Цагдаагийн Академийн Эрүүгийн ба ЭБШЭЗүйн тэнхмийн                 ахлах багш, цагдаагийн дэд хурандаа Г.Гантөмөр        Э...
уялдаа холбоог хангах явдал билээ. Өөрөөр хэлбэл батлагдан гарсан хууль ньамьдралын /практик / бодит хөрсөнд суурилан, түү...
Үүнийг тэрлэгч би бээр Эрүүгийн хуулийн бусад хуулиудтай хэрхэнхарилцан уялдсан байдлыг судлах судалгааны ажлын хүрээнд1 Э...
бичгүүдэд тодорхой хэмжээнд авч үзсэн2 байх боловч                      Эрүүгийн хууль болонЗахиргааны хариуцлагын тухай х...
Эрүүгийн болон Захиргааны хариуцлагын тухай хуулиудын ижил төсөөтэйтал нь 1-рт: Эрүүгийн болон Захиргааны хариуцлагын туха...
аюулгүй байдлыг гэмт халдлагаас хамгаалахад оршдог бол Захиргааныхариуцлагын тухай хуулийн зорилт нь    хэдий уг хуульд за...
бол Захиргааны хариуцлагын тухай хуулиар захиргааны журам зөрчсөн этгээдэдзахиргааны хариуцлага хүлээлгэх эрх зүй үндсийг ...
дэвсгэрт дагаж мөрдүүлэхээр тогтоосон захиргааны журмыг зөрчсөн тодорхойтөрлийн захиргааны зөрчлүүд, тэдгээрийн бүрэлдэхүү...
заажээ. Мөн Эрүүгийн хуулийн 3-р зүйлийн 3.1-д зааснаар үйлдэл, эс үйлдэхүйггэмт хэрэгт тооцох, түүнд оногдуулах ял, эрүүг...
Манай зарим судлаачдын судалж тогтоосноор 1992 оноос тухайлбал:Монгол Улсын шинэ үндсэн хуулийг баталснаас хойш УИХ-аас ба...
Иймээс захиргааны хариуцлага тогтоосон хэм хэмжээг төрөлжүүлэнЗахиргааны хариуцлагын тухай төрөлжсөн нэг                  ...
чуулганд хэлэлцүүлэхээр өргөн барихыг Засгийн газарт даалгасан боловч одоогхүртэл хэрэгжээгүй байна.       3-рт: Эрүүгийн ...
эрх ашиг, сонирхол тухайлбал: Монгол Улсын тусгаар тогтнол, төрийн бүрэн эрхтбайдал хүний амь нас, энх тайван, хүн төрөлхн...
Эрүүгийн хууль нь өөрийн зорилтоо хэрэгжүүлэхийн тулд хүн, төр, нийгэмдаюултай ямар үйлдэл, эс үйлдэхүйг гэмт хэрэгт тооцо...
бүрэлдэхүүн, зөрчил гаргасан этгээдэд хүлээлгэх захиргааны шийтгэлийн төрөлхэмжээг хуульчлах замаар дээрх зорилт хэрэгжинэ...
харилцан уялдаа холбоо, түүнийг дээрхи хуулиудад хэрхэн хуульчлах асуудалдшууд холбогдох ёстой.     Эрүүгийн болон Захирга...
Гэмт хэрэг, захиргааны зөрчил нь нийгмийн хор аюулын шинж чанар, хэрхэмжээгээрээ ялгагдах хэдий боловч хоорондоо харилцан ...
тооцогдож байсан үйлдлийг гэмт хэрэгт үл тооцож /эс эрүүжүүлэх/ захиргаанызөрчил болгох замаар хоорондоо харилцан нөхцөлдө...
Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 12 зүйлд ийм заалт байсан юм. Харин 2002 оныЭрүүгийн шинэ хуулиар дээрхи практикаас татгалз...
Монгол Улсын Эрүүгийн хуулийн 16-р зүйлийн 16.2-д “….Эрүүгийн хуулийнтусгай ангид заасан гэмт хэргийн шинжийг хэлбэрийн тө...
хэрэг, захиргааны зөрчлийг ялгааг “...хэрэв эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхээргүйбол...” гэсэн уламжлалт, хэвшмэл, ерөнхий ү...
тодорхой төрлийн гэмт хэрэг, захиргааны зөрчлийн ялгааг хэрхэн хуульчилсанбайдлыг судалж үзэхэд дараах байдал ажиглагдаж б...
хүн Монгол Улсад байх эрхийн баримт бичиггүй буюу хүчингүй баримт бичгээроршин суусан, бүртгүүлэх, хаягийн бүртгэл хийлгэх...
хариуцлагын тухай хуулийн 28-р зүйлд ”...1. Гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүнэрх бүхий байгууллагаас олгосон Монгол Улсад о...
3. Гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүн Монгол Улсын нутаг дэвсгэрээрзорчих, түүнчлэн шилжин суурьших болон бүртгэлийн талаар ...
боловч Эрүүгийн хуульд уг үйлдлийг гэмт хэрэгт тооцоогүй байх эсвэл хүчингүйболгосон, гэмт хэрэгт тооцохгүй болсон тохиолд...
бол…”     гэсэн нэр томъёо нь хууль тогтоомжид захиргааны хариуцлагын хэмхэмжээ тогтоохдоо хэрэглэдэг жижүүрийн үг болсон ...
хориглосон буюу тусгай зөвшөөрөлтэйгээр явуулах                      үйлдвэрлэл, үйлчилгээ,худалдааг дур мэдэн их хэмжээтэ...
хариуцлагын тухай хуулийн 21-р зүйлийг нэрлэж болно.Гэмт хэрэг захиргаанызөрчлийн хоорондын ялгааг нарийн зааглаж өгөөгүйг...
4-рт: Эрүүгийн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан тохиолдолд түүнийгнийцүүлэн Захиргааны хариуцлагын тухай хуулийн холбогдох ...
учруулсаныг8 гэмт хэрэгт тооцохоо больсон ба практикт ийм хор уршиг /хохирол/учруулсан ослыг Захиргааны хариуцлагын тухай ...
нийцэж байгааг анхаардагггүй, гэмт хэрэг, захиргааны зөрчлийн ялгааг гарганхуульчилдаггүйгээс хоёр хуулийн уялдаа холбоог ...
зүйлчилж чадахгүй байх, хууль тогтоомжийг                    буруу хэрэглэх зэргээр            алдаадутагдал гаргаж байгаа...
үндэстэй боловсруулж чадаагүй, түүнчлэн тодорхой гэмт хэрэг, захиргааны эрхзүйн зөрчлийг зөв ялган зүйлчлэх талаар УДШ-ээс...
захиргааны шийтгэлийн төрөл, хэмжээг ялгамжтайгаар хуульчлах, тэдгээрийнзохистой харьцааг хангах асуудал мөн.Саяхан болтол...
шинэ хууль батлагдсанаар уг асуудалд нааштай өөрчлөлт гарсан хэдий ч цаашиданхаарах зүйл байгаа юм.Тухайлбал: Зарим гэмт х...
тушаал эрхлэх, үйл ажиллагаа явуулах эрхийг хоёр жилийн хугацаагаар хасахбуюу хасахгүйгээр хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ...
тээврийн   хэрэгсэл   жолоодох   эрхийг хоёр жил хүртэл хугацаагаар   хасахшийтгэл ногдуулна…” гэж зааснаас харж болно.   ...
1. Эрүүгийн хууль болон Захиргааны хариуцлагын хууль тогтоомжидбайгаа ижил төрлийн үйлдлийг нэг зэрэг гэмт хэрэг, захиргаа...
2. Захиргааны хариуцлагын тухай ерөнхий хуулийг шинэчлэнболовсруулах, бусад хууль тогтоомжид байгаа захиргааны хариуцлага ...
тогтоохдоо Эрүүгийн хуулийн Тусгай ангийн холбогдох хэм хэмжээтэй хэрхэннийцэж байгааг тухай бүр анхааран, тэдгээрийг хоор...
албан ёсоор тайлбарлах, эрдэмтэн судлаачдаас онолын тайлбар өгөх замаардээрхи хуулиудын уялдаа холбоог хангах,            ...
шалгалтыг явуулах, ажлын үр дүнг харилцан мэдээлэх, мэргэжлийн болон эрхзүйн туслалцаа бие биедээ үзүүлэх г.м / уялдаа хол...
ÇÀÀÕ ÓÄÈÐÄÀÌÆ        Ñýäýâ 1. ¯ íäý ñíèé àþ óëã¿é áàéäëûí ý ñðý ã ãý ìò õýðý ã      Õè÷ýý ëèéí çîð èëãî: Ìîíãîë óëñûí ¿í¨ñ...
À¿èãëàõ ìàòåð èàë   •   Õè÷ýýëèéí àãóóëàãàä íèéö¿¿ëýí áýëòãýñýí áàãøèéí ëåêö, èæ á¿ðäýë   •   Ñîíñîã÷ á¿ðò òàðààæ ºãºõ ìàò...
Á îâñðó ó ë   îë         ñàí: Öàãäààãèéí àêàäåìèéí Ýð¿¿ãèéí ýðõ ç¿éí òýíõìèéí áàãø,   öàãäààãèéí àõìàä                    ...
Óëñ îð íû ãàäààä à þ óëã¿é áàéäàë ãý ä ý ã íü Ìîíãîë óëñûí òºð, íèéãìèéí áàéãóóëàìæ,ãàäààä óëñóóäûí ç¿ãýýñ ¿ç¿¿ëæ áîëîõ àþ...
èòãýõ èòãýëã¿é áîëãîõ, øàøíû ýëäýâ õàðãèñ óðñãàë, ãàæ áóðóó ¿çýë áîäîëíýâòð¿¿ëýõ çàìààð ¿íäýñíèé ýâ íýãäëèéã ñàðíèóëàõ çîð...
Òºð èéí íóóöàä õàìààð àõ ìý äýý , áàð èìò, áóñàä ç¿éëñèéã ãàäààä óëñ, ò¿¿íèéòàãíóóëûí àëáàíä ¿èëæ¿¿ëý í º ãñº í ãý äý ã íü...
Èòã ë äýí õàðèó öñàí õ¿ì¿¿ñò òàãíóóë, öàãäààãèéí ã¿éöýòãýõ àæèëòíóóä,         ýìæýãíóóöûí ýðõëýã÷èä çýðýã íóóöòàé øóóä õàð...
íàð, á¿õ øàòíû çàñàã äàðãà íàð, á¿õ øàòíû èðãýäèéí õóðëûí äàðãà íàð,òýðã¿¿ëýã÷èä, á¿õ øàòíû õóðëûí òºëººëºã÷èä õàìààðíà.  ...
õóâüñãàëò àðãà õýìæýýã óëàéðàí ýñýðã¿¿öýæ áàéñíûã çýâñãèéí õ¿÷ýýð äàðæáàéñàí ò¿¿õòýé.     ëá úåêò íü Ìîíãîë óëñûí ¯íäñýí õ...
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
All
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

All

7,205

Published on

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
7,205
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
19
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

All

  1. 1. Цагдаагийн Академийн Эрүүгийн ба ЭБШЭЗүйн тэнхмийн ахлах багш, цагдаагийн дэд хурандаа Г.Гантөмөр Эрүүгийн хууль болон Захиргааны хариуцлагын тухай хууль тогтоомжийн уялдаа холбооны зарим асуудал Хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох асуудал нь тасралтгүй хэрэгжихбайнгын үйл явц бөгөөд энэ асуудал нь зөвхөн хууль тогтоомжийг шинээр батлахтэдгээрт зохих нэмэлт өөрчлөлт оруулах асуудал төдий бус нэгэнт батлагдсанхуулийг амьдралд хэрэгжүүлэх, хууль амьдралын холбоо, хуулиудын хоорондын
  2. 2. уялдаа холбоог хангах явдал билээ. Өөрөөр хэлбэл батлагдан гарсан хууль ньамьдралын /практик / бодит хөрсөнд суурилан, түүнд нийцэн зохицож, хуультүүнийг хэрэглэх практик ажиллагаа харилцан шүтэлцэж, бусад хуулиудтайхарилцан уялдсан тохиолдолд уг хууль хэрэгжих нөхцөл бүрдэнэ. Монгол Улсын Эрүүгийн эрх зүй нь Монгол Улсын эрх зүйн тогтолцоондчухал байр суурь эзэлдэг эрх зүй нэг салбар болохын зэрэгцээ эрх зүйн бусадсалбаруудтай салшгүй холбоотой байдаг.
  3. 3. Үүнийг тэрлэгч би бээр Эрүүгийн хуулийн бусад хуулиудтай хэрхэнхарилцан уялдсан байдлыг судлах судалгааны ажлын хүрээнд1 Эрүүгийн болонЗахиргааны хариуцлагын тухай хууль тогтоомжийн уялдааг холбоог тодорхойлжцаашид боловсронгуй болгох талаар та бүхэнтэй өөрийн санаа бодлыгхуваалцахыг хүслээ. Монгол Улсын Эрүүгийн болон Захиргааны эрх зүйн уялдаа холбоонытухай асуудлыг ЭЭЗүй болон Захиргааны эрх зүйн чиглэлээр гарсан сурах1Зохиогч урьд нь Эрїїгийн ба ЭБШХуулийн уялдаа холбооны талаар єгїїлэл бичиж “Монголын тєр, эрх” зїйсэтгїїлийн 2002 оны № 4 хэвлэгдсэн.Уг сэтгїїлийн 37-43 дах талыг їзнэ її?
