như dicyclomin nh m làm dãn cơ trơn v i m c ích gi m au. Tuy nhiên,thu c có ch t ch ng co th t dùng ph i th n tr ng vì có th gây tác d ng ngo i ý: bu n nôn, khô mi ng,m m t, nh c u, khó ti u, ho c ch ng ch nh i v i ngư i b b nh tăng nhãn áp và c n th n iv i ngư i b suy m ch vành, b phì i tuy n ti n li t. - Ch t ch ng y hơi là simethicon (còn có têndimethyl-polysiloxan, dimethicone). Simethicon có tính phá b t, làm gi m s c căng b m t c a màngbao b t khí ưa n v màng, gi i phóng khí tích t trong ư ng tiêu hóa qua s hơi. Thu c thíchh p không ch tr viêm loét mà còn tr ch ng trào ngư c d dày, th c qu n, dư acid d dày gây khótiêu chư ng b ng. V d ng thu c, thu c kháng acid có d ng h n h p, gel, b t, thu c c m. N u là viên nén nên nhaitrư c khi chiêu nư c. V cách u ng thu c kháng acid: Nên u ng 4 l n trong ngày, 1-2 gi sau 3 b a ăn chính (t t nh t là1 gi sau b a ăn) và m t l n n a trư c khi i ng . Như v y, không nên u ng ngay trư c ho c ngaysau b a ăn. Nên lưu ý thu c tr au bao t thu c lo i b o v t bào như Sucrafar cũng nên u ng theo cách trên. Cũng c n lưu ý thêm: Không nên u ng các lo i thu c ch a b nh khác cùng v i thu c kháng acid(ho c 1 gi trư c khi u ng thu c kháng acid). Trong i u tr b nh au bao t , bên c nh vi c dùng thu c theo úng ch d n, nên lưu ý th c hi n: - Có ch làm vi c, sinh ho t, ngh ngơi h p lý. Tránh làm vi c quá s c, tránh xúc ng, căngth ng th n kinh, lo âu, phi n mu n quá áng. 52
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- - Có ch dinh dư ng y ch t (không nên kiêng khem quá m c). Tránh hai thái c c: ăn noquá ho c ói quá m i ăn. Tránh dùng các ch t kích thích làm tăng ti t acid d ch v như: rư u, thu c lá,các gia v cay nóng... 53
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- DÙNG THU C TR TIÊU CH Y ÚNG CÁCHTiêu ch y là gì? Tiêu ch y là tình tr ng i tiêu nhi u l n trong ngày và l ng (phân có khi ch là nư c) do ru t tăngcư ng s co th t và nư c không h p thu qua niêm m c ru t vào máu mà b th i ra ngoài. ư c k là tiêu ch y c p khi tình tr ng tiêu ch y t n t i trong vòng 2 tu n. Còn tiêu ch y m n kéodài trong th i gian lâu hơn và có th là d u hi u c a m t b nh lý nghiêm tr ng.Nguyên nhân gây tiêu ch y c p? Tiêu ch y c p là tri u ch ng, do khá nhi u nguyên nhân gây ra: -D ng ho c r i lo n do ng c th c ph m. - Nhi m trùng: do nhi m siêu vi (còn g i virus như Rotavirus) nhi m vi khu n (Shigella,Samonella, Ecoli...), nhi m ký sinh trùng (amip). Trong th i gian g n ây n i r tiêu ch y c p do ph ykhu n t Vibrid cholarea. - Do thu c: như dùng kháng sinh u ng có ph kháng khu n r ng, c bi t có kháng sinh gây ch ngviêm i tràng gi m c r t n ng.Nh ng i u c n lưu ý khi b tiêu ch y c p Do tiêu ch y c p gây m t nư c và ch t i n gi i, cho nên trong i u tr , c bi t i v i tr con,v n hàng u ư c t ra là bù nư c và ch t i n gi i. T c là, trư c khi tính chuy n c m tiêu ch y,hãy dùng gói ORESOL ( i v i tr con, có th có n 80% tiêu ch y là do nhi m siêu vi Rotavirus vàtrư ng h p này ch c n bù nư c và ch t i n gi i là có th kh i). Trư ng h p b ng c th c ph m, ch t c, dùng thu c c m ngay tiêu ch y là không có l i, cơ thc n tiêu ch y t ng ch t c ra kh i cơ th . Ch khi tiêu ch y không khu trú, kéo dài m i tính nchuy n dùng thu c c m tiêu ch y. Ch khi xác nh n nguyên nhân gây tiêu ch y m i dùng thu c c hi u như b nhi m khu n s dùngkháng sinh, nhi m ký sinh trùng dùng thu c tr ký sinh trùng (như b l amip dùng metronidazol...), bviêm loét i tràng có th dùng thu c ch ng viêm glucocorticoid... Mu n s d ng các thu c c hi uv a k ph i có s ch n oán c a bác sĩ và vi c dùng thu c ph i tuân theo s ch nh, ch không thtùy ti n. 54
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- i v i tr còn còn lưu ý thêm i u gì? - N u tr dư i 2 tu i, ho c tr l n hơn b tiêu ch y có kèm theo s t, nôn ói kéo dài (quá 4 l n trong1 gi ), quá m t, có d u hi u m t nư c n ng, phân có l n àm máu, tiêu ch y quá nhi u, quá 3 ngày,không nên t ch a tr mà nên ưa tr i b nh vi n. - ng a suy dinh dư ng, v n cho tr ăn, bú (bú s a bò nên pha loãng) ch không nên b t tr nh ntrong su t th i gian b tiêu ch y.Thu c tr tiêu ch y g m các lo i thu c nào? Thu c tr tiêu ch y thư ng dùng là thu c tr tri u ch ng, làm gi m s co th t c a ru t, gi m s ti td ch qua phân, do ó làm gi m au b ng và gi m i tiêu, làm cô c phân. Theo cơ ch tác d ng, có th chia làm lo i thu c như sau: - Thu c là ch t làm gi m hay li t nhu ng ru t: ây là thu c có tác d ng c m tiêu ch y nhanh,m nh nhưng ph i r t th n tr ng vì thu c gây tác d ng ph . c bi t có thu c gây nghi n và tr conkhông dùng ư c. Thí d như Paregoric th c ch t có ch a cao thu c phi n gây nghi n, ch ng ch nh i v i tr dư i 5 tu i. Còn Diphenoxylat, loperamid là thu c t ng h p không gây nghi n, ít tác d ngph hơn nhưng v n tránh dùng tr dư i 2 tu i. - Thu c là vi sinh v t giúp n nh t p khu n ru t. Trong ru t già chúng ta có r t nhi u vi khu ng i là h t p khu n ru t. Khi h này b r i lo n, vi khu n có ích b ch t i, m t s vi khu n gây b nhtăng sinh s d n n tiêu ch y. Thu c lo i này là các ch ph m ch a các vi sinh v t có ích như: t bàomen(levure như Saccharomyces cerevisiae), vi khu n (Lactobacillus acidophilus, vi khu n lo i bifidus...)nh m tái l p l i cân b ng c a h t p khu n ru t. - Thu c là ch t h p ph : ch t h p ph là ch t trơ v m t hóa h c và có c u trúc c bi t có khnăng hút gi vi khu n, c t vi khu n, siêu vi, khí sinh ra trong ng tiêu hóa là nh ng th làm kíchthích niêm m c và sau ó ư c th i ra ngoài kéo theo các ch t mà nó hút gi . Ch t h p ph không hòatan và không h p th nên dùng tương i an toàn và có cơ ch tác d ng như v a k , nên ch t h p phthích h p i u tr tiêu ch y có kèm trương b ng và do ư ng tiêu hóa b nhi m c (ng c th c ăn,nhi m khu n). Ch t h p ph ư c dùng tr tiêu ch y ph bi n là h p ch t vô cơ như smectite, attapulgite, c bi tlà than ho t. Than ho t la ch t h p ph dùng lâu i. ó chính là than ư c ch hóa c bi t có h p ph r t cao, s giúp h p th vi khu n, c t vi khu n lo i ra ngoài khi b tiêu ch y donhi m khu n. c bi t, than ho t giúp làm c phân, c i thi n tình tr ng tiêu l ng ra nư c. tr tiêuch y, than ho t thư ng ư c ph i h p v i dư c ch t khác, thí d như thu c sát khu n ư ng ru t i u tr tiêu ch y c p do nhi m c khu n th c ăn là lo i ng c th c ph m hay x y ra nư c ta. Có 55
