• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Klimaat als Kans
 

Klimaat als Kans

on

  • 955 views

Klimaat als Kans is een quickscan van 100 projecten uitgevoerd door Aad Sedee en Marjolein Pijnappels in opdracht van het Ministerie van VROM. Klimaat als kans moet professionals in de ruimtelijke ...

Klimaat als Kans is een quickscan van 100 projecten uitgevoerd door Aad Sedee en Marjolein Pijnappels in opdracht van het Ministerie van VROM. Klimaat als kans moet professionals in de ruimtelijke ordening inspireren om klimaat mee te nemen in hun projecten.

Statistics

Views

Total Views
955
Views on SlideShare
953
Embed Views
2

Actions

Likes
0
Downloads
7
Comments
0

1 Embed 2

http://www.linkedin.com 2

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

CC Attribution-NonCommercial-NoDerivs LicenseCC Attribution-NonCommercial-NoDerivs LicenseCC Attribution-NonCommercial-NoDerivs License

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Klimaat als Kans Klimaat als Kans Document Transcript

    • klimaat als kansAdaptatie aan klimaatverandering in de ruimtelijke ordening
    • ColofonProgrammabureau Kennis voor KlimaatDaltonlaan 4003584 BK Utrechttelefoon 088 335 7880office@kennisvoorklimaat.nlwww.kennisvoorklimaat.nlAuteursDrs. M.H.J. PijnappelsDr. A.G.J. SedeeAdviesIr. F. de PaterOntwerp en illustratiesExplanation DesignISBN 9789490070311September 2010Dit onderzoeksprogramma wordt medegefinancierddoor het ministerie van VROM.
    • Klimaatals kansAdaptatie aan klimaatveranderingin de ruimtelijke ordening
    • Stad Natuur en water geven verkoeling als het warm is in de stad.2
    • Inhoud Voorwoord 51 Inleiding 62 Belangrijkste bevindingen in vogelvlucht 83 Adaptatie onder een vergrootglas 114 Conclusies en aanbevelingen 225 Geselecteerde projecten 24 100 projecten 31 3
    • [illustratie ‘stad’]4
    • VoorwoordHet klimaat verandert en Nederland verandert mee. Aanpassing aan het veranderende klimaat heeft veel aandacht, vaak binnen speciale projecten en programma’s. Klimaatadaptatie is onderdeel geworden van de ontwikkeling van ‘nieuwe stukjes’ Nederland. Klimaatadaptatie vindt op dit moment plaats in honderden projecten overal in Nederland. Bij de rivieren, langs de kust, in de polders, maar ook in de stad en op het platteland. Het Ministerie van VROM vroeg het onderzoeksprogramma Kennis voor Klimaat dit proces in kaart te brengen. Ruim honderd Nederlandse projecten die rekening houden met aanpassing aan het klimaat en de ruimtelijke ordening zijn voor deze publicatie bekeken. Daarbij hebben we ons nadrukkelijk niet beperkt tot bijdragen van de onder-zoeksprogramma’s Klimaat voor Ruimte (KvR) en Kennis voor Klimaat (KvK). Vanuit deze en andere programma’s zoals Leven met Water en Habiforum, is kennis bijgedragen aan veel van de onderzochte projecten. We pretenderen niet compleet te zijn met deze inventarisatie. Wel geven de projec-ten een mooi overzicht van de stand van zaken van klimaatadaptatie in Nederland en hoe klimaatadaptatie en ruimtelijke ordening op elkaar inspelen. Beide aspecten zijn belangrijk en kunnen elkaar positief beïnvloeden. We zetten op een rij wat de voordelen zijn als adaptatie wordt meegenomen in een project. We willen beleidsmakers, bedrijven en burgers inspireren met de vele projecten in deze publicatie. We willen hen een beeld geven van wat er al gebeurt, waar mogelijkheden liggen, en ook een idee geven hoe het (anders) kan. We hopen dat er van de voorbeelden een verleiding uit gaat richting bestuurders, projectontwikkelaars en investeerders. Als deze ruimtelijke kwaliteit elders kan worden gerealiseerd, waarom dan niet in mijn gebied? Prof. dr. ir. P. Vellinga Prof. dr. P. Driessen Prof. dr. P. KabatAlgemeen directeur Wetenschappelijk directeur Wetenschappelijk directeurKennis voor Klimaat Kennis voor Klimaat Klimaat voor Ruimte 5
    • Inleiding Klimaatadaptatie vindt op dit moment plaats in honderden projecten overal in Nederland. Van het verbreden van uiterwaarden om de grotere rivieraf- voeren te kunnen verwerken en het versterken van de kustzone door kli- maatbuffers tot het toevoegen van groen en water in steden voor de nodige verkoeling in een warmer klimaat. Deze inventarisatie gaat na wat aanpassing, of adaptatie, aan klimaat- verandering betekent voor de ruimtelijke ordening in Nederland en wat de ruimtelijke ordening betekent voor adaptatie. Tegelijkertijd levert het een onderbouwing van de noodzaak en de kansen om klimaatadaptatie sterker te integreren in het (nationaal) ruimtelijke beleid. Deze inventarisatie is uit- gevoerd in het kader van het onderzoeksprogramma Kennis voor Klimaat op nadrukkelijk verzoek van het ministerie van VROM. Klimaat voor Ruimte en Kennis voor Klimaat werken ook mee aan de onderbouwing van een rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Dit geeft op verzoek van VROM aan wat de effecten van klimaatver- andering zijn, welke opties tot aanpassing er mogelijk zijn en welke strate- gieën hieruit voort kunnen vloeien. Dit rapport, Klimaatbestendig Neder- land, verschijnt later dit jaar en gaat met een beschrijving van de effecten, opties en strategieën voor rijksbeleid in op de noodzaak, kansen en integra- tie van klimaatadaptatie in het nationaal ruimtelijk beleid. Deze inventari- satie is daarmee een aanvulling op de studie van het PBL. Al eerder bekeek Kennis voor Klimaat een vijftiental grote projecten uit de Nota Ruimte en Urgentieprogramma Randstad op klimaatadaptatie en hoe de klimaatbestendigheid van deze projecten kan worden vergroot1. Het verzoek van VROM om te laten zien wat er nu gebeurt op gebied van kli- maatadaptatie in de ruimtelijke ordening, is opgepakt aan de hand van concrete projecten. Deze projecten geven inzicht in de manier waarop adap- tatie aan klimaatverandering plaatsvindt in de ruimtelijke ordening van Nederland. Gebeurt er eigenlijk al wat? Wat dan? En voegt adaptatie iets toe aan gebiedsontwikkeling? Hoe werkt de aanpassing aan klimaatverande- ring door in de ruimtelijke inrichting? En waarom zou je klimaatadaptatie in een project moeten meenemen? 1 Scan op klimaatbestendigheid van UPR en Nota Ruimte projecten (2010). Sedee, A.G.J., H. Goosen en M.A.M. de Groot. ISBN 978-94-90070-17-56
    • In totaal zijn ruim honderd projecten bekeken, die al zijn uitgevoerd of in vergevorderde planfase zijn en die zich richten op adaptatie aan klimaatver-andering en een duidelijke impact hebben op de ruimtelijke ordening. Het gaat om projecten als Ruimte voor de Rivier, Zwakke Schakels Kust, Mooi Nederland. maar ook om projecten op initiatief van gemeenten, pro-vincies en een enkel bedrijf. Dat betekent overigens niet, dat alle projecten gestart zijn vanuit de wens om een gebied aan te passen aan klimaatver-andering. Bij sommige projecten die een duidelijk effect op aanpassing aan klimaatverandering laten zien, is ‘het klimaat’ pas in een veel later stadium als factor meegenomen. Soms is het zelfs niet eens expliciet benoemd. De ruimtelijke ordening zelf werkt dus (soms ongemerkt) in op klimaatadap-tatie. In veel projecten leidt met name het expliciet benoemen en meenemen van klimaatadaptatie tot innovatieve oplossingen voor gebiedsinrichting en tot een duidelijke meerwaarde voor de ruimtelijke ordening.Voor de inventarisatie is gebruik gemaakt van diverse bronnen, zoals pro-jectwebsites, interviews, (beleids-)documentatie en binnen het programma Kennis voor Klimaat aanwezige kennis. Informatie van projectwebsites is, waar mogelijk, ter controle voorgelegd tijdens interviews. Informatie die leidde tot de bevindingen over klimaatadaptatie in de ruimtelijke orde-ning is gecheckt bij derden en bij andere projecten. De onderzochte projec-ten zijn op een rij gezet. Op tien inspirerende voorbeeldprojecten is verder ingezoomd. Een aantal projecten van Kennis voor Klimaat en Klimaat voor Ruimte is toegevoegd, die geen direct fysiek effect op de ruimtelijke ordening hebben, maar die in de nabije toekomst wel een onmiskenbare doorwerking naar de praktijk hebben2. 2 Beleidsrelevantie van de onderzoeksprogramma Kennis voor Klimaat en Klimaat voor Ruimte (2010). Sedee, A.G.J. en M.H.J. Pijnappels.. 7
