Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

Robert Sokolowski εισαγωγή στη φαινομενολογία

on

  • 474 views

 

Statistics

Views

Total Views
474
Views on SlideShare
474
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
3
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Robert Sokolowski εισαγωγή στη φαινομενολογία Document Transcript

  • 1. ÅÉÓÁÃÙÃÇ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ
  • 2. ROBERT SOKOLOWSKI ÅÉÓÁÃÙÃÇ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÌåôÜöñáóç, ó÷üëéá: Ðáýëïò Êüíôïò Åêäüóåéò Ðáíåðéóôçìßïõ Ðáôñþí ÐÜôñá 2003
  • 3. ÅÊÄÏÓÅÉÓ ÐÁÍÅÐÉÓÔÇÌÉÏÕ ÐÁÔÑÙÍ Ðáí/ìéï Ðáôñþí Ðáíåðéóôçìéïýðïëéò 265 00 Ñßï-Ðáôñþí Ôçë.: +30(2610) 997-863, Fax: +30(2610) 997-864 e-mail: pup@upatras.gr, kkost@upatras.gr, christin@upatras.gr URL: www.upatras.gr/pup Ïé Åêäüóåéò ôïõ Ðáíåðéóôçìßïõ Ðáôñþí åßíáé ÔìÞìá ôçò Åôáéñåßáò Áîéïðïßçóçò - Äéá÷åßñçóçò Ðåñéïõóßáò Ðáíåðéóôçìßïõ Ðáôñþí Áðáãïñåýåôáé ç ìåñéêÞ Þ ïëéêÞ äçìïóßåõóç ôïõ Ýñãïõ áõôïý êáèþò êáé ç áíáðáñáãùãÞ ôïõ ìå ïðïéïäÞðïôå ìÝóï, ÷ùñßò ôçí ó÷åôéêÞ Üäåéá ôïõ åêäüôç. ISBN 960-530-063-X Ôßôëïò ðñùôïôýðïõ: R. Sokolowski: Introduction to Phe- nomenology c 2000, by Cambridge Uviv. Press c 2003 ãéá ôçí ÅëëçíéêÞ ãëþóóá: Åêäüóåéò Ðáíåðéóôçìßïõ Ðáôñþí ÌåôÜöñáóç: Ð. Êüíôïò Äéïñèþóåéò: ×. ÔåñÝæçò, Ãéþôá ÌðÝëôá Óôïé÷åéïèåóßá ìå L TEX: A Åêäüóåéò Ðáí/ìßïõ Ðáôñþí Ó÷åäßáóç åîùöýëëïõ: ×ñéóôßíá Áíôùíáêïðïýëïõ. Åêôýðùóç: Áèáíáóüðïõëïò - ÐáðáäÜìçò & ÓÉÁ Å.Å
  • 4. ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÁ ÐÑÏËÏÃÏÓ ÔÏÕ ÌÅÔÁÖÑÁÓÔH v ÐÑÏËÏÃÏÓ ÓÔÇÍ ÅËËÇÍÉÊÇ ÅÊÄÏÓÇ vii Åõ÷áñéóôßåò xi ÅÉÓÁÃÙÃÇ xiii ÐñïÝëåõóç êáé Óêïðüò ôïõ Âéâëßïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . xiii Ç Öáéíïìåíïëïãßá êáé ôï ÆÞôçìá ôùí Åìöáíßóåùí . . . . . . . . . . . xv Ó÷åäéÜãñáììá ôïõ Âéâëßïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . xvi 1 TÉ ÅIÍÁÉ Ç ÁÐÏÂËÅÐÔÉÊÏÔÇÔÁ ÊÁÉ ÃÉÁÔÉ ÅÉÍÁÉ ÓÇÌÁÍÔÉÊÇ; 1 1.1 Ç ÅãùêåíôñéêÞ Äõó÷Ýñåéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 1.2 Ï Äçìüóéïò ×áñáêôÞñáò ôïõ Íïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 2 Ç ÁÍÔÉËÇØÇ ÅÍÏÓ ÊÕÂÏÕ ÙÓ ÐÁÑÁÄÅÉÃÌÁ ÓÕÍÅÉÄÇÔÇÓ ÅÌÐÅÉ- ÑÉÁÓ 11 2.1 ÐëåõñÝò, ¼øåéò êáé ÓêéÜóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 2.2 Ç Ôáõôüôçôá ôïõ ºäéïõ ôïõ ÁíôéêåéìÝíïõ . . . . . . . . . . . . . . 14 3 ÔÑÅÉÓ ÔÕÐÉÊÅÓ ÄÏÌÅÓ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ 17 3.1 ÌÝñç êáé ¼ëïí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 3.2 Ç Ôáõôüôçôá óôçí Ðïëëüôçôá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 3.3 Ç Ðáñïõóßá êáé ç Áðïõóßá êáé ç Ôáõôüôçôá áíÜìåóÜ ôïõò . . . . 29 4 ÌÉÁ ÁÑ×ÉÊÇ ÄÇËÙÓÇ ÃÉÁ ÔÏ ÔÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ 39 4.1 Ç ÖõóéêÞ ÓôÜóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 4.2 Ç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÓôÜóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 4.3 Åðé÷åéñÞìáôá ãéá ôç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÓôÜóç . . . . . . . . . . . . 48 4.4 ÏñéóìÝíïé Åéäéêïß ¼ñïé Ó÷åôéêïß ìå ôç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÁíáãùãÞ 55 4.5 Ãéáôß Åßíáé ÓçìáíôéêÞ ç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÁíáãùãÞ; . . . . . . . 60 i
  • 5. ii ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÁ 5 ÁÍÔÉËÇØÇ, ÁÍÁÌÍÇÓÇ ÊÁÉ ÖÁÍÔÁÓÉÁ 65 5.1 Åíèýìçóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 5.2 Öáíôáóßá êáé Ðñüëçøç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 5.3 Ìåôáôüðéóç ôïõ Åáõôïý . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 6 ËÅÎÅÉÓ, ÅÉÊÏÍÅÓ ÊÁÉ ÓÕÌÂÏËÁ 77 6.1 Ç ðáñïõóßá ôùí ËÝîåùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 6.2 Åéêüíåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 6.3 Åíäåßîåéò, Óýìâïëá Þ ÓÞìáôá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 6.4 Åìðëïõôéóìüò ôïõ Ðïëëáðëïý, ÁíÜäåéîç ôçò Ôáõôüôçôáò . . . . . 86 7 ÊÁÔÇÃÏÑÉÁÊÅÓ ÁÐÏÂËÅØÅÉÓ ÊÁÉ ÁÍÔÉÊÅÉÌÅÍÁ 89 7.1 Ç ÃÝíåóç ôùí Êñßóåùí áðü ôçí Åìðåéñßá . . . . . . . . . . . . . . 90 7.2 ÍÝá Åðßðåäá Ôáõôüôçôáò, ÍÝï Ðïëëáðëü . . . . . . . . . . . . . . 95 7.3 ÊáôçãïñéáêÜ Áíôéêåßìåíá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 7.4 Óçìáóßåò ùò ÍïçôéêÜ Þ ÅííïéáêÜ ÐñÜãìáôá . . . . . . . . . . . . 99 7.5 ÐåñáéôÝñù ðáñáôçñÞóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 7.6 Ôï Öáéíüìåíï ôçò ÁóÜöåéáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 7.7 ÊáôçãïñéáêÜ Áíôéêåßìåíá êáé Áíèñþðéíç ÄéÜíïéá . . . . . . . . . 110 8 ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÔÏÕ ÅÁÕÔÏÕ 115 8.1 Ôï Åìðåéñéêü êáé ôï Õðåñâáôïëïãéêü Åãþ . . . . . . . . . . . . . 115 8.2 Ôé Åßíáé ôï Õðåñâáôïëïãéêü Åãþ; . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 8.3 Äçìïóéüôçôá ôïõ Õðåñâáôïëïãéêïý Åãþ . . . . . . . . . . . . . . . 123 8.4 Ôï Åãþ óôç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÓôÜóç . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 8.5 Ôï Åãþ êáé ç Óùìáôéêüôçôá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 8.6 Ôï Ìç-Óçìåéáêü Åãþ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 9 Ç ×ÑÏÍÉÊÏÔÇÔÁ 135 9.1 Åðßðåäá ×ñïíéêüôçôáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 9.2 Ôï Ðñüâëçìá ôçò ÅóùôåñéêÞò Óõíåßäçóçò ôïõ ×ñüíïõ . . . . . . 138 9.3 Ç ÄïìÞ ôïõ Æùíôáíïý Ðáñüíôïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 9.4 ÅóùôåñéêÞ Óõíåßäçóç ôïõ ×ñüíïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 9.5 ÔåëéêÝò ÐáñáôçñÞóåéò ãéá ôéò Áðïñßåò Ó÷åôéêÜ ìå ôïí ×ñüíï . . 149 10 Ï ÊÏÓÌÏÓ ÔÇÓ ÆÙÇÓ ÊÁÉ Ç ÄÉÕÐÏÊÅÉÌÅÍÉÊÏÔÇÔÁ 153 10.1 Ï Êüóìïò−ôçò−ÆùÞò ùò Ðñüâëçìá . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 10.2 Ðþò Óõãêñïôïýíôáé ïé ÌáèçìáôéêÝò ÅðéóôÞìåò . . . . . . . . . . 155 10.3 ÐåñáéôÝñù Áðüøåéò ôùí Åðéóôçìïíéêþí ÁíôéêåéìÝíùí . . . . . . 157 10.4 Ç Äéõðïêåéìåíéêüôçôá: ¸íáò Êüóìïò áðü Êïéíïý . . . . . . . . . 159 10.5 Äéõðïêåéìåíéêüôçôá: Ãíùñßæïíôáò ôïí ¢ëëïí . . . . . . . . . . . . 161
  • 6. ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÁ iii 11 ËÏÃÏÓ, ÁËÇÈÅÉÁ ÊÁÉ ÅÍÁÑÃÅÉÁ 165 11.1 Ç ÆùÞ ôïõ Ëüãïõ êáé ç Ôáõôüôçôá ôçò Óçìáóßáò . . . . . . . . . 166 11.2 Äýï Åßäç ÁëÞèåéáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 11.3 Äýï Åßäç ÅíÜñãåéáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 11.4 Äýï Ôñüðïé ìå ôïõò Ïðïßïõò Åðé÷åéñåßôáé ç ÕðåêöõãÞ ôçò ÅíÜñãåéáò172 11.5 Êñõðôüôçôá êáé ÁëÞèåéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 11.6 Ôñßá Åðßðåäá ÄïìÞò ùò ðñïò ôç Óçìáóßá . . . . . . . . . . . . . . 178 11.7 Ç Åìðåéñßá ôùí ÊáèÝêáóôá ùò ç ÂáóéêÞ ÅíÜñãåéá . . . . . . . . 183 11.8 Ç ÅíÜñãåéá êáé ôï Ùñáßï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 12 ÅÉÄÇÔÉÊÇ ÅÐÏÐÔÅÉÁ 187 12.1 ÁíÜëõóç ôçò ÅéäçôéêÞò Åðïðôåßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 12.2 ÐåñáéôÝñù Ó÷üëéá ãéá ôçí ÅéäçôéêÞ Åðïðôåßá . . . . . . . . . . . 192 13 Ï ÏÑÉÓÌÏÓ ÔÇÓ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁÓ 197 13.1 ÄéáöïñÝò ùò ðñïò ôçí ¸êôáóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 13.2 ÄéáöïñÝò ùò ðñïò ôï Åßäïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 13.3 ÄéáöïñÝò ÍïçìÜôùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 13.4 ÄéáöïñÝò ùò ðñïò ôçí ÐñïïðôéêÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 13.5 ¸íá ÃñÜöçìá ðïõ Äéåõêñéíßæåé ôéò äýï Áíáóôï÷Üóåéò . . . . . . . 207 13.6 Ãéáôß Åßíáé ÓçìáíôéêÝò ïé Äýï Áíáóôï÷Üóåéò . . . . . . . . . . . . 208 14 Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÓÔÏ ÐÁÑÏÍ ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐËÁÉÓÉÏ 211 14.1 Íåùôåñéêüôçôá êáé Ìåôá−Íåùôåñéêüôçôá . . . . . . . . . . . . . 211 14.2 Ç Áíôßäñáóç ôçò Öáéíïìåíïëïãßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 14.3 Ç Öáéíïìåíïëïãßá êáé ç ÈùìéóôéêÞ Öéëïóïößá . . . . . . . . . . 219 14.4 Ç Öáéíïìåíïëïãßá êáé ç Áíèñþðéíç Åìðåéñßá . . . . . . . . . . . 221 15 Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÔÁ ÔÅËÅÕÔÁÉÁ ÅÊÁÔÏ ×ÑÏÍÉÁ 223 15.1 Ïé áðáñ÷Ýò ôïõ êéíÞìáôïò: Husserl . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 15.2 Ôï äåýôåñï óôÜäéï: Husserl, Heidegger, Scheler . . . . . . . . . . 225 15.3 Ç öáéíïìåíïëïãßá óôç Ãáëëßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 15.4 Ç öáéíïìåíïëïãßá óå Üëëåò ÷þñåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 15.5 Ç åñìçíåõôéêÞ êáé ç áðïäüìçóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 15.6 ÔåëéêÝò ðáñáôçñÞóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 15.7 ÐôÌ:Ç öáéíïìåíïëïãßá óôçí ÅëëçíéêÞ Ãëþóóá . . . . . . . . . . 239 ÅðéëåãìÝíç âéâëéïãñáößá 241 ÅÕÑÅÔÇÑÉÏ 245
  • 7. iv ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÁ
  • 8. ÐÑÏËÏÃÏÓ ÔÏÕ ÌÅÔÁÖÑÁÓÔÇ Åßíáé, äß÷ùò Üëëï, åîáéñåôéêÜ óçìáíôéêÞ ç ðñùôïâïõëßá ôùí Åêäüóåùí ôïõ Ðáíåðéóôçìßïõ Ðáôñþí íá ðñïãñáììáôßóåé ôçí ìåôÜöñáóç êáé Ýêäïóç ìéáò ‘åéóáãùãÞò óôç öáéíïìåíïëïãßá’. Êáé ÷áßñïìáé éäéáßôåñá ðïõ, ôåëéêÜ, áíÜìåóá óôéò äéåèíþò Ýãêõñåò åéóáãùãÝò ðïõ ðñüôåéíá ùò ôéò ðéï åíäåäåéãìÝíåò ãéá ôçí ðáñïýóá Ýêäïóç, Üëëåò ðéï áêáäçìáúêÝò êáé Üëëåò ìå åíôïíüôåñï åéóáãù- ãéêü ÷áñáêôÞñá, ôåëéêÜ åðåëÝãç ç ÅéóáãùãÞ óôç Öáéíïìåíïëïãßá ôïõ Robert Sokolowski. Ï óõããñáöÝáò, êáèçãçôÞò óôï Catholic University of America, áðïôåëåß ìéá áðü ôéò êïñõöáßåò ìïñöÝò ôçò óýã÷ñïíçò öáéíïìåíïëïãéêÞò ðáñÜäïóçò êáé ôá Ýñãá ôïõ áðïôåëïýí sine qua non ðçãÝò ãéá ôéò óýã÷ñïíåò öáéíïìåíïëïãéêÝò Ýñåõíåò. Åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêü üôé ôá ôñßá êýñéá âéâëßá ôïõ Ý÷ïõí êáèéåñùèåß ùò óôáèìïß óôçí åðåîåñãáóßá éóÜñéèìþí öáéíïìåíïëïãéêþí, êáé ãåíéêüôåñá öéëïóïöéêþí, èåìáôéêþí ðåñéï÷þí: ôï ðñþôï, The foundation of the concept of constitution (Phaenomenologica 18, Kluwer, 1964), áíÝëõóå ôï æÞôçìá ôçò óõ- ãêñüôçóçò ôùí éäåáôþí áíôéêåéìÝíùí, ôï äåýôåñï, Presence and Absence (Bloom- ington, Indiana University Press, 1978), áíÝëõóå ôï æÞôçìá ôïõ ÷ñüíïõ, åíþ ôï ôñßôï, Moral Action. A phenomenological Study (Bloomington, Indiana University Press, 1985), áðïôåëåß ìéá ðñùôüôõðç öáéíïìåíïëïãéêÞ ðñüôáóç ó÷åôéêÜ ìå ôçí ðåñéãñáöÞ ôçò çèéêÞò ðñÜîçò. Ç åéóáãùãÞ ðïõ Ý÷ïõìå ìðñïóôÜ ìáò áðïôåëåß ìéá éäáíéêÞ Ýêèåóç ôçò öáé- íïìåíïëïãéêÞò óêÝøçò. Áðïöåýãïíôáò ôçí Üóêïðç ÷ñÞóç ôçò öáéíïìåíïëï- ãéêÞò ôå÷íéêÞò ïñïëïãßáò, áðïöåýãïíôáò åíôåëþò(!) ôéò ðáñáðïìðÝò óôá Ýñãá ôïõ Husserl, ï Sokolowski åðéôõã÷Üíåé Ýíá äéðëü óôü÷ï. Áðü ôç ìéá, ðñïóöÝ- ñåé óôïí ìç-åéäéêü, óôïí öïéôçôÞ Þ ôïí ïðïéïíäÞðïôå ðéèáíü áíáãíþóôç, ôçí ðåñéãñáöÞ ôïõ ‘ôé êÜíåé’ ç öáéíïìåíïëïãßá, ôïõ ôñüðïõ åñãáóßáò ôçò, ôùí óôü- ÷ùí ôçò êáé ôçò ðñïïðôéêÞò õðü ôçí ïðïßá åîåôÜæåé ôá ðñÜãìáôá. Áðü ôçí Üëëç, ðñïóöÝñåé óôïí åéäéêü, êáé åéäéêÜ óå áõôüí ðïõ áîéþíåé üôé ðáñÜãåé v
  • 9. vi ÐÑÏËÏÃÏÓ ÔÏÕ ÌÅÔÁÖÑÁÓÔÇ öéëïóïößá áðü ôï åóùôåñéêü ôçò öáéíïìåíïëïãéêÞò ðáñÜäïóçò, ìéá áíåêôß- ìçôç äõíáôüôçôá ðáñïõóßáóçò åíþðéïí ôùí Üëëùí: áõôÞ ç åéóáãùãÞ ìïéÜæåé íá áðïôåëåß Ýíá åßäïò äçìüóéáò áõôï-ðáñïõóßáóçò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò, ìéáò äçìüóéáò áõôï-äéêáéïëüãçóçò Þ êáé áõôï-ðñïâïëÞò ôçò. ºóùò ìÜëéóôá íá ìðï- ñåß íá ëåéôïõñãÞóåé êáé ùò ìéá áõôï-ðñïâïëÞ ôçò öéëïóïöéêÞò óêÝøçò åí ãÝíåé óôçí ðñïóðÜèåéÜ ôçò íá åîáóöáëßóåé ôïí äçìüóéï ÷þñï ðïõ ôçò áíáëïãåß. Ç ìåôÜöñáóç áêïëïõèåß ôï ðíåýìá ôïõ óõããñáöÝá ôïõ Ýñãïõ. Åíþ áñ- ÷éêÜ åß÷áìå ‘åìðëïõôßóåé’ ôï êåßìåíï ìå õðïóçìåéþóåéò ðïõ åðåîçãïýóáí ôéò áíôéóôïé÷ßåò ðñïò ôçí ïñïëïãßá ôïõ Husserl êáé ðáñÝðåìðáí ôïí áíáãíþóôç óå óõãêåêñéìÝíá Ýñãá ôïõ Husserl üðïõ áíáëýïíôáé ôá áíôßóôïé÷á æçôÞìáôá, ôå- ëéêÜ üëåò áõôÝò ïé õðïóçìåéþóåéò áöáéñÝèçêáí. Äéüôé áðëÜ óõíåéäçôïðïéÞèçêå üôé áõôü èá ìðïñïýóå íá ôï Ý÷åé êÜíåé, åÜí ôï åß÷å êñßíåé óêüðéìï, êáé ï ßäéïò ï óõããñáöÝáò. Ç ðñüóèåóç åðåîçãçìáôéêþí õðïóçìåéþóåùí èá áëëïßùíå ôï ýöïò êáé ôçí ðñüèåóç ôïõ êåéìÝíïõ. Óôï ôÝëïò ôïõ êåéìÝíïõ ðñïóèÝóáìå ìéá óýíôïìç áíáöïñÜ óå ü,ôé Ý÷åé åê- äïèåß óôá åëëçíéêÜ óå ó÷Ýóç ìå ôï Ýñãï ôïõ Husserl. Ãéá ìÝíá ðñïóùðéêÜ, áõôÞ ç Ýêäïóç áðïôåëåß Ýíá åßäïò áíáãíþñéóçò ôçò ïöåéëÞò ìïõ óôïí Robert Sokolowski êáé óôçí ‘öéëïóïöéêÞ öéëßá’ ìå ôçí ïðïßá ìå Ý÷åé ôéìÞóåé. Óå áõôüí áöéåñþíù êáé ôçí ìåôÜöñáóç ôïõ âéâëßïõ ôïõ.
  • 10. ÐÑÏËÏÃÏÓ ÓÔÇÍ ÅËËÇÍÉÊÇ ÅÊÄÏÓÇ ‘Öáéíïìåíïëïãßá’ åßíáé ìéá ëÝîç ðïëõóýëëáâç êáé åõöÜíôáóôç ãéá êÜôé áðëü êáé âáèý. Ïíïìáôßæåé Ýíá öéëïóïöéêü êßíçìá, ôï ïðïßï ùèåßôáé áðü ôçí êå- íôñéêÞ äéÜèåóç íá áðïäÝ÷åôáé ôá ðñÜãìáôá üðùò åßíáé. Ôá ðñþôá ôçò ÷ñüíéá, óôçí Ýíáñîç ôïõ 20ïõ áéþíá, ç öáéíïìåíïëïãßá ÷ñçóéìïðïéïýóå óõ÷íÜ ôï óýí- èçìá ‘‘ðßóù óôá ßäéá ôá ðñÜãìáôá!’’. ÁõôÞ ç öñÜóç óÞìáéíå üôé èá ðñÝðåé, ìå êÜèå êüóôïò, íá áðïöýãïõìå ôï íá êáôáóôñÝøïõìå Þ íá ðáñáâëÝøïõìå ìå ôç öéëïóïößá ìáò ôá ðñÜãìáôá: èá ðñÝðåé íá áíáãíùñßóïõìå áõôü ðïõ õðÜñ÷åé êáé íá áðïöýãïõìå íá ôï áíáãÜãïõìå óå êÜôé Üëëï. Ãíùñßæïõìå, ãéá ðáñÜäåéãìá, üôé åîáóêïýìå ìå õðåõèõíüôçôá ôéò ðñÜîåéò êáé ôéò ãíþìåò ìáò êáé, óõíåðþò, èá ðñÝðåé íá áíáãíùñßæïõìå ôçí õðåõèõíüôçôÜ ìáò êáé íá ìçí óêåðôüìáóôå ôïõò åáõôïýò ìáò ùò áðëÝò ìç÷áíéêÝò äéáäéêáóßåò Þ ùò âéïëï- ãéêÜ óõóôÞìáôá. Ãíùñßæïõìå üôé åìöáíßæïíôáé óå ìáò åéêüíåò, áíáìíÞóåéò êáé öáíôáóßåò êáé, óõíåðþò, èá ðñÝðåé íá öÝñïõìå óôçí åðéöÜíåéá öéëïóïöéêÜ ôé óçìáßíåé íá åßíáé êÜôé åéêüíá êáé ôé óçìáßíïõí ôá åíåñãÞìáôá ôçò åíèýìçóçò êáé ôçò öáíôáóßáò: äåí èá ðñÝðåé íá áíáãÜãïõìå áõôÜ ôá ðñÜãìáôá óå åãêå- öáëéêÝò êáôáóôÜóåéò. Ðáñüìïéá, ãíùñßæïõìå üôé ç ëïãéêÞ êáé ôá ìáèçìáôéêÜ Ý÷ïõí ôçí äéêÞ ôïõò õðüóôáóç: äåí áðïôåëïýí áðëþò øõ÷ïëïãéêÝò ðñïâïëÝò êáé Ý÷ïõí åðßóçò ôïí äéêü ôïõò ôñüðï åìöÜíéóçò êáé ôïí äéêü ôïõò ôñüðï ýðáñîçò. Ïé áíèñþðéíåò ó÷Ýóåéò, ôá óõíáéóèÞìáôá, ç ðïëéôéêÞ êáé ç ïéêïíïìßá, áõôÜ êáé áíáñßèìçôá Üëëá öáéíüìåíá, èá ðñÝðåé íá ãßíïõí áðïäåêôÜ ôÝôïéá ðïõ åßíáé êáé íá ôý÷ïõí öéëïóïöéêÞò äéáóÜöçóçò. ¢ðáî êáé áñ÷ßóïõìå íá ëáìâÜíïõìå ôá ðñÜãìáôá ôÝôïéá ðïõ åßíáé, áíáêáëýðôïõìå üôé ôá ðñÜãìáôá öáíåñþíïíôáé óå åìÜò ìå ðïëëïýò äéáöïñåôéêïýò ôñüðïõò. Ï êüóìïò áðïôåëåß Ýíá äßêôõï áðü äÝóìåò åìöáíßóåùí êáé ç öéëïóïößá áíáëáìâÜíåé ôï Ýñãï ôçò äéáóÜöç- óçò, ôçò äéáöïñïðïßçóçò êáé ôçò ðåñéãñáöÞò ôïõò. ÐåñáéôÝñù, åðéóôñÝöïíôáò vii
  • 11. viii ÐÑÏËÏÃÏÓ ÓÔÇÍ ÅËËÇÍÉÊÇ ÅÊÄÏÓÇ ‘óôá ßäéá ôá ðñÜãìáôá’, ç öáéíïìåíïëïãßá óõíéóôÜ êÜôé ôï óõãêåêñéìÝíï, ü÷é êÜôé ôï ðïìðþäåò Þ ôï èåùñçóéáêü: ôçí ðñïóï÷Þ ôçò ôçí áðïóðÜ áõôü ðïõ ï Husserl êáëåß ‘ôá øéëÜ’ (Kleingeld) ôçò öéëïóïößáò. ÅíäéáöÝñåôáé íá åîåôÜóåé, ãéá ðáñÜäåéãìá, ðþò ïé åéêüíåò äéáöÝñïõí áðü ôéò ëÝîåéò, ðþò ïé ðñïôÜóåéò äéáöÝñïõí áðü ôéò åîéóþóåéò, ðþò Ýíá áèëçôéêü ãåãïíüò äéáöÝñåé áðü ìéá èå- áôñéêÞ ðáñÜóôáóç, êáé ðþò ç ÷ñÞóç ôçò ëÝîçò ‘åãþ’ äéáöÝñåé áðü ôç ÷ñÞóç ôïõ üñïõ ‘áõôü’. ÖÝñíåé ôç öéëïóïößá îáíÜ óå åããýôçôá ìå ôá êáèçìåñéíÜ ðñÜã- ìáôá, ç óçìáóßá êáé ç ìáãåßá ôùí ïðïßùí ìðïñïýí ôþñá íá áíáãíùñéóèïýí. Áõôüò ï óõãêåêñéìÝíïò ôñüðïò óêÝøçò êáèéóôÜ ôç öéëïóïößá åíäéáöÝñïõóá êáé ó÷åôéêÞ ìå ôïí êüóìï: ìáò ëÝåé ðñÜãìáôá ðïõ ñß÷íïõí öùò óôïí êüóìï óôïí ïðïßï æïýìå. Ìéá áëçèéíÜ öáéíïìåíïëïãéêÞ ðåñéãñáöÞ äåí èá ìðïñïýóå, åî ïñéóìïý, íá åßíáé âáñåôÞ Þ áíüçôç. ÁíÜìåóá óå üëá áõôÜ ôá ðñÜãìáôá êáé ôçí åìöÜíéóÞ ôïõò, ùóôüóï, äéá- êñéíüìáóôå åìåßò, óôï áíèñþðéíï óôïé÷åßï ìáò, ùò áõôïß óôïõò ïðïßïõò åì- öáíßæïíôáé ôá ðñÜãìáôá. Åìåßò, óôçí õðïêåéìåíéêüôçôÜ ìáò, åßìáóôå áõôïß ðïõ áðïêáëýðôïõí ôá ðñÜãìáôá. Ôá åêöñÜæïõìå ìå ôïí ëüãï ìáò, ìå ôç öáíôáóßá ìáò, êáé ìå ôéò Üëëåò ìáò ìïñöÝò ðáñïõóßáóçò, êáé ç öáéíïìåíïëïãßá ðåñéãñÜ- öåé ðþò åðéôõã÷Üíïõìå êÜôé ôÝôïéï. ÖÝñíåé óôï öþò åìÜò ùò äïôéêÝò ôÝôïéùí åìöáíßóåùí. Óýìöùíá ìå ôï ýöïò ôçò áñ÷áßáò öéëïóïößáò, ç öáéíïìåíïëïãßá ìÜò âïçèÜ íá êáôáíïÞóïõìå ôïõò åáõôïýò ìáò ùò áíèñþðéíá, Ýëëïãá üíôá, ùò öïñåßò ôçò áëÞèåéáò. ÐåñáéôÝñù, åîåôÜæïíôáò ôïí ôñüðï ýðáñîÞò ìáò, ç öáé- íïìåíïëïãßá äéåñåõíÜ ôïí êåíôñéêü ñüëï ðïõ äéáäñáìáôßæåé ç áðïõóßá: äåß÷íåé ðþò ëåéôïõñãïýí ïé áðïõóßåò óôçí åìðåéñßá ôùí ðñáãìÜôùí, óôçí åãêáèßäñõóç ôçò ãëþóóáò êáé ôùí Üëëùí óçìåéáêþí óõóôçìÜôùí êáé óôçí áíÜðôõîç ôïõ åáõôïý. Ç äéåñåýíçóç ôùí ðïéêßëùí åéäþí áðïõóßáò óõíéóôÜ ìßá áðü ôéò ðéï ðñùôüôõðåò óõíåéóöïñÝò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò óôç öéëïóïößá, ü÷é ìüíï óôçí èåùñßá ôçò ãíþóçò áëëÜ åîßóïõ êáé óôç ìåôáöõóéêÞ. ×Üñç óå áõôÞ ôçí åðåîåñ- ãáóßá ôçò áðïõóßáò, ç öáéíïìåíïëïãßá äéáôýðùóå ðñïêáôáâïëéêÜ ðïëëÝò áðü ôéò óõíåéóöïñÝò ôçò áðïäüìçóçò, ÷ùñßò íá õðïðßðôåé óôïí ìçäåíéóìü ôçò. Ç äõôéêÞ öéëïóïößá ôïõ 20ïõ áéþíá óçìáäåýôçêå áðü äýï âáóéêÜ êéíÞìáôá, ôçí ‘áíáëõôéêÞ’ öéëïóïößá, ðïõ Ý÷åé ôçí åêêßíçóÞ ôçò óôïí Frege êáé êáëëéåñãÞ- èçêå êõñßùò óôéò áããëüöùíåò ÷þñåò, êáé ôçí ‘öáéíïìåíïëïãßá’, ðïõ Ý÷åé ôçí åêêßíçóÞ ôçò óôïí Husserl êáé êáëëéåñãÞèçêå ðñïðÜíôùí óôçí Ãåñìáíßá, ôçí Ãáëëßá êáé óå Üëëåò äõôéêï-åõñùðáúêÝò ÷þñåò. Ï Frege êáé ï Husserl Þôáí óýã÷ñïíïé êáé õðÞñîáí áìöüôåñïé ðñùôüôõðïé öéëüóïöïé, êáé ïé èÝóåéò êáé ôùí äýï äåí ìðïñïýí íá åîçãçèïýí ìå âÜóç ü,ôé åß÷å ðñïçãçèåß óôçí éóôïñßá ôçò öéëïóïößáò. Ãíþñéæáí ï Ýíáò ôïí Üëëïí êáé Üóêçóáí êñéôéêÞ ï Ýíáò óôï Ýñãï ôïõ Üëëïõ, áëëÜ äåí ìðüñåóáí íá öèÜóïõí óå ìéá ôåëéêÞ óõìöùíßá, êáé ç áðüóôáóç ìåôáîý ôïõò äéáôçñÞèçêå óôïõò åðéãüíïõò ôïõò êáè’ üëç ôç äéÜñ- êåéá ôïõ áéþíá. Èá éó÷õñéæüìïõí üôé ïé óõíåéóöïñÝò ôïõ Husserl óôçí ëïãéêÞ,
