Chuyen hoa vat chat (tom tat)
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

Chuyen hoa vat chat (tom tat)

on

  • 546 views

 

Statistics

Views

Total Views
546
Views on SlideShare
546
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
5
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Chuyen hoa vat chat (tom tat) Presentation Transcript

  • 1. Chuyeån hoaù vaät chaát & naêng löôïng 1
  • 2. 1. KHAÙI NIEÄM ÑAÏI CÖÔNG• Chuyeån hoùa (metabolism) laø toaøn boä nhöõng phaûn öùng hoùa hoïc dieãn ra trong cô theå soáng. Coù 2 loaïi caùc phaûn öùng hoùa hoïc: – Thöù nhaát laø caùc phaûn öùng thoaùi hoùa hay coøn goïi laø dò hoùa (catabolism) – Thöù hai laø caùc phaûn öùng ñoàng hôïp hay coøn goïi laø ñoàng hoùa(anabolism) – Thaønh phaàn hoùa hoïc teá baøo khoâng coá ñònh maø cöïc kyø naêng ñoäng, luùc naøo cuõng coù moät soá phaân töû ñang phaân chia vaø moät soá khaùc ñang ñöôïc toång hôïp. 2
  • 3.  Luùc naøo teá baøo cuõng coù moät boä phaän thaønh phaàn höõu cô cuûa mình ñang phaân raõ vaø ñang ñöôïc thay theá baèng nhöõng phaân töû môùi, vieäc ñoù hoaøn thaønh trong thôøi gian ngaén so vôùi ñôøi soáng teá baøo. Coù phaân töû chæ vaøi phuùt sau ñaõ ñöôïc thay theá, laïi coù loaïi phaân töû phaûi haøng ngaøy, haøng tuaàn, thaäm chí haøng naêm môùi ñöôïc thay theá. Ñöùng veà maët caáu truùc hoùa hoïc, chæ töøø saùng ñeán tröa ñaõ khoâng coøn nguyeân laø con ngöôøi cuõ nöõa. Tuy vaäy, hai quaù trình toång hôïp vaø phaân giaûi hoùa hoïc laø caân baèng nhau, cho neân ngöôøi ta noùi raèng thaønh phaàn cô theå laø ôû traïng thaùi thaêng baèng ñoäng. Beänh coù theå laøm roái loaïn caân baèng ñoù. Quaù 3
  • 4. 4
  • 5. 5
  • 6.  Caùc phaân töû caáu truùc teá baøo luoân luoân ñöôïc quay voøng vaø ñoåi môùi. Ngoaøi ra, moät soá phaân töû höõu cô lieân tụ c phaân giaûi, giaûi phoùng naêng löôïng chöùa trong phaân töû. Naêng löôïng ñoù duøng cho teá baøo duy trì caáu truùc chöùc naêng cuûa mình. Teá baøo caàn naêng löôïng ñeå toång hôïp caùc phaân töû, vaø thöïc hieän coâng nhö co cô, vaän chuyeån tích cöïc caùc chaát qua maøng teá baøo. Caùc loaïi cô theå soáng, keå töø con vi khuaån ñôn baøo cho ñeán con ngöôøi, ñöùng veà maët chuyeån hoùa chaát thì gioáng nhau. Töøng moãi loaïi teá baøo, ñeàu gioáng nhau ôû moät ñieåm: giaûi phoùng vaø söû duïng naêng löôïng hoùa hoïc. 6
  • 7. • Chuyeån hoùa ôû teá baøo nhö sau: - (1) cô cheá bieán ñoåi hoùa hoïc, khoâng phaûi trong oáng nghieäm, maø trong moät teá baøo coù theå ñieãn ra haøng traêm phaûn öùng khaùc nhau nhöng tieán haønh cuøng moät luùc vaø moät caùch traät töï haøi hoøa. - (2) cô cheá giaûi phoùng naêng löôïng töø caùc phaân töû, duøng naêng löôïng ñoù thöïc hieän chöùc naêng teá baøo. - (3) caùch ñieàu hoøa caùc phaûn öùng, sao cho caân baèng nhau, sao cho phuø hôïp nhu caàu töøng luùc. 7
  • 8. 1.1. NAÊNG LÖÔÏNG TRONG LIEÂN KEÁT HOAÙ HOÏC Phaûn öùng giöõa nguyeân toá hydro vaø nguyeân toá oxy taïo moät phaân töû nöôùc: H-H + O ↔H-O-H Moät phöông thöùc khaùc taïo phaân töû nöôùc, do phaûn öùng giöõa caùc phaân töû coù chöùa hydro vaø oxy, thí duï giöõa röôïu vaø acid. CH3O – H + OH – COCH3 → CH3O – COCH3 + H – O – H Methanol acide acetic methyl acetat nöôùc 8