  4. 4. бичгүүдэд тодорхой хэмжээнд авч үзсэн2 байх боловч Эрүүгийн хууль болонЗахиргааны хариуцлагын тухай хууль тогтоомжийг уялдаа холбоог судалсан ньүгүй байна. Эрүүгийн ба Захиргааны хариуцлагын тухай хууль тогтоомжийн уялдаахолбооны тухай асуудал нь юуны өмнө тэдгээрийн ижил төсөөтэй болон ялгаатайшинжийг тодорхойлохоос эхлэнэ хэмээн үзэж байна.2 Г.Совд.БНМАУ-ын ЭЭЗїйн курс.Ерєнхий анги.УБ.1973 он.15-16 дах тал С.Нарангэрэл. Монгол Улсын ЭЭЗїй.Ерєнхий анги.1999 он.8-9 дах тал, С.Жанцан. Монгол Улсын ЭЭЗїй Ерєнхий анги.УБ.2002. 11 дэх тал
  5. 5. Эрүүгийн болон Захиргааны хариуцлагын тухай хуулиудын ижил төсөөтэйтал нь 1-рт: Эрүүгийн болон Захиргааны хариуцлагын тухай хуулиуд нь нэгэнадил нийгмийн харилцааг хамгаалах зорилттой байдагт орших ба түүнийг дээрхихуулиудын холбогдох заалтаас харж болно. Эрүүгийн хуулийн 1-р зүйлийн 1.1-дзааснаар Монгол Улсын Эрүүгийн хуулийн зорилт нь Монгол Улсын тусгаартогтнол, үндэсний аюулгүй байдал хүний эрх, эрх чөлөө, нийтийн болон хувийнөмч, үндэсний баялаг, байгаль орчин, эрх зүйн журам, энхтайван, хүн төрөлхтний
  6. 6. аюулгүй байдлыг гэмт халдлагаас хамгаалахад оршдог бол Захиргааныхариуцлагын тухай хуулийн зорилт нь хэдий уг хуульд зааж өгөөгүй боловчМонгол Улсын нутаг дэвсгэрт бүх нийтээр буюу тухайн нутаг дэвсгэрт дагажмөрдүүлэхээр тогтоосон захиргааны журмыг зөрчигдөхөөс хамгаалах явдал мөн. 2-рт: Эрүүгийн болон Захиргааны хариуцлагын тухай хуулиуд ньматериаллаг хуульд тооцогдоно. Эрүүгийн хууль нийгэмд аюултай гэмт хэрэгүйлдсэн этгээдэд эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх эрх зүйн үндсийг тодорхойлдог
  7. 7. бол Захиргааны хариуцлагын тухай хуулиар захиргааны журам зөрчсөн этгээдэдзахиргааны хариуцлага хүлээлгэх эрх зүй үндсийг хуульчлах явдлаар тэдгээрийнматериаллаг хууль болох шинж илэрнэ. Эрүүгийн болон Захиргааны хариуцлагын тухай хууль тогтоомж нь дээрдурьдсан ижил төсөөтэй шинжийг агуулахын зэрэгцээ ялгагдах шинжүүдтэйбайна. Үүнд: 1-рт: Эрүүгийн хууль нь гагцхүү материаллаг хууль бол Захиргааныхариуцлагын тухай хууль нь материаллаг хууль төдийгүй мөн нэгэн зэрэгпроцессын хуулийн шинжийг давхар агуулдаг. Учир нь Захиргааны хариуцлагынтухай хууль нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт бүх нийтээр буюу тухайн нутаг
  8. 8. дэвсгэрт дагаж мөрдүүлэхээр тогтоосон захиргааны журмыг зөрчсөн тодорхойтөрлийн захиргааны зөрчлүүд, тэдгээрийн бүрэлдэхүүн, зөрчил гаргасан этгээдэдхүлээлгэх захиргааны шийтгэлийн төрөл, хэмжээг хуульчлахын зэрэгцээ угхуулийн I бүлэгт захиргааны зөрчлийг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны/процессын/ журмыг тогтоосон байдаг. 2-рт: Эрүүгийн болон Захиргааны хариуцлагын тухай хууль тогтоомжийнэх сурвалжууд нь тэдгээрийн ялгагдах нэг шинж болно.Эрүүгийн хуулийн 2-рзүйлийн 2..2-д “… Эрүүгийн хууль тогтоомж нь энэ хуулиас бүрдэнэ…” гэж
  9. 9. заажээ. Мөн Эрүүгийн хуулийн 3-р зүйлийн 3.1-д зааснаар үйлдэл, эс үйлдэхүйггэмт хэрэгт тооцох, түүнд оногдуулах ял, эрүүгийн хариуцлагын бусад аргахэмжээг гагцхүү Эрүүгийн хуулиар тогтооно. Харин Захиргааны хариуцлагын тухай хууль тогтоомж нь 1992 ондбатлагдсан Захиргааны хариуцлагын тухай ерөнхий хууль болон захиргааныхариуцлагын хэм хэмжээг хуульчилсан бусад хууль, хууль тогтоомжийн актаасбүрдэнэ./ЗХтХ-ийн 2-р зүйл/
  10. 10. Манай зарим судлаачдын судалж тогтоосноор 1992 оноос тухайлбал:Монгол Улсын шинэ үндсэн хуулийг баталснаас хойш УИХ-аас батлан гаргасанхуулиудын3 70 орчим хувь нь захиргааны хариуцлагын хэм хэмжээ тогтоосонбайна.4 Өөрөөр хэлбэл Захиргааны хариуцлагын тухай хууль тогтоомжид олонтооны хууль, эрхийн актууд хамаардаг онцлогтой.Захиргааны хариуцлагын тухайхууль тогтоомжийн тогтолцооны дээрх байдал нь захиргааны зөрчлийг хянаншийдвэрлэх ажиллагаанд хүндрэл учруулах, хууль ёсыг дээдлэх, хүний эрхийгхангахад хүндрэл учруулах нэг нөхцөл болж байгаа юм.31992 оноос хойш Монгол Улсын Их Хурал 600 гаруй хуулийг батлан гаргасан гэсэн мэдээ баримт бий4 Ж.Долгорсїрэн. Захиргааны хариуцлага.УБ.1998 он. 19 дэх тал
  11. 11. Иймээс захиргааны хариуцлага тогтоосон хэм хэмжээг төрөлжүүлэнЗахиргааны хариуцлагын тухай төрөлжсөн нэг хуульд хуульчлах саналыгЗахиргааны эрх зүйн эрдэмтэн судлаачид нилээд эртнээс дэвшүүлж5 байсанызэрэгцээ Монгол Улсын Их Хурлын 1992 оны 11-р сарын 30 өдрийн “Захиргааныхариуцлагын тухай хууль батлагдсантай холбогдуулан авах зарим аргахэмжээний тухай” 33-р тогтоолын 1-ийн 2-т Захиргааны хариуцлагын тухайтөрөлжсөн хуулийн төслийг шинээр боловсруулж УИХ-ын 1993 оны хаврын5 Б.Чимид. БНМАУ-ын Захиргааны эрх зїй. УБ хот. 1 988 он. 288 дах тал, Ж. Долгорсїрэн. Захиргааныхариуцлага. УБ хот.1 998 он 1 4-1 5 дах тал, Т.Сїхбаатар.Захиргааны хариуццлагын хууль тогтоомжийгхэрэгжїїлэх явц дахь хїний эрхийн зарим асуудал.”Хїний эрх ба ба Їнэдсний аюулгїй байдал” олон улсынсимпиозумын эмхэтгэл 1 998 он.1 72 дах тал
  12. 12. чуулганд хэлэлцүүлэхээр өргөн барихыг Засгийн газарт даалгасан боловч одоогхүртэл хэрэгжээгүй байна. 3-рт: Эрүүгийн хууль болон Захиргааны хариуцлагын тухай хуультогтоомжоор хамгаалагдаж байгаа нийгмийн харилцаа /хамгаалах зүйл/ нь заримталаар ойролцоо, ижил байж болох ч түүний агуулга, хамрах хүрээ, нийгмийнүнэлэмжээрээ ялгагдана. Эрүүгийн хуулиар Захиргааны хариуцлагын тухай хуультогтоомжоор хамгаалдаггүй, хамгаалах боломжгүй нийгмийн хамгийн амин чухал
  13. 13. эрх ашиг, сонирхол тухайлбал: Монгол Улсын тусгаар тогтнол, төрийн бүрэн эрхтбайдал хүний амь нас, энх тайван, хүн төрөлхний аюулгүй байдал гэх мэтхарилцааг гэмт халдлагаас хамгаалдаг бол Захиргааны хариуцлагын тухай хуультогтоомжоор Эрүүгийн хуулиар хамгаалах шаардлагагүй нийгмийн бусадхарилцааг хамгаалах боломжтой байдаг. 4-рт: Эрүүгийн болон Захиргааны хариуцлагын тухай хуулиудын хамгаалахзорилтоо хэрэгжүүлэх арга механизм нь өөр өөр байдаг явдал мөн.
  14. 14. Эрүүгийн хууль нь өөрийн зорилтоо хэрэгжүүлэхийн тулд хүн, төр, нийгэмдаюултай ямар үйлдэл, эс үйлдэхүйг гэмт хэрэгт тооцох, түүнийг үйлдсэн гэмбуруутай нь шүүхээр тогтоогдсон этгээдэд хүлээлгэх эрүүгийн хариуцлагынтөрөл, хэмжээг тогтооно.Харин Захиргааны хариуцлагын тухай хууль тогтоомж ньМонгол Улсын нутаг дэвсгэрт бүх нийтээр буюу тухайн нутаг дэвсгэрт дагажмөрдүүлэхээр тогтоосон захиргааны журмыг зөрчигдөхөөс хамгаалахын тулдзахиргааны журам зөрчсөн тодорхой төрлийн захиргааны зөрчлүүд, тэдгээрийн
  15. 15. бүрэлдэхүүн, зөрчил гаргасан этгээдэд хүлээлгэх захиргааны шийтгэлийн төрөлхэмжээг хуульчлах замаар дээрх зорилт хэрэгжинэ. Эрүүгийн хууль болон Захиргааны хариуцлагын тухай хууль тогтоомжийнуялдаа холбооны өөр нэг чухал асуудал бол тэдгээрийн хоорондын харилцаннөхцөлдсөн байдал, харилцан хамаарал, тэдгээрийн уялдаа холбоог хангахасуудал мөн. Энэ нь юуны өмнө Эрүүгийн хуульд заасан гэмт хэрэг, Захиргааныхариуцлагын тухай хууль тогтоомжоор тодорхойлсон захиргааны зөрчлийн ялгаа,
  16. 16. харилцан уялдаа холбоо, түүнийг дээрхи хуулиудад хэрхэн хуульчлах асуудалдшууд холбогдох ёстой. Эрүүгийн болон Захиргааны эрх зүйн шинжлэх ухаанд гэмт хэргийн хамгийнгол материаллаг шинж нь түүний нийгэмд аюултай шинж бөгөөд энэ шинжээрээзахиргааны зөрчлөөс ялгагдана гэдэгтэй нэгэнт хэн ч маргахгүй, нэгэнт хүлээн 6зөвшөөрөгдсөн билээ.6 Б.Чимид.БНМАУ-ын Захиргааны эрх зїй. УБ .1988 он. 288 дах тал, Ж..Долгорсїрэн. Захиргааныхариуцлага.УБ.1998 он.23 дах тал, Г.Совд.БНМАУ-ын ЭЭЗїйн курс.Ерєнхий анги.УБ.1973 он.15 дах талС.Нарангэрэл. Монгол Улсын ЭЭЗїй.Ерєнхий анги.1999 он.92 дах тал,С.Жанцан. Монгол Улсын ЭЭЗїйЕрєнхий анги.УБ.2002. 53-56 дах тал
  17. 17. Гэмт хэрэг, захиргааны зөрчил нь нийгмийн хор аюулын шинж чанар, хэрхэмжээгээрээ ялгагдах хэдий боловч хоорондоо харилцан нөхцөлдсөн ойлголтуудюм. Учир нь гэмт хэргийн нийгэмд аюултай шинж нь байнга хувьсан өөрчлөгдөжбайдаг ойлголт бөгөөд үүнтэй холбоотойгоор ЭЭЗүйн төрийн бодлогын хүрээндтодорхой нийгэмд аюултай үйлдэл нь гэмт хэрэг, захиргааны зөрчлийн зэрэглэлдхарилцан шилжих өөрөөр хэлбэл урьд нь захиргааны зөрчилд тооцогдож байсанүйлдэлийг гэмт хэрэгт тооцох /эр үүжүүлэх/, Эрүүгийн хуулиар гэмт хэрэгт
  18. 18. тооцогдож байсан үйлдлийг гэмт хэрэгт үл тооцож /эс эрүүжүүлэх/ захиргаанызөрчил болгох замаар хоорондоо харилцан нөхцөлдөж байдаг байна. Түүнчлэн захиргааны зөрчлийг давтан үйлдсэн тохиолдолд гэмт хэрэгттооцож эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх нь тэдгээр ойлголтуудын төдийгүй ЭЭЗүйЗЭЗүйн хоорондын уялдаа холбоог илэрхийлдэг. Манай улс 1961 оны Эрүүгийнхуулиас эхлэн захиргааны зөрчлийг давтан үйлдсэн тохиолдолд гэмт хэрэгттооцож эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх болсон ба 1986 оны Шинэчлэн найруулсан
  19. 19. Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 12 зүйлд ийм заалт байсан юм. Харин 2002 оныЭрүүгийн шинэ хуулиар дээрхи практикаас татгалзсан билээ. Эрүүгийн хууль болон Захиргааны хариуцлагын тухай хууль тогтоомжидгэмт хэрэг, захиргааны зөрчлийг хуульчлахдаа тэдгээрийн ялгаа нийгмийн хораюулын шинжийг зөв зааглан ялгахгүй байх явдал өмнөх хуулиуд болонодоогийн хүчин төгөлдөр үйлчилж буй хуулиудад учир дутагдалтай байгаагтэмдэглэх нь зүйтэй.