  • 12. ÐÑÏËÏÃÏÓ ÓÔÇÍ ÅËËÇÍÉÊÇ ÅÊÄÏÓÇ ix ôçí èåùñßá ôçò ãëþóóáò êáé ôçí èåùñßá ôçò áëÞèåéáò äåí Ý÷ïõí ôý÷åé ðëÞñïõò êáôáíüçóçò áðü ôïõò áíáëõôéêïýò öéëïóüöïõò êáé åëðßæù üôé ôï ðáñüí âéâëßï èá åðåêôåßíåé ôïí äéÜëïãï áíÜìåóá óôéò äýï öéëïóïöéêÝò ðáñáäüóåéò. Èá õðïóôÞñéæá, ìÜëéóôá, üôé ç öáéíïìåíïëïãßá ðáñÝ÷åé ìéá âáèýôåñç åðßëõóç ôùí åðéóôçìïëïãéêþí ðñïâëçìÜôùí áðü ü,ôé Ý÷åé åðéôý÷åé ç áíáëõôéêÞ öéëïóïößá. Ç öáéíïìåíïëïãßá ìðïñåß íá ðáñÜó÷åé åðßóçò Ýíá íÝï ðëáßóéï ãéá ôï Ýñãï ïñéóìÝíùí öéëïóüöùí, üðùò åßíáé ï Ludwig Wittgenstein, ï Gilbert Ryle, ï J.L.Austin êáé ï Peter Strawson, åðåéäÞ áêñéâþò åðáí-åíåñãïðïéåß ôçí áßóèçóç ôçò öéëïóïößáò ðïõ âñßóêïõìå óôçí áñ÷áßá åëëçíéêÞ óêÝøç. Ç öáéíïìåíï- ëïãßá ìïéÜæåé ðñïðÜíôùí óôï Ýñãï ôïõ ÐëÜôùíá, ï ïðïßïò åðßóçò äéåñåýíçóå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ðáñïõóéÜæïíôáé ôá ðñÜãìáôá, êáèþò åóôßáóå ôçí ðñï- óï÷Þ ôïõ óôéò ‘ìïñöÝò’ ôùí ðñáãìÜôùí. Áõôü ôï âéâëßï äåí èÝëåé íá áðïôåëåß ìéá éóôïñéêÞ Þ åîçãçôéêÞ åðåîåñãáóßá ôçò öéëïóïößáò, áëëÜ ìéá Üìåóç åéóáãùãÞ óôï öéëïóïöéêü ýöïò ôçò öáéíïìå- íïëïãßáò. Åëðßæù üôé èá ÷ñçóéìåýóåé êáé ùò áíáäñïìÞ êáé ùò åöáëôÞñéï. Åßèå íá ðáñïõóéÜóåé ôá åðéôåýãìáôá ôïõ ðáñåëèüíôïò ùò ðçãÝò ãéá ôç öéëïóïöéêÞ óêÝøç óôï ìÝëëïí. Robert Sokolowski Washington, D.C. 03-02-2003
  • 13. x ÐÑÏËÏÃÏÓ ÓÔÇÍ ÅËËÇÍÉÊÇ ÅÊÄÏÓÇ
  • 14. Åõ÷áñéóôßåò Åßìáé õðü÷ñåïò óôïí Gian-Carlo Rota ãéá ôï üôé ðñüôåéíå ôï èÝìá áõôïý ôïõ âéâëßïõ êáé ãéá ôçí åíèÜññõíóÞ ôïõ êáé ôçí áñùãÞ ôïõ êáôÜ ôç óõããñáöÞ ôïõ âéâëßïõ. Óôçí ÅéóáãùãÞ ðåñéãñÜöù ðþò ç óýëëçøç ôïõ âéâëßïõ ðñïÝêõøå óå ìéá óõæÞôçóç ìåôáîý ìáò. Ôï ãåãïíüò üôé äåí ìðïñþ íá ìïéñáóôþ ìáæß ôïõ ôï ðáñüí ïëïêëçñùìÝíï Ýñãï åßíáé ìüíï ìßá áðü ôéò ðïëëÝò ðôõ÷Ýò ôçò ëýðçò ðïõ ðñïêÜëåóå ï ðñüóöáôïò, îáöíéêüò èÜíáôüò ôïõ. Ðïëëïß ößëïé êáé óõíÜäåëöïé Ý÷ïõí äéáôõðþóåé ó÷üëéá åðß ðáëáéüôåñùí ó÷åäßùí ôïõ ÷åéñïãñÜöïõ êáé óå ðïëëÜ óçìåßá Ýêáíá ÷ñÞóç ü÷é ìüíï ôùí éäåþí ôïõò áëëÜ êáé ôùí äéáôõðþóåþí ôïõò. Åßìáé åõãíþìùí óôïõò John Brough, Richard Cobb- Stevens, John Drummond, James Hart, Richard Hassing, Piet Hut, John Smolko, Robert Tragesser, Kelvin White. Ï John McCarthy Þôáí åîáéñåôéêÜ ãåííáéüäùñïò óôéò ðáñáôçñÞóåéò ôïõ. ×ñçóéìïðïßçóá ìéá ðáëáéü- ôåñç åêäï÷Þ áõôÞò ôçò åñãáóßáò ùò âÜóç åíüò ìáèÞìáôïò óôï Catholic University of America êáé åßìáé åõãíþìùí ãéá ôçí áíôáðüêñéóç êáé ôéò ðñïôÜóåéò ôùí öïé- ôçôþí ðïõ óõììåôåß÷áí óå áõôü. ÏñéóìÝíåò áðü ôéò öñÜóåéò ôïõ Amy Singer Þôáí éäéáßôåñá ÷ñÞóéìåò. ÔÝëïò, åßìáé åîáéñåôéêÜ õðü÷ñåïò óôçí Francis Slade ãéá ôéò óêÝøåéò êáé ôéò äéáôõðþóåéò ôçò ðïõ ÷ñçóéìïðïßçóá áðü ôçí áñ÷Þ ùò ôï ôÝëïò áõôïý ôïõ âéâëßïõ, åéäéêüôåñá ãéá ôéò éäÝåò ôçò ó÷åôéêÜ ìå ôçí íåùôåñé- êüôçôá, óôéò ïðïßåò âáóßóôçêá ãéá ôï õëéêü ôïõ ôåëåõôáßïõ êåöáëáßïõ. Áõôü ôï âéâëßï áöéåñþíåôáé óôïí Áäåëöü Owen J. Sadlier, ôïõ ïðïßïõ ç ãåííáéïäùñßá êáé ç öéëïóïöéêÞ êñßóç óÞìáéíáí ôüóï ðïëëÜ ãéá üóïõò åß÷áí ôçí ôý÷ç íá åßíáé ößëïé ôïõ. xi
  • 15. xii Åõ÷áñéóôßåò
  • 16. ÅÉÓÁÃÙÃÇ ÐñïÝëåõóç êáé Óêïðüò ôïõ Âéâëßïõ Ôï ó÷Ýäéï óõããñáöÞò áõôïý ôïõ âéâëßïõ Ý÷åé ôçí áðáñ÷Þ ôïõ óå ìéá óõíïìéëßá ðïõ åß÷á ìå ôïí Gian-Carlo Rota ôçí Üíïéîç ôïõ 1996. ¸äéíå ôüôå ìáèÞìáôá ùò åðéóêÝðôçò êáèçãçôÞò ôùí ìáèçìáôéêþí êáé ôçò öéëïóïößáò óôï Catholic University of America. Ï Rota åß÷å óõ÷íÜ åðéóôÞóåé ôçí ðñïóï÷Þ óå ìéá äéáöïñÜ ìåôáîý ìáèçìá- ôéêþí êáé öéëïóüöùí. Ïé ìáèçìáôéêïß, Ýëåãå, ôåßíïõí íá áöïìïéþíïõí Üìåóá ôá ãñáðôÜ ôùí ðñïãåíÝóôåñùí óôï åóùôåñéêü ôçò äéêÞò ôïõò åñãáóßáò. Äåí êÜíïõí ó÷üëéá åðß ôùí ãñáðôþí ôùí ðñïçãïýìåíùí ìáèçìáôéêþí, áêüìá êáé óôçí ðåñßðôùóç ðïõ Ý÷ïõí åðçñåáóôåß ðÜñá ðïëý áðü áõôïýò. Áðëþò êÜíïõí ÷ñÞóç ôïõ õëéêïý ðïõ âñÞêáí óôïõò óõããñáöåßò ðïõ ìåëÝôçóáí. ¼ôáí óç- ìåéþíåôáé ðñüïäïò óôá ìáèçìáôéêÜ, ïé ýóôåñïé óôï÷áóôÝò óõìðõêíþíïõí ôá åõñÞìáôá êáé ðñï÷ùñïýí. Ëßãïé ìáèçìáôéêïß ìåëåôïýí åñãáóßåò ðåñáóìÝíùí áéþíùí: óõãêñéíüìåíá ìå ôá óýã÷ñïíá ìáèçìáôéêÜ, ôÝôïéá ðáëáéüôåñá ãñáðôÜ öáßíïíôáé óôïõò ìáèçìáôéêïýò ó÷åäüí óáí åñãáóßá åíüò ðáéäéïý. Óôç öéëïóïößá, áíôéèÝôùò, ôá êëáóéêÜ Ýñãá óõ÷íÜ äéáöõëÜóóïíôáé ùò áíôé- êåßìåíá åîÞãçóçò ðáñÜ ùò ðçãÝò ðñïò áîéïðïßçóç. Ïé öéëüóïöïé, ðáñáôç- ñïýóå ï Rota, äåí Ý÷ïõí ôçí ôÜóç íá åñùôïýí: «Ðïý èá ïäçãçèïýìå áðü åäþ ;» áëëÜ, áíôßèåôá, ìáò äßäïõí ðëçñïöïñßåò ãéá ôéò èåùñßåò ôùí ìåãÜëùí óôï÷áóôþí. Êëßíïõí óôï íá ó÷ïëéÜæïõí ðáëáéüôåñá Ýñãá ðáñÜ óôï íá ôá ðá- ñáöñÜæïõí. Ï Rota áíáãíþñéæå ôçí áîßá ôùí ó÷ïëéáóìþí áëëÜ óêåöôüôáí üôé ïé öéëüóïöïé üöåéëáí íá êÜíïõí êÜôé ðáñáðÜíù. ÐÝñá áðü ôï íá ðñïóöÝ- ñïõí åêèÝóåéò ôùí ðáëáéüôåñùí ãñáðôþí, èá Ýðñåðå íá ôá óõìðôýóóïõí êáé íá èÝôïõí ìå ôñüðï Üìåóï ôá æçôÞìáôá, ìéëþíôáò ìå ôç äéêÞ ôïõò öùíÞ êáé åíóùìáôþíïíôáò óôï äéêü ôïõò Ýñãï ü,ôé Ý÷ïõí êÜíåé ïé ðñïãåíÝóôåñïé. Èá xiii
  • 17. xiv ÅÉÓÁÃÙÃÇ Ýðñåðå íá åíåñãïýí áöáéñåôéêÜ üóï êáé ó÷ïëéáóôéêÜ. Ìå öüíôï áõôü ôï éóôïñéêü, ìïõ åßðå ï Rota, ìåôÜ áðü Ýíá ìïõ ìÜèçìá, Ýôóé êáèþò ðáßñíáìå ôïí êáöÝ ìáò óôçí ðáíåðéóôçìéáêÞ êáöåôÝñéá ôïõ Columbus School of Law: «Èá Ýðñåðå íá ãñÜøåéò ìéá åéóáãùãÞ óôç öáéíïìåíïëïãßá. ÁðëÜ ãñÜøå ôçí. Ìçí ðåéò ôé óêÝöèçêáí ï Husserl êáé ï Heidegger, áðëÜ êáé ìüíï íá ðåéò óôïí êüóìï ôé åßíáé ç öáéíïìåíïëïãßá. ×ùñßò åõöÜíôáóôï ôßôëï. ÏíüìáóÝ ôï ‘åéóáãùãÞ óôç öáéíïìåíïëïãßá’». Ìïõ Ýäùóå ôçí åíôýðùóç ìéáò ðïëý êáëÞò óõìâïõëÞò. ÕðÜñ÷ïõí ðïëëÜ âéâëßá êáé Üñèñá ðïõ ó÷ïëéÜæïõí ôïí Husserl: ãéáôß íá ìçí ðñïóðáèÞóåé êáíåßò íá ìéìçèåß ôéò äéÜöïñåò åéóáãùãÝò ðïõ Ýãñáøå ï ßäéïò; Ôïýôï öáéíüôáí óùóôü, êáèþò ç öáéíïìåíïëïãßá ìðïñåß íá óõíå÷ßóåé íá óõìâÜëëåé óçìáíôéêÜ óôçí ôñÝ÷ïõóá öéëïóïößá. Ôï ðíåõìáôéêü ôçò êåöÜëáéï ïõäüëùò Ý÷åé åîáíôëçèåß êáé ç öéëïóïöéêÞ ôçò åíÝñãåéá åßíáé áêüìá åõñÝùò áíáîéïðïßçôç. Ç öáéíïìåíïëïãßá åßíáé ç ìåëÝôç ôçò áíèñþðéíçò åìðåéñßáò êáé ôïõ ôñüðïõ ìå ôïí ïðïßï ìáò ðáñïõóéÜæïíôáé ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óå áõôÞ ôçí åìðåéñßá êáé äéá ôçò åìðåéñßáò. Åðé÷åéñåß íá áðïêáôáóôÞóåé ôï íüçìá ôçò öéëïóïößáò ðïõ âñßóêïõìå óôïí ÐëÜôùíá. Äåí ðñüêåéôáé, åðéðëÝïí, ãéá ìéá ìïõóåéáêÞ áíáâß- ùóç áëëÜ ãéá ìéá áíáâßùóç ðïõ áíôéìåôùðßæåé ôá æçôÞìáôá ðïõ åãåßñïíôáé áðü ôç óýã÷ñïíç óêÝøç. Õðåñâáßíåé ôïõò áñ÷áßïõò êáé ôïõò íåüôåñïõò, êáé ðñï- óðáèåß íá åðáí-åíåñãïðïéÞóåé ôç öéëïóïöéêÞ æùÞ óôéò ðáñïýóåò óõíèÞêåò. Ôï âéâëßï ìïõ Ý÷åé, ëïéðüí, ãñáöåß ü÷é ìüíï ãéá íá ðëçñïöïñÞóåé ôïõò áíáãíþ- óôåò ó÷åôéêÜ ìå Ýíá åðéìÝñïõò öéëïóïöéêü êßíçìá, áëëÜ ãéá íá ðñïóöÝñåé ôç äõíáôüôçôá ôçò öéëïóïöéêÞò óêÝøçò óå ìéá åðï÷Þ ðïõ áõôÞ ç óêÝøç Ý÷åé ôåèåß óïâáñÜ õðü åñþôçóç Þ êáé áãíïåßôáé åõñÝùò. ÅðåéäÞ áõôü ôï âéâëßï áðïôåëåß ìéá åéóáãùãÞ óôç öáéíïìåíïëïãßá, ÷ñçóé- ìïðïéþ ôï öéëïóïöéêü ëåîéëüãéï ðïõ áíáðôý÷èçêå óå áõôÞ ôçí ðáñÜäïóç. ×ñç- óéìïðïéþ ëÝîåéò üðùò «áðïâëåðôéêüôçôá», «åíÜñãåéá», «óõãêñüôçóç», «êáôç- ãïñéáêÞ åðïðôåßá», «êüóìïò-ôçò-æùÞò» êáé «åéäçôéêÞ åðïðôåßá». Ùóôüóï, äåí êÜíù ó÷üëéá åðß áõôþí ôùí üñùí óáí íá Þôáí áíïßêåéïé ðñïò ôç äéêÞ ìïõ óêÝøç: ôïõò ÷ñçóéìïðïéþ. Èåùñþ üôé ïíïìáôßæïõí óçìáíôéêÜ öáéíüìåíá êáé èÝëù íá êáôáóôÞóù áõôÜ ôá öáéíüìåíá ðñïóéôÜ óôïõò áíáãíþóôåò áõôïý ôïõ âéâëßïõ. Áõôü ôï âéâëßï äåí é÷íçëáôåß ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï áõôïß êáé Üë- ëïé üñïé åìöáíßóèçêáí óôá ãñáðôÜ ôïõ Husserl, êáé óôï Ýñãï ôïõ Heidegger, ôïõ Merleau-Ponty êáé Üëëùí öáéíïìåíïëüãùí. ×ñçóéìïðïéþ Üìåóá áõôÝò ôéò ëÝîåéò åðåéäÞ Ý÷ïõí áêüìá æùÞ ìÝóá ôïõò. Åßíáé íüìéìï, ãéá ðáñÜäåéãìá, íá ìéëÜìå ãéá ôçí åíÜñãåéá ùò ôÝôïéá, êáé ü÷é ìüíï ãéá ü,ôé åßðå ï Husserl ó÷åôéêÜ ìå ôçí åíÜñãåéá. Áõôïß ïé üñïé äåí ÷ñåéÜæåôáé íá åîçãïýíôáé äåß÷íïíôáò ìüíï ðþò ôïõò ÷ñçóéìïðïßçóáí ïé Üëëïé. Äåí èá ðñÝðåé íá ôïõò êáñöéôóþóïõìå óôïí ôïß÷ï ãéá íá Ý÷ïõìå êÜðïéï êÝñäïò áðü áõôïýò. Ðñïò óôéãìÞí, áò õðåíèõìßóïõìå ìüíï üôé ï Edmund Husserl (1859-1938)
  • 18. Ç öáéíïìåíïëïãßá êáé ôï æÞôçìá ôùí åìöáíßóåùí xv Þôáí ï éäñõôÞò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò êáé üôé ôï Ýñãï ôïõ ËïãéêÝò ¸ñåõíåò ìðïñåß äßêáéá íá èåùñçèåß ùò ç áñ÷éêÞ äÞëùóç ôïõ êéíÞìáôïò. Ôï âéâëßï åìöáíßóèçêå óå äýï ìÝñç, ôï 1900 êáé ôï 1901, êáé Ýôóé ç öáéíïìåíïëïãßá îåêßíçóå ìå ôçí ÷á- ñáõãÞ ôïõ íÝïõ áéþíá. Êáèþò âñéóêüìáóôå ðéá óôï ôÝëïò áõôÞò ôçò ÷ñïíéêÞò ðåñéüäïõ, ìðïñïýìå íá ñßîïõìå ôï âëÝììá ìáò ðßóù óôá åêáôü ó÷åäüí ÷ñü- íéá éóôïñßáò ôïõ êéíÞìáôïò. Ï Martin Heidegger (1889-1976), ìáèçôÞò, óõíÜ- äåëöïò êáé áñãüôåñá áíôßðáëïò ôïõ Husserl, õðÞñîå ç óçìáíôéêüôåñç ìïñöÞ ôçò ãåñìáíéêÞò öáéíïìåíïëïãßáò. Ôï êßíçìá Üíèéóå åðßóçò óôç Ãáëëßá, üðïõ áíôéðñïóùðåýôçêå áðü óõããñáöåßò üðùò ï Emmanuel Levinas (1906-1995), ï Jean-Paul Sartre (1905-1980), ï Maurice Merleau-Ponty (1907-1960) êáé ï Paul Ricoeur (1913-). ÓçìáíôéêÞ áíÜðôõîç ôïõ êéíÞìáôïò óçìåéþèçêå óôçí ðñï- åðáíáóôáôéêÞ Ñùóßá êáé óôï ÂÝëãéï, ôçí Éóðáíßá, ôçí Éôáëßá, ôçí Ðïëùíßá, ôçí Áããëßá êáé ôéò ÇíùìÝíåò Ðïëéôåßåò. Ç öáéíïìåíïëïãßá åðçñÝáóå ðïëëÜ Üëëá öéëïóïöéêÜ êáé ðïëéôéóìéêÜ êéíÞìáôá, üðùò ç åñìçíåõôéêÞ, ï óôñïõêôïõ- ñáëéóìüò, ï ëïãïôå÷íéêüò öïñìáëéóìüò, êáé ç áðïäüìçóç. ÊáôÜ ôç äéÜñêåéá üëïõ ôïõ åéêïóôïý áéþíá, õðÞñîå ôï óçìáíôéêüôåñï ìÝñïò áõôïý ðïõ ïíïìÜ- æïõìå ‘åõñùðáúêÞ’ öéëïóïößá, üðùò áõôÞ áíôéôßèåôáé óôçí ‘áíáëõôéêÞ’ ðáñÜ- äïóç ç ïðïßá Ý÷åé êáôáóôåß ï êõñßáñ÷ïò ôýðïò öéëïóïößáò óôçí Áããëßá êáé ôéò ÇíùìÝíåò Ðïëéôåßåò. Ç Öáéíïìåíïëïãßá êáé ôï ÆÞôçìá ôùí Åìöáíßóåùí Ç öáéíïìåíïëïãßá óõíéóôÜ Ýíá óçìáíôéêü öéëïóïöéêü êßíçìá äéüôé áêñéâþò áíôéìåôùðßæåé ôüóï êáëÜ ôï ðñüâëçìá ôùí åìöáíßóåùí. Ôï æÞôçìá ôùí åìöáíß- óåùí Ý÷åé êáôáóôåß ìÝñïò ôïõ áíèñþðéíïõ åñùôÞìáôïò Þäç áðü ôçí Ýíáñîç ôçò öéëïóïößáò. Ïé óïöéóôÝò äéá÷åéñßóôçêáí ôéò åìöáíßóåéò ìÝóá áðü ôç ìáãåßá ôùí ëÝîåùí êáé ï ÐëÜôùíáò áðÞíôçóå óå ü,ôé åßðáí. Áðü ôüôå, ïé åìöáíßóåéò Ý÷ïõí ðïëëáðëáóéáóôåß êáé äéïãêùèåß óå ôåñÜóôéï âáèìü. Ôéò äçìéïõñãïýìå ü÷é ìüíï ìÝóá áðü ôéò ëÝîåéò ðïõ ëÝåé Þ ãñÜöåé ôï Ýíá ðñüóùðï óôï Üëëï, áëëÜ áðü ôá ìéêñüöùíá, ôá ôçëÝöùíá, ôéò ôáéíßåò êáé ôçí ôçëåüñáóç, üðùò êáé ìÝóù õðïëïãéóôþí êáé ôïõ äéáäéêôýïõ, êáé ìÝóù ôçò ðñïðáãÜíäáò êáé ôçò äéáöÞìéóçò. Ïé ôñüðïé ðáñïõóßáóçò êáé áíáðáñïõóßáóçò ðïëëáðëáóéÜæïíôáé êáé ãïçôåõôéêÜ æçôÞìáôá ðñïêýðôïõí: ùò ðñïò ôé Ýíá ìÞíõìá ìÝóù çëåêôñï- íéêïý ôá÷õäñïìåßïõ äéáöÝñåé áðü Ýíá ôçëåöþíçìá Þ áðü Ýíá ãñÜììá; Ðïéïò ìáò áðåõèýíåôáé üôáí äéáâÜæïõìå ìéá óåëßäá óôï äéáäßêôõï; Ùò ðñïò ôé Ý÷ïõí äéáöïñïðïéçèåß ïé áêñïáôÝò, ïé ïìéëçôÝò êáé ç óõíïìéëßá åîáéôßáò ôïõ ôñüðïõ ìå ôïí ïðïßï åðéêïéíùíïýìå ôþñá; ¸íáò áðü ôïõò êéíäýíïõò ðïõ äéáôñÝ÷ïõìå ôþñá åßíáé üôé, ìå ôçí ôå÷íïëï- ãéêÞ åîÜðëùóç ôùí åéêüíùí êáé ôùí ëÝîåùí, ôï êáèåôß ìïéÜæåé íá áðïóõíôßèåôáé
  • 19. xvi ÅÉÓÁÃÙÃÇ óå áðëÝò åìöáíßóåéò. Èá ìðïñïýóáìå íá äéáôõðþóïõìå áõôü ôï ðñüâëçìá ìå âÜóç ôïõò üñïõò ôùí ðáñáêÜôù ôñéþí èåìáôéêþí: ìÝñç êáé üëïí, ôáõôüôçôá ìÝóá óôçí ðïëëüôçôá, ðáñïõóßá/áðïõóßá. Öáßíåôáé ëïéðüí üôé ôþñá êáôáêëõ- æüìáóôå áðü áðïóðÜóìáôá ðïõ äåí áíÞêïõí óå Ýíá üëïí, áðü ðïëëüôçôåò áðï- óôåñçìÝíåò ôáõôüôçôáò, êáé áðü ðïëëáðëÝò áðïõóßåò ÷ùñßò êáìéÜ ðáñáìüíéìç ðñáãìáôéêÞ ðáñïõóßá. ¸÷ïõìå Ýíá bricolage êáé ôßðïôå Üëëï, êáé íïìßæïõìå üôé ìðïñïýìå ìÜëéóôá íá åöåõñßóêïõìå ôïõò åáõôïýò ìáò êáôÜ ôý÷ç, óõíáñ- ìïëïãþíôáò åîõðçñåôéêÝò êáé åõ÷Üñéóôåò, áëëÜ ðñïóùñéíÝò, ôáõôüôçôåò ìÝóá áðü êïììÜôéá ðïõ âñßóêïõìå ãýñù ìáò. Ðåñéìáæåýïõìå áðïóðÜóìáôá ãéá íá óôçñé÷èïýìå áðÝíáíôé óôçí êáôáóôñïöÞ ìáò. Óå áíôßèåóç ðñïò áõôÞ ôç ìåôá-íåùôåñéêÞ êáôáíüçóç ôùí åìöáíßóåùí, ç öáéíïìåíïëïãßá, óôçí êëáóéêÞ ôçò ìïñöÞ, åðéìÝíåé óôï üôé ôá ìÝñç ìðïñïýí íá êáôáíïçèïýí ìüíï óôï öùò ôùí êáôÜëëçëùí ïëïôÞôùí, üôé ïé ðïëëüôçôåò ôùí öáéíïìÝíùí õðïêñýðôïõí ôáõôüôçôåò, êáé üôé ïé áðïõóßåò äåí Ý÷ïõí íüçìá åêôüò åÜí áíôéðáñáôßèåíôáé óå ðáñïõóßåò ðïõ ìðïñïýí íá ãßíïõí ðñïóéôÝò ìÝóù ôùí ðñþôùí. Ç öáéíïìåíïëïãßá õðïóôçñßæåé üôé ç ôáõôüôçôá êáé ç êá- ôáíïçôüôçôá åßíáé äéáèÝóéìåò óôá ßäéá ôá ðñÜãìáôá êáé üôé åìåßò ïñéæüìáóôå ùò áõôïß óôïõò ïðïßïõò äßäïíôáé ôÝôïéåò ôáõôüôçôåò êáé êáôáíïçôüôçôåò. Ìðï- ñïýìå íá äïýìå ìå åíÜñãåéá ôï ðþò åßíáé ôá ðñÜãìáôá: üôáí ôï ðñÜôôïõìå, áíáêáëýðôïõìå ôá ðñÜãìáôá áëëÜ áíáêáëýðôïõìå êáé ôïõò åáõôïýò ìáò, ôïõò áðïêáëýðôïõìå ùò äïôéêÝò áõôÞò ôçò äéÜíïéîçò, ùò áõôïýò óôïõò ïðïßïõò åì- öáíßæïíôáé ôá ðñÜãìáôá. ¼÷é ìüíï ìðïñïýìå íá óêåöèïýìå ôá ðñÜãìáôá ðïõ ìáò äßäïíôáé óôçí åìðåéñßá, áëëÜ ìðïñïýìå åðßóçò íá êáôáíïÞóïõìå ôïõò åáõôïýò ìáò ùò áõôïýò ðïõ ôá óêÝöôïíôáé. Ç öáéíïìåíïëïãßá åßíáé áêñéâþò áõôü ôï åßäïò êáôáíüçóçò: ç öáéíïìåíïëïãßá åßíáé ç áõôï-áíáêÜëõøç ôïõ ëü- ãïõ åðß ôçò ðáñïõóßáò êáôáíïçôþí áíôéêåéìÝíùí. Ïé áíáëýóåéò óå áõôü ôï âéâëßï ðáñïõóéÜæïíôáé óôïí áíáãíþóôç ùò ìéá äéáóÜöçóç ãéá ôï ôé óçìáßíåé üôé åðéôñÝðïõìå óôá ðñÜãìáôá íá åìöáíßæïíôáé êáé ôé óçìáßíåé ôï üôé åßìáóôå ïé äïôéêÝò ôçò åìöÜíéóÞò ôïõò. Ðïëëïß öéëüóïöïé Ý÷ïõí éó÷õñéóôåß üôé èá ðñÝ- ðåé íá ìÜèïõìå íá æïýìå äß÷ùò ‘áëÞèåéá’ êáé ‘ëïãéêüôçôá’, áëëÜ áõôü ôï âéâëßï ðñïóðáèåß íá äåßîåé üôé, åÜí èÝëïõìå íá åßìáóôå áíèñþðéíá üíôá, ìðïñïýìå êáé ðñÝðåé íá åîáóêÞóïõìå ôçí õðåõèõíüôçôá êáé ôçí êáôï÷Þ ôçò áëÞèåéáò. Ó÷åäéÜãñáììá ôïõ Âéâëßïõ Ç åéóáãùãÞ ìïõ óôç öáéíïìåíïëïãßá ÷ñçóéìïðïéåß åí ãÝíåé ôçí ïñïëïãßá ðïõ äéáìïñöþèçêå áðü ôïí Husserl êáé ðïõ Ý÷åé ðáãéùèåß óôï êßíçìá. Óôï ÊåöÜ- ëáéï 1, óõæçôþ ôçí áðïâëåðôéêüôçôá, ôï êåíôñéêü èÝìá ôçò öáéíïìåíïëïãßáò, êáé åðåîçãþ ãéáôß áðïôåëåß Ýíá óçìáíôéêü æÞôçìá óôçí ôñÝ÷ïõóá öéëïóïöéêÞ
  • 20. Ó÷åäéÜãñáììá ôïõ Âéâëßïõ xvii êáé ãåíéêüôåñá ðïëéôéóìéêÞ ìáò êáôÜóôáóç. Ôï ÊåöÜëáéï 2 áíáðôýóóåé Ýíá áðëü ðáñÜäåéãìá ôïõ åßäïõò ôçò áíÜëõóçò ðïõ ðáñÝ÷åé ç öáéíïìåíïëïãßá, ãéá íá äþóåé óôïí áíáãíþóôç ìéá áßóèçóç ãéá ôï ýöïò ôçò óêÝøçò ôçò. Ôï ÊåöÜëáéï 3 åîåôÜæåé ôñßá óçìáíôéêÜ æçôÞìáôá óôç öáéíïìåíïëïãßá: ìÝñç êáé üëïí, ôáõôüôçôá óôçí ðïëëüôçôá êáé ðáñïõóßá/áðïõóßá. ÁõôÝò ïé ôñåéò ôõðéêÝò äïìÝò äéáôñÝ÷ïõí ôç öáéíïìåíïëïãßá êáé, åÜí åðéêáëåóèïýìå ôçí ðáñïõóßá ôïõò, ðïëëÜ æçôÞìáôá ìðïñïýí íá óõëëçöèïýí ìå åõêïëüôåñï ôñüðï. Èá õðï- óôçñßîù, åðßóçò, üôé åíþ ôá èÝìáôá ‘ìÝñç êáé üëïí’ êáé ‘ôáõôüôçôá óôçí ðïëëü- ôçôá’ (ôï Ýíá óôá ðïëëÜ) âñßóêïíôáé óå üëåò ó÷åäüí ôéò öéëïóïöéêÝò ó÷ïëÝò, ç ñçôÞ êáé åìâñéèÞò ìåëÝôç ôïõ ðñïâëÞìáôïò ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò Ý÷åé ôçí êáôáãùãÞ ôçò óôç öáéíïìåíïëïãßá. Óå áõôü ôï óçìåßï ôïõ âéâëßïõ, áöïý èá Ý÷ïõìå ðáñïõóéÜóåé Ýíáí áñéèìü öáéíïìåíïëïãéêþí áíáëýóåùí, èá åßíáé äõíáôüí íá êÜíïõìå Ýíá âÞìá ðßóù ãéá íá åîçãÞóïõìå ôé åßäïõò öéëïóïößá åßíáé ç öáéíïìåíïëïãßá êáé íá äåßîïõìå ùò ðñïò ôé ï ôñüðïò óêÝøçò ôçò äéáöÝñåé áðü ôçí ðñï-öéëïóïöéêÞ åìðåéñßá. Áõôüò ï áñ÷éêüò ïñéóìüò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò äßäåôáé óôï ÊåöÜëáéï 4, üðïõ ç ‘öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç’ äéáêñßíåôáé áðü ôçí ‘öõóéêÞ óôÜóç’. Ôá åðüìåíá ôñßá ÊåöÜëáéá áíáðôýóóïõí óõãêåêñéìÝíåò öáéíïìåíïëïãéêÝò Ýñåõíåò óå äéáöïñåôéêÝò ðåñéï÷Ýò ôçò áíèñþðéíçò åìðåéñßáò. Ôï ÊåöÜëáéï 5 åóôéÜæåé óôçí êáô’áßóèçóç áíôßëçøç1 êáé óôéò äýï åêäï÷Ýò ôçò, ôçí áíÜìíçóç êáé ôçí öáíôáóßá. ÅîåôÜæåé áõôü ðïõ èá ìðïñïýóáìå íá ïíïìÜóïõìå ‘åóùôå- ñéêÞ’ ìåôáôñïðÞ ôùí áíôéëÞøåþí ìáò: ðÝñá áðü ôï íá âëÝðïõìå êáé íá áêïýìå ðñÜãìáôá, åðáí- åíèõìïýìáóôå, ðñï-ëáìâÜíïõìå êáé öáíôáæüìáóôå êáé, åíåñ- ãþíôáò ìå áõôü ôïí ôñüðï, æïýìå ìéá éäéùôéêÞ, ó÷åäüí êñõöÞ, óõíåéäçóéáêÞ æùÞ. Ôï ÊåöÜëáéï 6 óôñÝöåôáé óå ìéá ðéï äçìüóéá ìåôáôñïðÞ ôùí áíôéëÞøåþí ìáò, óôç ìåôáôñïðÞ ôïõò óå ëÝîåéò, åéêüíåò êáé óýìâïëá. Åäþ Ý÷ïõìå óõ- íåßäçóç åîùôåñéêþí áíôéêåéìÝíùí ðïõ äåí äßäïíôáé áðëþò óôçí áíôßëçøç áëëÜ ðïõ åñìçíåýïíôáé ùò åéêüíåò Þ ëÝîåéò Þ ùò Üëëá åßäç áíáðáñáóôÜóåùí. ÔÝëïò, ôï ÊåöÜëáéï 7 åéóÜãåé ôï èÝìá ôçò êáôçãïñéáêÞò óêÝøçò, äçëáäÞ ôçò óêÝøçò ðïõ ü÷é ìüíï áíôéëáìâÜíåôáé ðñÜãìáôá áëëÜ ôá äéáñèñþíåé, åìöáíßæïíôáò ü÷é ìüíï áðëÜ áíôéêåßìåíá áëëÜ êáé äéåõèåôÞóåéò áíôéêåéìÝíùí êáé êáôáóôÜóåéò- ðñáãìÜôùí. Óôçí êáôçãïñéáêÞ óêÝøç êéíïýìáóôå áðü ôçí åìðåéñßá áðëþí áíôéêåéìÝíùí óôçí ðáñïõóßáóç äéáíïçôéêþí áíôéêåéìÝíùí. Áõôü ôï êåöÜëáéï åìðåñéÝ÷åé áêüìá ìéá óçìáíôéêÞ åðåîåñãáóßá ôïõ æçôÞìáôïò ôùí óçìáóéþí, ôùí íïçìÜôùí êáé ôùí ðñïôÜóåùí. Åðé÷åéñåß íá åðåîçãÞóåé ôéò ‘Ýííïéåò’ êáé ôéò ‘óêÝøåéò’ ùò êÜôé ðéï äçìüóéï áðü ü,ôé óõ÷íÜ ôéò åêëáìâÜíïõìå. Ðñïóðáèåß íá äåßîåé üôé ôá íïÞìáôá êáé ïé ðñïôÜóåéò äåí áðïôåëïýí øõ÷ïëïãéêÝò, íïç- ôéêÝò Þ åííïéáêÝò ïíôüôçôåò. Ôï íá êáôáíïåßò ôéò ðñïôÜóåéò êáé ôá íïÞìáôá ìå 1 [ÓôÌ] ‘Êáô’ áßóèçóç áíôßëçøç’: Wahrnehmung, perception. Óôï åîÞò áðëþò: áíôßëçøç.