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---ngư i th c m c v s k t h p than ho t v i kháng sinh (như bi t dư c Carbotrim k t h p than ho tv i 2 kháng sinh là Sulfamethoxazol và trimethoprim dùng tr tiêu ch y c p do nhi m khu n), khi k th p kháng sinh b c n tr s h p thu làm sao di t vi khu n gây ng c th c ăn. Th t ra, thu c lo inày ch cho tác d ng t i ch , kháng sinh ph i h p không h p thu vào máu mà ch phát huy tác d ng t i ư ng tiêu hóa. Khi s d ng thu c là ch t h p ph , c n lưu ý, ch s d ng thu c này trư c ho c sau khi u ng cáclo i thu c khác c n s h p thu vào máu ít nh t 2 gi , b i vì ch t h p ph không ư c h p thu s c ntr s h p thu c a thu c u ng cùng v i nó. Tóm l i, trong i u tr tiêu ch y có nhi u lo i thu c và có khá nhi u i u ph c t p c n lưu ý. Trư ckhi tính n vi c dùng thu c c m tiêu ch y, bao gi cũng ph i nghĩ n vi c bù nư c và ch t i n gi i,t c dùng gói Oresol, c bi t i v i tr em. i v i ngư i l n, có th dùng thu c tr tiêu ch y như ãnêu trên. Có th n nhà thu c ư c dư c sĩ hư ng d n ch n l a cũng như hư ng d n s d ng. i v i tr con nêu lưu ý có lo i thu c tránh dùng, ó là thu c n m trong nhóm thu c làm li t nhu ng ru t. Và n u th y có d u hi u nghiêm tr ng ho c có gì áng ng thì nên ưa tr i b nh vi nch a tr k p th i. 56
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- THU C TR TIÊU CH Y DO R I LO N T P KHU N RU T Thu c tr tiêu ch y do r i lo n t p khu n ru t còn ư c g i là “thu c có ngu n g c vi sinh v t” hay“men tiêu hóa s ng” hay “thu c n nh t p khu n ru t”. B i vì, thu c lo i này th c ch t có ch a cácvi sinh v t giúp s lên men tiêu hóa bình thư ng trong ru t chúng ta. c bi t, thu c ư c dùng trtiêu ch y do r i lo n sau khi dùng kháng sinh. hi u rõ cơ ch tác d ng c a thu c, ta nên bi t v h T P KHU N RU T (còn g i là khu n ch ,flora). Hi n di n trong ru t con ngư i có r t nhi u vi khu n thu c nhi u lo i, t o thành qu n th g i làt p khu n ru t. Trong t p khu n, ngoài vi khu n gây b nh còn có vi khu n có ích. Chính các vi khu ncó ích giúp tiêu hóa th c ăn, c bi t m t s vi khu n giúp t ng h p m t svitamin nhóm B, vitamin K... Ngoài ra, vi khu n có ích còn k m ch , c nh tranh, không cho vi khu ngây b nh phát tri n n m c có th gây b nh. Chính các lo i vi khu n trong h t p khu n ru t s ngchung hòa bình, k m ch l n nhau t o th cân b ng mà ho t ng c a ru t, c bi t, ru t già ư c i uhòa, không b r i lo n. N u vì lý do nào ó, s cân b ng trong h t p khu n ru t b o l n, vi khu ncó ích, trong ó có lo i vi khu n giúp cho s tiêu hóa ch t ư ng b t ư c g i là vi khu nsaccharolytic ch t i, vi khu n gây b nh tăng sinh quá áng s ưa n r i lo n th hi n: b tiêu ch y,khó tiêu, chư ng b ng... Trư ng h p dùng kháng sinh, c bi t kháng sinh u ng, kháng sinh không ch tiêu di t vi khu ngây b nh mà tiêu di t c vi khu n có ích, th m chí tiêu di t vi khu n có ích nhi u hơn, ưa nr ilo n t p khu n gây tiêu ch y. Thu c n nh t p khu n ru t là thu c có tác d ng tái t o l i s cân b ng c a h t p khu n ru tb ng cách cung c p, b sung các vi sinh v t có ích ho c các y u t b m t i do r i lo n h t p khu nru t. T c là thu c tái t o l i h b o v t nhiên c a ru t mà do khi m khuy t ưa n tiêu ch y. ó làcác ch ph m có ch a các vi sinh v t có ích (vi khu n, n m men) ôi khi kèm theo môi trư ng nuôic y các vi sinh v t này ( b sung vitaminnhóm B, acid lactic). Thu c lo i này còn ư c g i là thu c “probiotic” (probiotic t m d ch là “trsinh” t c cung c p các m m s ng là vi sinh v t). Thư ng ch a ch ng vi khu n Lactobacillus (L.acidophilus, L. casei, L. rhamorosus...), Bifidus, n m men Sacharomyces (S.boulardii...). Không ch ư c dùng tr tiêu ch y do r i lo n t p khu n ru t (do b nh ư ng tiêu hóa hay do dùng kháng sinh),các nghiên c u g n ây cho th y thu c “probiotic” có th dùng gi m cholesterol máu (dư m trongmáu), giúp c i thi n tình tr ng ru t không dung n p lactose là lo i ư ng ch a trong s a (có m t s 57