  • 9. 2. CHUYEÅN HOÙA GLUCIDE• Chöùc naêng cuûa glucide trong cô theá laø cung caáp naêng löôïng hoùa hoïc thoâng qua toång hôïp ATP. C6H12O6+ 6O2 → 6CO2 + 6H2O + 686 kcal/mol• ADP + P + 7 kcal/mol → ATP• 686Kcal : 7 = 98 mol ATP/glucose.• Treân thöïc teá chæ coù chöøng 40 % naêng löôïng ñoù chuyeån thaønh ATP, phaàn coøn laïi trôû thaønh nhieät. 9
  • 10. • Phaûn öùng dieãn bieán trong teá baøo nhö sau: C6H12O6+ 6O2 + 38ADP + 38 Pi → 6CO2 + 6H2O + 38ATP + 38H2O + 420 kcal/mol (nhieät)• Chuyeån hoùa phaân giaûi glucose thaønh CO 2 + nöôùc chia laøm hai giai ñoaïn. – Giai ñoaïn 1: phaân giaûi glucose thaønh acid pyruvic vaø ñoâi khi thaønh acide lactic, goïi laø ñöôøng phaân (glycolysis). – Giai ñoaïn 2 laø chuyeàn acid pyruvic thaønh carbon dioxid vaø nöôùc vôùi söï coù maët cuûa oxy. 10
  • 11. 11
  • 12. 12
  • 13. 13
  • 14. 14
  • 15. 15
  • 16. 2.1. TOÅNG HÔÏP GLUCOSE VAØ DÖÏ TRÖÕ GLYCOGEN. Glucose + 6O2 ↔ 6CO2 + 6H2O + 686 kcalo/mol• Muoán phaûn öùng theo chieàu nghòch (töø phaûi sang traùi) caàn 686 kcalo.• Teá baøo thöïc vaät coù khaû naêng ñaûo nghòch phaûn öùng, teá baøo ñoäng vaät khoâng khaû naêng ñaøøo ngöôïc hoaøn toaøn phaûn öùng. 16
  • 17. • Glucose ñöôïc döï tröõ trong teá baøo döôùi daïng glycogen laø moät polysaccarid• Glucose 6-phosphat, chaát chuyeàn hoùa ôû böôùc moät cuûa ñöôøng phaân, coù theá laø chaát xuaát phaùt ñi vaøo con ñöôøng toång hôïp glycogen.• Khi phaân giaûi glycogen, thì caùc ñôn vò glucose laïi taùch ra, taùch töøng phaân töû moät, vaø chuyeån thaønh glucosc 6-phosphat.• Glucose coù theå ñöôïc döï tröõ trong teá baøo döôùi daïng glycogen 17
  • 18. • 2.2. SINH ÑÖÔØNG MÔÙI• Sinh ñöôøng môùi (gluconeogenesis) laø quaù trình taïo glucose töø acid amin vaø töø glycerol cuûa moâ, khi döï tröõ glucid cô theå bò thaáp.• Acid amin bò khöû amin, chuyeán thaønh caùc loaïi ñöôøng. Thí du: alanin khöû amin thaønh acid pyruvic vaøo con ñöôøng chuyeàn hoùa glucid, thaønh glucose. Cuõng coù acid amin ñöôïc khöû amin, thaønh ñöôøng coù theå vaøo con ñöôøng phosphogluconat, roài taïo glucose.• Khi teá baøo thieáu glucid, coù moät cô cheá töø tuyeán tieàn yeân taêng tieát ACTH laøm voû thöôïng thaän tieát nhieàu hormon loaïi glucocorticoid, ñaëc bieät laø cortisol. Cortisol huy ñoäng protein töø teá baøo, chuyeån sang daïng acid amin trong caùc dòch, phaàn lôùn seõ khöû amin roài thaønh glucose. 18
  • 19. 19
  • 20. 3. CHUYEÅN HOÙA LIPID• Lipid trong cô theå goàm coù:(1)   Môõ trung tính töùc triglycerid.(2)   Caùc phospholipid.(3)   Cholesterol.(4)   Moät soá chaát khaùc.• Triglycerid vaø phospholipid coù caùc acid beùo laø caùc acid höõu cô coù ñaõy daøi carbon.• Triglycerid coù chöùc naêng chuû yeáu laø cho naêng löôïng.• Cholesterol vaø caùc phospholipid coù chöùc naêng khaùc ôû teá baøo. 21