  20. 20. Монгол Улсын Эрүүгийн хуулийн 16-р зүйлийн 16.2-д “….Эрүүгийн хуулийнтусгай ангид заасан гэмт хэргийн шинжийг хэлбэрийн төдий агуулсан боловчялимгүйн учир нийгэмд аюулгүй үйлдэл, эс үйлдэхүйг гэмт хэрэгт тооцохгүй…”гэсэн заалт нь Эрүүгийн хууль дах гэмт хэрэг, эрх бусад зөрчил тухайлбалзахиргааны зөрчлийн ялгааг хуульчилсан нийтлэг хэм хэмжээ болох юм. Захиргааны хариуцлагын тухай нийтлэг /ер өнхий/ хууль ба захиргааныхариуцлагын хэм хэмжээ тогтоосон бусад хууль тогтоомжийн заалтыг үзэхэд гэмт
  21. 21. хэрэг, захиргааны зөрчлийг ялгааг “...хэрэв эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхээргүйбол...” гэсэн уламжлалт, хэвшмэл, ерөнхий үг хэллэгээр заагласан бий.Сонирхолтой нь дээрхи хууль тогтоомжийн “...хэрэв эрүүгийн хариуцлагахүлээлгэхээргүй бол...” гэсэн заалтыг судлан үзэхэд гэмт хэрэг захиргаанызөрчлийн ялгаа бараг харагдахгүй байгаа юм. Монгол Улсын Эрүүгийн хууль болон Захиргааны хариуцлагын тухай хуульболон захиргааны хариуцлагын хэм хэмжээ тогтоосон бусад хуулиудад заасан
  22. 22. тодорхой төрлийн гэмт хэрэг, захиргааны зөрчлийн ялгааг хэрхэн хуульчилсанбайдлыг судалж үзэхэд дараах байдал ажиглагдаж байна.Үүнд: 1-рт:Тодорхой гэмт хэрэг, захиргааны зөрчил, тэдгээрийн бүрэлдэхүүнийгЭрүүгийн хууль, Захиргааны хариуцлагын тухай хуульд яг ижил, үг үсгийн хувьд чялгаагүй байдлаар хуульчилсан нь хачирхалтай. Жишээ нь: Эрүүгийн хуулийн240-р зүйл, Захиргааны хариуцлагын тухай хуулийн 28 дугаар зүйлийг нэрлэжболно. Эрүүгийн хуулийн 240-р зүйлийн 240.1-д “...Гадаадын иргэн, харъяалалгүй
  23. 23. хүн Монгол Улсад байх эрхийн баримт бичиггүй буюу хүчингүй баримт бичгээроршин суусан, бүртгүүлэх, хаягийн бүртгэл хийлгэх, шилжин суурьших, оршинсуух газраа сонгох талаар тогтоосон журам зөрчсөн, эсхүл оршин суух, тус улсыннутаг дэвсгэрээр дамжин өнгөрөх журам зөрчсөн бол хөдөлмөрийн хөлсний доодхэмжээг нэг зуугаас хоёр зуун тавь дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээнийтөгрөгөөр торгох, гурваас дээш зургаан сар хүртэл хугацаагаар баривчлах, эсхүлтаван жил хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ...” гэж заасан бол Захиргааны
  24. 24. хариуцлагын тухай хуулийн 28-р зүйлд ”...1. Гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүнэрх бүхий байгууллагаас олгосон Монгол Улсад оршин суух эрхийн бичиггүйэсхүл хүчингүй болсон баримт бичиг ашиглаж буюу зохих зөвшөөрөлгүй оршинсуусан бол 100000-200000 төгрөгөөр торгох шийтгэл ногдуулна. 2. Гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүн Монгол Улсын нутаг дэвсгэрээрдамжин өнгөрөх талаар тогтоосон журам зөрчсөн нь эрүүгийн хариуцлагахүлээлгэхээргүй бол 100000-250000 төгрөгөөр торгох шийтгэл ногдуулна.
  25. 25. 3. Гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүн Монгол Улсын нутаг дэвсгэрээрзорчих, түүнчлэн шилжин суурьших болон бүртгэлийн талаар тогтоосон журамзөрчсөн нь эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхээргүй бол 100000-200000 төгрөгөөрторгох шийтгэл ногдуулна...” гэж зааснаас үзэхэд гэмт хэрэг, захиргаанызөрчлийн ялгаа үндсэндээ алдагдсан байна.Ийм жишээ Эрүүгийн болонЗахиргааны хариуцлагын тухай хуульд 10 гаруй бий. 2-рт: Захиргааны хариуцлагын тухай хууль тогтоомжид “...хэрэв эрүүгийнхариуцлага хүлээлгэхээргүй бол...” хэмээн тодорхой захиргааны зөрчлийг заасан
  26. 26. боловч Эрүүгийн хуульд уг үйлдлийг гэмт хэрэгт тооцоогүй байх эсвэл хүчингүйболгосон, гэмт хэрэгт тооцохгүй болсон тохиолдол цөөнгүй байна. Жишээ нь:Дархлаажуулалтын тухай хуулийн 21-р зүйлд Дархлаажуулалтын тухай хуультогтоомж зөрчсөн этгээдэд эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхээргүй бол шүүгч, эрхбүхий улсын байцаагч захиргааны шийтгэл оногдуулна гээд захиргааны зөрчилболох үйлдлүүдийг заасан боловч ийм төрлийн гэмт хэргийг Эрүүгийн хуульд огтхуульчлаагүй байна.Өөрөөр хэлбэл “… эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхээргүй
  27. 27. бол…” гэсэн нэр томъёо нь хууль тогтоомжид захиргааны хариуцлагын хэмхэмжээ тогтоохдоо хэрэглэдэг жижүүрийн үг болсон байна. 3-рт: Эрүүгийн хуульд гэмт хэргийг ижил төрлийн захиргааны зөрчлөөсзааглан хуульчлахдаа тэдгээрийн ялгааг /хэт ерөнхий байдлаар/ нарийн гаргажөгөөгүй байх нь олонтой бөгөөд Хэрэг бүртгэлт, мөрдөн байцаалт, шүүхийнпрактикт тодорхой гэмт хэргийг захиргааны зөрчлөөс ялган зүйлчлэхэд хүндрэлучруулж байна.Жишээ нь: Эрүүгийн хуулийн 161-р зүйлд Хууль тогтоомжоор
  28. 28. хориглосон буюу тусгай зөвшөөрөлтэйгээр явуулах үйлдвэрлэл, үйлчилгээ,худалдааг дур мэдэн их хэмжээтэйгээр эрхэлсэн бол эрүүгийн хариуцлагахүлээлгэхээр заасан боловч уг хэргийг ижил төрлийн захиргааны зөрчлөөс7 ялгахшалгуурыг нарийн хуульчилж өгөөгүй, хориглосон үйлдвэрлэл, худалдаа,үйчилгээг их хэмжээтэйгээр явуулсан гэдгийг Улсын Дээд Шүүхээс албан ёсоортайлбарлаагүй байгаа юм.Мөн Эрүүгийн хуулийн 181-р зүйл, Захиргааны7 Аж ахуйн їйл ажиллагааны тусгай зєвшєєрлийн тухай хуулийн 18-р зїйлийн 18.1.1-д уг хуулийн 15, 16дугаар зїйлд заасан аж ахуйн їйл ажиллагааг тусгай зєвшєєрєлгїйгээр эрхэлсэн бол хууль бусаар олсонорлогыг хурааж, гэм буруутай иргэнийг 20000 - 50000, хуулийн этгээдийг 100000 – 250000 тєгрєгєєрторгохоор заажээ.Тєрийн мэдээлэл сэтгїїл.2001 он. №3
  29. 29. хариуцлагын тухай хуулийн 21-р зүйлийг нэрлэж болно.Гэмт хэрэг захиргаанызөрчлийн хоорондын ялгааг нарийн зааглаж өгөөгүйгээс шүүхийн практикт гэмтхэргийг захиргааны зөрчлөөс ялган зүйлчлэхэд хүндрэл учруулах, улмаар дээрхигэмт хэрэг, захиргааны зөрчлийг шийдвэрлэх ажиллагаанд алдаа гаргах, хуулийгнэг мөр ойлгож зөв хэрэглэхгүй байх, хууль ёсыг дээдлэх, хүний эрхийг хангахзарчим алдагдах, улмаар тэдгээртэй тэмцэх ажиллагааг сулруулах зэрэг хуульбус үр дагаварт хүргэж байгааг тэмдэглэх нь зүйтэй.
  30. 30. 4-рт: Эрүүгийн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан тохиолдолд түүнийгнийцүүлэн Захиргааны хариуцлагын тухай хуулийн холбогдох заалтад нэмэлтөөрчлөлтийг тухай бүр тусгадаггүйгээс тэдгээрийн уялдаа холбоо алдагдахадхүрнэ. 2002 оны Эрүүгийн шинэ хуулиар 215-р зүйлд заасан “Тээврийнхэрэгслийн хөдөлгөөний аюулгүй байдлын болон ашиглалтын журам зөрчих”гэмт хэрэгт зохих нэмэлт өөрчлөлт оруулан зам тээврийн ослын улмаас хүнийбие махбодид хөнгөн гэмтэл учруулсан, материалын бага бус гэм хор
  31. 31. учруулсаныг8 гэмт хэрэгт тооцохоо больсон ба практикт ийм хор уршиг /хохирол/учруулсан ослыг Захиргааны хариуцлагын тухай хуулийн 25-р зүйлийн 25.5-аарзүйлчилж захиргааны шийтгэл оногдуулж байна. Гэтэл Захиргааны зөрчлийнтухай хуулийн 25-р зүйлийн 25.5-ийн заалтад энэ талаар нарийвчлан тусгаагүйбайгаа болно. 5-рт: Улсын Их Хурлаас хууль тогтоомжийг шинээр батлах бүр тухайнхуулиудад захиргааны хариуцлагын хэм хэмжээг хуульчилдаг заншил нэгэнттогтсон ба ингэхдээ Эрүүгийн хуулийн Тусгай ангийн холбогдох хэм хэмжээтэй8 Ємнєх Эрїїгийн хуулийн 260-р зїйлд зам тээврийн ослын улмаас хїний биед хєнгєн гэмтэл учруулсанматериалын бага бус єєрєєр хэлбэл 600000 тєгрєгнєєс доош хохирол учруулсан бол гэмт хэрэг болж байв.
  32. 32. нийцэж байгааг анхаардагггүй, гэмт хэрэг, захиргааны зөрчлийн ялгааг гарганхуульчилдаггүйгээс хоёр хуулийн уялдаа холбоог алдагдахад хүргэж байна. 6-рт: Захиргааны зөрчлийг хянан шийдвэрлэх эрх бүхий субьектЗахиргааны хариуцлагын тухай хуулийн 7-р зүйлд зааснаар 10 төрлийн этгээд /төрийн байгууллагын албан тушаалтан, албан хаагч/ байдаг ба тэдгээрийнмэргэжил, эрх зүйн мэдлэг, боловсрол харилцан адилгүй байдгаас тэр бүр гэмтхэрэг, захиргааны зөрчлийн бүрэлдэхүүнийг хооронд нь ялган зааглаж зөв