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---ngư i do trong ru t không có men lactase tiêu hóa ư ng lactose nên không u ng ư c s a, u ngvào là b khó tiêu, tiêu ch y), c bi t, thu c “probiotic” có th kích thích h mi n d ch ư ng tiêuhóa. G n ây nh t, có công trình nghiên c u cho th y ngư i m mang thai dùng thu c ch aLactobacillus và sau khi sinh v n ti p t c dùng trong th i gian cho con bú, có th giúp a tr ng am t s b nh d ng ngoài da như eczema (chàm). Thu c n nh t p khu n ru t ư c bào ch d ng gói b t ho c d ng viên nang ch a b t, khi u ngvào ru t, b t là các vi sinh v t s h i sinh và phát huy tác d ng. Do thu c có ngu n g c vi sinh v t,nên lưu ý: - B o qu n thu c nơi mát, tránh nhi t cao. - Nên u ng v i nư c lã un sôi ngu i. Không nên hòa v i nư c nóng trên 500C trư c khi u ng(n u thu c ch a n m men hòa vào nư c nóng trên 500C n m men s ch t, xem như m t tác d ng). - N u thu c ch a n m men (như Bioflor) không ư c dùng chung v i kháng sinh kháng n m(u ng chung, thu c kháng n m s di t n m men). - Có thu c có th u ng chung v i nhi u lo i kháng sinh (như Antibio, Antibiophilus) nhưng v nkhông ư c u ng chung v i tetracyclin vì s c n tr s h p thu c a tetracyclin qua niêm m c ru t vàomáu, tetracyclin m t tác d ng. - Luôn nh bi n pháp hàng u trong i u tr tiêu ch y c p c bi t tr con, là bù nư c và ch t i n gi i (t c dùng gói ORESOL), trư c khi tính chuy n dùng thu c c m tiêu ch y. - Dùng ch ph m thu c n nh t p khu n ru t ch ng khác nào c y l i các vi sinh v t có ích trongru t, vì v y, hãy nh n m t lo i th c ph m cũng có cơ ch tác d ng như th , ó là yaourt (ta g i làs a chua). Hãy ăn yaourt khi b r i lo n t p khu n ru t ho c ng a tiêu ch y do s d ng kháng sinhu ng. Yaourt ngoài các ch t b dư ng còn ch a các y u t “probiotic” giúp cân b ng h t p khu nru t c a chúng ta. 58
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- THU C TR TÁO BÓN Táo bón là m t tri u ch ng có s khó khăn, ch m tr trong vi c th i phân v i phân ít và khô r nhơn bình thư ng, s l n th i phân không vư t quá 3 l n trong tu n. Táo bón có th không gây h u qu nghiêm tr ng trư c m t nhưng v lâu dài ngư i b nh thư ng bnhi m c (bi u hi n thư ng xuyên nh c u, m t m i, bi ng ăn), nhi m khu n và có th m c b nhtrĩ.Nguyên nhân gây ra táo bón: - R i lo n ch c năng v n ng i tràng do: sai l m trong ăn u ng (ăn thi u ch t xơ s i, u ng quáít nư c), sinh ho t tĩnh t i ít v n ng (làm ngh ng i nhi u: th may, thư ký ánh máy), thói quen iti n x u (thư ng xuyên nín nh n khi mót i tiêu) làm m t ph n x i ti n. - R i lo n tâm th n, r i lo n trương l c th n kinh th c v t. - R i lo n chuy n hóa và n i ti t (tăng calci máu, như c giáp). - T n thương th c th i tràng, tr c tràng, h u môn gây tr ng i ư ng ào th i phân. - Thu c: thu c ch a opium, thu c kháng acid tr viêm loét d dày - tá tràng (ch a Al, Ca, Bi),thu c ch ng tr m c m, thu c ch ng ti t cholin, thu c tr b nh Parkinson.Bi n pháp không dùng thu c Ngư i b táo bón trư c khi ho c song song v i s d ng thu c (th m chí phòng ng a táo bón)nên áp d ng các bi n pháp sau: - Ăn nhi u ch t xơ s i hơn (rau c i, hoa qu ), u ng nhi u nư c (1,5-2 lít nư c, thêm nư c cam,nư c chanh). - Tái hu n luy n ph n x i ti n ( i i ti n úng gi c nh). - Ch ng n p sinh ho t tĩnh t i (v n ng, th d c th thao). V s d ng thu c tr táo bón: - Nên h t s c tránh dùng thu c táo bón tr trư ng h p b táo bón kéo dài hay làm n ng thêm m tb nh khác (tăng huy t áp, trĩ). Trư c h t dùng thu c lo i ít tác d ng ph (t o kh i, th m th u, bơmh u môn), n u không c i thi n m i dùng thu c tr táo bón lo i kích thích là lo i cho tác d ng m nhnhưng có nhi u tác d ng ph . 59
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- - Hi n có tình tr ng l m d ng thu c tr táo bón lo i kích thích ưa n hai h u qu : b ph thu c vàb các tác d ng ph c a thu c (có b nh g i là b nh do thu c nhu n trư ng gi ng như b “h i ch ng i tràng b kích thích”). - Nên dùng thu c tr táo bón ng n h n, dùng sau 7-10 ngày n u không hi u qu ph i i khám b nh bác sĩ ch n oán nguyên nhân. - Lưu ý th i gian tác d ng c a thu c. Có thu c cho tác d ng nhanh (kho ng 2 gi ), có thu c chotác d ng ch m (6-12 gi ). N u không lưu ý s b m c i tiêu vào th i i m không thu n l i. - Không nên dùng thu c khác chung v i thu c tr táo bón vì thu c sau này làm chuy n v n ru tquá nhanh có th làm thu c kia không k p h p thu.Thu c tr táo bón Có th chia làm 5 lo i (trong m t bi t dư c thư ng k t h p nhi u lo i):1. Thu c tr táo bón t o kh i: Thư ng là các h p ch t thiên nhiên (th ch: agar-agar, cám lúa mì, gôm sterculia) hay bán t ng h p(methyl cellulose) khi u ng không b h p thu, có tính hút nư c và trương n làm tăng kh i lư ngphân, kích thích nhu ng ru t. Lưu ý: Khi u ng thu c nên u ng nhi u nư c. Tác d ng ph : y b ng. Có th dùng th c ph m t okh i: khoai lang, rau c i, h t é, m trôm...2. Thu c tr táo bón tăng th m th u: M t s thu c có b n ch t là mu i (như magnesi sulfat, natri sulfat), ư ng (lactulose, sorbitol), làpolymer (Forlax) tác ng theo cơ ch th m th u: không h p thu ru t, rút nư c t mô ru t tr vàolòng ru t theo l c th m th u (cơ ch c a ư ng lactulose, sorbitol) ho c theo cơ ch có tính sinh lýhơn là liên k t v i nư c có s n trong lòng ru t (cơ ch c a Forlax) gi và duy trì th tích ch t l ngtrong lòng ru t.3. Thu c làm trơn phân: Có th dùng d u th c v t (d u olive) ho c có thu c ch a d u khoáng ch t (d u paraffin) Lưu ý: Không dùng d u parrafin cho tr dư i 6 tu i, ngư i l n nên dùng vào t i trư c khi ng ,không dùng kéo dài do làm r i lo n h p thu m , vitamin tan trong d u.4. Thu c làm m m phân: Thư ng dùng qua ư ng tr c tràng, thích h p cho ph n có thai và tr con c bi t trong trư ngh p b trĩ, au th t ng c. 60