  • 21. 3.1. CAÙC LIPOPROTEIN.• Caùc lipoprotein laø daïng toàn taïi chuû yeáu cuûa môõ trong huyeát töông sau khi haáp thu sau böõa aên, ñoù laø nhöõng haït raát nhoû chöùa triglyceride, cholesterol, caùc phospholipide vaø proteine.• Coù 4 loaïi lipoproteine: – Lipoprotein tyû troïng raát thaáp (VLDLP very low density lipoproteine), laø loaïi chöùa nhieàu triglyceride. – Lipoproteine coù tyû troïng trung gian (IDLP, intermediate) coù ít hôn triglyceride. – Lipoproteine tyû troïng thaáp (LDLP) haàu nhö khoâng coù triglyceride maø coù cholesterol vaø phospholipide vöøa phaûi; – Lipoproteine tyû troïng cao (HDLP) coù gaàn 30% laø proteine 22
  • 22. CAÁU TRUÙC CM, VLDL, LDL VAØ HDL 23
  • 23. • 3.1. CHOLESTEROL & PHOSPHOLIPIDE Chöùc naêng caáu truùc teá baøo cuûa cholesterol vaø phospholipide Muoán taïo maøng teá baøo phaûi coù chaát khoâng tan trong nöôùc, do ñoù caàn cholesterol, phospholipid (vaø moät soá protein khoâng tan). Noàng ñoä cholesterol huyeát töông bình thöôøng oån ñònh nhôø moät cô cheá ñieàu khieån ngöôïc. Cholesterol huyeát taêng theo tuoåi vaø taêng ôû ngöôøi coù khaåu phaàn nhieàu môõ baõo hoøa. Noàng ñoä cholesterol huyeát töông döôùi daïng lipoproteine tæ troïng thaáp (LDLP) laø yeáu toá quan troïng gaây xô vöõa ñoäng maïch, beänh cuûa tuoåi giaø. Ôû caùc nöôùc coâng nghieäp phaùt trieån gaàn nöûa soå ngöôøi cheát laø do xô vöõa ñoäng maïch (arterosclerosis) 24
  • 24.  Hieän töôïng xô vöõa ñoäng maïch thaáy ôû ngöôøi bình thöôøng vôùi tyû leä khaù cao ôû tuoåi treû, khi hoaøn toaøn chöa coù daáu hieäu laâm saøng. Quaù trình nhieãm môõ vaø hình thaønh maûng vöõa laø moät quaù trình töï nhieân, gaén vôùi söï taêng tuoåi, ñoù laø quaù trình hao moøn chöùc naêng theo thôøi gian. Thuoác laù vaø khaåu phaàn nhieàu môõ baõo hoøa laø nhöõng yeáu toá ñaåy nhanh theâm quaù trình nhieãm môõ vaø vöõa hoùa töï nhieân. Lipoproteine tæ troïng cao (HDL) coù taùc duïng ngaên ngöøa xô vöõa ñoäng maïch. 25
  • 25. 3.5. LIEÂN QUAN CHUYEÅN HOÙA GLUCIDE VAØ LIPIDE.• Glucose coù theå chuyeån thaønh acid beùo, nhöng quaù trình ngöôïc chieàu thì khoâng coù ñöôïc.• Naêng löôïng giaûi phoùng do phaân giaûi môõ trung tính, ñöôïc gaén song haønh vôùi toång hôïp ATP. Phaân giaûi moät gam môõ trung tính taïo ñöôïc ATP nhieàu hôn 26
  • 26. 4. CHUYEÅN HOÙA PROTEIN 4.1. CAÙC ACIDE AMINE• Chuyeán hoùa protein, so vôùi glucid vaø lipid, thì phöùc taïp hôn raát nhieàu. Proteine hình thaønh töøø 20 acid amine laø glycine, alanine, serine, cysteine, acide aspartic, acid glutamic, asparagine, glutamine, tyrosine, proline, threonine, methionine, valine, leucine, isoleucine, lysine, arginine, phenylalanine, tryptophane, vaø histidine. Trong soá naøy coù 10 acide amine lieät keâ cuoái keå töø threonine trôû xuoáng, goïi laø acid amin caàn thieát. 27
  • 27. • Söï vaän chuyeån acid amine vaøo teá baøo khoâng phaûi laø khueách taùn vaät lyù ñôn thuaàn vì kích thöôùc phaân töû acide quaù lôùn khoâng qua ñöôïc loã maøng teá baøo. Acid amin chuû yeáu qua maøng laø do vaän chuyeån taêng cöôøng (facilitation), hoaëc goïi laø vaän chuyeån tích cöïc coù vaät mang (carrier). 28
  • 28. 29