  • 21. xviii ÅÉÓÁÃÙÃÇ ôï óùóôü ôñüðï áðïôåëåß Ýíá êñßóéìï æÞôçìá üôáí óõæçôÜìå ãéá ôçí öýóç ôçò áëÞèåéáò, éäéáßôåñá óôï öéëïóïöéêü êëßìá ðïõ Ý÷åé äçìéïõñãÞóåé ç óýã÷ñïíç öéëïóïößá. Ôá ÊåöÜëáéá 5 Ýùò 7 ðñïóöÝñïõí, ëïéðüí, öáéíïìåíïëïãéêÝò ðåñé- ãñáöÝò ôñéþí ðåñéï÷þí ôçò åìðåéñßáò: ôïõ ‘åóùôåñéêïý’ ðåäßïõ ôçò áíÜìíçóçò êáé ôçò öáíôáóßáò, ôïõ ‘åîùôåñéêïý’ ðåäßïõ ôùí áíôéëçðôþí áíôéêåéìÝíùí, ôùí ëÝîåùí, ôùí åéêüíùí êáé ôùí óõìâüëùí, êáé ôïõ ‘äéáíïçôéêïý’ ðåäßïõ ôùí êá- ôçãïñéáêþí áíôéêåéìÝíùí. Ôï ÊåöÜëáéï 8 åîåôÜæåé ôïí åáõôü Þ ôï åãþ ùò ôçí ôáõôüôçôá ðïõ éäñýåôáé ìáæß ìå üëåò ôéò áðïâëåðôéêüôçôåò ðïõ ðåñéãñÜöçóáí ðñïçãïõìÝíùò. Ï åáõôüò ðåñéãñÜöåôáé ùò ï õðåýèõíïò öïñÝáò ôçò áëÞèåéáò. Ôáõôïðïéåßôáé ÷Üñç óôéò áíáìíÞóåéò êáé ôéò ðñï-ëÞøåéò, üóï êáé ÷Üñç óôçí äéõðïêåéìåíéêÞ åìðåéñßá, êáé åðéôåëåß ôá ãíùóôéêÜ åíåñãÞìáôá ìÝóù ôùí ïðïßùí ðáñïõóéÜæïíôáé õøçëüôåñá, äéáíïçôéêÜ áíôéêåßìåíá, üðùò êáôáóôÜóåéò-ðñáãìÜôùí êáé óýíïëá. Ï åáõôüò åßíáé áõôüò ðïõ ëáìâÜíåé ôçí åõèýíç ãéá üóá õðïóôçñßæåé. Ôï æÞôçìá ôïõ åáõôïý ïäçãåß, êáôÜ ëïãéêÞ áêïëïõèßá, óôï ÊåöÜëáéï 9, óôï èÝìá ôïõ ÷ñüíïõ êáé ôçò åóùôåñéêÞò óõíåßäçóçò ôïõ ÷ñüíïõ, ç ïðïßá õðüêåéôáé ôçò ôáõôüôçôáò ôïõ åáõôïý. Ç ÷ñïíéêüôçôá åßíáé ç óõíèÞêç äõíáôüôçôáò ôùí áíôéëÞøåùí, ôùí áíáìíÞóåùí êáé ôùí ðñï-ëÞøåùí êáé ôïõ åáõôïý ðïõ æåé ìÝóá ôïõò. ÔÝëïò, ôï ÊåöÜëáéï 10 åîåôÜæåé ôïí êüóìï üðïõ åíïéêåß ï åáõôüò, ôïí ‘êüóìï-ôçò-æùÞò’, åíôüò ôïõ ïðïßïõ Ý÷ïõìå ôçí Üìåóç åìðåéñßá ôùí ðñáãìÜôùí ãýñù ìáò. Áõôüò ï êüóìïò åßíáé ôï èåìÝëéï åðß ôïõ ïðïßïõ âáóßæïíôáé ïé óýã÷ñïíåò öõóéêÝò åðéóôÞìåò. Ïé åðéóôÞìåò äåí ðáñÝ÷ïõí Ýíáí åíáëëáêôéêü êüóìï óå ó÷Ýóç ìå áõôüí óôïí ïðïßï æïýìå, áëëÜ áðü áõôüí áíáäýïíôáé êáé óå áõôüí ðñÝðåé êáé ðÜëé íá åíóùìáôþíïíôáé. Áõôü ôï ÊåöÜëáéï óõæçôÜ åðßóçò, ðïëý ðåñéëçðôéêÜ, ôï èÝìá ôçò äéõðïêåéìåíéêüôçôáò. Ôï ÊåöÜëáéï 11 óôñÝöåôáé óå áõôü ðïõ ïíïìÜæïõìå öáéíïìåíïëïãßá ôïõ ëüãïõ. Äåí åîåôÜæåé áðëÜ êáé ìüíï ôéò äéÜöïñåò áðïâëåðôéêüôçôåò ðïõ åîá- óêïýìå, áëëÜ åéäéêÜ åêåßíåò ðïõ ïäçãïýí óôçí áëÞèåéá ôùí ðñáãìÜôùí, áõôÝò ðïõ èá ìðïñïýóáí íá êëçèïýí ‘åíÜñãåéåò’. Åßíáé åéäéêÜ óå áõôü ôï ÊåöÜ- ëáéï ðïõ èá äïýìå ðþò ç öáéíïìåíïëïãßá óõëëáìâÜíåé ôïí áíèñþðéíï íïõ êáé ôïí áíèñþðéíï ëüãï Ýôóé üðùò åßíáé äéáôåôáãìÝíïé ðñïò ôçí áëÞèåéá. Ôï ÊåöÜëáéï 12 óõæçôÜ ôçí åéäçôéêÞ åðïðôåßá, ôï åßäïò ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò ðïõ äéáíïßãåé ïõóéáóôéêÜ ãíùñßóìáôá ôùí ðñáãìÜôùí, ãíùñßóìáôá ÷ùñßò ôá ïðïßá ôá ðñÜãìáôá äåí èá ìðïñïýóáí íá õðÜñîïõí. Ç åéäçôéêÞ åíÜñãåéá äåí öèÜíåé ìüíï óôçí ãåãïíéêÞ áëÞèåéá áëëÜ óôçí ïõóéáêÞ áëÞèåéá. Áõôü ôï ÊåöÜëáéï áðïôåëåß ìéá ðåñáéôÝñù áíÜðôõîç ôçò öáéíïìåíïëïãßáò ôïõ ëüãïõ. Ôá ôåëåõôáßá äýï ÊåöÜëáéá ôïõ âéâëßïõ åðéóôñÝöïõí óôï åñþôçìá ôé åßíáé ç öáéíïìåíïëïãßá. Ç öáéíïìåíïëïãßá ðåñéåãñÜöç áñ÷éêÜ óôï ÊåöÜëáéï 4, áëëÜ ôþñá ìðïñåß íá äïèåß ìéá ðéï ðëÞñçò ðåñéãñáöÞ ôçò. Ôï ÊåöÜëáéï 13 öáíåñþíåé ôç öýóç ôçò öéëïóïöéêÞò óêÝøçò, äéáêñßíïíôáò ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ
  • 22. Ó÷åäéÜãñáììá ôïõ Âéâëßïõ xix áíáóôü÷áóç áðü áõôü ðïõ ïíïìÜæù ðñïôáóéáêÞ áíáóôü÷áóç (Ýíá áðü ôá èÝ- ìáôá ôïõ Êåöáëáßïõ 7). Åäþ, óôï ÊåöÜëáéï 13, èá äåé÷èåß üôé ç öéëïóïößá, Þ ç öáéíïìåíïëïãßá, äåí óõíéóôÜ áðëÜ êáé ìüíï ìéá äéáóÜöçóç óçìáóéþí áëëÜ êÜôé ðïõ ïäçãåß âáèýôåñá. Ïé äéáêñßóåéò ðïõ ìåëåôþíôáé óå áõôü ôï ÊåöÜëáéï öáíåñþíïõí ìå óáöÞíåéá áìöüôåñá: êáé ôï ôé åßíáé ç öéëïóïößá êáé ôï ôé åßíáé ïé Ýííïéåò, ôá íïÞìáôá êáé ïé ðñïôÜóåéò. ÔÝëïò, óôï ÊåöÜëáéï 14, ðñïóðáèþ íá ðåñéãñÜøù ôç öáéíïìåíïëïãßá áíôéèÝôïíôÜò ôçí ðñïò ôç íåùôåñéêÞ êáé ôç ìåôáíåùôåñéêÞ óêÝøç, êáé ðñïèÝôù Ýíá óýíôïìï ó÷üëéï ãéá ôï ðþò ìðïñåß íá äéáêñéèåß áðü ôç ÈùìéóôéêÞ öéëïóïößá. Ïñßæù ôç öáéíïìåíïëïãßá ôáîéèåôþ- íôáò ôçí óôçí ðáñïýóá éóôïñéêÞ êáôÜóôáóç. Ç óýã÷ñïíç öéëïóïößá Ý÷åé äýï êýñéá óôïé÷åßá, ôçí ðïëéôéêÞ öéëïóïößá êáé ôçí åðéóôçìïëïãßá, êáé ç öáéíïìå- íïëïãßá èßãåé ñçôÜ ìüíï ôï äåýôåñï. Ùóôüóï, êáèþò åîåôÜæåé ôïí áíèñþðéíï ëüãï Ýôóé üðùò åßíáé äéáôåôáãìÝíïò ðñïò ôçí åíÜñãåéá êáé ôçí áëÞèåéá, ç öáéíï- ìåíïëïãßá ìðïñåß íá èßîåé Ýììåóá êáé èÝìáôá ôçò íåüôåñçò ðïëéôéêÞò èåùñßáò. ÅÜí ôá áíèñþðéíá üíôá äéáêñßíïíôáé ãéá ôçí éêáíüôçôÜ ôïõò íá ãíùñßæïõí ôçí áëÞèåéá, ôüôå ç ðïëéôéêÞ êáé ç éäéüôçôá ôïõ ðïëßôç ëáìâÜíïõí Ýíá îå÷ùñéóôü íüçìá. ÅîåôÜæïíôáò ôïí ëüãï ùò ôåëåïëïãéêÜ ðñïóáíáôïëéóìÝíï ðñïò ôçí áëÞ- èåéá, ç öáéíïìåíïëïãßá ìïéÜæåé ìå ôçí ÈùìéóôéêÞ öéëïóïößá, ç ïðïßá áíôéðñï- óùðåýåé ìéá ðñï-íåüôåñç êáôáíüçóç ôïõ åßíáé êáé ôïõ íïõ, áëëÜ äéáöÝñåé áðü ôïí Èùìéóìü ùò ðñïò ôï üôé äåí ðñïóåããßæåé ôç öéëïóïößá ìÝóá áðü ôçí âéâëéêÞ áðïêÜëõøç. Êáé ç öáéíïìåíïëïãßá êáé ï Èùìéóìüò áðïôåëïýí åíáëëáêôéêÝò ðñïôÜóåéò óå ó÷Ýóç ìå ôï íåüôåñï ðñüãñáììá óêÝøçò, áëëÜ ôï ðñÜôôïõí ìå äéáöïñåôéêïýò ôñüðïõò, êáé áíôéèÝôïíôÜò ôåò ìåôáîý ôïõò êåñäßæïõìå ìéá ðå- ñáéôÝñù äéáóÜöçóç ôçò öáéíïìåíïëïãßáò ùò ìéáò ìïñöÞò ôçò öéëïóïößáò. Ôï âéâëßï åéóÜãåé ôïí áíáãíþóôç óôçí ïñïëïãßá êáé ôéò éäÝåò ìéáò áðü ôéò êýñéåò êáôåõèýíóåéò áíÜðôõîçò ôçò öéëïóïößáò óôïí åéêïóôü áéþíá. ÁõôÞ ç êáôåýèõíóç áíÜðôõîçò, ç öáéíïìåíïëïãßá, äåí áíÞêåé ìüíï óôï ðáñåëèüí. Ìðïñåß íá äñÜóåé ùò áñùãüò ìáò êáèþò ðñïóðáèïýìå íá èõìßæïõìå óôïõò åáõôïýò ìáò, óôçí Ýíáñîç åíüò íÝïõ áéþíá êáé ìéáò íÝáò ÷éëéåôßáò, ðñÜãìáôá ôá ïðïßá äåí ìðïñïýìå ðïôÝ íá ëçóìïíÞóïõìå ïëüôåëá. Ôï âéâëßï îåêßíçóå óáí ìéá óõæÞôçóç ìåôáîý ôùí ìáèçìáôéêþí êáé ôçò öéëïóïößáò. Åßèå íá ìáò âïçèÞóåé íá êáëëéåñãÞóïõìå ôç æùÞ ôïõ ëüãïõ ðïõ åêöñÜæåôáé êáé óôéò äýï áõôÝò áíèñþðéíåò ðåñéðÝôåéåò.
  • 23. xx ÅÉÓÁÃÙÃÇ
  • 24. ÊåöÜëáéï 1 TÉ ÅIÍÁÉ Ç ÁÐÏÂËÅÐÔÉÊÏÔÇÔÁ ÊÁÉ ÃÉÁÔÉ ÅÉÍÁÉ ÓÇÌÁÍÔÉÊÇ; Ï üñïò ðïõ óõíäÝåôáé åããýôåñá ìå ôç öáéíïìåíïëïãßá åßíáé ç ‘áðïâëåðôéêü- ôçôá’. Ç êåíôñéêÞ èåùñßá ôçò öáéíïìåíïëïãßáò åßíáé ç äéäáóêáëßá üôé êÜèå óõíåéäçóéáêü åíÝñãçìá ðïõ åðéôåëïýìå, êÜèå åìðåéñßá ðïõ Ý÷ïõìå, åßíáé áðï- âëåðôéêÜ: áðïôåëïýí áðü ôçí ïõóßá ôïõò ‘óõíåßäçóç ôéíüò’ Þ ‘åìðåéñßá ôéíüò’. ¼ëç ìáò ç óõíåéäçôüôçôá êáôåõèýíåôáé ðñïò áíôéêåßìåíá. ÅÜí âëÝðù, âëÝðù êÜðïéï ïðôéêü áíôéêåßìåíï, üðùò Ýíá äÝíôñï Þ êÜôé ðáñüìïéï, åÜí öáíôÜæïíôáé, ôï åíÝñãçìá ôçò öáíôáóßáò ðáñïõóéÜæåé Ýíá öáíôáóéáêü áíôéêåßìåíï, üðùò Ýíá áõôïêßíçôï ðïõ ôï ïðôéêïðïéþ íá êáôåâáßíåé ôï äñüìï, åÜí åìðëáêþ óôçí åí- èýìçóç, Ý÷ù ôçí åíèýìçóç åíüò ðáñåëèüíôïò áíôéêåéìÝíïõ, åÜí åìðëáêþ óå ìéá êñßóç, Ý÷ù ôçí áðüâëåøç ìéáò êáôÜóôáóçò-ðñáãìÜôùí Þ åíüò ãåãïíüôïò. ÊÜèå óõíåéäçóéáêü åíÝñãçìá, êÜèå åìðåéñßá, óõóôïé÷åß ðñïò Ýíá áíôéêåßìåíï. ÊÜèå áðüâëåøç Ý÷åé ôï áðïâëåðôéêü ôçò áíôéêåßìåíï. Èá ðñÝðåé íá óçìåéþóïõìå üôé áõôÞ ç Ýííïéá ôçò ‘áðüâëåøçò’ Þ ‘ôïõ ‘áðï- âëåðôéêïý’ äåí èá ðñÝðåé íá óõã÷Ýåôáé ìå ôçí ‘ðñüèåóç’ ðïõ Ý÷ïõìå óôï íïõ ìáò üôáí åíåñãïýìå (‘Áãüñáóå îýëá ìå ôçí ðñüèåóç íá êôßóåé ìéá êáëýâá’, ‘Ðñïôßèåôáé íá ôåëåéþóåé ôç íïìéêÞ Ýíá ÷ñüíï áñãüôåñá’). Ç öáéíïìåíïëïãéêÞ Ýííïéá ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò åöáñìüæåôáé êáôáñ÷Üò óôç èåùñßá ôçò ãíþóçò, ü÷é óôç èåùñßá ôçò áíèñþðéíçò ðñÜîçò. Ç öáéíïìåíïëïãéêÞ ÷ñÞóç ôïõ üñïõ åß- íáé êáôÜ êÜðïéï ôñüðï áäÝîéá, åðåéäÞ áíôéôßèåôáé óôç óõíÞèç ÷ñÞóç ðïõ ôåßíåé íá ÷ñçóéìïðïéåß ôçí ‘ðñüèåóç’ ìå ôçí ðñáêôéêÞ ôçò Ýííïéá. Ç öáéíïìåíïëïãéêÞ ÷ñÞóç èá åðéóôñáôåýåé ó÷åäüí ðÜíôá ôçí Ýííïéá ôçò ðñáêôéêÞò ðñüèåóçò ùò áðëÞ óõíõðïäÞëùóç. Ùóôüóï, ç ‘áðïâëåðôéêüôçôá’ êáé ôá óýíèåôÜ ôçò Ý÷ïõí êáôáóôåß ôå÷íéêïß üñïé ôçò öáéíïìåíïëïãßáò êáé äåí õðÜñ÷åé ôñüðïò íá ôïõò áðïöýãïõìå óå ìéá óõæÞôçóç ãéá áõôÞ ôç öéëïóïöéêÞ ðáñÜäïóç. Èá ðñÝðåé 1
  • 25. 2 ÊÅÖ. 1: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÁÐÏÂËÅÐÔÉÊÏÔÇÔÁ; íá êÜíïõìå ôçí áíáãêáßá ðñïóáñìïãÞ ôçò êáé íá êáôáíïïýìå ôç ëÝîç ‘áðï- âëåðôéêüôçôá’ ìå ôçí êýñéá óçìáóßá ôïõ íïçôéêïý Þ ôïõ ãíùóôéêïý êáé ü÷é ôïõ ðñáêôéêïý, ôçò ðñüèåóçò. Óôç öáéíïìåíïëïãßá, ‘ôï áðïâëÝðåéí’ óçìáßíåé ôç óõíåéäçóéáêÞ ó÷Ýóç ðïõ Ý÷ïõìå ìå Ýíá áíôéêåßìåíï. 1.1 Ç ÅãùêåíôñéêÞ Äõó÷Ýñåéá Ç èåùñßá ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò èÝôåé, ëïéðüí üôé êÜèå åíÝñãçìá ôçò óõíåß- äçóçò êáôåõèýíåôáé ðñïò Ýíá áíôéêåßìåíï êÜðïéïõ åßäïõò. Ç óõíåßäçóç åßíáé áðü ôçí ïõóßá ôçò ‘óõíåßäçóç ôéíüò’. ¼ôáí, ôþñá, ìáò ðáñïõóéÜæåôáé áõôÞ ç äéäáóêáëßá êáé üôáí ìáò ëÝíå üôé áõôÞ ç èåùñßá âñßóêåôáé óôïí ðõñÞíá ôçò öáéíïìåíïëïãßáò, ìðïñåß êÜëëéóôá íá áíôéäñÜóïõìå ìå Ýíá áßóèçìá áðïãïÞ- ôåõóçò. Ôé õðÜñ÷åé ôï ôüóï óçìáíôéêü óå áõôÞ ôçí éäÝá; Ãéáôß ç öáéíïìåíïëïãßá Ýðñåðå íá äçìéïõñãÞóåé ôüóï èüñõâï ãéá ôçí áðïâëåðôéêüôçôá; Äåí åßíáé áðï- ëýôùò ðñïöáíÝò üôé ç óõíåßäçóç åßíáé óõíåßäçóç ôéíüò, üôé ç åìðåéñßá åßíáé åìðåéñßá åíüò áíôéêåéìÝíïõ êÜðïéïõ åßäïõò; ÔÝôïéåò êïéíïôïðßåò ÷ñåéÜæåôáé Üñáãå íá äçëþíïíôáé; ×ñåéÜæåôáé ðñÜãìáôé íá äéáôõðùèïýí, ãéáôß óôç öéëïóïößá ôùí ôñéþí Þ ôåó- óÜñùí ôåëåõôáßùí áéþíùí, ç áíèñþðéíç óõíåßäçóç êáé åìðåéñßá êáôáíïÞèçêáí ìå Ýíáí üëùò äéáöïñåôéêü ôñüðï. Óôçí ðáñÜäïóç ôïõ Descartes, ôïõ Hobbes êáé ôïõ Locke ðïõ êõñéáñ÷ïýí óôïí ðïëéôéóìü ìáò, Ý÷åé åéðùèåß üôé üôáí Ý÷ïõìå óõíåßäçóç, Ý÷ïõìå åðßãíùóç ôùí åáõôþí ìáò Þ ôùí äéêþí ìáò éäåþí. Ç óõíåß- äçóç ëáìâÜíåôáé ùò Ýíá åßäïò öõóáëßäáò Þ ùò Ýíá êëåéóôü äùìÜôéï. Ï íïõò êëåßíåôáé óå Ýíá êïõôß. Ïé åíôõðþóåéò êáé ïé Ýííïéåò ëáìâÜíïõí ÷þñá óå áõôüí ôïí êëåéóôü ÷þñï, óå áõôüí ôïí êýêëï éäåþí êáé åìðåéñéþí, êáé ç óõíåßäçóÞ ìáò ðñïóáíáôïëßæåôáé ðñïò áõôÜ, ü÷é Üìåóá ðñïò ôá ðñÜãìáôá ‘åêåß Ýîù’. Ìðï- ñïýìå íá ðñïóðáèÞóïõìå íá âãïýìå ðñïò ôá Ýîù åîÜãïíôáò óõìðåñÜóìáôá: ìðïñïýìå íá åðé÷åéñçìáôïëïãÞóïõìå üôé ïé éäÝåò ìáò èá ðñÝðåé íá Ý÷ïõí ðñï- êëçèåß áðü êÜôé Ýîù áðü åìÜò, êáé ìðïñïýìå íá êáôáóêåõÜóïõìå õðïèÝóåéò Þ ìïíôÝëá ãéá ôï ðþò èá ðñÝðåé íá ìïéÜæïõí ôá ðñÜãìáôá, áëëÜ äåí Ý÷ïõìå êáìéÜ Üìåóç åðáöÞ ìáæß ôïõò. ÖèÜíïõìå óôá ðñÜãìáôá ìüíï êáé ìüíï åðé÷åé- ñçìáôïëïãþíôáò ìå âÜóç ôéò íïçôéêÝò ìáò åíôõðþóåéò, ü÷é ìå ôï íá ôá Ý÷ïõìå ðáñüíôá åíþðéüí ìáò. Ç óõíåßäçóÞ ìáò, êáôáñ÷Üò êáé ðñïðÜíôùí, äåí åßíáé óõíåßäçóç ‘ãéá’ ôßðïôå. ÌÜëëïí, åßìáóôå åãêëùâéóìÝíïé óå ü,ôé Ý÷åé ïíïìáóôåß ‘åãùêåíôñéêÞ äõó÷Ýñåéá’: áõôü êáé ìüíï ãéá ôï ïðïßï ìðïñïýìå íá åßìáóôå óß- ãïõñïé êáôáñ÷Üò åßíáé ç äéêÞ ìáò óõíåéäçôÞ ýðáñîç êáé ïé êáôáóôÜóåéò áõôÞò ôçò óõíåßäçóçò. ÁõôÞ ç êáôáíüçóç ôçò áíèñþðéíçò óõíåßäçóçò åíéó÷ýåôáé áðü üóá ãíùñß- æïõìå ãéá ôïí åãêÝöáëï êáé ôï íåõñéêü óýóôçìá. Öáßíåôáé íá åßíáé ðÝñáí
  • 26. § 1.1. Ç ÅãùêåíôñéêÞ Äõó÷Ýñåéá 3 êÜèå áìöéóâÞôçóçò üôé êáèåôß ãíùóôéêü èá ðñÝðåé íá ëáìâÜíåé ÷þñá ‘ìÝóá óôï êåöÜëé’, êáé üôé åßíáé äõíáôüí íá Ý÷ïõìå Üìåóç åðáöÞ áðïêëåéóôéêÜ êáé ìüíï ìå ôéò êáôáóôÜóåéò ôïõ åãêåöÜëïõ. ¢êïõóá êÜðïôå Ýíá äéÜóçìï åðéóôÞ- ìïíá, åéäéêü óôá èÝìáôá ôïõ åãêåöÜëïõ, íá ëÝåé óå ìéá äéÜëåîÞ ôïõ, ó÷åäüí äáêñõóìÝíïò, üôé ìåôÜ áðü ôüóá ÷ñüíéá ìåëåôþí ãéá ôïí åãêÝöáëï, äåí ìðï- ñïýóå áêüìá íá åîçãÞóåé ðþò «áõôü ôï üñãáíï óôï ÷ñþìá ôïõ áâïêÜíôï óôï êñáíßï ìáò» èá ìðïñïýóå íá åîÝëèåé áðü ôïí åáõôü ôïõ êáé íá öèÜóåé Ýîù óôïí êüóìï. Èá ìðïñïýóá åðßóçò íá áðïôïëìÞóù íá ðù üôé ó÷åäüí êáèÝíáò ðïõ Ý÷åé ðÜåé óå êïëÝãéï êáé Ý÷åé ðáñáêïëïõèÞóåé ïñéóìÝíá ìáèÞìáôá öõóéï- ëïãßáò, íåõñïëïãßáò Þ øõ÷ïëïãßáò ìÜëëïí èá áíôéìåôùðßæåé ôçí ßäéá äõóêïëßá. Áõôïß ïé öéëïóïöéêïß êáé åðéóôçìïíéêïß ôñüðïé êáôáíüçóçò ôçò óõíåßäç- óçò Ý÷ïõí åîáðëùèåß ó÷åäüí êáèïëéêÜ óôïí ðïëéôéóìü ìáò êáé ç ‘åãùêåíôñéêÞ äõó÷Ýñåéá’ ðïõ ìáò åðéâÜëëïõí ìáò êÜíåé íá íéþèïõìå ðïëý Üâïëá. ÎÝñïõìå ìå ôñüðï åíóôéêôþäç üôé äåí åßìáóôå ðáãéäåõìÝíïé óôçí õðïêåéìåíéêüôçôÜ ìáò, åßìáóôå óßãïõñïé üôé åîåñ÷üìáóôå áðü ôïõò åãêåöÜëïõò ìáò êáé ôéò åóùôåñéêÝò ìáò íïçôéêÝò êáôáóôÜóåéò, áëëÜ äåí îÝñïõìå ðþò íá äéêáéïëïãÞóïõìå áõôÞ ôçí ðåðïßèçóç. Äåí îÝñïõìå ðþò íá äåßîïõìå üôé ç åðáöÞ ìáò ìå ôïí ‘ðñáãìáôéêü êüóìï’ äåí áðïôåëåß ìéá øåõäáßóèçóç, ìéá áðëÞ õðïêåéìåíéêÞ ðñïâïëÞ. Ùò åðß ôï ðëåßóôïí, äåí Ý÷ïõìå éäÝá ãéá ôï ðþò åîåñ÷üìáóôå áðü ôïõò åáõôïýò ìáò, êáé ðéèáíüí ÷åéñéæüìáóôå áõôü ôï èÝìá áðëþò áãíïþíôáò ôï êáé åëðßæïíôáò üôé êáíåßò äåí èá ìáò èÝóåé ó÷åôéêÜ åñùôÞìáôá. ¼ôáí ðñïóðáèïýìå íá óêå- öèïýìå ôï æÞôçìá ôçò áíèñþðéíçò óõíåßäçóçò, åêêéíïýìå áðü ôçí ðñïêåßìåíç üôé åßìáóôå ïëïêëçñùôéêÜ ‘ìÝóá’ êáé íéþèïõìå ìåãÜëç áìç÷áíßá ãéá ôï ðþò èá ìðïñïýóáìå ðïôÝ íá âãïýìå ‘Ýîù’. ÅÜí åßìáóôå áðïóôåñçìÝíïé áðïâëåðôéêüôçôáò, åÜí äåí Ý÷ïõìå Ýíá êïéíü êüóìï, ôüôå äåí åéóáãüìáóôå óå ìéá æùÞ ôïõ ðíåýìáôïò, ôçò åíÜñãåéáò êáé ôçò áëÞèåéáò. Ï êáèÝíáò áðü åìÜò åðéóôñÝöåé óôïí äéêü ôïõ éäéùôéêü êüóìï êáé, óôï ðñáêôéêü åðßðåäï, ï êáèÝíáò åðéôåëåß ôï äéêü ôïõ Ýñãï: ç áëÞèåéá äåí åðéâÜëëåé êáìéÜ áðáßôçóç åðÜíù ìáò. Êáé ðÜëé, îÝñïõìå üôé áõôüò ï ó÷åôé- êéóìüò äåí ìðïñåß íá åßíáé ôï ôÝëïò ôçò üëçò éóôïñßáò. Åðé÷åéñçìáôïëïãïýìå ìåôáîý ìáò ãéá ôï ôé ïöåßëïõìå íá êÜíïõìå êáé ãéá ôï ðïéá åßíáé ôá ãåãïíüôá, áëëÜ öéëïóïöéêÜ êáé ðïëéôéóìéêÜ âñßóêïõìå äõóêïëßá óôï íá åðéêõñþóïõìå ôç öõóéêÞ áðïäï÷Þ åíüò êïéíïý êüóìïõ êáé ôçí éêáíüôçôÜ ìáò íá áíáêáëýðôïõìå êáé íá êïéíïðïéïýìå ôé åßíáé áõôüò ï êüóìïò. Ç Üñíçóç ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò Ý÷åé ùò óýóôïé÷ü ôçò ôçí Üñíçóç ôïõ üôé ï íïõò åßíáé ðñïóáíáôïëéóìÝíïò ðñïò ôçí áëÞèåéá. Ìéá áíÜãëõöç äéáôýðùóç ôçò ‘åãùêåíôñéêÞò äõó÷Ýñåéáò’ ìðïñåß íá âñåèåß óôç íïõâÝëá ôïõ Samuel Beckett ìå ôßôëï: Murphy.1 Ðåñßðïõ óôï Ýíá ôñßôï ôïõ 1 S.Beckett, Murphy, Grove Weidenfeld, New York, 1957
  • 27. 4 ÊÅÖ. 1: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÁÐÏÂËÅÐÔÉÊÏÔÇÔÁ; âéâëßïõ, óôï ÊåöÜëáéï 6, ï Beckett äéáêüðôåé ôçí áöÞãçóÞ ôïõ êáé åðé÷åéñåß ìéá «äéêáéïëüãçóç ôçò Ýêöñáóçò ‘ï íïõò ôïõ Murphy’». Ìáò ëÝåé üôé äåí èá ðñïóðáèÞóåé íá ðåñéãñÜøåé «áõôÞ ôç ìç÷áíÞ üðùò ðñÜãìáôé Þôáí» áëëÜ ìüíï «ôÝôïéá ðïõ ï ßäéïò ôçí Ýíéùèå íá åßíáé êáé üðùò ï ßäéïò ôçí åîåéêüíéæå». Ç åéêüíá ðïõ ìáò ðáñïõóéÜæåé åßíáé ç ßäéá ìå åêåßíç ðïõ äéáðéóôþóáìå ùò êïéíÞ óå üëïõò: «Ï íïõò ôïõ Murphy åîåéêüíéæå ôïí åáõôü ôïõ ùò ìéá ìåãÜëç êïßëç óöáßñá, åñìçôéêÜ êëåéóôÞ óôï Ýîù óýìðáí». Åäþ, ï íïõò, ìå ôïí «åóùôåñéêü íïçôéêü ôïõ êüóìï», åêåß, ï Ýîù êüóìïò, ï «åîùôåñéêüò ùò ðñïò ôïí íïõ», ï êáèÝíáò áðïìïíùìÝíïò áðü ôïí Üëëïí. Ùóôüóï, ï íïõò äåí ðôù÷áßíåé åîáéôßáò ôïõ üôé åßíáé Ýôóé ðåñéïñéóìÝíïò. Êáèåôß óôï åîùôåñéêü óýìðáí ìðïñåß íá áíá- ðáñïõóéáóèåß ìÜëëïí óôï åóùôåñéêü ôïõ íïõ, êáé ïé áíáðáñïõóéÜóåéò åßíáé, óýìöùíá ìå ôïí Beckett «åßôå äõíÜìåé, åßôå åíåñãåßá, åßôå êÜôé ôï äõíÜìåé ðïõ ìåôáôñÝðåôáé óå åíåñãåßá åßôå êÜôé ôï åíåñãåßá ðïõ ìåôáôñÝðåôáé óå äõíÜìåé». ÁõôÜ ôá ìÝñç ôïõ íïõ äéáêñßíïíôáé ìåôáîý ôïõò: «ï íïõò íéþèåé üôé ôï åíåñ- ãåßá ìÝñïò ôïõ âñßóêåôáé åðÜíù êáé åßíáé öùôåéíü, åíþ ôï äõíÜìåé ìÝñïò ôïõ âñßóêåôáé êÜôù êáé ÷Üíåôáé óôï óêïôÜäé». Ï íïõò äåí ôïðïèåôåßôáé óå áíþôåñç èÝóç ìüíï óå ó÷Ýóç ìå ôï óýìðáí ôïõ ðñáãìáôéêïý êüóìïõ, áëëÜ ôïðïèåôåßôáé óå áíþôåñç èÝóç êáé óå ó÷Ýóç ìå ôï óþìá ðïõ åßíáé ôï Üëëï ìÝñïò ôïõ Murphy: «ï Murphy Ýíéùèå ëïéðüí ôïí åáõôü ôïõ äéçñçìÝíï óå äýï ìÝñç, Ýíá óþìá êáé Ýíá íïõ». Ìå ôïí Ýíá Þ ôïí Üëëïí ôñüðï, ôï óþìá êáé ï íïõò âñßóêïíôáé óå áëëçëåðßäñáóç: «¸÷ïõí ðñï- öáíþò åðéêïéíùíßá, áëëéþò ï Murphy äåí èá ìðïñïýóå íá îÝñåé üôé Ý÷ïõí êÜôé êïéíü ìåôáîý ôïõò. ÁëëÜ Ýíéùèå ôïí íïõ ôïõ íá åßíáé óùìáôï-óôåãÞò êáé äåí ìðïñïýóå íá êáôáëÜâåé ìÝóá áðü ðïéá ïäü ðñáãìáôïðïéåßôáé ç åðéêïéíùíßá, ïýôå ðþò ïé äýï áõôÝò åìðåéñßåò åðéêáëýðôïõí ç ìéá ôçí Üëëç». Ç áðïìüíùóç ôïõ íïõ áðü ôï óþìá åíÝ÷åé ôçí áðïìüíùóç ôïõ íïõ áðü ôïí êüóìï: «Þôáí äéç- ñçìÝíïò, Ýíá ìÝñïò ôïõ äåí åãêáôÝëåéðå ðïôÝ áõôü ôï äùìÜôéï ôçò íüçóçò ðïõ åîåéêüíéæå ôïí åáõôü ôïõ ùò ìéá óöáßñá ðëÞñç öùôüò ðïõ Ýóâçíå óôï óêïôÜäé, åðåéäÞ äåí õðÞñ÷å Ýîïäïò ðñïò ôá Ýîù». Ðþò ôï óþìá èá ìðïñïýóå íá åðç- ñåÜóåé ôï íïõ Þ ôï áíôßóôñïöï, ðáñÝìåíå ãéá ôïí Murphy ïëüôåëá ìõóôÞñéï: «ç áíÜðôõîç áõôïý ðïõ Ýìïéáæå ùò óõíåííüçóç ìåôáîý äýï ïëïêëçñùôéêÜ îÝ- íùí ìåôáîý ôïõò óôïé÷åßùí ðáñÝìåíå ãéá ôïí Murphy ôüóï áêáôáíüçôç, üóï áêáôáíüçôç Þôáí ãéá áõôüí ç ôçëåêßíçóç Þ ï óõìðõêíùôÞñáò ôïõ Leyden, êáé Ýíá èÝìá åîßóïõ ìéêñïý åíäéáöÝñïíôïò». Ç êáñôåóéáíÞ äõó÷Ýñåéá ðïõ ðåñéãñÜöåé ï Beckett, ëáìâÜíïíôáò ôïí íïõ ùò ìéá ìåãÜëç óöáßñá ðëÞñç öùôüò, ðïõ óâÞíåé üìùò óôï óêïôÜäé, êëåéóôÞ áðÝíáíôé êáé óôï óþìá êáé ôïí êüóìï, åßíáé ç áôõ÷Þò êáôÜóôáóç óôçí ïðïßá âñßóêåôáé ç öéëïóïößá óôéò ìÝñåò ìáò. ÁõôÞ åßíáé ç ðïëéôéóìéêÞ êáôÜóôáóç, ç áíèñþðéíç áõôï- êáôáíüçóç, áðü ôçí ïðïßá èá ðñÝðåé íá åêêéíÞóåé ç öéëï- óïößá. Ðïëëïß áðü åìÜò äåí îÝñïõí ðþò íá áðïöýãïõí íá êáôáíïÞóïõí ôï íïõ