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- Có lo i dùng ng bơm (rectiol, ch a d ch glycerol) bơm vào h u môn, có lo i th t vào h u môn(ch a natri docusat), có lo i ch a gel bơm tr c tràng (microlax). Lưu ý: Không nên dùng quá thư ng xuyên vì thu c có gây kích ng niêm m c tr c tràng làm niêmm c b t n thương.5. Thu c nhu n tràng kích thích: Kích thích m nh niêm m c làm tăng nhu ng ru t. Tránh dùng kéo dài (làm m t trương l c ru t, m t kali). Ch ng ch nh: ph n có thai và tr con (dư i 15 tu i). M t s thu c tác d ng ch m (6-12 gi ). Có khá nhi u thu c là d n ch t anthraquinon l y t th c v t dùng trong Tây y l n ông y: cascara,sené (phan t di p), rhubarbe ( i hoàng), boldo, bourdain, aloès (lô h i)... Có thu c là d n ch t anthraquinon t ng h p như: danthron. Có thu c t ng h p: bisacodyl. Có thu c nhi u c tính hi n nay g n như không dùng (d u th u d u: castor oil) ho c c m dùng(phenolphtalein: vì nguy cơ gây ung thư khi th trên chu t). Trư ng h p b b t c i ti n do m có dùng d ng thu c tiêm: neostigmin.Lưu ý khi dùng thu c tr táo bón Sau cùng, có 2 i u c n ư c nh n m nh: - Không nên b táo bón mà ph i phòng ng a b ng các bi n pháp không dùng thu c k trên. - Có m t s trư ng h p chưa b táo bón v n ph i dùng thu c (có ngư i b nh ư c bác sĩ ch nhthu c tr táo bón nhưng không dùng do nghĩ r ng mình âu b táo bón), ó là các trư ng h p b b nh òi h i không ư c g ng s c: au th t ng c ho c ã b nh i máu cơ tim, ã b t qu , ang b b nhph i t t ngh n m n tính (g i t t COPD)... Nh ng trư ng h p này n u i tiêu ph i r n có th b tai bi ndo b nh có s n. 61
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- THU C TR B NH TRĨ B nh trĩ là b nh do s dãn quá m c các tĩnh m ch ưa n tĩnh m ch trĩ b sưng, phù vùng h umôn - tr c tràng. Có s dãn quá m c là do thành tĩnh m ch b suy y u không còn b n ch c. N u trĩn m dư i cơ th t h u môn g i là trĩ ngo i, có th th y b ng m t thư ng. Còn trĩ n i là búi trĩ nh vtrên cơ th t h u môn, ch th y khi soi h u môn, tuy nhiên trĩ n i khi n ng g i là sa búi trĩ có th thò rangoài. Trĩ có th làm cho ng a, au và có khi ch y máu. Nhưng có khi trĩ không gây tri u ch ng ho cch gây c m giác n ng n h u môn - tr c tràng. Khi có ch y máu là có khi ã có bi n ch ng, tìnhtr ng n ng.Nguyên nhân d n n b nh trĩ Khi thành tĩnh m ch b suy y u n u thêm nh ng y u t thu n l i ư c k ra sau ây s làm pháttri n b nh trĩ:1. Viêm i tràng m n tính, táo bón kinh niên gây r n m nh khi i ti n.2. Tăng áp l c xoang b ng do lao ng n ng, do ho (vì b nh viêm ph qu n m n, dãn ph qu n).3. Sinh ho t tĩnh t i v i tư th ng lâu ho c ng i nhi u su t ngày (như ngư i làm ngh th may, thư ký ánh máy).4. Ph n mang thai v i t cung l n d n chèn ép các tĩnh m ch trĩ gây ng máu trong tĩnh m ch. Nh ng ngư i thư ng xuyên có các tình tr ng k trên l i thêm b suy y u tĩnh m ch r t d b b nhtrĩ. Ta nên lưu ý có m t bi n ch ng thư ng th y b nh trĩ là ch y máu ngoài, sưng, ng a, au h umôn. Nhưng ch y máu khi i c u có th là tri u ch ng c a nhi u b nh i tràng, tr c tràng, th m chícó b nh nguy hi m như ung thư tr c tràng. Vì v y, r t c n i khám b nh, soi xác nh b nh m tcách ch c ch n và cho bác sĩ cho hư ng i u tr úng n.Thu c tr b nh trĩ Có 2 lo i: lo i dùng trong là lo i thu c viên dùng u ng và lo i cho tác d ng t i ch là thu c m bôi ho c thu c n ư c t vào trong h u môn. Trư c h t là thu c viên u ng. ây là thu c ch a các ho t ch t Rutin (còn g i là vitamin P) ho ccác ch t ư c trích t th c v t ư c g i chung là Flavonoid; có tác d ng i u hòa tính th m th u vàtăng s c b n ch c thành c a các tĩnh m ch, do ó làm gi m phù n , gi m sung huy t các tĩnh m chvùng trĩ. Do tác ng n tĩnh m ch nên thu c ngoài ch a trĩ còn dùng tr ch ng suy, dãn tĩnh 62
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---m ch, c bi t b chi dư i như tê chân, n i gân xanh. Có th k m t s bi t dư c dùng u ng như:Ginkgo Fort, Flebosmil... Trong i u tr , bác sĩ s tùy theo tình tr ng b nh cho li u i u tr t n công và li u i u tr c ng c .Ngoài thu c tác ng chính trên tĩnh m ch trĩ, bác sĩ có th ch nh thêm các thu c khác như: khángsinh, thu c ch ng viêm, thu c gi m au, thu c tr táo bón v.v... Ngư i b nh c n s d ng thu c theo úng ch nh, dùng và úng thu c. c bi t, kiên trì dùng thu c kéo dài th i gian. Bên c nh dùng thu c u ng, ngư i b nh còn dùng thu c cho tác d ng t i ch , t c dùng thu c n t vào trong h u môn (trong trư ng h p b trĩ n i) ho c dùng thu c m bôi lên t n thương. Thu ccho tác d ng t i ch thư ng ch a nhi u ho t ch t như: ho t ch t làm gi m au, ch ng viêm, khángsinh, ho t ch t b o v làm b n ch c tĩnh m ch, ngoài ra còn ch a các vitamin, ch t b dư ng giúp t nthương mau lành. Cách dùng thư ng là t thu c n ho c bôi thu c m 2-3 l n trong ngày, nên tho c bôi sau khi i tiêu và t i trư c khi ng . Nh ng i u c n lưu ý trong i u tr b nh trĩ Ta nên lưu ý, i u tr trĩ t t nh t nên có s thăm khám, ch n oán và theo dõi b nh c a bác sĩ. cbi t, có khi bác sĩ ph i cho dùng phương pháp ngo i khoa như ph u thu t, t, c t b ng laser khi búitrĩ quá l n, có kèm sa tr c tràng ho c b nh kéo dài quá lâu ngày. Vì v y, ngư i b nh không nên t ých a tr trong khi không bi t tình tr ng b nh như th nào. phòng ng a b nh trĩ ho c trong khi i u tr trĩ ta nên lưu ý th c hi n các bi n pháp sau:1. Tránh b táo bón b ng cách ăn nhi u rau qu , u ng nhi u nư c, h ng ngày nên u ng t 1,5 n 2 lít nư c, nên xen k u ng nhi u các lo i nư c qu r t t t.2. H n ch s d ng các ch t kích thích tiêu hóa như: gia v quá “nóng”, rư u, cà phê, thu c lá.3. Ch ng n p s ng tĩnh t i, t c h ng ngày nên t p th d c, năng v n ng rèn luy n thân th .4. N u ã b táo bón nên dùng thu c tr táo bón tránh ph i r n ho c gây thương t n khi i i ti n. Có nhi u lo i thu c tr táo bón (t o kh i, th m th u, dùng qua ư ng tr c tràng, kích thích), nên h i dư c sĩ nhà thu c ư c hư ng d n ch n l a. 63