  33. 33. зүйлчилж чадахгүй байх, хууль тогтоомжийг буруу хэрэглэх зэргээр алдаадутагдал гаргаж байгаагийн зэрэгцээ тэдний хууль хэрэглэх үйл ажиллагаандхяналт тавих боломжийг алддагдуулахад хүргэж байна. Зарим судлаачдынтооцож байгаагаар Захиргааны хариуцлагын тухай хууль тогтоомжийгхэрэгжүүлэх, захиргааны зөрчлийг хянан шийдвэрлэх эрх бүхий этгээд улсынхэмжээнд 8000 гаруй байна.9 7-рт: Төрийн эрүүгийн эрх зүйн бодлогын хүрээнд болон Эрүүгийн баЗахиргааны эрх зүйн шинжлэх ухаанд гэмт хэрэг захиргааны эрх зүйн зөрчлийнхоорондын харилцан уялдаа холбооны онолын асуудлыг шинжлэх ухааны9 Т.Сїхбаатар.Захиргааны хариуццлагын хууль тогтоомжийг хэрэгжїїлэх явц дахь хїний эрхийн заримасуудал.”Хїний эрх ба ба Їнэдсний аюулгїй байдал” олон улсын симпиозумын эмхэтгэл 1 998 он.1 68 дах тал
  34. 34. үндэстэй боловсруулж чадаагүй, түүнчлэн тодорхой гэмт хэрэг, захиргааны эрхзүйн зөрчлийг зөв ялган зүйлчлэх талаар УДШ-ээс албан ёсны тайлбар Эрүүгийншинэ хууль батлагдсанаас хойш гараагүй байгаа нь дээрхи хуулиудыг зөвхэрэгжүүлэхэд саад учруулж байна. 8-рт: Эрүүгийн болон Захиргааны хариуцлагын тухай хууль тогтоомжийнуялдаа холбоотой өөр нэг асуудал бол нийгмийн хор аюулаараа хоорондооялгагдах гэмт хэрэг, захиргааны зөрчилд хүлээлгэх /оногдуулах/ ял болон
  35. 35. захиргааны шийтгэлийн төрөл, хэмжээг ялгамжтайгаар хуульчлах, тэдгээрийнзохистой харьцааг хангах асуудал мөн.Саяхан болтол тухайлбал: 2002 оныЭрүүгийн шинэ хуулийг батлагдах хүртэл гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдэд хүлээлгэхэрүүгийн ял, захиргааны зөрчил гаргасан этгээдэд оногдуулсан захиргаанышийтгэлийн төрөл, хэмжээний харьцаа алдагдаж зарим гэмт хэрэг, захиргаанызөрчилд оногдуулах ял захиргааны шийтгэл үндсэндээ ойролцоо, ижил байсан.Энэ нь торгох ял, торгох захиргааны шийтгэлд хамаарч байв.Харин Эрүүгийн
  36. 36. шинэ хууль батлагдсанаар уг асуудалд нааштай өөрчлөлт гарсан хэдий ч цаашиданхаарах зүйл байгаа юм.Тухайлбал: Зарим гэмт хэрэг, захиргааны зөрчилдоногдуулж буй тодорхой албан тушаал эрхлэх буюу тодорхой үйл ажиллагааявуулах эрхийг хасах ял, захиргааны шийтгэлийн хугацаа ижил байж болохоорбайна.Үүнийг Эрүүгийн хуулийн 215-р зүйлийн 215.1-д “….Жолооч хөдөлгөөнийаюулгүй байдлын тухай хууль тогтоомж зөрчсөний улмаас хүний бие махбодидхүндэвтэр гэмтэл, эсхүл үлэмж хэмжээний хохирол учирсан бол тодорхой албан
  37. 37. тушаал эрхлэх, үйл ажиллагаа явуулах эрхийг хоёр жилийн хугацаагаар хасахбуюу хасахгүйгээр хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг таваас тавь дахиннэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох, эсхүл нэгээс гурван сархүртэл хугацаагаар баривчлах ял шийтгэнэ… гэж заасан бол Захиргааныхариуцлагын тухай хуулийн 25-р зүйлийн 5-д “…Жолооч болон тээврийнбайгууллагын ажилтан хөдөлгөөний аюулгүй байдлын журам зөрчсөн ньэрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхээргүй бол 1000-10000 төгрөгөөр торгох, эсхүл
  38. 38. тээврийн хэрэгсэл жолоодох эрхийг хоёр жил хүртэл хугацаагаар хасахшийтгэл ногдуулна…” гэж зааснаас харж болно. Дээрхээс дүгнэлт хийхэд Монгол Улсын Эрүүгийн хууль болон Захиргааныхариуцлагын тухай хууль тогтоомжууд нь хоорондоо онолын хувьд төдийгүй угхуулиудыг хэрэглэх ажиллагаа нь зохих хэмжээнд харилцан уялдаж чадаагүйбөгөөд тэдгээрийн уялдаа холбоог хангахын тулд дараах арга хэмжээг авчхэрэгжүүлэх нь зүйтэй гэж үзэж байна. Үүнд:
  39. 39. 1. Эрүүгийн хууль болон Захиргааны хариуцлагын хууль тогтоомжидбайгаа ижил төрлийн үйлдлийг нэг зэрэг гэмт хэрэг, захиргааны зөрчилд тооцсонхэм хэмжээг төрийн ЭЭЗүйн бодлогын хүрээнд эрүүжүүлэх, эс эрүүжүүлэх замааргэмт хэргийн эсвэл захиргааны зөрчлийн ангилалд үлдээх эсэхийг зүйзохистойгоор шийдвэрлэх, Эрүүгийн шинэ хуульд нийцүүлэн холбогдохЗахиргааны хариуцлагын тухай хууль тогтоомжид нэмэлт өөрчлөлт оруулахзамаар тэдгээрийн уялдаа холбоог хангах,
  40. 40. 2. Захиргааны хариуцлагын тухай ерөнхий хуулийг шинэчлэнболовсруулах, бусад хууль тогтоомжид байгаа захиргааны хариуцлага тогтоосонхэм хэмжээг уг хуульд зохистой хувилбараар нэгтгэн төрөлжүүлэн хуульчлах, 3. Хууль санаачлагч, хууль тогтоогч Эрүүгийн хуулийг шинээр батлахтүүнд зохих нэмэлт, өөрчлөлт оруулахдаа тухайлбал: тодорхой хэргийг гэмтхэрэгт тооцох /эрүүжүүлэх/, гэмт хэрэгт үл тооцох /эс эрүүжүүлэх/-доо Захиргааныхариуцлагын тухай хууль тогтоомжтой, Захиргааны хариуцлагын тухай ерөнхийхуульд болон бусад хууль тогтоомжид захиргааны хариуцлагын хэм хэмжээ
  41. 41. тогтоохдоо Эрүүгийн хуулийн Тусгай ангийн холбогдох хэм хэмжээтэй хэрхэннийцэж байгааг тухай бүр анхааран, тэдгээрийг хооронд нийцүүлэх, гэмт хэрэгзахиргааны зөрчлийн ялгааг нарийн зааглаж хуульчлах, 4. Эрүүгийн хуулийн болон Захиргааны хариуцлагын тухай хуультогтоомжид заасан ижил төрлийн гэмт хэрэг, захиргааны зөрчлийг хооронд нь зөвялган зүйлчлэх, практикт гарч буй хүндрэлийг арилгахын тулд Эрүүгийн хуулийнболон Захиргааны хариуцлагын тухай хуулийн холбогдох хэм хэмжээг УДШ-ээс
  42. 42. албан ёсоор тайлбарлах, эрдэмтэн судлаачдаас онолын тайлбар өгөх замаардээрхи хуулиудын уялдаа холбоог хангах, 5. Захиргааны зөрчлийг хянан шийдвэрлэх эрх бүхий холбогдохбайгууллага тухайлбал: Улсын мэргэжлийн хяналтын газрын ажилтнууд, улсынбайцаагч нарын ажлын дадлага, чадвар, эрх зүйн мэдлэг боловсролыг /тэднийдийлэнх нь хуулийн дээд боловсрогүй байгааг анхаарах хэрэгтэй байна. Г.Г/дээшлүүлэх, мэргэшүүлэх мэргэжлийн хяналтын болон хууль сахиулахбайгууллагын хамтын ажиллагаа /мэдээлэл солилцох, хамтарсан үзлэг
  43. 43. шалгалтыг явуулах, ажлын үр дүнг харилцан мэдээлэх, мэргэжлийн болон эрхзүйн туслалцаа бие биедээ үзүүлэх г.м / уялдаа холбоог сайжруулах зэрэг болно.ÁÀÒËÀÂ: ÝЯ¯ÃÈÉÍ ÝÐÕ Ç¯É, ÊÐÈÌÈÍÎËÎÃÈÉÍ ÒÝÍÕÌÈÉÍ ÝÐÕËÝÃ×, ÄÎÊÒÎÐ, ÖÀÃÄÀÀÃÈÉÍ ÕÓÐÀÍÄÀÀ Ã. ÃÀÍҪ̪РÝЯ¯ÃÈÉÍ ÝÐÕ Ç¯É ÕÈ×ÝÝËÈÉÍ ÒÓÑÃÀÉ ÀÍÃÈÉÃ
  44. 44. ÇÀÀÕ ÓÄÈÐÄÀÌÆ Ñýäýâ 1. ¯ íäý ñíèé àþ óëã¿é áàéäëûí ý ñðý ã ãý ìò õýðý ã Õè÷ýý ëèéí çîð èëãî: Ìîíãîë óëñûí ¿í¨ñ ç¿é ãýæ þó áîëîõ, ò¿¿íèé íèéãýì áîëîí õ¿íèéàìüäðàëä ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, ¸ñ ñóðòàõóóí áîëîí ¸ñ ç¿éí õîîðîíäûí õàðèëöàí õàìààðëûíòàëààð òàíèí ìýäýõ Ñý äâèéí àãóóëãà ¨ñ ç¿éí ñóäëàõ ç¿éë, à÷ õîëáîãäîë: ¸ñ ç¿é ãýäýã íü õ¿íèé áèåý àâ÷ çàíñóðòàõóóíû áàéäàë áºãººä ò¿¿íèéã ñóäëàõûí à÷ õîëáîãäîë çýðýã àñóóäëóóä áàãòíà. ¨ñ ç¿éí ¿¿ñýë õºãæëèéí òîéì: ¸ñ ç¿é íü õýäèéí ¿åýñ ¿¿ñ÷, ò¿¿õèéí ÿìàð¿å÷ëýë¿¿äèéã äàìæèí õºãæèæ èðñýí òàëààð ýðäýìòýí ñóäëàà÷äûí ¿çýëáàðèìòëàëóóä Íýð òîìü¸î • ýòèêà • Ìîðàëü Õè÷ýý ëèéí ÿâöûã çîõèîí áàéãóóëàõ1. Ìýíä÷èëãýý, ñîíñîã÷äûã á¿ðòãýõ 5 ìèí2. Øèíý õè÷ýýëèéí çîðèëãî, áîëîâñðóóëàõ àñóóäëûã òàíèëöóóëàõ 5 ìèí3. ¨ñ ç¿éí ñóäëàõ ç¿éë, à÷ õîëáîãäîë 25 ìèí4. ¨ñ ç¿é áà ¸ñ ñóðòàõóóíû óÿëäàà õîëáîî 10 ìèí5. ¨ñ ç¿éí ¿¿ñýë, õºãæëèéí òîéì 25 ìèí6. Àñóóëò, õàðèóëò, ä¿ãíýëò 20 ìèí Õè÷ýý ëèéã ÿâóóëàõ àð ãà: Ìýäýýëýë ò¿ãýýõ àðãà áîëîõ Ëåêö Áàðèìò õýëýëöýõÝ õ ñóð âàëæ 1. Ö. Áàòáàÿð. “ ¨ñ ç¿é” ”Á. 2004 îí 2. Ä. Òóíãàëàã. “¨ñ ç¿é” ”Á. 2001 îí 3. Á. Ñóìüÿà. “ ¨ñ ç¿éí ¿íäýñ” ”Á. 2001 îí 4. Ò. Ñýíãýäîðæ. “ Õóóëü÷èéí ¸ñ ç¿é” ”Á. 2000 îí 5. È. Öýäýí-èø. “ Öàãäààãèéí àëáà õààã÷èéí ¸ñ ç¿é” ”Á. 2004 îí. 6. Ø. Äóëàìñ¿ðýí. “ Õóóëü÷èéí ìýðãýæëèéí ¸ñ ç¿é” ”Á. 2007 îí. 7. Ç. Áàò-îòãîí. “ ¸ñ ç¿éí ¿íäýñ” ”Á. 1997 îí 8. Í. Ãàðàâñ¿ðýí. Öàãäààãèéí àëáà õààã÷èéí ¸ñ ç¿é, ò¿¿íèéã òºëºâø¿¿ëýõ àñóóäàëä ”Á. 2001 îí 9. Ä. Öîãò-î÷èð “ Öàãäààãèéí áàéãóóëëàãûí àæèëòàíû ¸ñ ç¿éí àñóóäëóóä. ”Á.1994 îí. 10. Ä. Öîãò-î÷èð “ õóóëü÷èéí ¸ñ ç¿éí ¿íäñýí àñóóäàë” ”Á. 1999 îí.
  45. 45. À¿èãëàõ ìàòåð èàë • Õè÷ýýëèéí àãóóëàãàä íèéö¿¿ëýí áýëòãýñýí áàãøèéí ëåêö, èæ á¿ðäýë • Ñîíñîã÷ á¿ðò òàðààæ ºãºõ ìàòåðèàë • Êîìïüþòåð àøèãëàí power point ïðàãðàìì äýýð ëåêöèéã ¿ç¿¿ëíý.ÁàòÝð¿¿ãèéí ýðõ ç¿é, êðèìèíîëîãèéí òýíõìèéí ýðõëýã÷, äîêòîð öàãäààãèéí õóðàíäààÃ.Ãàíòºìºð ÑÝ ÄÝ Â: ¹ 2 ¯ ÍÄÝ ÑÍÈÉ ÀÞ ÓËï É ÁÀÉÄËÛÍ Ý ÑÐÝ Ã ÃÝ ÃÒ ÕÝ ÐÝ ÃÁîëîâñð óóëàõ àñóóäàë: 1. ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ýñðýã ãýìò õýðãèéí îéëãîëò, òîãòîëöîî, òºðºë, íèéòëýã á¿ðýëäýõ¿¿í 2. Ìîíãîë óëñûí ãàäààä àþóëã¿é áàéäàëä õàëäñàí ãýìò õýðã¿¿ä 3. Ìîíãîë óëñûí äîòîîä àþóëã¿é áàéäàëä õàëäñàí ãýìò õýðã¿¿ä 4. Ìîíãîë óëñûí ýäèéí çàñãèéí àþóëã¿é áàéäàëä õàëäñàí ãýìò õýðã¿¿ä 5. Ìîíãîë óëñûí õèë õÿçãààðûí õàëäàøã¿é äàðõàí áàéäàëä õàëäñàí ãýìò õýðã¿¿ä