  • 28. § 1.2. Ï Äçìüóéïò ×áñáêôÞñáò ôïõ Íïõ 5 ôïõò ìå ôïí ôñüðï ðïõ êáôåíüçóå ôïí äéêü ôïõ íïõ ï Murphy ôïõ Beckett Áõôü ôï åðéóôçìïëïãéêü äßëçììá åßíáé ï óôü÷ïò ôçò èåùñßáò ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò 1.2 Ï Äçìüóéïò ×áñáêôÞñáò ôïõ Íïõ Äåí åßíáé ëïéðüí ïõäüëùò ðåñéôôü íá èÝóåé êáíåßò ôçí áðïâëåðôéêüôçôá óôï ðñïóêÞíéï êáé íá ôçí êáôáóôÞóåé êÝíôñï ôïõ öéëïóïöéêïý óôï÷áóìïý. Äåí áðïôåëåß êïéíïôïðßá íá ðåé êáíåßò üôé ç óõíåßäçóç åßíáé ‘óõíåßäçóç ôéíüò’, óõíåßäçóç áíôéêåéìÝíùí. ÁíôéèÝôùò, áõôÞ ç äÞëùóç Ýñ÷åôáé óå áíôßèåóç ìå ðïëëÝò êïéíÝò ðåðïéèÞóåéò. Ìéá áðü ôéò ðéï óçìáíôéêÝò óõìâïëÝò ôçò öáéíïìå- íïëïãßáò óõíßóôáôáé óôï üôé Ýóðáóå ôçí åãùêåíôñéêÞ äõó÷Ýñåéá, üôé ïäÞãçóå óå Þôôá, óå ìáô, ôçí êáñôåóéáíÞ èåùñßá. Ç öáéíïìåíïëïãßá äåß÷íåé üôé ï íïõò åßíáé êÜôé ôï äçìüóéï, üôé åíåñãåß êáé åìöáíßæåôáé óå áíïéêôü ÷þñï, êáé ü÷é ìüíï ìÝóá óôá äéêÜ ôïõ üñéá. Ôï êáèåôß åßíáé Ýîù. Ïé ßäéåò ïé Ýííïéåò åíüò ‘åóùôåñéêïý íïçôéêïý êüóìïõ’ êáé åíüò ‘êüóìïõ åîùôåñéêïý ùò ðñïò ôïí íïõ’ äåí Ý÷ïõí åóùôåñéêÞ óõíï÷Þ. Áðïôåëïýí ðáñáäåßãìáôá ãéá áõôü ðïõ ï Ezra Pound áðïêÜëåóå «éäÝá-èñüìâïò». Ï íïõò êáé ï êüóìïò óõóôïé÷ïýí ìåôáîý ôïõò. Ôá ðñÜãìáôá åìöáíßæïíôáé óå åìÜò, ôá ðñÜãìáôá äéáíïßãïíôáé ðñáãìá- ôéêÜ, êáé åìåßò, áðü ôçí ðëåõñÜ ìáò, ðñÜãìáôé åêèÝôïõìå, êáé óôïõò åáõôïýò ìáò êáé óôïõò Üëëïõò, ôï ðþò åßíáé ôá ðñÜãìáôá. ÄåäïìÝíïõ ôïõ ðïëéôéóìé- êïý ðåñéâÜëëïíôïò óôï ïðïßï åìöáíßóèçêå ç öáéíïìåíïëïãßá êáé óôï ïðïßï óõíå÷ßæïõìå íá æïýìå, ç åóôßáóç óôçí áðïâëåðôéêüôçôá äåí åßíáé Üìïéñç ìéáò ìåãÜëçò öéëïóïöéêÞò áîßáò. ÈÝôïíôáò ôçí áðïâëåðôéêüôçôá óå óõæÞôçóç, ç öáéíïìåíïëïãßá ìÜò âïçèÜ íá åðáíáêôÞóïõìå ìéá äçìüóéá Ýííïéá óêÝøçò, Ýë- ëïãçò äñáóôçñéüôçôáò êáé áíôßëçøçò. Ìáò âïçèÜ íá áíáëÜâïõìå åê íÝïõ ôçí áíèñþðéíÞ ìáò óõíèÞêç ùò öïñåßò ôçò áëÞèåéáò. ÐÝñá áðü ôï üôé åóôéÜæåé ôçí ðñïóï÷Þ ôçò óôçí áðïâëåðôéêüôçôá ôçò óõ- íåßäçóçò, ç öáéíïìåíïëïãßá áíáêáëýðôåé åðßóçò êáé ðåñéãñÜöåé ðïëëÝò äéá- öïñåôéêÝò áðïâëåðôéêÝò äïìÝò. ¼ôáí ï íïõò ëáìâÜíåôáé, óýìöùíá ìå ôïí Descartes Þ ôïí Locke, ùò ìéá êëåéóôÞ óöáßñá ìå ôïí êýêëï ôùí éäåþí ôçò, ï üñïò ‘óõíåßäçóç’ èåùñåßôáé óõíÞèùò ùò êÜôé áðëþò ìïíïóÞìáíôï. Äåí õöß- óôáíôáé äïìéêÝò äéáöïñÝò óôï åóùôåñéêü ôçò óõíåßäçóçò: õößóôáôáé áðëþò êáé ìüíï ç óõíåéäçôüôçôá. Åðéóçìáßíïõìå ôéò üðïéåò åíôõðþóåéò áíáäýïíôáé ìÝóá ìáò êáé, óôç óõíÝ÷åéá, ôéò äéåõèåôïýìå ìÝóá áðü êñßóåéò Þ ðñïôÜóåéò, ïé ïðïßåò ðñïóðáèïýí íá äçëþóïõí ôé õðÜñ÷åé ‘åêåß Ýîù’. ÁëëÜ ãéá ôç öáéíïìåíïëïãßá, ç áðïâëåðôéêüôçôá ôõã÷Üíåé ìåãÜëçò åóùôåñéêÞò äéáöïñïðïßçóçò. ÕðÜñ÷ïõí äéáöïñåôéêÜ åßäç áðüâëåøçò, ðïõ óõóôïé÷ïýí óå äéáöïñåôéêÜ åßäç áíôéêåéìÝ- íùí. Ãéá ðáñÜäåéãìá, åðéôåëïýìå áíôéëçðôéêÝò áðïâëÝøåéò üôáí âëÝðïõìå Ýíá óýíçèåò õëéêü áíôéêåßìåíï, áëëÜ ðñÝðåé íá åðéôåëÝóïõìå ìéá áðüâëåøç ôçò åéêüíáò üôáí âëÝðïõìå ìéá öùôïãñáößá Þ Ýíá ðßíáêá. ÐñÝðåé íá áëëÜæïõìå
  • 29. 6 ÊÅÖ. 1: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÁÐÏÂËÅÐÔÉÊÏÔÇÔÁ; ôçí áðïâëåðôéêüôçôÜ ìáò: ôï íá ëáìâÜíïõìå êÜôé ùò åéêüíá åßíáé äéáöïñåôéêü áðü ôï íá ôï ëáìâÜíïõìå ùò áðëü áíôéêåßìåíï. Ïé åéêüíåò óõóôïé÷ïýí óôçí áðüâëåøç ôçò åéêüíáò, ôá áíôéëçðôéêÜ áíôéêåßìåíá óõóôïé÷ïýí ðñïò ôçí áíôéëç- ðôéêÞ áðüâëåøç. Êáé ðÜëé Üëëï åßäïò áðïâëåðôéêüôçôáò åßíáé åðß ôù Ýñãù üôáí åêëáìâÜíïõìå êÜôé ùò ëÝîç, Üëëï åßäïò üôáí èõìüìáóôå êÜôé, êáé Üëëï ðÜëé åßäïò üôáí äéáôõðþíïõìå êñßóåéò Þ óõëëÝãïõìå ðñÜãìáôá óå ïìÜäåò. ÁõôÜ êáé Üëëá åßäç áðïâëåðôéêüôçôáò ðñÝðåé íá ðåñéãñáöïýí êáé íá äéáöïñïðïéçèïýí ìåôáîý ôïõò. ÐåñáéôÝñù, ïé ìïñöÝò áðüâëåøçò ìðïñïýí íá óõíõöáßíïíôáé: ôï íá äïýìå êÜôé ùò åéêüíá åìðåñéêëåßåé, ùò óôÞñéãìÜ ôïõ, üôé ôï Ý÷ïõìå êáé ùò áíôéêåßìåíï ôçò áíôßëçøçò. Ç óõíåßäçóç ôçò åéêüíáò ôßèåôáé åðß ôçò áíôé- ëçðôéêÞò óõíåßäçóçò, üðùò êáé ç åéêüíá ðïõ âëÝðïõìå ôßèåôáé ðÜíù óå Ýíá ýöáóìá Þ óå Ýíá êïììÜôé ÷áñôß (ðïõ èá ìðïñïýóå íá éäùèåß åðßóçò áðëÜ ùò Ýíá Ýã÷ñùìï áíôéêåßìåíï). ¢ëëåò áêüìá ìïñöÝò áðïâëåðôéêüôçôáò ìðïñïýí íá äéáêñéèïýí, üðùò åêåß- íåò ðïõ ëáìâÜíïõí ÷þñá üôáí óêåöôüìáóôå ôï ðáñåëèüí. Ôé åßäïò áðïâëåðôé- êüôçôáò åîáóêåßôáé üôáí, áò ðïýìå, ïé áñ÷áéïëüãïé âñßóêïõí äï÷åßá, óôÜ÷ôåò êáé êïììÜôéá ñïý÷ùí, êáé áñ÷ßæïõí íá ìéëïýí ãéá áíèñþðïõò ðïõ Ýæçóáí óå Ýíá óõãêåêñéìÝíï ÷þñï ðñéí áðü ðåíôáêüóéá ÷ñüíéá; Ðþò áõôÜ ôá áíôéêåß- ìåíá, ôá äï÷åßá êáé ïé óôÜ÷ôåò, ðáñïõóéÜæïõí ôá áíèñþðéíá üíôá; Ðþò ðñÝðåé íá ôá ‘åêëÜâïõìå’ þóôå íá ìðïñïýí íá ÷ñçóéìåýïõí ìå áõôüí ôïí ôñüðï; Ôé åßäïò áðïâëåðôéêüôçôáò óõóôïé÷åß óôï íá âñßóêïõìå êáé íá åñìçíåýïõìå êÜôé ùò áðïëßèùìá; Ôé åßäïò áðïâëåðôéêüôçôáò åßíáé åðß ôù Ýñãù üôáí ìéëÜìå ãéá ðñùôüíéá, ãéá íåôñüíéá êáé ãéá êïõÜñêò; Äåí åßíáé ôï ßäéï åßäïò ìå ôçí áðï- âëåðôéêüôçôá ðïõ åßíáé åðß ôù Ýñãù üôáí âëÝðïõìå åéêüíåò êáé óçìáßåò Þ üôáí âëÝðïõìå êÜôé ùò öõôü Þ ùò æþï. ÌåñéêÜ áðü ôá äéëÞììáôá ðïõ ó÷åôßæïíôáé ìå ôçí áôïìéêÞ öõóéêÞ ðñïêýðôïõí äéüôé õðïèÝôïõìå üôé áðïâëÝðïõìå ôéò õðï- áôïìéêÝò ïíôüôçôåò ìå ôïí ßäéï ôñüðï ìå ôïí ïðïßï áðïâëÝðïõìå ôéò ìðÜëåò ôïõ ìðéëéÜñäïõ. Ï äéá÷ùñéóìüò êáé ç äéáöïñïðïßçóç üëùí áõôþí ôùí ìïñöþí áðïâëåðôéêüôçôáò, üðùò êáé ôùí éäéáßôåñùí åéäþí áíôéêåéìÝíùí ðïõ óõóôïé- ÷ïýí ðñïò áõôÝò, áõôü åßíáé ôï Ýñãï ôïõ åßäïõò åêåßíïõ ôçò öéëïóïößáò ðïõ êáëåßôáé öáéíïìåíïëïãßá. ÔÝôïéåò ðåñéãñáöÝò ìÜò âïçèïýí íá êáôáíïÞóïõìå ôçí áíèñþðéíç ãíþóç óå üëåò ôçò ôéò ìïñöÝò, êáé åðßóçò ìáò âïçèïýí íá êáôá- íïÞóïõìå ôïõò ðïëëáðëïýò ôñüðïõò ìå ôïõò ïðïßïõò ó÷åôéæüìáóôå ìå ôïí êüóìï óôïí ïðïßï æïýìå. Ï üñïò ‘öáéíïìåíïëïãßá’ åßíáé ìéá óýíèåóç ôùí åëëçíéêþí ëÝîåùí öáéíü- ìåíïí2 êáé ëüãïò. Óçìáßíåé ôçí äñáóôçñéüôçôá ôïõ íá äßíåéò ëüãï ãéá ðïéêßëá öáéíüìåíá, ãéá ôïõò ðïéêßëïõò ôñüðïõò ìå ôïõò ïðïßïõò ìðïñïýí íá åìöáíß- æïíôáé ôá ðñÜãìáôá. Ìå ôïí üñï öáéíüìåíá åííïïýìå, ãéá ðáñÜäåéãìá, ôéò 2 [ÓôÌ] ÅëëçíéêÜ óôï êåßìåíï.
  • 30. § 1.2. Ï Äçìüóéïò ×áñáêôÞñáò ôïõ Íïõ 7 åéêüíåò óôçí áíôßèåóÞ ôïõò ðñïò ôá áðëÜ áíôéêåßìåíá, ôá ãåãïíüôá ðïõ åí- èõìïýìáóôå óôçí áíôßèåóÞ ôïõò ðñïò ôá ãåãïíüôá ðïõ ðñï-ëáìâÜíïõìå, áíôé- êåßìåíá ôçò öáíôáóßáò óôçí áíôßèåóÞ ôïõò ðñïò áíôéêåßìåíá ôçò áíôßëçøçò, ìáèçìáôéêÜ áíôéêåßìåíá (üðùò ôá ôñßãùíá êáé ôá óýíïëá) óôçí áíôßèåóÞ ôïõò ðñïò æùíôáíÜ ðñÜãìáôá, ôéò ëÝîåéò óôçí áíôßèåóÞ ôïõò ðñïò ôá áðïëéèþìáôá, Üëëïõò áíèñþðïõò óôçí áíôßèåóÞ ôïõò ðñïò ìç-áíèñþðéíá æþá, ôçí ðïëéôéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá óôçí áíôßèåóÞ ôçò ðñïò ôçí ïéêïíïìéêÞ. ¼ëá áõôÜ ôá öáéíü- ìåíá ìðïñïýí íá äéåñåõíçèïýí üôáí Ý÷ïõìå åðßãíùóç ôïõ üôé ç óõíåßäçóç åßíáé ‘óõíåßäçóç ôéíüò’, äçëáäÞ äåí åßíáé Ýãêëåéóôç óôï äéêü ôçò äùìÜôéï. Óå áíôß- èåóç ðñïò ôïõò äåóìåõôéêïýò ðåñéïñéóìïýò ôçò öéëïóïößáò ôçò ãíþóçò óôïí Descartes, ôïí Hobbes êáé ôïí Locke, ç öáéíïìåíïëïãßá ëåéôïõñãåß áðåëåõèå- ñùôéêÜ. Ìáò ïäçãåß åêôüò ôùí èõñþí êáé áðïêáèéóôÜ ôïí êüóìï ðïõ ÷Üèçêå åîáéôßáò ôùí öéëïóïöéêþí èåùñéþí ðïõ ìáò öõëÜêéóáí óôï åóùôåñéêü ôçò åãù- êåíôñéêÞò äõó÷Ýñåéáò. Ç öáéíïìåíïëïãßá áíáãíùñßæåé ôçí ðñáãìáôéêüôçôá êáé ôçí áëÞèåéá ôùí öáéíïìÝíùí, ôá ðñÜãìáôá ðïõ åìöáíßæïíôáé. Äåí óõìâáßíåé, üðùò ìáò Ýêáíå íá ðéóôåýïõìå ç êáñôåóéáíÞ ðáñÜäïóç, ùò åÜí ôï ‘åßíáé ùò åéêüíá’ Þ ôï ‘åßíáé ùò áíôéëçðôü áíôéêåßìåíï’ Þ ôï ‘åßíáé ùò óýìâïëï’ íá õößóôáíôáé ìüíï ìÝóá óôï íïõ. Áðïôåëïýí ôñüðïõò ìå ôïõò ïðïßïõò ìðïñïýí íá õðÜñîïõí ôá ðñÜã- ìáôá. Ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï åìöáíßæïíôáé ôá ðñÜãìáôá áðïôåëåß ìÝñïò ôïý åßíáé ôïõò: ôá ðñÜãìáôá åìöáíßæïíôáé ôÝôïéá ðïõ åßíáé, êáé åßíáé ôÝôïéá ðïõ åìöáíßæïíôáé. Ôá ðñÜãìáôá äåí õðÜñ÷ïõí áðëÜ êáé ìüíï: öáíåñþíïõí åðßóçò ôïõò åáõôïýò ôïõò ôÝôïéá ðïõ åßíáé. Ôá æþá Ý÷ïõí Ýíáí ôñüðï åìöÜíéóçò ðïõ åßíáé äéáöïñåôéêüò áðü åêåßíïí ôùí öõôþí, äéüôé ï ïíôïëïãéêüò ôïõò ôñüðïò åßíáé äéáöïñåôéêüò. Ïé åéêüíåò Ý÷ïõí Ýíáí ôñüðï åìöÜíéóçò ðïõ åßíáé äéáöï- ñåôéêüò áðü åêåßíïí ôùí áíôéêåéìÝíùí ôçò åðáíåíèýìçóçò, äéüôé ï ïíôïëïãéêüò ôïõò ôñüðïò åßíáé äéáöïñåôéêüò. Ìéá åéêüíá åßíáé åêåß Ýîù, ðÜíù óôïí êáìâÜ Þ ðÜíù óôï îýëéíï ðëáßóéï. ¸íáò ÷áéñåôéóìüò âñßóêåôáé óôï ÷Ýñé ðïõ êéíåßôáé, åêåß Ýîù, ìåôáîý åêåßíïõ ðïõ ÷áéñåôÜ êáé åêåßíïõ ðïõ ëáìâÜíåé ôïí ÷áéñåôé- óìü. ¸íá ãåãïíüò âñßóêåôáé åêåß üðïõ åßíáé ôïðïèåôçìÝíá ôá óõóôáôéêÜ ôïõ. Ôï ãåãïíüò üôé ôï ãñáóßäé åßíáé õãñü åíõðÜñ÷åé óôï õãñü ãñáóßäé, ü÷é óôï íïõ ìïõ üôáí ðñïöÝñù ôéò áíôßóôïé÷åò ëÝîåéò. Ï íïõò ìïõ åðß ôù Ýñãù äåí åßíáé ðáñÜ áõôüò ðïõ ðáñïõóéÜæåé, óå åìÝíá êáé óôïõò Üëëïõò, ôï ãñáóßäé ùò êÜôé ðïõ åßíáé õãñü. ¼ôáí äéáôõðþíïõìå êñßóåéò, äéáñèñþíïõìå ôçí ðáñïõóßáóç ôùí ìåñþí ôïõ êüóìïõ: äåí äéåõèåôïýìå áðëÜ êáé ìüíï ìÝóá óôï íïõ ìáò éäÝåò êáé Ýííïéåò. ÊÜðïéïò ßóùò áíôéôåßíåé: «Ôé óõìâáßíåé ìå ôéò øåõäáéóèÞóåéò êáé ôá ëÜèç; Åíßïôå ôá ðñÜãìáôá äåí åßíáé üðùò öáßíïíôáé. ºóùò íïìßæù üôé âëÝðù Ýíáí Üíèñùðï, áëëÜ áðïäåéêíýåôáé üôé åßíáé ìüíï Ýíáò èÜìíïò, ßóùò íïìßæù üôé âëÝðù Ýíá ìá÷áßñé, áëëÜ äåí õðÜñ÷åé ôßðïôå. Ðñïöáíþò, ï Üíèñùðïò êáé ôï
  • 31. 8 ÊÅÖ. 1: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÁÐÏÂËÅÐÔÉÊÏÔÇÔÁ; ìá÷áßñé õðÜñ÷ïõí ìüíï óôï íïõ ìïõ. Áõôü äåí äåß÷íåé üôé ôï êáèåôß õðÜñ÷åé óôï íïõ ìïõ;» Ïõäüëùò. Ôï æÞôçìá åßíáé áðëÜ êáé ìüíï üôé ôá ðñÜãìáôá ìðï- ñïýí íá äåß÷íïõí äéáöïñåôéêÜ áðü ü,ôé åßíáé, êáé ìåñéêÝò öïñÝò öáßíåôáé óáí íá Ý÷ïõìå ìéá áíôßëçøç, åíþ óôçí ðñáãìáôéêüôçôá äåí Ý÷ïõìå. ¸íá âñÜäõ, åäþ êáé ðïëëÜ ÷ñüíéá, Þôáí ÷åéìþíáò, ïäçãïýóá ðñïò ôï ãêáñÜæ ìïõ êáé åßäá ìåñéêÜ ‘ãõáëéÜ’ óôï äñüìï ìïõ. ÕðÝèåóá üôé êÜðïéïò èá ðñÝðåé íá åß÷å óðÜóåé Ýíá ìðïõêÜëé. ÐáñêÜñéóá ôï áõôïêßíçôü ìïõ åêåß êïíôÜ óôïí äñüìï, Ý÷ïíôáò ôçí ðñüèåóç íá ãõñßóù ôï åðüìåíï ðñùß ãéá íá êáèáñßóù ôï äñüìï. ¼ôáí åðÝóôñåøá ôçí åðüìåíç ìÝñá, âñÞêá ìüíï ëéìíïýëåò ìå íåñü êáé ìéêñÜ êïì- ìÜôéá ðÜãïõ: áõôü ðïõ åß÷á ‘äåé’ ùò ãõáëß Þôáí ìüíï, óôçí ðñáãìáôéêüôçôá, ðÜãïò. Óå áõôÞí ôçí åìðåéñßá, áõôü ðïõ åßäá áñ÷éêÜ êáé ç ìåôÝðåéôá äéüñèùóÞ ôïõ äåí åðéôåëÝóèçêáí óôï äùìÜôéï ôïõ íïõ ìïõ. Äåí óõíÝâç ùò åÜí íá áíÝ- ìåéîá ôéò åíôõðþóåéò êáé ôéò Ýííïéåò Þ ùò åÜí íá Ýêáíá ìéá íÝá õðüèåóç ãéá íá åîçãÞóù ôéò éäÝåò ðïõ åß÷á. Ðïëý ìÜëëïí, óõíäÝèçêá ìå ôïí êüóìï ìå äéÜöï- ñïõò ôñüðïõò, êáé áõôÝò ïé ó÷Ýóåéò âáóßóôçêáí óôï ãåãïíüò üôé ï ðÜãïò ìðïñåß íá öáßíåôáé, óå ïñéóìÝíåò ðåñéóôÜóåéò, óáí ãõáëß. Êáèåôß, ðåñéëáìâáíïìÝíïõ ôïõ ‘ãõáëéïý’ êáé ôïõ ðÜãïõ, åßíáé äçìüóéï. Ôá ëÜèç åßíáé êÜôé ôï äçìüóéï, ôï ßäéï åßíáé êáé ç áðüêñõøç êáé ç ðáñáëëáãÞ: üëá áõôÜ åßíáé åßäç öáéíïìÝíùí üðïõ Ýíá ðñÜãìá ëáìâÜíåôáé ùò Üëëï. Ôá ëÜèç, ç áðüêñõøç êáé ç ðáñáëëáãÞ åßíáé ðñáãìáôéêÜ ìå ôïí äéêü ôïõò ôñüðï: áðïôåëïýí äõíáôüôçôåò ôïõ åßíáé êáé áðïæçôïýí ôç äéêÞ ôïõò éäéáßôåñç áíÜëõóç. Áêüìá êáé ïé øåõäáéóèÞóåéò Ý÷ïõí Ýíá üëùò äéêü ôïõò åßäïò ðñáãìáôéêüôçôáò. Áõôü ðïõ óõìâáßíåé üôáí ëáìâÜíåé ÷þñá ìéá øåõäáßóèçóç åßíáé ðùò íïìßæïõìå üôé áíôéëáìâáíüìáóôå êÜôé, åíþ, óôçí ðñáãìáôéêüôçôá, ôï öáíôáæüìáóôå, êáé áõôÞ ç äéáóÜëåõóç ôçò ôÜîçò ìðï- ñåß íá ëÜâåé ÷þñá ìüíï ùò ðáñáóéôéêü óôïé÷åßï ôùí ßäéùí ôùí ðñáãìáôéêþí áíôéëÞøåùí êáé öáíôáóéþí. Ãéá íá åßíáé êÜðïéïò éêáíüò øåõäáßóèçóçò, èá ðñÝðåé íá Ý÷åé åéóá÷èåß óôï ðáßãíéï ôïý íá áðïâëÝðåé Þ íá óôï÷åýåé áíôéêåß- ìåíá. Äåí èá ìðïñïýóáìå íá Ý÷ïõìå øåõäáéóèÞóåéò, Ýíá äåí åß÷áìå åðßãíùóç ôçò äéáöïñÜò ìåôáîý ôïõ íá áíôéëáìâáíüìáóôå êáé ôïõ íá ïíåéñåõüìáóôå. Áõôü ðïõ åðéôõã÷Üíåé ç öáéíïìåíïëïãßá ìÝóù ôçò èåùñßáò ôçò áðïâëåðôé- êüôçôáò ôçò óõíåßäçóçò åßíáé üôé õðåñâáßíåé ôçí åðéññïÞ ðïõ åß÷áí áóêÞóåé ï Descartes êáé ï Locke åíÜíôéá óôç äçìïóéüôçôá ôïõ íïõ, ðïõ åßíáé åðßóçò åðéññïÞ åíÜíôéá óôçí ðñáãìáôéêüôçôá ôçò åìöÜíéóçò ôùí ðñáãìÜôùí. Ãéá ôç öáéíïìåíïëïãßá äåí õðÜñ÷ïõí ‘øéëÝò’ åìöáíßóåéò, êáé ôßðïôå äåí åßíáé ‘áðëÜ êáé ìüíï’ åìöÜíéóç. Ïé åìöáíßóåéò åßíáé ðñáãìáôéêÝò, áíÞêïõí óôï åßíáé. Ôá ðñÜãìáôá öáíåñþíïíôáé. Ç öáéíïìåíïëïãßá ìÜò åðéôñÝðåé íá áíáãíùñßæïõìå êáé íá áðïêáèéóôïýìå ôïí êüóìï ðïõ öáéíüôáí íá Ý÷åé áðïëåóèåß üôáí Þìá- óôáí öõëáêéóìÝíïé ìÝóá óôïí äéêü ìáò åóùôåñéêü êüóìï åîáéôßáò öéëïóïöé- êþí óõã÷ýóåùí. ÐñÜãìáôá ãéá ôá ïðïßá äçëùíüôáí üôé Þôáí áðëþò êáé ìüíï øõ÷ïëïãéêÜ, áðïäåéêíýåôáé ôþñá üôé åßíáé ïíôïëïãéêÜ, ìÝñïò ôïõ åßíáé ôùí
  • 32. § 1.2. Ï Äçìüóéïò ×áñáêôÞñáò ôïõ Íïõ 9 ðñáãìÜôùí. Ïé åéêüíåò, ïé ëÝîåéò, ôá óýìâïëá, ôá áíôéêåßìåíá ôçò áíôßëçøçò, ïé êáôáóôÜóåéò- ðñáãìÜôùí, ïé Üëëïé íüåò, ïé íüìïé êáé ïé êïéíùíéêÝò óõìâÜ- óåéò, üëá áíáãíùñßæïíôáé ôþñá ùò êÜôé ôï ðñáãìáôéêü åêåß Ýîù, ùò ìåôÝ÷ïíôá óôï åßíáé, ùò êÜôé éêáíü íá åìöáíßæåôáé óýìöùíá ìå ôïí äéêü ôïõ éäéáßôåñï êÜèå öïñÜ ôñüðï. ÁëëÜ ç öáéíïìåíïëïãßá êÜíåé êÜôé ðåñéóóüôåñï áðü ôï íá áðïêáèéóôÜ áõôü ðïõ ÷Üèçêå. Áõôü ôï êïììÜôé ôïõ Ýñãïõ ôçò åßíáé, êáôÜ êÜðïéï ôñüðï, Ýñãï Üñíçóçò êáé áìöéóâÞôçóçò êáé åîáñôÜ ôç äéêÞ ôïõ áîßá áðü Ýíá ëÜèïò. Åðé- ðñüóèåôá óå áõôü ôï Ýñãï ôçò áíáóêåõÞò, ç öáéíïìåíïëïãßá ðñïóöÝñåé ôçí çäïíÞ ôçò öéëïóïößáò óå üóïõò èÝëïõí íá ôçí áðïëáýóïõí. ÕðÜñ÷åé ðïëýò ÷þñïò óêÝøçò ó÷åôéêÜ ìå ôïõò ôñüðïõò ìå ôïõò ïðïßïõò ôá ðñÜãìáôá öáíåñþ- íïõí ôïí åáõôü ôïõò êáé ó÷åôéêÜ ìå ôç äéêÞ ìáò éêáíüôçôá íá åßìáóôå öïñåßò ôçò áëÞèåéáò, ôçí éêáíüôçôÜ ìáò íá åðéôñÝðïõìå óôá ðñÜãìáôá íá åìöáíßæï- íôáé. ÐáñïõóéÜóåéò êáé áðïõóßåò óõíõöáßíïíôáé ìå ôñüðï ëåðôü, êáé ç öáéíï- ìåíïëïãßá ìÜò âïçèÜ íá ôéò óêåöèïýìå. Äåí áñêåßôáé óôï íá Üñåé óêåðôéêÜ ðñïóêüììáôá, áëëÜ ìáò ÷ïñçãåß, åðßóçò, ôç äõíáôüôçôá íá êáôáíïïýìå ôéò äéá- öïñÝò, ôéò ôáõôüôçôåò êáé ôéò ìïñöÝò Ýôóé üðùò ôéò êáôáíïïýóáí ïé êëáóéêïß öéëüóïöïé. Åßíáé áíáóôï÷áóôéêÞ êáé èåùñçôéêÞ. Äßíåé áîßá óôïí öéëïóïöéêü âßï ùò Ýíá áíèñþðéíï åðßôåõãìá áêìÞò. Ç öáéíïìåíïëïãßá äåí áñêåßôáé óôï íá èåñáðåýåé ôç äéáíïçôéêÞ ìáò äõóôõ÷ßá, áëëÜ áíïßãåé åðßóçò ôï äñüìï ôçò öéëïóïöéêÞò åîåñåýíçóçò ãéá üóïõò åðéèõìïýí íá ôçí áóêÞóïõí.