  • 29. 4.2. VAI TROØ CHUYEÅN HOÙA CUÛA PROTEINE• Protein huyeát töông laø albumin, globulin vaø fibrinogen.• Chöùc naêng chuû yeáu cuûa albumin laø taïo aùp suaát thaåm thaáu keo (colloid osmotic pressure) thöôøng goïi laét laø aùp suaát keo (oncotic pressure). AÙp suaát keo giöõ huyeát töông khoûi thoaùt ra ngoaøi mao maïch. Globulin coù chöùc naêng men vaø chöùc naêng mieãn dòch. Fibrinogen tham gia chöùc naêng caàm maùu (taïo cuïc maùu ñoâng). 30
  • 30. • saûn phaåm thoaùi hoaù cuoái cuøng cuûa protein coù moät soá hôïp chaát chöùa nitô, thí duï ammoniac (NH3) ammoniac coù tính phaûn öùng raát maïnh vaø coù ñoäc cao vôùi teá baøo, ñaëc bieät ñoäc vôùi teá baøo thaàn kinh. Moät soá teá baøo coù khaû naêng khöû ñoäc nhanh choùng ammoniac baèng caùch chuyeån noù thaønh ureâ khoâng ñoäc, phaûn öùng toång quaùt nhö sau: CO2 + 2 NH3 → NH2- CO- NH2 + H2O 31
  • 31. • Caùc acid amin coù theå chuyeån hoùa thaønh loaïi chaát khaùc: acid amin sinh ñöôøng (hoaëc sinh ñöôøng môùi), vaø acid amin sinh ceton. Alanin coù theå coù caû hai quaù trình sinh ñöôøng vaø ceton. Alanin ñöôïc khöû amin thaønh acid pyruvic, coù theå seõ chuyeån thaønh glucose hoaëc glycogen (gluconeogenesis).• Trong 20 acid bò khöû amin thì 18 coù caáu truùc hoùa hoïc cho pheùp chuyeån thaønh glucose, vaø 19 coù theå chuyeån thaønh acid 32
  • 32. • Söï phaân giaûi baét buoäc cuûa protein Moät ngöôøi duø khoâng aên protein vaø ñang coù cheá ñoä aên raát dö daät naêng löôïng vôùi glucid vaø lipid, nhöng vaãn coù moät löôïng protein cuûa cô theå baûn thaân töï phaân giaûi thaønh acid amin, khöû amin roài oxy hoùa. Ñoù laø söï maát baét buoäc cuûa protein, chöøng 20 - 30 gam moät ngaøy. Muoán traùnh maát protein nhö vaäy, con ngöôøi caàn aên toái thieåu moãi ngaøy 20 - 30 gam protein, hoaëc 50 – 60gam (0.8gr/kg caân naëng) 33
  • 33. BCAA : Branched Chains Amino Acids ou encore Acides Aminés à Chaines 34 Branchées. Ils sont au nombre de 3 : Leucine, Isoleucine et Valine.
  • 34.  Protein trong khaåu phaàn ñöôïc goïi laø hoaøn haûo neáu coù tyû leä caùc loaïi acid amin gioáng nhö tæ leä protein cô theå ngöôøi. Protein khoâng hoaøn haûo thì coù tæ leä acid amin khaùc cuûa ngöôøi. Aên lieân tuïc moät loaïi protein naøy thì cô theå thieáu moät soá acid amin trong khi moät soá acid amine khaùc dö maø khoâng duøng ñöôïc, phaûi thaûi ñi voâ ích. 35
  • 35. 36
  • 36. • Protein moät loaøi ñoäng vaät khoâng gioáng thaønh phaàn protein ngöôøi, töùc laø tæ leä acid amin khaùc cuûa ngöôøi, nhöng aên nhieàu loaïi prolein ñoäng vaät (thòt, tröùng, caù thay ñoåi) thì toaøn boä khaåu phaàn coù tæ leä acid amine gaàn gioáng cuûa ngöôøi vaø do ñoù mang tính hoaøn haûo cao hôn, coù giaù trò ñinh döôõng cao hôn. 37
  • 37. • 4.3. CÔ CHEÁ HORMON ÑIEÀU HOØA CHUYEÅN HOÙA PROTEIN• Insulin thuùc ñaåy toång hôïp protein qua taêng cöôøng vaän chuyeån acid amin vaøo teá baøo qua taêng cöôøng söû duïng glucose ôû teá baøo nhôø ñoù tieát kieäm acid amin trong vieäc laáy naêng löôïng. Khi thieáu insulin, toång hôïp protein haàu nhö ngöøng laïi.• Hormon taêng tröôûng (Growth Hormon) laøm taêng toång hôïp protein teá baøo, taêng protein moâ.• Testosteron laø hormon nam giôùi laøm taêng tuï ñoïng protein ôû moâ, ñaëc bieät38 caùc proteine coù thuoäc tính co ngaén cuûa