    • 2 De belangrijkste bevindingen in vogelvlucht1 Klimaatadaptatie dwingt 5 Adaptatie zorgt voor langere tijdshorizon af betrokkenheid, vaart,Om rekening te houden met klimaatveran- enthousiasme en innovatiedering is vooruit kijken van groot belang. Adaptatieprojecten vragen meer betrok-Met een langere tijdshorizon in het achter- kenheid van belanghebbenden. Er schuiven hoofd houden beleids akers, bestuurders en m meer partijen aan. Draagvlak, motivatie en projectontwikkelaars rekening met klimaat- tempo nemen toe door bewustwording van verandering en richten zij de ruimte in één nut en noodzaak. Er komen vaak meer inno-keer goed in. Vooruit kijken lijkt de sleutel vatieve oplossingen boven tafel.voor een cascade aan positieve gevolgen voor de kwaliteit van de leefomgeving. 6 Klimaatadaptatie hoeft niet duur te zijn2 Adaptatie dwingt een inte- Integreer klimaatadaptatie vanaf het begin grale benadering af in een project en de meerkosten blijken rela-Verder vooruit kijken maakt het blikveld tief gering te zijn. Kennelijk is het mogelijk groter. Het leidt er toe dat niet alleen ontwik- kosten van de nieuwe ontwikkelingen onder kelingen die aanleiding zijn voor een project te brengen bij andere kostendragers. worden bekeken. Er is ook oog voor zaken als duurzame ontwikkeling. Betrokken partijen 7 Adaptatie biedt kansenwegen belangen niet meer sectoraal af, maar aan nieuwe sectorenjuist integraal. Verruiming van het projectgebied en het betrekken van diverse, voor het gebied vaak 3 Adaptatie voegt nieuwe nieuwe sectoren bij gebiedsontwikkeling ruimtelijke functies toe bieden kansen voor met name agrarische Het meenemen van klimaatverandering, de bedrijvigheid, recreatie, natuur, (woning)langere tijdshorizon en people/planet/profit- bouw en transport.aspecten zorgen ervoor dat niet alleen de functies in beeld blijven waar het project zich 8 Klimaatadaptatie voegtin eerste instantie op richt. Een gebied krijgt kwaliteit toe aan dedoor adaptatie vaak ook meer, diverse ruim- ruimtelijke ordeningtelijke functies. De leefomgeving wordt beter als klimaat- adaptie integraal onderdeel is van een 4 Adaptatie vraagt om verrui- project. Er ontstaat meer draagvlak bij de ming van het projectgebied betrokkenen, er ontstaan nieuwe ruimte-De langere tijdshorizon, de integrale benade- lijke functies die de omgeving mooier maken ring en het grotere aantal ruimtelijke func- en de structuur van economische sectoren ties leiden tot een verruiming van het pro- wordt versterkt. De kans op suboptimale jectgebied. Duurzamere en meer structurele investeringen of desinvesteringen wordt oplossingen dienen zich hierdoor aan. kleiner.8
    • Traditionele strategie Adaptieve strategie 7 veel kansen 5 meer betrokken- kwaliteit leefomgeving heid geeft tempo 4 en innovatie projectgebied wordt vergroot tot regio 3 meer ruimtelijke functies toegevoegd 8 2 integrale aanpak in plaats van sectorale aanpak 6 6 weinig extra kosten kosten kansen 1 laag tempokwaliteit leefomgeving klein gebied lange tijdshorizon één ruimtelijke functie sectorale aanpak korte tijdshorizon 9
    • NatuurDieren en planten migre-ren naar het noorden, als hetwarmer wordt. Het verbindenvan natuurgebieden helpt henop weg.10
    • 3 Adaptatie onder een vergrootglasHet klimaat verandert en Nederland past aanpak werd toegepast die zich richtte op zich aan. Klimaatadaptatie vindt op dit de komende 10-15 jaar, vraagt klimaatver-moment plaats in honderden projecten andering om beleid gericht op 50-100 jaar. overal in het land. Bij de rivieren, langs de Is er alleen oog voor de korte termijn, dan kust, in de polders, maar ook in de stad en op bestaat het risico dat rivieren, uiterwaarden het platteland. Deze inventarisatie van meer en nevengeulen niet breed genoeg zijn om de dan honderd projecten geeft een interessant verwachtte hogere neerslag door klimaatver-inzicht in de manier waarop Nederland anti- andering af te voeren. De kans bestaat dat cipeert op klimaatverandering in de ruimte- bij het aanpakken van een stroomgebied van lijke ordening. een beek onvoldoende rekening wordt gehou-In veel projecten leidt met name het expli- den met de behoefte aan water in droge peri-ciet benoemen en meenemen van klimaat- oden en met voldoende capaciteit voor water-adaptatie tot een duidelijke meerwaarde voor berging in de toekomst. Anticiperen op het de ruimtelijke ordening. Ook zorgt het expli- hitte-eilandeffect vergt een langere adem ciet meenemen van adaptatie en het reke- dan 15 jaar. ning houden met klimaatverandering voor robuustere maatregelen dan wanneer adap- Als beleidsmakers en bestuurders besef-tatie impliciet wordt meegenomen. fen dat het ongewenst is om dijken, beken, In plaats van een gebiedsontwikkeling op steden en uiterwaarden elke tien jaar op de een verdedigende en sectorale manier kli- schop te nemen, maken zij de keuze om een maatbestendig te maken, kan dit ook op een gebied in één keer goed in te richten. Als zij innovatieve, integrale, multifunctionele en rekening houden met klimaatverandering gebiedsgerichte wijze. Dus niet alleen een op de langere termijn nemen zij maatregelen dijkverhoging toepassen, maar een mul- die ook in 2050 afdoende blijken. Het gebied tifunctionele dijk creëren. Dit leidt tot een is dan aangepast aan klimaatverandering. duurzaam, robuust en veerkrachtig resul-taat met veel draagvlak en een toename van 2 Adaptatie dwingt integrale,kwaliteit in het gebied. duurzame benadering af Een langere tijdshorizon leidt er toe dat meer 1 Adaptatie dwingt langere economische, ecologische en sociale ont- tijdshorizon af wikkelingen worden bekeken dan alleen de In projecten die rekening houden met kli- ontwikkelingen die de primaire aanleiding maatverandering – en waarin adapta- vormen voor een project. Als betrokkenen tie aan die veranderingen een rol speelt – zich realiseren dat ze voor een project een komt vanzelf een langere tijdshorizon om langere tijdshorizon moeten hanteren, ver-de hoek kijken. Bij de aanleg van klimaat- andert de scope van het project. Men komt buffers speelt niet alleen de huidige, maar losser van het hier en nu, gaat na wat er ook de toekomstige hoeveelheid water een nog meer gaat spelen in de nabije toekomst, rol. Waar eerder een relatief kortetermijn- zoekt naar een integrale langetermijnoplos- 11
    • Klimaat als Kans 3 Adaptatie onder een vergrootglassing met meer kansen, mogelijkheden en gescheiden waterpeilen voor landbouw en perspectief. Dit leidt tot afweging van tra- natuur. Bestuurders kunnen landbouw-ditionele, verdedigende en adaptieve, voor- grond opnieuw verkavelen en de meest uitkijkende oplossingen: Is het beter om de vruchtbare locaties aan agrariërs toewij-dijk te verhogen, met een grote kans op over- zen. Schrale stukken zijn bestemd voor stromen als klimaatverandering doorzet, of natuur. is het beter om vooruit te kijken en aan een • Recreatie en waterberging door rivierver-duurzame oplossing te werken? Dergelijke ruiming: Meer ruimte voor de rivier leidt overwegingen leiden tot verdieping van het op veel locaties in Nederland tot het verbe-project. Zo ontstaat meer ruimte om aspec- teren en uitbreiden van de recreatiemoge-ten volgens de benadering van people, planet lijkheden.en profit mee te nemen. Belangen worden • Woningbouw en waterberging: Vernieu-integraal en niet meer sectoraal gewogen. wende vormen van wonen – op palen, in Waterdunen, Integraal waterbeheer Dalfsen drijvende woningen of op terpen – zijn te combineren met locaties voor waterber-3 Adaptatie voegt nieuwe ging. ruimtelijke functies toe • Transport en bedrijvigheid: Nevengeulaan-Van projecten die klimaatadaptatie meene- leg biedt kansen om verpauperde rivierge-men, krijgt het projectgebied meer ruimte- bonden industrielocaties op te ruimen en lijke functies door de langere tijdshorizon. op te schalen met een nieuwe haven.Ook aandacht voor people, planet en profit in • Mitigatie door verkoeling en stadsvernieu-het project brengt meer functies in beeld. wing: In diverse steden verschijnen his-De combinatie van klimaatadaptatie met torische waterlopen weer bovengronds in natuur, wonen, economie, transport en het kader van stadsvernieuwing. In warme waterberging (de integrale benadering) laat zomers brengt meer water in de stad ver-bijzondere kansen zien om functies te com- koeling. Om dezelfde reden brengt men bineren in een nieuw ontwerp. Uit de inven- groen in en om de stad. Warmte-/koude-tarisatie blijkt dat het betrekken van adapta- installaties brengen koelte in de woningen. tie in een project leidt tot het combineren van De behoefte aan airconditioning neemt af de meest uiteenlopende functies: en de kwaliteit van de leefomgeving • Natuur en sociale cohesie: Bewoners uit een verbetert. sociale achterstandswijk worden betrokken bij de aanleg en het beheer van een speel- uiterwaard, die dient als overloopgebied voor de stad in warme zomers wanneer het hitte-eilandeffect dreigt. Grotere sociale cohesie is het gevolg.• Landbouw en natuur: In een verdroogd gebied wordt vernatting bevorderd, met 12