  • 33. 10 ÊÅÖ. 1: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÁÐÏÂËÅÐÔÉÊÏÔÇÔÁ;
  • 34. ÊåöÜëáéï 2 Ç ÁÍÔÉËÇØÇ ÅÍÏÓ ÊÕÂÏÕ ÙÓ ÐÁÑÁÄÅÉÃÌÁ ÓÕÍÅÉÄÇÔÇÓ ÅÌÐÅÉÑÉÁÓ Èá ÷ñçóéìïðïéÞóïõìå Ýíá áðëü ðáñÜäåéãìá ãéá íá äéåõêñéíßóïõìå ôï åßäïò ôçò ðåñéãñáöéêÞò áíÜëõóçò ôçò óõíåßäçóçò ðïõ ìáò ðñïóöÝñåé ç öáéíïìåíï- ëïãßá. Áõôü ôï ðáñÜäåéãìá èá ìáò äþóåé ìéá éäÝá ãéá ôï åßäïò ôçò öéëïóïöéêÞò åîÞãçóçò ðïõ ðáñÝ÷åé ç öáéíïìåíïëïãßá. Èá ëåéôïõñãÞóåé ùò ðáñÜäåéãìá ãéá ôéò ðéï óýíèåôåò áíáëýóåéò ðïõ èá åðé÷åéñÞóïõìå áñãüôåñá. 2.1 ÐëåõñÝò, ¼øåéò êáé ÓêéÜóåéò Áíáëïãéóôåßôå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï áíôéëáìâáíüìáóôå Ýíá õëéêü áíôéêåßìåíï, ôÝôïéï üðùò Ýíáò êýâïò. ÂëÝðù ôïí êýâï áðü ìéá ãùíßá, õðü ìéá ðñïïðôéêÞ. Äåí ìðïñþ íá äù ôáõôü÷ñïíá ôïí êýâï áðü üëåò ôéò ðëåõñÝò. Åßíáé ïõóéþäåò ãéá ôçí åìðåéñßá ôïõ êýâïõ ôï üôé ç áíôßëçøç åßíáé ìåñéêÞ, äçëáäÞ üôé ìüíï Ýíá ìÝñïò ôïý áíôéêåéìÝíïõ äßäåôáé êÜèå óôéãìÞ Üìåóá. Ùóôüóï, äåí óõìâáßíåé ùò åÜí íá åß÷á ìüíï ôçí åìðåéñßá ôùí ðëåõñþí ðïõ åßíáé ïñáôÝò áðü ôçí ðá- ñïýóá ïðôéêÞ ìïõ ãùíßá. Êáèþò âëÝðù áõôÝò ôéò ðëåõñÝò, áðïâëÝðù åðßóçò, óõí- áðïâëÝðù, ôéò ðëåõñÝò ðïõ åßíáé êñõììÝíåò. ÂëÝðù ðåñéóóüôåñá áðü ü,ôé ðÝöôåé êÜèå öïñÜ óôá ìÜôéá ìïõ. Ïé ðëåõñÝò ðïõ åßíáé ôþñá ïñáôÝò ðåñé- êõêëþíïíôáé áðü Ýíá êýêëï åí äõíÜìåé ïñáôþí ðëåõñþí ðïõ ôþñá, åíåñãåßá, åßíáé áðïýóåò. ÁõôÝò ïé Üëëåò ðëåõñÝò äßäïíôáé, áëëÜ äßäïíôáé áêñéâþò ùò áðïýóåò. Áðïôåëïýí êáé áõôÝò ìÝñïò áõôïý ðïõ ìïõ äßäåôáé óôçí åìðåéñßá. Áò äéáôõðþóïõìå áõôÞ ôç äïìÞ ùò ðñïò ôéò áíôéêåéìåíéêÝò êáé ôéò õðïêåé- 11
  • 35. 12 ÊÅÖ. 2: Ç ÁÍÔÉËÇØÇ ÅÍÏÓ ÊÕÂÏÕ ìåíéêÝò ôçò äéáóôÜóåéò. ÁíôéêåéìåíéêÜ, áõôü ðïõ ìïõ äßäåôáé üôáí âëÝðù Ýíáí êýâï åßíáé Ýíá ìßãìá ðïõ áðïôåëåßôáé áðü ðëåõñÝò ðïõ åßíáé ðáñïýóåò êáé Üë- ëåò ðïõ åßíáé áðïýóåò, áëëÜ ôéò ïðïßåò óõí-áðïâëÝðù. Ôï ðñÜãìá ðïõ âëÝðù åìðåñéÝ÷åé ìéá ìßîç ðáñïõóßáò êáé áðïõóßáò. ÕðïêåéìåíéêÜ, ç áíôßëçøÞ ìïõ, ôï üôé âëÝðù, åßíáé Ýíá ìßãìá ðïõ áðïôåëåßôáé áðü ðåðëçñùìÝíåò êáé êåíÝò áðïâëÝøåéò. Ôï åíÝñãçìá ôçò áíôßëçøçò åßíáé, ëïéðüí, êáé áõôü ìéá ìßîç: Ýíá ìÝñïò ôïõ áðïâëÝðåé áõôü ðïõ åßíáé ðáñüí, êáé Üëëá ìÝñç ôïõ áðïâëÝðïõí áõôü ðïõ åßíáé áðüí, ôéò ‘Üëëåò ðëåõñÝò’ ôïõ êýâïõ. ÖõóéêÜ, ‘ï êáèÝíáò îÝñåé’ üôé ç áíôßëçøç åìðåñéêëåßåé ôÝôïéá ìßãìáôá, áëëÜ ïõäåßò ãíùñßæåé ôï öéëïóïöéêü ôïõò öïñôßï Þ ôï öéëïóïöéêü ôïõò âåëçíåêÝò. ¼ëåò ïé åìðåéñßåò åìðåñéêëåßïõí Ýíá ìßãìá ðáñïõóßáò êáé áðïõóßáò, êáé óå ïñéóìÝíåò ðåñéðôþóåéò ôï íá åóôéÜóïõìå ôçí ðñïóï÷Þ ìáò óå áõôÞ ôç ìßîç ìðï- ñåß íá åßíáé öéëïóïöéêÜ äéáöùôéóôéêü. ¼ôáí áêïýìå, ãéá ðáñÜäåéãìá, ìéá ðñüôáóç ðïõ Ý÷åé åêöÝñåé Ýíáò ïìéëçôÞò, ôï üôé áêïýìå åìðåñéêëåßåé ìéá ðá- ñïõóßá åíüò ìÝñïõò ôçò ðñüôáóçò, ðáñïõóßá ðïõ ðëáéóéþíåôáé áðü ôçí áðïõóßá ôùí ìåñþí ðïõ Ý÷ïõí Þäç åêöåñèåß êáé áõôþí ðïõ åßíáé íá Ýñèïõí. Ç ßäéá ç ðñüôáóç, ùò üëïí, ßóôáôáé åêåß óôçí áíôßèåóÞ ôçò ðñïò ôç óéùðÞ, ôï èüñõâï êáé ôéò Üëëåò ðñïôÜóåéò ðïõ ðñïçãÞèçêáí, ðïõ áêïëïõèïýí Þ ðïõ ôç óõíïäåýïõí. Ç ìßîç ðáñïõóßáò êáé áðïõóßáò óôçí åìðåéñßá ìéáò ðñüôáóçò åßíáé äéáöïñå- ôéêÞ áðü ôç ìßîç ðïõ åìðåñéêëåßåôáé óôçí áíôßëçøç ôïõ êýâïõ, áëëÜ êáé óôéò äýï ðåñéðôþóåéò õößóôáôáé ìéá ìßîç ðáñïõóßáò êáé áðïõóßáò, Þ ðåðëçñùìÝíùí êáé êåíþí áðïâëÝøåùí. ¢ëëá åßäç áíôéêåéìÝíùí èá Ý÷ïõí ìå ôç óåéñÜ ôïõò Üëëá åßäç ìßîåùí, áëëÜ üëåò ôïõò èá åßíáé ìßîåéò ðáñïõóßáò êáé áðïõóßáò. Áò åðéóôñÝøïõìå óôçí åìðåéñßá ôïõ êýâïõ. Óå ìéá äåäïìÝíç óôéãìÞ, ìüíï ïñéóìÝíåò ðëåõñÝò ôïõ êýâïõ äßäïíôáé óå ìáò ùò ðáñïýóåò, åíþ ïé Üëëåò åß- íáé áðïýóåò. ÁëëÜ îÝñù üôé ìðïñþ åßôå íá êÜíù ôïí êýêëï ôïõ êýâïõ åßôå íá óôñÝøù ôïí êýâï, êáé üôé ôüôå ïé áðïýóåò ðëåõñÝò èá äïèïýí óå èÝá, åíþ ïé ðáñïýóåò ðëåõñÝò èá ðÜøïõí íá äßäïíôáé óå èÝá. Ç áíôßëçøÞ ìïõ åßíáé äõíáìéêÞ, ü÷é óôáôéêÞ: áêüìá êé áí êïéôÜæù ôç ìéá ðëåõñÜ ôïõ êýâïõ, ç äéáêå- êïììÝíç êßíçóç ôùí ìáôéþí ìïõ åéóÜãåé Ýíá åßäïò åñåõíçôéêÞò êéíçôéêüôçôáò, ãéá ôçí ïðïßá äåí Ý÷ù êáí åðßãíùóç. Êáèþò óôñÝöù ôïí êýâï Þ êÜíù ôïí êýêëï ôïõ, ôï äõíÜìåé áíôéëçðôü ãßíåôáé åíåñãåßá áíôéëçðôü, êáé ôï åíåñãåßá áíôéëçðôü âõèßæåôáé óôçí áðïõóßá: ãßíåôáé áõôü ðïõ åß÷å éäùèåß, áõôü ðïõ åß- íáé åê íÝïõ áðëÜ êáé ìüíï äõíÜìåé ïñáôü. Óôçí õðïêåéìåíéêÞ ðëåõñÜ, ïé êåíÝò áðïâëÝøåéò ãßíïíôáé ðåðëçñùìÝíåò êáé ïé ðåðëçñùìÝíåò ãßíïíôáé êåíÝò. ÐåñáéôÝñù, Üëëåò ôñïðéêüôçôåò ôçò áíôßëçøçò ôßèåíôáé åðßóçò óå ëåéôïõñãßá. Äåí ìðïñþ ìüíï íá äù ôïí êýâï áëëÜ êáé íá ôïí áããßîù, ìðïñþ íá ôïí êôõðÞóù ãéá íá äù ôé èüñõâï èá êÜíåé, ìðïñþ íá äïêéìÜóù ôç ãåýóç ôïõ (ãéá ôá ðáé- äéÜ, ôï óôüìá åßíáé ôï ðñùôáñ÷éêü üñãáíï åðáöÞò), êáé ìðïñþ áêüìá êáé íá ôïí ìõñßóù ãéá íá äù áðü ôé åßíáé öôéáãìÝíïò. ¼ëá áõôÜ åßíáé åí äõíÜìåé
  • 36. § 2.1. ÐëåõñÝò, ¼øåéò êáé ÓêéÜóåéò 13 ðáñïõóéÜóåéò ðïõ óõíïäåýïõí êÜèå ðáñïõóßáóç ôïõ êýâïõ, äõíÜìåé óôïé÷åßá ðïõ ìðïñïýí íá åíåñãïðïéçèïýí êáé íá ïäçãçèïýí óå Üìåóç ðáñïõóßá. ¼ëá áõôÜ ðåñéêõêëþíïõí ôïí êýâï áêüìá êé üôáí áõôüò äßäåôáé áðëÜ óôçí üñáóÞ ìïõ. Åßíáé åíäéáöÝñïí íá óçìåéùèåß, ùóôüóï, üôé ìüíï ç üñáóç êáé ç áöÞ ðáñïõóéÜæïõí ôï áíôéêåßìåíï ùò Ýíá êýâï: ç áêïÞ, ç ãåýóç êáé ç üóöñçóç ðáñïõóéÜæïõí ôï õëéêü áðü ôï ïðïßï åßíáé öôéáãìÝíïò ï êýâïò, áëëÜ ü÷é ôïí ÷áñáêôÞñá ôïõ ùò üíôïò ðïõ Ý÷åé ôç ìïñöÞ åíüò êýâïõ. Áò åîåôÜóïõìå ãñÜììá-ãñÜììá ôçí ïðôéêÞ åìðåéñßá ôïõ êýâïõ ìå ëßãï ìå- ãáëýôåñç áêñßâåéá. Ìðïñïýìå íá äéáêñßíïõìå ôñßá óôñþìáôá óå áõôü ðïõ ðáñïõóéÜæåôáé óå åìÜò: 1. Ðñþôïí, õðÜñ÷ïõí ïé ðëåõñÝò ôïõ êýâïõ, Ýîé ðëåõñÝò. ÊÜèå ðëåõñÜ ìðïñåß íá äïèåß õðü äéáöïñåôéêÝò ðñïïðôéêÝò. ÅÜí êñáôÞóù ìéá ðëåõñÜ áðåõèåßáò ìðñïóôÜ ìïõ, ðáñïõóéÜæåôáé ùò ôåôñÜãùíç, áëëÜ åÜí ãåßñù åëáöñÜ ôïí êýâï áðïìáêñýíïíôÜò ôïí áðü åìÝíá, ôüôå ç ðëåõñÜ ãßíåôáé êÜôé ðïõ äßäåôáé ùò ãùíßá êáé ï êýâïò ìïéÜæåé ðåñéóóüôåñï ìå ôñáðÝæéï. Ïé áðïìáêñõóìÝíåò ãùíßåò öáßíïíôáé íá åßíáé åããýôåñá ç ìéá ðñïò ôçí Üëëç áðü ü,ôé ïé êïíôéíÝò. ÅÜí ãåßñù ôïí êýâï áêüìá ðåñéóóüôåñï, ç ðëåõñÜ ãßíåôáé ó÷åäüí óáí ìéá ãñáììÞ êáé Ýðåéôá, ôåëéêÜ, åÜí ôïí ãåßñù ëßãï áêüìá, ç ðëåõñÜ åîáöáíßæåôáé áðü ôç èÝá. Ìå Üëëá ëüãéá, ìéá ðëåõñÜ ìðïñåß íá äïèåß ìå äéáöïñåôéêïýò ôñüðïõò, üðùò ï êýâïò ìðïñåß íá äïèåß õðü äéáöïñåôéêÝò ðëåõñÝò. 2. Áò ïíïìÜóïõìå üøç êÜèå ôñüðï õðü ôïí ïðïßï ìðïñåß íá äïèåß ç ðëåõñÜ. Ç ðëåõñÜ Ý÷åé ôçí üøç ôïõ ôåôñáãþíïõ üôáí ôçí êïéôÜæïõìå Üìåóá, áëëÜ Ý÷åé ôçí üøç åíüò ôñáðåæßïõ üôáí ï êýâïò Ý÷åé óôñáöåß õðü ãùíßá ùò ðñïò åìÜò. ¼ðùò Ýíáò êýâïò äßäåôáé óå åìÜò áðü ðïëëÝò ðëåõñÝò, Ýôóé êáé êÜèå ðëåõñÜ ìðïñåß íá åìöáíéóèåß óå åìÜò õðü ðïëëÝò üøåéò, êáé áõôÝò ïé üøåéò, ìåôáâáôéêÜ, óõíéóôïýí üøåéò ôïõ êýâïõ. ÁëëÜ ìðïñïýìå íá ðñï÷ùñÞóïõìå áêüìá Ýíá âÞìá. 3. Ìðïñþ íá äù ìéá óõãêåêñéìÝíç üøç óå ìéá äåäïìÝíç óôéãìÞ. Ìðïñþ íá êëåßóù ôá ìÜôéá ìïõ ãéá Ýíá ëåðôü, êáé ìåôÜ íá ôá áíïßîù îáíÜ. ÅÜí äåí Ý÷ù ìåôáêéíçèåß, èá ìïõ Ý÷åé äïèåß ç ßäéá üøç. Ç ßäéá üøç ìðïñåß íá ìïõ äïèåß ùò ìéá ôáõôüôçôá ðïõ äéáðåñíÜ ìéá ðïëëüôçôá ÷ñï- íéêÜ äéáöïñåôéêþí åìöáíßóåùí. Áò ïíïìÜóïõìå êáèåìéÜ áðü áõôÝò ôéò óôéãìéáßåò åìöáíßóåéò ìéá óêßáóç ôçò üøçò. ÁõôÞ áðïôåëåß, ìåôáâáôéêÜ, ìéá óêßáóç ôçò ðëåõñÜò êáé ìéá óêßáóç ôïõ êýâïõ. Ìéá óêßáóç åßíáé ìéá ÷ñïíéêÜ åîáôïìéêåõìÝíç ðáñïõóßáóç ôïõ êýâïõ. Ç ëÝîç áõôÞ åßíáé ìåôÜöñáóç ôïõ ãåñìáíéêïý üñïõ Abschattung, ðïõ ìðïñåß íá óçìáßíåé
  • 37. 14 ÊÅÖ. 2: Ç ÁÍÔÉËÇØÇ ÅÍÏÓ ÊÕÂÏÕ ‘óêßáóç’ Þ ‘óêéáãñÜöçìá’. ÔåëéêÜ, óõíåðþò, ï êýâïò äßäåôáé óå åìÝíá õðü ìéá ðïëëüôçôá óêéÜóåùí. Áò áëëÜîïõìå ôï ðáñÜäåéãìá áðü áíôßëçøç åíüò êýâïõ óå áíôßëçøç åíüò êôçñßïõ. ÊïéôÜæù ôçí ðñüóïøç ôïõ êôçñßïõ. ÊïéôÜæù áõôÞ ôçí ðëåõñÜ áðü ìéá ïðôéêÞ ãùíßá ëßãï äåîéüôåñá ôïõ êÝíôñïõ: åêåßíç ôç óôéãìÞ, âëÝðù ìéá óõãêåêñéìÝíç üøç ôçò ðñüóïøçò ôïõ êôçñßïõ. Áò õðïèÝóïõìå üôé óïõ ëÝù: «ÁõôÞ ç èÝá ôïõ êôçñßïõ åßíáé ðïëý åëêõóôéêÞ, Ýëá íá ôï êïéôÜîåéò áðü åäþ». Êáèþò ìåôáêéíïýìáé áðü ôç óçìåéáêÞ áõôÞ ïðôéêÞ ãùíßá êáé åóý ìåôáêéíåßóáé óå áõôÞí, âëÝðåéò ôçí ßäéá üøç ðïõ ìüëéò åßäá, áëëÜ Ý÷åéò ôçí åìðåéñßá äéáöï- ñåôéêþí óêéÜóåùí áðü áõôÝò ðïõ åß÷á åãþ, äéüôé ïé óêéÜóåéò åßíáé ïé óôéãìéáßåò ðáñïõóéÜóåéò, ü÷é ç èÝá Þ ç üøç ðïõ ìðïñåß íá éäùèåß áðü ðïëëïýò èåáôÝò. Ìéá üøç, ìéá ðëåõñÜ, êáé öõóéêÜ ôï ßäéï ôï êôÞñéï åßíáé üëá äéõðïêåéìåíéêÜ, áëëÜ ç óêßáóç åßíáé éäéùôéêÞ êáé õðïêåéìåíéêÞ. Ç óêßáóç ìðïñåß íá åîáñôÜ- ôáé áêüìá êáé áðü ôç äéÜèåóÞ ìïõ åêåßíç ôç óôéãìÞ êáé áðü ôçí êáôÜóôáóç ôùí áéóèçôÞñéùí ïñãÜíùí ìïõ. ÅÜí åßìáé Üññùóôïò Þ æáëéóìÝíïò, ç óêßáóç ìðïñåß íá åßíáé áóôáèÞò êáé ãêñéæùðÞ, áíôß ãéá óôáèåñÞ êáé ìðëå. Ï ó÷åôéêüò êáé õðïêåéìåíéêüò ÷áñáêôÞñáò ôùí óêéÜóåùí äåí óçìáßíåé üôé êáé ïé üøåéò êáé ïé ðëåõñÝò Þ ôá ðñÜãìáôá ðïõ äßäïíôáé ìÝóù ôùí óêéÜóåùí åßíáé ìå ôïí ßäéï ôñüðï ó÷åôéêÜ êáé õðïêåéìåíéêÜ. 2.2 Ç Ôáõôüôçôá ôïõ ºäéïõ ôïõ ÁíôéêåéìÝíïõ Ç áíôßëçøç, óõíåðþò, åìðåñéêëåßåé óôñþìáôá óýíèåóçò, óôñþìáôá ðïëëáðëþí óôïé÷åßùí ðáñïõóßáóçò, åíåñãåßá êáé äõíÜìåé. Ôþñá, ùóôüóï, ìéá óçìáíôéêÞ íÝá äéÜóôáóç èá ðñÝðåé íá åéóá÷èåß óôçí áíÜëõóÞ ìáò. ¼ôáí âëÝðù ôéò äéáöï- ñåôéêÝò ðëåõñÝò ôïõ êýâïõ, üôáí Ý÷ù ôçí åìðåéñßá ðïéêßëùí üøåùí áðü ðïéêßëåò ãùíßåò êáé ìÝóù ðïéêßëùí óêéÜóåùí, åßíáé ïõóéþäåò ãéá ôçí åìðåéñßá ìïõ ôï üôé áíôéëáìâÜíïìáé üëá áõôÜ ôá ðïëëáðëÜ óôïé÷åßá ùò áíÞêïíôá óôïí Ýíá êáé ôïí áõôü êýâï. Ïé ðëåõñÝò, ïé üøåéò êáé ïé óêéÜóåéò ðáñïõóéÜæïíôáé óå åìÝíá, áëëÜ ìÝóá óå üëá áõôÜ ðáñïõóéÜæåôáé ï Ýíáò êáé ï áõôüò êýâïò. Ôá óôñþìáôá äéáöïñÜò ðïõ äßäïíôáé óôçí åìðåéñßá ìïõ óõëëáìâÜíïíôáé óôçí áíôßèåóÞ ôïõò ðñïò ôçí ôáõôüôçôá ðïõ äßäåôáé óõíå÷þò ìÝóá ôïõò êáé ìÝóù áõôþí. Èá Þôáí ëÜèïò, ùóôüóï, íá ðïýìå üôé ï êýâïò åßíáé áðëÜ êáé ìüíï ôï Üèñïé- óìá üëùí ôùí óêéÜóåùí. Ç ôáõôüôçôá ôïõ êýâïõ áíÞêåé óå ìéá äéÜóôáóç äéá- öïñåôéêÞ áðü åêåßíç ôùí ðëåõñþí, ôùí üøåùí êáé ôùí óêéÜóåùí. Ç ôáõôüôçôá åßíáé äéáöïñåôéêÞ áðü ôéò åìöáíßóåéò ðïõ ìáò ðñïóöÝñåé. Ç ôáõôüôçôá ðïôÝ äåí öáíåñþíåôáé ùò ìéá ðëåõñÜ, ìéá üøç Þ ìéá óêßáóç, êáé üìùò ðáñïõóéÜæå- ôáé óå åìÜò áêñéâþò ùò ç ôáõôüôçôá ìÝóá óå üëá ôá ðáñáðÜíù. Ìðïñïýìå íá
  • 38. § 2.2. Ç Ôáõôüôçôá ôïõ ºäéïõ ôïõ ÁíôéêåéìÝíïõ 15 åðéôåëÝóïõìå ìéá áðüâëåøç ôïõ êýâïõ óôçí ïìïéüôçôÜ ôïõ, ü÷é áðëÜ ùò ðñïò ôéò ðëåõñÝò, ôéò üøåéò êáé ôéò óêéÜóåéò ôïõ. Êáèþò êÜíù ôïí êýêëï ôïõ êýâïõ Þ êáèþò ôïí óôñÝöù óôï ÷Ýñé ìïõ, ç óõíå÷Þò ñïÞ ôùí óêéÜóåùí åíïðïéåßôáé ìå ôï íá åßíáé ‘ôïõ’ ßäéïõ êýâïõ. ¼ôáí ëÝìå üôé ðáñïõóéÜæåôáé óå åìÜò ‘ï êýâïò’, åííïïýìå üôé äßäåôáé ç ôáõôüôçôÜ ôïõ. Óå áõôü ôï óçìåßï âëÝðïõìå ìéá âáèýôåñç äéÜóôáóç ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò ôçò óõíåßäçóçò, âáèýôåñç áðü åêåßíåò ðïõ åîåôÜóèçêáí óôï ðñþôï êåöÜëáéï. Ç óõíåßäçóç åßíáé ‘óõíåßäçóç ôéíüò’ õðü ôçí Ýííïéá üôé áðïâëÝðåé ôçí ôáõ- ôüôçôá ôùí áíôéêåéìÝíùí êáé ü÷é áðëÜ êáé ìüíï ôç ñïÞ ôùí åìöáíßóåùí ðïõ ìáò ðáñïõóéÜæïíôáé. Ôï æÞôçìá ôçò ôáõôüôçôáò ôïõ áíôéêåéìÝíïõ èá êáôá- óôåß óçìáíôéêü üôáí èá åîåôÜóïõìå ôç ìåôÜâáóç áðü ôçí áíôßëçøç óôç äéá- íïçôéêÞ åðåîåñãáóßá, üôáí Ýíá áíôéêåßìåíï ôçò áíôßëçøçò èá ãßíåé ìÝñïò ìéáò êáôÜóôáóçò-ðñáãìÜôùí Þ åíüò ãåãïíüôïò, áëëÜ åßíáé óçìáíôéêÞ Þäç êáé ùò óõ- óôáôéêü ôçò áíôßëçøçò. ¼ôáí áíôéëáìâáíüìáóôå Ýíá áíôéêåßìåíï, äåí Ý÷ïõìå áðëÜ êáé ìüíï ìéá ñïÞ óêéÜóåùí, ìéá óåéñÜ åíôõðþóåùí: ìÝóá óå üëåò áõôÝò êáé ìÝóù áõôþí, ìáò äßäåôáé ôï Ýíá êáé áõôü áíôéêåßìåíï, êáé ç ôáõôüôçôá ôïõ áíôéêåéìÝíïõ åßíáé áíôéêåßìåíï áðüâëåøçò, äßäåôáé. ¼ëåò ïé óêéÜóåéò êáé üëåò ïé üøåéò, üëåò ïé åìöáíßóåéò, åêôéìþíôáé ùò áíÞêïõóåò óôï Ýíá êáé ôï áõôü ðñÜãìá. Ç ôáõôüôçôá áíÞêåé óå áõôü ðïõ äßäåôáé óôçí åìðåéñßá, êáé ç áíáãíþñéóç ôçò ôáõôüôçôáò áíÞêåé óôçí áðïâëåðôéêÞ äïìÞ ôçò åìðåéñßáò. Áò óçìåéþóïõìå åðß ôñï÷Üäçí üôé ç ßäéá ç ôáõôüôçôá ìðïñåß íá áðïôåëÝóåé áíôé- êåßìåíï áðüâëåøçò ôüóï åí ôç ðáñïõóßá ôçò üóï êáé åí áðïõóßá ôçò, êáé üôé ìðïñïýìå íá óöÜëëïõìå ãéá áõôÞí. ÁõôÞ ç áíÜëõóç ãéá ôéò ðëåõñÝò, ôéò üøåéò êáé ôéò óêéÜóåéò ìÜò âïçèÜ íá åðéâåâáéþóïõìå ôïí ñåáëéóìü ôçò öáéíïìåíïëïãßáò åíÜíôéá óôéò öéëïóïößåò ôçò ãíþóçò ðïõ êéíïýíôáé óôçí ðáñÜäïóç ôïõ Descartes êáé ôïõ Locke. Óýìöùíá ìå ôéò ôåëåõôáßåò, áõôü ãéá ôï ïðïßï Ý÷ïõìå Üìåóç åðßãíùóç åßíáé ïé åíôõðþóåéò ðïõ Ýñ÷ïíôáé óå åðáöÞ ìå ôçí áéóèçôéêüôçôÜ ìáò. Åßìáóôå Ýãêëåéóôïé óôïí êýêëï ôùí éäåþí ìáò. ÁëëÜ óôï ìÝôñï ðïõ ðáñáäå÷üìáóôå üôé õðÜñ÷ïõí ôÝôïéá ðñÜãìáôá, üðùò ïé óêéÜóåéò óôç äéÜêñéóÞ ôïõò áðü ôéò üøåéò, êáé ïé üøåéò óôç äéÜêñéóÞ ôïõò áðü ôéò ðëåõñÝò, âñßóêïõìå üôé åßíáé ó÷åäüí áäýíáôïí íá äþóïõìå ëüãï ãéá ôÝôïéåò äïìÝò ìå üñïõò áðëþí åíôõðþóåùí êáé éäåþí åíôüò ôïõ íïõ. ÅÜí ôï êáèåôß Þôáí áðëÜ åóùôåñéêü ìÝóá ìáò, ü,ôé èá äéíüôáí óå åìÜò èá Þôáí ïé óêéÜóåéò êáé ôßðïôå Üëëï: ëÜìøåéò ÷ñùìÜôùí êáé ôüíïé Þ÷ùí, ìå âÜóç ôïõò ïðïßïõò èá Ýðñåðå íá óõãêñïôïýíôáé ôá áíôéêåßìåíá. Äåí èá ìðïñïýóáìå ðïôÝ íá äéáêñßíïõìå áíÜìåóá óå ìéá óêßáóç, áðü ôç ìéá, êáé óå ìéá ðëåõñÜ êáé ìéá üøç, áðü ôçí Üëëç. ÁíôéèÝôùò, ïé äéáêñßóåéò áíÜìåóá óå ðëåõñÝò, üøåéò êáé óêéÜóåéò êáèéóôïýí åìöáíÝóôåñá óáöÝò üôé ïé åðéöÜíåéåò êáé ôï èÝáìá ôùí ðñáãìÜôùí åßíáé ‘åêåß Ýîù’ êáé äßäïíôáé Ýôóé óôçí áíôßëçøÞ ìáò. Äåí êáôáóêåõÜæïíôáé áðëÜ êáé ìüíï ìå âÜóç ôéò åíôõðþóåéò ðïõ Ýñ÷ïíôáé
  • 39. 16 ÊÅÖ. 2: Ç ÁÍÔÉËÇØÇ ÅÍÏÓ ÊÕÂÏÕ óå åðáöÞ ìå ôçí áéóèçôéêüôçôÜ ìáò. Ç ðëåõñÜ Þ ç üøç ðïõ ìðïñåß íá éäùèåß ùò ç ßäéá êáé ç áõôÞ áðü ôï ßäéï ðñüóùðï óå äéáöïñåôéêÝò óôéãìÝò, Þ áðü äéáöïñåôéêÜ ðñüóùðá, äåí èá ìðïñïýóå íá åßíáé áðëÜ êáé ìüíï ìéá åíôýðùóç ðïõ åðçñåÜæåé éäéùôéêÜ êÜèå õðïêåéìåíéêüôçôá. ÐåñáéôÝñù, ‘ðßóù áðü ôéò’ êáé ‘ìÝóá óôéò’ ðëåõñÝò, ôéò üøåéò êáé ôéò óêéÜóåéò, õðÜñ÷åé åðßóçò ç åíéêüôçôá ôïõ ßäéïõ ôïõ áíôéêåéìÝíïõ, ç ôáõôüôçôá ðïõ äßäåôáé óå åìÜò. Ç ôáõôüôçôá åßíáé äçìüóéá êáé ðñïóéôÞ óå üëïõò, äåí åßíáé áðëþò êÜôé ðïõ åìåßò ðñïâÜëëïõìå óôéò åìöáíßóåéò. ×ñçóéìïðïéÞóáìå ôçí áíôßëçøç åíüò õëéêïý áíôéêåéìÝíïõ, åíüò êýâïõ, ùò Ýíá áñ÷éêü ðáñÜäåéãìá ãéá ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ áíÜëõóç ôçò áðïâëåðôéêüôç- ôáò. ¢ëëá åßäç áíôéêåéìÝíùí åìðåñéêëåßïõí Üëëåò óýíèåôåò ìïñöÝò ðáñïõóßá- óçò. Ðñéí ðñï÷ùñÞóïõìå óôçí áíÜëõóç ôÝôïéùí áíôéêåéìÝíùí êáé ôùí óýóôïé- ÷ùí ìïñöþí áðïâëåðôéêüôçôáò, áò åîåôÜóïõìå ïñéóìÝíåò ôõðéêÝò äïìÝò ðïõ ðáßæïõí Ýíá óçìáíôéêü ñüëï óôç öáéíïìåíïëïãßá.
