Your SlideShare is downloading. ×
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
twenty examples of professional work
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

twenty examples of professional work

1,660

Published on

1981-2012 …

1981-2012

© stephan saaltink

Published in: Design
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
1,660
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
1
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. -----------------------------------------------------------------------------------------twenty clearly labeled examples of professional work
  • 2. -----------------------------------------------------------------------------------------twenty clearly labeled examples of professional work -----------------------------------------------------------------------------------------1 sketches for a series of book covers exploring the fibonacci sequence and color client: sun publishers (1981) slide 1-3 -----------------------------------------------------------------------------> http://www.slideshare.net/swsaaltink/facsimil-19602013 > http://www.slideshare.net/swsaaltink/portfolio-6675675 > http://www.swsaaltink1.nl
  • 3. -----------------------------------------------------------------------------------------twenty clearly labeled examples of professional work -----------------------------------------------------------------------------------------2 the universal form. a public lecture isbn 9012059399, sdu publishers (1988) slide 4-9 -----------------------------------------------------------------------------> http://www.slideshare.net/swsaaltink/facsimil-19602013 > http://www.slideshare.net/swsaaltink/portfolio-6675675 > http://www.swsaaltink1.nl
  • 4. -----------------------------------------------------------------------------------------twenty clearly labeled examples of professional work -----------------------------------------------------------------------------------------3 christmas stamp client: ptt post (1990) slide 10-12 -----------------------------------------------------------------------------> http://www.slideshare.net/swsaaltink/facsimil-19602013 > http://www.slideshare.net/swsaaltink/portfolio-6675675 > http://www.swsaaltink1.nl
  • 5. -----------------------------------------------------------------------------------------twenty clearly labeled examples of professional work -----------------------------------------------------------------------------------------4 beta user newsdesk (cci europe). mastering layout champ (cci europe) slide 13-17 client: narc handelsblad/dagblad unie (1992) -----------------------------------------------------------------------------> http://www.slideshare.net/swsaaltink/facsimil-19602013 > http://www.slideshare.net/swsaaltink/portfolio-6675675 > http://www.swsaaltink1.nl
  • 6. -----------------------------------------------------------------------------------------twenty clearly labeled examples of professional work -----------------------------------------------------------------------------------------5 index. a fresh financial newspaper. first issue, broadsheet, never released client: nrc handelsblad (1999) slide 18 -----------------------------------------------------------------------------> http://www.slideshare.net/swsaaltink/facsimil-19602013 > http://www.slideshare.net/swsaaltink/portfolio-6675675 > http://www.swsaaltink1.nl
  • 7. -----------------------------------------------------------------------------------------twenty clearly labeled examples of professional work -----------------------------------------------------------------------------------------6 corporate identity noord-brabant © total identity (2000) slide 19-24 -----------------------------------------------------------------------------> http://www.slideshare.net/swsaaltink/facsimil-19602013 > http://www.slideshare.net/swsaaltink/portfolio-6675675 > http://www.swsaaltink1.nl > http://www.behance.net/gallery/50-Years-Total/7189689
  • 8. -----------------------------------------------------------------------------------------twenty clearly labeled examples of professional work -----------------------------------------------------------------------------------------7 c.o. jellema, a writers profile client: vrij nederland/weekbladpers (2005) slide 25-31 -----------------------------------------------------------------------------> http://www.slideshare.net/swsaaltink/facsimil-19602013 > http://www.slideshare.net/swsaaltink/portfolio-6675675 > http://www.swsaaltink1.nl > http://www.slideshare.net/swsaaltink/20042006-1921282 > http://www.slideshare.net/swsaaltink/selected-portraits-4713701 > http://www.slideshare.net/swsaaltink/selected-photoessays
  • 9. 96 97 DE VERHALEN VRIJ NEDERLAND PROFIEL 17 DECEMBER 2005 De dichter, de tuinman en de dood Vrienden, schrijvers en minnaars over het leven van C.O. Jellema De Groningse dichter C.O. Jellema, van wie vorige week het Verzameld Werk verscheen, had de P.C. Hooftprijs verdiend, vindt collega Tom van Deel. Hij was groter dan Ida Gerhardt, zegt schrijver Oek de Jong. Wie was Cor Jellema? Elisabeth Lockhorn sprak met schrijvers, schilders en geliefden over de schuwe dichter. Er is de estheet, die zijn persoonlijkheid stileerde zoals zijn gedichten, een negentiende-eeuwer op het Groninger platteland. Maar ook de mysticus die Meister Eckhart vertaalde en de romanticus die verliefd werd op een hovenier. ‘Hij ging zinnelijk door het leven.’ TEKST ELISABETH LOCKHORN FOTOGRAFIE REYER BOXEM Landgoed Oosterhouw, het huis van C.O. Jellema ‘Als ik dood ben, wil ik dat je met je losse blonde haren aan komt galopperen bij mijn graf, met blauwe anemonen’ Op de bok zit Klaas, de hovenier met wie hij zes weken daarvoor getrouwd is. Hij ment de paarden. n de vroege lente van 2003 vindt een Vele mensen, onder wie talrijke dichters en indrukwekkende uitvaart plaats op kunstenaars, volgen de laatste tocht van de het Groninger Hoge Land. Rond het dichter, die wel de kluizenaar en mysticus statige landhuis Oosterhouw, gele- van het Noorden genoemd werd. gen buiten het dorp Leens, verzame- ‘Tot in alle details was het een typische len zich honderden mensen voor de hoge Jellema-begrafenis, zegt Gerben Wynia, hagen. Er verschijnt een koets, getrokken literair erfgenaam en bezorger van het door zwarte paarden, bedekt met zwarte dek- Verzameld Werk. ‘Niemand die dacht: is dit kleden. Op de koets staat een kist met daar- niet een beetje “te”. Natuurlijk moesten er in het lichaam van de dichter C.O. Jellema. zwarte paarden komen, mocht er geen en- I kele auto geparkeerd staan en waren zelfs alle straten geveegd.’ ‘Cor had een groot gevoel voor stijl,’ zegt Walter Schönau, hoogleraar Duitse Letterkunde, collega en vriend van het eerste uur. ‘Hij stileerde zijn persoonlijkheid, zijn leven. Zijn huis, zijn gedichten, niets was spontaan van: ach, we zien wel wat ervan komt. Nee, dat was allemaal doordacht en afstandelijk. Intens en authentiek, maar wel gestileerd. Tot op het allerlaatst. Toen ik afscheid ging nemen en hij opgebaard lag in de tuinkamer van Oosterhouw schrok ik.
  • 10. 98 99 DE VERHALEN VRIJ NEDERLAND PROFIEL 17 DECEMBER 2005 Het Verzameld Werk van C.O. Jellema is in een cassette van twee delen (Gedichten en Essays) verschenen bij Uitgeverij Querido, 880 pagina’s, € 39,95. Gerrit Krol: ‘Ik herinner mij van onze ontmoeting vooral verbazing: dat zo’n fijnzinnig dichter zulke kolenschoppen van handen kon hebben. Het is nooit echt wat geworden tussen ons. Bij een bevriende dichter thuis hebben we elkaar eens laten horen welke gedichten ons na aan het hart lagen. Ik las met veel gevoel en emotie een gedicht voor van Drummond de Andrade. Waarop Jellema kort en bondig zei: “Dat is nu precies de poëzie waar ik niet van hou.” Het verbaasde mij dat een zachtmoedig dichter erin slaagde mij zo bot op mijn ziel te trappen.’ ARCHIEF JELLEMA Bijeenkomst van de Fuji Art Association op landgoed Oosterhouw,1990. Derde van links, zittend, C.O. Jellema Ik herkende hem eerst niet. Hij had de lange domineestoga van zijn vader aan. Een statement van de eerste orde. Ik ken Cor nog als verlegen jongeman die op universiteitsfeesten met meisjes aan kwam zetten met wie hij dacht zich te gaan verloven. Later volgde de kennismaking met pastor Hans Stolp met wie hij ging samenwonen in een dertiende-eeuwse oude pastorie in Zuidhorn. Ze organiseerden regelmatig grote diners. Iedereen moest dan iets voordragen of zijn lievelingsgedicht meenemen. Mooie, gedenkwaardige avonden. Een tijd- lang zijn we heel intensief met elkaar omgegaan. Toen ik voor de tweede keer trouwde, waren Cor en Hans onze getuigen. Hij heeft verschillende gedichten voor mij geschreven, maar die droeg hij dan op aan mijn exvrouw. Het werd altijd over de band gespeeld, literair gestileerd. Ik wist nooit goed wat ik daarmee aan moest. Als je een avond met hem had zitten praten kreeg je de volgende dag een brief in dat typische handschrift. Schrijven was voor hem een manier om zichzelf mee te delen aan anderen. Hij kon er erg onder lijden dat er een soort scherm was tussen hem en de mensen, een scherm waar hij niet doorheen kon breken. Meestal lukte dat pas als hij alleen was en zo’n brief schreef, of een gedicht waarin hij heel zijn ziel en zaligheid legde. Ik kreeg altijd al zijn bundels, voorzien van een prachtige opdracht, maar ik kon daar nooit helemaal adequaat op reageren. Ik vond met name zijn vroege poëzie erg moeilijk, wat onpersoonlijk ook. In mijn reactie stond ik naar mijn gevoel vaak met de mond vol tanden.’