    • RivierenGeef de rivier weer de ruimteom buiten haar oevers tetreden en maak er natuur oflandbouwgrond van of nogleuker: een speeltuin. 13
    • Klimaat als Kans 3 Adaptatie onder een vergrootglasWater staat vaak centraal bij klimaatadap- in beeld. Om verrassingen tegen te gaan ver-tatieprojecten in het landelijk gebied: rivie- dient het dus aanbeveling om de scope van ren, beken, overloopgebieden, ruimte voor de een project niet te beperken tot het gebied anrivier, wateroverlast, zoetwatervoorziening. sich, maar ook breder te kijken. Vooral voor Bij een klimaatbestendige en duurzame ont- de natuur is dit belangrijk. Soms nemen wikkeling ligt de keuze niet op een sectorale bestuurders van elders beslissingen over invulling, maar komen nieuwe mogelijk- het gebied. Voor de wateropgave in Stads-heden in beeld, die tegelijkertijd regionale, havens Rotterdam is bijvoorbeeld de (Rijks)agrarische , verkeer- en woningbouwproble- besluitvorming rond een afsluitbaar-open men kunnen oplossen. Rijnmond bepalend. Andere gebiedsoverstij- gende voorbeelden zijn het voorkomen van Klassieke, eenzijdige, verdedigende oplos- zoute kwel door zeespiegelstijging, overstro-singen, zoals baggeren en dijkverhogin- mingsrisico’s in de wijdere omgeving dan gen, bieden weinig extra mogelijkheden. de eigen polder en compensatie voor het ver-Met alleen weerstand verhogen gaat de land- dwijnen van natuur door rivierverruimings-schappelijke kwaliteit er niet op vooruit. projecten. Ook voor klimaatbuffers geldt dat Voor een kwalitatief goede, klimaatbesten- rekening wordt gehouden met een ruimer dige aanpak is ook veerkracht nodig. Geluk- gebied. Zo kan een grotere zone met kwel-kig is het programma Ruimte voor de Rivier ders de energie uit de golfslag van zee opvan-vaak uitgewerkt als ‘ruimte voor gebieds- gen. De klap op de dijk verzwakt en het risico kwaliteit’ met bovendien meer veerkracht. op dijkdoorbraak neemt af.Een sectorale benadering gericht op water-veiligheid of waterberging zou tot een geheel Het verwerven van draagvlak voor een andere invulling hebben geleid. project is makkelijker in een groter gebied, Klimaatbuffers, IJsseluiterwaarden Olst, evenals het vinden van financieringsbron-Perkpolder nen. Dat lijkt tegenstrijdig: hoe groter het gebied, hoe meer geld er nodig is, hoe meer 4 Adaptatie vraagt om verrui- partijen aan tafel zitten, en hoe ingewikkel- ming van het projectgebied der het probleem lijkt. Maar een groter gebied De langere tijdshorizon, de integrale bena- biedt ook interessante kansen. Kiezen voor dering en het groter aantal ruimtelijke func- ruimere gebiedsgrenzen biedt meer moge-ties leiden tot duurzamere en meer struc- lijkheden voor herinrichting en een betere turele oplossingen. Die oplossingen komen landbouwstructuur. Het herverkavelen van bijvoorbeeld in beeld bij verruiming van het grond - vaak een struikelblok in de grondver-projectgebied (opschaling). werving – is makkelijker te realiseren in een Als bestuurders en beleidsmakers hun blik- groter gebied. veld vergroten komen aspecten van buiten Peizer en Eelder Madenhet project(gebied), die later verstorend kunnen werken of juist kansrijk zijn, eerder 14
    • Klimaat als Kans 3 Adaptatie onder een vergrootglas5 Adaptatie zorgt voor zitten, komen meer innovatieve maatregelen betrokkenheid, vaart, en oplossingen in beeld die nieuwe kansen enthousiasme en innovatie bieden aan economische sectoren. in projecten Projecten die naast de overheden ook andere Verbreding, verdieping en opschaling in tijd sectoren en eindgebruikers in de project-en inhoud van adaptatieprojecten vragen groep betrekken, profiteren dus van inno-om een grotere betrokkenheid van belang- vatieve oplossingen, een breder gedragen hebbenden bij het project en in de project- oplossing en extra energie. Zeker als de eind-groep. Het bedenken van oplossingen en de gebruiker ook ‘eigenaar’ is van het project. realisatie zelf kosten meer tijd en mogelijke Het betrekken van het bedrijfsleven geeft een oplossingen zijn ingrijpender. Er zijn meer of krachtige impuls aan het project en zorgt andere kostendragers nodig en er schuiven voor een betere inbedding van met name vaak meer partijen aan. Het draagvlak voor de natuur- en recreatiesector en de agrari-een project neemt toe als klimaatadaptatie sche belangen in het projectplan. Als private er onderdeel van is. Dit is het gevolg van een ondernemers inbreng hebben in een project betere kwaliteit en het vermogen om proble- is de kans groter dat klimaatadaptatie leidt men in één keer goed aan te pakken. tot meervoudig ruimtegebruik, bijvoorbeeld met waterberging onder een kas, natuuront-Projectleiders melden dat het bij de start wikkeling met recreatiemogelijkheden, of van een project veel tijd kost om alle belang- een parkeergarage in een dijk. hebbenden te betrekken. Een tijdsinves-tering die niet nodig is bij projecten waar Het betrekken van agrariërs zorgt ervoor alleen overheden aan deelnemen. Dat tijds- dat de landbouwfuncties van een gebied verlies wordt echter ruimschoots gecompen- nadrukkelijk aan bod komen in de ontwik-seerd tijdens het project, doordat er vanaf het keling van plannen. Projecten waarbij de begin draagvlak en begrip is voor de gekozen agrariërs aan tafel zitten, leiden bijna onver-richting en oplossing. Klimaatverandering mijdelijk tot betere voorwaarden voor die inspireert, werkt bindend en geeft een geza- sector in het gebied: ruilverkaveling van menlijk lange termijn doel. armere gronden (waar de overheid natuur kan ontwikkelen) voor aantrekkelijker Vrijwel altijd zijn alle overheidsniveaus in gronden voor de agrariërs of het overdragen de projectgroep vertegenwoordigd (rijk, pro- van natuurbeheer en groen-blauwe diensten vincie, gemeente, waterschap, Dienst Lan- aan de in het gebied aanwezige land-, tuin-delijk Gebied (DLG) en soms regiobesturen bouw- en veeteeltbedrijven. Agrariërs een en Staatsbosbeheer), maar ontbreken andere stem en invloed geven in de planvorming partijen: bedrijven, agrariërs, de recreatie- zorgt voor een steviger draagvlak. Opvallend sector, organisaties en burgers. Dat is is de positieve rol van landschapsorganisa-jammer. In projecten waarbij vertegenwoor- ties in de processen. Zij slaan vaak een brug digers van sectoren uit het gebied aan tafel tussen landbouw- en natuurorganisaties. 15
    • Klimaat als Kans 3 Adaptatie onder een vergrootglasKlimaatadaptatie zorgt voor motivatie, positieve en veelal innovatieve impuls.draagvlak en tempo door bewustwording Drijvend paviljoen stadshavensvan nut en noodzaak van bepaalde maat- Rotterdam,Waalweelderegelen. Bekijk maatregelen door een adap-tatiebril en plotseling blijken maatregelen 6 Adaptatie hoeft niet duurdie jaren niet van de grond kwamen hoogst te zijnnoodzakelijk. De kosten die samenhangen met het kli- maatbestendig maken van het project lijken Klimaatverandering leidt tot meer hitte in relatief gering als klimaatadaptatie vanaf de stad. Meer groen en water kan verkoeling het begin wordt geïntegreerd in het project. brengen. De urgentie van aanleg van meer Uit de inventarisatie blijkt dat projectleiders groen en water voor verkoeling neemt toe als de extra kosten van klimaatadaptatie klimaatverandering en adaptatie onderdeel niet kunnen benoemen. De kosten zijn zijn van de planvorming. blijkbaar zo geïntegreerd in het project dat Hetzelfde geldt voor projectgebieden waar andere kostendragers zijn gevonden om het zich in een recent verleden klimaatgerela- project klimaatbestendig te maken. Dat leidt teerde problemen hebben voorgedaan. Deze tot de conclusie, dat de vroege integratie van projecten gebruiken klimaat(adaptatie) als klimaatadaptatie in een plan, niet of nau-succesvol katalysator. Overstromingen in de welijks tot extra kosten leidt, maar wel tot stad Groningen eind jaren negentig leidden potentieel hoge baten. tot realisatie van waterbergingsprojecten in Ontwikkelingen die zijn gestart vanuit de het omliggende gebied, terwijl overstromin- wens een gebied of sector aan te passen aan gen elders in het land leidden tot discussies klimaatverandering, houden daar vanaf het over adaptatiemaatregelen. begin rekening mee en hanteren een langere tijdshorizon. Projecten waarbij adaptatie Klimaatverandering is een sterk argument niet de primaire drijfveer is, kunnen ook pro-om robuuste maatregelen te nemen zoals fiteren van het vroeg integreren van adapta-de aanleg van klimaatbuffers en het oplos- tie. Dit leidt niet tot veel extra kosten, maar sen van de droogteproblematiek in de hogere wel tot het voorkomen van onderinvestering delen van Nederland. Projectleiders geven en mogelijk hoge kosten later. aan dat het meenemen van klimaatadapta- De Aa in Helmond, Lichtenvoordetie een impuls aan het project geeft. Lang-lopende trajecten krijgen een versnelling Baten van adaptatieen een groter en breder draagvlak, wanneer De baten (nu en later) bestaan deels uit ver-blijkt dat het project ook een positieve bij- meden kosten, nu en later. Kosten van bij-drage levert aan de klimaatbestendigheid voorbeeld overstromingen en wateroverlast van het projectgebied. Ook inbreng vanuit worden voorkomen door de combinatie van wetenschap en kennisinstellingen over kli- ruimtelijke maatregelen. Het weglaten van maatverandering en adaptatie geeft een adaptatiemaatregelen kan leiden tot hoge 16