  46. 46. Á îâñðó ó ë îë ñàí: Öàãäààãèéí àêàäåìèéí Ýð¿¿ãèéí ýðõ ç¿éí òýíõìèéí áàãø, öàãäààãèéí àõìàä Î.Àìàðñàéõàí 1. ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ýñðýã ãýìò õýðãèéí îéëãîëò, òîãòîëöîî, òºðºë, íèéòëýãá¿ðýëäýõ¿¿í Îéëãîëò:Ìîíãîë óëñûí Ýð¿¿ãèéí õóóëèéí òóñãàé àíãèéí 1-ð á¿ëýãò çààñàí “¯íäýñíèéàþóëã¿é áàéäëûí ýñðýã ãýìò õýðýã”- ¿¿ä íü òóñ óëñûí òóñãààð òîãòíîë, ¿íäýñíèéàþóëã¿é áàéäàë, áàòëàí õàìãààëàõ õ¿÷èí ÷àäàë, ãàäààä àþóëã¿é áàéäàë, õèëõÿçãààðûí õàëäàøã¿é äàðõàí áàéäàë, ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñ, òºð, íèéãìèéí ç¿òãýëòíèéõóóëüä íèéöñýí øóäàðãà ¿éë àæèëëàãàà, àìü áèå çýðýã àìèí ÷óõàë ýðõ àøèãòõàëäàæ õîð óðøèã ó÷ðóóëäàã, ó÷ðàõ áîëîìæ á¿ðä¿¿ëäýã íèéãìèéí õîð àþóë èõòýé¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿é þì. ¯íäýñíèé àþóëã¿éáàéäëûíýñðýã ãýìò õýðãèéí òîãòîëöîî,òºðºë. ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ýñðýã ãýìò õýðãèéã çºð÷èãäºæ áóé øóóä îáúåêòûíõíü øèíæ ÷àíàðààñ õàìààð÷: - Ìîíãîë óëñûí ãàäààä àþóëã¿éáàéäàëäõàëäñàí ãýìò õýðã¿¿ä /79, 80, 87, 88- ð ç¿éë/ - Ìîíãîë óëñûí äîòîîä àþóëã¿é áàéäàëäõàëäñàí ãýìò õýðã¿¿ä /81, 82, 83, 86-ð ç¿éë/ - Ìîíãîë óëñûí ýäèéí çàñãèéí àþóëã¿éáàéäàëäõàëäñàí ãýìò õýðã¿¿ä /84, 85-ð ç¿éë/ - Ìîíãîë óëñûí õèëèéí õàëäàøã¿é äàðõàí áàéäàëä õàëäñàí ãýìò õýðã¿¿ä /89, 90-ð ç¿éë/ ãýæ àíãèëíà. Íèéòëýãá¿ðýëäýõ¿¿í: ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ýñðýã ãýìò õýðãèéí òºðëèéí îáúåêò íü ¯íäñýí õóóëèéíáàéãóóëëûí óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñ þì. Îáúåêòèâ òàë íü: èõýâ÷ëýí èäýâõèòýé ¿éëäëýýð õýðýãæäýã. /Æèøýý íü: Ýõîðíîîñîî óðâàõ, òàãíóóë õèéõ ã.ì/. Çàðèì öººí òîõèîëäîëä ýñ ¿éëäýõ¿é áàéæ áîëíî./Æèøýý íü: Õîðëîí ñààòóóëàõ, òºðèéí íóóö ìýäýý, áàðèìò áè÷èã, ýä ç¿éëèéã¿ðýãä¿¿ëýõ ã.ì/. Èõýíõ ãýìò õýðã¿¿ä õýëáýðèéí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé, ÿìàð íýã õîð óðøèãøààðäàõã¿é ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿é õèéñíýýð òºãñäºã îíöëîãòîé. Ñóáúåêòèâ òàë: Èõýíõè ãýìò õýðýã íü óëñ òºðèéí çîðèëãîòîé, òîäîðõîé ñýäýëòòýéáàéíà. Òóõàéëáàë: Ýð¿¿ãèéí õóóëèéí 79, 80, 81, 83, 84, 85, 86-ð ç¿éë¿¿äýä ãýìòõýðýã ¿éëäýõ çîðèëãî, ñýäýëòèéã øóóä çààñàí áàéãàà íü òºñººòýé áóñàä ãýìòõýðãýýñ òýäãýýðèéã ÿëãàí ç¿éë÷ëýõ áîëîìæ îëãîäîã õóóëü ç¿éí ó÷èð õîëáîãäîëòîé þì. Ñóáúåêò íü: 16 íàñàíä õ¿ðñýí, Ìîíãîë óëñûí èðãýí, ãàäààä óëñûí èðãýí, àëü ÷óëñûí õàðüÿàëàëã¿é õ¿í áàéíà. Çàðèì õýðýã íü òóñãàé ñóáúåêòòýé. Æèøýý íü: ýõîðíîîñîî óðâàõ ãýìò õýðãèéí ñóáúåêò íü 16 íàñàíä õ¿ðñýí Ìîíãîë óëñûí èðãýí áàéäàã áîëÒàãíóóë õèéõ íýìò õýðãèéã çºâõºí ãàäààäûí èðãýí, õàðúÿàëàëã¿é õ¿í ¿éëäýíý. 2. Ì îíãîë óëñûí ãàäààä àþóëã¿é áàéäàëä õàëäñàí ãýìò õýðã¿¿ä /79, 80, 87, 88-ðç¿éë/
  47. 47. Óëñ îð íû ãàäààä à þ óëã¿é áàéäàë ãý ä ý ã íü Ìîíãîë óëñûí òºð, íèéãìèéí áàéãóóëàìæ,ãàäààä óëñóóäûí ç¿ãýýñ ¿ç¿¿ëæ áîëîõ àþóë, çàíàëààñ íàéäâàðòàé õàìãààëàãäñàíáàòàëãàà þì. Ìîíãîë óëñûí ãàäààä áîäëîãûí ¿çýë áàðèìòëàëä: “Ìðîíãîë óëñ íýýëòòýé, ýâñýëä ¿ëíýãäýõ áîäëîãî ÿâóóëíà. ªíäºð õºãæèëòýé óëñóóäûí áîäèò ñîíèðõëûã Ìîíãîëä áèé áîëãîõáîäëîãî áàðèìòëàõûí õàìò àëü íýã óëñààñ õýò õàìààðàëòàé áóþó õàðààò áàéäàëäîðîõîîñ ñýðýìæèëíý. Ãàäààä îðíóóä äàõü Ìîíãîëûí ñîíèðõëûã óëñ òºð-ýðõ ç¿éí àðãààðáàòàòãàæ õàìãààëíà. Ìîíãîë óëñûí àþóëã¿é áàéäàë, ¿íäýñíèé ÿçãóóð àøèã ñîíèðõëûãóëñ òºð-äèïëîìàòûí àðãààð õàíãàõ, ýäèéí çàñàã, øèíæëýõ óõààí-òåõíîëîãèéãõºãæ¿¿ëýõ ãàäààä òààòàé íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ ÿâäàë ãàäààä áîäëîãûí òýðã¿¿ëýõ÷èãëýë áàéíà10 ãýæ òîäîðõîéëñîí íü ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëàà õàìãààëàõàäáàðèìòëàõ ÷èãëýë þì. 1/. Ý õ îð íîîñîî ó ð âàõ /79- ð ç¿éë/. Ýõ îðíîîñîî óðâàõ íü ìàíàé óëñûí õºãæëèéí àëü ÷ øàòàíä ìîíãîë÷óóäûí ç¿ðõñýòãýëä õàäãàëàãäàæ èðñýí õàìãèéí àìèí ÷óõàë, þóãààð ÷ îðëóóëàõ áîëîìæã¿é àøèãñîíèðõîë áîëîõ ýõ îðíû òóñãààð òîãòíîë, ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàë, áàòëàí õàìãààëàõõ¿÷èí ÷àäàëä íºõºæ áàðøã¿é õîõèðîë ó÷ðóóëäàã õàìãèéí àþóëòàé îíö õ¿íä ãýìòõýðýã þì. Ýõ îðíîîñîî óðâàã÷äûí óëìààñ óëñ îðíû ãàäààä àþóëã¿é áàéäàëä òºäèéã¿éòîéðóó çàìààð óëñ îðíû ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õºãæèëä ñààä òîòãîð ó÷èðäàãò ýíýõýðãèéí íèéãìèéí õîð àþ óë îðøèíî. Ýíýí ãýìò õýðãèéí îáúåêò íü òóñ óëñûí òóñãààð òîãòíîë, ¿íäýñíèé àþóëã¿éáàéäàë, áàòëàí õàìãààëàõ õ¿÷èí ÷àäàë þì. Ì”-ûí ¯íäñýí õóóëèéí 1-ð ç¿éëä “Ìîíãîë ¥óëñáîë òóñãààð òîãòíîñîí, á¿ðýí ýðõò, á¿ãä íàéðàìäàõ óëñ ìºí” ãýæ çààñàí. Òóñãàà ð òîãòíîë ãý ä ý ã íü: Àëèâàà óæëñ îðíû áèå äààñàí áàéäëûí áàòàëãàà,ãàäààä, äîòîîä áîäëîãûí á¿õ àñóóäëûã ãàäíû îðíóóäààñ õàðààò áóñààð áèå äààæøèéäâýðëýõ ÷àäâàð þì. ¯ íä ý ñíèé à þ óëã¿é áàéäàë ãý ä ý ã íü: Ìîíãîë óëñûí ¿íäýñíèé ÿçãóóð àøèã ñîíèðõëûãõàíãàõ ãàäààä, äîòîîä òààòàé íºõöºë áàòàëãààòàé õàíãàãäñàí áàéäëûã õýëíý.11 Áàòëàí õàìãààëàõ õ¿÷èí ÷àäàë ãý ä ý ã íü: Ìîíãîë óëñûí òóñãààð òîãòíîë, á¿ðýí ýðõòáàéäàëä öýðãèéí õ¿÷ýýð çàíàëõèéëæ ýâñýãò õàëäëàãà, ò¿ðýìãèéëýë ¿éëäñýí ¿åäò¿¿íèé ýñðýã ººðèé㺺 õàìãààëàõ, çýâñýãò òýìöýë, øóäàãà äàéí ÿâóóëàõ ÷àäâàð þì. Õàëäëàãûí ç¿éëä òºðèéí íóóöàä õàìààðàõ ìýäýý, áàðèìò, ýä ç¿éë, áàðèëãàáàéãóóëàìæ, ¿éë àæèëëàãààíû òóõàé ìýäýý, ìýäýýëýë õàìààðíà. Òº ð èéí íóóö ãý æ Ìîíãîë óëñûí õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó òºðèéí íóóöàäõàìààðóóëñàí òóñ óëñûí ãàäààä áîäëîãî, ýäèéí çàñàã, øèíæëýõ óõààí, òåõíèêòåõíîëîãè, áàòëàí õàìãààëàõ, òàãíóóë, ñºðºã òàãíóóë, ã¿éöýòãýõ àæèëòàé õîëáîîòîéáºãººä çàäðóóëáàë Ìîíãîë óëñûí àþóëã¿é áàéäàëä õîõèðîë ó÷ðóóëàõóéö ìýäýýëëèéãòîìú¸îëîë, ä¿ðñ çóðàã, äîõèî òýìäýã, òåõíèê òåõíîëîãèéí øèéäýë áîëîí ¿éëàæèëëàãààíû õýëáýðýý𠺺ðòºº àãóóëæ áàéãàà ìýäýý, áàðèìò áè÷èã, áèåò ç¿éëèéãõýëíý. Òºðèéí íóóöàä õàìààðàõ ç¿éëèéí æàãñààëòûã õóóëèàð áàòàëíà. ëáúåêòèâ òàë íü: 1/ Ãàäààä óëñûí òàãíóóëûí àëáàíä ýëññýí, 2/ Òºðèéí íóóöûã ãàäààä óëñ, ò¿¿íèé òàãíóóëûí àëáàíä øèëæ¿¿ëýí ºãñºí 3/ Ìîíãîë óëñûí ýñðýã äàéñàãíàñàí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ãàäààä óëñûíáàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí àæèëëàñàí 4/ Äàéíû áàéäàëä áóþó äàéí á¿õèé áàéäàë çàðëàñàí ¿åä äàéñíû òàëä øèëæèíîðñîí ãýñýí 4 òºðëèéí ¿éëäëýýñ á¿ðäýíý. Äýýðõè ¿éëäë¿¿äèéí àëü íýãèéã õèéñíýýðòºãñäºã õýëáýðèéí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé ãýìò õýðýã þì. Ãàäààä óëñûí òàãíóóëûí àëáàíä ý ëññ ý í ãý æ ãàäààä óëñûí òàãíóóëûí àëáà,àæèëòàí ãýäãèéã ìýäñýýð áàéæ õóóëüä çààñàí çîðèëãûã óäèðäëàãà áîëãîí òýðóëñûí òàëä õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãà, àæèëòàíòàé íü õàìòðàí àæèëëàõ òàëààð àìààðáîëîí áè÷ãýýð àìëàëò ºã÷, ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí áàéõûã õýëíý. Òº ð èéí íóóöûã ãàäààä óëñ, ò¿¿íèé òàãíóóëûí àëáàíä ¿èëæ¿¿ë ý í º 㺠õ íü ººðèéíáèåýð /ãàðààð/ äàìæóóëàõ, èíòåðíåò, õîëáîîíû õýðýãñýë, øóóäàí, öàõèëãààí, íóóöøèôðýýð øèëæ¿¿ëýõ çýðýã ÿìàð ÷ õýëáýð, àðãààð ¿éëäýãäýæ áîëíî. Òºðèéí íóóöòàãíóóëûí àëáàíû ìýäýëä øèëæñýí òýð ¿åýñ ãýìò õýðýã òºãñºíº. Ãîíãîë óëñûí ý ñ ð ý ã äàéñàãíàñàí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ãàäààä óëñûí áàéãóóëëàãàãý ä ý ãò Ìîíãîë óëñàä óëñ òºðèéí òîãòþîðòîé áàéäàë, ýäèéí çàñãèéí õýâèéí õºãæëèéíÿâöûã àëäàãäóóëàõ, îëîí ò¿ìíèé ñýòãýë ñàíààã àëäàãäóëàõ, òºð, çàñãèéí áîäëîãîä10 Ìîíãîë óëñûí ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ¿çýë áàðèìòëàë. ÓÁ. 1994 îí. 5 äàõü òàë.11 Ìîíãîë óëñûí ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ¿çýë áàðèìòëàë. ÓÁ. 1994 îí. 5 äàõü òàë.