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- DÙNG THU C TR GIUN Giun ký sinh ngư i g m nhi u lo i: giun ũa, giun kim, giun móc, giun lươn, giun tóc, giun ch ...Các lo i giun này u có nư c ta. Tr con thư ng b nhi m giun ũa, giun kim (lãi ũa, lãi kim) -lưu ý ngư i l n v n có th b nhi m. Ngư i nhi m giun ũa là do ăn ph i rau s ng ho c th c ăn khôngb o qu n t t có l n tr ng có phôi c a giun, còn tr con d b giun kim vì chơi ngh ch t cát có l ntr ng giun, ho c gãi vùng h u môn r i ưa tay lên mi ng nu t tr ng giun. Ngư i tr ng màu, càphê, tr ng r y vùng không ng p nư c và i chân t d b nhi m giun móc (do u trùng, t c là d ngchưa trư ng thành c a giun chui qua da bàn chân xâm nh p). nư c ta, b nh giun sán là ph bi n vì nư c ta có khí h u nhi t i m r t thu n l i cho s pháttri n các lo i ký sinh trùng này. Hơn n a, dân ta chưa ư c th m nhu n v n v sinh công c ng vàmôi trư ng, nhi u ngư i còn i tiêu b a bãi ra ngo i c nh. T l nhi m giun ( c bi t giun ũa) khácao, mi n B c có nơi t l nhi m n 86-98%, trung bình 70-85%, còn mi n Nam có ít hơnkho ng 18-35%. Thu c tr giun là thu c có tác d ng t y s ch ho c làm gi m áng k s lư ng giun ra kh i ư ngtiêu hóa ho c ra kh i mô, cơ quan nào ó c a cơ th . Hi n nay có m t s thu c có ho t ph r ng, cótác d ng cùng lúc v i nhi u lo i giun khác nhau, nhưng c n lưu ý: Ph i dùng úng li u lư ng,th i gian và có khi l p l i t khác tránh tái nhi m. c bi t, vi c i u tr ph i k t h p v i phòngb nh và c i t o môi sinh tránh tái nhi m, b i nhi m (v sinh cá nhân, r a tay trư c khi ăn, u ngnư c n u chín, không ăn th t cá s ng, không dùng phân tươi mà ph i phân th t k bón rau, không i tiêu b a bãi, xây c u tiêu t ng c ng theo úng tiêu chu n v sinh). Thu c ch có tác d ng iv igiun trư ng thành, vì v y nên u ng thu c hai t, t sau cách t trư c 2-4 tu n di t tr ng và utrùng còn sót l i. Nên lưu ý, a s thu c giun ch ng ch nh i v i ph n có thai và tr dư i 2 tu i. Có m t s thu c trư c ây dùng nhi u nhưng nay không dùng n a, ó là piperazin (s d ng khôngti n vì ph i u ng trong nhi u ngày liên ti p), levamisol (không còn dùng tr giun vì có gây tai bi ntr m tr ng). Thu c tr giun ang dùng ph bi n hi n nay g m có: pyrantel pamoat và các thu c cónhân hóa h c chung là benzimidazol ( ư c g i là các d n ch t benzimidazol) là mebendazol,albendazol. Thu c ang ư c dùng nhi u nh t hi n nay là mebendazol. Mebendazol là thu c tr giun ư c ghi trong danh m c thu c thi t y u Vi t Nam ban hành l n thnăm năm 2005. ây là thu c có ho t ph r ng, t c là công hi u tr cùng lúc các lo i giun: giun kim,giun ũa, giun tóc, giun móc, tác ng b ng cách c ch , ngăn c n s tiêu th ch t dinh dư ng c a cáclo i giun. Nói m t cách chi ti t hơn, mebendazol c ch s thành l p các ng ti u qu n trong cơ th 64
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---c a giun (giun ch ho t ng bình thư ng nh có các ng ti u qu n này) n u không có các ng ti uqu n, giun không tiêu th ư c ư ng glucose và ch t i. Theo m t s tài li u, mebendazol còn có tácd ng di t tr ng c a giun ũa, giun tóc. Mebendazol không c nên li u dùng cho ngư i l n và tr em trên 2 tu i là gi ng nhau, khi dùngthu c không ph i nh n ăn ho c u ng kèm thu c t y x gi ng như dùng các thu c tr giun c i n trư c ây. Thu c tránh dùng cho ph n có thai, c bi t ba tháng u thai kỳ. Li u dùng: U ng 100mg 2 l n trong ngày (sáng và chi u), u ng trong ba ngày. Ho c u ng m t li uduy nh t 500mg tr các lo i giun. Nên u ng li u l p l i 2-4 tu n sau. Albendazol tr hi u qu các lo i giun mà mebendazol tr ư c, ngoài ra albendazol còn tr ư cgiun tóc và sán dây. Tr các lo i giun: ngư i l n và tr trên 2 tu i u ng li u duy nh t 400mg. Nên kiêng u ng rư u trong th i gian 24 gi sau khi dùng hai thu c k trên. 65
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- NH NG I U V S T VÀ TR S T CHO TRS t là gì? S t là hi n tư ng thân nhi t tăng cao hơn bình thư ng, ư c quy ư c khi thân nhi t trên 380C. S tnh là t 380C n 38,90C. Trên 390C là s t cao. o thân nhi t c n có nhi t k và o tr c tràng(nhét vào h u môn) ho c ng m mi ng. N u o thân nhi t nách ph i c ng thêm 0,5 C. Nên lưu ý, 0tr con n u s t quá cao có th gây co gi t, th m chí có th gây t n thương não tr m tr ng tr sơ sinh.Các y u t nguyên nhân nào gây ra s t? S t ch là tri u ch ng do nhi u nguyên nhân b nh gây ra. Trư c h t, s t có th do b b nh nhi mtrùng như b nhi m siêu vi (c m cúm), vi khu n (viêm ph i, thương hàn), ký sinh trùng (s t rét). S tcó th không do nhi m trùng mà do các y u t khác như: thu c (s t do thu c), c t (th c ăn, rư u),b nh do r i lo n cơ th (ung bư u), thi u nư c (khi b tiêu ch y m t nư c). Th m chí không tìm ư cnguyên nhân ư c g i là s t không rõ nguyên nhân. R t c n thi t tìm ra nguyên nhân ch a tr .Nguyên nhân b nh ư c gi i quy t, s t có th t kh i.Khi nào nên ưa tr n cơ s y t ? Các trư ng h p sau nên ưa tr i b nh vi n ho c n khám bác sĩ: - S t nh nhưng kéo dài. c bi t tr , tr b s t nh nhưng kéo dài có th b b nh lao sơ nhi m, bb nh v máu. - S t cao kèm theo m t tri u ch ng. Tr b s t xu t huy t kèm theo s t cao còn có các v t b m tím,ch m xu t huy t ngoài da ho c au b ng. Ho c tr s t cao kèm theo th khó, ho có th b viêm ph i.Có th h s t b ng cách không dùng thu c? Có th h s t b ng cách gi i nhi t ngoài da như sau: - b nh nhi n m ch thoáng mát (nghĩa là nhi t nơi n m ph i th p hơn nhi t cơ th 5-6 C và nh tránh gió lu n). 0 - Cho b nh nhi m c qu n áo m ng, thoáng (tránh thói quen , trùm nhi u qu n áo chăn m n). - Lau b ng nư c m (30-320C, t c nư c có nhi t v a ph i, ch không ph i nư c quá l nh, nư c á). Nhúng khăn và lau toàn thân b nh nhi. 66