    • Bedrijf Klimaatadaptatie biedt ondernemers bijzondere kansen. Bedrijven krijgen17 meer ruimte en oude industrieterreinen krijgen een nieuwe functie.
    • Overzicht kosten en baten klimaatadaptatieNu en later, voor twee strategieën. Strategie Traditioneel Adaptief (gedreven door (gedreven door kennis en klimaatschade) visie op toekomst en het toekomstig klimaat) Kosten nu • Investeringskosten • Meerkosten investeringen voor klimaat daptatie a klimaatadaptatie laag tot nul • Kosten verwerven • Kosten afwenteling1 (proces-)kennis Kosten later • Kosten voor onderhoud • Kosten voor onderhoud • Kosten afwenteling1 • Relatief geringe extra kosten • Potentieel hoge kosten aanpassen aan grotere adaptatie aan klimaat- klimaatverandering verandering2 • Hoge herstelkosten na klimaatschade3 Baten nu • Projectduur korter, • Hogere grondprijs per m² dus goedkoper • Vertrouwen bij investeerders • Minder projectpartners • Baten andere beleidsterreinen4 • Uitkomst zekerder Baten later • Vermeden kosten klimaatverandering 2 • Vermeden klimaatschade 3 1 Uit de Scan op klimaatbestendigheid van 4 Ministerie van SZW: integratie van bevolkings- UPR en Nota Ruimte projecten (2010) blijkt groepen wordt bevorderd in stadsparken. Minis- dat afwenteling plaatsvindt van aanzienlijke terie van VWS: obesitas is 20 procent lager in kosten (schade) naar gebieden of sectoren die groene omgeving, fijnstof wordt afgevangen niet primair de baten ondervinden van genomen door bomen. maatregelen Ministerie van VROM: minder behoefte aan air- 2 Kosten van aanpassingen aan veranderend conditioning voor terugdringen hitte in de stad, klimaat bijvoorbeeld voor behoud van soorten en verdroging tegengaan door waterberging, betere natuur, peilbeheeraanpassingen en dergelijke oppervlaktewaterkwaliteit. Ministerie van LNV: 3 Kosten van overstromingen, waterschade, natuurontwikkeling, droogte tegengaan door wateroverlast, evacuatie, droogteschade en der- waterberging,. Ministerie van EZ: kansen voor gelijke recreatieondernemers18
    • Klimaat als Kans 3 Adaptatie onder een vergrootglaskosten ten gevolge van klimaatschade. Bij adaptatie bestaan er twee risico’s:Het Stern-rapport3 over economie en kli- • Risico op overinvesteringmaatverandering wees daar ook op. • Risico op onderinvesteringBaten van adaptatie reiken echter verder In het eerste geval is bijvoorbeeld in een dan vermeden kosten nu en in de toekomst. project rekening gehouden met het meest Denk aan de baten van het koppelen van extreme scenario voor klimaatverandering. maatregelen: de aanleg van infrastructuur Daardoor is veel geld geïnvesteerd (kosten kan een brede dijk financieren. Of het kop- nu) in bepaalde maatregelen, zoals dijkver-pelen van adaptatie aan mitigatie: warmte- hogingen om veilig wonen aan de kust te koude-opslag in plaats van airconditioning. garanderen. Als het klimaat in de toekomst Denk aan hoe water en groen de stad koelen echter veel minder verandert dan verwacht, en zorgen voor verbetering van de kwali- en de voordelen (baten later) van de maatre-teit van de leefomgeving. Een andere pret- gel tegenvallen, is er te veel geïnvesteerd in tige bijkomstigheid van water en groen in het project.de stad en een goede watervoorziening op Het kan echter ook dat bepaalde maatrege-het platteland is een hogere prijs voor onroe- len onvoldoende rekening houden met kli-rend goed en grond per vierkante meter. In maatverandering. De riolering van een stad een groene omgeving is overgewicht (onder en de inrichting van de straten gaan bij-met name kinderen) lager dan in minder voorbeeld op de schop, maar houden slechts groene wijken. Adaptatie heeft zo een posi- rekening met een relatief kleine toename in tieve invloed op de volksgezondheid. Maat- neerslag. De investeringen (kosten nu) zijn regelen zoals meer parken in en rond de stad relatief gering. Als in de toekomst blijkt, dat kunnen de integratie van bevolkingsgroe- klimaatverandering leidt tot het vaker voor-pen bevorderen4. Adaptatie stimuleert de komen van extreme neerslag, de riolering de combinatie van functies en dubbel bodemge- afvoer niet kan verwerken en de straten geen bruik en biedt kansen aan diverse sectoren. water tijdelijk kunnen bergen, moet de hele Ook dit levert economische baten op. boel opnieuw op de schop en zijn de kosten hoog (kosten later). Hoger dan wanneer het Kosten van adaptatie in één keer goed zouden zijn aangelegd.Verkeerde investeringen als gevolg van niet Bovenstaand voorbeeld geeft inzicht in vier (voldoende) anticiperen op gevolgen van kli- typen kosten en baten. Kosten nu, baten nu, maatverandering kunnen grote gevolgen en kosten later en baten later. financiële consequenties hebben. In de tabel zijn deze vier typen kosten voor twee strategieën van adaptatie uitgewerkt: 3 The Economics of Climate Change – The Stern de traditionele strategie en de adaptieve stra-Review (2006). Nicholas Stern. tegie. De traditionele strategie wordt gedre-4 Social interactions in urban parks: Stimula- ven door klimaatschade, de adaptieve strate-ting social cohesion? (2010) Urban Forestry & Urban gie door kennis van en visie op de toekomst Greening Volume 9, Issue 2, Pages 93-100. Peters, K. en het toekomstige klimaat. 19
    • Klimaat als Kans 3 Adaptatie onder een vergrootglas7 Adaptatie biedt kansen het beheer van het gebied. Projecten waar aan de agrarische, recreatie-, agrariërs meebeslissen, doen veel moeite natuur-, bouw- en om via ruilverkaveling te komen tot een transportsector win-win situatie voor landbouw én natuur: Het meenemen van klimaateffecten en het de arme gronden worden aaneengesloten uitvoeren van adaptatiemaatregelen in een voor natuurontwikkeling en boerenbedrij-project hebben doorgaans positieve effecten ven verhuizen naar rijkere grond. Nieuwe voor alle sectoren. Met name bouw, trans- peilbeheersing is goed voor én de natuur én port, recreatie en natuur profiteren van kli- een duurzame ontwikkeling van de (reste-maatadaptatie. Veel projecten koppelen rende) agrariërs in het gebied. Zilte land-ruimte voor de rivier of hermeanderen van bouw en recreatie gekoppeld aan landbouw een beek aan natuurontwikkeling en het sti- geven agrarische bedrijven zicht op nieuwe muleren van recreatiemogelijkheden. Het mogelijkheden om zich te ontwikkelen. bedrijfsleven heeft baat bij klimaatadapta-tie. Wateroverlast en bijbehorende schade Het resultaat van het meenemen van kli-voor ondernemers wordt voorkomen. De toe- maatadaptatie in een project is structuur-risme- en recreatiesector krijgen bovendien versterking voor de landbouwsector, waar nieuwe of extra kansen door de ontwikke- ook de individuele agrariër en de Land- en ling van natuur en landschap en het stimu- Tuinbouw Organisatie (LTO) tevreden over leren van (natuur)recreatie en watersport. is. Vaak wordt het projectgebied daartoe bewust vergroot. Dat maakt ruilverkaveling Opvallend is dat het bedrijfsleven toch eenvoudiger. zelden aan tafel zit in projecten. Als dat wel Adaptatie geeft daarnaast een impuls aan het geval is, is iedereen positief. De vaart het ontsluiten van natuurgebieden en aan blijft erin en de ruimtelijke kwaliteit neemt nieuw aan te leggen havens en rivierge-toe, als er een krachtige marktpartij aan bonden bedrijvigheid. De recreatie-, bouw-, tafel zit. Men valt niet terug op een sectorale en transportsector profiteren van nieuwe oplossing. wegen, fietspaden en vaargeulen.Ruimtelijke reserveringen voor waterber- Waterdunen, Bakenhof, Waalsprongging en gebruiksbeperkingen door bijvoor-beeld verzilting kunnen in eerste instantie 8 Adaptatie voegt kwaliteit toenegatief uitpakken voor de agrarische sector. aan de ruimtelijke ordeningNiet zelden krijgen agrariërs te maken met Kwaliteit is een lastig te definiëren begrip. het opkopen of onteigenen van landbouw- Volgens de Romeinse architect Vitruvius grond voor waterberging in combinatie met is kwaliteit een samenspel tussen utili-natuurontwikkeling, of worden beperkingen tas (functionaliteit), firmitas (degelijkheid) aan de bedrijfsvoering opgelegd. Een aantal en venustas (schoonheid). Het project Mooi projecten betrekt agrariërs in een gebied Nederland van het Ministerie van VROM actief bij de ontwikkeling van plannen en past dat principe toe op gebiedskwaliteit 20
    • Klimaat als Kans 3 Adaptatie onder een vergrootglasals samenspel van gebruikswaarde, toe- Drijvende woningen worden op terpen en komstwaarde en belevingswaarde. Belan- palen gebouwd om het stedelijk gebied aan gen en behoeftes van alle belanghebbenden klimaatverandering aan te passen. Wijken en gebruikers bepalen de waardering van de krijgen wadi’s en andere vormen van water-kwaliteit van de leefomgeving. De definitie opvang. Ondergrondse waterlopen komen van ‘kwaliteit van de leefomgeving’ verschilt weer terug aan de oppervlakte. In veel pro-dus per plek. Een wat algemenere definitie jecten krijgen (delen van) rivieren en beken voor een gebied met een hoge kwaliteit zou hun oude loop of zijrivier terug omwille kunnen zijn: een klimaatbestendig gebied van variabiliteit in het landschap maar waar karakteristieken en het cultuur-histo- ook omwille van klimaatbestendigheid. risch erfgoed behouden blijven en waar aan- Gemeenten halen waterlopen in stedelijke toonbaar elementen zijn toegevoegd, die de gebieden, die in het verleden ondergronds kwaliteit verhogen. Deze elementen kunnen als een riool waren opgeborgen, met veel bijvoorbeeld variatie in het landschap zijn, elan weer bovengronds. Het herstel van oude verhoging van de biodiversiteit of een inno- waterlopen, het terugbrengen of creëren van vatieve combinatie van functies. water in de stad - al dan niet met als hoofd- reden klimaatadaptatie - leidt tot een verho-Klimaatadaptatie voegt zeer zeker kwaliteit ging van ruimtelijke kwaliteit en voegt let-toe aan de ruimtelijke ordening. Gebleken terlijk waarde toe aan het onroerend goed.is dat in veel projecten met name het expli- Er zijn voorbeelden waar klimaatadapta-ciet benoemen en meenemen van klimaat- tie richting geeft aan het herinrichten van adaptatie tot innovatieve oplossingen leidt rommelige (braakliggende) terreinen, zoals voor gebiedsinrichting en tot een duidelijke voormalige riviergebonden industrie- en meerwaarde voor de ruimtelijke ordening. bedrijventerreinen. Ook het ‘vergroenen en Zo gaan bij de ontwikkeling van klimaat- vernatten’ van voormalige landbouwgron-buffers natuurontwikkeling, recreatie en den in rivierengebied, kan gezien worden een flexibele waterkering hand in hand. Kli- als verhoging van ruimtelijke kwaliteit door maatbuffers verhogen de ruimtelijke kwali- klimaatadaptatie. Innovatieve oplossingen teit meer dan een sectorale oplossing zoals zoals waterberging onder kassen, brengen het verhogen van een dijk, die mogelijk op nieuwe elementen in het landschap. langere termijn niet eens klimaatbestendig is. Het meenemen van klimaatadaptatie ver-leidt planners tot het terugbrengen van his-torie en natuurlijke dynamiek in een gebied, zoals oude waterlopen die in diverse steden opnieuw bovengronds verschijnen, herme-anderen van onder meer de rivier de Hunze en het creëren van overloopgebieden langs rivieren. 21
    • 4 Conclusies en aanbevelingen klimaat als kansIn heel Nederland worden op dit moment van klimaatadaptatie voor de leefomgeving-honderden projecten uitgevoerd die helpen kwaliteit in projectgebied, het grotere draag-het land aan te passen aan klimaatverande- vlak en de vermeden kosten later vragen om ring. Het meenemen van adaptatie in projec- een politiek-bestuurlijke inzet. De vraag is ten heeft een duidelijke meerwaarde: projec- dus hoe die bestuurlijke inzet het beste vorm ten krijgen vaart, worden klimaatbestendig, kan krijgen. en houden rekening met een langere termijn Het beleidsinstrumentarium (MER, water-wat een integrale aanpak met voordelen voor toets) is volgens projectleiders in principe vrijwel alle sectoren waarborgt. geschikt, maar het meenemen van klimaat-Klimaatverandering moet niet primair als bestendigheid in de MER of watertoets is nu dreiging worden gezien maar als kans, als niet verplicht. aanleiding om na te denken over een lange- We adviseren daarom klimaatbestendigheid termijninrichting van Nederland. Het blijkt op te nemen als element in de (plan-)MER. dat met een sectorale, verdedigende oplos- Dat leidt ertoe dat vanaf het begin in een sing veel kansen voor een integrale, vooruit- project klimaatbestendigheid als toetsings-kijkende en duurzame aanpak blijven liggen. element wordt meegenomen. Klimaatadaptatie vraagt om een breed Niet alle projecten zijn echter MER-plichtig. gedragen, strategische ruimtelijke visie op Ook die projecten winnen aan leefomgeving-Nederland, waarin vanzelfsprekend ook oog kwaliteit als wel naar klimaatbestendigheid is voor alle andere ruimtelijke vraagstukken. wordt gekeken. De rijksoverheid kan onder Rekening houden met klimaatverandering andere via de Gebiedsagenda om bestuur-dwingt een langetermijnvisie af en vraagt lijke aandacht voor klimaatadaptatie vragen.om een meer integrale, gebiedsoverstijgende aanpak. Het verbetert de kwaliteit van pro- 2 Investeer in kennis viajecten. De kosten van adaptatie zijn moeilijk co-creatiete achterhalen, maar lijken vrij laag te zijn Essentieel is dat kennis aanwezig is over (1-5 procent van de totale kosten). De bespa- mogelijke klimaateffecten (bijvoorbeeld ringen zijn zeer waarschijnlijk aanzienlijk, in een klimaateffectatlas), over de poten-denk bijvoorbeeld aan de vermeden kosten tiële meerwaarde, over opties, kansen en van overstromingen. mogelijkheden. Die kennis moet zo speci- fiek mogelijk zijn voor een projectgebied. Een 1 Maak klimaatadaptatie investering in kennis kan tegen geringe vanaf het begin onderdeel van kosten dus veel baten opleveren, al dan niet een project in de vorm van vermeden kosten. Co-crea-Het is belangrijk dat de overheid nationaal of tie van kennis door kennisinstellingen en regionaal stimuleert of vriendelijk afdwingt maatschappelijke partijen loont.dat projecten klimaatadaptatie meenemen en het project(gebied) dus klimaatbestendig 3 Pak projecten integraal opwordt. De meerwaarde van het meenemen Bestuurders en beleidsmakers pakken pro-22
    • jecten nog te vaak sectoraal op. Soms menen in een project vragen om goed overleg. zij dat het project nu eenmaal voortkomt uit Wederzijds vertrouwen tussen bestuurders een sectoraal probleem en dat een sectorale is daarbij belangrijk, maar dat vertrouwen benadering de snelste route is. De oorzaak moet groeien en wisselingen van bestuur-kan ook liggen in een sectoraal ingerichte ders doen daar geen goed aan. Ook kunnen organisatie. Het blijkt dat wanneer in een in de loop van een project eerder genomen project rekening wordt gehouden met adap- besluiten weer ter discussie komen als ze tatie, projecten meestal niet verdedigend niet goed zijn verankerd. Een stuurgroep of sectoraal worden uitgevoerd, tenzij de blijkt vaak onvoldoende sturend vermogen omstandigheden anders uitwijzen. Een dijk- te hebben. De leden zijn te veel gelieerd aan verhoging kan nog steeds de enige praktisch de eigen organisatie en kunnen geen pat-uitvoerbare oplossing zijn. stelling doorbreken. Stuurgroepen bereiden besluiten voor, maar kunnen geen commit-Bij ieder project waar de ruimtelijke orde- ment van organisaties afdwingen.ning een rol speelt, zou in het prille begin van het project onderzoek plaats moeten In diverse projecten is positieve ervaring vinden naar mogelijke synergiewinst tussen opgedaan met het opzetten van een gemeen-water, bodem, landbouw, natuur, milieu, schappelijke regeling met een onafhanke-energie en ruimtelijke ordening. Bestuur- lijk voorzitter van een bestuurscommissie