  • 11. 100 DE VERHALEN PROFIEL Oek de Jong: ‘De vonk sloeg onmiddellijk over. Ik wist: dit is een verwante geest. Hij vertelde me hoe hij als student al het gevoel had dat hij Eckhart moest vertalen. Eckhart vond in Jellema een vertaler die je maar eens in de honderd jaar tegenkomt: een goede germanist, een geschoolde theoloog en ook nog eens een dichter. Wat zijn eigen werk betreft, mij zijn de latere, vrije verzen het liefst. Door zijn verbondenheid met de traditie heeft Jellema zich buiten de mainstream geplaatst. Maar Ida Gerhardt heeft bewezen dat een dergelijk dichter zich een indrukwekkende plek in de literatuur kan verwerven. En ik moet zeggen, ik geef dan de voorkeur aan Jellema boven Gerhardt.’ — ‘Hij leed eronder dat er een soort scherm was tussen hem en de mensen, waar hij niet doorheen kon breken’ Interieur van landgoed Oosterhouw. ‘Zijn huis, zijn gedichten, niets was spontaan, het was allemaal doordacht’ Literair erfgenaam van C.O. Jellema werd leraar Nederlands Gerben Wynia. Tot zijn verbazing. ‘Was hij soms verliefd op je, hebben mensen me wel eens gevraagd. Maar dat weet ik niet, voor dat soort dingen heb ik geen antenne. Ik heb Cor leren kennen nadat ik hem vroeg of hij een gedicht wilde vertalen van Stefan George voor een bibliofiel boekje voor Willem Brakman. Per kerende post kreeg ik antwoord en een kladje van een proefvertaling. We begonnen brieven uit te wisselen en algauw werd het minder ‘geachte heer’. Het werd een intensieve correspondentie, die geduurd heeft tot vlak voor zijn overlijden. Ik bezit honderden brieven van hem. De eerste keer dat ik bij hem op bezoek ging, had ik het gevoel dat ik bij een negentiendeeeuwer terecht was gekomen. Iemand van Russische landadel. Ik durfde niet eens achter mijn oren te krabben. Uiterste etiquette, zeer erudiet. Tegelijkertijd wist ik: dit is een lieve, kwetsbare man. Je werd soms bekropen door de neiging een arm om hem heen te slaan en te zeggen: “Kom op, Cor.” Ik heb dat nooit gedaan. Ik denk ook dat weinigen dat gedaan hebben, want tegelijkertijd riep hij een grote afstand op. Hij gedroeg zich geremd en terughoudend. Toen Cor doorkreeg dat ik een meer dan oppervlakkige belangstelling had voor zijn werk, ging hij me steeds vaker dingen opsturen. Interviews, voorpublicaties, zei: bij jou is het in goede handen. Ik archiveerde alles zeer nauwkeurig. In eigen beheer heb ik vijf boeken van hem uitgegeven. De zorgzaamheid waarmee dat gebeurde ontroerde hem. En het sprak hem aan dat ons uitgeverijtje Flanor liefdewerk oud papier was. Vlak voor zijn dood ben ik naar hem toe gegaan om te vragen wat hij zich daarbij voorstelde, bij “literair erfgenaam”. Hij heeft me toen bijna letterlijk bij de hand genomen en door het huis geleid. “Ik ben een soort eekhoorntje,” zei hij. “Ik heb overal stapeltjes liggen. Ik wijs ze wel aan, dan hoef je later niet te zoeken.” Het bleek een enorm archief. Alleen al vijf, zes meter mappen met correspondentie. Een kostbare schat voor een toekomstig biograaf. Ik zie hem nog staan, de arm in mitella, door de verlamming vanwege de uitzaaiingen. Op zijn bureau, enigszins verstopt tussen een driedelig Middelhoogduits woordenboek, haalde hij een klein notitieboekje te voorschijn. “Moet je ook meenemen.” Het bleken zeer persoonlijke ontboezemingen, notities en gedachten. Ook zeer openhartige erotische bekentenissen. Privégedachten die ik liever niet gelezen had. Bij het lezen ervan voelde ik bijna een soort gêne. Mensen doen vaak voorkomen alsof hij totaal vergeestelijkt was. Daar geloof ik niks van. Hij kon intens genieten van mooie maaltijden, mooie mensen, een mooi glas wijn. Hij ging zinnelijk door het leven. Werd ook veelvuldig verliefd. Ik heb de beschikking gekregen over al zijn dagboeken. Ik moet zeggen, dat is geen vrolijke lectuur. Ongelooflijk tobberig. Woorden als schuld, verdriet en pijn komen daar vaak in terug. Dat was ook een kant van Cor. Dat was soms ook zichtbaar. Er zijn foto’s, als je die ziet, kun je wel janken. Er staat op mijn bureau een foto die ik heb gekregen van Klaas. Soms word ik niet goed van die melancholieke blik. Dan leg ik de foto plat neer en zeg: ‘Sorry, Cor, nu even niet.’ Alle auteursrechten op het werk van Jellema berusten bij mij. Ik had het bezorgen van zijn Verzameld werk door iemand kunnen laten doen, maar dat strookt niet met mijn taakopvatting. Ik heb pas gaandeweg doorgekregen wat voor groot blijk van vertrouwen dit is geweest. Cor noemde mij zijn “beredderaar”. Dat beschouw ik als een eretitel.’ Cor Jellema was altijd al heel nauwgezet over elke snipper papier, vertelt Hans Stolp, pastor, schrijver en ex-partner. “Dit moet later naar het Letterkundig Museum,” zei hij dan. We ontmoetten elkaar bij de gespreksgroep De Kringen, een initiatief van dominee Klamer, bestemd voor wat toen met een vreselijk woord “christenhomofielen” heette. Cor en ik hebben aan het eind van de avond de afwas gedaan. Hij had in zijn ogen iets wat me diep raakte. Een grote fijnzinnigheid. Vanaf dat moment zijn we samen verder gegaan. Ik was een student theologie van drieëntwintig, hij was wetenschappelijk medewerker en vierenhalf jaar ouder– vanaf het begin zat er een ongelijkwaardigheid in die ons later genekt heeft. Cor heeft lang geen vrede gehad met zijn homoseksualiteit. Vóór mij had hij een diepe vriendschap gehad met Henk van de Wall Repelaer. Die heeft het uitgemaakt om te gaan trouwen en dat heeft hem lang bevestigd in de gedachte: in onze kringen hoor je in het huwelijk te treden. Zijn moeder had grote moeite met de homoseksualiteit van Cor. Toen zijn jongere broer Anne Otto trouwde, mocht ik niet mee naar het huwelijk. Cor durfde niet tegen zijn moeder in te gaan. Zij was een dochter van rijke herenboeren uit Oost-Groningen, een harde vrouw. Cor was bang voor haar, heeft zich nooit helemaal van haar kunnen los vechten. Zijn vader was een lieve man, ik heb nog steeds theologische handboeken van hem in de kast staan. Hij was evenmin tegen die vrouw opgewassen, hij sloot zichzelf in de studeerkamer op. Zij weigerde de rol van dominees-
  • 12. 102 103 DEEL VRIJ NEDERLAND RUBRICERING Met de klok mee: Christiaan Klasema, Hans Stolp, Gerben Wynia en Klaas Noordhuis 17 DECEMBER 2005 Ger Siks, kunstschilder: ‘Cor was een romanticus in hart en nieren. Tien jaar geleden zei hij tegen Trudy, mijn vrouw: “Het wordt tijd dat ik een paard voor je koop. Als ik dood ben wil ik dat je met je losse blonde haren aan komt galopperen bij mijn graf met blauwe anemonen. En dan niet in een tuiltje, nee, ik wil dat je ze sprenkelt over mijn graf.” En dus brengt Trudy nu ieder jaar trouw blauwe anemonen naar zijn graf bij het kerkje van Saaksum, al doet ze dat met haar Opel Astra’tje in plaats van met een paard.’ Huwelijksfoto van Cor Jellema (rechts) en Klaas Noordhuis. ‘Anderhalve week nadat we gehoord hadden dat hij kanker had, zijn we getrouwd’ ARCHIEF JELLEMA vrouw te spelen, hij stond overal alleen voor. Cor dacht dat ik presentabel zou zijn omdat ik theologie studeerde, maar zo werkte het niet. Als ze bij ons logeerde en we met zijn drieën aan tafel zaten, weigerde ze om met mij te praten. We spraken dus allebei apart tegen Cor. Cor was niet in staat om daarmee om te gaan. Ik vond het mooi dat hij aan het einde van zijn leven toch nog getrouwd is. Dat kun je bijna zien als een late overwinning op zijn moeder. We zijn uiteindelijk achttien jaar samen geweest. Hij heeft mij de wereld van cultuur binnengeleid. Soms heb ik hem geholpen met vertalingen. Hij kwam altijd met alle teksten naar mij toe, ook nog lang nadat wij uit elkaar waren. Het is uiteindelijk naar afgelopen. Ik heb in de krant moeten lezen dat hij was overleden. Ik heb het verdrietig gevonden dat er niet het kleinste briefje voor me klaar lag. Helemaal niks. Dat doet pijn. Nog steeds. De problemen tussen ons begonnen te ontstaan toen ik een eigen wereld kreeg, met name toen ik ziekenhuispastor werd in Groningen. Cor werd jaloers. In diezelfde tijd raakte hij gebiologeerd door een boek van Forster: Maurice. De hoofdpersoon, die homoseksueel is, gaat er met de tuinman vandoor en vertrekt naar Amerika om een nieuw leven op te bouwen. Ik voelde: dit gaat over iets heel wezenlijks. Zodra Klaas op het toneel verscheen, wist ik het. Ik heb twee jaar lang verdragen dat hij ieder weekend naar Klaas ging. Op zijn verjaardag ging hij met Klaas naar een hotel. Als ik protesteerde zei hij: “Homoseksualiteit is iets anders dan heteroseksualiteit. Homo’s kun-
  • 13. 104 DE VERHALEN PROFIEL Rutger Kopland: ‘Er is veel “Noorden” in zijn poëzie, er wordt veel gekeken naar de wereld van zijn ouders, zijn voorouders en zijn eigen jeugd. Veel gedichten roepen die wereld op, doordrongen van een verlangen naar “oorspronkelijke heelheid”. We zien de wereld, maar er is een onoverbrugbare scheiding tussen haar en ons. Om haar werkelijk te “zien” zouden we tot die wereld moeten behoren, haar zelf “zijn”. In een van zijn essays schrijft Jellema: “Poëzie, de magie van poëzie, lokt ons tot bijna over de grens van het zien en het zijn.” Poëzie als poging tot herstel van onze onvoltooidheid, als poging om even, voor de duur van het gedicht, “de heelheid van het ene durende Nu” op te roepen. En inderdaad, zo’n typisch Cor Jellema-gedicht kan dat bij mij, dat verlangen oproepen en vervullen. Even.’ — Slaapkamer van landgoed Oosterhouw nen van twee mensen tegelijk houden, dat is geen probleem.” Toen zijn nieuwe dichtbundel verscheen bestond die voornamelijk uit liefdesgedichten over Klaas. De bundel was ook aan hem opgedragen, iets wat bijna onverdraaglijk was. Ik heb het Klaas niet kwalijk genomen. Een derde kan er uiteindelijk niets aan doen. Op een dag heb ik gezegd: Cor, we moeten praten, zo kunnen we niet verder. Waarop Cor reageerde met: “Ik heb er een gedicht over gemaakt.” Ik zei: Cor, ik heb altijd geluisterd naar je gedichten. Maar nu wil ik geen gedicht maar een gesprek. Hij werd razend. Scheurde de hele nieuwe dichtbundel in stukken en verbrandde de resten in de open haard. Cor was doodsbang om te praten. Ik snapte zijn onmacht, maar het heeft het verwerkingsproces wel heel zwaar gemaakt. De laatste avond dat ik thuis was hebben we samen eten staan koken. Ik stond achter het fornuis en voor het eerst sloeg hij zijn arm om mijn schouder. Ik zei: Cor, weet je dat dit de eerste keer is sinds we elkaar kennen dat je dit doet? Hij kon het niet. Hij was niet in staat tot tederheid. Ik was altijd degene die hém beetpakte. ‘Zonder afgunst kon hij horen dat ik de poëzie van Rawie toegankelijker vond. Hij was hooguit een beetje verdrietig’ Toen ik wegging kwam al mijn creativiteit vrij. Ik schreef een kinderboek voor Lemniscaat: De gouden vogel. Vanaf het moment dat ik wegging openden zich mijn paranormale vermogens. Inmiddels heb ik dertig boeken gemaakt over esoterisch christendom. Ze worden vertaald in Engeland, Duitsland en Amerika.’ Hij staat op, komt terug met een boek. De he- lende kracht van vergeving. Schrijver: Hans een lastige vrouw. Als de jongens uit school Stolp. Slaat de eerste bladzij open, wijst op de opdracht op de eerste pagina: ‘In dankbaarheid opgedragen aan hen die mij de moeilijke les van vergeving leerden. Mijn moeder en C.O. J……’ Slaat dan het boek dicht en zegt: ‘Weet je waar ik blij om ben? Dat hij op de dag van zijn dood de laatste hand heeft gelegd aan het vertalen van de preken van Tauler, de Duitse mysticus. Een tijdgenoot van Eckhart. Ons eerste weekend samen zijn we in een hotel in Drenthe daaraan begonnen. Ik vond het heel ontroerend te horen dat hij daarmee zijn leven is geëindigd. Als je me vraagt naar goede herinneringen kan ik dat alleen maar samenvatten met: hij was mijn grote liefde.’ Het was geen gelukkig gezin waar de jongens Jellema uit voortkwamen, vertelt Adrienne Jellema, weduwe van Anne Otto, de jongere broer van Cor die een halfjaar voor hem is overleden. ‘Het waren betrekkelijk oude ouders. De moeder van Cor was 41 bij de komst van Cor. Er waren elf jaar overheen gegaan eer er kinderen kwamen. De zonen hebben er achteraf vaak over gespeculeerd waarom dat niet eerder het geval was. In het begin van hun huwelijk zijn hun ouders naar Davos gegaan, waar mijn schoonvader als predikant verbonden was aan het Nederlands sanatorium. Hij was een hoogstaand mens, het beschouwende karakter van Cor valt zeker op hem terug te voeren. Mijn schoonmoeder kon heel schwärmerisch over Davos praten. Ze was een behoorlijke flirt en er zijn talloze foto’s met vrienden op ski’s of op de alpenweide. Het was zo’n huwelijk waarvan je denkt: waren ze maar uit elkaar gegaan. Haar leven bestond uit toneel en buitenkant. Zijn moeder kwam uit een rijke Groningse familie. Ze bezaten veel land en lieten zich daar ook op voorstaan. Een naar trekje. Zij was kwamen, stond er een glas melk voor ze klaar en was mama altijd aan het rusten. Dat glas melk ging eindeloos vaak om. Waarschijnlijk uit woede. Er is een portret van die drie jongetjes. Cor kijkt heel waakzaam, Max ongelooflijk bang en Anne Otto kijkt van: blijf van me af. Eigenlijk een heel griezelige foto. Alle drie stralen ze iets uit van: noli me tangere, raak me niet aan. Mijn schoonmoeder wilde dat haar jongens het hoogste van het hoogste zouden bereiken. Tegen Cor werd tot op hoge leeftijd gezegd: je had allang professor kunnen zijn. Jarenlang werd er gevraagd: Cor, wanneer ga je promoveren? Het antwoord dat nooit gegeven werd, maar wel in praktijk gebracht, was: dus nooit. Cor kon feilloos voordoen hoe ze reageerde als er een nieuwe dichtbundel uitkwam. Dan pakte hij met een vies gezicht tussen duim en wijsvinger een imaginair boekje beet en zei: “En, weer zo’n dunnetje?”’ ‘Moeder Jellema was groot van gestalte, pikzwart geverfd haar, geaffecteerde stem,’ vertelt Anne-Marijke van Wieringen, huisvriendin en vroeger buurmeisje. ‘Ze sliep zomer en winter tussen de middag buiten – waarschijnlijk een overblijfsel uit Davos. Dan lag ze op een roodgeblokte deken op een bed tegen de garage. Een zeer formele vrouw. Ik kwam naast de familie te wonen toen ik dertien was en ik keek mijn ogen uit. “De jongens Jel”, zoals ze spottend werden genoemd, zagen eruit of ze uit een vorige eeuw kwamen. Ik had gebleekte haren, groene nagellak en een lila spijkerbroek, zij droegen een jagersjas met gebreide kousen en broeken tot op hun knie. Als het slecht weer was vaak ook nog overschoenen. Ze zagen er níét uit. Die eerste gedichten van Cor ademen iets van dat rare plechtstatige van die familie. Cor studeerde al, maar was veel thuis om
  • 14. 108 DE VERHALEN PROFIEL Marjoleine de Vos: ‘Ik begon zijn poëzie beter te begrijpen nadat ik hem had geïnterviewd over zijn gedicht “Het kerkje van Fransum”. Ik begon me net te interesseren voor religie en zingeving. Cor Jellema is een gids voor me geweest, hij stelt goede vragen in zijn gedichten, er wordt altijd gezocht naar het aanwezig zijn in het hier en nu. Hij benadrukt hoe je door het denken afstand schept tussen jezelf en de wereld. De omslag die je in latere jaren ziet in zijn poëzie heeft, denk ik, te maken met Oosterhouw. Het bijna kloosterlijke bestaan van ’s ochtends werken en ’s middags de tuin in, bood een goed tegenwicht voor al dat denken. En Eckhart heeft de rest gedaan.’ — ‘Uiterste etiquette, zeer erudiet. Tegelijkertijd wist je: dit is een lieve, kwetsbare man’ De tuin van landgoed Oosterhouw. ‘’s Ochtends ging Cor om halfacht achter zijn bureau zitten, werkte dan tot halfeen. De middag werd besteed aan tuinwerk’ tot in de kleinste details. Zo ruimde hij na een diner altijd de tafel af met aan zijn arm een porseleinen emmertje met een rieten hengsel, met daarin twee compartimenten, één voor het grote en één voor het kleine bestek. Typisch iets van bij hen thuis. Daarna werd er met zijn allen afgewassen waarbij Cor zorgvuldig het schort ombond. Koken en afwassen vormden zoals Cor zei: de humus van het bestaan.’ C.O. Jellema verkeerde graag in het gezelschap van schilders, zegt Matthijs Röling. ‘Hij was daar zeer welkom, want schilders zijn over het algemeen zeer saaie mensen die hard dichters nodig hebben.’ De schilder leerde Cor Jellema kennen via zijn eerste vrouw. ‘Zij is Duitse, ging college lopen in Groningen. De afdeling Germanistiek vond zij niks, op één uitzondering na: de jonge docent Jellema. Het eerste wat ik dacht toen ik Cor ontmoette: dit is kostbaar porselein. Ik vond het een uitzonderlijk schuwe, breekbare jongen. Ik was een van de eerste buitenstaanders aan wie hij verteld heeft dat hij homofiel was. Nee, dat schiep geen verwarring, ik kan goed tegen homofiele aantrekkingskracht. We hebben hooguit wel eens met een lichte meewarigheid afscheid van elkaar genomen: Nee, jongen, het zit er niet in. Cor ontwikkelde zich tot een veelzijdig man, werd van liefhebber steeds meer een kenner. Toen ik samen met collega’s van de Academie Minerva de Fuji Art Association oprichtte, hebben we Cor gevraagd onze spreekstalmeester te worden. Wij, dat waren Wout Muller en zijn vriendin Clary Mastenbroek, Ger Siks met zijn vrouw Trudy Kramer en Fritzi Harmsen van Beek die op dat moment mijn vriendin was. Tien jaar lang exposeerden we ieder jaar in de maand december en Later is dat gezelschap uitgebreid met Jean Pierre Rawie en anderen. Cor verzamelde graag mensen om zich heen. Hij probeerde op dat soort avonden altijd de mensheid te verheffen. Het moest méér zijn dan een avondje met vrienden, het moest “zielsverheffend” zijn. Hij organiseerde veel. Niet altijd even gelukkig. Cor hield erg van gezang. Inviteerde ons regelmatig op huisconcerten. Nu ben ik geen liefhebber van Schubert, zeker niet als het door tweederangs tenoren wordt gezongen, maar Cor kon daar maar niet genoeg van krijgen. Dat was wel eens een lange zit. Ik luisterde graag naar Cor als hij vertelde over poëzie of Meister Eckhart. Zijn eigen werk vond ik lastiger. Ik heb hem wel eens eerlijk gezegd: een goeie sinterklaasdichter vind ik leuker. Zonder afgunst kon hij horen dat ik de poëzie van Jean Pierre Rawie toegankelijker vond. Misschien was hij hooguit een beetje verdrietig. Cor kon héél goed verdrietig zijn. Zeker die laatste jaren kwam er een diepe melancholie door zijn gezicht heen. Ken je dat portret dat ik van hem geschilderd heb?’ Dat portret is een schilderij met een verhaal. Misschien dat het daarom altijd ontbroken heeft op de grote tentoonstellingen van Matthijs Röling. Hans Stolp, ex-vriend van Cor Jellema: ‘Oorspronkelijk was het een portret van ons samen. Vooraan zat Cor, neergezet als een herenboer met de blauwe ring met het familiewapen, ik stond er als een soort slaafje achter. We hebben een officiële vernissage gehad, met allerlei vrienden erbij, op het laatste moment het doek eraf. Ik was er doodongelukkig mee. Achteraf heb ik gedacht: dit schilderij legt precies de ongelijkwaardigheid bloot waar onze relatie mank aan ging. Nadat we uit elkaar waren gegaan, belde Cor me op. Zei laconiek: “Ik heb jou weg laten schilderen, en er een aap voor in de plaats laten zetten.” Het rare was, die aap kwam mij helemaal niet vreemd voor. Integendeel, het leek bijna vanzelfsprekend.’ Volgens Matthijs Röling was het een aap zonder symbolische bijbedoeling: ‘Cor wilde Hans weg hebben, en er moest iets komen op die plek, want daar was dat hele schilderij op gecomponeerd. Ik heb er toen een aap neergezet – dat is door sommige mensen opgevat als een wraakneming.’ Klaas Noordhuis, weduwnaar van Cor Jellema, vindt het een mooi doek, ‘maar als het mij was overkomen, had ik er een mes doorgehaald.’ Hij leerde Cor kennen als klant van zijn tuincentrum in Zuidhorn. ‘Een van mijn allerbeste klanten. Hij maakte avances, maar ik was daar eigenlijk niet aan toe. Ik had nooit een vaste relatie gehad, dacht dat ik voor eeuwig vrijgezel zou blijven. Cor heeft mij met veel geduld veroverd. Had daar alles voor over, zelfs om die prachtige pastorie in Zuidhorn te verlaten en naar Groningen te gaan. Ik wilde niet in de erfenis van andermans verbintenis zitten en ook niet tussen mijn klanten wonen. Mijn eerste indruk van Cor: een aristocratische man die veel warmte bij zich had. Hij straalde veiligheid uit. Mijn leven was op dat moment erg chaotisch. Ik lag vrijwel in de goot toen ik Cor leerde kennen. Cor schiep al snel structuur, dat gaf rust. Cor heeft veel talenten bij me wakker geroepen. In Groningen ben ik een ontwerpbureau begonnen voor tuinen. De eerste tuin heb ik ontworpen voor Cor, een vierkante stadstuin. Na onze verhuizing naar Leens ben ik begonnen met het
  • 15. -----------------------------------------------------------------------------------------twenty clearly labeled examples of professional work -----------------------------------------------------------------------------------------8 art direction: re-introducing graphic arts in the dutch weekly client: vrij nederland/weekbladpers (2005) slide 32-45 -----------------------------------------------------------------------------> http://www.slideshare.net/swsaaltink/facsimil-19602013 > http://www.slideshare.net/swsaaltink/portfolio-6675675 > http://www.swsaaltink1.nl > http://www.slideshare.net/swsaaltink/20042006-1921282 > http://www.slideshare.net/swsaaltink/selected-portraits-4713701 > http://www.slideshare.net/swsaaltink/selected-photoessays
  • 16. 24 25 ALLEREERST VRIJ NEDERLAND DE OPINIEMAKERS 18 MAART 2006 BINNENLAND Frank Poorthuis Alle helpers de ring in D e eerste keer dat ik Jan Peter Balkenende sprak was hij net kamerlid geworden, najaar 1998. Ik had hem al wel een paar weken als ‘embedded verslaggever’ in de CDA-fractievergaderingen mogen gadeslaan. Telkens als hij het woord kreeg, zag je Jaap de Hoop Scheffer instemmend knikken en stralen: wat was die Jan Peter toch een slimmerd! Nu praatten we in het restaurant van de Tweede Kamer ruim een uur over zijn beweegredenen om de politiek in te gaan, zijn inzichten, zijn portefeuille (financiën) en even over zijn gezin. Die avond realiseerde ik me dat ik uiteindelijk alleen had onthouden dat hij een vrouw en een lief klein dochtertje had. Toen dacht ik nog dat het aan mij lag. Maar al snel merkte ik dat ik niet de enige was die, tegenover hem gezeten, het spoor bijster raakte. Nadien zagen wij elkaar nog zeer geregeld en ik garandeer u: aan de emoties van Jan Peter Balkenende mankeert niets. Hij kan uitstekend vertellen waarom hij kwaad op je is, je zelfs officieel doodzwijgen. Maar ook een ruzie bijleggen en dan weer met warmte over vrouw en kind spreken. Maar wanneer hij over normen en waarden, nieuwe regels en instrumenten, eigen verantwoordelijkheid en soevereiniteit in eigen kring praat, droom je vanzelf weg. Hij mag een helder denker zijn, hij mist de woorden die je bijblijven. De omarming Herwolt van Doornen van iemand die troost biedt na een vervelende boodschap. Publieke communicatie, wou ik maar zeggen, is dus nooit het sterke punt geweest van de man die al kort na ons eerste treffen (ik claim geen oorzakelijk verband) een stormachtige carrière doormaakte. Hij volgde De Hoop Scheffer op als CDAleider en werd zomaar premier van alle Nederlanders na de grootste politieke omwenteling die Nederland de afgelopen decennia trof. Dat hij in 2003 nog eens de verkiezingen won, was feitelijk een veel groter wonder dan de eerste keer. Zijn grootste tegenstander van toen zal hij ook in 2007 tegen het lijf lopen: Wouter Bos. In zijn onlangs verschenen boekje laat Bos over veel zaken mist drijven, maar over één ding is hij duidelijk: hij zal Balkenende proberen te verslaan op de leiderschapskwestie. Bos belooft ons een bindend leiderschap. Dat lijkt me eerlijk gezegd dubbelop, maar alla. Vooralsnog ziet het ernaar uit dat het tussen die twee zal gaan. Het is spijtig voor de VVD, maar Rutte maakt geen schijn van kans. Slechts als Henk Kamp zich over een paar maanden laat smeken om alsnog lijsttrekker te worden (en ik verwacht dat Kamp daarop speculeert) zullen we de liberalen bij de strijd van mei volgend jaar serieus kunnen nemen. Rutte kan zeggen dat hij het hele liberale spectrum van midden tot uiterst rechts dekt: het is onzin. Hij laat de complete rechterflank open. Wilders, Pastors en het CDA klappen in hun handen bij de gedachte aan Rutte. ‘Drie man op het podium, waarvan alleen de onze een stropdas draagt,’ grapte deze week een CDA-strateeg. ‘Graag!’ Wie wel eens in de zaaltjes is geweest waar de VVD-achterban zijn grieven bespreekt, weet hoe sociaal-liberalen als Rutte daar liggen. Die willen de hardheid van Verdonk. Of Kamp. Leiderschap dus. Bos tegen Balkenende. In zijn CDA knijpen ze ’m daarom natuurlijk. Niet zonder reden. Want Balkenende mag dan in de loop der jaren langzamer zijn gaan spreken, gel in zijn haar hebben gesmeerd en meer, heel veel meer ervaring met de media hebben opgedaan: een warme persoonlijkheid in een zaal met mensen of voor de camera is hij nog steeds niet. Hij blijft de instrumenteel leider van een kabinet dat geen vergezicht biedt. Wat me een van de noodzakelijkheden voor politiek leiderschap lijkt: vertellen waar al onze ellende voor nodig is. Een opwekkend vergezicht schetsen. Dit kabinet neemt van de mensen zonder te laten zien wat ze ervoor terug krijgen. Ook waar het, op immateriële zaken, zijn barmhartigheid kan laten blijken, straalt het meedogenloosheid uit. Dat de top van het CDA daar het afgelopen weekeinde over vergaderde, is echt niet de eerste keer. Ik denk eerlijk gezegd dat ze de hoop hebben opgegeven dat het van Balkenende gaat komen. Ze zitten in een dead-lock daar. De meest voor de hand liggende oplossing is onmogelijk: een leiderschapswisseling. Ook al hoor je met steeds grotere regelmaat de namen van Gert Leers en Joop Wijn opduiken: geen schijn van kans. Het imago van een grote regeringspartij die haar leider loost, is die van een reddeloze bende. Wat we wel mogen verwachten? Dat zagen we afgelopen zondag in het tv-programma Buitenhof. Camille Eurlings, ook ooit een lieveling van De Hoop Scheffer, haalde óm de zin uit naar Wouter Bos. Bos is een leugenaar, een mooiprater, dat was wat ons moest bijblijven. Dit wordt geen gewone verkiezingsstrijd. De aanvallen die de VVD afgelopen weken op de PvdA uitvoerde, waren plaagstootjes vergeleken bij wat het CDA in petto heeft. De partij heeft zich voorgenomen alle helpers de ring in te sturen. Het belooft een vuile strijd te worden. V Max van Weezel is op reis. De komende tijd zal Frank Poorthuis zijn column waarnemen. Opiniemakers-1 24-25 BUITENLAND Ko Colijn Het tribunaal leeft nog D e dood van Milosevic zorgde voor een explosie aan commentaren op het nut van tribunalen. Even leek het of Den Haag slechts de gastheer was van het Milosevic-tribunaal, alsof er niet tientallen procedures tegen andere verdachten lopen. De dood van de voormalige dictator betekende volgens sommigen meteen de mislukking van het ICTY (International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia). Anderen gingen minder ver, maar zelfs Carl Bildt, voormalig EU-gezant voor ex-Joegoslavië, spreekt van een ernstige beschadiging van het tribunaal. En overal rees de vraag of de rechtszaak niet wat korter had gekund. Het is een dilemma, ook bij toekomstige zaken tegen oorlogsmisdadigers. Je kunt kiezen voor een kort en krachtig proces, opgeruimd staat netjes. Maar met die efficiënte aanpak laat je allerlei pijnlijke en belastende punten liggen en schep je een legitimiteitsprobleem. Kies je daarentegen voor lang en zorgvuldig handelen, dan schuilt het risico in procedurele overkill. Wie Milosevic zesenzestig verschillende aanklachten voorlegt, 295 getuigen tegen hem laat spreken en vijfduizend verklaringen tegen hem inzamelt, loopt kans dat de procedure onderweg ergens verzandt en de verdachte de regie overneemt. Met de dood, gewild of ongewild, als slotacte. Want dat is het tweede risico van lang & zorgvuldig: wie boeven op leeftijd naar Scheveningen haalt en ze aan slepende procedures blootstelt, loopt domweg kans dat die boeven voortijdig bezwijken. En dat is niet wenselijk, al was het maar om speculaties over vergiftigingsscenario’s te voorkomen en om achterbannen die figuren als Milosevic gretig tot martelaar uitroepen geen kans te geven. ‘Dit is al de zesde Serviër die sterft in handen van dit tribunaal,’ riep de huisadvocaat van de familie Milosevic zaterdag, sentimenten aanwakkerend over anti-Servische complotten. Met terugwerkende kracht zullen de rechters misschien spijt hebben van de beslissing op 24 februari om Milosevic een behandeling in een Moskouse hartkliniek te weigeren. Maar medisch gezien was er geen reden voor de trip naar Moskou. Buitenlandse spe- cialisten mochten naar Den Haag komen, goede ziekenhuizen genoeg in de residentie, en bij dat al mag niet vergeten worden dat Milosevic nuttige adviezen van de dokter volkomen aan zijn laars lapte. Hij bleef kettingroken, dronk te veel koffie en wilde van zijn proces uit alle macht een one-man-show maken, hetgeen hem zijn nachtrust koste. In dit opzicht is het Tribunaal, dat hem zijn eigen verdediging liet voeren en hem geen advocaat toewees, misschien juist te veel coulance te verwijten. Hij mocht een tergend lange Milosevic-show opvoeren en zorgvuldig aan zijn martelaarschap bouwen. Aan de lange & zorgvuldige procedure mogen dan nadelen kleven, het andere uiterste is een efficiënt proces zonder al te veel rechten voor de verdachten. Je hoeft niet meteen aan het Saddam-tribunaal of Guantánamo te denken om tot de conclusie te komen dat de internationale rechtsorde daar ook niet mee gediend is. En resultaatgericht is zo’n procedure trouwens ook niet vanzelf: in Guantánamo zitten veel verdachten al langer vast dan Milosevic in zijn Scheveningse cel zat. De beste aanpak zit waarschijnlijk tussen deze twee uitersten in. ICTY-rechter Claude Jorda zei eind vorig jaar dat achttien maanden genoeg kunnen zijn voor een degelijk proces. Het Joegoslavië-Tribunaal is tien jaar geleden bewust ontworpen in een onafhankelijke opzet. Geen overwinnaarsrechtspraak, geen exposure in Belgrado. Daar is wel tegen ingebracht dat berechting in eigen land beter zou zijn voor de politieke verzoening en het helen van trauma’s. De oprichting van het Internationaal Strafhof in Den Haag is al een stap in die richting, omdat dat hof geen zaken onderzoekt die door staten zelf kunnen worden afgehandeld. Dat brengt weer het gevaar met zich mee dat oorlogsmisdadigers er te gemakkelijk van af zullen komen. Het is dus tasten en zoeken met het internationale strafrecht. Maar zorgvuldigheid moet voorlopig toch het zwaarst wegen. Staat het tribunaal van Carla del Ponte nu met lege handen? Gelukkig niet. Er ligt een berg aan bewijsmateriaal tegen Milosevic, dat ook tegen andere verdachten gebruikt kan worden. Dit materiaal zal de Balkangeschiedschrijvers ter beschikking staan en moet dan maar langs indirecte weg tot genoegdoening en afronding dienen bij de slachtoffers en politieke erfgenamen. Dat leidt dan wel niet tot een veroordeling in juridische zin, maar wel tot een postuum oordeel over de rol van Milosevic. V Herwolt van Doornen 18-05-2006 09:58:16
  • 17. 56 57 DE REPUBLIEK DER LETTEREN VRIJ NEDERLAND 31 MAART 2007 Kort verhaal Over Anita Nair ANITA NAIR 1966 Geboren in Mundakottakurissi, India en groeide op in Chennai (voorheen Madras), India. Studeerde Engelse Taal- en Letterkunde in Kerala en werkt daarna als makelaar, tentoonstellingontwerper, journalist en copywriter. Krijgt als copywriter vele prijzen. Woont tegenwoordig in Bangladore, het zuiden van India. Publiceert vanaf de jaren negentig verhalen en artikelen in tijdschriften en voor de radio 1997 Satyr of the Subway, Subway debuut, verhalenbundel waarvoor ze een fellowship wint aan het Virginia Center for Creative Writing in Amerika 1997 Malabar Mind, gedichten 2000 The Better Man, roman 2001 Ladies’ Coupe, roman 2002 Ladies’ Coupe gekozen tot een van de beste vijf romans van India 2004 The Puffin Book of Worlds Myths and Legends 2005 Mistress, roman 2006 Heruitgave Satyr of the Subway, verhalen 2006 Adventures of Nonu, the Skating Squirrel, kinderboek 2007 Living Next Door To Alise, kinderboek ‘Kom naar bed, mijn liefste’ van de Indiase Anita Nair begint sprookjesachtig, en gaat over in een moderne vertelling. Maar waar? H et is lekker als een schrijfster schaamteloos toegeeft dat ze van pulpliteratuur houdt. De Indiase Anita Nair doet daar niet moeilijk over. In de streek waar ze opgroeide was er gewoon niets anders en ze heeft ervan geleerd een verhaal te vertellen en spannend te houden. Daarnaast is Nair natuurlijk een verdomd slimme meid die goed om zich heen kijkt, analyseert en met vormen en genres durft te experimenteren. Bovendien is ze niet bang om uit te komen voor haar mening, ongeacht of India daar op zit te wachten of niet. Zo schreef ze in een recensie dat de alom geprezen roman Witte tanden van Zadie Smith maar ‘naar de tandarts’ moest, want het boek rammelde aan alle kanten. In haar eigen literaire werk pakte ze Indiase taboes aan. Zo geeft haar roman Ladies’ Coupe – haar internationale doorbraak, met vertalingen in zeventwintig landen – de beperkingen aan die vrouwen in India wordt opgelegd. Tot 1998 was er in het station van Bangalore een aparte rij voor vrouwen, ouden van dagen en invaliden, en Nair vraagt zich af waarom vrouwen dat accepteerden. In de roman reist een groepje vrouwen samen in een van de vrouwencoupés. Doordat ze vreemden voor elkaar zijn, vertellen ze openhartig over hun leven. Zo herinnert een vrouw zich hoe ze ervan genoot in een volle bus betast te worden. Dat kwam Nair op enorme kritiek van de Indiase feministen te staan, maar de Indiase vrouwen, degenen die misschien niet zo feministisch zijn, verslonden het. Als journalist wilde Nair de wereld verbeteren, maar waarschijnlijk heeft ze m eer bereikt met Ladies’ Coupe. Dat ze ook literaire lef heeft, toonde ze begin dit jaar aan met de ambitieuze roman Minnares. Deze begint als een clichématig, Bollywoodachtig overspelverhaal, maar ontwikkelt zich al na een paar bladzijden tot een grootse vertelling met sprookjesachtige passages. Dat alles verteld binnen het raamwerk van de klassieke en uiterst complexe Kathakali-dans. Nair houdt alles in de hand. Er valt over te discussiëren of alle eindjes wel zo netjes aan elkaar geknoopt moeten worden, maar bevredigend is dat wel en Nair weet mooi met de verwachtingen van de lezer te spelen. Dat talent had ze overigens vanaf het begin, want het is al te vinden in haar debuut Satyr of the Subway. De verhalenbundel verscheen bij een kleine Indiase uitgever en werd vorig jaar opnieuw uitgebracht. Het zal in vertaling bij Signature Kom naar bed, mijn lief Anita Nair verschijnen. Ook in dit boek maakt ze soms net te veel duidelijk aan het einde. Bij het verhaal van een moeder die een voorspelling krijgt, maar die niet kan duiden – een verhaal met een schitterende sfeertekening en structuur – neemt een krantenbericht aan het einde alle twijfel weg. ‘Jammer! Niet doen!’ roep ik dan. Antwoorden maken een verhaal niet altijd sterker. ‘Kom naar bed, mijn lief’, het verhaal van deze week, is zo magisch en vreemd dat je er misschien niet uitkomt. Of ieder op zijn eigen manier. In dit verhaal speelt Nair net als in Minnares met het sprookjeselement. Het verhaal opent ermee en het is niet eenvoudig om vast te stellen waar in het moderne verhaal de magie ophoudt en de werkelijkheid begint. En het verband tussen de magische opening en de rest van de vertelling? Nair mailde mij dat ze na het lezen over glasblazen, ‘het een mooie metafoor vond voor het bijeenhouden van een huwelijk, met de veerkracht en de breekbaarheid van glas. Die twee eigenschappen wisselen elkaar af en zijn met elkaar verbonden.’ De daad van de echtgenoot lijkt een liefdesdaad, maar stelt hij stiekem niet ook een voorwaarde en is die voorwaarde een vorm van wraak? Het is een beklemmend avontuur, waarvan je de betekenis waarschijnlijk eerder kunt voelen dan kunt duiden. Dat is de magie van proza. Lidewijde Paris D AAR ZIT HIJ. GEHULD IN TIEdye, een snoer van appelpitten om zijn hals, een sfeer van flowerpower uitstralend. Daar zit hij, in gedachten verzonken te midden van zijn potten, wortels, kokers, kruiden en de zwarte kat met de frambozentong. Daar zit hij, belast met de druk van geërfde ontdekkingen. Een oudoom had goudaderen gebracht in varikeuze hellingen. Overgrootpapa had prinsen in padden veranderd. Wat zijn vader betreft, die had paleizen gebouwd met een groots handgebaar. Daar zit hij bij de haard de nek van de zwarte kat te krabben en in het vuur te staren. De hele dag en nacht broedt hij op de gedachte dat het leven aan hem voorbij gaat. Marthe Nagengast Dan springt hij in een opwelling uit zijn schommelstoel. In een pot gooit hij een handvol as, een schep zand en een dozijn zeeschelpen. Hij zet de pot op het vuur om te smelten en te pruttelen. Daar zit hij te waken bij het vuur dat de schoorsteen in springt. Nu staat hij op en loopt naar zijn stoofpot. Hij pakt een rietstengel en draait er zachtjes mee in de pot, een druppel gesmolten massa bijeengarend. Hij zet de stengel aan zijn mond en blaast er een vreemde melodie in die de druppel zal overhalen een vorm aan te nemen. De hele nacht blaast hij door en als de zon de lucht begint te kleuren, haalt hij de vorm behoedzaam van de pijp en legt hem tussen de gloeiende kolen. Hij ligt in zijn bed en kijkt toe. Het aanbreken van de dag. De geboorte van glas. Zonder dat hij het weet, vliegt er een kleine glastraan