  • 40. ÊåöÜëáéï 3 ÔÑÅÉÓ ÔÕÐÉÊÅÓ ÄÏÌÅÓ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÕðÜñ÷ïõí ôñåéò ôýðïé äïìÞò ðïõ åìöáíßæïíôáé óôáèåñÜ óôéò áíáëýóåéò ðïõ åðéôåëïýíôáé óôç öáéíïìåíïëïãßá. ÅÜí Ý÷ïõìå åðßãíùóç áõôþí ôùí ôýðùí, èá åßíáé åõêïëüôåñï íá êáôáíïÞóïõìå ôé óõìâáßíåé óå ïñéóìÝíá ÷ùñßá ôùí öáéíïìåíïëïãéêþí êåéìÝíùí Þ óôçí áíÜðôõîç åíüò óõãêåêñéìÝíïõ èÝìáôïò. Ïé ôñåéò áõôïß ôýðïé åßíáé: á) ç äïìÞ ôùí ìåñþí êáé ôïõ üëïõ, â) ç äïìÞ ôçò ôáõôüôçôáò óôçí ðïëëüôçôá, ã) ç äïìÞ ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò. Ïé ôñåéò äïìÝò óõó÷åôßæïíôáé ìåôáîý ôïõò, áëëÜ äåí ìðïñïýí íá áíá÷èïýí ç ìéá óôçí Üëëç. Ïé ðñþôåò äýï åßíáé æçôÞìáôá ðïõ Ý÷ïõí áíáðôõ÷èåß áðü ðïëëïýò öéëïóüöïõò. Ï ÁñéóôïôÝëçò Ý÷åé ðïëëÜ ðñÜãìáôá íá ìáò ðåé ãéá ôï üëïí êáé ôá ìÝñç óôá ‘‘ÌåôÜ ôÜ öõóéêÜ’’, ãéá ðáñÜäåéãìá, êáé ï ÐëÜôùíáò êáé ïé íåïðëáôùíéêïß óôï÷áóôÝò, üðùò êáé ïé ó÷ïëáóôéêïß, áîéïðïéïýí ôçí éäÝá ôçò ôáõôüôçôáò åí ìÝóù ôùí äéáöïñþí, ôï æÞôçìá ôïõ ‘åíüò óôá ðïëëÜ’. Ùóôüóï, ç èåìáôéêÞ ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò äåí Ý÷åé ôý÷åé åðåîåñ- ãáóßáò, ìå ôñüðï ñçôü êáé óõóôçìáôéêü, áðü ðñïçãïýìåíïõò öéëïóüöïõò. Áõôü ôï æÞôçìá Ý÷åé ôçí êáôáãùãÞ ôïõ óôïí Husserl êáé ôç öáéíïìåíïëïãßá. Ïé ðá- ñïõóßåò êáé ïé áðïõóßåò ìðïñïýí íá áíáìé÷èïýí ìå áîéïóçìåßùôïõò ôñüðïõò, êáé ç äéåñåýíçóç ôÝôïéùí ìéãìÜôùí ìðïñåß åðáîßùò íá áðïôåëÝóåé öéëïóïöéêü ðñüâëçìá. Ðéóôåýù üôé ç öáéíïìåíïëïãßá åðåîåñãÜóôçêå áõôÞ ôç íÝá öéëï- óïöéêÞ äéÜóôáóç, åðåéäÞ áêñéâþò ðñïóðáèïýóå íá áíôåíåñãÞóåé åíÜíôéá óôá åðéóôçìïëïãéêÜ ðñïâëÞìáôá ôçò óýã÷ñïíçò óêÝøçò, åíÜíôéá óôçí åãùêåíôñéêÞ 17
  • 41. 18 ÊÅÖ. 3: ÔÑÅÉÓ ÔÕÐÉÊÅÓ ÄÏÌÅÓ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ äõó÷Ýñåéá ðïõ åãêáéíéÜóèçêå ìå ôïí Descartes. Ç öáéíïìåíïëïãßá óçìåßùóå ìéá èåôéêÞ ðñüïäï, áíôáðáíôþíôáò óå ìéá öéëïóïöéêÞ óýã÷õóç, ðåñßðïõ üðùò ï ÐëÜôùíáò åðåîåñãÜóôçêå ôïí ôñüðï êáôáíüçóçò ôçò åíüôçôáò êáé ôçò ìïñöÞò ùò áðÜíôçóç óôçí ðñüêëçóç ôïõ óïöéóôéêïý óêåðôéêéóìïý. Èá åîåôÜóïõìå êáèÝíáí áðü áõôïýò ôïõò ôýðïõò äïìÞò üðùò áíáðôý÷èçêáí óôç öáéíïìåíïëïãßá. 3.1 ÌÝñç êáé ¼ëïí Ôï üëïí ìðïñåß íá áíáëõèåß óå äýï äéáöïñåôéêÜ åßäç ìåñþí: óå êïììÜôéá êáé óå óôïé÷åßá. Ôá êïììÜôéá åßíáé ìÝñç ðïõ ìðïñïýí íá õößóôáíôáé êáé íá ðáñïõóéÜæïíôáé áêüìá êáé üôáí åßíáé äéá÷ùñéóìÝíá áðü ôï üëïí, ìðïñïýí íá áðïóðáóèïýí áðü ôï üëïí óôï ïðïßï áíÞêïõí. Ôá êïììÜôéá ìðïñïýí íá êëçèïýí êáé áíåîÜñôçôá ìÝñç. Ðáñáäåßãìáôá êïììáôéþí åßíáé ôá öýëëá êáé ôá âåëáíßäéá ðïõ ìðïñïýí íá ÷ùñéóèïýí áðü ôá äÝíôñá ôïõò êáé, ðáñüëá áõôÜ, íá ðáñïõóéÜæïíôáé ùò áíåîÜñôçôåò ïíôüôçôåò. Áêüìá êáé Ýíá êëáäß äÝíôñïõ åßíáé Ýíá áíåîÜñôçôï ìÝñïò, äéüôé ìðïñåß íá ÷ùñéóèåß áðü ôï äÝíôñï. ¼ôáí, âÝâáéá, ÷ùñéóèåß ìå áõôü ôïí ôñüðï, ôüôå äåí ëåéôïõñãåß ðëÝïí ùò Ýíá æùíôáíü êëáäß äÝíôñïõ ðáñÜ ùò Ýíá êïììÜôé îýëïõ, áëëÜ óõíå÷ßæåé íá õößóôáôáé êáé íá ãßíåôáé áíôéëçðôü ùò Ýíá áíåîÜñôçôï ðñÜãìá. Ôá ìÝñç ìéáò ìç÷áíÞò, Ýíá ìÝëïò ìéáò ïìÜäáò çèïðïéþí, Ýíáò óôñáôéþôçò åíüò ïõëáìïý áðïôåëïýí åðßóçò êïììÜôéá åíôüò ôïõ áíôßóôïé÷ïõ êÜèå öïñÜ üëïõ. ÔÝôïéá ðñÜãìáôá áíÞêïõí üíôùò óôï åêôåíÝ- óôåñï êÜèå öïñÜ üëïí ôïõò (ôç ìç÷áíÞ, ôçí ïìÜäá, ôïí ïõëáìü), áëëÜ ìðïñïýí íá õðÜñ÷ïõí êáèáõôÜ êáé íá ðáñïõóéÜæïíôáé áíåîÜñôçôá áðü áõôü ôï üëïí. ¼ôáí ÷ùñßæïíôáé ìå áõôü ôïí ôñüðï, ôá ìÝñç ìåôáôñÝðïíôáé óå üëïí êáé äåí áðïôåëïýí ðëÝïí ìÝñç. Ôá êïììÜôéá åßíáé, óõíåðþò, ìÝñç ðïõ ìðïñïýí íá ãßíïõí üëïí. Ôá óôïé÷åßá åßíáé ìÝñç ðïõ äåí ìðïñïýí íá äéáôçñçèïýí Þ íá ðáñïõóéá- óèïýí áíåîÜñôçôá áðü ôï üëïí óôï ïðïßï áíÞêïõí, äåí ìðïñïýí íá áðïóðá- óèïýí. Ôá óôïé÷åßá åßíáé ìç-áíåîÜñôçôá ìÝñç. Ðáñáäåßãìáôá óôïé÷åßùí åßíáé ôï êüêêéíï ÷ñþìá (Þ ïðïéïäÞðïôå Üëëï ÷ñþìá), ôï ïðïßï äåí ìðïñåß íá ëÜâåé ÷þñá áíåîÜñôçôá áðü êÜðïéá åðéöÜ- íåéá Þ ÷ùñéêÞ Ýêôáóç, êáé Ýíáò ìïõóéêüò ôüíïò, ï ïðïßïò äåí ìðïñåß íá õðÜñîåé ðáñÜ ìüíï óôçí áíÜìéîÞ ôïõ ìå Ýíáí Þ÷ï, êáé åðßóçò ç üñáóç ç ïðïßá äåí ìðï- ñåß íá ëÜâåé ÷þñá ðáñÜ ìüíï óôçí åîÜñôçóÞ ôçò áðü Ýíá ìÜôé. ÔÝôïéá ìÝñç åßíáé ìç-áíåîÜñôçôá êáé äåí ìðïñïýí íá õðÜñ÷ïõí Þ íá ðáñïõóéÜæïíôáé êá- èáõôÜ. ¸íá êëáäß ìðïñåß íá êïðåß áðü ôï äÝíôñï áëëÜ Ýíáò ôüíïò äåí ìðïñåß íá áðïìïíùèåß áðü ôïí Þ÷ï êáé ç üñáóç äåí ìðïñåß íá áðïìáêñõíèåß áðü ôï
  • 42. § 3.1. ÌÝñç êáé ¼ëïí 19 ìÜôé. Ôá óôïé÷åßá äåí ìðïñïýí íá õðÜñ÷ïõí ðáñÜ ìüíï óôç ìßîç ôïõò ìå Üëëá óôïé÷åßá. Ôá óôïé÷åßá åßíáé ôï åßäïò åêåßíï ôùí ìåñþí ðïõ äåí ìðïñïýí íá ãßíïõí üëïí. Åýóôï÷á ðáñáäåßãìáôá óôïé÷åßùí Þ ìç-áíåîÜñôçôùí ìåñþí ìðïñïýí íá âñåèïýí óôéò äéáóôÜóåéò ðïõ äéáêñßíïíôáé áðü ôç öõóéêÞ. Óôç ìç÷áíéêÞ, Ýíá óþìá óå êßíçóç êáôÝ÷åé ôá óôïé÷åßá ôçò ìÜæáò, ôçò ôá÷ýôçôáò, ôçò ïñìÞò, ôçò åðéôÜ÷õíóçò, êáé ç ìÜæá êáé ç åðéôÜ÷õíóç óõíäÝïíôáé ìå ôç óåéñÜ ôïõò, áðü ôçí ïõóßá ôïõò, ìå ôç äýíáìç. Óôïí çëåêôñïìáãíçôéóìü, Ýíá çëåêôñéêü ñåýìá êáôÝ÷åé ôç äéÜóôáóç ôçò ôÜóçò áíÜ ìïíÜäá ÷ñüíïõ, ç ïðïßá ìåôñÜôáé óå áìðÝñ, êáé áõôÞ ç äéÜóôáóç óõíäÝåôáé, ìå ôç óåéñÜ ôçò, ìå ôï çëåêôñéêü äõíáìéêü (âïëô), ôçí áíôßóôáóç (ohm) êáé ôçí éó÷ý (vatt). ¼ëåò áõôÝò ïé äéáóôÜóåéò åßíáé áëëçëåîÜñôçôåò: äåí ìðïñåß íá õðÜñîåé ïñìÞ ÷ùñßò ìÜæá êáé ôá÷ýôçôá, Þ åðéôÜ÷õíóç ÷ùñßò ìÜæá êáé äýíáìç, Þ ñåýìá ÷ùñßò äõíáìéêü. ¸íá óõãêåêñéìÝíï áíôéêåßìåíï ìðïñåß íá áðïôåëåß, áðü ìéá Üðïøç, êïì- ìÜôé êáé íá åßíáé, áðü Üëëç Üðïøç, óôïé÷åßï. Ãéá ðáñÜäåéãìá, Ýíá âåëáíßäé ìðïñåß íá ÷ùñéóèåß áðü ôï äÝíôñï, áëëÜ ùò áíôéêåßìåíï ôçò áíôßëçøçò äåí ìðïñåß íá ÷ùñéóèåß áðü ôï âÜèïò ðåäßïõ ôïõ: ãéá íá äßäåôáé óôçí áíôßëçøç, ôï âåëáíßäé èá ðñÝðåé íá ãßíåôáé ïñáôü óôçí áíôßèåóÞ ôïõ ðñïò Ýíá âÜèïò ðåäßïõ ôïý åíüò Þ ôïõ Üëëïõ åßäïõò. ÕðÜñ÷åé ìéá óõãêåêñéìÝíç áíáãêáéüôçôá óôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ôá óôïé÷åßá áíáìéãíýïíôáé ìåôáîý ôïõò óå Ýíá üëïí. ÏñéóìÝíá óôïé÷åßá óôçñßæïíôáé óå Üëëá êáé ðñïêýðôåé ìéá äéÜêñéóç áíÜìåóá óå óôçñßæïíôá êáé óôçñéæüìåíá ìÝñç. Ç áðü÷ñùóç óôçñßæåôáé óôï ÷ñþìá, åíþ, áíôßóôñïöá, ôï ÷ñþìá óôçñßæåé ôçí áðü÷ñùóç Þ õðüêåéôáé ôçò áðü÷ñùóçò. Ç üñáóç óôçñßæåôáé óôï ìÜôé êáé ôï ìÜôé óôçñßæåé ôçí üñáóç Þ õðüêåéôáé ôçò üñá- óçò. ÐåñáéôÝñù, ìðïñïýí íá õðÜñîïõí ðïëëáðëÜ óôñþìáôá óôÞñéîçò: ï ôüíïò ôïõ ÷ñþìáôïò óôçñßæåôáé óôçí áðü÷ñùóç, ç ïðïßá ìå ôç óåéñÜ ôçò óôçñßæåôáé óôï ÷ñþìá. Óå áõôÞ ôçí ðåñßðôùóç, ï ôüíïò ìüíïí Ýììåóá óôçñßæåôáé óôï ÷ñþìá (ìÝóù ôçò áðü÷ñùóçò), åíþ ç áðü÷ñùóç óôçñßæåôáé Üìåóá óôï ÷ñþìá. Ï ôüíïò ôïõ Þ÷ïõ êáé ôï ôÝìðñï óôçñßæïíôáé, ùóôüóï, áìöüôåñá óôïí Þ÷ï Üìåóá. Áò ðñïóèÝóïõìå ìéá Üëëç äéåõêñßíéóç ùò ðñïò ôïõò üñïõò: Ýíá üëïí ìðïñåß íá êëçèåß concretum, êÜôé ðïõ ìðïñåß íá õðÜñ÷åé êáèáõôü êáé íá ðáñïõóéÜ- æåôáé êáé íá äßäåôáé óôçí åìðåéñßá ùò Ýíá óõãêåêñéìÝíï áôïìéêü áíôéêåßìåíï. ¸íá êïììÜôé, Ýíá áíåîÜñôçôï ìÝñïò, åßíáé Ýíá ìÝñïò ðïõ ìðïñåß íá ãßíåé con- cretum. Áíôßèåôá, ôá óôïé÷åßá äåí ìðïñïýí íá ãßíïõí concreta. ¼ðïôå êáé íá õðÜñîïõí, üðïôå êáé íá äïèïýí óôçí åìðåéñßá, óýñïõí ìáæß ôïõò êáé Üëëá óôïé÷åßá: õðÜñ÷ïõí ìüíï óôç ìßîç ôïõò ìå ôá óõìðëçñùìáôéêÜ ôïõò ìÝñç. Ùóôüóï, åßíáé äõíáôüí íá óêåöèïýìå ôá óôïé÷åßá äé’åáõôÜ êáé íá ìéëÞóïõìå ãéá áõôÜ. Ìðïñïýìå íá ìéëÞóïõìå ãéá ôïí ôüíï, äß÷ùò íá áíáöÝñïõìå ôïí Þ÷ï, ìðïñïýìå íá ìéëÞóïõìå ãéá ôçí áðü÷ñùóç ÷ùñßò íá áíáöÝñïõìå ôï ÷ñþìá, ìðïñïýìå íá ìéëÞóïõìå ãéá ôçí üñáóç äß÷ùò íá áíáöÝñïõìå ôï ìÜôé. ¼ôáí
  • 43. 20 ÊÅÖ. 3: ÔÑÅÉÓ ÔÕÐÉÊÅÓ ÄÏÌÅÓ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ åîåôÜæïõìå ôá óôïé÷åßá áðëþò äé’åáõôÜ, áðïôåëïýí abstracta, ôá óêåöôüìáóôå ìå ôñüðï áöáéñåôéêü. Ç äõíáôüôçôá íá ìéëÜìå ãéá ôÝôïéá abstracta, ç äõíáôü- ôçôá íá ìéëÜìå áöáéñåôéêÜ, ðñïêýðôåé åðåéäÞ ìðïñïýìå íá ÷ñçóéìïðïéÞóïõìå ôç ãëþóóá. Åßíáé ç ãëþóóá ðïõ ìáò åðéôñÝðåé íá áó÷ïëïýìáóôå ìå Ýíá óôïé- ÷åßï îÝ÷ùñá áðü ôï áíáãêáóôéêü ôïõ óõìðëÞñùìá áðü Üëëá óôïé÷åßá êáé ôï áíôßóôïé÷ï üëïí. Ùóôüóï, áíáäýåôáé Ýíáò êßíäõíïò ìÝóá áðü áõôÞ ôçí éêá- íüôçôá: åðåéäÞ ìðïñïýìå íá ìéëÞóïõìå ãéá Ýíá óôïé÷åßï äé’åáõôü, ÷ùñßò íá áíáöÝñïõìå ôá óõíáðôüìåíá ìå áõôü óôïé÷åßá, ßóùò áñ÷ßóïõìå íá íïìßæïõìå üôé áõôü ôï óôïé÷åßï ìðïñåß íá õðÜñ÷åé äé’åáõôü, üôé ìðïñåß íá ãßíåé concre- tum. ºóùò áñ÷ßóïõìå íá óêåöôüìáóôå ôçí üñáóç, ãéá ðáñÜäåéãìá, ùò åÜí íá ìðïñïýóå íá õðÜñîåé äé’åáõôÞ, ùò åÜí íá ìðïñïýóå íá õðÜñîåé îÝ÷ùñá áðü ôï ìÜôé. Ç äéÜêñéóç ìåôáîý êïììáôéþí êáé óôïé÷åßùí åßíáé ðïëý óçìáíôéêÞ óôç öé- ëïóïöéêÞ áíÜëõóç. Áõôü ðïõ óõìâáßíåé óõ÷íÜ óôç öéëïóïößá, åßíáé üôé êÜôé ðïõ áðïôåëåß óôïé÷åßï åêëáìâÜíåôáé ùò êïììÜôé, åêëáìâÜíåôáé ùò êÜôé ðïõ ìðïñåß íá ÷ùñéóèåß áðü ôï ðëáôýôåñï üëïí êáé ôá Üëëá ìÝñç. Ôüôå ðñïêýðôåé Ýíá ôå÷íçôü öéëïóïöéêü ‘ðñüâëçìá’ ãéá ôï ðþò ìðïñåß íá áíá-óõãêñïôçèåß ôï ðñùôáñ÷éêü üëïí. Ç áëçèéíÞ åðßëõóç áõôïý ôïõ ðñïâëÞìáôïò äåí óõíßóôáôáé óôï íá êáôáóêåõÜóïõìå Ýíá íÝï ôñüðï ïéêïäüìçóçò ôïõ üëïõ óôç âÜóç ôÝ- ôïéùí, ëáíèáóìÝíá áðïêïììÝíùí, ìåñþí, áëëÜ áðëÜ ôï íá äåßîïõìå üôé ôï åí ëüãù ìÝñïò áðïôåëïýóå óôïé÷åßï, êáé ü÷é êïììÜôé, êáé üôé äåí èá Ýðñåðå ðïôÝ íá åß÷å åîáñ÷Þò ÷ùñéóèåß áðü ôï üëïí. ÐïëëÜ öéëïóïöéêÜ åðé÷åéñÞìáôá óõ- íéóôïýí áðëÜ êáé ìüíï ðåñßðëïêåò ðñïóðÜèåéåò íá äåßîïõìå üôé êÜôé áðïôåëåß Ýíá áíåîÜñôçôï (ü÷é Ýíá åîáñôçìÝíï) ìÝñïò, äçëáäÞ óôïé÷åßï êáé ü÷é êïììÜôé. Áõôü ôï åßäïò ôå÷íçôïý ðñïâëÞìáôïò ðñïêýðôåé, ãéá ðáñÜäåéãìá, óå ó÷Ýóç ìå ôïí íïõ êáé ôá áíôéêåßìåíÜ ôïõ. ¼ðùò åßäáìå óôï ÊåöÜëáéï 1, ïé Üíèñùðïé óõ÷íÜ èåùñïýí üôé ï íïõò åßíáé ìéá óöáßñá êëåéóìÝíç óôïí åáõôü ôçò, äçëáäÞ Ýíá êïììÜôé ðïõ ìðïñåß íá ÷ùñéóèåß áðü ôï ðåñéâÜëëïí ôïõ êüóìïõ óôï ïðïßï áíÞêåé óýìöùíá ìå ôçí öýóç êáé ôçí ïõóßá ôïõ. Ôüôå, èá èÝóïõí ôï åñþôçìá ðþò ï íïõò ìðïñåß ðïôÝ íá åîÝëèåé áðü ôïí åáõôü ôïõ êáé íá âñåé ôé óõìâáßíåé óôïí êüóìï. ÁëëÜ ï íïõò äåí ìðïñåß íá ÷ùñéóèåß ìå áõôü ôïí ôñüðï, áöïý ï íïõò åßíáé Ýíá óôïé÷åßï ãéá ôïí êüóìï êáé ãéá ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï: ï íïõò åßíáé, áðü ôçí ïõóßá ôïõ, óýóôïé÷ïò ìå ôá áíôéêåßìåíÜ ôïõ. Ï íïõò åßíáé áðü ôçí ïõóßá ôïõ áðïâëåðôéêüò. Äåí õðÜñ÷åé ‘ ôï ðñüâëçìá ôçò ãíþóçò’ Þ ‘ôï ðñüâëçìá ôïõ åîùôåñéêïý êüóìïõ’, äåí õðÜñ÷åé ðñüâëçìá ó÷åôéêÜ ìå ôï ðùò ðñïóåããßæïõìå ôçí ‘åîù-íïçôéêÞ’ ðñáãìáôéêüôçôá, äéüôé äåí èá Ýðñåðå ðïôÝ åîáñ÷Þò íá Ý÷åé ÷ùñéóèåß ï íïõò áðü ôçí ðñáãìáôéêüôçôá. Ï íïõò êáé ôï åßíáé áðïôåëïýí óôïé÷åßá ôï Ýíá ãéá ôï Üëëï, äåí áðïôåëïýí êïììÜôéá ðïõ ìðïñïýí íá áðïêïðïýí áðü ôï üëïí óôï ïðïßï áíÞêïõí. Ïìïßùò, ï áíèñþðéíïò íïõò ÷ùñßæåôáé óõ÷íÜ áðü ôïí åãêÝöáëï êáé áðü ôï óþìá óáí íá Þôáí Ýíá êïììÜôé
  • 44. § 3.1. ÌÝñç êáé ¼ëïí 21 êáé ü÷é Ýíá óôïé÷åßï ðïõ óôçñßæåôáé ðÜíù ôïõò. Ôï ðñüâëçìá ‘íïõò-åãêÝöáëïò’ ìðïñïýìå êé áõôü íá ôï åðåîåñãáóôïýìå ùò ìéá åêäï÷Þ ôçò óýã÷õóçò ðïõ áöïñÜ ôá ìÝñç êáé ôï üëïí. ¸íá Üëëï ðáñÜäåéãìá ôçò ëïãéêÞò ôïõ ó÷Þìáôïò ‘ìÝñç-üëïí’ ìðïñåß íá âñå- èåß óôçí áíÜëõóÞ ìáò ãéá ôçí áíôßëçøç åíüò êýâïõ. Ïé óêéÜóåéò, ïé üøåéò êáé ïé ðëåõñÝò, üðùò êáé ç ôáõôüôçôá ôïõ ßäéïõ ôïõ êýâïõ, áðïôåëïýí üëá óôïé÷åßá ôï Ýíá ãéá ôï Üëëï óå ó÷Ýóç ìå ôçí ðáñïõóßáóç ôïõ áíôéêåéìÝíïõ. Äåí èá ìðïñïý- óáìå íá Ý÷ïõìå ôçí ðáñïõóßáóç ôùí ðëåõñþí ðáñÜ ìüíï ìÝóù ôùí üøåùí, ïé ïðïßåò ìå ôç óåéñÜ ôïõò ðáñïõóéÜæïíôáé ìüíï ìÝóù óêéÜóåùí. Ï êýâïò ï ßäéïò óôçí ôáõôüôçôÜ ôïõ äåí ìðïñåß íá ðáñïõóéáóèåß áíôéëçðôéêÜ ðáñÜ ìüíï ìÝóù ôïõ ðïëëáðëïý ôùí ðëåõñþí, ôùí üøåùí êáé ôùí óêéÜóåùí. Èá áðïôåëïýóå ðåñßðôùóç êáêþò åííïïýìåíçò óõãêåêñéìåíïðïßçóçò, ðåñßðôùóç áíáæÞôçóçò åíüò êïììáôéïý áíôß åíüò óôïé÷åßïõ, ôï íá èÝëïõìå íá Ý÷ïõìå ôïí êýâï ùò êÜôé äé’åáõôü êáé ü÷é ùò êÜôé óôçñéæüìåíï óôï ðïëëáðëü ôùí ðáñïõóéÜóåþí ôïõ. ÕðÜñ÷åé ðÜíôá ï êßíäõíïò üôé èá äéáóðÜóïõìå áõôü ðïõ äåí äéáóðÜôáé, üôé èá ìåôáôñÝøïõìå ôï abstractum óå concretum, äéüôé óôïí ëüãï ìáò ìðï- ñïýìå íá ìéëÜìå ãéá Ýíá óôïé÷åßï ÷ùñßò íá áíáöÝñïõìå ðÜíù óå ôé óôçñßæåôáé. Ìðïñïýìå íá ìéëÜìå, ãéá ðáñÜäåéãìá, ãéá ‘ôï ôñßãùíï’ êáé ìåôÜ áðü ëßãï íá áñ÷ßóïõìå íá óêåöôüìáóôå üôé õðÜñ÷åé Ýíá ôñßãùíï ÷ùñéóôÜ áðü ôá ôñßãùíá ôá åíóùìáôùìÝíá óå Ýíá ðñÜãìá. ¼ôáí åðéôñÝðïõìå íá óõìâåß êÜôé ôÝôïéï, ìåôáôñÝðïõìå Ýíá óôïé÷åßï óå êïììÜôé, Ýíá abstractum óå concretum, êáé áñ÷ß- æïõìå íá èÝôïõìå ôï åñþôçìá ðþò óôçí åõ÷Þ èá ìðïñïýóáìå íá óõíáíôÞóïõìå áõôü ôï êïììÜôé, ðþò èá ìðïñïýóå íá ðáñïõóéáóèåß êáèáõôü óå åìÜò. Åðé- ôñÝðïõìå óôïí áöáéñåôéêü ÷áñáêôÞñá ôïõ ëüãïõ ìáò íá ìáò ðáñáðëáíÞóåé êáé íá ìáò êÜíåé íá ðéóôåýïõìå üôé ôï ðñÜãìá ãéá ôï ïðïßï ìéëÜìå èá ìðïñïýóå íá ðáñïõóéáóèåß óå åìÜò êáèáõôü êáé ìå ôñüðï óõãêåêñéìÝíï. ÅéóÜãïõìå ìéá áðïêïðÞ, åêåß üðïõ èá Ýðñåðå íá êÜíïõìå áðëÜ êáé ìüíï ìéá äéÜêñéóç. Ç áíôßèåóç áíÜìåóá óå êïììÜôéá êáé óå óôïé÷åßá åìöáíßæåôáé ùò óçìá- íôéêüò áñùãüò óôçí åéóáãùãÞ ìáò óôç öáéíïìåíïëïãßá. ÐïëëÜ æçôÞìáôá ðïõ öáßíïíôáé ðïëý óýíèåôá êáôáëÞãïõí íá ãßíïíôáé áðëÜ, üôáí äéáôõðþíïíôáé ìå üñïõò ðïõ áíáöÝñïíôáé óôá åßäç ôùí ìåñþí ðïõ ëåéôïõñãïýí óå êÜèå ðåñß- ðôùóç. Ìéá öéëïóïöéêÞ áíÜëõóç óõíßóôáôáé óõíÞèùò óôçí Ýêèåóç ôùí ðïéêß- ëùí óôïé÷åßùí ðïõ ðñüêåéôáé íá óõóôÞóïõí Ýíá äåäïìÝíï üëïí. Ç öéëïóïöéêÞ áíÜëõóç ôçò üñáóçò, ãéá ðáñÜäåéãìá, èá äåßîåé ðþò ç üñáóç óôçñßæåôáé óôï ìÜôé êáé, óõíåðþò, óôçí êéíçôéêüôçôá ôïõ óþìáôïò (óôéò äéáêåêïììÝíåò êéíÞóåéò ôïõ ìáôéïý, óôçí éêáíüôçôá ôçò êåöáëÞò íá óôñÝöåôáé, óôçí éêáíüôçôá üëïõ ôïõ óþìáôïò íá ðçãáßíåé áðü ôï Ýíá ìÝñïò óôï Üëëï, áðü ìéá ïðôéêÞ ãùíßá óôçí Üëëç), ðþò ôï ïñÜí êáé áõôü ðïõ ïñÜôáé áðïôåëïýí óôïé÷åßá óôï åóùôåñéêü åíüò üëïõ, êáé ðþò ôï ïñÜí Ý÷åé ùò ðñïûðüèåóÞ ôïõ Üëëåò áéóèçôçñéáêÝò ôñï- ðéêüôçôåò, üðùò ç áöÞ, ç áêïÞ êáé ïé êéíáéóèçôéêÝò êéíÞóåéò. Ìéá öéëïóïöéêÞ
  • 45. 22 ÊÅÖ. 3: ÔÑÅÉÓ ÔÕÐÉÊÅÓ ÄÏÌÅÓ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ áíÜëõóç èá ìáò âïçèÞóåé íá áðïöýãïõìå ôïí ðåéñáóìü íá ìåôáôñÝøïõìå ôá óôïé÷åßá óå êïììÜôéá, üðùò ãßíåôáé, ãéá ðáñÜäåéãìá, üôáí ðñïóðáèïýìå íá áðïêüøïõìå ôçí üñáóç áðü ôçí êéíçôéêüôçôá. Áêüìá êáé ôï åñþôçìá ãéá ôçí áíèñþðéíç øõ÷Þ, Þ ãéá ôçí øõ÷Þ êÜèå Ýìâéïõ ðñÜãìáôïò, ìðïñåß íá äéáóáöçíéóèåß ÷Üñç óôçí åðßêëçóç ôçò äéÜêñéóçò ìåôáîý ìåñþí êáé üëïõ. Ç øõ÷Þ áðïôåëåß Ýíá óôïé÷åßï: åíÝ÷åé ìéá ïõóéþäç ó÷Ýóç ðñïò ôï óþìá êáé óôçñßæåôáé ðÜíù óôï óþìá, óôï ïðïßï äßíåé æùÞ, ôï ïðïßï êáèïñßæåé êáé ìÝóá óôï ïðïßï åêöñÜæåôáé. Ôá áíèñþðéíá üíôá åßíáé Ýìøõ÷á óþìáôá, ü÷é ðíåýìáôá ðïõ áðÝêôçóáí ýëç. ÁëëÜ óõ÷íÜ äçìéïõñãåßôáé ìéá êáñéêáôïýñá ôçò øõ÷Þò üôáí áõôÞ ìåôáôñÝðåôáé óå êïììÜôé, óå ìéá æùéêÞ äýíáìç áíåîÜñôçôá áðü ôï ïñãáíéêü ôçò èåìÝëéï, áêüìá êáé óå êÜôé ðïõ ìðïñåß íá ðñï-õðÜñ÷åé ôïõ óþìáôïò. ÂÝâáéá, ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï ç øõ÷Þ áðïôåëåß Ýíá óôïé÷åßï ôïõ Ýìâéïõ óþìáôïò åßíáé äéáöïñåôéêüò áðü ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ç áðü÷ñùóç áðïôåëåß óôïé÷åßï ôïõ ÷ñþìáôïò, áëëÜ ôï ðñþôï âÞìá ãéá íá äéáóáöçíßóïõìå ôç öýóç ôçò øõ÷Þò åßíáé íá äåßîïõìå üôé áõôÞ äåí áðïôåëåß Ýíá ðñÜãìá éêáíü íá áðïóðáóèåß áðü Ýíá üëïí, êÜôé ðïõ ìðïñåß íá êáôáíïçèåß îÝ÷ùñá áðü ôçí áíÜìéîÞ ôïõ óôï óþìá. Õößóôáôáé ìéá áíáãêáéüôçôá óôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ôá óôïé÷åßá, äçëáäÞ ôá ìç-áíåîÜñôçôá ìÝñç, äéåõèåôïýíôáé óôï åóùôåñéêü åíüò üëïõ. ÏñéóìÝíá óôïé÷åßá áðïôåëïýí ôïõò ìåóïëáâçôÝò ãéá Üëëá, êáèþò ôá ôåëåõôáßá óõììåôÝ- ÷ïõí óôï üëïí ìüíï ìÝóá áðü ôá ðñþôá: óôçí áíôßëçøç ôïõ êýâïõ, ïé üøåéò áðïôåëïýí ôïõò ìåóïëáâçôÝò ìåôáîý ôùí óêéÜóåùí êáé ôùí ðëåõñþí, êáé ïé ðëåõñÝò ìåôáîý ôùí üøåùí êáé ôïõ ßäéïõ ôïõ êýâïõ (ïé óêéÜóåéò äåí ðáñïõóéÜ- æïõí ôïí ßäéï ôïí êýâï, ìüíï ôéò ðëåõñÝò ôïõ êáé ôéò üøåéò ôïõ êáé, óõíåðþò, Ýììåóá ôïí êýâï). Ç Ýêèåóç ìéáò ôÝôïéáò ðáñÜôáîçò ôùí óôïé÷åßùí ðñïóöÝñåé ìéá êáôáíüçóç ôïõ üëïõ ðïõ âñßóêåôáé êÜèå öïñÜ õðü åîÝôáóç. Áõôü ðïõ óõìâáßíåé óõ÷íÜ, ùóôüóï, åßíáé üôé áñèñþíïõìå êÜðïéá áðü ôá ìÝñç ôïõ üëïõ áëëÜ ðáñáãíùñßæïõìå êÜðïéá Üëëá, Þ üôé ðñïóðáèïýìå íá ìåôáôñÝøïõìå ôá óôïé÷åßá óå áðïóðÜóìáôá, èåùñþíôáò ôá óôïé÷åßá ðïõ Ý÷ïõìå áðïìïíþóåé ùò êïììÜôéá, Þ üôé ëáìâÜíïõìå Ýíá óôïé÷åßï ùò éóïäýíáìï ìå Ýíá Üëëï, äçëáäÞ üôé áðïôõã÷Üíïõìå óôï íá ÷áñÜîïõìå ìéá äéÜêñéóç. Åßíáé ðéèáíü, ãéá ðáñÜäåéãìá, íá óõã÷Ýïõìå ôçí ðïëéôéêÞ ìå ôçí ïéêïíïìßá åíôüò ôïõ üëïõ ôùí áíèñþðéíùí ó÷Ýóåùí Þ ßóùò óêåöèïýìå üôé ç ïéêïíïìßá, ç ïðïßá óõíéóôÜ ìüíï Ýíá óôïé÷åßï, áðïôåëåß ôï üëïí. Ï Marx, ãéá ðáñÜäåéãìá, áíõøþíåé ôçí ïéêïíïìßá óå üëïí ôùí áíèñþðéíùí ó÷Ýóåùí, êáé ï Hobbes áíõøþíåé ôéò óõìâáôéêÝò ó÷Ýóåéò óå üëïí, åíþ áðïôåëïýí ìüíï Ýíá ìÝñïò ôïõ êïéíùíéêïý üëïõ. Ç åðåîåñãáóßá ôùí ìåñþí êáé ôïõ üëïõ åßíáé êåíôñéêü æÞôçìá óôçí öéëïóïöéêÞ êáé ôçí áíèñþðéíç êáôáíüçóç. ÊÜèå öïñÜ ðïõ óêåöôüìáóôå ãéá êÜôé, áñèñþíïõìå ôá ìÝñç êáé ôï áíôß- óôïé÷ï üëïí. Ôá ìÝñç êáé ôï üëïí óõíéóôïýí ôï ðåñéå÷üìåíï áõôïý ðïõ óêåöôü-