ders doen er goed aan om stil te staan bij een om tussentijds besluiten te verankeren. Ook mogelijke integratie van functies. Dit komt kan een bestuurlijk ervaren, onafhankelijk de ruimtelijke kwaliteit ten goede. voorzitter de soms zeer verschillende cultu- ren bij elkaar brengen en houden. Denkka-4 Veranker genomen besluiten der, cultuur, idealen, belangen, doelen van zo snel mogelijk de verschillende overheden willen nogal eens Deze inventarisatie laat zien dat projecten verschillen en projecten vertragen. De wet-meer integraal vorm krijgen als klimaat- telijk voorgeschreven besluiten zullen nog adaptatie onderdeel is van de gehele ontwik- steeds langs gemeenteraad en Gedeputeerde keling. De eerste vraag van beleidsmakers Staten moeten, maar een bestuurscommis-en bestuurders zal zijn: Hoe kunnen we dat sie kan de andere besluiten voor haar reke-efficiënt en effectief regelen? En wie gaat dat ning nemen. doen? Dat vraagt om goed bestuur. Deze inventarisatie laat zien dat het mee-In de inventarisatie geven projectleiders nemen van adaptatie in gebiedsontwikke-aan dat de vierjaarstermijnen van gekozen ling inspireert, leidt tot kwaliteitsverbete-bestuurders of de wisselingen van porte- ring, enthousiasmeert en projecten versnelt. feuilles tussen bestuurders een effectieve en Ook biedt het nieuwe mogelijkheden door het efficiënte uitvoering van een project soms in aan elkaar koppelen van uiteenlopende sec-de weg zitten. De betrokkenheid en verant- toren en biedt het kansen voor vrijwel al deze woordelijkheid van meerdere overheden sectoren. 23
    • 5 Geselecteerde projectenZoom in op IJsselsprong nieuwe woonmilieus: dorps wonen aan de Omvang IJsselsprong-projectgebied rivier, wonen in het landschap en wonen in een kleine 1000 ha een mozaïek van erven en tuinen. Gecoördi-Betrokken partijen ministerie van VROM, neerd grondbeleid moet mede gericht zijn op gemeenten Brummen, Voort en Zutphen, versoepeling van eventuele agrarische her-Waterschap De Veluwe, provincie Gelderland structureringen. Klimaat & IJsselsprong De IJssel krijgt in de Meer informatie www.ijsselsprong.infotoekomst periodiek (veel) meer water te ver-werken. Hierdoor neemt het overstromings- Zoom in op Sarsven en de Banenrisico in de uiterwaarden toe. Omvang Sarsven en de Banen-projectgebiedAdaptatie & IJsselsprong In het kader van 1.600 ha het project IJsselsprong worden diverse Betrokken partijen Dienst Landelijk Gebied, maatregelen uitgevoerd: de ontwikkeling provincie Limburg, gemeente Nederweert, van een nieuwe woonwijk aan het water, Waterschap Peel en Maasvallei, Limburgse natuurontwikkeling, de inpassing van rail- Land- en Tuinbouwbond, Stichting Lim-infrastructuur, het oplossen van verkeers- burgs Landschap, Staatsbosbeheer knelpunten en de realisatie van een groene Klimaat & Sarsven en de Banen Het gebied buffer als onderdeel van een ecologische ver- Sarsven en de Banen heeft al sinds 1900 te bindingszone voor de Veluwe-Achterhoek. De maken met dalende grondwaterstanden. Het rivierkundige maatregelen in het plan ‘Alles is een belangrijk natuurgebied, een van de in 1 keer’ bestaan uit het landinwaarts ver- zogenaamde Peelrestanten. Vrij intensieve leggen van de dijken en uit een nevengeul bij landbouw (akkerbouw en melkveehoude-Zutphen. Samen bieden zij veiligheid tegen rij) omringt het gebied. Klimaatverandering overstroming die reikt tot ver na 2015. De zal bijdragen een verdere verdroging van het dijkverleggingen zijn zo ontworpen dat ze kwetsbare gebied, met negatieve gevolgen de cultuurhistorische waarden maximaal voor natuur en landbouw, als er geen extra sparen en het landschapsbeeld versterken. maatregelen komen. (Winter)wateroverlast Een aantal agrarische bedrijven komt bui- moet ook aangepakt worden door afvloei-tendijks te liggen en zal de bedrijfsvoering ing van het overschot naar benedenstroomse daarop moeten aanpassen. Nieuwe dyna- gebieden. Onder de noemer Nieuw Limburgs mische riviernatuur compenseert verlies Peil leggen waterschap en provincie de basis aan huidige Natura 2000-kwaliteiten. De voor het herinrichtingproces in Limburg, Empermeander wordt ingericht tot een rijk dus ook in het Sarsven en de Banen-gebied. natuurgebied. Het verbreden van het natte Adaptatie & Sarsven en de Banen In het profiel van verschillende beken en het deels gebied worden antiverdrogingsmaatrege-verleggen naar hun historische loop, verrijkt len genomen, waarbij het project rekening de binnendijkse natuur en het landschap. houdt met de verschillende waterbehoefte Het woongebied wordt geleid door brede van natuur en landbouw. De verhoging van groene scheggen, en de regio krijgt drie het waterpeil maakt het gebied natter. De 24
    • verhoging van de grondwaterstanden brengt de toekomst op te vangen. Er ontstaat een plaatselijk gebruiksbeperkingen voor de brede solide kuststrook waarin naast de dijk landbouw met zich mee. De projectplanners ook het natuurgebied de klappen van de zee werken aan een duurzame oplossing voor opvangt. Daar weer achter zal de herstelde landbouw en natuur onder het motto ‘Juist Hondsbossche Slaperdijk als tweede zee-grondgebruik op de juiste plaats’. Illegale wering de veiligheid nog verder vergroten. drainage en beregening krijgen een positieve Het herstel van brak- en zoutwatermilieus oplossing. Er wordt extra grond ingericht en de overgang naar zones met zoet (kwel)voor natuur om verdroging tegen te gaan. De water zorgen voor een sterke vergroting van landbouw krijgt een impuls door een betere de biodiversiteit en de natuurwaarden. Het verkaveling wat leidt tot een structuurverbe- gebied kan een aantrekkelijk recreatiegebied tering. Peilgestuurde drainage is uiteinde- worden door de verbinding van zuidelijk en lijk voor landbouw en voor natuur positief. noordelijk gelegen duingebieden. Wandel- Meer informatie www.sarsvenendebanen.nl en fietsroutes vergroten de toegankelijkheid van het gebied. Dit kan leiden tot positieve Zoom in op Harger- en Pettemer- sociaaleconomische impulsen voor de regio. polder Meer informatie www.klimaatbuffers.nlOmvang Harger- en Pettemerpolder-projectgebied 410 ha Zoom in op WatergraafsmeerBetrokken partijen Hoogheemraadschap Omvang Watergraafsmeer-projectgebied Noorderkwartier, ministerie van VROM, grote stadswijk Natuurmonumenten Betrokken partijen gemeente Amster-Klimaat & Harger- en Pettemerpolder dam, corporaties, ontwikkelaars, bewoners, De Harger- en Pettemerpolder ligt direct bedrijven, provincie Noord-Holland, minis-achter de Hondsbossche Zeewering. Door terie van V&W, kennisinstellingen, advies-klimaatverandering stijgt de zeespiegel bureaus, Waternet, stadsdeel Oost-Water-en zijn aanvullende kustbeschermings- graafsmeer maatregelen nodig. Klimaat & Watergraafsmeer Adaptatie & Harger- en Pettemerpolder Vanwege de lage ligging (5,5 meter onder Doel van dit project is nagaan of een over- N.A.P.) is overstroming een grote bedreiging stap mogelijk is van een verdediging van de in Watergraafsmeer. Overstroming dreigt zwakke kustlijn naar een verdediging van de bij een dijkdoorbraak van de ringdijk, of kustzone. Dit voorkomt een dure dijkverho- doorbraak van de Lek of de kering bij IJmui-ging. Door de polder in te richten als natuur- den waarbij de diepe polder geheel kan over-gebied kan deze dienen voor de opvang van stromen. Watergraafsmeer is een intensief overslagwater van de Hondsbossche Zeewe- bebouwd woongebied. Er zijn ook kwetsbare ring (alleen nodig bij extreem hoge spring- functies zoals het Sciencepark, waar zich de vloeden). Natuurmonumenten stelt gronden internationale internethub SARA bevindt beschikbaar om extra overslagwater in met één van de snelste computers ter wereld. 25