  • 18. 58 59 DE REPUBLIEK DER LETTEREN VRIJ NEDERLAND KOM NAAR BED, MIJN LIEF 31 MAART 2007 het raam uit. Als een dauwdruppel blijft hij steken in een hart. Sla met een hamer op de glazen druppel; breken zal hij niet. Knip de krul van zijn staart en hij zal versplinteren. Bella is geen koningin. Bella is geen keizerin. Bella is niet de vissersvrouw die keizerin werd en toen weer een vissersvrouw. Bella is een prinses. Bella zit graag in haar toren haar haren te kammen. Bella voelt graag hoe de tanden van de kam haar schedel raken. Bella hoort haar haren graag zingen. Bella zit te wachten. Bella wacht tot de hoeven onder haar toren roffelen. Bella wacht tot ze een witte hengst hoort hinniken en snuiven. Bella wacht op de prins met het witte paard. Bella wacht op de ridder die haar redt van de draak. Bella wacht tot hij haar de reikwijdte van zijn liefde toont. Bella wacht met haar hoopvolle hart. De strengen van Bella’s haar zijn de snaren van een harp. Zullen we ze dan harpijen noemen? Half vrouw, half monsterlijke vezeldraad; elke streng heeft een verhaal te vertellen. Als de tanden van de kam eraan rukken, laten ze tere tonen los: Bella’s dromen. Do … nkere duivels zal hij voor haar bevechten, weet je dat ze dat droomt? Re … aliseer je je dat ze nooit stopt terwijl ze ons om haar vingers windt? Mi … sschien houdt ze pas op als ze ons een lok kan afknippen die ze aan hem geeft om op zijn borst te dragen. Fa …ah! So … rry! Dat wist ik niet. Ik weet dat ze denkt dat ze hem tot bovenmenselijke prestaties zal stimuleren. La … at hij in haar fantasieën niet vooral blijken hoezeer hij haar zal liefhebben? Si … mpel: tot hij komt, is zij bereid te wachten. Bella heeft haar sprookjes door elkaar gehaald. Bella is Goudlokje met de grote ogen. Bella is het Lelijke Jonge Eendje dat een zwaan werd. Bella is Doornroosje en Raponsje. Bella is de Sneeuwkoningin wier kus kouder is dan glas. Bella is als de glazen druppel in haar hart. In haar binnenste heerst een staat van permanente consternatie. En zo kan ik haar blazen, modelleren, draaien of trekken in onverschillig welke vorm, textuur of stemming. Maar ik kan haar nooit dwingen. Misschien ziet Bella een verwante geest in glas. Ze heeft zich altijd tot glas aangetrokken gevoeld. Ik heb glas voor haar gekocht. Verschillende soorten. Gebrandschilderd glas, glinsterend glas, melkglas, gezandstraald glas, geslepen glas, krullen van glas, glas met subtiele lichtjes erin verwerkt. Maar die stukken van silica en zand deden er geen van alle toe. Ze hield ze alleen een ogenblik in haar hand, drukte plichtmatig haar lippen op de mijne en liet ze op de dichtstbijzijnde tafel liggen. Daar lagen ze dan stof en onachtzaamheid te vergaren. Tot ik ze in de pronkkast wegborg en voor mezelf etaleerde hoe weinig aansluiting ik met haar leek te hebben. Alleen dat ene glas moest het zijn. Ik zag hoe je ogen er telkens naar zochten als we bij de Fernandes thuis waren. Ik kon zien hoezeer je er je zinnen op had gezet. En ik vroeg me af waarom je het zo bekoorlijk vond. Wat was het uiteindelijk? Gewoon een souvenir uit een bar in Amerika. Een glas op een voetje, waarin een cocktail was geserveerd en waar de naam van de bar op stond. Een overblijfsel van iemands vakantie. En aan dit nietszeggende stuk glas had jij je hart verloren. Vergeet niet dat ik heb gezegd dat ik jou zo’n glas kon laten bezorgen. Vergeet niet dat ik zelfs heb beloofd dat ik er een keer met jou naartoe zou gaan. Maar dat was niet wat je wilde. Het moest het glas van de Fernandesjes zijn, en niets anders. Het glas. Plotseling was het een symbool. Iets wat je me zomaar ineens voorhield om te zeggen: bewijs het, bewijs dat ik zo’n liefde waard ben. Laat me zien hoeveel je van me houdt, haal het voor me en laat me zien hoeveel. Vanavond ben ik de ridder. Ik ben de prins. Vanavond ben ik de schepper van de sprookjesachtige afloop. Kijk me aan, Bella. Ik ben je knappe held niet. Mijn borstkas omspant het universum niet. Ik ben gewoon een gemiddelde man met gemiddelde krachten. Je had niet gedacht dat ik het zou doen, hè? Je had niet gedacht dat ik mijn reputatie en al het andere waarvoor ik zo hard heb gewerkt op het spel zou zetten. Je zit daar een haarstreng om een vinger te winden. Je zit daar onaangedaan als glas. Je zit daar alsof er niets is wat ik kan zeggen of doen om je wakker te krijgen. Je zit daar in de auto. Te wachten. Ik sta voor de anderhalve meter hoge muur begroeid met klimplant. Ik plaats mijn handen met de handschoenen op de getande bovenkant en druk mezelf omhoog. Ziezo. Ik ben over de muur heen. Drie honden dwalen over het terrein. Ik wacht tot ze mijn geur oppikken. De honden kennen me en toch grommen ze. Voor hen heb ik vlees, goed gemarineerd in een mengeling van hoestsiroop en valiumpoeder. Domme mormels, kijk toch hoe makkelijk ze zich laten bedwelmen. Eentje likt zelfs mijn hand. Mijn rubberzolen verstoren de stilte van de nacht niet. Ik steek het gazon over en loop naar de eetkamer. Dit is makkelijk. Toen we hier eerder vanavond kwamen eten, heb ik een raam ontgrendeld. Ik klim er nu door naar binnen. Ik ben binnen en alles is vertrouwd. Ik moet op adem komen. Ik loop de huiskamer in en ga in een leunstoel zitten. Het glas staat boven op een open plank en tussen mij en het glas liggen vijfentwintig treden. Eén tree voor elk jaar dat we samen hebben doorgebracht. Vijfentwintig jaar en nog steeds hangt er iets afwachtends om je heen. Terughoudends. Afstandelijks. Een sfeer van raak-me-niet-aan. Het is voor jou niet genoeg dat ik elke centimeter van je bemin. Je nu-niet-zo-stevige borsten, je mondhoeken die omlaag wijzen, je slobberige buik, de blauwe aderen, de kraaienpootjes, de lijnen in je hals, je slappe dijen... Mijn liefde is dus niet genoeg? Dat ik je baarmoeder heb gevuld met kinderen en je borsten met melk? Het is niet genoeg dat ik ’s nachts wakker bleef om de luier te verschonen en het flesje te maken. Of dat ik de wieg schommelde terwijl jij sliep met je haar op het smetteloze kussensloop gedrapeerd. Het is niet genoeg, hè, mijn lieve Bella, dat ik al die jaren nooit een andere vrouw heb begeerd? Voor jou had het niets te betekenen, hè, dat ik me elke avond naar huis haastte om bij jou te zijn? Of dat ik nooit ergens anders heb willen zijn dan bij jou? Je zit daar in de auto, de motor uitgeschakeld, je ogen dicht. Je golvende haar. Zulk mooi haar. Zulke mooie ogen. Maar niet voor mij. Toch, mijn schoonheid? Vijfentwintig jaar als eerste wakker worden om voor jou een kop thee te maken zodat je je dag met heldere blik kon beginnen. Vijfentwintig jaar jou het eerst de krant laten lezen. Vijfentwintig jaar zien hoe je ogen wazig worden en langs me heen kijken als ik je in mijn armen sluit. Vijfentwintig jaar denken dat jij eerder moet klaarkomen dan ik. Vijfentwintig jaar toegeeflijkheid en genegenheid. Het is gewoon niet genoeg, hè? Ik ga de trap op. Langzaam. Eén tree tegelijk. Geen haast. Ik pak het glas en doe het in de met vilt gevoerde tas die ik bij me heb. Ik laat in plaats ervan een glazen kikkertje achter. Misschien denkt de familie Fernandes dat ze een kabouter op bezoek hebben gehad. Misschien merken ze het niet eens. Terwijl ik het huis uit loop, klinkt er een vreemd zingen in mijn aderen. Want vannacht ben ik de galante ridder die meer dan windmolens heeft bestormd. Vannacht verbrijzel ik het glas waar jij jezelf in hebt opgesloten. Vannacht ontlok ik aan jou, lichaam en ziel, een reactie. Vannacht, mijn prinses, is je tijd gekomen. Vannacht, mijn liefste, kreuken we de lakens met meer dan slapen. V Vertaling: Laura van Campenhout
  • 19. 46 47 KERST 2006 Reconstructie Een ongeluk in Afghanistan Het gedoemde werkpaard Op 26 juli van dit jaar stortte in Afghanistan een burgerhelikopter neer. Bij het ongeluk kwamen twee Nederlandse militairen om. Ze waren de eerste slachtoffers van de missie in Afghanistan. Er blijven veel vragen over. Wie waren de andere inzittenden? Hoe bona fide was de exploitant van de helikopter? Wat ging er mis tijdens de vlucht? Reconstructie van een tragisch ongeval. van het Pentagon een militaire basis voor het Afghaanse leger en Moulder werkt er sinds november als bouwopzichter. Stuart Moulder is trots op zijn werk en hij verheugt zich erop zijn gezin rond te leiden op de basis, die bijna af is. Zijn vrouw en dochters zullen één nacht in Khost blijven. Dan zal het voltallige gezin terugreizen naar Kaboel, waar de Moulders een paar dagen de stad zullen verkennen om vervolgens de rest van de vakantie in Istanboel door te brengen. Het is elf uur. In de vallei die zich van de heliport op de Afghaanse basis in Khost naar Gardez in het noordwesten uitstrekt, hangt een lichte mist. Zal de piloot daar doorheen vliegen, vraagt Moulder zich af, of zal hij naar Kaboel terugkeren? Moulder denkt dat de mist geen belemmering zal zijn. Zo dicht lijkt het niet. Hij kan de contouren van de bergen zien. Moulders vrouw en kinderen hebben er al een lange reis op zitten. Ze zijn van uit hun woonplaats Atlanta, via Amsterdam Door Thijs Niemantsverdriet en Istanboel, naar Kaboel gevlogen. Daar en Freke Vuijst zijn ze overgestapt op de helikopter van het Illustraties Cyprian Koscielniak particuliere bedrijf Tryco dat door Stuarts werkgever Fluor is ingehuurd. Hoewel et is woensdagochtend 26 ju- Darlene tegen de reis met de helikopter li als de Amerikaan Stuart opzag, is de vlucht van vijfendertig minuMoulder op de heliport in ten te verkiezen boven een autorit van acht Khost zijn gezin opwacht. Zijn uur. Bovendien heeft Moulder zelf vaker vrouw Darlene (55) en doch- gevlogen met de helikopter van Tryco. Hij ters Bryn (21) en Caroline (17) komen hem weet uit ervaring dat de Russische bemanopzoeken in Afghanistan, waar Stuart werkt ning geen risico’s neemt en liever rechtsomvoor Fluor, een Amerikaans ingenieurs- en keert maakt dan in slecht weer terechtkomt. constructiebedrijf. Fluor bouwt in opdracht Gevaarlijk zal het niet worden, denkt hij. H Stuarts vrouw en dochters zullen nooit aankomen. De volgende ochtend treft een reddingsteam van Amerikaanse soldaten het wrak aan van de helikopter, vijfentwintig kilometer ten noordoosten van Khost. Het toestel is neergestort en in brand gevlogen. Het heeft een zwarte krater geslagen in de berg en is op de bodem van een ravijn beland. Geen van de inzittenden heeft het ongeluk overleefd. Contingentscommando Naast het gezin van Moulder bevonden zich aan boord van de helikopter ook twee soldaten: Bart van Boxtel en Jan van Twist. Ze waren de eerste Nederlandse militairen die in Afghanistan omkwamen. Van Boxtel (29, afkomstig uit het Limburgse Urmond) was sergeant bij de luchtmobiele brigade. Van Twist (47, Zwijndrecht) was luitenant-kolonel bij de luchtmacht. De twee militairen maakten deel uit van het centrale Nederlandse contingentscommando in Kaboel. Van Twist was daar juridisch adviseur. Ze reisden naar Khost om de beveiliging van het Provinciaal Reconstructie Team (PRT) te bestuderen, aldus het persbericht van Defensie. Wellicht konden ze iets leren voor de beveiliging van de Nederlandse basis in Uruzgan, die vijf dagen later operationeel zou worden. De dood van de twee soldaten leidde in Nederland meteen tot vragen. Waarom zaten Van Twist en Van Boxtel in hemelsnaam in een civiele helikopter en niet in een militair toestel, wilde de Tweede Kamer weten. Het ministerie van Defensie gaf geen ant- Woensdag 26 juli 2006, omstreeks half elf in de ochtend. Het vertrek van de helikopter vanaf de helihaven van Tryco International, nabij het vliegveld van Kaboel