  48. 48. èòãýõ èòãýëã¿é áîëãîõ, øàøíû ýëäýâ õàðãèñ óðñãàë, ãàæ áóðóó ¿çýë áîäîëíýâòð¿¿ëýõ çàìààð ¿íäýñíèé ýâ íýãäëèéã ñàðíèóëàõ çîðèëãîòîé ãàäààä óëñàä áîëîíäîòîîäîä àæèëëàäàã, òîäîðõîé ¿éë àæèëëàãààãààð õàëõàâ÷ëàãäñàí áàéãóóëëàãûãîéëãîíî. Õàìòð àí àæèëëàñàí ãý äý ãò èéì áàéãóóëëàãà ãýäãèéã ìýäñýýð áàéæ òýäýíäáèå÷ëýí òóñàëäàã, õóóëü áóñ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõàä èäýâõèòýé îðîëöäîã,äýìæäýã, òóõàéëáàë, ãàäààäûí öýðãèéí áîëîí çàëõààí öýýðë¿¿ëýõ, õîðëîí ñ¿éòãýõáàéãóóëëàãàä àëáà õààõ, àëáàí òóøààë òîìèëîãäîõ, ýíãèéí àðä èðãýäèéã àëàí õÿäàõàæèëëàãààíä áèå÷ëýí îðîëöîõ, ãàäààäûí òàãíóóëûí ýëäýâ äààëãàâðûã áèåë¿¿ëýõ,òóõàéëáàë, òîãòâîðã¿é õ¿ì¿¿ñèéã ñóäëàõ, ñîíãîõ, ººðèéí òàëä ýëñ¿¿ëýõ,òýäãýýðèéã ìýäýý, áàðèìòààð õàíãàõ, äàéñàãíàñàí àãóóëãà á¿õèé íîì, õýâëýëòàðààõ, ã¿òãýëýã ÿâóóëàõ, äàéí äýãäýýõ, 2 áà õýä õýäýí óëñóóäûí õîîðîíäûíõàðèëöààíä ñýâ ñóóëãàõ àãóóëãà, çîðèëãî á¿õèé óõóóëãà, íýâòð¿¿ëýã ÿâóóëàõçýðýã ¿éëäë¿¿äèéã îéëãîíî. Äàéñíû òàëä ¿èëæèí îð îõ íü Ìîíãîë óëñûí íóòàã äýâñãýð áà äàéñíû íóòàãäýâñãýðèéí àëèí äýýð ÷ áàéæ áîëîõ áà ººðèéí áèåýð áîëîí ñýòãýë ñàíàà, õ¿ñýëçîðèãèéí õóâüä äàéñíû òàëä îðñîí áàéíà. Äàéñíû òàëä áóñàä ¿åä øèëæèí îðñîí íü ýõîðíîîñîî óðâàõ ãýìò õýðãèéí áóñàä ¿éëäë¿¿äòýé õîëáîîã¿é, õóóëüä çààñàí çîðèëãîã¿éáîë ýíý ç¿éëä çààñàí ãýìò õýðýã áîëîõã¿é. Äàéíû áàéäàë ãý äý ã íü Ìîíãîë óëñûí òóñãààð òîãòíîë, á¿ðýí ýðõò áàéäàëä áóñàäóëñààñ àþóë çàíàë ó÷ðóóëæ çýâñýãëýí õàëäñàí ¿åä òºðèéí ýðõ áàðèõ äýýäáàéãóóëëàãààñ Ìîíãîë óëñûí íèéò íóòàã äýâñãýðò áóþó çàðèì õýñýãò òîãòîîõ óëñ òºð, 12ýäèéí çàñàã, íèéãýì, ýðõ ç¿é, öýðãèéí îíöãîé äýãëýì þì. Äàéí á¿õèé áàéäàë ãý æ ìîíãîë óëñûí òóñìãààð òîãòíîë, á¿ðýí ýðõò áàéäàë, íóòàãäýâñãýðèéí á¿ðýí á¿òýí áàéäàëä àþóë çàíàë ó÷ðóóëæ çýâñýãëýí õàëäñàí óëñ,õîëáîîòîíòîé äàéí á¿õèé áàéäàë çàðëàñàí ìº÷ººñ ò¿¿íèéã öóöëàõ õ¿ðòýë õàðèëöàõ 13õàðèëöààíû îíöãîé õýëáýðèéã õýëíý. Ñóáúåêòèâ òàë íü òóñ óëñûí òóñãààð òîãòíîë, ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàë, áàòëàíõàìãààëàõ õ¿÷èí ÷àäàëä õîõèðîë ó÷ðóóëàõ ãýñýí òóñãàé çîðèëãîòîé, øóóä ñàíààòàéáàéíà. ”ëñ òºðèéí áîëîí áóñàä ñîíèðõîëòîé, ¿çýí ÿäàõ, ºøèðõºõ, øóíàõàéðàõ çýðýã ÿìàð÷ ñýäýëòòýé áàéæ áîëîõ áõ ýíý íü ãýìò õýðãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä íºëººëºõã¿é. Ñóáúåêò íü 16 íàñàíä õ¿ðñýí, çºâõºí Ìîíãîë óëñûí èðãýí áàéíà. Ç¿éë÷ëý ëèéí àñóóäàë 2/. Òàãíóóë õèéõ /80-ð ç¿éë/. Òàãíóóë õèéõ íü Ìîíãîë óëñûí ýñðýã äàéñãíàñàí àæèëëàãààãàà, ìýäýý,ìýäýýëýëòýéãýýð ÿâóóëàõ áîëîìæ îëãîæ áàéãàà òóñ óëñûí ýñðýã äàéñàãíàñàíàæèëëàãàà ÿâóóëàõ ¿éë àæèëëàãààíû àðãà õýðýãñýë þì. Ãàäààäûí òàãíóóëûíáàéãóóëëàãà, àëáà íü íóóö àðãà, òàêòèê, òåõíèê õýðýãñýë àøèãëàí ìàíàé óëñûíòºðèéí íóóöàä õàìààðàõ ìýäýý, áàðèìò ñýëò, áèåò ç¿éë¿¿äèéã öóãëóóëàõ, îëæ àâàõ,äàéñàãíàñàí àæèëëàãààãàà îáúåêòûí òóõàé òîäîðõîé ìýäëýãòýéãýýð õýðýãæ¿¿ëýõçîðèëãîîð òàãíóóë õèéäýã. ëáúåêò íü Ìîíãîë óëñûí òóñãààð òîãòíîë, ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàë, áàòëàíõàìãààëàõ õ¿÷èí ÷àäàë áàéíà. Õàëäëàãûí ç¿éë íü òºðèéí íóóö, ò¿¿íä õàìààðàõ ìýäýý,áàðèìò, áóñàä ç¿éë áàéíà. ëáúåêòèâ òàë íü õóóëüä çààñàí çîðèëãîîð òºðèéí íóóö, ò¿¿íä õàìààðàõ ìýäýý,áàðèìò, áóñàä ç¿éëèéã: 1/ õóëãàéëñàí 2/ öóãëóóëñàí 3/ òýäãýýðèéã ãàäààä óëñ, ò¿¿íèé òàãíóóëûí àëáàíä øèëæ¿¿ëýí ºãñºí¿éëäëýýð èëðýõ áºãººä ãýìò ¿éëäýë õèéñíýýð òºãñäºã ó÷èð õýëáýðèéíá¿ðýëäýõ¿¿íòýé ãýìò õýðýã þì. Òºð èéí íóóöàä õàìààð àõ ìý äýý , áàð èìò, áóñàä ç¿éëèéã õóëãàéëàõ ãý äý ã íü äýýðäóðüäñàí ç¿éëñèéã èë áîëîí íóóö äàëä àðãààð, õ¿÷ õýðýãëýæ áóþóõýðýãëýõã¿éãýýð, õóóëü áóñàà𠺺ðèéí ýçýìøèëä àâàõ èäýâõèòýé ¿éëäýë áàéíà. Òºð èéí íóóöàä õàìààð àõ ìý äýý , áàð èìò, áóñàä ç¿éëñèéã öóãëóóëàõ ãý äý ã íüáóñäûí ÿðèàã ÷àãíàõ, òàãíàõ, äóóíû áîëîí ä¿ðñ áè÷ëýã õèéõ, õóóëáàðëàõ,õàé÷èëáàð õèéõ, íóóö îáúåêò, àæèëëàãàà, áè÷èã áàðèìòûí çóðàã àâàõ, çóðàãëàë,á¿ä¿¿â÷ õèéõ, íóóöûã ìýäýæ áîëîõ áîëîí ýñõ¿ë õàäãàëäàã, àëáàí àæëûí õóâüäíóóöòàé õîëáîãääîã õ¿ì¿¿ñòýé ÿðèëöëàãà õèéõ çýðýã ÿíç á¿ðèéí àðãà õýëáýðòýéèäýâõèòýé àæèëëàãàà áàéíà.12Ìîíãîë óëñûí õóóëèóä. ”Á. 1999 îí. ¹7. 65 äàõü òàë.13Òºðè Ìîíãîë óëñûí õóóëèóä. ”Á. 1999 îí. ¹7. 65 äàõü òàë.éí ìýäýýëýë. ”Á. 1998 îí. ¹2. 202 äàõü òàë.
  49. 49. Òºð èéí íóóöàä õàìààð àõ ìý äýý , áàð èìò, áóñàä ç¿éëñèéã ãàäààä óëñ, ò¿¿íèéòàãíóóëûí àëáàíä ¿èëæ¿¿ëý í º ãñº í ãý äý ã íü àìààð , áè÷ãýýð, óòñààð èíòåðíåò áîëîí ýíãèéíøóóäàíãààð /èëãýýìæ áýëýã /, áóñàä õîëáîîíû õýðýãñëýýð, øèôðýýð, íóóö áè÷ãèéíàðãààð, á¿ä¿¿â÷, çóðàãëàë, ãýðýë çóðàã, çàãâàðûí õýëáýðýýð íóóö áîëîí èë àðãûãõýðýãëýæ äàìæóóëñàí áàéõûã õýëíý. Òàãíóóë õèéõ ãýìò õýðãèéí õàëäëàãûíç¿éë¿¿äèéã ãàäààä óëñ, ò¿¿íèé òàãíóóëûí àëáàíä øèëæ¿¿ëñýíýýð ãýìò õýðýãòºãñºíº. Äóðüäñàí ç¿éë¿¿ä ãàäààäûí õîëáîãäîõ àëáàíä î÷ñîí ýñýõ àñóóäàë õýðãèéíç¿éë÷ëýëä íºëººëºõã¿é. Ñóá úåêòèâ òàë íü ñóáúåêò òºðèéí íóóöàä õàìààðàõ ìýäýý, áàðèìò, áóñàä ç¿éë ìºíãýäãèéã ìýäýæ, õóóëüä çààñàí çîðèëãîîð õóóëü áóñààð àâàõ, øèëæ¿¿ëýí ºãºõèéãõ¿ññýí øóóä ñàíààòàé áàéíà. Ñóá úåêò íü 1 6 íàñàíä õ¿ðñýí, ãàäààä óëñûí èðãýí, õàðúÿàëàëã¿é õ¿í áàéíà. Ãàäààä óë ñûí è ðã ýí ã ý14 ýã íü ãàäààä óëñûí õàðúÿàò áîëîõûã ãýð÷èëñýí õóóëü ä¸ñíá íîòîëãîîòîé õ¿íèéã õýëíý. Õàð úÿàëàëã¿é õ¿í ãý äý ã íü ãàäààä óëñûí õàðúÿàò áîëîõûã ãý÷ëýõ õóóëü ¸ñíû 15áàðèìò áè÷èãã¿é, ººðºº àëü ÷ óëñûí õàðúÿàò áóñ ãýæ íîòîëæ áàéãàà õ¿íèéã õýëíý. Òàãíóóë õèéõ ãýìò õýðãèéã èõýâ÷ëýí äèïëîìàò ýðõ, ýðõ ÿìáà ýäýëæ áàéãààãàäààäûí èðãýä, òóõàéëáàë, ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû áîëîí êîíñóëûí àæèëòíóóä ¿éëääýãáîëîõûã îëîí óëñûí ïðàêòèê õàðóóëæ áàéíà. Èéì õ¿ì¿¿ñò ìàíàé óëñûí ýð¿¿ãèéíõóóëèàð õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõã¿é áîëîâ÷ àëáàäàí ãàðãàæ ÿâóóëäàã îëîí óëñûíæèøèã ¿éë÷èëäýã. Ç¿éë÷ëý ëèéí àñóóäàë: 3/. Òºð èéí íóóö çàäð óóëàõ /87-ð ç¿éë/. Òºðèéí íóóö çàäðóóëàõ ãýìò õýðãèéí íèéãìèéí õîð àþóë íü äóðüäñàí íóóö áóñàäìýäýõ ¸ñã¿é õ¿ì¿¿ñèéí õ¿ðòýýë áîëæ, óëìààð òýäãýýðèéã ìîíãîë óëñûí ãàäààäàþóëã¿é áàéäàëä õîð óðøèã ó÷ðóóëàõàä àøèãëàõ áîëîìæ á¿ðäñýíýýð èëýðíý. ëáúåêò íü òºðèéí íóóöûí õàäãàëàëòûã õàíãàõ òàëààð òîãòîîñîí æóðàì, òºðèéí àìèí÷óõàë àøèã ñîíèðõîë þì. Õàëäëàãûí ç¿éë íü òºðèéí íóóöàä õàìààðàõ áàðèìò áè÷èã, ýäç¿éë áîëîí îáúåêò, ¿éë àæèëëàãààíû òóõàé ìýäýýëýë þì. ëáúåêòèâ òàë íü äýýð äóðüäñàí òºðèéí íóóöàä õàìààðàõ ç¿éëñèéã èòãýìæëýãäýíõàðèóöñàí áóþó àëáàí òóøààë, àæèë ¿¿ðãèéí õóâüä ìýäñýí ýòãýýä çàäðóóëñàí íü ýõîðíîîñîî óðâàõ, òàãíóóë õèéõ ãýìò õýðãèéí øèíæã¿é áàéíà. Òºðèéí íóóöûã ÝÕ-èéí 79,80-ð ç¿éëä çààñàí çîðèëãîã¿éãýýð òºðèéí íóóöàä õàìààðàëã¿é, ìýäýõ ¸ñã¿é õ¿ì¿¿ñòçàäðóóëñàí èäýâõèòýé ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿é áàéíà. Òºðèéí íóóöûã õºíäëºíãèéí õ¿ì¿¿ñ ìýäñýí ¿åýñ ýë ãýìò õýðýã òºãñºíº. Ýíýòîõèîëäîëä õºíäëºíãèéí õ¿ì¿¿ñ àãóóëãàòàé íü á¿ðýí ã¿éöýä òàíèëöñàí, ýñõ¿ë åðºíõèéòºñººëºëòýé áîëñîí ýñýõ íü íºëººëºõã¿é. Èäý âõèòý é ¿éëäëýýð çàäð óóëàõ ãý äý ã íü àìààð áóþó áè÷ãýýð, òóõàéëáàë,ÿðèà, ëåêö, áè÷èã, çàõèäàë, ºã¿¿ëýë, òàéëáàð áè÷èõ, óíøèõ çýðãýýð ìýäýõ ¸ñã¿éõ¿ì¿¿ñò äàìæóóëàõ, ìýäýýëýõ ÿâäàë þì. Ý ñ ¿éëäý õ¿éãýýð çàäð óóëàõ ãý äý ã íü ñóáúåêò ñàíààòàéãààð òºðèéí íóóöûãõàäãàëàõ, õàìãààëàõ ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõã¿é, òóõàéëáàë, òºðèéí íóóöûãõàäãàëàëòã¿é, èë çàäãàé áàéëãàõ ÿâäëààð èëýðíý. Òºðèéí íóóö ìýäýý, áàðèìò ñýëòàãóóëñàí òýìäýãëýëèéí äýâòýð, áóñàä áè÷èã áàðèìòûã ãýýãä¿¿ëñíèéã õºíäëºíãèéíõ¿ì¿¿ñ óíøèæ ìýäñýí áàéâàë òºðèéí íóóö çàäðóóëñàí ãýæ ¿çíý. Ñóáúåêòèâ òàë íü ãýì áóðóóãèéí ñàíààòàé áà áîëãîîìæã¿é õýëáýðèéí àëüàëèíààð íü èëýðíý. Òºðèéí íóóöûã ñàíààòàé çàäð óóëàõàä ñóáúåêò ò¿¿íä íóóö ìýäýý, ñýëòèéãáóñäàä çàäðóóëæ áàéíà, èíãýõ ýðõã¿é ãýäãýý ìýäýæ áàéãàà õýð íü ººðèé㺺 òºðèéííóóöòàé õàðüöäàã, ìýääýã ÷óõàë õ¿í ãýäãýý äºâèéëãºí õàðóóëàõ, áàðäàìíàæñàéðõàõ, ãàéõóóëàõ çýðãýýð çàäðóóëàõûã õ¿ññýí áàéäàã. Òºðèéí íóóöûã áîëãîîìæã¿é çàäð óóëàõàä ñóáúåêò ò¿¿íèéã áóñàä õ¿ì¿¿ñ ìýäíýãýäãèéã õýðãèéí òóõàéí íºõöºë áàéäëààñ øàëòãààëàí óðüä÷èëàí ìýäýõ áîëîëöîîòîéáàéñàí áîëîâ÷ ìýäýëã¿é ¿éëäñýí áàéíà. Ýñõ¿ë òºðèéí íóóöûã çàäðóóëæ áîëçîøã¿éãýäãèéã óðüäààñ ìýäñýí áîëîâ÷ òèéì áàéäàë ãàðãóóëàõã¿é áàéæ ÷àäíà ãýæõºíãºìñ㺺ð íàéäñàí áàéæ áîëíî. Ñóáúåêò íü òºðèéí íóóöûã èòãýìæëýãäýí õàðèóöñàí áóþó àëáàí òóøààë, àæèë¿¿ðãèéí õóâüä ìýäñýí ýòãýýä, ººðººð õýëáýë òóñãàé ñóáúåêò áàéíà. Ãàäààäûí èðãýäèéí ýðõ ç¿éí áàéäëûí òóõàé õóóëü. 3-ð ç¿éë.14 Ãàäààäûí èðãýäèéí ýðõ ç¿éí áàéäëûí òóõàé õóóëü. 3-ð ç¿éë.15
  50. 50. Èòã ë äýí õàðèó öñàí õ¿ì¿¿ñò òàãíóóë, öàãäààãèéí ã¿éöýòãýõ àæèëòíóóä, ýìæýãíóóöûí ýðõëýã÷èä çýðýã íóóöòàé øóóä õàðüöäàã õ¿ì¿¿ñ õàìààðíà. Àëáàí òóøààë, àæèë¿¿ðãèéí õóâüä ìýäñýí õ¿ì¿¿ñò ¯ÀÁÇ-èéí òýðã¿¿íèé õóâüäÌîíãîë óëñûí Åðºíõèéëºã÷, Åðºíõèé ñàéä, ÓÈÕ- í äàðãà, àþóëã¿é áàéäëûí áàéíãûí ûõîðîîíû äàðãà, àþóëã¿é áàéäëûí àñóóäàë õàðèóöñàí ðåôåðåíò çýðýã àæèëòíóóäõàìààðíà. Õ¿íäð¿¿ëýõ á¿ðýëäýõ¿¿í: Ýíý õýðãèéí óëìààñ õ¿íä õîð óðøèã ó÷èðñàí áîë õ¿íäð¿¿ëíý. Õ¿íä õîð óðøèã ãýäýãò òºðèéí ÷óõàë àæèë, àðãà õýìæýý òàñàëäàõ, ¿ð ä¿íã¿éáîëîõ, íóóö îáúåêòóóäûí áàéðøëûã ººð÷ëºõºä èõ õýìæýýíèé õºðºíãº, çàðäàë ãàðàõ, óëñîðíû íýð õ¿ä óíàõ çýðýã õîð óðøèã ó÷èðñàí áàéõûã îéëãîíî. Ç¿éë÷ëýëèéíàñóóäàë: 4/. Òºðèéí íóóö ìýäýý, áàðèìò áè÷èã,ýä ç¿éëèéã¿ðýãä¿¿ëýõ /88-ð ç¿éë/. Ýíý ãýìò õýðãèéí íèéãìèé õîð àþóë íü òºðèéí íóóö çàäðóóëàõ ãýìò õýðýãòýé àäèëáàéíà. Îáúåêò íü òºðèéí íóóöàä õàìààðàõ ìýäýý, áàðèìò áè÷èã, ýä ç¿éëèéã õàäãàëàõ,õàìãààëàõ òàëààð õóóëü, ä¿ðýì, çààâðààð òîãòîîñîí îíöãîé æóðàì , òºðèéí ýðõ àøèã,ñîíèðõîë, õàëäëàãûí ç¿éë íü òºðèéí íóóöàä õàìààðàõ ìýäýý, áàðèìò áè÷èã, ýä ç¿éëáàéíà. Áàðèìò áè÷èããýäýã íü òºëºâëºãºº, òºñºë, ãàçðûí çóðàã, ¿éë àæèëëàãààíû òàûëàí,æàãñààëò, àëèâàà ¿éë àæèëëàãààíû òóõàé àêò çýðýã ãàðààð áîëîí õýâëýëèéíàðãààð áè÷èæ çóðñàí ººðòºº òºðèéí íóóö ìýäýýëýë õàäãàëæ áóé áàðèìò ñýëò þì. Ýä ç¿éë ãýäýãò òºðèéí íóóö ìýäýýëëèéã àãóóëæ áàéãàà øèíý òºðëèéí çýâñýã,òåõíèê, á¿òýýãäýõ¿¿í õàìààðíà. Îáúåêòèâ òàë:Ýíý ãýìò õýðãèéí îáúåêòèâ òàë íü: 1/ Òºðèéí íóóöàä õàìààðàõ ìýäýý, áàðèìò áè÷èã, ýä ç¿éëòýé õàðüöàõ òàëààðòîãòîîñîí æóðàì çºð÷ñºí ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿é 2/ Æóðàì çºð÷ñºí ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿éí óëìààñ äýýð äóðüäñàí ç¿éë¿¿ä¿ðýãäýæ àëãà áîëñîí õîð óðøèã 3/ ¯éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿é áîëîí õîð óðøèãèéí õîîðîíäîõ øàëòãààíò õîëáîî ãýñýíçààâàë áàéõ 3 øèíæýýñ á¿ðäýíý. Ìàòåðèàëëàã á¿ðýëäýõ¿¿íòýé ãýìò õýðýã áºãººäòºðèéí íóóö ¿ðýãäýæ ¿ã¿é áîëñîí òýð ¿åýñ ãýìò õýðýã òºãñºíº. Ýíý ãýìò õýðýã äýýð þóíû ºìíº ñóáúåêò äýýðõè ç¿éëèéã õàäãàëàõ òàëààð ÿìàðæóðìûã õýðõýí çºð÷ñºíèéã çààâàë òîãòîîõ øààðäëàãàòàé. Õýðýâ ñóáúåêò õàëäëàãûíç¿éëñèéã çîõèõ ¸ñîîð õàäãàëæ õàìãààëñàí áàéõàä ýä ç¿éë, ìºí㺠òºãðºãõóëãàéëàõäàà òºðèéí íóóöûã õàìò àâ÷ ÿâñàí áîë ýíý ç¿éëýýð ç¿éë÷ëýõã¿é. Ñóáúåêòèâ òàë Ãýì áóðóóãèéí áîëãîîìæã¿é õýëáýðýýð ¿éëäýãäýíý. Ñóáúåêò :ìýäýý, áàðèìò áè÷èã, ýä ç¿éëèéã ¿ðýãä¿¿ëýõã¿é áàéæ ÷àäíà ãýæ õºíãºìñ㺺ðíàéäñàí, ýñõ¿ë õýðãèéí íºõöºë áàéäëààñ óã ç¿éëèéã ¿ðýãä¿¿ëæ áîëîõûã óðüä÷èëàíìýäýæ áîëîõ áàéñàí áîëîâ÷ òýð òàëààð ìýäýëã¿é ¿éëäñýí áàéíà. Ñóáúåêò: Äýýð äóðüäñàí ç¿éëèéã èòãýìæëýãäýí õàðèóöñàí áóþó àëáàí òóøààë,àëáàí ¿¿ðãèéí õóâüä ìýäñýí ýòãýýä, ººðººð õýëáýë òóñãàé ñóáúåêò áàéíà. 3. Ì îíãîëóëñûí äîòîîä àþóëã¿éáàéäàëäõàëäñàí ãýìò õýðã¿¿ä /81, 82, 83, 86-ð ç¿éë/ Äîòîîäûí àþóëã¿é áàéäàëä àþóë ó÷ðóóëäàã ãýìò õýðã¿¿äýä òºð, íèéãìèéíç¿òãýëòíèé àìü áèåä õàëäàõ, òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õóóëü áóñààð àâàõ õóéâàëäààíçîõèîí áàéãóóëàõ, çýâñýãò ¿éìýýí äýãäýýõ, ¿íäýñíèé ýâ íýãäëèéã áóñíèóëàõàä÷èãëýãäñýí ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿é õàìààðíà. 1/. Òºð, íèéãìèé ç¿òãýëòíèé àìü áèåä õàëäàõ /81-ð ç¿éë/. Ýíý ãýìò õýðãèéí íèéãìèéí õîð àþóë íü òºðèéí áîäëîãûã òóóøòàé õýðýãæ¿¿ëæáàéãàà òºð, íèéãìèéí ç¿òãýëòíèé õóóëüä íèéöñýí øóäàðãà ¿éë àæèëëàãààòàé íüõîëáîãäóóëàí àìü íàñûã áóñíèóëäàã áóþó áèå ìàõáîäèä íü õ¿íä ãýìòýë ó÷ðóóëäàãààðèëýðíý. Îáúåêò íü Ìîíãîë óëñûí çàñàã òºðèéí õýâèéí ¿éë àæèëëàãàà, òºð, íèéãìèéíç¿òãýëòíèé àìüä ÿâàõ ýðõ. Òºðèéí ç¿òãýëòýí ãýäýãò òºðèéí áîëîí óëñ òºðèéí äýýä, äóíä øàòíû óäèðäëàãûãàìüäðàëä ãàðäàí õýðýãæ¿¿ëäýã õóóëü òîãòîîõ, ã¿éöýòãýõ, ø¿¿õ çàñàãëàëûíóäèðäàã÷èä, ãèø¿¿ä, Çàñãèéí ãàçðûí Åðºíõèé ñàéä, ãèø¿¿ä, Åðºíõèéëºã÷, ÓÈÕ- í ûäàðãà, ãèø¿¿ä, Åðºíõèéëºã÷èéí Òàìãûí ãàçðûí áîëîí ÇÃÕÝÃ-ûí äàðãà, ÿàì,àãåíòëàãóóäûí õàðèóöëàãàòàé àæèëòíóóä, äýä ñàéä, òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà
  51. 51. íàð, á¿õ øàòíû çàñàã äàðãà íàð, á¿õ øàòíû èðãýäèéí õóðëûí äàðãà íàð,òýðã¿¿ëýã÷èä, á¿õ øàòíû õóðëûí òºëººëºã÷èä õàìààðíà. Íèéãìèéí ç¿òãý ëòý í ãýäýãò óëñ òºðèéí íàìûí äàðãà, óäèðäàõ çºâëºëèéí ãèø¿¿ä,¿éëäâýð÷íèé ýâëýë, ýìýãòýé÷¿¿äèéí çºâëºë, çàëóó÷óóäûí áàéãóóëëàãûí íýðòýéóäèðäàã÷èä, àæèëòíóóä õàìààðíà. ëáúåêòèâ òàë íü 1/ Òºð, íèéãìèéí ç¿òãýëòíèéã óëñ òºð, îëîí íèéòèéí ¿éë àæèëëàãààòàé íüõîëáîãäóóëàí áèå ìàõáîäèä íü õàëäñàí ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿é 2/ ¯éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿éí óëìààñ õ¿íä ãýìòýë ó÷èðñàí áàéõ 3/ Òýäãýýðèéí õîîðîíäîõ øàëòãààíò õîëáîî ãýñýí 3 øèíæýýñ á¿ðäýíý. Õ¿íä ãýìòýë ó÷èðñàíààð òºãñäºã ìàòåðèàëëàã á¿ðýëäýõ¿¿íòýé ãýìò õýðýã þì. Ñóáúåêòèâ òàë: Òºð, íèéãìèéí ç¿òãýëòíèé óëñ òºðèéí ¿éë àæèëëàãààíä ñààäó÷ðóóëàõ, Ìîíãîë óëñûí çàñàã òºðèéã áóñíèóëàí äîðîéòóóëàõ ãýñýí òóñãàé çîðèëãîòîé,ãýì áóðóóãèéí øóóä ñàíààòàé áàéíà. Ñóáúåêò ººðèéí õàëäëàãàä ºðòºãäºæ áàéãààõ¿ì¿¿ñ òºð, íèéãìèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã áîëîõûã ìýäñýí, ººðèéí õàëäëàãûííèéãýìä àþóëòàé øèíæ ÷àíàð, ó÷ðàõ õîð àþóëûã óõàìñàðëàæ èíãýõèéã õ¿ññýíáàéäàã. Ñóáúåêò íü 16 íàñàíä õ¿ðñýí, Ìîíãîë óëñûí èðãýí, ãàäààä óëñûí èðãýí,õàðúÿàëàëã¿é õ¿í áàéíà. Õ¿íäð ¿¿ëý õ á¿ðý ëäý õ¿¿í: äýýðõ çîðèëãîîð òºð, íèéãìèéí ç¿òãýëòíèéã àëñàí áîëõ¿íäð¿¿ëíý. Ç¿éë÷ëý ëä àíõààð àõ àñóóäàë: Òºð, íèéãìèéí ç¿òãýëòí¿¿äèéí ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä,òºðºë, ñàäíû õ¿ì¿¿ñò õàëäàõ íü ýíý ãýìò õýðýã áîëîõã¿é, àìü áèå, ýð¿¿ë ìýíäèéí ýñðýããýìò õýðãýýð ç¿éë÷èëíý. Òºð, íèéãìèéí ç¿òãýëòíèéã õàðäàõ, õîíçîãíîõ, àòààðõàõ, ¿çýí ÿäàõ çýðýã õóâèéíñýäýëòýýð àëñàí áîë ÝÕ-èéí 91-ð ç¿éëä çààñàí ãýìò õýðýã áîëíî. 