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---Thu c nào có th t s d ng? - Thu c có th t s d ng là Paracetamol (acetaminophin) tránh dùng aspirin tr con vì có thtr b s t xu t huy t ho c n u tr b s t do nhi m siêu vi (b c m cúm, ban, trái r ) dùng aspirin s cónguy cơ b h i ch ng Reye nguy hi m. C n u ng thu c h s t úng li u lư ng (nên xem k hư ng d n s d ng thu c ho c h i dư c sĩ t inhà thu c). - i v i tr con, nên dùng d ng thu c thích h p là d ng thu c l ng (dùng dung d ch u ng nhưthu c gi t u ng ho c dùng gói s i b t, ư c hòa vào m t lư ng nư c u ng). i v i tr sơ sinh, cóth dùng d ng thu c n nhét h u môn (Fabrectol, Algotropyl). Lưu ý, nhi u bi t dư c tr c m s thi n nay ngoài thành ph n là paracetamol còn ch a thêm các ư c ch t khác như ephedrin,pseudoephedrin, phenylpropanolamin (có tác d ng co m ch niêm m c mũi nh m tr s mũi) không ư c dùng cho tr vì có th gây choáng, tím tái tr . Ngoài vi c dùng thu c, b nh nhi c n ư c cho u ng nhi u nư c (nư c cam, nư c chanh ho c dungd ch Oresol) do s t gây ra m t nhi u nư c. 67
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- NH C UNh c u là gì? Nh c u là có tri u ch ng au vùng u và au là m t kinh nghi m ph c t p, không ch là skhó ch u v m t c m giác mà còn liên quan nv n tình c m, tâm lý. Các th ng kê các phòngkhám ư c tính m t n a b nh nhân n g p bác sĩ vì b nh c u.Nh ng y u t nguyên nhân nào gây ra nh c u? Nh c u là tri u ch ng c a r t nhi u nguyên nhân. Có th k như sau: - Nguyên nhân n i s : như b u não, viêm màng não, co dãn m ch máu ưa n nh c n a u. - Nguyên nhân t i ch : tai-mũi-h ng (viêm các xoang), răng hàm m t (sâu răng, l ch kh p c n),m t (r i lo n khúc x như b c n th , vi n th ), xương kh p (thoái hóa c t s ng c ). - Nguyên nhân toàn thân: g m r t nhi u b nh n i khoa, th m chí do tăng huy t áp ho c b táo bón. - Nguyên nhân nhi m trùng (cúm, viêm ph i, s t rét...) ho c ng c (ng c rư u, ng cthu c). Ngoài ra còn do nguyên nhân tâm lý (làm vi c quá căng th ng) hay có lo i nh c u không x plo i ư c.Khi nào nên khuyên b nh nhân i b nh vi n? Nh ng trư ng h p sau nên khuyên ưa b nh nhân i b nh vi n: - Nh c u kéo dài: Dùng thu c gi m au có c i thi n nhưng sau ó au l i tái phát và tình tr ngnhư th kéo dài trong th i gian dài. - Nh c u b c phát và d d i: Ngư i ang kh e m nh t nhiên nh c u d d i, có th kèmtheo ói m a. - Nh c u âm kéo dài và sau ó xu t hi n tri u ch ng r i lo n tâm th n. T t c các trư ng h p có s nghi ng nên khuyên ngư i b nh i khám b nh vì ch n oán nguyênnhân nh c u có khi òi h i ki n th c chuyên môn r ng c a nhi u chuyên khoa và nhi u lo i xétnghi m.Thu c nào có th t s d ng tr nh c u? Nên lưu ý, tr nh c u ch y u ph i i u tr nguyên nhân (ph n này thu c bác sĩ chuyên khoa).Riêng ngư i b nh có th t s d ng thu c gi m au tr tri u ch ng và ch nên dùng thu c gi m au 68
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---b c 1 ư c xu t b i T ch c Y t th gi i. T c là, có th t dùng thu c Paracetamol(acetaminophen) ho c aspirin ho c thu c ch ng viêm không steroid (vi t t t NSAID) như ibuprofen,diclofenac tr nh c u. Nên ch n Paracetamol vì s an toàn. c bi t, nh ng ngư i thu c lo i y ud dày, b hen suy n hay có v n v tim m ch không nên dùng thu c aspirin hay NSAID.Tr b au u - chăm sóc như th nào? Thông thư ng tr b s t s có tri u ch ng au nh c như au u kèm theo. Thu c Paracetamol cótác d ng h s t gi m au s tr au nh c kèm theo tr . N u tr b au u ơn thu n, có th cho trdùng Paracetamol theo li u dành cho tr trong ngày. N u sau m t ngày dùng thu c, tri u ch ng aukhông ho c tái phát, nên ưa tr n bác sĩ khám b nh. 69
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- THU C TR B NH NH C N A U B nh nh c n a u còn g i là b nh migraine do xu t phát t ch hemicrania (hemi có nghĩa làm t n a và cranie là s u), hemicrania sau m t th i gian dài chuy n d ng và ư c c tr i làmigraine. ây là b nh tương i ph bi n, chi m 10% dân s , n thư ng b nhi u hơn nam. Ngư ib nh nh c u v i cơn au thư ng khu trú n a bên u, au theo nh p m ch p ( au gi t gi t), có thkèm theo nôn, bu n nôn, s ánh sáng, s ti ng ng, trư c khi au có th có m t s tri u ch ng báotrư c: r i lo n th giác, r i lo n ngôn ng ... Tuy nhiên, có khi b nh có các bi u hi n ph c t p òi h iph i có s ch n oán phân bi t v i các lo i b nh nh c u khác b i bác sĩ chuyên khoa.Nguyên nhân b nh nh c n a u Nguyên nhân c a b nh nh c n a u chưa ư c gi i thích rõ ràng mà ch có m t s gi thuy t cg ng làm rõ m t ph n cơ ch b nh sinh. Cơn au xu t hi n có th do s tham gia c a nhi u y u tm ch máu u ( au do trư c co m ch sau ó dãn m ch), các ch t trung gian hóa h c (trong ó cóvai trò c aserotonin), s tích t b t thư ng calci bên trong t bào th n kinh... Ngư i ta còn ghi nh n, ph ncơn au nhi u khi liên quan n th i gian trư c khi hành kinh. B nh không ưa n t vong nhưnglàm cho ngư i b nh kh s vì các cơn au u tái di n làm nh hư ng n sinh ho t cu c s ng.Thu c tr nh c n a u V thu c, ngư i ta chia ra làm 2 lo i: lo i thu c i u tr c t cơn migraine và lo i thu c phòng ng acơn.1. Lo i thu c i u tr c t cơn migraine: ây là lo i thu c ư c dùng khi cơn au x y ra, l i ư c phân làm 2 lo i: - Lo i không chuyên bi t (non-specific) là thu c ch tr tri u ch ng làm gi m au trong trư ng h p b cơn au nh , g m có thu c gi m au (Aspirin, Paracetamol) ho c thu c kháng viêm không steroid NSAID (naproxen, diclofenac, ibuprofen). Ngư i ta còn k t h p dùng thêm thu c ch ng nôn metoclopramide (Primperan) như dùng thu c gi m au ph i h p v i metoclopramide nh m giúp thu c gi m au d h p thu hơn và nh t là làm gi m tri u ch ng nôn thư ng kèm theo ch ng nh c n a u. - Lo i chuyên bi t (specific) là thu c tác ng tr c ti p n quá trình b nh lý ưa n ch ng nh c n a u, g m có dihydroergotamine (m t d n ch t l y t n m c a gà) và m t thu c thu c lo i m i là sumatriptan 70