  • 38. • Estrogen laø hormon nöõ, cuõng laøm tuï ñoïng protein nhöng vôùi möùc ñoä raát thaáp hôn testosteron.• Glucocorticoid cuûa voû thöôïng thaän laøm giaûm protein ôû nhieàu loaïi moâ, taêng acid amin huyeát töông.• Thyroxine laø hormon giaùp. Khi thieáu glucid vaø lipid thì thyroxin gaây phaân giaûi nhanh protein laáy naêng löôïng, neáu dö glucid, lipid vaø dö caû acid amin thì thyroxin coù theå gaây taêng toång hôïp protein, ñaëc bieät ôû ñoäng vaät ñang lôùn. 39
  • 39. • 4.4. LIEÂN QUAN CHUYEÅN HOÙA GLUCLDE, LIPIDE VAØ PROTEINE Ba loaïi phaân töû höõu cô glucid, lipid vaø protein ñeàu coù lieân quan vôùi nhau trong quaù trình chuyeån hoùa cuõng nhö trong toång hôïp ATP vaø caû ba ñeàu coù theå laø nguoàn cung caáp theá naêng hoùa hoïc ñeå toång hôïp ATP. Chuyeàn hoùa laø moät quaù trình mang tính hôïp nhaát cao ñoä, goïi laø quaù trình tích hôïp (integrated process), trong ñoù caùc loaïi chaát ñeàu coù theå ñöôïc söû duïng khi caàn ñeå cung caáp naêng löôïng cho teá baøo qua toàng hôïp ATP, vaø moãi loaïi chaát duø laø glucid, lipid hay protein ñeàu coù khaû naêng trong moät phaïm vi lôùn, cung caáp nguyeân lieäu duøng toång hôïp caùc chaát thuoäc loaïi khaùc. 40
  • 40. CHUYEÅN HOÙA NAÊNG LÖÔÏNGSöï soáng töø möùc ñôn baøo ñeán cô theåcon ngöôøi, laø lieân luïc chuyeån hoùa vaøsöû duïng naêng löôïng. Theá naêng hoùahoïc chöùa trong caáu truùc caùc phaân töûhöõu cô thaønh phaàn caùc loaïi thöùc aên,ñöôïc giaûi phoùng, vaø chöùa trong daâynoái giaøu naêng löôïng cuûa ATP laø daïngsaün saøng ñöôïc teá baøo söû duïng. 41
  • 41. • 1. NAÊNG LÖÔÏNG LAØ GÌ ?• Naêng löôïng laø khaû naêng gaây bieán ñoåi hay cuï theå hôn laø khaû naêng thöïc hieän coâng. Ngöôøi ta chæ coù theå phaùt hieän ra naêng löôïng khi ñang coù moät söï bieán ñoåi. Nhö vaäy ngöôøi ta duøng coâng ñeà ño naêng löôïng, vaø coâng laø löïc taùc ñoäng leân vaät chaát (matter) gaây ñoåi choã vaät chaát. 42
  • 42. • Khi moät heä thoáng coù bieán ñoåi, naêng löôïng phaûi ñöôïc chuyeån töø ñieåm noï sang ñieåm kia cuûa heä thoáng ñeå gaây bieán ñoåi ñoù (bieán ñoåi vaät lyù hoaëc hoùa hoïc), nhöng toång naêng löôïng chöùa trong heä thoáng thì khoâng ñoåi.• Trong baát kyø quaù trình vaät lyù hay hoùa hoïc naøo, naêng löôïng khoâng heà bao giôø ñöôïc taïo ra hay ñöôïc maát ñi, ñoù laø moät trong nhöõng tieân ñeà quan troïng nhaát cuûa khoa hoïc, goïi laø nguyeân lyù thöù nhaát cuûa nhieät ñoäng hoïc hoaëc thoâng duïng hôn, goïi laø ñònh luaät baûo toàn naêng löôïng. 43
  • 43. • Toång naêng löôïng chöùa trong baát kyø vaät theå vaät chaát naøo ñeàu goàm hai phaàn, moät laø naêng löôïng lieân quan vôùi vaät theå do vaät ñang chuyeån choã, goïi laø ñoäng naêng, vaø hai laø naêng löôïng lieân quan vôùi vaät theå do vò trí hoaëc do caáu truùc beân trong cuûa vaät, goïi laø theá naêng. 44