  • 46. § 3.2. Ç Ôáõôüôçôá óôçí Ðïëëüôçôá 23 ìáóôå üôáí ðçãáßíïõìå ðéï ðÝñá áðü ôçí áðëÞ áéóèçôéêüôçôá êáé ôçí ìÜëëïí âïõâÞ áíôßëçøç. Ç êáôïíïìáóßá ôùí ìåñþí áðïôåëåß ôçí ïõóßá ôçò óêÝøçò, êáé åßíáé óçìáíôéêü íá äåé êáíåßò ôç äéáöïñÜ ìåôáîý ôùí ìåñþí êáé ôùí óôïé÷åßùí, üôáí ðñïóðáèåß íá êáôáíïÞóåé, öéëïóïöéêÜ, ôé åßíáé ç êáôáíüçóç. 3.2 Ç Ôáõôüôçôá óôçí Ðïëëüôçôá ¸÷ïõìå Þäç áíôéìåôùðßóåé ôï æÞôçìá ôçò ôáõôüôçôáò óôçí ðïëëüôçôá, üôáí åîåôÜóáìå ôçí áíôßëçøç åíüò êýâïõ. Ï êýâïò ùò ôáõôüôçôá öáíåñþèçêå ùò êÜôé äéáêñéôü áðü ôéò ðëåõñÝò, ôéò üøåéò êáé ôéò óêéÜóåéò ôïõ, êáé üìùò ðá- ñïõóéáæüôáí ìÝóù üëùí áõôþí. Áõôü ðïõ ìðïñïýìå íá êÜíïõìå ôþñá åßíáé íá äåßîïõìå ðüóï åõñÝùò åêôåôáìÝíç åßíáé áõôÞ ç ìïñöÞ ðáñïõóßáóçò êáé íá öÝñïõìå óôï öùò ìåñéêÝò áðü ôéò öéëïóïöéêÝò ôçò óõíåðáãùãÝò. ÁõôÞ ç äïìÞ ëåéôïõñãåß óôçí áíôßëçøç êÜèå õëéêïý ðñÜãìáôïò, üðùò Ý÷ïõìå äåé, áëëÜ ëåé- ôïõñãåß åðßóçò ãéá êÜèå åßäïò ðñÜãìáôïò ðïõ ìðïñåß íá ðáñïõóéáóèåß óå åìÜò. Ùò áñ÷Þ, áò åîåôÜóïõìå ðþò ëåéôïõñãåß óôçí ðáñïõóßáóç ôçò óçìáóßáò ìÝóù ôçò ãëþóóáò. ¼ôáí åðéèõìïýìå íá åêöñÜóïõìå êÜôé, ìðïñïýìå ðÜíôá íá äéáêñßíïõìå áíÜìåóá óôçí Ýêöñáóç êáé óå áõôü ðïõ åêöñÜæåôáé. ÅÜí ðù: «ôï ÷éüíé êÜ- ëõøå ôï äñüìï», «ï äñüìïò êáëýöèçêå áðü ÷éüíé» Þ «Die Strasse ist verschneit», Ý÷ù åêöÝñåé ôñåéò äéáöïñåôéêÝò åêöñÜóåéò, áëëÜ ìðïñþ íá èåùñÞóù üôé êáé ïé ôñåéò Ý÷ïõí åêöñÜóåé ìéá êáé ôçí áõôÞ óçìáóßá Þ Ýíá êáé ôï áõôü åêöñáóèÝí, Ýíá êáé ôï áõôü ãåãïíüò Þ ðëçñïöïñßá. Ïé ôñåéò åêöñÜóåéò åßíáé êÜôé óáí ôñåéò üøåéò åíüò êáé ôïõ ßäéïõ ðñÜãìáôïò, ìå ôç äéáöïñÜ üôé óå áõôÞ ôçí ðåñßðôùóç ôï áíôéêåßìåíï åßíáé ðïëýðëïêï êáé ôï ïíôïëïãéêü ôïõ êáèåóôþò åßíáé äéáöï- ñåôéêü áðü åêåßíï ôïõ êýâïõ. Èá ìðïñïýóá íá åíôåßíù ôçí ðïëëüôçôá áêüìá ðåñáéôÝñù, ôïíßæïíôáò ôéò ðñïôÜóåéò ìïõ ìå äéáöïñåôéêü ôñüðï: ôç ìéá öïñÜ öùíÜæïíôáò äõíáôÜ ôçí ðñüôáóç, ôçí Üëëç öïñÜ øéèõñßæïíôÜò ôçí, ìåôÜ åêöù- íþíôÜò ôçí ìå öùíÞ õøçëïý ôüíïõ êïê. Áõôïß üëïé èá åßíáé ðïéêßëïé ôñüðïé ðáñïõóßáóçò ìéáò êáé ôçò áõôÞò ðñüôáóçò, êáé üìùò üëåò ïé åêöïñÝò êáé üëåò ïé ðñïôÜóåéò (üðùò êáé ðïëëÝò Üëëåò äõíáôÝò åêäï÷Ýò ôïõò) èá ðáñïõóéÜæïõí ìéá êáé ôçí áõôÞ óçìáóßá, Ýíá êáé ôï áõôü ãåãïíüò. Ôï æÞôçìá åßíáé üôé ôï ôáõôü ãåãïíüò ìðïñåß íá åêöñáóèåß ìå ðïëëáðëïýò ôñüðïõò, êáé üôé ôï ãåãïíüò åßíáé äéáöïñåôéêü áðü êáèåìéÜ êáé áðü üëåò ôéò åêöñÜóåéò ôïõ. ¼ðùò áêñéâþò ï êýâïò áíÞêåé óå ìéá äéÜóôáóç äéáöïñåôéêÞ áðü åêåßíç ôùí ðëåõñþí, ôùí üøåùí êáé ôùí óêéÜóåùí, Ýôóé êáé ç óçìáóßá ôïõ ãåãïíüôïò áíÞêåé óå ìéá äéÜóôáóç äéáöïñåôéêÞ áðü ôçí ðïëëüôçôá ôùí åêöñÜóåùí êáé ôùí åêöïñþí ìÝóù ôùí ïðïßùí äßäåôáé. Ãéá áõôüí ôïí ëüãï, èá Þôáí ðáñáðëáíçôéêü íá áíáæçôÞóïõìå ôç óçìáóßá Þ ôï ãåãïíüò óáí íá
  • 47. 24 ÊÅÖ. 3: ÔÑÅÉÓ ÔÕÐÉÊÅÓ ÄÏÌÅÓ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ åðñüêåéôï ãéá Ýíá åßäïò íïçôéêÞò ðñüôáóçò, Ýíá åßäïò öáíôÜóìáôïò áíÜëïãïõ ðñïò ôéò åêöñÜóåéò ðïõ åêöÝñïõìå äçìüóéá. Ìéá ôÝôïéá ðñÜîç èá óõíéóôïýóå ôï óýíçèåò öéëïóïöéêü ëÜèïò ôÞò êáêþò åííïïýìåíçò óõãêåêñéìåíïðïßçóçò, ôï ëÜèïò ôïõ íá ëáìâÜíïõìå Ýíá óôïé÷åßï ùò êïììÜôé. Ç óçìáóßá åßíáé áêñéâþò ç ôáõôüôçôá ðïõ âñßóêåôáé óôï åóùôåñéêü ôùí åêöñÜóåþí ôçò êáé üìùò õðåñÜíù ôùí åêöñÜóåþí ôçò. Èá ðñÝðåé åðßóçò íá óçìåéùèåß üôé ç ôáõôÞ óçìáóßá åßíáé éêáíÞ íá ðáñïõóéáóèåß ìÝóù ðïëëþí áêüìá ðñïôÜóåùí Þ åêöñÜóåùí (óå Üëëåò áêüìá ãëþóóåò, óå ãëþóóåò óçìÜôùí, ìÝóù ÷åéñïíïìéþí êáé Üëëùí óõìâüëùí) ðïõ êáôÜ ôï ìåãáëýôåñï ìÝñïò ôïõò äåí èá ôåèïýí ðïôÝ, üðùò êáé ï êýâïò óõíéóôÜ ìéá ôáõôüôçôá ðïõ èá ìðïñïýóå íá ãßíåé áíôéëçðôÞ ìÝóù óêéÜóåùí ðïõ äåí Ý÷ïõìå áêüìá åíåñãïðïéÞóåé. Ï ïñßæïíôáò ôïõ åí äõíÜìåé êáé ôïõ áðüíôïò ðåñéóôïé÷ßæåé ôéò åíåñãåßá ðáñïõóéÜóåéò ôïõ ðñÜãìáôïò. Ôï ðñÜãìá ìðïñåß ðÜíôá íá ðáñïõóéÜæåôáé ìå ðåñéóóüôåñïõò ôñüðïõò áðü áõôïýò ðïõ ãíùñßæïõìå Þäç: ôï ðñÜãìá èá åíÝ÷åé ðÜíôá ùò ðáñáêáôáèÞêç ðåñéóóüôåñåò åìöáíßóåéò. Ùò Üëëï ðáñÜäåéãìá ôáõôüôçôáò óôçí ðïëëüôçôá, ìðïñïýìå íá èåùñÞóïõìå Ýíá óçìáíôéêü éóôïñéêü ãåãïíüò, üðùò ç áðüâáóç óôç Íïñìáíäßá êáôÜ ôïí äåýôåñï ðáãêüóìéï ðüëåìï. Áõôü ôï ãåãïíüò äßäåôáé ìå äéáöïñåôéêü ôñüðï óôçí åìðåéñßá åêåßíùí ðïõ óõììåôåß÷áí óå áõôü, ìå äéáöïñåôéêü ôñüðï óôçí åìðåéñßá ôùí ßäéùí åêåßíùí áíèñþðùí üôáí áðëÜ êáé ìüíï ôï åíèõìïýíôáé, ìå äéáöïñåôéêü ôñüðï óôçí åìðåéñßá åêåßíùí ðïõ äéÜâáóáí ãéá áõôü Ýôóé üðùò êáôáãñÜöçêå óôá ñåðïñôÜæ ôùí ôüôå åöçìåñßäùí, ìå äéáöïñåôéêü ôñüðï óôçí åìðåéñßá åêåßíùí ðïõ ãñÜöïõí Þ äéáâÜæïõí åê ôùí õóôÝñùí âéâëßá ó÷åôéêÜ ìå ôï ãåãïíüò, ìå äéáöïñåôéêü ôñüðï óôçí åìðåéñßá åêåßíùí ðïõ ëáìâÜíïõí ìÝñïò óôçí åðéìíçìüóõíç ôåëåôÞ óôéò áêôÝò ôçò Íïñìáíäßáò, ìå äéáöïñåôéêü ôñüðï óôçí åìðåéñßá åêåßíùí ðïõ âëÝðïõí ôáéíßåò ðïõ êáôÝãñáøáí ôüôå ôï ðñáãìáôéêü ãåãïíüò, êáé áêüìá ìå äéáöïñåôéêü ôñüðï óôçí åìðåéñßá åêåßíùí ðïõ âëÝðïõí ôáéíßåò êáé ôçëåïðôéêÜ ðñïãñÜììáôá ðïõ áíáöÝñïíôáé ôþñá óôï ãåãïíüò. Ôï ßäéï ãåãïíüò åß÷å äïèåß ðñï-ëçðôéêÜ óå åêåßíïõò ðïõ ó÷åäßáæáí ôçí ðñáãìáôïðïßçóÞ ôïõ êáé, áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ, óå åêåßíïõò ðïõ ó÷åäßáæáí ðþò èá ôï áíôéìåôùðßóïõí. ÕðÜñ÷ïõí, áíáìöéóâÞôçôá, ðïëëïß áêüìá ôñüðïé õðü ôïõò ïðïßïõò ôï ßäéï êáé ôï áõôü ãåãïíüò ìðïñåß íá áðïôåëÝóåé áíôéêåßìåíï áðüâëåøçò êáé íá êáôáóôåß ðáñüí, êáé ç ôáõôüôçôá ôïõ ãåãïíüôïò äéáôçñåßôáé ìÝóá áðü üëïõò áõôïýò ôïõò ôñüðïõò. Áò óôñáöïýìå óôá áéóèçôéêÜ áíôéêåßìåíá. ¸íá êáé ôï áõôü äñÜìá, áò ðïýìå, Ç Äïýêéóóá ôïõ ÌÜëöé, ðáñïõóéÜæåôáé óå üëåò ôéò ðáñáóôÜóåéò êáé üëåò ôéò áíáãíþóåéò ôïõ, óýìöùíá ìå ôéò ðïéêßëåò åñìçíåßåò ðïõ ôïõ äßäïíôáé, êáé ðáñïõóéÜóôçêå åðßóçò óôïí ßäéï ôïí John Webster üôáí Ýãñáøå ôï Ýñãï. Ìßá êáé ç áõôÞ óõìöùíßá, ãéá ðáñÜäåéãìá ç Hafner Symphony ôïý Mozart, äßäåôáé óå üëåò ôéò åêôåëÝóåéò ôçò. Ç åñìçíåßá ðïõ äüèçêå áðü ôïí Bruno
  • 48. § 3.2. Ç Ôáõôüôçôá óôçí Ðïëëüôçôá 25 Walter åßíáé äéáöïñåôéêÞ áðü åêåßíç ôïõ Klaus Tennstedt, êáé ðïëý ìÜëëïí ï ãåíéêüò ôñüðïò ôçò åñìçíåßáò ôçò óôéò áñ÷Ýò ôïõ åéêïóôïý áéþíá Þôáí äéáöï- ñåôéêüò áðü ôïí êïéíü ôñüðï åñìçíåßáò ôçò óôï ôÝëïò ôïõ áéþíá, áëëÜ üëåò ïé åñìçíåßåò åßíáé åñìçíåßåò ìéáò êáé ôçò áõôÞò óõìöùíßáò. Åßíáé åíäéáöÝñïí íá óçìåéùèåß üôé ç åããñáöÞ óå äßóêï åíüò ìïõóéêïý Ýñãïõ åßíáé äéáöïñåôéêÞ áðü ìéá æùíôáíÞ åêôÝëåóÞ ôïõ, äéüôé ç åããñáöÞ óõëëáìâÜíåé ìßá ìüíï áðü ôéò åêôåëÝóåéò, åíþ êÜèå æùíôáíÞ åêôÝëåóç åßíáé äéáöïñåôéêÞ áðü üëåò ôéò Üëëåò. ÅÜí èá Ýðñåðå íá áêïýóù äýï öïñÝò ôçí ßäéá åããñáöÞ, èá Üêïõãá äõï öïñÝò ôçí ßäéá åêôÝëåóç, ü÷é áðëÜ êáé ìüíï ôçí ßäéá óõìöùíßá, êáé ùóôüóï ôï Üêïõóìá èá Þôáí äéáöïñåôéêü êÜèå öïñÜ: ïñéóìÝíåò äéáóôÜóåéò ôïõ Ýñãïõ, åéò âÜñïò Üëëùí, èá âñßóêïíôáí óôï ðñïóêÞíéï, ßóùò íá Þôáí äéáöïñåôéêÞ ç äéÜèåóÞ ìïõ, ç ìÝñá ç ßäéá ßóùò íá Þôáí öùôåéíÞ Þ ìåëáã÷ïëéêÞ. ¼ôáí ìéá åããñáöÞ óõëëáìâÜíåé ìßá ìüíï åêôÝëåóç, åßíáé óáí íá óõëëáìâÜíåé ìéá ôáéíßá ìéá ìüíï üøç åíüò êýâïõ êáé íá ìïõ åðéôñÝðåôáé íá äù ôïí ßäéï ôïí êýâï áðïêëåéóôéêÜ õðü áõôÞ ôç óõãêåêñéìÝíç åìöÜíéóÞ ôïõ. ÅÜí óôñáöïýìå áðü ôéò ôÝ÷íåò ðïõ áðáéôïýí êÜðïéï åßäïò åêôÝëåóçò óå åêåßíåò ðïõ äåí áðáéôïýí êÜôé ôÝôïéï, óõíáíôÜìå ðåñáéôÝñù äéáöïñÝò ùò ðñïò ôç äïìÞ ôçò ôáõôüôçôáò óôçí ðïëëüôçôá. ¸íáò æùãñáöéêüò ðßíáêáò äåí åêôå- ëåßôáé ïõäüëùò ìå ôñüðï áíÜëïãï ðñïò ôçí åêôÝëåóç ìéáò ïñ÷Þóôñáò: ðáñïõ- óéÜæåôáé Üìåóá êÜèå öïñÜ ðïõ ôïí âëÝðïõìå, ü÷é üôáí êÜðïéïò ôïí åêôåëåß. Äåí õðÜñ÷åé åêôåëåóôÞò ðïõ èá ðñÝðåé íá ìåóïëáâÞóåé ìåôáîý ôùí èåáôþí êáé ôïõ Ýñãïõ ìå ôïí ôñüðï ðïõ ïé ìïõóéêïß èá ðñÝðåé íá ìåóïëáâÞóïõí ìåôáîý ôùí áêñïáôþí êáé ôïõ Ýñãïõ. Ðáñüëá áõôÜ, Ýíáò êáé ï áõôüò ðßíáêáò ìðïñåß íá éäùèåß ôç ìéá óôéãìÞ, åíþ ôçí Üëëç óôéãìÞ áðëÜ íá åßíáé áíôéêåßìåíï åíèý- ìçóçò, ìðïñïýí íá äïèïýí ãñáðôÝò áíáëýóåéò ôïõ, ìðïñïýí íá æùãñáöéóôïýí áíôßãñáöÜ ôïõ, êáé ìðïñïýí íá êáôáóêåõáóôïýí åêôõðþóåéò, ‘áíáôõðþóåéò’ ôïõ ðßíáêá. Õößóôáôáé åðßóçò ìéá äéáöïñÜ áíÜìåóá óôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ï ðßíáêáò åìöáíßóôçêå óôïí êáëëéôÝ÷íç êáé óôï ðþò åìöáíßæåôáé óôï èåáôÞ, üðùò åðßóçò äéáöïñÝò áíÜìåóá óôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï âëÝðåé ôïí ðßíáêá Ýíáò êáëëéåñãçìÝíïò èåáôÞò êáé êÜðïéïò ðïõ áðëÜ ôïõ ñß÷íåé ìéá ìáôéÜ áðü ðåñéÝñãåéá. Ï ðßíáêáò áíáìÝíåé ôïõò èåáôÝò ôïõ ãéá íá ïëïêëçñùèåß ùò Ýñãï ôÝ÷íçò, áëëÜ ôïýôï óõìâáßíåé ìå äéáöïñåôéêü ôñüðï áðü ôï ðþò ìéá óõìöùíßá ðåñéìÝíåé ôçí åêôÝëåóÞ ôçò ãéá íá åéóÝëèåé óôï åíåñãåßá åßíáé. Ïé ôáõôüôçôåò êáé ïé ðïëëüôçôåò åßíáé äéáöïñåôéêÝò óå êÜèå ðåñßðôùóç. Áò óôñáöïýìå óôá èñçóêåõôéêÜ ãåãïíüôá ãéá íá äïýìå ðåñáéôÝñù ðáñá- äåßãìáôá. Ç ¸îïäïò ðáñïõóéÜóôçêå óôïí åâñáúêü ëáü ðïõ áíáìåß÷èçêå óå áõôÞí, áëëÜ ôï ßäéï ãåãïíüò ðáñïõóéÜæåôáé óå áõôïýò ðïõ äéáâÜæïõí ó÷åôéêÜ ìå áõôü óôéò ÃñáöÝò êáé óå áõôïýò ðïõ ãéïñôÜæïõí ôï Åâñáúêü ÐÜó÷á. Ãéá ôïõò ×ñéóôéáíïýò, ôï ãåãïíüò ôïõ èáíÜôïõ êáé ôçò ÁíÜóôáóçò ôïõ ×ñéóôïý õðÞñîå áíôéêåßìåíï åìðåéñßáò ãéá ôïõò ìáèçôÝò Ôïõ, êáé ðáñïõóéÜæåôáé ðåñáéôÝñù, ìå
  • 49. 26 ÊÅÖ. 3: ÔÑÅÉÓ ÔÕÐÉÊÅÓ ÄÏÌÅÓ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ äéáöïñåôéêïýò ôñüðïõò, ìÝóù ôçò áíÜãíùóçò ôùí Ãñáöþí, ìÝóá áðü ôéò ìáñ- ôõñßåò ôùí ìáñôýñùí êáé ôùí ïìïëïãçôþí, êáé ìÝóá áðü ôéò åõ÷áñéóôßåò êáé, åéäéêüôåñá, ôçí Èåßá Êïéíùíßá. Ùóôüóï, ãéá ôïõò ÷ñéóôéáíïýò, ôï üôé ôéìïýí ôçí Èåßá Êïéíùíßá äåí óõíéóôÜ ìüíï ìéá ðáñïõóßáóç ôïõ èáíÜôïõ êáé ôçò ÁíÜóôáóçò ôïõ ×ñéóôïý, áëëÜ åðßóçò ìéá Ýììåóç ðáñïõóßáóç ôïõ Åâñáúêïý ÐÜó÷á êáé ôçò Åîüäïõ. Óõíåðþò, áêüìá êáé ôï éåñü åßíáé ìéá ôáõôüôçôá óôçí ðïëëüôçôá ôùí ðáñïõóéÜóåþí ôïõ. Ç ôáõôüôçôá ðïõ äßäåôáé ìÝóá áðü ôçí ðïëëüôçôá ôùí åìöáíßóåùí áíÞêåé óå ìéá äéÜóôáóç äéáöïñåôéêÞ áðü åêåßíç ôçò ðïëëüôçôáò. Ç ôáõôüôçôá äåí áðïôåëåß Ýíá ìÝëïò ôçò ðïëëüôçôáò: ï êýâïò äåí åßíáé ìßá áðü ôéò üøåéò Þ ôéò óêéÜóåéò, ç ðñüôáóç äåí áðïôåëåß ìéá áðü ôéò åêöïñÝò ôçò, ôï Ýñãï äåí áðïôåëåß áðëÜ êáé ìüíï ìéá áðü ôéò åêôåëÝóåéò ôïõ. Ç ôáõôüôçôá õðåñâáßíåé ôçí ðïëëüôçôá ôùí ðáñïõóéÜóåùí, âáßíåé ðÝñá áðü áõôÝò. Ç ôáõôüôçôá äåí åßíáé áðëÜ êáé ìüíï ôï Üèñïéóìá ôùí åìöáíßóåùí: ôï íá ôçí äïýìå áðëÜ ùò ôï ÜèñïéóìÜ ôïõò èá óÞìáéíå üôé éóïðåäþíïõìå ôéò äýï äéáóôÜóåéò ðïõ èá ðñÝðåé íá ìåßíïõí äéáêñéôÝò. Óå áõôÞ ôçí ðåñßðôùóç, ôï êáèåôß èá åß÷å êáôáóôåß áðëÜ êáé ìüíï ìéá óåéñÜ åìöáíßóåùí, ðïõ üëåò ôïõò èá áíÞêáí óå ìéá ìüíï äéÜóôáóç. Áíôßèåôá, èá ðñÝðåé íá áíáãíùñéóèåß ç ôáõôüôçôá ùò êÜôé õðåñÜíù ôçò äéÜóôáóçò ôùí åìöáíßóåùí, ùò êÜôé ðïõ ðáñïõóéÜæåôáé ìÝóá áðü üëåò ôéò åìöáíßóåéò êáé, åîßóïõ, ìÝóù Üëëùí äõíáôþí åìöáíßóåùí. Ôï åßíáé áõôÞò ôçò ôáõôüôçôáò åßíáé êÜôé ðïõ ìÜëëïí ìáò äéáöåýãåé. Íïìß- æïõìå üôé îÝñïõìå ìÜëëïí ìå óáöÞíåéá ôé åßíáé ìéá åìöÜíéóç – ìéá üøç ðïõ âëÝðïõìå, ìéá ðñüôáóç ðïõ åêöÝñïõìå, ìéá åêôÝëåóç ðïõ áêïýìå- áëëÜ ç ôáõ- ôüôçôá öáßíåôáé íá åßíáé êÜôé ðïõ äåí ìðïñïýìå íá ôï áããßîïõìå ìå ôá ÷Ýñéá ìáò Þ íá ôï âÜëïõìå ìðñïóôÜ óôá ìÜôéá ìáò. Öáßíåôáé íá äéáöåýãåé ôçò óýë- ëçøÞò ìáò. Êáé üìùò ãíùñßæïõìå üôé ç ôáõôüôçôá äåí ìðïñåß ðïôÝ íá áíá÷èåß óå ìéá áðü ôéò åìöáíßóåéò ôçò. Ãíùñßæïõìå üôé ç ôáõôüôçôá èá ðñÝðåé íá äéá- êñéèåß áðü áõôÞí üðùò êáé áðü êÜèå Üëëç ôçò ðáñïõóßáóç, ôçò ïðïßáò êÜèå öïñÜ ÷áßñïõìå. ÅÜí ç ôáõôüôçôá ðáñïõóéÜæåôáé ôþñá ìå Ýíáí ôñüðï, äéáôç- ñåß åðßóçò ùò ðáñáêáôáèÞêç Üëëïõò ôñüðïõò ìå ôïõò ïðïßïõò äßäåôáé êáé ìå ôïõò ïðïßïõò åðáíåìöáíßæåôáé, ðÜíôá ùò Ýíá êáé ôï áõôü ðñÜãìá, óå åìÜò êáé óôïõò Üëëïõò. ÐÜíôá áðïêáëýðôåé êáé ôáõôü÷ñïíá åðéêáëýðôåé ôïí åáõôü ôçò. Ôï ðñÜãìá ìðïñåß ðÜíôá íá äïèåß åê íÝïõ, ßóùò ìÜëéóôá ìå ôñüðïõò ðïõ äåí ìðïñïýìå íá óõëëÜâïõìå ðñï-ëçðôéêÜ. Áõôü ðïõ ðñïóðáèïýìå íá êÜíïõìå óôç öéëïóïöéêÞ áíÜëõóç åßíáé íá åîáóöáëßóïõìå ôçí ðñáãìáôéêüôçôá ôÝôïéùí ôáõôïôÞôùí, íá öÝñïõìå óôçí åðéöÜíåéá ôï ãåãïíüò üôé åßíáé äéáöïñåôéêÝò áðü ôï ðïëëáðëü ôùí ðáñïõóéÜóåþí ôïõò, êáé íá äåßîïõìå üôé, ðáñÜ ôï ëáíèÜíïí êáèåóôþò ôïõò, óõíéóôïýí ðñáãìáôéêÜ Ýíá óõóôáôéêü áõôïý ðïõ äßäåôáé óôçí åìðåéñßá. ÐñÜãìáôé, ßóùò ç åõêïëüôåñç áðÜíôçóç ðïõ èá ìðïñïýóå íá äïèåß óôï åñþ-
  • 50. § 3.2. Ç Ôáõôüôçôá óôçí Ðïëëüôçôá 27 ôçìá ‘‘Ôé åßíáé ç öáéíïìåíïëïãéêÞ áíÜëõóç’’, èá Þôáí íá ðïýìå üôé ðåñéãñÜöåé ôçí ðïëëüôçôá ðïõ éäéÜæåé óå êÜèå åßäïò áíôéêåéìÝíïõ. Ìéá öáéíïìåíïëïãßá ôçò óçìáóßáò èá äéáôýðùíå ôçí ðïëëüôçôá ìÝóù ôçò ïðïßáò äßäïíôáé ïé óç- ìáóßåò. Ìéá öáéíïìåíïëïãßá ôçò ôÝ÷íçò èá ðåñéÝãñáöå ôá ðïéêßëá ðïëëáðëÜ ìÝóù ôùí ïðïßùí ôá áíôéêåßìåíá ôçò ôÝ÷íçò ðáñïõóéÜæïíôáé êáé ôáõôïðïéïý- íôáé. Ìéá öáéíïìåíïëïãßá ôçò öáíôáóßáò èá ðåñéÝãñáöå ôï ðïëëáðëü ôùí åìöáíßóåùí ìÝóù ôùí ïðïßùí äßäïíôáé öáíôáóéáêÜ áíôéêåßìåíá. Ìéá öáé- íïìåíïëïãßá ôçò èñçóêåßáò èá óõæçôïýóå ôï ðïëëáðëü ôùí åìöáíßóåùí ðïõ éäéÜæïõí óôá èñçóêåõôéêÜ áíôéêåßìåíá. ÊÜèå ðïëëáðëü åßíáé äéáöïñåôéêü, ôï êáèÝíá éäéÜæåé óôç äéêÞ ôïõ ôáõôüôçôá, êáé ïé ôáõôüôçôåò äéáöÝñïõí ùò ðñïò ôï åßäïò ôïõò. ‘Ðïëëüôçôá åìöáíßóåùí’ êáé ‘ôáõôüôçôá’ åßíáé áíÜëïãïé üñïé: ç ôáõôüôçôá åíüò áíôéêåéìÝíïõ ôÝ÷íçò åßíáé äéáöïñåôéêÞ áðü åêåßíç åíüò ðïëé- ôéêïý ãåãïíüôïò, êáé, ùóôüóï, áìöüôåñá óõíéóôïýí ôáõôüôçôåò êáé áìöüôåñá åíÝ÷ïõí ôïõò äéêïýò ôïõò ôñüðïõò ÷ïñÞãçóçò. Äéáôõðþíïíôáò ìå ðñïóï÷Þ ôá äéÜöïñá ðïëëáðëÜ êáé ôéò äéÜöïñåò ôáõôüôçôåò, ç öáéíïìåíïëïãßá ìÜò âïçèÜ íá äéáôçñÞóïõìå ôçí ðñáãìáôéêüôçôá êáé ôç äéáöïñåôéêüôçôÜ ôïõò. Ìáò âïçèÜ íá áðïöýãïõìå ôïí áíáãùãéóìü, öÝñíïíôáò óôçí åðéöÜíåéá áõôü ðïõ éäéÜæåé óå êÜèå åßäïò üíôïò, ü÷é ìüíï üóïí áöïñÜ ôçí áíåîÜñôçôç ýðáñîÞ ôïõ áëëÜ, åðßóçò, üóïí áöïñÜ êáé ôç äýíáìÞ ôïõ íá ðáñïõóéÜæåôáé. Ìéá çèéêÞ ðñÜîç, ãéá ðáñÜäåéãìá, èá äéáêñéèåß ìå ìåãáëýôåñç æùçñüôçôá áðü ìéá êáôáíáãêáóôéêÞ óõìðåñéöïñÜ, åÜí åßìáóôå éêáíïß íá äéáôõðþóïõìå ôï ðïëëáðëü ôùí ðáñïõ- óéÜóåùí ðïõ éäéÜæåé óôçí êáèåìéÜ ôïõò. Ôá ðåñéóóüôåñá ôùí ðáñáäåéãìÜôùí ðïõ åîåôÜóáìå ó÷åôéêÜ ìå ôéò ôáõôü- ôçôåò óôçí ðïëëüôçôá, Ý÷ïõí ó÷åôéóèåß ìå Ýíá åíéêü õðïêåßìåíï áíôßëçøçò Þ ãíþóçò. ¼ôáí åéóÜãïõìå ôçí ðáñïõóßá Üëëùí ðñïóþðùí, üôáí åìðåñéêëåß- ïõìå ôç äéÜóôáóç ôçò äéõðïêåéìåíéêüôçôáò, Ýíá ðïëý ðëïõóéüôåñï ðëÝãìá ðïë- ëáðëïý Ýñ÷åôáé óôçí åðéöÜíåéá. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ôï ðïëëáðëü ôùí ðëåõñþí, ôùí üøåùí êáé ôùí óêéÜóåùí ðáñïõóéÜæåé Ýíá óùìáôéêü áíôéêåßìåíï óå åìÝíá, êáé ôï ðïëëáðëü áëëÜæåé êáô’ áíôáðüêñéóç ðñïò ôéò äéêÝò ìïõ êéíÞóåéò óôï ÷þñï. ÁëëÜ üôáí åéóÜãïíôáé óôç óêçíÞ Üëëá õðïêåßìåíá áíôßëçøçò, ç ßäéá ôáõôüôçôá åêëáìâÜíåé ìéá âáèýôåñç áíôéêåéìåíéêüôçôá, ìéá ðëïõóéüôåñç Ýí- íïéá õðåñâáôéêüôçôáò: âëÝðù áõôÞ ôçí ôáõôüôçôá, ðëÝïí, ü÷é áðëÜ êáé ìüíï ùò ôï ðñÜãìá ðïõ èá Ýâëåðá äéáöïñåôéêÜ åÜí Ýìåëëå íá êéíçèþ ìå áõôü Þ ôïí Üëëï ôñüðï, áëëÜ ùò áõôü ôï ßäéï ðñÜãìá ðïõ âëÝðåé êÜðïéïò Üëëïò, áêñéâþò áõôÞ ôç óôéãìÞ, õðü ìéá Üëëç ðñïïðôéêÞ. Ôï áíôéêåßìåíï äßäåôáé óå Üëëïõò èå- áôÝò ìÝóù åíüò ðïëëáðëïý ðïõ åßíáé äéáöïñåôéêü áðü áõôü ðïõ áíôéêñßæù åãþ, êáé âëÝðù ôï áíôéêåßìåíï áêñéâþò ùò êÜôé ðïõ âëÝðïõí ïé Üëëïé áðü ïðôéêÝò ãùíßåò ôéò ïðïßåò äåí ìïéñÜæïìáé áõôÞ ôç óôéãìÞ ìáæß ôïõò. Óõíåéäçôïðïéþ ôüôå üôé áõôü ôï áíôéêåßìåíï ðáñïõóéÜæåé óôïõò Üëëïõò ïðôéêÝò åêäï÷Ýò ôïõ ðïõ äåí ðáñïõóéÜæïíôáé óå åìÝíá êáé ôéò ïðïßåò óõí-áðïâëÝðù áêñéâþò ùò ôÝôïéåò ðïõ
  • 51. 28 ÊÅÖ. 3: ÔÑÅÉÓ ÔÕÐÉÊÅÓ ÄÏÌÅÓ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ äåí åßíáé äéêÝò ìïõ. Ç ôáõôüôçôá ôïõ ðñÜãìáôïò åßíáé åêåß ü÷é ìüíï ãéá ìÝíá áëëÜ êáé ãéá ôïõò Üëëïõò, êáé óõíåðþò óõíéóôÜ ãéá åìÝíá ðëÝïí ìéá âáèý- ôåñç êáé ðëïõóéüôåñç ôáõôüôçôá. Óå áõôÞ ôçí ðåñßðôùóç õðÜñ÷åé ðåñéóóüôåñï ‘åêåß’: ôï åßíáé êáé ç ôáõôüôçôá ôïõ ðñÜãìáôïò åíôåßíïíôáé ÷Üñç óôçí åéóáãùãÞ äéõðïêåéìåíéêþí ðñïïðôéêþí. Ç ßäéá ç äéÜóôáóç ôïõ üôé ôï áíôéêåßìåíï åßíáé ‘åêåß’ ôüóï ãéá ôïõò Üëëïõò üóï êáé ãéá åìÝíá óõíéóôÜ ìéá ðñïóèÞêç óôï åßíáé êáé ôçí ôáõôüôçôá ôïõ ðñÜãìáôïò. Ç ßäéá åðáýîçóç óå ðëïýôï ëáìâÜíåé ÷þñá óå ó÷Ýóç ìå Üëëåò ôáõôüôç- ôåò, ôÝôïéåò üðùò áõôÝò ôçò óçìáóßáò åíüò êåéìÝíïõ, ôùí áíôéêåéìÝíùí ôÝ÷íçò êáé ðïëéôéóìïý, ôùí áíèñþðéíùí ãåãïíüôùí, ôùí çèéêþí êáôáóôÜóåùí êáé ôùí èñçóêåõôéêþí ôáõôïôÞôùí. Ìéá áðü ôéò äõíáôüôçôåò ðïõ äéáíïßãïíôáé, ãéá ðáñÜäåéãìá, åßíáé ç äýíáìç íá åêôéìÞóïõìå üôé Ýíá áíôéêåßìåíï, áò ðïýìå Ýíá êåßìåíï, ìðïñåß íá êáôáíïçèåß ðïëý êáëýôåñá áðü êÜðïéïí Üëëïí ðáñÜ áðü åìÝíá. ºóùò óõíåéäçôïðïéÞóù üôé ç ôáõôüôçôá êáé ç ðïëëüôçôá ðïõ äßäï- íôáé óå åìÝíá åßíáé ðïëý óêïôåéíÜ êáé óõãêå÷õìÝíá, åÜí óõãêñéèïýí ìå áõôü ðïõ óõëëáìâÜíïõí ïé óõíÜäåëöïß ìïõ, ïé ïðïßïé åîÜãïõí áðü ôï êåßìåíï ðñÜã- ìáôá ðïõ öáßíåôáé üôé ðïôÝ äåí èá ìðïñïýóá íá áíáêáëýøù ìüíïò ìïõ. Êáé ðÜëé, ßóùò íá åßìáé ìÜëëïí ìðåñäåìÝíïò áðü ìéá óõãêåêñéìÝíç áíèñþðéíç óõí- äéáëëáãÞ, åíþ Ýíáò Üëëïò óõëëáìâÜíåé Üìåóá ôï ôé óõìâáßíåé. Ôüôå Ý÷ù ôçí áíôßëçøç áõôïý ôïõ ãåãïíüôïò, ôüôå áõôü ôï ãåãïíüò äßäåôáé óå åìÝíá ùò ôÝôïéï ðïõ ãßíåôáé êáëýôåñá áíôéëçðôü êáé êáôáíïçôü áðü êÜðïéïí Üëëïí êáé, ðáñüëá áõôÜ, åßìáé åãþ ðïõ ôï áíôéëáìâÜíïìáé. Áêüìá êáé óå áõôÞ ôç óêïôåéíüôçôá, êáé áêñéâþò ùò óêïôåéíü, ôï ãåãïíüò äßäåôáé óå åìÝíá. Ùò ôåëåõôáßï ðáñÜäåéãìá ôçò äïìÞò ôçò ôáõôüôçôáò óôçí ðïëëüôçôá, áò áíáöÝñïõìå ôçí ßäéá ôç óõíåéäçôüôçôá ðïõ Ý÷ïõìå ãéá ôïõò åáõôïýò ìáò. Ç ôáõôüôçôá-ôïõ-åáõôïý åßíáé êÜôé ðïõ ðáñïõóéÜæåôáé ìÝóá áðü Ýíá éäéáßôåñï óý- íïëï åìöáíßóåùí. Åíþ ôáõôïðïéïýìå êýâïõò, ðñïôÜóåéò, ãåãïíüôá, óõìöùíßåò, ðßíáêåò, çèéêÝò óõíäéáëëáãÝò êáé èñçóêåõôéêÜ áíôéêåßìåíá, ôáõôü÷ñïíá êáé ðÜíôá åãêáèéäñýïõìå ôéò äéêÝò ìáò êÜèå öïñÜ ôáõôüôçôåò ùò ôéò ôáõôüôçôåò åêåßíùí óôïõò ïðïßïõò äßäïíôáé üëá ôá ðáñáðÜíù. Åãêáèéäñýïõìå ôïõò åáõ- ôïýò ìáò ùò äïôéêÝò ôçò åìöÜíéóçò. ¸íá óçìáíôéêü óõóôáôéêü óôïé÷åßï ôçò ðñïóùðéêÞò ìáò ôáõôüôçôáò Ýãêåéôáé óôçí áëëçëåðßäñáóç ôùí áíáìíÞóåùí, ôùí öáíôáóéþí êáé ôùí áíôéëÞøåùí, êáé óôïí ñïõ ôçò óõíåéäçôüôçôáò ôïõ åóù- ôåñéêïý ÷ñüíïõ. Èá åîåôÜóïõìå ëåðôïìåñåéáêÜ áõôÝò ôéò äïìÝò áñãüôåñá. Ç äéêÞ ìáò ôáõôüôçôá äåí åßíáé, ðñïöáíþò, ç ßäéá ìå åêåßíç ïðïéáóäÞðïôå Üëëçò êáôçãïñßáò áíôéêåéìÝíùí ðïõ äßäïíôáé óå åìÜò, áëëÜ åßíáé ôïõ ßäéïõ åßäïõò ìå åêåßíç ôùí Üëëùí åáõôþí, ôùí Üëëùí ðñïóþðùí. Ùóôüóï, áêüìá êáé óå áõôü ôï ðëáßóéï, áêüìá êáé óôï åóùôåñéêü ôçò äéõðïêåéìåíéêÞò åìðåéñßáò, éóôÜìåèá ùò ôï êÝíôñï ôçò äéêÞò ìáò óõíåßäçóçò. Áêüìá êáé óôï åóùôåñéêü ôùí õðïêåéìÝ- íùí ôïõ äéêïý ìáò åßäïõò, Ý÷ïõìå ìéá áíåîßôçëç ðñùôïêáèåäñßá: âñéóêüìáóôå