  • 20. 48 49 KERST 2006 VRIJ NEDERLAND HET GEDOEMDE WERKPAARD woord, maar stelde een commissie in onder leiding van oud-CDA-Kamerlid Hans Hillen. Deze commissie moet de oorzaak van het ongeval onderzoeken, alsmede ‘welke feiten en omstandigheden hebben geleid tot de aanwezigheid van twee Nederlandse militairen aan boord van de helikopter’. Bij de bekendmaking van het ongeluk wees een Nederlandse woordvoerder op slechte weersomstandigheden als de mogelijke oorzaak van het ongeluk: door de zware regen en mist zou de helikopter tegen de berg zijn gevlogen. Over een eventueel technisch mankement aan het toestel werd niet gerept. Ook de mogelijkheid dat de helikopter was neergeschoten werd vrijwel onmiddellijk verworpen, hoewel er een e-mail opdook waarin ene Muhammad Hanif claimde dat taliban-strijders het toestel hadden neergehaald. Twijfels Wat is er die ochtend in juli gebeurd? Een voorlichter van Defensie verwijst ons door naar commissievoorzitter Hans Hillen, die op zijn beurt zegt niet op de inhoud van zijn rapport vooruit te willen lopen. Vrij Nederland ging zelf op onderzoek uit. We stelden vast dat er aan de bedrijfsvoering van Tryco, de eigenaar en exploitant van de helikopter, een hoop niet deugt. Zo blijkt dat Amerikaanse militairen niet met de helikopters van Tryco vervoerd mochten worden. Er was op 26 juli noch een vliegplan, noch een passagierslijst. Diverse betrokkenen plaatsen vraagtekens bij de kundigheid van de piloten, die niet in het bezit waren van een internationaal vliegcertificaat. Ook blijkt dat de Nederlandse militairen niet onderweg waren naar het Amerikaanse PRT in Khost, zoals Defensie mededeelde, maar naar een in aanbouw zijnde Afghaanse basis, vijfenveertig kilometer verderop. Ze gingen daar kijken naar de verrichtingen van een particulier beveiligingsbedrijf, dat ze wellicht wilden inhuren voor de beveiliging van het Nederlandse kamp in Uruzgan. De ernstigste twijfels betreffen Tryco’s vliegtuigbrandstof. Naar nu blijkt, heeft een voormalige hoofdtechnicus het bedrijf vorig jaar juni voor de federale rechtbank in Virginia gesleept. Belangrijkste aanklacht: Tryco zou in Afghanistan brandstof gebruiken die niet voldeed aan de standaard van 23 DECEMBER 2006 de contracten en die niet was gecontroleerd omdat Tryco niet over de benodigde testapparatuur beschikte. Zakenman Aan Airport Road in Kaboel ligt de helihaven van Tryco International. Hier stijgt op 26 juli de helikopter op die later die dag in de bergen bij Khost zal verongelukken. Het Amerikaanse Tryco is de grootste leverancier van brandstof voor auto’s en vliegtuigen in Afghanistan. Het is eigendom van Franz Zenz, een tot Amerikaan genaturaliseerde Oostenrijkse zakenman. Een nevenactiviteit van het bedrijf is de verhuur van vier transporthelikopters van Russische makelij van het type MI-8. Tryco doet goede zaken met de helikopters. Vijf jaar na de Amerikaanse inval heeft Afghanistan nog steeds vrijwel geen wegen. Helikopters zijn niet alleen aanzienlijk sneller. Ze zijn, nu het gevaar van bermbommen is toegenomen, ook stukken veiliger. En iedereen – ngo’s, bedrijven, ambassades – kan bij Tryco terecht. Grootste klant is de Amerikaanse overheid, die de helikopters van Tryco inhuurt voor de strijd tegen de opiumteelt. Tryco opereert als subcontractor van Lockheed Martin (in Nederland vooral bekend vanwege de Joint Strike Fighter), dat op zijn beurt afspraken heeft met het Counter Narcoterrorism Technology Program Office van het Amerikaanse ministerie van Defensie. Helaas voor Tryco komt er een kink in de kabel. Amerikaanse militairen mogen helemaal niet vliegen met de helikopters van het bedrijf. Burgervliegtuigen en -helikopters die Amerikaanse militairen vervoeren moeten namelijk in het bezit zijn van een certificaat van de Amerikaanse luchtvaartdienst (Federal Aviation Administration, FAA). En dat is niet het geval: de Afghaanse papieren van Tryco worden door de FAA niet erkend. Lockheed Martin doet een poging om opheffing van het vliegverbod te krijgen en stuurt een Amerikaanse expert naar Kaboel, die twee lovende rapporten over Tryco schrijft. Maar het mag niet baten. Regels zijn regels. Geen FAA-certificaat? Geen militairen aan boord. Betekent het vliegverbod van het Pentagon dat de Tryco-helikopters niet veilig zijn? Niet per se. MI-8’s vliegen in al hun civiele en mi- litaire varianten in meer dan vijftig landen, waaronder diverse NAVO-leden. Sinds de jaren zestig zijn er meer dan twaalfduizend van geproduceerd. De MI-8 is een solide jongen: hij wordt vaak omschreven als ‘werkpaard’ of ‘de tractor in de lucht.’ Ook zijn civiele helikopters niet per definitie onveiliger dan militaire. Maar als de Nederlandse krijgsmacht zijn soldaten aan boord laat gaan van een niet-militair toestel, ‘dan geef je de verantwoordelijkheid uit handen’, zoals de vakbond van militairen, de AFMP, het na het ongeluk verwoordde. Over de helikopters van Tryco bestaan twee openbare rapporten. Ze zijn opgesteld door Guy Cannady, de deskundige die werd ingehuurd door Lockheed Martin om ontheffing op het militaire vliegverbod te bewerkstelligen. De documenten, geschreven na twee bezoeken aan Tryco in Kaboel in 2005, zijn lovend. Cannady noemt het management, de operaties en het onderhoud van Tryco ‘superb’. De piloten – Russen en Afghanen – zijn ‘zeer ervaren veteranen met oorlogservaring’. De onderhoudsmonteurs zijn ‘minstens zo deskundig’. ‘Veiligheid,’ jubelt Cannady, ‘is een fundamenteel aspect in de bedrijfsvoering van Tryco.’ Een ‘joke’ We vonden Guy Cannady in Myrtle Beach, South Carolina, waar hij voor een bedrijfje werkt dat kleine vliegtuigen verhuurt. Hij bleek niet op de hoogte te zijn van de crash op 26 juli. Cannady wilde niets zeggen over zijn inspectie van Tryco. Uit andere bronnen vernamen we echter dat Cannady’s expertise, die breed wordt uitgemeten in het rapport, behoorlijk te wensen overlaat. Cannady is weliswaar piloot, maar hij weet niets van helikopters. Ook erkende hij dat de Afghaanse luchtvaartdienst, die de vergunningen aan piloten verstrekt, een ‘joke’ is. De piloten, zo vertelde hij, worden niet eens medisch gekeurd. In zijn twee rapporten geeft Cannady hoog op van het patriottisme van Tryco en noemt hij eigenaar Franz Zenz ‘een zakenman met buitengewone capaciteiten voor wie kwaliteit en veiligheid de allerhoogste prioriteit hebben’. Hoe Cannady dit weet is een raadsel. In zijn rapport beweert hij ‘gedetailleerde discussies’ gevoerd te hebben met de eigenaar van Tryco. Maar die Er was op 26 juli noch een vliegplan, noch een passagierslijst. Er waren vraagtekens bij de kundigheid van de piloten Eigenaar Zenz ziet zich als een onverschrokken pionier en beschouwt zijn zaken in Afghanistan als een spannende bezigheid verklaart tegenover Vrij Nederland nog nooit van Cannady gehoord te hebben. Er is met Tryco nog iets anders aan de hand. Russell Doyen werkte van augustus 2002 tot februari 2004 als hoofdtechnicus van Tryco in Kaboel. Bij een federale rechtbank in de staat Virginia ligt een klacht van hem tegen Tryco en eigenaar Franz Zenz. Het is een explosief document. Volgens Doyen leverde Tryco ondeugdelijke diesel aan de NAVO, het Amerikaanse leger en het ministerie van Buitenlandse Zaken. De brandstof was vervuild met water en andere stoffen. Ook lengde Tryco volgens Doyen de diesel aan met kerosine, wat het brandgevaar verhoogde. Verder was de luchtvaartbrandstof van Tryco ‘niet volgens de standaard’ van het contract. Tryco behoorde alle brandstof zelf te testen, maar beschikte niet over de benodigde apparatuur. Doyen had Zenz naar eigen zeggen geconfronteerd met de vraag: ‘Belazer je het leger en de andere klanten?’ en was prompt ontslagen. Het openbaar ministerie onderzocht de klacht van de klokkenluider en concludeerde dat er niet voldoende bewijs was om Tryco en Zenz te vervolgen. Maar het is ook niet zo dat de klacht niet-ontvankelijk is verklaard. Doyens document ligt nog altijd bij de rechtbank in Virginia. Vlotte babbelaar Wie is de ‘patriot’ Franz Zenz? De Oostenrijkse Amerikaan is een bekende figuur in Kaboel en omstreken. Een kennis kenschetst hem als een ‘crazy guy’: een gezette man van begin zestig, een vlotte babbelaar die rondloopt met een gouden Dior-bril en zich van vier verschillende mobieltjes tegelijk bedient. Desondanks is Zenz moeilijk te bereiken voor de verslaggever. Wanneer hij eindelijk opneemt, wenst hij geen uitspraken te doen over de helikoptercrash. ‘Het enige wat ik kwijt wil,’ zegt hij, ‘is dat we tot deze zomer nooit één ongeval hebben gehad. We runnen hier een superstrakke business.’ Voor Zenz lijkt de helikopterverhuur van Tryco niet meer dan een bijzaak. Op het moment van het ongeval was hij niet in Afghanistan, vertelt hij. Hij zat in het oerwoud van Cambodja, ‘voor zaken’. In de afgelopen vijftien jaar heeft Zenz’ bedrijf minstens drie verschillende gedaantes gehad. In maart 1991, vlak na de eerste Golfoorlog, duikt Tryco voor het eerst op in het Midden-Oosten, als exporteur van aspirine en penicilline naar Koeweit. Aan het einde van de jaren negentig komt de Oostenrijkse Amerikaan tevoorschijn in een nieuwe gedaante: hij verkoopt telecommunicatieapparatuur, onder meer aan de Amerikaanse overheid. Daarna is Zenz naar eigen zeggen actief in Saoedi-Arabië. In 2002 neemt hij zijn derde gedaante aan: die van brandstofmagnaat in Afghanistan. Tryco opent een ‘tank farm’ naast het vliegveld van Kaboel, waar uit Pakistan geïmporteerde benzine en diesel gefilterd en verkocht wordt. Binnen korte tijd vliegt en rijdt heel Afghanistan op het spul van Tryco: naar eigen zeggen heeft het bedrijf op dit moment negentig procent van de Afghaanse brandstofmarkt in handen. Onder Zenz’ klanten zijn de Verenigde Naties, het Amerikaanse leger, de NAVO en ngo’s. Het gaat Zenz dermate voor de wind dat hij in oktober 2005 vijftig miljoen dollar wil investeren in Afghanistans eerste olieraffinaderij te Heyraton, vlak bij de grens met Oezbekistan. Zenz ziet zich als een onverschrokken pionier en beschouwt zijn zaken in Afghanistan als een spannende bezigheid. Voor zichzelf doet Zenz het allemaal niet, zegt hij. Nee, hij is hier om het Afghaanse volk te verheffen uit armoede en afhankelijkheid. De publicaties van Tryco staan bol van de filantropie: niet alleen wil het bedrijf de Afghanen ‘minder afhankelijk maken van het buitenland’, ook schept het een ‘aanzienlijke toename van de werkgelegenheid.’ En daar houdt Zenz’ passie voor de Afghaanse zaak niet op. ‘Over vijf jaar,’ verklaart hij plechtig, ‘is Tryco van plan om zijn onderneming in Afghanistan naar de beurs te brengen. Op die manier kunnen zoveel mogelijk Afghanen delen in onze successen.’ In werkelijkheid lijkt het Zenz voornamelijk te doen om de harde dollars die te verdienen zijn in een risicovol land als Afghanistan. ‘Bij Franz is niets gratis,’ zegt Uli Gack, een Duitse journalist die twee jaar geleden een televisie-item maakte over de ondernemer. ‘Toen ik met hem optrok, zei hij tegen mij: “Ik ben geen Robin Hood!”’ Bij wíe hij die harde dollars verdient, dat maakt hem allemaal niet uit. ‘Nicht viel fragen, nur machen,’ zo omschrijft hij zijn zakenadagium in het tv-item van Gack. Zenz lijkt nog het meest op een personage uit een roman van John le Carré of Graham Greene: een archetypische ‘derde man’ die zich in een oorlogsgebied soepeltjes tussen alle fronten beweegt. Maar is hij ook een dermate grote oorlogsprofiteur dat hij vóór 2001 handel dreef met het fundamentalistische taliban-regime? Uiteraard treedt hij daar niet over in detail, maar de tekenen wijzen sterk in die richting. Recente rapporten van Tryco benadrukken dat Zenz al geruime tijd in Afghanistan vertoeft en goed geworteld is in het land. Zo beschikt hij over ‘contacten die meer dan een decennium teruggaan’. Ook zou hij eind jaren negentig samen met de taliban een nieuwe nationale telecomfirma hebben opgezet. En, zo meldt Zenz trots: ‘Hoewel onze olie vanuit Pakistan per tankwagen wordt aangevoerd over bergwegen die in handen zijn van taliban-strijders, heeft Tryco in de afgelopen drie jaar slechts twee trucks verloren. Ter vergelijking: andere organisaties zijn naar verluidt alleen al in 2005 meer dan honderd auto’s kwijtgeraakt.’ Beveiligingsfirma Terug naar 26 juli, de heliport van de Afghaanse legerbasis bij Khost. Het is twaalf uur ’s middags. De Amerikaan Stuart Moulder heeft nog altijd geen bericht over het lot van zijn vrouw en dochters. Wie zich ondertussen ook ernstige zorgen begint te maken, is Rowan Pridgeon. Hij staat al de hele ochtend samen met Stuart Moulder te wachten. Pridgeon, een ZuidAfrikaan, is in dienst van de Britse beveiligingsfirma SSSI. Zijn baas Lourens Du Plessis, die door iedereen Doepie wordt genoemd, zit in de helikopter. Als projectmanager van SSSI is Du Plessis verantwoordelijk voor de beveiliging van de mensen die de Afghaanse basis bouwen. Ook aan boord is George van Schalkwyk, hoofd van SSSI in Afghanistan, en net als Doepie een Zuid-Afrikaan. Ongerust over zijn bazen, belt Pridgeon met zijn SSSI-collega Bevan Campbell in Kaboel. Die heeft ’s ochtends ontbeten met Du Plessis en Van Schalkwyk in Kaboel voordat ze om half elf in de helikopter stapten. Ook Campbell is bezorgd. De helikopter met hun meerderen is laat, veel te laat. Misschien is het toestel vanwege het slechte weer uitgeweken naar de basis in Gardez, ongeveer halverwege de vlucht? Maar een telefoontje naar een SSSI-medewerker in Gardez bevestigt dat
  • 21. 50 1 2 4 51 5 De MI-8 verongelukt in de bergen 35 kilometer ten noordoosten van Khost en vliegt in brand. De inzittenden: 1. De Amerikaanse Darlene Moulder (55) en haar dochters Bryn (21) en Caroline (17) 2. De Nederlandse militairen Jan van Twist (47) en Bart van Boxtel (29) 3. De Zuid-Afrikanen Lourens ‘Doepie’ du Plessis (50) en George van Schalkwyk (39) van het beveiligingsbedrijf SSSI 4.De Afghaanse crew: een piloot, een co-piloot en een technicus 5. De Turkse ingenieur Ihsan Özer en zijn Afghaanse assistent
  • 22. 52 53 KERST 2006 VRIJ NEDERLAND HET GEDOEMDE WERKPAARD de Tryco-helikopter daar niet is geland. Nu rijdt Campbell in vliegende vaart naar het kantoor van Tryco in Kaboel. Daar neemt het personeel op zijn verzoek contact op met de Amerikaanse Doris Langer, de manager van Tryco. Ze zit op dat moment in Pakistan. ‘Ik vertelde haar dat de helikopter niet in Khost was aangekomen en als vermist moest worden beschouwd,’ zegt Campbell. ‘Ook vroeg ik haar of ze een passagierslijst had. Ze zei dat er alleen een lijst was aan boord van het vermiste toestel.’ Dat is tegen de regels, want er moet altijd een lijst worden achtergelaten op kantoor. Ook weet Langer niet hoeveel mensen er aan boord zijn. Op de heliport in Khost komt om half drie ’s middags plots een helikopter van Tryco aanvliegen. Het is niet de vermiste MI-8, maar een tweede heli die door Tryco op pad is gestuurd om rond te kijken in de bergen. Het voertuig keert onverrichter zake terug naar Kaboel. Even later vertrekt een Amerikaanse legerhelikopter voor een ‘search and rescue’missie. In de bergen, zo’n vijfentwintig kilometer ten noordoosten van Khost, spotten de Amerikanen vanuit de lucht het wrak van een neergestorte helikopter. Maar ze landen niet. ‘Dat was niet verstandig geweest,’ zegt Pridgeon. ‘Het werd al donker. Bovendien staat dat gebied bekend als hoogst onveilig, en ze hadden geen troepen op de grond om de plaats te beveiligen.’ De Amerikanen keren terug naar de basis en melden het slechte nieuws. Vanaf de basis trekt een team van soldaten, geleid door een Afghaanse gids, te voet de bergen in. De volgende ochtend bereiken ze het wrak. Ze zijn niet de eersten. Een Afghaanse grenspatrouille heeft de helikopter al gevonden en houdt wacht op de plaats van de crash. Rijzende ster Het ongeluk met de helikopter, vertelt Rowan Pridgeon vanuit Zuid-Afrika, heeft hem behoorlijk aangegrepen. In één klap is hij twee collega’s kwijtgeraakt met wie hij goed kon opschieten. ‘Ik ben nog enige tijd in Khost gebleven als vervanger van Du Plessis,’ vertelt hij, ‘maar uiteindelijk ben ik naar huis gegaan. Het was moeilijk om mijn collega’s vaarwel te zeggen, maar het ongeluk drukte te zwaar op me.’ Pridgeons hoogste baas in Afghanistan, George van Schalkwyk, was een geliefd man. Vrienden en beken- 23 DECEMBER 2006 den omschrijven hem als ‘charismatisch’ en ‘in alle opzichten een geweldige gozer’. De chef-Afghanistan, een rijzende ster binnen SSSI, was eind dertig, lang van postuur en knap. Hij had zijn dienstplicht in het ZuidAfrikaanse leger vervuld als officier bij de artillerie. Daarna ging hij bij SSSI werken, dat hem naar Afghanistan zond. Van Schalkwyk nam de klus graag aan: het bedrijf betaalde hem achttienduizend dollar per maand. In Kaboel leefde Van Schalkwyk volgens het adagium ‘work hard, party hard’. Hij organiseerde de befaamde ‘donderdagavondfeesten’ in het Green Guest House, het gastenverblijf van SSSI. Daar kwam de expat-scene van Kaboel samen om na een lange, afmattende Afghaanse werkdag stoom af te blazen onder het genot van een flinke slok bier. Iedereen kwam: privé-soldaten, werknemers van ngo’s en de Verenigde Naties – alleen de militairen van de ISAF-vredesmacht lieten het afweten, omdat ze geen alcohol mochten drinken uit respect voor de moslimbevolking. ‘George was de grote man achter deze feesten,’ zegt zijn collega Bevan Campbell. ‘Iedereen kende hem.’ Die bijeenkomsten zijn nu verleden tijd, voegt hij er met spijt in zijn stem aan toe. Niet alleen omdat de grote animator dood is, maar ook omdat het gastenverblijf inmiddels door SSSI is overgedaan aan de aanpalende Nederlandse ambassade. Ook ‘Doepie’ Du Plessis (50) kon op de donderdagavondfeesten stevig tekeergaan. Net als Van Schalkwyk zat hij vóór zijn carrière bij SSSI in de Zuid-Afrikaanse krijgsmacht. Daar was hij een zware jongen. Een ‘memorial site’ op internet, gemaakt door voormalige strijdmakkers, toont een fotocollage van Du Plessis. ‘Our great friend Doep’ blijkt een besnorde, vlezige Afrikaner, wiens gelaat een voorliefde voor bier en barbecues verraadt. In Zuid-Afrika diende Doepie een geheimzinnig en berucht legeronderdeel: het 32ste bataljon. Dit eliteregiment werd halverwege de jaren zeventig opgericht door het apartheidsbewind en gestationeerd in Namibië, vlak bij de grens met Angola. Daar vocht het tegen de Angolese regeringstroepen. Dat gebeurde op weinig zachtzinnige wijze: de Portugese bijnaam van het 32ste luidde ‘Os Terriveis’, de verschrikkelijken. Het 32ste bataljon kende een ongebruikelijke samenstelling: de soldaten waren zwarte Angolezen, de officieren blanke Zuid-Afrikanen. Doepie, die opklom tot de rang van majoor, gold onder zijn medemilitairen als een legende. ‘Hij was een onverschrokken soldaat en zeer geliefd,’ vertelt zijn oud-compagniegenoot Lourens van Niekerk vanuit Zuid-Afrika. In 1979 was Doepie in Angola ook al eens betrokken bij een helikoptercrash. Toen overleefde hij het ongeluk. In het Zuid-Afrika van na de apartheid was er geen plek meer voor ‘Os Terriveis’. In 1993 werd het bataljon ontbonden. Doepie vond emplooi bij een internationaal beveiligingsbedrijf, net als honderden andere blanke oud-militairen. Hij ging voor SSSI als beveiliger naar Afghanistan. ‘Hij was niet bepaald te spreken over het werk,’ zegt zijn vriend Lourens van Niekerk. ‘Maar hij moest geld verdienen voor zijn gezin. En als blanke oud-soldaat kom je in Zuid-Afrika nergens meer aan de bak.’ Oud-officieren Niet iedereen in Kaboel is bekend met de naam SSSI. Toch is de Britse firma een van de grootste ‘private military companies’ (pmc’s) in Afghanistan. SSSI werd in 1998 in Londen opgericht door drie Britse en twee Amerikaanse oud-officieren en in 2004 overgenomen door een Amerikaanse bedrijf. Het bedrijf richt zich al in een vroeg stadium op Afghanistan. Een verstandige keuze. In Irak is steeds minder werk voor pmc’s nu grote bedrijven zich beginnen terug te trekken – Afghanistan daarentegen is een groeimarkt. In het land bedient SSSI een breed scala aan cliënten. Grote internationale bedrijven als het Amerikaanse Fluor, dat de Tryco-helikopter op 26 juli had gehuurd, maar ook ngo’s, de Verenigde Naties en de Afghanistan National Bank (onder bestuur van ING) behoren tot de klanten van de Britse firma. Daarnaast beveiligt SSSI de Amerikaanse en Canadese ambassades in Kaboel. Op de website van het bedrijf staat ook het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken genoemd als cliënt. Een woordvoerder van SSSI in Londen bevestigt dat het bedrijf een contract heeft met het ministerie, maar wil verder geen inhoudelijke mededelingen doen. Buitenlandse Zaken ontkent aanvankelijk stellig dat er een contract bestaat met SSSI. Er waren wel gesprekken, aldus een zegsman, maar tot afspraken is het In de bergen spotten de Amerikanen vanuit de lucht het wrak van een neergestorte helikopter ‘Eén keer heb ik aan boord gezeten van zo’n helikopter. De piloten stegen op als cowboys’ nooit gekomen. Na geïnformeerd te hebben in Kaboel, meldt het ministerie dat het tóch zaken doet met het beveiligingsbedrijf: SSSI neemt ‘een deel van de beveiliging’ van de Nederlandse ambassade in Kaboel voor zijn rekening. Waarom men dit niet wist in Den Haag, is onduidelijk. Bij werknemers van SSSI in Afghanistan was het contract met de Nederlanders gewoon bekend. Sterker nog, zo vertellen ze ons, er zat een twééde contract in de pijpleiding: voor de Nederlandse basis in Uruzgan. Dát was het doel van de reis van Jan van Twist en Bart van Boxtel. ‘De twee Nederlandse militairen,’ zegt Rowan Pridgeon, ‘kwamen kijken of SSSI in Uruzgan hetzelfde beveiligingswerk kon gaan doen als op de Afghaanse basis in Khost.’ De basis in Khost werd gebouwd door Fluor, een Amerikaanse bouwbedrijf dat internationaal opereert. Op de lijst van Amerikaanse bedrijven met contracten in Irak en Afghanistan staat Fluor op de vierde plek, na KBR (Halliburton), Bechtel en Parsons. Stuart Moulder is trots op het werk dat hij voor Fluor deed. ‘Het was het enige project in Afghanistan dat op tijd is opgeleverd,’ zegt hij. ‘Toen ik in Khost kwam had het project vertraging opgelopen. Maar wij brachten het weer op schema. We hebben ongelooflijk goed werk verricht.’ De achtste inzittende Op de heliport in Khost stond die ochtend niemand te wachten op Ihsan Özer. Lang was zijn naam zelfs niet bekend. De Turkse ingenieur stapte in Kaboel op het laatste moment in de gedoemde helikopter van Tryco. Hij is, naast het gezin van Stuart Moulder, de Nederlandse militairen en de ZuidAfrikaanse beveiligers, de achtste inzittende die omkwam. Özer, een deskundige op het gebied van waterputten, was een ‘sub-subcontractor’ van Fluor. Veel van het eigenlijke werk van de bouw van de legerbasis werd uitgevoerd door het Turkse bouwbedrijf Yuksel, dat een contract had met Fluor. Yuksel had op de basis zo’n grote aanwezigheid (achthonderd man), dat het zelfs beschikte over een eigen kliniekje, bemand door medisch personeel uit Kazachstan. Op zijn beurt huurde Yuksel weer andere firma’s in, zoals het bedrijfje van Ihsan Özer. De ingenieur nam een Afghaanse assistent mee, de negende inzittende. Zijn naam is niet bekend. Ook heeft Vrij Nederland de familie van Özer niet kunnen lokaliseren. Hij blijft dus ‘de onbekende Turk’, zij het dat hij nu een naam heeft. De bemanningsleden En dan had de MI-8 nog drie bemanningsleden. Wie waren ze? Volgens alle betrokkenen waren de piloten Afghanen. En dat is vreemd, want volgens Tryco zelf werden de helikopters doorgaans bestuurd door een Russische crew. Dat was ook de ervaring van Stuart Moulder: telkens als hij met Tryco vloog, trof hij dezelfde Russische piloten aan. De drie waren volgens hem ervaren en voorzichtig. Nooit vlogen ze in slecht weer, altijd keerden ze terug naar Kaboel als er donderwolken opdoemden. ‘Soms was dat wel balen,’ vertelt Moulder, ‘dan was je al vijfentwintig minuten onderweg en dan moesten we terug naar Kaboel.’ Rowan Pridgeon van SSSI is minder te spreken over de stuurmanskunsten van de Tryco-vliegeniers: ‘Ik had absoluut geen vertrouwen in Tryco. Ik ging nog liever acht uur lang in de auto naar Kaboel. Eén keer heb ik aan boord gezeten van zo’n helikopter. De piloten stegen op als cowboys, alsof ze nog altijd in een oorlogssituatie zaten. We bleven de hele tocht tussen de bergkammen vliegen, in plaats van erboven. De veiligheidsmaatregelen aan boord vond ik ook maar zo zo. Vóór het vertrek in Kaboel zaten de piloten gewoon te roken in het toestel, in de buurt van de brandstoftank. Ook hoorde ik dat ze telkens een andere vliegroute kozen naar Khost. Ik heb het management van Fluor daar diverse keren op geattendeerd.’ De kundigheid van de piloten is van extra belang gezien de weersomstandigheden op 26 juli. Volgens het Nederlandse ministerie van Defensie stortte het toestel neer ‘onder slechte weersomstandigheden in bergachtig gebied. Er wordt in rapporten gesproken van zware regenval en mist.’ De ‘rapporten’ waarop Defensie doelt zijn zonder twijfel afkomstig van het Amerikaanse reddingsteam dat het wrak vond. Een persbericht van het Amerikaanse leger rept inderdaad over ‘extreme weersomstandigheden’ die een landing bij het wrak beletten. Maar toen de helikopter het wrak vond, was het al bijna donker. De Tryco-helikopter was ’s ochtends neergestort. Stuart Moulder gelooft niet dat slecht weer de oorzaak van het ongeluk was. Ja, zegt hij, er hing mist in de vallei waar hij stond. Maar uiteindelijk bleek de helikopter door een andere vallei te zijn gevlogen. ‘Onverwacht slecht weer in de andere vallei was onmogelijk,’ zegt hij. ‘Het weer in Khost kende ik op mijn duimpje. Ik heb zó vaak een plotselinge onweersbui met zware regen zien losbarsten. Ook als dat op afstand was, in een andere vallei, zag je vanaf de basis de staart van het slechte weer. Die dag was de lucht helder, behalve dan die plaatselijke lichte mist.’ Rowan Pridgeon, die ook vanaf ’s ochtends op de heliport stond, beaamt Moulders verhaal: ‘Het was een vreselijke hete dag. Ik herinner me dat we stonden te zweten in de hitte terwijl we op helikopter aan het wachten waren.’ Tenzij er ooggetuigen zijn die in de vallei zelf ter plekke waren, lijkt het onmogelijk om vast te stellen of er inderdaad van slecht weer sprake was. En als het weer niet de oorzaak was, wat dan wel? Gedroegen de Afghaanse piloten zich als ‘cowboys’? Was een van de piloten niet een Tryco-werknemer, maar een hoge Afghaanse militair die op het laatste moment het stuur nam, zoals een hardnekkig gerucht beweert? Of was het de brandstof, die volgens klokkenluider Russell Doyen niet deugde? Vreselijke dag Vijf maanden later woont Stuart Moulder alleen met drie katten in het grote huis in Atlanta dat hij deelde met Darlene, Bryn en Caroline. Sinds kort is hij met onbetaald verlof van zijn baan bij Fluor. Gelukkig kan hij een vriend helpen met de renovatie van een oud pand. Zo probeert hij om niet aan die vreselijke dag in Khost terug te denken. Wat er zich later op woensdagmiddag 26 juli heeft afgespeeld, weet hij niet meer. ‘Ze vertelden me dat een helikopter van het Amerikaanse leger het wrak van de Tryco-helikopter vanuit de lucht had gezien. Toen ben ik ingestort en hebben de jongens van SSSI me naar het kliniekje gebracht van Yuksel, de Turkse subcontractor van Fluor. Daar heeft een Kazachstaanse arts me een spuitje gegeven.’ De volgende ochtend vloog Moulder terug naar Atlanta. Drie weken later kwamen de lijkkisten met zijn vrouw en dochters aan. Het Rampen Identificatie Team dat de Nederlandse regering naar Kaboel had ge-
  • 23. 54 55 KERST 2006 VRIJ NEDERLAND HET GEDOEMDE WERKPAARD 23 DECEMBER 2006 ‘Ik denk niet dat iemand zich kan voorstellen wat het is om alles in één klap te verliezen’ ZAKEN DOEN IN EEN OORLOG CONTRACTEN VAN TRYCO • Verhuur van twee van de vier MI-8 helikopters aan het Amerikaanse leger voor de oorlog tegen de opiumteelt (vijftig uur vliegtijd per helikopter per maand; niet-gebruikte uren mogen niet worden meegenomen): twee miljoen dollar (2005) (bron: Pentagon) • Levering van diesel en luchtvaartbrandstof, ondermeer aan het Amerikaanse leger en ISAF: vijftig miljoen dollar (2004) (bron: studie van het onafhankelijke onderzoeksinstituut Afghanistan Research and Evaluation Unit) CONTRACTEN VAN FLUOR • Bouw van de Afghaanse legerbasis in Khost: vijfentachtig miljoen dollar (bron: Pentagon) • Totaal aan contracten van Fluor in Irak en Afghanistan: 2,25 miljard dollar (bron: rapport van het Amerikaanse Congres) CONTRACTEN VAN SSSI Woensdag 2 augustus 2006, omstreeks half negen in de avond. De lichamen van de twee Nederlandse militairen komen aan op vliegbasis Eindhoven • Beveiliging van de Amerikaanse ambassade in Kaboel: 3,6 miljoen dollar (februari 2006) • Beveiliging Canadese ambassade in Kaboel: bedrag onbekend (juni 2005) • Beveiliging Nederlandse ambassade in Kaboel: datum en bedrag onbekend, in ieder geval sinds maart 2005 • CDM Constructors: 3,8 miljoen dollar voor achttien maanden (februari 2006) • International Relief and Development (Amerikaanse ngo). Uit een contract van achtenvijftig miljoen dollar dat IRD heeft met de Amerikaanse overheid, betaalde het SSSI in 2005 bijna vier miljoen dollar • Amerikaanse leger: 1,2 miljoen dollar voor twaalf maanden (september 2005). Verlenging van een bestaand contract, met opties voor nog twee verlengingen • Fluor: één miljoen dollar (februari 2006). Verlenging van een bestaand contract (bron: persberichten Universal Guardian, moederbedrijf van SSSI) stuurd, had de drie vrouwen geïdentificeerd op basis van gebitskenmerken. Moulder is een gebroken man. Haperend, met heel veel pauzes, vertelt hij over de telefoon iets over zichzelf. Eigenlijk wil hij het liefst slapen, om niet te hoeven denken, om de pijn van het verlies niet te voelen. ‘Ik denk niet dat iemand zich kan voorstellen wat het is om alles in één klap te verliezen,’ zegt hij na een lange pauze. Verontschuldigend: ‘Ik ben vaak heel erg emotioneel.’ Moulders gedachten gaan voortdurend terug naar die fatale julidag. Waarom is de helikopter in hemelsnaam neergestort? Na vijf maanden heeft Moulder nog altijd geen antwoord op zijn vragen. Niemand heeft hem ooit gebeld, behalve een Nederlandse admiraal van de ambassade in Washington en een kolonel uit Den Haag, die bevriend was met de verongelukte luitenant-kolonel Van Twist. Moulder had de Nederlanders hetzelfde verteld als wat hij nu aan Vrij Nederland vertelde. Antwoorden had hij nooit gekregen. Moulder kan er moeilijk mee leven dat hij nog steeds niets weet over de oorzaak van het ongeluk, zegt hij. Is er sprake van ‘een coverup’? ‘Iemand zou ter plekke bij Tryco onderzoek moeten doen,’ zegt hij. Zijn advocaten hebben bedongen dat Tryco al het bewijsmateriaal zal bewaren. Maar of het bedrijf daar naar zal luisteren? ‘Het is Afghanistan, hè,’ zegt Moulder gelaten. Moulders familie en de Nederlandse militairen vlogen met een toestel dat een verleden had in de controversiële oorlog tegen de opiumteelt, dat bemand werd door piloten die zich soms als ‘cowboys’ gedroegen, die geen medische keuring hadden en wellicht zelfs geen werknemers van Tryco waren. De exploitant van de helikopter blijkt een verleden te hebben van dubieuze praktijken en levering van brandstof die beneden de maat is. Met andere woorden: Jan van Twist en Bart van Boxtel stapten aan boord van een besmette helikopter. Het is jammer dat Defensie geen uitleg wil geven over het reisdoel van de twee militairen op 26 juli. Want nu blijven er vragen. Bijvoorbeeld: zat de jurist Van Twist aan boord van de helikopter omdat er onderhandeld zou gaan worden met de private military company SSSI? De weduwe van Van Twist geeft te kennen geen behoefte te hebben aan contact met de media. De vriendin van Bart van Boxtel, die zelf militair is, antwoordt hetzelfde. Diens ouders willen eerst het rapport van Defensie afwachten. Tot die tijd, zegt ACOM, de vakbond voor militairen, zullen de families geen juridische stappen nemen. Andere nabestaanden doen dat wel. Charmaine Du Plessis, de weduwe van Doepie, en de vriendin van George van Schalkwyk hebben een advocaat in de arm genomen. Charmaine heeft als alleenstaande moeder van twee kinderen hard geld nodig en wil bovendien het naadje van de Onderzoek Behalve het Nederlandse ministerie van kous weten. In opdracht van de twee weduDefensie doet op dit moment niemand on- wes heeft Patricia Barlow, een advocate in derzoek naar het ongeval op 26 juli. De San Francisco die is gespecialiseerd in heliAmerikaanse luchtvaartdienst heeft geen kopterongelukken, onlangs de eerste stapcontrole over Afghanistan, de Afghaanse pen gezet voor een formele aanklacht tegen overheid zelf is niet in staat tot een onder- Franz Zenz, Tryco en Fluor. Misschien dat een zoek, en het Amerikaanse leger had geen rechtszaak meer helderheid verschaft over manschappen aan boord. ISAF in Kaboel ver- de gebeurtenissen op 26 juli? wijst door naar het Nederlandse onderzoek. Een civiele helikopter die neerstort in een Aan het slot van een lang en emotioneel teland dat in een oorlogssituatie verkeert, valt lefoongesprek, geeft Stuart Moulder antdoor alle mazen van het net. woord op de vraag die de verslaggever niet Dat is niet verwonderlijk. In feite gaf heeft gesteld, maar die onuitgesproken boDefensie op de ochtend van 26 juli ‘de verant- ven het gesprek hangt. De vraag hoe hij risiwoordelijkheid uit handen’ aan een bedrijf co heeft kunnen nemen om zijn gezin naar dat alle vliegregels aan zijn laars lapte. Stuart Afghanistan te laten komen. Moulder somt nog eens op wat hij weet: ‘Er ‘De vlucht met de helikopter,’ zegt hij en was geen passagierslijst, geen vliegroute, haalt diep adem, ‘daarvan heb ik nooit gegeen manier om met de piloten te commu- dacht dat-ie gevaarlijk zou kunnen zijn.’ V niceren. Dat op zich is al nalatigheid.’ En dan valt er een lange stilte.
  • 24. 50 DE VERHALEN 51 VRIJ NEDERLAND 21 OKTOBER 2006 De erotische prenten van Peter van Straaten Lust
  • 25. -----------------------------------------------------------------------------------------twenty clearly labeled examples of professional work -----------------------------------------------------------------------------------------9 zee turtle graphics (2006) slide 46-52 -----------------------------------------------------------------------------> http://www.slideshare.net/swsaaltink/facsimil-19602013 > http://www.slideshare.net/swsaaltink/portfolio-6675675 > http://www.swsaaltink1.nl > http://www.slideshare.net/swsaaltink/archiveplotsone-7374504 > http://www.slideshare.net/swsaaltink/archiveplotstwo
  • 26. -----------------------------------------------------------------------------------------twenty clearly labeled examples of professional work -----------------------------------------------------------------------------10 i m rgb i m confused turtle graphics (2012) slide 53-54 -----------------------------------------------------------------------------> http://www.slideshare.net/swsaaltink/facsimil-19602013 > http://www.slideshare.net/swsaaltink/portfolio-6675675 > http://www.swsaaltink1.nl > http://www.slideshare.net/swsaaltink/kai-shu > http://www.slideshare.net/swsaaltink/mei-4714368 > http://www.slideshare.net/swsaaltink/gong-xi-fa-cai-3364101
  • 27. -----------------------------------------------------------------------------------------thank you!

×