    • Klimaat als Kans 5 Geselecteerde projectenAdaptatie & Watergraafsmeer Het pro- in de stad brengen van de beekrivier de Aa is gramma Leefbare toekomstbestendige ondergebracht in het Waterplan Helmond. Watergraafsmeer wil water gebruiken als Stedenbouwkundig is het bovengronds hefboom voor innovatie in de praktijk van terugbrengen van de Aa nu een dragende de bestaande stad: integraal werken op een structuur voor het centrum.slimme, interactieve en innovatieve manier, Het plan om de Aa terug te brengen bestond op zowel proces als inhoud. Zo is bijvoor- al langer – al voordat er van klimaatadap-beeld op voormalige sportvelden nieuwbouw tatie sprake was. Klimaatadaptatie heeft gepland. Hierbij wordt regenwaterafvoer ver- een nieuwe impuls aan het project gegeven, traagd door groenblauwe daken en water- omdat het (terug)brengen van meer water pleinen. Traditionele watercompensatie is in het stedelijk gebied helemaal past in dan niet noodzakelijk. Andere maatregelen plannen voor klimaatbestendige steden. zijn de meerlaagse veiligheid tegen overstro- Het Aa-netwerk draagt bovendien bij aan men, het communiceren van overstromings- natuurontwikkeling en een gezond hydro-risico’s, de aanpak van grondwateroverlast logisch en ecologisch netwerk en het herstel-en het stimuleren van groen in de stad. Het len van het natuurhistorische karakter proces van dit project is interessant omdat van de stad. zo veel partijen om de tafel zitten en voorals- Meer informatie www.waterplanhelmond.nlnog eendrachtig samenwerken. De partijen proberen het proces overdraagbaar en elders Zoom in op Het Groene Woudtoepasbaar te maken. Omvang Het Groene Woud-projectgebied Meer informatie www.waternet.nl 35.000 ha Betrokken partijen provincie Noord-Bra-Zoom in op Helmond bant, Brabants Landschap, Waterschap de Omvang Helmond-projectgebied Dommel, Zuidelijke Land- en Tuinbouwor-2 km waterloop in de stad ganisatie (ZLTO), alle inliggende gemeen-Betrokken partijen gemeente Helmond, ten, Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten Waterschap de Aa en diverse partijen zoals Innovatieplatform Klimaat & Helmond Helmond is verstede- Duurzame Meierij (IDM) en regio-VVV. lijkt gebied, dat door klimaatverandering te Klimaat & Het Groene Woud Het Groene kampen krijgt met het hitte-eilandeffect en Woud is het gebied tussen Den Bosch, Eind-wateroverlast bij vaker en extremere neer- hoven en Tilburg. Vanwege de bijzondere slag. kwaliteiten, zoals het groene en kleinscha-Adaptatie & Helmond De gemeente Helmond lige karakter en de samenhang tussen neemt maatregelen om de stad aan te passen natuur- en agrarische gebieden is het aan-aan klimaatverandering, zoals het afkop- gewezen als nationaal landschap. Het ver-pelen van regenwater, realiseren van water- anderende klimaat zorgt voor meer winter-berging en het terugbrengen van water in neerslag die wateroverlast veroorzaakt, in de stad voor koelte. Het opnieuw zichtbaar de zomer juist vochttekort in de bodem met 26
    • MensNederland moet ook voor toe-komstige generaties mooi enveilig zijn. Bewoners dragendaaraan bij. 27
    • Klimaat als Kans 5 Geselecteerde projectennegatieve gevolgen voor flora en fauna, recre- vullen van de grondwatervoorraden. Op dit atie en teelten (boomteelt, tuinbouw, akker- moment zijn net buiten Het Groene Woud al bouw). De recreatiebehoefte in het gebied zal pilots met betrekking tot water vasthouden toenemen bij de verwachte temperatuur- aan de bron. stijgingen en de verschuiving van klimaat- Meer informatie www.hetgroenewoud.comzones leidt tot een invasie van nieuwe soorten en verlies van sommige karakteris- Zoom in op Maasvlakte 2tieke soorten. De kans op plagen en ziekten Omvang Maasvlakte 2 2000 ha in akker- en tuinbouw wordt groter. Betrokken partijen Havenbedrijf Rotter-Adaptatie & Het Groene Woud In Het Groene dam, gemeente Rotterdam, provincie Zuid-Woud zijn inmiddels tal van projecten uit- Holland, Rijk, regiogemeenten. Regelmatig gevoerd of gepland die het gebied klimaat- overleg met veel partijen zoals de Vogelbe-bestendig maken en de gevolgen van water- scherming, Milieudefensie, vissers, Natuur last én droogte voorkomen. Toegangszones en Milieu en -poorten worden uitgebreid om tege- Klimaat & Maasvlakte 2 Door klimaatveran-moet te komen aan de verkoelingsbehoefte dering krijgt Rotterdam te maken met een van mensen uit het stedelijk gebied rondom stijgende zeespiegel en verhoogd risico op Het Groene Woud. Er zijn plannen voor een overstroming. Ook wordt meer water perio-waterpark en nieuwe bossen die over vijftig diek afgevoerd via de Nieuwe Waterweg, met jaar voldoende groot zijn om effectief verkoe- eveneens een hoger overstromingsrisico. ling te bieden. Het waterpark is uitloopge- Ook om die reden staat het gebruik van de bied voor de stad en functioneert als stede- stadshavens onder druk. lijke waterberging. Adaptatie & Maasvlakte 2 De terreinen van Gemeente Tilburg maakt plannen voor een Maasvlakte 2 liggen buitendijks. De aanleg secundair afwateringssysteem, om hemel- van Maasvlakte 2 vindt plaats op een hoogte water via rioleringsbuizen uit de oude stad, van 5 meter boven NAP. De wegen en ont-via de stadsrand te transporteren naar de sluitingen komen op 5,5 meter boven NAP. waterparken in het landelijk gebied (aanleg Rond het nieuwe land komt een zeewering, vanaf 2016). Het verbinden van natuurge- die is ontworpen naar de nieuwste inzich-bieden (Ecologische Hoofdstructuur) en spe- ten. Deze wering is zo flexibel dat bij tegen-cifieke maatregelen voor (door klimaat- vallende (grotere) zeespiegelstijging aan-verandering) kwetsbare soorten versterkt passing mogelijk is. In het geval van een natuurwaarden. Om de waterbalans ook extreme stormvloed komen de terreinen dan bij een veranderend klimaat optimaal te via de havenmond en de zeevaarttoegang tij-houden voor agrariërs, worden maatrege- delijk onder water te staan. Het water mag len uitgevoerd binnen de AHS (Agrarische nooit zo hoog komen dat dit leidt tot levens-Hoofdstructuur). Bij waterschaarste richt bedreigende situaties, zoals de verspreiding de strategie zich bijvoorbeeld op het langer van gevaarlijke stoffen of andere milieu-vasthouden van water en daarmee het aan- schade. De overschrijdingskans van de 28
    • Klimaat als Kans 5 Geselecteerde projectenlandaanwinning mag niet groter zijn dan slag het water zoveel mogelijk in de hogere gemiddeld eens per 10.000 jaar. Voor de peilvakken vasthoudt. Het vernatten van Maasvlakte 2 is een functionele risicobena- het systeem dringt de zoute kwel terug. dering bepaald, geen generieke veiligheids- Het te ontwikkelen ecosysteem profiteert norm. Voor enkele percelen die bestemd zijn van de bijbehorende waterpeildynamiek en voor chemie zal van geval tot geval worden draagt tegelijkertijd bij aan de zuivering bepaald of extra maatregelen, zoals extra van het oppervlaktewater. Polder Schieveen hoogte, voor deze terreinen noodzakelijk zijn hoeft daardoor zelfs bij klimaatextremen vanwege mogelijke milieurisico’s. Uitgangs- geen beroep meer te doen op het omliggende punt daarbij is dat het risico op verspreiding watersysteem en is een voorbeeld hoe op van giftige stoffen door inundatie verwaar- lage plekken in de Randstad bebouwing kli-loosbaar moet zijn. maatbestendig in te passen is. Naast de her-De toename van scheepvaartverkeer naar inrichting van het natuurgebied is in het Maasvlakte 2 kan nadelige effecten hebben project ruimte gecreëerd voor een klimaat-voor de duinen op Voorne. Het versterken van bestendig businesspark van maximaal de zwakke schakel bij de Delflandse kust is 75 hectare. Dit bedrijvenpark richt zich op gecombineerd met natuurcompensatie voor hoogwaardige kennisintensieve bedrijvig-Maasvlakte 2. Tussen Hoek van Holland en heid, een belangrijke doelgroep voor de eco-’s-Gravenzande is daarom een nieuw duin- nomie van Rotterdam, die zich daarmee wil gebied aangelegd. afficheren. Het doel is om een natuurgebied Meer informatie www.maasvlakte2.com te creëren als unieke vestigingsplaats voor bedrijven met een buffer voor de klimatolo-Zoom in op Natuur- en business- gische effecten, zodat gebruiksfuncties in park Schieveen de polder er geen hinder van zullen onder-Omvang Natuur- en businesspark Schieveen- vinden. projectgebied 400 ha (businesspark 75 ha) Meer informatie www.rotterdam.nl/ Betrokken partijen gemeente Rotterdam, schieveen en www.klimaatbuffers.nlNatuurmonumenten, provincie Zuid-Hol-land, stadsregio Rotterdam, Hoogheemraad- Zoom in op Speeluiterwaardschap Delfland en deelgemeente Overschie BakenhofKlimaat & Natuur- en businesspark Schie- Omvang Bakenhof-projectgebied 45 ha veen Het gebied krijgt door klimaatverande- Betrokken partijen gemeenten Arnhem en ring te maken met wateroverlast door meer Huissen, polderdistrict Betuwe, Waterschap (extreme) neerslag en het verder binnendrin- Rivierenland en Rijkswaterstaat. Bij het gen van zoute kwel. beheer zijn betrokken: IVN Arnhem, Buurt-Adaptatie & Natuur- en businesspark Schie- werk, Staatsbosbeheer, gemeente Arnhem, veen De natuurlijke klimaatbuffer voor de Wijkplatform polder Schieveen bestaat uit een cascadesys- Klimaat & Bakenhof Door klimaatveran-teem van peilvakken, dat bij extreme neer- dering krijgt de Rijn meer water te verwer- 29