  • 44. • 2. ATP VAØ TI LAÏP THEÅ• 2.1. VAI TROØ CUÛA ATP• ATP laø phaân töû mang naêng löôïng, coù chöùc naêng vaän chuyeån naêng löôïng ñeán caùc nôi caàn thieát cho teá baøo söû duïng.• Chæ coù thoâng qua ATP, teá baøo môùi söû duïng ñöôïc theá naêng hoùa hoïc caát daáu trong caáu truùc phaân töû höõu cô. Khi moät phaân töû glucose phaân giaûi thaønh CO2 vaø nöôùc thì coù 686 kcalo/mol ñöôïc giaûi phoùng. 45
  • 45. • Hoùa naêng ñöôïc giaûi phoùng trong teá baøo seõ ñöôïc moät cô cheá chuyeån dòch theá naêng hoùa hoïc, truyeàn daàn töø phaân töû noï sang phaân töû kia; nghóa laø naêng löôïng maø moät phaân töû maát ñi, seõ ñöôïc chuyeån dòch (ñöôïc chuyeån giao) sang caáu truùc hoùa hoïc cuûa moät phaân töû khaùc, do ñoù khoâng chuyeån thaønh nhieät.• Naêng löôïng ñöôïc tính baèng calo, laø löôïng nhieät naâng 1kg nöôùc theâm 10C.(từ 14 leân 150C) 46
  • 46.  ÔÛ moïi teá baøo soáng, töøø vi khuaån ñeán ngöôøi, phaân töû mang naêng löôïng chuû yeáu laø ATP (adenosin triphosphat). Phaân töû naøy coù 3 phaàn: moät caáu truùc voøng coù caùc nguyeân töû C, H, vaø N, goïi laø adenin; moät phaân töû ñöôøng 5 carbon, laø ribose vaø 3 nhoùm phosphat keá tieáp nhau noái vaøo chaát ñöôøng. Nhôø söû duïng ñöôïc chaát mang naêng löôïng thoâng duïng nhö ATP, teá baøo coù ñöôïc khaû naêng linh hoaït söû duïng naêng löôïng. Hoùa naêng do phaân giaûi 47 glucid, lipid vaø protein giaûi phoùng ra,
  • 47. 48
  • 48. 2.3. TI LAÏP THEÅ• Chöùc naêng haøng ñaàu cuûa ti laïp theå laø toång hôïp ATP vaø phaûn öùng phaân giaûi caùc phaân töû höõu cô giaûi phoùng naêng löôïng. Nhieàu ngöôøi goïi ti laïp theå laø nhaø maùy cung caáp naêng löôïng (xí nghieäp ñieän löïc) cuûa teá baøo, vì haàu heát ATP cuûa teá baøo ñöôïc toång hôïp ôû ñaây, cuï theå coù tôùi 95 % ATP do töø phaân giaûi glucose vaø 100 % do töøø phaân giaûi acid beùo.• Ti laïp theå coù moät soá thuoäc tính ñaëc bieät ñaùng löu yù, laø coù khaû naêng vaän chuyeån tích cöïc moät soá ion qua maøng, coù thuoäc tính co ngaén, coù khaû naêng toång hoïp protein, thaäm chí coù theå sinh saûn. 49
  • 49. 4. SÖÛ DUÏNG NAÊNG LÖÔÏNG4.1. CAÙC DAÏNG NAÊNG LÖÔÏNG TRONG CÔ THEÅ Hoùa naêng chöùa trong caùc loaïi thöùc aên glucid, lipid, protein laø nguoàn naêng löôïng cuûa cô theå. Cô theå tieâu hoùa, chuyeån hoùa caùc chaát thaønh glucose saün saøng phaân giaûi cho ATP, vaø thaønh glycogen laø daïng döï tröõ cuûa glucose. Phaàn lôùn nguoàn naêng löôïng döï tröõ trong cô theå laø döôùi daïng môõ, moät gam môõ cho 9 kcalo trong khi moät gam glucid hoaëc protein chæ cho khoaûng 4 kcalo. 50
  • 50.  Protein laø thaønh phaàn caáu truùc cô theå nhöng khi caàn cuõng coù theå phaân giaûi cho naêng löôïng duøng thöïc hieän coâng. Phaân töû ATP mang naêng löôïng thöïc hieän coâng, hoaøn thaønh caùc chöùc naêng cuûa teá baøo. 51
  • 51. • -Naêng löôïng cuûa ATP coøn duøng thöïc hieän coâng cô hoïc. ATP phaân giaûi, cho naêng löôïng co cô khi vaän ñoäng.• - Naêng löôïng cuûa ATP coøn duøng vaän chuyeån chaát qua maøng teá baøo, nhö ñöa K+ vaøo trong teá baøo, ñöa Na+ ra ngoaøi teá baøo, thaûi H+ ra khoûi teá baøo oáng thaän, v.v. Caàn coù naêng löôïng môùi ñöa ñöôïc caùc chaát ñi ngöôïc baäc thang ñieän hoùa nhö ñöa chaát töø choã noàng ñộ thaáp leân choã 52