2/. Òºð èéí ýð õ ìý äëèéã õóóëü áóñààð àâàõ õóéâàëäààí çîõèîí áàéãóóëàõ / 82-ðç¿éë/. Ìîíãîë óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 3-ð ç¿éëä “Ìîíãîë óëñàä çàñãèéí á¿õ ýðõ àðä ò¿ìíèéìýäýëä áàéíà. Ìîíãîëûí àð ò¿ìýí òºðèéí ¿éë õýðýãò øóóä áóþó ñîíãîæ áàéãóóëñàíòºðèéí ýðõ áàðèõ òºëººëºã÷äèéí áàéãóóëëàãààðàà óëàìæëàí ýíýõ¿¿ ýðõýý ýäýëíý”ãýæ çààñàí.Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé õóóëèéí äàãóó øóóä ñîíãîæ áàéãóóëñàí ”ÈÕ áîë ÒºðèéíÝðõ Áàðèõ Äýýä Áàãóóëëàãà ìºí. Òºðèéí ýðõ ìýäýë óëñ òºðèéí íýã õ¿÷íýýñ íºãºº óëñòºðèéí õ¿÷èíä çºâõºí ñîíãóóëèéí ¿ð ä¿íä øèëæèõ ó÷èðòàé. ¯¿íèéã óñàä àðãààð,òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õóéâàëäààí çîõèîí áàéãóóëæ àâàõ íü á¿õ òîõèîëäîëä õóóëü áóñó÷èð ÝÕ-èéí 82-ð ç¿éëä çààñàí ãýìò õýðýã áîëíî. ëáúåêò íü ¯íäñýí õóóëèéí äàãóó áàéãóóëàãäñàí Ìîíãîë óëñûí òºðèéí àþóëã¿éáàéäàë þì. ëáúåêòèâ òàë íü òºðèéí ýðõ ìýäëèéã ¯íäñýí õóóëèéí áóñ, ººðººð õýëáýë ñîíãóóëèéíáóñ àðãààð àâàõ õóéâàëäààíûã 2 áà ò¿¿íýýñ äýýø òîîíû ýòãýýä çîõèîí áàéãóóëñàíèäýâõèòýé ¿éëäýë áàéíà. Òºðèéí ýðõ ìýäëèéã àâàõ çîðèëãîîð ñàíàà çîðèëãî, ¿éëàæèëëàãààãàà íýãòãýí õàìòðàí àæèëëàõààð òîõèðîëöñîí ¿åýñ ãýìò õýðýã òºãñ¿éëäýãäñýíä òîîöîãäîíî. Õóéâàëäààí ãý æ õýñýã ýòãýýä òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õóóëü áóñààð àâàõ çîðèëãîîðíóóöààð íýãäýæ çîõèîí áàéãóóëàãäñàí áàéõûã õýëíý. Ñóáúåêòèâ òàë íü òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õóóëü áóñ àðãààð àâàõ ãýñýí òóñãàéçîðèëãîòîé, øóóä ñàíààòàé, ººðººð õýëáýë òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õóóëü áóñààð àâàõáîëîìæã¿é ãýäãèéã óõàìñàðëàí îéëãîñîí áîëîâ÷ ÷óõàìõ¿¿ èéì àðãààð àâàõûã õ¿ññýíáàéíà. Ñóáúåêò íü Õóéâàëäààí çîõèîí áàéãóóëàõàä îðîëöñîí, 16 íàñàíä õ¿ðñýí, õýðýãõàðèóöàõ ÷àäâàðòàé, Ìîíãîë óëñûí èðãýí, ãàäààäûí èðãýí, õàðúÿàëàëã¿é õ¿í àëü íü ÷áàéæ áîëíî. Òàéëáàð : Òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õóóëü áóñààð àâàõ õóéâàëäààí çîõèîí áàéãóóëàõàäîðîëöñîí áîëîâ÷ ãýìò ¿éëäýë ýõëýõýýñ ºìíº ýíý òóõàé òºðèéí çîõèõ áàéãóóëëàãà, àëáàíòóøààëòàíä ñàéí äóðààðàà ìýäýãäñýí ýòãýýäèéã ýð¿¿ãèéí õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëíº. 3/. Çý âñý ãò ¿éìýý í äý ãäýý õ /83-ð ç¿éë/. Çýâñýãò ¿éìýýí äýãäýýõ íü óëñ îðíû äîòîð òîäîðõîé íóòàã äýâñãýðèéã õàìàðñàíèðãýíèé çýâñýãò ìºðãºë人íä õ¿ðãýæ áîëîõ àþóëòàé áàéäàã áºãººä îëîí õ¿íèé àìüíàñûã áóñíèóëàõ, äýëáýëýõ, ãàëäàí øàòààõ, ýä õºðºíãèéã óñòãàæ ãýìòýýõ çýðãýýðèõ õýìæýýíèé õîð õîõèðîëä õ¿ðãýäýã íü ò¿¿íèé íèéãìèéí õîð àþ óëûã èëòãýí õàðóóëäàã.Ìàíàé îðíû õóâüä Àðäûí õóâüñãàëààð ýðõ ìýäëýý àëäñàí õàð, øàð ôåîäëóóäõóâüñãàëûí ýõíèé æèë¿¿ä áîëîí 1930-ààä îíû äóíä ¿åä çýâñýãò ¿éìýýí äýãäýýõ çàìààð
  52. 52. õóâüñãàëò àðãà õýìæýýã óëàéðàí ýñýðã¿¿öýæ áàéñíûã çýâñãèéí õ¿÷ýýð äàðæáàéñàí ò¿¿õòýé. ëá úåêò íü Ìîíãîë óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí äàãóó áàéãóóëàãäñàí òºðèéí òîãòîëöîîíûàþóëã¿é áàéäàë, íóòàã äýâñãýðèéí á¿ðýí á¿òýí áàéäàë. ëá úåêòèâ òàë íü õóóëüä çààñàí çîðèëãîîð çýâñýãò ¿éìýýí äýãäýýñýí èäýâõèòýé¿éëäýë áàéõ áºãººä ¿éìýýí äýãäýýõ íü: 1 /¯éìýýíèéã ãàðäàí çîõèîí áàéãóóëàõ 2 / ¯éìýýíä èäýâõèòýé îðîëöîõ áàéäëààð èëýð÷ ãàðíà. Ç ý âñ ýã ò ¿éì ýý í ã ý ä ýã íü ¯íäñýí õóóëüò òºðèéí áàéãóóëàìæèéã õ¿÷ýý𠺺ð÷ëºõ,íóòàã äýâñãýðèéí á¿ðýí á¿òýí áàéäëûã àëäàãäóóëàõ çîðèëãîîð çîõèîí áàéãóóëàãäñàíçýâñýã á¿õèé õýñýã á¿ëýã ýòãýýä¿¿äèéí õóóëü áóñ àæèëëàãàà þì. Ç ý âñ ýã ò ¿éì ýý íèéã çîõèîí á àéã óóë àõ íü ¿éìýýíä îðîëöîã÷äûí ¿éë àæèëëàãààãíýãäñýí çîõèîí áàéãóóëàëòàíä îðóóëæ ÷èãë¿¿ëýõ, ¯íäñýí õóóëèéí äàãóóáàéãóóëàãäñàí òºðèéí òîãòîëöîîã õ¿÷ýý𠺺ð÷ëºõ, íóòàã äýâñãýðèéí á¿ðýí á¿òýíáàéäëûã àëäàãäóóëàõ òàëààð òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ, çýâñýãò ¿éìýýíèéãõýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîòîé á¿ëýãëýëèéí á¿òýö, ÷èã ¿¿ðãèéã òîäîðõîéëîõ, ò¿¿íäõ¿ì¿¿ñ ýëñ¿¿ëýõ, çýâñýãò ¿éìýýí äýãäýýõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áîëîõ òàëààðóõóóëãà, ñóðòàë÷èëãàà ÿâóóëàõ çýðýã õýëáýðòýé áàéíà. Ç ý âñ ýã ò ¿éì ýý íä î ð îë öîõ íü çýâñýãò õàëäëàãà, äîâòîëãîîíä îðîëöîõ, çàñàã òºðèéíáàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíóóäûã çýâñýãëýí ýñýðã¿¿öýõ, çîõèîí áàéãóóëàã÷,òîëãîéëîã÷ íàðààñ òàãíàí òóðøèõ, õîðëîí ñ¿éòãýõ, àëàí õÿäàõ òàëààð ºãñºíäààëãàâðûã ãàðäàí õýðýãæ¿¿ëýõ áàéäëààð õýðýãæèíý. Ñ óá úåêòèâ òàë íü Ìîíãîë óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí äàãóó áàéãóóëàãäñàí òºðèéíòîãòîëöîîã õ¿÷ýý𠺺ð÷ëºõ, íóòàã äýâñãýðèéí á¿ðýí á¿òýí áàéäëûã àëäàãäóóëàõãýñýí òóñãàé çîðèëãîòîé, øóóä ñàíààòàé áàéíà. Çýâñýãò ¿éìýýíèéã çîõèîíáàéãóóëàã÷, èäýâõèòýé îðîëöîã÷èä íü ººðñäèéí ¿éëäýë õóóëü áóñ, íèéãýìä àþóëòàéãýäãèéã óðüäààñ óõàìñàðëàí îéëãîñîí áîëîâ÷ èéì ¿éëäëýýð ãýìò ñàíàà áîäëîîõýðýãæ¿¿ëýõèéã õ¿ññýí áàéíà. Ñ óá úåêò íü 1 6 íàñàíä õ¿ðñýí, õýðýã õàðèóöàõ ÷àäâàðòàé, Ìîíãîë óëñûí èðãýí,ãàäààä óëñûí èðãýí, õàðúÿàëàëã¿é õ¿íèé àëü íü ÷ áàéæ áîëíî. Ç ¿éë ÷ë ýë èéí àñóóä àë : Çýâñýãò ¿éìýýíèé ¿åä íèéòèéí ýìõ çàìáàðààã¿é áàéäàëáèé áîëñîí áîë íèéëìýë ãýìò õýðãýýð ç¿éë÷èëíý. Ýíý õýðýã íü íèéòèéí ýìõ çàìáàðààã¿éáàéäàë áèé áîëãîõ ãýìò õýðãýýñ õàëäëàãûí îáúåêòîîðîî ÿëãàãäàíà. 4/. ¯ íä ý ñíèé ý â í ýã äë èéí á óñíèóë àõ /86- ð ç¿éë /. Ìîíãîë óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí “Ìîíãîë óëñàä õóóëü ¸ñîîð îðøèí ñóóãàà õ¿í á¿ð õóóëü,ø¿¿õèéí ºìíº ýðõ òýãø áàéíà. Õ ¿íèéã ¿íäýñ, óãñàà, õýë, àðüñíû ºíãº, íàñ, õ¿éñ, íèéãìèéíãàðàë, áàéäàë, õºðºí㺠÷èíýý, ýðõýëñýí àæèë, àëáàí òóøààë, øàøèí ø¿òëýã, ¿çýë 16áîäîë, áîëîâñðîëîîð íü ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàæ ¿ë áîëíî ” ãýñýí çààëòûãõýðýãæ¿¿ëýõýä Ýð¿¿ãèéí õóóëèéí 86-ð ç¿éëèéí õýì õýìæýý øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé. ëáúåêò íü: ¯íäýñíèé ýâ íýãäýë, ¿íäýñòýí, ÿñòíóóäûí òýãø ýðõ ëáúåêòèâ òàë íü õóóëüä çààñàí çîðèëãîîð 1/ ”õóóëãà, ñóðòàë÷èëãàà ÿâóóëñàí 2/ ßëãàâàðëàí ãàäóóðõàæ ýðõèéã íü øóóä áóþó øóóä áóñààð õÿçãààðëàñàí 3/ àëü íýãýíä íü äàâóó áàéäàë òîãòîîñîí ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿é áàéíà. Ýäãýýð¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿éí àëü íýãèéã õèéñíýýð òºãñäºã õýëáýðèéí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé ãýìòõýðýã þì. Óõóóëãà, ñó ð òàë÷èëãàà ÿâóóëñàí ãý ä ý ã íü òýäíèéã õîîðîíä íü ýâäðýëö¿¿ëýõ, áèåáèåý ¿ë õ¿íäýòãýõ, èòãýëã¿é áàéäàë òºð¿¿ëýõ, àìüäðàëûí õýâ øèíæ, óëàìæëàë,çàíøëàà õàðèëöàí ¿ë õ¿íäýòãýõ, íýã ¿íäýñòíèéã õýòýðõèé ºðãºìæëºí ñàéøààõ, íºãººãáàñàìæëàí äîðîìæëîõ àãóóëãàòàé ¿çýë ñàíàà, èòãýë ¿íýìøëèéã äýëãýð¿¿ëñýí ¿éëäýëþì. Ýíý íü àìààð, áè÷ãýýð, õýâëýë, ìýäýýëëèéí õýðýãñëýýð õèéãäñýí áàéæ áîëíî. ßëãàâà ð ëàí ãàäóó ð õàæ, ý ð õèéã íü ¿óóä áó þ ó ¿óóä áóñàà ð õÿçãàà ð ëàñàí ãý ä ý ãíü õýí íýã õ¿íèéã àëü íýã ¿íäýñòíèé òºëººëºã÷ áîëîõûí õóâüä èëò ÿëãàâàðòàé õàíäàæíèéãýì, óëñ òºðèéí àìüäðàëä îðîëöîõ ýðõèéã íü õÿçãààðëàõ, ýñõ¿ë õýí íýã ¿íäýñòíèéòºëººëºã÷èä äàâóó ýðõ ýäë¿¿ëýõèéã õýëíý. Ýíý íü ãàäààäàä ñóðàëöóóëàõ,õºíãºëºëòòýé çýýë àâàõ, àæ àõóé ýðõëýõýä äýìæèæ, àëáàí òóøààëä äýâø¿¿ëýõçýðýã èëò äàâóó áàéäàë áèé áîëãîñîí áàéæ áîëíî. Ñóáúåêòèâ òàë: Õ¿ì¿¿ñèéã ¿íäýñ, óãñàà, õýë, àðüñíû ºíãº, øàøíû ¿çýë íîìëîëîîðäàéñàãíóóëàõ, ýâäðýëö¿¿ëýõ ãýñýí òóñãàé çîðèëãîòîé, øóóä ñàíààòàé áàéíà. Ìîíãîë ”ëñûí ¯íäñýí õóóëü. ”Á. 1992 îí. 14-ð ç¿éë.16

×