    • Klimaat als Kans 5 Geselecteerde projectenken en krijgen riviergebonden gebieden zoals zware wateroverlast. Door klimaatveran-de Bakenhof te maken met wateroverlast. dering zullen er vaker extreme buien voor-In het stedelijk gebied neemt de behoefte komen en krijgen Groningen en omgeving aan schaduw en verkoeling toe, waardoor vaker last van overstromingen.in de toekomst recreatie in natuurgebieden Adaptatie & Peizer en Eelder Maden De rondom Arnhem zal toenemen. wateroverlast rondom Groningen onge-Adaptatie & Bakenhof Om meer ruimte voor veer tien jaar geleden was een trigger voor de Rijn te creëren is bij Arnhem een dijk 200 dit project. Vanuit klimaatadaptatie is een meter landinwaarts verlegd, gevolgd door bewustwording op gang gebracht die ver-herontwikkeling van het gebied als ste- snelling mogelijk maakt. Het doel is om delijke uitloop. De Bakenhof is een van de waterberging en natuurontwikkeling te opnieuw ontwikkelde gebieden. Het is inge- combineren mét verbetering van de land-richt als speeluiterwaard met mogelijkhe- bouwstructuur door het vergroten van het den voor huttenbouw, steencirkels, fiets-, vermogen om water vast te houden en te wandel- en zwemmogelijkheden. bergen in het plangebied. Grote eensgezind-Bewoners organiseren in het gebied diverse heid zette het herinrichtingsproject in zeer activiteiten. Een nevendoel was om de korte tijd op de rails. Het kiezen van ruimere sociale samenhang van de aanliggende wijk gebiedsgrenzen bood mogelijkheden voor te versterken. Inmiddels is een comité van een betere landbouwstructuur onder andere bewoners betrokken bij beheer en het orga- door inrichtingsmaatregelen. De boven-niseren van activiteiten in de uiterwaard. loop van het Eelderdiep wordt hersteld met De Bakenhof is het eerste project in Neder- aanleg van recreatieve voorzieningen in een land waarbij de dijk landinwaarts is verlegd natuurlijk cultuurlandschap. om de rivier te verruimen. Soortgelijke acti- Meer informatie www.klimaatbuffers.nl: viteiten en projecten staan op stapel in het www.herinrichtingpeize.nl nabijgelegen gebied Stadsblokken en Mei-nerswijk. Meer informatie www.speeluiterwaard.nlZoom in opPeizer en Eelder MadenOmvang Peizer en Eelder Maden-projectgebied 200 ha Betrokken partijen Natuurmonumenten, provincie Drenthe, gemeenten, Staatsbosbe-heer, Dienst Landelijk Gebied, Waterschap Noorderzijlvest Klimaat & Peizer en Eelder Maden Gronin-gen had in 1998, 2000, 2003 te kampen met 30
    • 100 projecten• Westflank Haarlemmermeer, • Afsluitdijk, www.rijkswaterstaat.nl www.westflankhaarlemmermeer.nl • Bakenhof, www.speeluiterwaard.nl• Groot Mijdrecht Noord, www.grootmijdrecht- • Heerhugowaard, Stad van de Zon, noord.nl www.heerhugowaard.nl• Mooi en vitaal Delfland, www.vrom.nl • De Grift, Apeldoorn, www.apeldoorn.nl• Schaalsprong Almere, www.almere.nl • Het Groene Woud, www.hetgroenewoud.com• Stadshavens Rotterdam, • Eiland van Dordt,cms.dordrecht.nl www.stadshavensrotterdam.nl • Eschmarke (Enschede), www.enschede.nl• Transitie Greenports, www.greenportsneder- • Gelderse Poort, www.nationalelandschappen.nl land.nl • Stadsblokken/ Meinerswijk, • Waterdunen, www.waterdunen.com www.stadsblokken-meinerswijk.nl• Westelijke Veenweiden, www.vrom.nl • Ooijpolder/ Millingerwaard, • IJsseldelta, www.ijsseldelta.info www.ruimtevoorderivier.nl• IJsselsprong, Zutphen, www.ijsselsprong.info • Grensmaas, www.denieuwegrensmaas.nl• Zuidplaspolder, www.zuid-holland.nl • Waterplan Nijmegen, www.nijmegen.nl• Duinherstel Punt van Voorne, • Waalsprong (Nijmegen-Noord), www.klimaatbuffers.nl www.waalsprong.nl• Harger- en Pettemerpolder, www.klimaatbuf- • Klimaatprogramma Tilburg, www.tilburg.nl fers.nl • De Essche Stroom, www.esschestroom.nl• IJsselmonde, www.ark.eu • Zandmaas, www.zandmaas2.nl• Peizer en Eelder Maden, www.klimaatbuffers. • Oude Maasarm Ooijen Wansum, nl www.hernirichtingpeize.nl www.klimaatbuffers.nl • Weerterbos, www.klimaatbuffers.nl • Beuningse Uiterwaarden, www.waalweelde.nl• Vierde Bergboezem Breda, www.vierdeberg- • Oosterhoutse Waarden (NURG), boezem.nl www.waalweelde.nl• Natuur en businesspark Schieveen, • Drutensche Waarden, www.klimaatbuffers.nl www.drutenschewaarden.nl• De Hunze als klimaatbuffer, www.hunzepro- • Zuilichem/ Ruyterwaard, www.waalweelde.nl ject.nl • Water in Vuren, www.waterinvuren.nl• Cross Towers Amsterdam, www.ey.com/nl • Stadswaard-Buitenooij, www.waalweelde.nl• Overdiepse Polder, www.brabant.nl • Winssense Waarden, www.waalweelde.nl• Diesdonk, www.helmond.nl • Waalfront Beneden-Leeuwen (De Doorbraak), • Gouwe Wiericke, www.zuid-holland.nl www.waalweelde.nl• EVA-Lanxmeer, www.eva-lanxmeer.nl • Waalfront Tiel, www.tiel.nl• Perkpolder, www.perkpolder.nl • Waalfront Zaltbommel (EMAB), www.waal-• De Levende Beerze, www.brabant.nl/debeerze, weelde.nl www.debeerze.nl, • Demonstratie project meervoudig ruimtege-• Watergraafsmeer, www.waternet.nl bruik waterberging in glastuinbouw, • Aakvlaai, www.biesbosch.nu www.klimaatonderzoeknederland.nl 31
    • • Waterplan Rotterdam, www.rotterdam.nl • Project Munnikenland, www.ruimtevoorderivier• Crobsche Waard, www.waalweelde.nl • Overdiepse Polder, www.ruimtevoorderivier.nl• De Baarsjes, www.west.amsterdam.nl • Dijkteruglegging Lent, www.nijmegen.nl• Herontwikkeling krachtwijk Wielwijk, • Ruimte voor de Vecht, www.overijssel.nl www.wielwijk.nl • De Doorbraak, Almelo, www.dedoorbraak.info• Hotspot Rijnenburg, • IJssel uiterwaarden Olst, www.overijssel.nl www.klimaatonderzoeknederland.nl • Ruimte voor de Rivier Deventer, www.overijssel.nl• Zoetwatervoorziening Goeree Overflakkee Volkerak- • Lankheet, Eerst zuiveren dan bergen, Zoommeer, www.klimaatonderzoeknederland.nl www.waterparkhetlankheet.nl• Katwijk, www.klimaatdijk.nl • Maasvlakte 2.0, www.maasvlakte2.com• Colijnsplaat, www.klimaatdijk.nl • Dijkverlegging Westenholte, www.wgs.nl• Klimaatdijk de Oksel (Bypass Kampen), • Klimaatdijk Streefkerk, www.klimaatdijk.nl www.klimaatonderzoeknederland.nl• Trapdijk Rotterdam, www.klimaatdijk.nl • Groenstructuurplan Heerlen-Parkstad, • Dakpark Rotterdam, www.dakparkrotterdam.nl www.heerlen.nl• Wieringer randmeer, Zuidelijke dijk, • Waterberging Rijssen-Holte, www.rijssen-holten.nl www.wieringerrandmeer.nl • Oostvaarderswold,• Tiel Oost, www.tiel.nl • Klimaatbuffers Waddenzee, • Waterweg centrum Hoek van Holland, www.waddenvereniging.nl www.rotterdam.nl• Huissense Waarden, www.huissenschewaarden.nl Onderzoeksprojecten Kennis voor• Urban Flood Management Dordrecht, Kimaat en Klimaat voor Ruimte www.ufmdordrecht.nl, www.levenmetwater.nl, www.klimaatonderzoeknederland.nl• Zuid-Holland Noordwijk, www.maakruimtevoorklimaat.nl • Hittestress in de stad• Zuid-Holland Scheveningen, • Waterveiligheid buitendijks gebied www.stichtingmilieunet.nl • Adaptatie van de Ecologische Hoofd Structuur EHS, • Markgraven-Almelo, www.wrd.nl • Klimaat gerelateerde verandering van • Helmond, www.helmond.nl NCP-ecosysteem • Park Lingezegen, www.parklingezegen.nl • Adaptief bouwen in het buitendijks gebied in de • Sarsven en de Banen, www.sarsvenendebanen.nl hotspot regio Rotterdam• Kromme Rijn, www.krommerijnpark.nl • Aanpassing aan weersextremen in grensoverschrij-• Noordpolder, www.waterkaderhaaglanden.nl dende stroomgebieden• Wentholtpark Lichtenvoorde, www.oostgelre.nl • Klimaat in ruimtelijke keuzes• Noordwaard, www.ruimtevoorderivier.nl, • ToR PlanMERS, structuurvisies en kennis uit het noordwaard.projecttoolkit.nl programma Klimaat voor Ruimte• Hondsbroekse Pleij, www.ruimtevoorderivier.nl • Afsluitbaar open Rijnmond - Waterfront Rijnmond • Hermeandering Oude Diep, www.klimaatbuffers.nl • Veilige ingepaste waterkeringen• Gendtse Waard, www.ruimtevoorderivier.nl • Hotspot Klimaat en Landbouw in Noord Nederland, 32
    • 100 projecten op de kaartKijk voor aanvullende informatie over de projecten op de projectwebsites (zie p 31 en 32) ofop de website www.klimaatalskans.nl.
    • Het klimaat verandert en Nederland verandert mee. We passen ons aan.Klimaatadaptatie vindt op dit moment plaats in honderden projectenoveral in Nederland. Bij de rivieren, langs de kust, in de polders,maar ook in de stad en op het platteland.Onderzoeksprogramma Kennis voor Klimaat geeft een overzicht vande stand van zaken van klimaatadaptatie in Nederland.We willen beleidsmakers, bestuurders en bedrijven inspireren en latenzien hoe Nederland anders en mooier ingericht kan worden.www.klimaatalskans.nl