  • 52. • -Naêng löôïng duøng cho tuyeán baøi tieát bao goàm vieäc toång hôïp caùc saûn phaåm baøi tieát vaø vieäc vaän chuyeån nöôùc vaø caùc chaát baøi tieát ngöôïc baäc thang ñieän hoùa. Thí duï baøi tieát nöôùc boït laø ñöa nöôùc ñi ngöôïc baäc thang aùp suaát thaåm thaáu. 53
  • 53. • - Truyeàn xung ñoäng treân daây thaàn kinh cuõng caàn naêng löôïng vì xung ñoäng laø söï lan truyeàn ñieän theá hoaït ñoäng doïc theo maøng soi thaàn kinh, maø muoán coù ñieän theá thì caàn vaän chuyeån caùc ion döông ra ngoaøi maøng ngöôïc chieàu söï haáp daãn cuûa caùc ion aâm beân trong maøng sôïi truïc thaàn kinh. 54
  • 54. 4.2. CÔ THEÅ TIEÂU DUØNG NAÊNG LÖÔÏNG• Moïi maët hoaït ñoäng cuûa cô theå ñeàu caàn phaûi tieâu duøng naêng löôïng.• Chuyeån hoaù cô sôû laø möùc tieâu duøng naêng löôïng toái thieåu ñeå duy trì söï soáng duø luùc ñoù cô theå khoâng tieâu hoùa, khoâng cöû ñoäng (naèm nghæ). 55
  • 55. • Ñoù laø naêng löôïng duøng cho tim ñaäp cho cô hoâ haáp thöïc hieän ñoäng taùc thôû, vaø cho thaän taïo nöôùc tieåu.• Khi vaän cô coâng cô hoïc thöïc hieän laø do hoùa naêng töø daây noái giaøu naêng löôïng cuûa ATP chuyeán sang.• Khi ñieàu nhieät cuõng caàn naêng löôïng, trôøi laïnh thì toán nhieät naêng ñeå sinh nhieät choáng laïnh, trôøi noùng thì toán naêng löôïng saûn xuaát vaø baøi tieát moà hoâi. 56
  • 56. • Khi tieâu hoùa caàn coù naêng löôïng phaân giaûi caùc phaân töû thöùc aên, haáp thu chaát dinh döôõng vaøo doøng maùu. Ñaây laø phaàn naêng löôïng duøng duy trì söï soáng cuûa cô theå.• Cô theå treû ñang phaùt trieån coøn caàn theâm naêng löôïng dö so vôùi cô theå tröôûng thaønh, duøng ñeå toång hôïp protein vaø toång hôïp moâ xöông phaùt trieån cô theå.• Ñeå duy trì noøi gioáng, phaûi thöïc hieän chöùc naêng sinh saûn, baø meï mang thai khoâng nhöõng caàn moät löôïng thöùc aên dö ñeå coù nguyeân lieäu taïo laäp moät cô theå môùi, maø coøn caàn moät naêng löôïng dö ñeå taïo laäp nhöõng lieân keát peptid vaø nhöõng lieân keát hoùa hoïc khaùc trong quaù trình toång hôïp protein vaø toång hôïp boä xöông ñöùa beù, toång 57 hôïp xaáp xæ 4 kilogam thai vaø nhau.
  • 57. 4.3. ÑO MÖÙC TIEÂUDUØNG NAÊNG LÖÔÏNG Pheùp ño nhieät löôïng tröïc tieáp duøng moät buoàng caùch nhieät. Thöïc nghieäm ñaõ xaùc minh söï ñuùng ñaén cuûa nguyeân lyù baûo toàn naêng löôïng, naêng löôïng khoâng taïo ra, khoâng maát ñi, chæ chuyeån daïng toàn taïi. Nguyeân lyù ñoù öùng duïng cho theá giôùi voâ cô cuõng nhö cho cô theå phöùc taïp nhö con ngöôøi. 58
  • 58.  Maùy ño chuyeån hoùa thoâng duïng laâu nay laø maùy thieát keá theo nguyeân lyù ño theå tích thôû (spirometer theo nguyeân lyù volumetry). Maùy coù moät chuoâng uùp leân thuøng nöôùc, trong chuoâng coù oxy, oáng daãn ñeå thôû vaøo trong chuoâng. Ñoái töôïng hít vaøo thì chuoâng haï, thôû ra thì chuoâng daâng leân, ghi thaønh moät ñoà thò. Ñöôøng chaân ñoà thò cheânh leäch theå hieän möùc tieâu thuï oxy vì cô theå lieân tuïc tieâu thuï oxy trong chuoâng. Carbon dioxid nhaû ra thì ñöôïc haáp59 thuï vaøo voâi soâ da.