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- (thu c tác ng ch n l c trên th th 5-HT1 c a ch t sinh h c serotonin và khá hi u qu trong i u tr migraine n ng). ta hi n nay, thu c i u tr c t cơn migraine hay ư c dùng là dihydroergotamine k t h p v imetoclopramide. Trong i u tr c t cơn, sau khi dùng li u kh i u có th ph i dùng li u l p l i sau 30phút n 1, 2 gi (tùy theo thu c). C n lưu ý n các tác d ng ph c a thu c: gây viêm loét d dày tátràng i v i aspirin, NSAID; nh hư ng n m ch máu c a dihydroergotamine; m t m i, chóng m t, b ng m t, có c m giác ép ch t ng c i v i sumatriptan.2. Lo i thu c phòng ng a cơn migraine: ây là thu c giúp cho vi c tránh các cơn au tái phát (n u ch i u tr c t cơn không thôi, các cơn au s tái di n như cũ). Thu c dùng phòng ng a g m nhi u lo i: propranolol (thu c c ch beta thư ng ư c dùng tr cao huy t áp, flunarizine thu c c ch calci, ngăn ch n s tích t ion calci trong t bào th n kinh), amitriptyline (thu c ch ng tr m c m lo i 3 vòng pizotifen (thu c kháng serotonin), methysergide (cũng là lo i thu c kháng serotonin)... Ta th y có nhi u lo i thu c ư c dùng phòng ng a cơn và vi c l a ch n thu c thích h p ch có th d a vào ki n th c chuyên môn c a bác sĩ i u tr . Bác sĩ s l a ch n thu c này tùy theo th tr ng, s dung n p thu c c a ngư i b nh vào hi u qu c a thu c (làm gi m s l n cơn au, cư ng au) và tác d ng ph c a thu c. Thí d như ngư i b nh b hen suy n thì không ư c dùng prepranolol. Các thu c dùng phòng ng a cơn u có các tác d ng ph t nh như gây bu n ng , làm tăng tr ng (pirozifen) n gây h i ch ng th n kinh ngo i tháp (flunarizine). Ph n trình bày v thu c trên cho th y vi c dùng thu c trong i u tr và phòng ng a b nh nh cn a u là ph c t p. i v i ngư i thư ng xuyên b nh c u và nghi b b nh nh c n a u, t t nh tnên n khám bác sĩ. Bác sĩ s ch n oán xác nh b nh và ch nh thu c úng n. Bác sĩ s ch nthu c t t nh t i u tr c t cơn ph i h p v i thu c phòng ng a cơn. R t c n có s h p tác t t gi angư i b nh và th y thu c b i vì vi c dùng thu c c n ph i li u, th i gian. Thu c phòng ng a cơnthư ng ch cho hi u qu sau khi dùng vài tháng và ph i theo úng ch d n v th i i m dùng thu c,cách gi m li u d n d n như th nào. Khi i u tr b nh nh c n a u, ngoài vi c dùng thu c nên lưu ý tránh các y u t kh i phát ho clàm tăng cơn au như tránh dùng rư u, bia, sô-cô-la, b t ng t (mì chính), s căng th ng th n kinh -tâm lý (stress). Ph n thì tránh dùng thu c ng a thai có ch a estrogen. 71
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- I U TR VÀ PHÒNG NG A CÁC B NH LIÊN QUAN N MŨI B nh tai mũi h ng nói chung hi n nay r t ph bi n nư c ta. Theo th ng kê, b nh lý này chi m30% các b nh thư ng g p và x y ra 3 cơ quan tai, mũi, h ng. Riêng các b nh lý v mũi như: viêmmũi h ng c p, viêm mũi d ng, viêm xoang c p và m n, do ô nhi m môi trư ng và th i ti t thay ith t thư ng, nên b nh thư ng x y ra và s ngư i m c có huynh hư ng tăng cao. Viêm mũi d ng còn ư c g i là “viêm mũi xoang d ng” b i vì các xoang m t u có l thông v i h mũi t i các khemũi và khi ã b viêm mũi r t d d n n viêm xoang. Viêm mũi d ng là b nh có các tri u ch ngnhư nh y mũi, s mũi, ngh t mũi và có th kèm ng a, ch y nư c m t. Còn khi b viêm xoang, ngoàingh t mũi, s mũi kéo dài, nư c mũi c màu vàng ôi khi màu xanh, còn b nh c u, nh c vùngtrán, vùng ch m, m t, au m i gáy (tùy vào v trí xoang b viêm).Các lo i thu c tr b nh lý v mũi M c tiêu i u tr các b nh lý v mũi là gi m n m c t i thi u các tri u ch ng và l a ch n cácthu c v a hi u qu v a ít có tác d ng ph c h i. Có nhi u nhóm thu c tr b nh lý v mũi và ư cphân ra 2 lo i thu c u ng và thu c dùng t i ch (nh ho c phun x t vào mũi) như sau: Lo i thu c u ng Nhóm thu c u ng kháng histamin tr d ng: như clorpheniramin, loratidin giúp gi m tri u ch ngng a mũi, nh y mũi, s mũi, ch y nư c m t nhưng không có tác d ng i v i ngh t (t c) mũi. Nhóm thu c u ng cư ng giao c m gây co m ch: g m ephedrin, pseudoephedrin,phenylpropanolamin, giúp thông mũi, tr ngh t mũi t t. Nhóm thu c u ng glucocorticoid: như prednison, dexamethason, ch u ng khi b viêm mũi xoangn ng và m n tính. Nhóm thu c u ng kháng sinh: dùng khi b nh lý v mũi có liên quan n nhi m khu n. Lo i thu c dùng t i ch (nh ho c phun x t vào mũi): Thu c co m ch nh mũi: ch a dư c ch t như naphtazolin, oxymetazolin... có tác d ng thông mũit t nhưng ch nên nh mũi trong th i gian ng n 7 ngày. Lý do là n u dùng lâu b quen thu c, b hi u ng “d i” ph i tăng li u, n u không tăng li u b ngh t mũi n ng hơn, ưa n vòng l n qu n là b“viêm mũi do thu c”. i v i tr nh , không nên dùng thu c nh mũi lo i này vì có th gây choáng,tím tái. 72
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- Thu c glucocorticoid x t mũi: thu c hi u qu trong tr viêm mũi d ng, dùng lâu dài nh m phòngng a viêm mũi d ng. Thu c nh mũi ho c phun x t NaCl 0,9% (ch a dung d ch còn ư c g i là nư c bi n, nư c mu isinh lý): có tác d ng r a mũi, gi i t a d ch nh y trong mũi giúp thông th và gi m s mũi. Nên dùngthu c lo i này cho tr con giúp thông, s ch mũi.Phòng ng a các b nh liên quan n mũi Ngư i d b b nh liên quan n mũi thư ng là ngư i có cơ a nh y c m, d b d ng. Vì v y c nth c hi n các bi n pháp sau: - Gi m khi tr i tr l nh, tránh dùng thu c và th c ph m gây d ng; làm s ch thông thoáng môitrư ng không ti p xúc v i b i nhà, khói thu c lá; không nuôi ho c ti p xúc v i v t nuôi (chó, mèo)gây d ng. - Không nên s d ng cây hít mũi thư ng xuyên như m t thói quen vì s gây ngh t mũi do thu c. - Không dùng tay ngoáy mũi tránh t n thương niêm m c mũi. - Kiên trì rèn luy n thân th , tránh u ng rư u, tránh hít khói thu c lá nâng cao m c khángc a cơ th . - N u c n, có th dùng nư c m ho c nư c mu i sinh lý v sinh, r a mũi. Xin ư c nh c l i, tr con không nên dùng thu c nh mũi có tác d ng co m ch mà ch nên dùngdung d ch nư c mu i sinh lý nêu trên giúp thông, s ch mũi m i an toàn. 73