  • 59. • Chæ caàn ño trong 6 phuùt, roài töø möùc cheânh leäch cuûa chaân ñoà thò hoâ haáp, tính ra soá lít oxy tieâu thuï trong 1 giôø, vaø nhaân vôùi dung löôïng nhieät cuûa oxy, ta coù soá calo naêng löôïng maø theå ñaõ tieâu duøng.Ví duï: 1h moät ngöôøi tieâu thuï heát 16 lít O2Vaäy naêng löôïng tieâu thuï 1giôø laø:16 x 4.8 = 77.28 kcal/h 60
  • 60. 61
  • 61. 5. CAÙC YEÁU TOÁ AÛNH HÖÔÛNG ÑEÁN TOÁC ÑOÄ CHUYEÅN HOAÙ• Vaän ñoäng cô baép• Vaän ñoäng cô baép laø yeáu toá maïnh nhaát laøm taêng möùc chuyeån hoaù. Co toái ña moät cô coù theå laøm taêng möùc chuyeån hoaù leân 100 laàn so vôùi luùc nghæ. Hoaït ñoäng toaøn cô theå coù theå taêng möùc chuyeån hoaù leân 50 laàn trong vaøi giaây roài 20 laàn trong vaøi phuùt ôû ngöôøi coù reøn luyeän.• Nhu caàu naêng löôïng• Moät ngöôøi trung bình 55 kg, naèm yeân suoát ngaøy, tieâu chöøng 1400 kcalo. AÊn vaø tieâu hoaù caàn chöøng 180 kcalo, nhö vaäy naèm vaø aên caàn chöøng 1600 kcalo, ngoài treân gheá tieâu chöøng 1800 – 2000 kcalo. Nhö vaäy möùc tieâu hoaù ñuû soáng nheï nhaøng chöøng 1800 kcalo. 62
  • 62. • Lao ñoäng• Leân thang gaùc trong voøng ít phuùt caàn naêng löôïng gaáp 17 laàn so vôùi naèm nguû. Moät ngöôøi lao ñoäng chaân tay caàn 5000 – 6000 kcalo töùc laø gaáp 3 – 4 laàn chuyeån hoaù cô sôû.• Taùc duïng ñoäng löïc ñaëc hieäu cuûa protein• Sau böõa aên nhieàu glucid hoaëc môõ, möùc chuyeån hoùa taêng chöøng 4%. Sau böõa aên nhieàu protein, chuyeån hoùa taêng trong moät giôø thì ñaït möùc loái ña laø 30% cao hôn luùc nghæ, vaø keùo daøi möùc taêng ñoù trong 3 - 12 giôø. Ñoù laø taùc duïng ñoäng löïc ñaëc hieäu cuûa protein. Ngöôøi ta cho raèng taùc duïng ñoù do nhieàu yeáu toá, maø chuû yeáu laø do moät soá acide amine gaây taêng phaûn öùng hoùa hoïc ôû teá baøo. 63
  • 63. • Tuoåi• Möùc chuyeån hoùa cô sôû taêng töø sau khi sinh ñeán 2 tuoåi thì giaûm daàn cho ñeán giaø.• Hormon tuyeán giaùp• Khi tuyeán baøi tieát thyroxin toái ña thí duï trong beänh Basedow, taêng 50 ñeán 100%. Khi khoâng baøi tieát hormon töø tuyeán giaùp (maát tuyeán giaùp naëng) chuyeån hoùa giaûm 40 %.• Heä giao caûm vaø söï sinh nhieät khoâng run• Nhöõng xung ñoäng cuûa heä giao caûm gaây giaûi phoùng adrenalin vaø noradrenalin taêng möùc sinh nhieät maø cô khoâng run (khaùc söï run sinh thieát trong phaûn öùng reùt) goïi laø söï sinh nhieät khoâng run. 64
  • 64. • Hormon taêng tröôûng GH vaø hormon sinh duïc nam laøm taêng chuyeån hoùa 20 phaàn traêm nhöng hormon sinh duïc nöõ taùc duïng khoâng roõ.• Khí haäu: ngöôøi daân vuøng nhieät ñôùi coù chuyeån hoùa thaáp hôn vuøng baêng giaù chöøng 10 ñeán 20 % ñoù laø söï thích nghi cuûa tuyeán giaùp.• Giaác nguû bình thöôøng laøm giaûm chuyeån hoùa 10 - 15 % do giaûm tröông löïc cô vaø giaûm hoaït ñoäng thaàn kinh giao caûm.• Suy ñinh döôõng keùo daøi, laøm giaûm chuyeån hoùa 20 - 30 %. Ôû giai ñoaïn cuoái cuûa nhieàu beänh, traïng thaùi suy ñinh döôõng laøm giaûm chuyeån hoùa, thaäm chí giaûm nhieät ñoä thaân theå tröôùc luùc cheát. 65
  • 65. 6. ÑO CHUYEÅN HOÙA CÔ SÔÛ• Chuyeån hoùa cô sôû (CHCS) laø möùc tieâu duøng naêng löôïng toái thieåu trong ñieàu kieän cô sôû. Ñieàu kieän cô sôû laø ñieàu kieän cô theå nghæ ngôi hoaøn toaøn, khoâng vaän cô, khoâng tieâu hoùa, khoâng ñieàu nhieät: vaø vaãn ñang thöùc. Ñieàu kieän cô sôû ñöôïc cuï theå hoùa trong luùc ño chuyeån hoùa nhö sau:• (1) chöa aên gì ít ra 12 giôø ñoàng hoà• (2) ño buoåi saùng sau moät ñeâm nguû yeân tónh• (3) khoâng vaän cô, khoâng huùt thuoác tröôùc ñoù 1 giôø, töø nhaø ñi xe ñeán phoøng xeùt nghieäm.• (4) khoâng suy nghó hoaëc caêng thaúng ñaàu oùc trong luùc ño 66• (5) nhieät ñoä phoøng töøø 20 - 26oC
  • 66. Measurement of energy metabolism by monitoring exhaled gas levels 67
  • 67. Ñieàu hoaø nhieät ñoä cuûa cô theå 68
  • 68. 69
  • 69. Böùcxaïnhieät 70
  • 70. 71