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- THU C TR B NH SA SÚT TRÍ TU Sa sút trí tu (dementia) là h i ch ng do thoái hóa th n kinh, bi u hi n b ng s suy gi m nhi uch c năng th n kinh cao c p, trong ó có gi m trí nh , m t d n nh n th c, gây nh hư ng n ng n vnhi u ch c năng và ch t lư ng c a cu c s ng. ta, sa sút trí tuê chưa ư c c ng ng quan tâmnhi u. B n thân ngư i b nh khi b t u có nh ng bi u hi n c a suy gi m trí nh thư ng cho là bi uhi n bình thư ng c a tu i già. a s các trư ng h p sa sút trí tu (chi m 70%) là b nh Alzheimer, cònl i là sa sút trí tu m ch máu, sa sút trí tu thùy trán, sa sút trí tuê th Lewy v.v... c n lưu ý các d uhi u c nh báo sau v sa sút trí tuê di n ti n d n n b nh Alzheimer như sau: h i i h i l i mãi m tcâu h i ho c k hoài cùng m t câu chuy n; quên nh ng ho t ng trư c ây thư ng xuyên làm ddàng; m t kh năng tính toán thu chi; b l c nơi trư c ây quen thu c, xao lãng vi c v sinh t m r a,ph i d a vào ngư i khác quy t nh vi c trư c ây có th t x lý. Khi ngư i b nh có nh ng tri uch ng trên, r t c n ưa n cơ s chuyên khoa ư c bác sĩ khám, phát hi n b nh và i u tr s m. Quá trình sinh lý b nh d n n sa sút trí tu và hình thành b nh Alzheimer liên quan n 4 giai o n: - Hình thành nh ng m ng não g i là protein beta-amyloid (g i t t amyloid) có h i, gây c vàlàm ch t t bào th n kinh; - T bào th n kinh b t n thương và b ch t, trong ó có liên quan n quá trình viêm; - Thi u h t các ch t d n truy n th n kinh n m trong hcholinergic mà ch t d n truy n th n kinh ch y u là acetylcholin. Và n u enzyme cholinesterase ho t ng m nh s làm thi u h t acetylcholin; Do t bào th n kinh và ch t d n truy n th n kinh b thi u h t, s d n n suy gi m nh n th c vàthay i hành vi c a ngư i b nh.Các nhóm thu c tr b nh sa sút trí tu T hi u bi t v quá trình sinh lý b nh trong b nh Alzheimer d n n có 4 nhóm thu c ư c dùng i u tr sa sút trí tu :1. Các thu c ngăn ch n, c ch s hình thành amyloid: ây là hư ng ư c nghiên c u nhi u nhưng v n chưa có thu c nào ch ng t th t h u hi u. ã cónghiên c u bào ch vaccin dùng kháng th kháng amyloid. Ho c có nghiên c u dùng các statin (nhómthu c b r i lo n lipid máu) ho c dùng thu c ch ng viêm không steriod (NSAID tr b nh lý viêmxương kh p) làm gi m s thành l p amyloid. 74
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr ---2. Các thu c b o v t bào th n kinh: - Ch t ch ng oxy hóa: Có 3 vitamin: vitamin C, vitamin E và beta-caroten (ti nvitamin A) và ch t khoáng là selen ư c xem là ch t ch ng oxy hóa ch ng l i g c t do gây h i tbào. Ngoài ra còn có dư c th o Ginkgo biloba (b ch qu ch a bioflavonoid), trà xanh (ch apolyphenol) cũng có tác d ng ch ng oxy hóa. Tuy nhiên, dùng ch t ch ng oxy hóa ch có tác d ng htr ch m t mình chúng không th i u tr sa sút trí tu . - Thu c i kháng th th NMDA: Năm 2003, cơ quan FDA M ch p thu n cho lưu hành thu c memantine có tác d ng kháng th thNMDA (vi t t t c aN-Methyl-D-Aspartate) tr b nh Alzheimer v a và n ng. Nh i kháng th th NMDA,memantine giúp b o v t bào th n kinh ch ng l i tác d ng c do s kích ho t c a b nh i v i cácth th glutamate.3. Các thu c c ch cholinesterase: Có 4 thu c ư c FDA M ch p thu n cho dùng i u tr b nh Alzheimer nh và v a: tacrine (sd ng năm 1993), donepezil (1997), rivastigmine (2000), galantamine (2001). Ta nên bi t, ho t ngth n kinh t t khi h cholinergic ho t ng i u hòa, ch t d n truy n th n kinh acetylcholin không benzymecholinesterase th y phân quá áng làm cho thi u h t. Các thu c kháng hay c ch cholinesterase sb o t n h cholinergic giúp ho t ng th n kinh t t hơn, c i thi n ư c trí nh và nh n th c. Tác d ng ph thư ng hay g p c a nhóm thu c này là bu n nôn, nôn, bi ng ăn, tiêu ch y. h nch tác d ng ph nên dùng li u th p ban u và tăng li u t t , u ng thu c cùng v i b a ăn. B nthu c thu c nhóm có cùng cơ ch tác ng nên khi dùng m t thu c không có áp ng ho c m t áp ng khi i u tr dài ngày có th thay th thu c khác thu c nhóm. Riêng galantamine ngoài tác d ng cch cholinesterase (c th là c ch acetylcholinesterase) còn tăng cư ng h cholinesgic b ng cách i u v n th th nicotinic (vì th , ư c cho là có tác d ng kép).4. Các thu c i u ch nh hành vi: Trong sa sút trí tuê có s thay i hành vi c a ngư i b nh và các r i lo n hành vi tăng d n theo sti n tri n c a b nh. Vì v y, có m t s thu c ư c dùng thêm như: - Thu c ch ng tr m c m (trazodone, c bi t có nhóm thu c m i g i t t là nhóm SSRI nhưfluvoxamine, paroxetine...) dùng tr r i lo n tr m c m. 75
    • Hi u & dùng thu c úng – Tác gi : PGS.TS Nguy n H u c --- NXB Tr --- - Thu c ch ng lo n th n không i n hình (risperidone, olanzapine) tr r i lo n tâm th n phânli t. - Thu c ch ng ng kinh (divalproex, gabapentine) - Thu c an th n gi i lo (nhóm benzodiazepin tác d ng như triazolan) tr lo âu.Khi dùng chung v i thu c c ch cholinesterase, các thu c i u ch nh hành vi có th ư c gi m li u. 76