  • 52. § 3.3. Ç Ðáñïõóßá êáé ç Áðïõóßá êáé ç Ôáõôüôçôá áíÜìåóÜ ôïõò 29 óôï êÝíôñï ìáò ìå ôÝôïéï ôñüðï þóôå äåí ìðïñïýìå ðïôÝ íá äéáöýãïõìå áðü áõôü ôï êÝíôñï. ÐïôÝ äåí ãéíüìáóôå êÜðïéïò Üëëïò Þ êÜôé Üëëï, ðïôÝ äåí ìðïñïýìå íá áöÞóïõìå ðßóù ìáò ôïõò åáõôïýò ìáò. Èá Ý÷ïõìå ôçí åõêáéñßá íá åöáñìüóïõìå ôç äïìÞ ôçò ôáõôüôçôáò óôçí ðïë- ëüôçôá üôáí èá åîåôÜæïõìå öáéíïìåíïëïãéêÜ Üëëá èÝìáôá. Áò áöÞóïõìå ðñï- óùñéíÜ áõôü ôï æÞôçìá êáé áò êéíçèïýìå óôçí ôñßôç áðü ôéò äïìÝò ðïõ ðñï- ãñáììáôßóáìå íá åñåõíÞóïõìå, åêåßíç ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò. 3.3 Ç Ðáñïõóßá êáé ç Áðïõóßá êáé ç Ôáõôüôçôá áíÜìåóÜ ôïõò ¸÷ïõìå Þäç ðáñáôçñÞóåé üôé ôï öéëïóïöéêü æÞôçìá ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò, Þ ôùí ðåðëçñùìÝíùí êáé ôùí êåíþí áðïâëÝøåùí, óõíéóôÜ ìéá ðñù- ôïôõðßá ôçò öáéíïìåíïëïãßáò. Ãéá êÜðïéï ëüãï, ïé êëáóéêïß öéëüóïöïé äåí åóôßáóáí óôç äéÜêñéóç ìåôáîý ôïõ ðáñüíôïò êáé ôïõ áðüíôïò. ÕðïèÝôù üôé Þôáí ï íåüôåñïò, ï Êáñôåóéáíüò, óêåðôéêéóìüò ó÷åôéêÜ ìå ôçí ðñáãìáôéêüôçôá ôïõ êüóìïõ åêåßíïò ðïõ ðñïêÜëåóå ôç öáéíïìåíïëïãßá íá åîåôÜóåé áõôü ôï èÝìá. Ç ðáñïõóßá êáé ç áðïõóßá åßíáé ôá áíôéêåéìåíéêÜ óýóôïé÷á ôçò ðåðëç- ñùìÝíçò êáé ôçò êåíÞò áðüâëåøçò. Ìéá êåíÞ áðüâëåøç åßíáé ìéá áðüâëåøç ðïõ óôï÷åýåé êÜôé ðïõ äåí åßíáé åêåß, êÜôé áðüí, êÜôé ðïõ äåí åßíáé ðáñüí ãéá åêåßíïí ðïõ ôï áðïâëÝðåé. Ìéá ðåðëçñùìÝíç áðüâëåøç åßíáé åêåßíç ðïõ óôï÷åýåé êÜôé ðïõ åßíáé åêåß, óôçí áõôïðñüóùðç ðáñïõóßá ôïõ, åíþðéïí åêåß- íïõ ðïõ ôï áðïâëÝðåé. Áò äïýìå ïñéóìÝíá ðáñáäåßãìáôá ðïõ öÝñïõí óôçí åðéöÜíåéá áõôÝò ôéò äïìÝò. Áò õðïèÝóïõìå üôé èÝëïõìå íá ðÜìå óå Ýíáí áãþíá ìðÝéæìðïë óôï Cam- den Yards óôç Âáëôéìüñç. Ç éäÝá ôïõ íá ðÜìå ðñïêýðôåé óå ìéá óõæÞôçóç ðïõ Ý÷ù ìå ôïõò ößëïõò ìïõ. Áðïöáóßæïõìå üôé ï ÃéÜííçò èá âãÜëåé ôá åé- óéôÞñéá. Êáé ðñÜãìáôé ôï êÜíåé. ÓõæçôÜìå ãéá ôï ðáéãíßäé êáé ãéá ôï ðïéüò ßóùò èá åßíáé ï íéêçôÞò. Ðçãáßíïõìå ìå ôï áõôïêßíçôï óôïí áãþíá, ìéëþíôáò ðÜíôá ãéá áõôüí. ÐåñðáôÜìå ðñïò ôï óôÜäéï. ÌÝ÷ñé óôéãìÞò, ï áãþíáò Þôáí ãéá ìáò êÜôé ôï áðüí, êáé üìùò ôïí áðïâëÝðïõìå, áëëÜ ìüíï ìå ôñüðï êåíü. ÓõæçôÞóáìå ãéá áõôüí åí ôç áðïõóßá ôïõ, öáíôáóôÞêáìå ôïõò åáõôïýò ìáò íá åßíáé óôïí áãþíá, ðñï-êáôáëÜâáìå ôïí áãþíá êáèþò ðçãáßíáìå óôéò èÝóåéò ìáò óôï óôÜäéï. ¼ëá áõôÜ óõíéóôïýí êåíÝò áðïâëÝøåéò. Ôþñá, êáèþò ôï ðáéãíßäé áñ÷ßæåé êáé åìåßò îåêéíÜìå íá ôï âëÝðïõìå, åðéôåëïýìå ðåðëçñùìÝ- íåò áðïâëÝøåéò, êáèþò ï áãþíáò ìÜò äßäåôáé ðñïïäåõôéêÜ ùò êÜôé ôï ðáñüí. Ïé êåíÝò áðïâëÝøåéò, ü,ôé åßðáìå êáé öáíôáóôÞêáìå ãéá ôïí áãþíá, ðëçñïý-
  • 53. 30 ÊÅÖ. 3: ÔÑÅÉÓ ÔÕÐÉÊÅÓ ÄÏÌÅÓ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ôáé ÷Üñç óôçí åíåñãåßá ðáñïõóßá ôïõ áãþíá, ç ïðïßá åêäéðëþíåôáé ìÝóá óôï ÷ñüíï. Ç ðáñáêïëïýèçóç ôïõ áãþíá óõíéóôÜ ôçí åðïðôåßá ôïý áãþíá. Áõôü åîáíôëåß ôçí öáéíïìåíïëïãéêÞ Ýííïéá ôçò åðïðôåßáò. Ç åðïðôåßá äåí åßíáé êÜôé ôï ìõóôçñéáêü Þ ôï ìáãéêü: åßíáé áðëÜ êáé ìüíï ôï íá Ý÷ïõìå Ýíá ðñÜãìá ùò êÜôé ðáñüí, óôçí áíôßèåóÞ ôïõ ðñïò ôï íá ôï áðïâëÝðïõìå åí ôç ôïõ. ¼ôáí ôï ãåãïíüò ëÜâåé ôÝëïò, áðïìáêñõíüìáóôå áðü ôï óôÜäéï, óõæçôÜìå ãéá ôïí áãþíá êáèþò ôïí èõìüìáóôå: êáé ðÜëé áõôü óõìâáßíåé ìÝóù êåíþí áðïâëÝøåùí êáé åí ôç ôïý áãþíá, áëëÜ ðñüêåéôáé ãéá Ýíá äéáöïñåôéêü åßäïò áðïõóßáò, ãéá ôï åßäïò åêåßíï ðïõ ðáñïõóéÜæåôáé óôçí áíÜìíçóç, ü÷é ãéá ôï åßäïò áðïõóßáò ðïõ ðáñïõóéÜæåôáé óôçí ðñü-ëçøç. Ïé áðïõóßåò åßíáé äéáöïñåôéêÝò óôéò äýï ðåñé- ðôþóåéò. Ïé áðïõóßåò ðïõ ìáò äßäïíôáé ìåôÜ ôçí ðáñïõóßá åßíáé äéáöïñåôéêÝò áðü åêåßíåò ðïõ ìáò äßäïíôáé ðñéí ôçí ðáñïõóßá. Ùò Üëëï ðáñÜäåéãìá, öáíôáóôåßôå üôé åðéóêÝðôåóôå ôçí ÏõÜóéãêôïí êáé ëÝù üôé èá Ýðñåðå íá ðÜìå óôçí ÅèíéêÞ ÐéíáêïèÞêç ãéá íá äïýìå ôï ðïñôñáßôï ôçò Ginerva de’ Benci, ôïí ðßíáêá ôïõ Leonardo da Vinci. Êáèþò ðçãáßíïõìå óôçí ÐéíáêïèÞêç, óïõ ìéëÜù ãéá ôïí ðßíáêá: üëá áõôÜ ãßíïíôáé óôï ðëáßóéï êåíþí áðïâëÝøåùí, Ýóôù êé áí ïé äéêÝò óïõ êåíÝò áðïâëÝøåéò åßíáé äéáöïñåôéêÝò áðü ôéò äéêÝò ìïõ. Åóý äåí Ý÷åéò äåé ðïôÝ ôïí ðßíáêá, óå áíôßèåóç ìå åìÝíá áëëÜ, ðáñüëá áõôÜ, êáé ïé äýï âñéóêüìáóôå åí ôç áðïõóßá áõôïý ãéá ôï ïðïßï ìéëÜìå. Óôç óõíÝ÷åéá, âáäßæïõìå ìÝ÷ñé ôïí ðßíáêá êáé óõíå÷ßæïõìå íá ìéëÜìå ãéá áõôüí, åíþ ïé áðïâëÝøåéò ìáò åßíáé ðëÝïí ðåðëçñùìÝíåò. Ï ðßíáêáò åßíáé ðáñþí ãéá åìÜò, Ý÷ïõìå ôçí ôïõ. ¼ôáí áðïìáêñõíüìáóôå áðü ôïí ðßíáêá, áõôüò åßíáé êáé ðÜëé áðþí, êáé åðéóôñÝöïõìå óôéò êåíÝò áðïâëÝøåéò. ¢ëëá ðåñáéôÝñù ðáñáäåßãìáôá åßíáé ôá áêüëïõèá. Ïé ‘åóùôåñéêÝò åìðåéñßåò’ åíüò Üëëïõ ðñïóþðïõ åßíáé ðÜíôá êáé áíåëáóôéêÜ áðïýóåò ãéá åìÜò: áäéÜöïñï ôï ðüóï êáëÜ ßóùò ìå ãíùñßæåéò, ç äéêÞ ìïõ åíåñãåßá ñïÞ ôùí åóùôåñéêþí áé- óèçìÜôùí êáé åìðåéñéþí äåí èá ìðïñïýóå ðïôÝ íá áíáìé÷èåß ðñÜãìáôé ìå ôç äéêÞ óïõ ñïÞ ìå ôÝôïéï ôñüðï þóôå íá åðéôñáðåß, ãéá ðáñÜäåéãìá, óôéò äéêÝò ìïõ áíáìíÞóåéò Þ öáíôáóßåò íá åìöáíéóôïýí îáöíéêÜ óôç äéêÞ óïõ óõíåßäçóç. Áðü ôçí Üëëç ìåñéÜ, Ýíá êÜðïéï åßäïò ‘åíáßóèçóçò’ ìðïñåß íá õðÜñîåé áíÜ- ìåóá óôïõò áíèñþðïõò ðïõ ãíùñßæïíôáé êáëÜ ìåôáîý ôïõò êáé õößóôáôáé êÜ- ðïéá äéáöïñÜ áíÜìåóá óôï íá ìéëÜìå áðëÜ êáé ìüíï ãéá ôï èõìü êÜðïéïõ åí ôç áðïõóßá ôïõ êáé óôï íá âëÝðïõìå Üìåóá áõôü ôï ðñüóùðï èõìùìÝíï. ¢ëëï ðáñÜäåéãìá: üôáí áíáöÝñïìáé óôïõò äýï ðñþôïõò óôß÷ïõò ðïõ ëÝåé ç Éððï- ëýôç óôï ¼íåéñï êáëïêáéñéíÞò íý÷ôáò, áíáöÝñïìáé óå áõôïýò åí ôç áðïõóßá ôïõò, áëëÜ üôáí áðáããÝëëù ôá ëüãéá «ÔÝóóåñéò çìÝñåò ãñÞãïñá ãëéóôñÜíå ìåò óôç íý÷ôá/ôÝóóåñéò íý÷ôåò ãñÞãïñá ïíåéñïêõëÜíå»,1 ðñïöÝñù ôïõò äýï óôß÷ïõò óôçí åíåñãåßá ðáñïõóßá ôïõò. ¼ôáí áíáöÝñïìáé ïíïìáóôéêÜ óå êÜðïéá ìá- 1 [ÓôÌ] ¼íåéñï êáëïêáéñéíÞò íý÷ôáò, ìåô. Â.Ñþôá, Åðéêáéñüôçôá, ÁèÞíá, 1996
  • 54. § 3.3. Ç Ðáñïõóßá êáé ç Áðïõóßá êáé ç Ôáõôüôçôá áíÜìåóÜ ôïõò 31 èçìáôéêÞ áðüäåéîç, ôçí åííïþ ìå ôñüðï êåíü åí ôç áðïõóßá ôçò, áëëÜ üôáí öÝñù óå ðÝñáò ôçí áðüäåéîç ìå ôñüðï Ýíóêåðôï, ôçí êáèéóôþ ðáñïýóá. Ôï ðáßãíéï ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò ìðïñåß íá ëåéôïõñãÞóåé ãéá äéáöïñå- ôéêÜ åßäç ðñáãìÜôùí, êáé êÜèå öïñÜ ôá åßäç ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò åßíáé éäéáßôåñá áíÜëïãá ìå ôá åí ëüãù ðñÜãìáôá. Óçìåéþóáìå ðñïçãïõìÝíùò üôé ç öéëïóïöéêÞ Þ öáéíïìåíïëïãéêÞ áíÜëõóç óõíßóôáôáé óôï íá öÝñïõìå óôçí åðéöÜíåéá ôï ðïëëáðëü ðïõ éäéÜæåé óå êÜèå åßäïò áíôéêåéìÝíùí. Éó÷ýåé åðß- óçò üôé ç öáéíïìåíïëïãßá ðñïóðáèåß íá äéáôõðþóåé ôéò ìßîåéò ðáñïõóßáò êáé áðïõóßáò, ç ðåðëçñùìÝíùí êáé êåíþí áðïâëÝøåùí, ðïõ áíÞêïõí óôï åí ëüãù áíôéêåßìåíï. Ç Ýííïéá ôçò åðïðôåßáò åßíáé öéëïóïöéêÜ áìöéóâçôÞóéìç. Óõ÷íÜ ç åðï- ðôåßá åêëáìâÜíåôáé ùò êÜôé ôï éäéùôéêü, êÜôé ôï ìç åêöñÜóéìï, êÜôé ôï ó÷åäüí Üëïãï, ùò Ýíá åßäïò ïñÜìáôïò ðïõ áêõñþíåé ôá åðé÷åéñÞìáôá êáé ðïõ äåí ìðï- ñåß íá êïéíïðïéçèåß. ÁëëÜ äåí õðÜñ÷åé ëüãïò íá êáôáíïïýìå ôçí åðïðôåßá ìå áõôüí ôïí ìõóôçñéáêü ôñüðï. Ç öáéíïìåíïëïãßá ìðïñåß íá äþóåé ìéá ìÜëëïí óáöÞ êáé ðåéóôéêÞ åîÞãçóç ãéá áõôÞ ôçí Ýííïéá: ç åðïðôåßá åßíáé áðëÜ ôï íá Ý÷ïõìå ôï áíôéêåßìåíï åíåñãåßá ðáñüí ãéá åìÜò, óå áíôßèåóç ðñïò ôï íá ôï áðïâëÝðïõìå åí ôç áðïõóßá ôïõ. Ç Ýíóêåðôç åìðåéñßá åíüò áãþíá ìðÝéæìðïë, ç åíåñãåßá èÝá åíüò êýâïõ, ç åýñåóç ôùí ãõáëéþí ðïõ Ýøá÷íá, óõíéóôïýí åðï- ðôåßåò, äéüôé öÝñïõí êÜôé óôçí ðáñïõóßá. ÔÝôïéá åßäç ðáñïõóßáóçò áíáäýïíôáé óôçí áíôßèåóÞ ôïõò ðñïò ôéò êåíÝò áðïâëÝøåéò ðïõ êáôåõèýíïíôáé óôï áíôéêåß- ìåíï åí ôç áðïõóßá ôïõ. Ðáñáäüîùò, åßíáé åðåéäÞ ç öáéíïìåíïëïãßá ëáìâÜíåé ôüóï óïâáñÜ õðüøç ôçò ôçí áðïõóßá ôùí ðñáãìÜôùí ðïõ ìðïñåß íá äéáóáöçíß- óåé ôç óçìáóßá ôçò åðïðôåßáò: ç åðïðôåßá, êáé ç ðáñïõóßá ðïõ åðéôõã÷Üíåôáé ìÝóù áõôÞò, ìðïñåß íá êáôáíïçèåß ðïëý ðåñéóóüôåñï åÜí áíôéðáñáôåèåß ðñïò ôéò êåíÝò áðïâëÝøåéò êáé ôéò áðïõóßåò. ÕðÜñ÷åé ìéá äéÜóôáóç ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò, ôùí ðåðëçñùìÝíùí êáé êåíþí áðïâëÝøåùí, ðïõ äåí åîåôÜóáìå áêüìá. Ðñüêåéôáé ãéá ôï ãåãïíüò üôé áìöüôåñåò ïé êåíÝò êáé ïé ðåðëçñùìÝíåò áðïâëÝøåéò êáôåõèýíïíôáé ðñïò Ýíá êáé ôï áõôü áíôéêåßìåíï. ¸íá êáé ôï áõôü ðñÜãìá åßíáé, ôç ìéá óôéãìÞ, áðüí êáé, ôçí Üëëç óôéãìÞ, ðáñüí. Ìå Üëëá ëüãéá, õößóôáôáé ìéá ôáõôüôçôá ‘ðßóù áðü’ êáé ‘ìÝóá óå’ ôçí ðáñïõóßá êáé ôçí áðïõóßá. Ç ðáñïõóßá êáé ç áðïõóßá åßíáé åíüò êáé ôïõ ßäéïõ ðñÜãìáôïò. ¼ôáí ðñï-êáôáëáìâÜíïõìå ôïí áãþíá êáé óõæçôÜìå ãéá áõôüí, áðïâëÝðïõìå ìå ôñüðï êåíü ôïí ßäéï ôïí áãþíá ðïõ èá äïýìå. Äåí áðïâëÝðïõìå ìéá åéêüíá ôïõ áãþíá, Þ êÜðïéï áãþíá-õðïêáôÜóôáôï óôïí ïðïßï åóôéÜæïõìå ìÝ÷ñé íá áñ÷ßóåé ï ðñáãìáôéêüò áãþíáò. ÁðïâëÝðïõìå ôïí áãþíá ðïõ äåí åßíáé åäþ, ðïõ äåí õðÜñ÷åé áêüìá. ÅÜí óïõ ìéëþ ãéá ôïí ðßíáêá ôïõ Leonardo, áìöüôåñïé áðïâëÝðïõìå Ýíá êáé ôïí áõôü ðßíáêá, ôïí ßäéï ðïõ èá äïýìå Üìåóá üôáí èá âáäßóïõìå óôçí áßèïõóá óôçí ïðïßá åßíáé ðáñþí ï ðßíáêáò. Ç ðáñïõóßá åßíáé ç ðáñïõóßá ôïõ ðßíáêá, ç áðïõóßá
  • 55. 32 ÊÅÖ. 3: ÔÑÅÉÓ ÔÕÐÉÊÅÓ ÄÏÌÅÓ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ åßíáé ç áðïõóßá ôïõ ßäéïõ ðßíáêá, êáé ï ðßíáêáò åßíáé Ýíáò êáé ï áõôüò êáôÜ ìÞêïò ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò. Ï ðßíáêáò ôáõôïðïéåßôáé êáôÜ ìÞêïò êáé ôùí äýï. Ï ðßíáêáò áíÞêåé óå ìéá äéÜóôáóç äéáöïñåôéêÞ áðü åêåßíç ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò, áëëÜ äåí èá ìðïñïýóå íá õðÜñ÷åé ðáñÜ ìüíï ùò äõíÜìåíïò íá ðáñïõóéáóèåß ùò ðáñþí êáé ùò áðþí. Ç ðáñïõóßá êáé ç áðïõóßá áíÞêïõí óôï åßíáé ôïý ðñÜãìáôïò ðïõ ôáõôïðïéåßôáé ìÝóá ôïõò. Ôá ðñÜãìáôá äßäïíôáé óå ìéá ìßîç ðáñïõóßáò êáé áðïõóßáò, üðùò áêñéâþò äßäïíôáé óå ìéá ðïëëüôçôá ðáñïõóéÜóåùí. Èá Ýðñåðå åðßóçò íá óçìåéþóïõìå üôé åßíáé óå áõôÞ ôçí ôáõôüôçôá, óå áõôü ôï áìåôÜâëçôï åí ôç ðáñïõóßá êáé åí ôç áðïõóßá, ðïõ áíáöåñüìáóôå üôáí ïíïìáôßæïõìå ôá ðñÜãìáôá ÷ñçóéìïðïéþíôáò ëÝîåéò. ¼óïí áöïñÜ óå áõôÞ ôçí áëëçëüäñáóç ìåôáîý ðáñïõóßáò êáé áðïõóßáò, èá ðñÝðåé íá äïèåß éäéáßôåñç ðñïóï÷Þ, öéëïóïöéêÜ, óôï ñüëï ôçò áðïõóßáò, ôçò êåíÞò áðüâëåøçò. Ç ðáñïõóßá õðÞñîå ðÜíôá Ýíá êåíôñéêü èÝìá ôçò öéëï- óïößáò, áëëÜ óôçí áðïõóßá äåí äüèçêå ç ïöåéëüìåíç ðñïóï÷Þ. ÐñÜãìáôé, ôçí áðïõóßá óõ÷íÜ ôçí áãíïïýìå: ôåßíïõìå íá ðéóôåýïõìå üôé êáèåôß ãéá ôï ïðïßï Ý÷ïõìå óõíåéäçôüôçôá èá ðñÝðåé íá åßíáé åíåñãåßá ðáñüí ãéá åìÜò êáé öáéíü- ìáóôå áíßêáíïé íá óêåöèïýìå üôé ìðïñïýìå ðñÜãìáôé íá áðïâëÝøïõìå áõôü ðïõ åßíáé áðüí. Áðïìáêñõíüìáóôå öïâéóìÝíïé áðü ôçí áðïõóßá, áí êáé ìáò ðåñéâÜëëåé ðáíôá÷üèåí êáé ìáò áðáó÷ïëåß óõíå÷þò. ¸ôóé, üôáí èÝëïõìå íá åîçãÞóïõìå ðþò ìðïñïýìå íá ìéëÜìå ãéá áíôéêåßìåíá ðïõ äåí åßíáé ðáñüíôá, ôåßíïõìå íá ðïýìå üôé Ý÷ïõìå íá êÜíïõìå ìå ìéá åéêüíá Þ ìéá Ýííïéá ôïõ áíôé- êåéìÝíïõ ç ïðïßá åßíáé ðáñïýóá, êáé üôé ìÝóù áõôÞò ôçò åéêüíáò Þ ôçò Ýííïéáò öèÜíïõìå óôï áðüí ðñÜãìá. ÁëëÜ áõôü ôï áßôçìá ãéá ìéá ðáñïõóßá ðïõ õðïêá- èéóôÜ êÜôé ôï áðüí åßíáé üëùò áêáôÜëëçëï. Ãéáôß, åíôÝëåé, ðþò èá ìðïñïýóáìå ðïôÝ íá ãíùñßæïõìå üôé áõôü ðïõ äßäåôáé óå åìÜò åßíáé ìüíï ìéá Ýííïéá Þ ìéá åéêüíá, åÜí äåí åß÷áìå Þäç êÜðïéá ãíþóç ãéá ôçí áðïõóßá ôïõ ðñáãìáôéêïý áíôéêåéìÝíïõ, åÜí äåí åß÷áìå Þäç áðïâëÝøåé ôï ðñÜãìá åí ôç áðïõóßá ôïõ; Ãéá êÜðïéï ëüãï, ïé öéëüóïöïé åß÷áí ôçí ôÜóç íá ðáñáâëÝðïõí ôïí ñéæéêü ñüëï ôçò áðïõóßáò óôçí áíèñþðéíç óõíåßäçóç, êáé ðñïóðÜèçóáí íá åðéêáëýøïõí áõôü ôïí ñüëï åðéêáëïýìåíïé íüèåò ìïñöÝò ðáñïõóßáò, åéóÜãïíôáò ðåñßåñãåò ðáñïõóßåò, ôÝôïéåò üðùò ïé Ýííïéåò êáé ïé éäÝåò, ðïõ èá êáëýøïõí áõôü ðïõ åßíáé áðüí. ÁëëÜ ðñÜãìáôé áðïâëÝðïõìå áõôü ðïõ åßíáé áðüí, êáé èá Þôáí öáéíïìå- íïëïãéêÜ ëáíèáóìÝíï íá ôï áñíçèïýìå. ºóùò ÷ñåéáæüìáóôå ùò Ýñåéóìá ôéò ëÝîåéò êáé ôéò íïçôéêÝò åéêüíåò ðïõ èá ìáò âïçèÞóïõí íá Ý÷ïõìå ôçí áðüâëåøç áõôïý ðïõ åßíáé áðüí, áëëÜ áõôÝò ïé ðáñïõóßåò äåí ìáò åìðïäßæïõí áðü ôï íá áðïâëÝðïõìå ðñáãìáôéêÜ áõôü ðïõ äåí åßíáé åäþ åíþðéüí ìáò. Ôï áðüí ìÜò äßäåôáé ùò áðüí: ç áðïõóßá åßíáé Ýíá öáéíüìåíï êáé èá ðñÝðåé íá ôçò äï- èåß ç ïöåéëüìåíç ðñïóï÷Þ. ÐñÜãìáôé, õðÜñ÷ïõí ðïëëÝò áíèñþðéíåò äéáèÝóåéò êáé óõíáéóèÞìáôá ðïõ äåí ìðïñïýí íá êáôáíïçèïýí ðáñÜ ùò áíôéäñÜóåéò óå
  • 56. § 3.3. Ç Ðáñïõóßá êáé ç Áðïõóßá êáé ç Ôáõôüôçôá áíÜìåóÜ ôïõò 33 ìéá äåäïìÝíç áðïõóßá. Ç åëðßäá êáé ç áðïãïÞôåõóç, ãéá ðáñÜäåéãìá, ðñïû- ðïèÝôïõí üôé ìðïñïýìå íá áðïâëÝðïõìå êÜðïéï áãáèü ðïõ äåí Ý÷ïõìå Þäç êáôáêôÞóåé, ãéá ôçí êáôÜêôçóç ôïõ ïðïßïõ åßìáóôå Þ ü÷é ðåðåéóìÝíïé. Ç ìåôÜ- íïéá Ý÷åé íüçìá ìüíï åðåéäÞ Ý÷ïõìå óõíåßäçóç ôïõ ðáñåëèüíôïò, êáé ðþò èá ìðïñïýóå íá êáôáíïçèåß ç íïóôáëãßá ðáñÜ ùò áíáãíþñéóç áõôïý ðïõ åßíáé áðüí; ¼ôáí áíáæçôïýìå êÜôé êáé äåí ìðïñïýìå íá ôï âñïýìå, ç áðïõóßá ôïõ ðñÜãìáôïò åßíáé üëùò ðáñïýóá ãéá åìÜò. Æïýìå óõíå÷þò ìÝóá óôï ìÝëëïí êáé ìÝóá óôï ðáñåëèüí, óôï åããýò êáé ôï õðåñâáôéêü, óôï Üãíùóôï êáé ôï ðéèá- íïëïãïýìåíï: äåí æïýìå ìüíï ìÝóá óôïí êüóìï ãýñù ìáò üðùò áõôüò äßäåôáé óôéò ðÝíôå áéóèÞóåéò. Ïé áðïõóßåò ðïõ ðåñéâÜëëïõí ôçí áíèñþðéíç óõíèÞêç åßíáé äéáöïñåôé- êþí åéäþí. ÏñéóìÝíá ðñÜãìáôá åßíáé áðüíôá åðåéäÞ åßíáé ìåëëïíôéêÜ, Üëëá åðåéäÞ åßíáé óýã÷ñïíá áëëÜ ðïëý áðïìáêñõóìÝíá, Üëëá åðåéäÞ ôá Ý÷ïõìå îå÷Ü- óåé, Üëëá åðåéäÞ Ý÷ïõí åðéêáëõöèåß Þ åðåéäÞ åßíáé ìõóôéêÜ, êáé Üëëá áêüìá åðåéäÞ âñßóêïíôáé õðåñÜíù ôçò äéêÞò ìáò éêáíüôçôáò êáôáíüçóçò êáé ôá ïðïßá, ùóôüóï, äßäïíôáé óå åìÜò ùò ôÝôïéá: ìðïñïýìå íá îÝñïõìå üôé áõôü åßíáé êÜôé ðïõ äåí êáôáíïïýìå. Ïé áðïõóßåò ðáñïõóéÜæïíôáé ìå ðïëëÜ ÷ñþìáôá êáé áñþ- ìáôá, êáé áðïôåëåß ìéá óðïõäáßá öéëïóïöéêÞ åñãáóßá ôï íá ôéò äéáöïñïðïéÞ- óïõìå êáé íá ôéò ðåñéãñÜøïõìå. Ìéá áðü ôéò ðéï ðñùôüôõðåò óõëëÞøåéò ôïõ Husserl Þôáí ôï üôé åóôßáóå ôçí ðñïóï÷Þ ìáò óôéò êåíÝò áðïâëÝøåéò, óôïõò ôñüðïõò ìå ôïõò ïðïßïõò áðïâëÝðïõìå áõôü ðïõ åßíáé áðüí, êáé ôï üôé ôüíéóå ôç óçìáóßá ôïõò ãéá ôçí öéëïóïöéêÞ äéåñåýíçóç ôïõ åßíáé, ôïõ íïõ êáé ôçò áíèñþðéíçò óõíèÞêçò. Ïé ðáñïõóßåò öáßíåôáé íá åßíáé ðéï ïéêåßåò: åßíáé åõêïëüôåñï ãéá ìáò íá ôéò óêåöèïýìå. ºóùò ìÜëéóôá íá íïìßæïõìå üôé åßíáé ðïëý ëéãüôåñï ðñïâëçìáôéêÝò. Íïìßæïõìå üôé ãíùñßæïõìå ôé óçìáßíåé ãéá Ýíá ðñÜãìá ôï íá äßäåôáé óå åìÜò áõôïðñïóþðùò, ïýôùò åéðåßí. Êáé üìùò, ïé ðáñïõóßåò ëáìâÜíïõí Ýíá âáèýôåñï íüçìá üôáí åîåôÜæïíôáé ùò êÜôé ðïõ áíáäýåôáé êáô’ áíôßèåóç ðñïò áõôü ðïõ åßíáé áðüí. ¼ôáí êñßíïõìå ôçí ðáñïõóßá åíüò ðñÜãìáôïò, êñßíïõìå áõôü ôï ðñÜãìá áêñéâþò ùò ìç-áðüí: ï ïñßæïíôáò ôïõ ðéèáíïý åßíáé ôïõ ùò áðüíôïò èá ðñÝðåé íá åßíáé åêåß, åÜí èÝëïõìå íá Ý÷ïõìå óõíåßäçóç ôçò ðáñïõóßáò ôïõ. Ç ðáñïõóßá äßäåôáé ùò áêýñùóç ìéáò áðïõóßáò. Åíßïôå, ôï ðáñüí áíôéêåßìåíï åßíáé êÜôé ôï ïðïßï áíáæçôïýìå. Ç áðïõóßá ôïõ Þôáí êÜôé ðïõ åß÷å äïèåß ìå ôñüðï æùíôáíü åíüóù øÜ÷íáìå ãéá áõôü ìÝóù ôùí êåíþí ìáò áðïâëÝøåùí (‘Ðïý åßíáé ôá ãõáëéÜ ìïõ; Ðïý ôá Üöçóá;’). ¼ôáí âñßóêïõìå ôï áíôéêåßìåíï, ç ðáñïõóßá ôïõ Ýñ÷åôáé óôï öùò áêñéâþò ùò êÜôé ðïõ ðñïëåéáßíåôáé áðü áõôÝò ôéò Ýôé-áíôç÷ïýóåò áðïõóßåò. Ôï áíôéêåßìåíï Ýñ÷åôáé óôï öùò áêñéâþò ùò áõôü ôï ïðïßï áíáæçôïýóáìå. ¢ëëåò öïñÝò, ôï áíôéêåßìåíï ßóùò íá ìçí áðïôåëåß áíôéêåßìåíï Ýñåõíáò Þ áíáìïíÞò áëëÜ íá åìöáíßæåôáé îáöíéêÜ ÷ùñßò íá ôï ðåñéìÝíïõìå: ìáò îáöíéÜæåé. Áêüìá êáé ôüôå, åìöáíßæåôáé ùò áêýñùóç ìéáò
  • 57. 34 ÊÅÖ. 3: ÔÑÅÉÓ ÔÕÐÉÊÅÓ ÄÏÌÅÓ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ áðïõóßáò. Óå êÜèå ðåñßðôùóç, ðÜíôùò, èá ðñÝðåé íá äþóïõìå Ýìöáóç óôï üôé ç ôáõ- ôüôçôá ôïõ áíôéêåéìÝíïõ äßäåôáé êáôÜ ìÞêïò ôçò äéáöïñÜò ìåôáîý ðáñïõóßáò êáé áðïõóßáò. Ç ôáõôüôçôá äåí äßäåôáé ìüíï åíôüò ôçò ðáñïõóßáò. Áêüìá êáé üôáí ôï áíôéêåßìåíï åßíáé áðüí, áðïâëÝðïõìå ôï ßäéï ôï áíôéêåßìåíï, ôï áðï- âëÝðïõìå óôçí ôáõôüôçôÜ ôïõ. ¼ôáí åßíáé ðáñüí, áðïâëÝðïõìå êáé ðÜëé ôçí ôáõôüôçôÜ ôïõ, áõôÞ ôç öïñÜ óôçí ðáñïíôéêÞ ôïõ ôñïðéêüôçôá êáé áêñéâþò ùò ìç-áðüí. ¼ôáí ìéëÜìå öéëïóïöéêÜ ãéá ôçí ðáñïõóßá êáé ôçí áðïõóßá, åóôéÜæïõìå óôçí áíôéêåéìåíéêÞ ðëåõñÜ ôÞò óõóôïé÷ßáò ìåôáîý ôïõ óõíåéäçôïý õðïêåéìÝíïõ êáé ôïõ áíôéêåéìÝíïõ. Ôï áíôéêåßìåíï êáé ç ôáõôüôçôÜ ôïõ äßäïíôáé êáôÜ ìÞêïò ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò. ÅÜí óôñáöïýìå óôçí õðïêåéìåíéêÞ ðëåõñÜ, èá ëÝãáìå üôé åðéôåëïýìå êåíÝò áðïâëÝøåéò, üôé áðïâëÝðïõìå ôï áíôéêåßìåíï ìå ôñüðï êåíü, êáé üôé áõôÝò ïé êåíÝò áðïâëÝøåéò ìðïñïýí íá ðëçñùèïýí üôáí åðé- ôý÷ïõìå íá áðïâëÝøïõìå ôï áíôéêåßìåíï óôçí åíåñãåßá ðáñïõóßá ôïõ. Ïé êåíÝò áðïâëÝøåéò óõóôïé÷ïýí óôçí áðïõóßá ôïõ áíôéêåéìÝíïõ, ïé ðåðëçñùìÝíåò áðï- âëÝøåéò óõóôïé÷ïýí óôçí ðáñïõóßá ôïõ. Ùóôüóï, åðéðñüóèåôá ðñïò ôéò êåíÝò êáé ôéò ðåðëçñùìÝíåò áðïâëÝøåéò õößóôáôáé åðßóçò Ýíá åíÝñãçìá áíáãíþñé- óçò, Ýíá åíÝñãçìá ôáõôïðïßçóçò, ðïõ óõóôïé÷åß ðñïò ôçí ßäéá ôçí ôáõôüôçôá ôïõ áíôéêåéìÝíïõ. Áõôü ôï ôñßôï åíÝñãçìá õðåñâáßíåé ôéò êåíÝò êáé ôéò ðåðëç- ñùìÝíåò áðïâëÝøåéò, áêñéâþò üðùò ç ôáõôüôçôá ôïõ áíôéêåéìÝíïõ õðåñâáßíåé ôéò ðáñïõóßåò êáé ôéò áðïõóßåò ôïõ. ÅðéóçìÜíáìå ðñïçãïõìÝíùò ôï ãåãïíüò üôé õðÜñ÷ïõí ðïëëÜ äéáöïñåôéêÜ åßäç áðïõóßáò. Éó÷ýåé åðßóçò üôé õðÜñ÷ïõí äéáöïñåôéêÜ åßäç ðáñïõóßáò êáé ôïõ íá êáèéóôþ-êÜôé-ðáñüí, ôï êáèÝíá áðü ôá ïðïßá éäéÜæåé óôï åí ëüãù êÜèå öïñÜ ðñÜãìá. Ôï ìÝëëïí ãßíåôáé ðáñüí áöÞíïíôáò ôï ÷ñüíï íá êõëÞóåé. ÊÜôé ôï áðïìáêñõóìÝíï åìöáíßæåôáé óôï ðáñüí ìå ôï íá êáôáñãåß ôçí áðüóôáóç. Ç Üëëç ðëåõñÜ ôïõ êýâïõ ãßíåôáé ðáñïýóá ìå ôï íá óôñÝöïõìå ôïí êýâï ãýñù- ãýñù. Ìéá äýóêïëç ìáèçìáôéêÞ áðüäåéîç êáèßóôáôáé ðáñïýóá ìå ôï íá ôçí óêåöôüìáóôå ìÝóá áðü ôá âÞìáôÜ ôçò. Ç óçìáóßá åíüò îÝíïõ êåéìÝíïõ êáèß- óôáôáé ðáñïýóá ìå ôï íá ðáñÝ÷ïõìå ìéá ìåôÜöñáóç Þ ìå ôï íá ìáèáßíïõìå ôç ãëþóóá ôïõ. ¸íáò êßíäõíïò ìðïñåß íá áíôéìåôùðéóèåß ìüíï åÜí áíáëÜâïõìå ôï ñßóêï. Óå êÜèå ðåñßðôùóç, ôï ðñÜãìá ðñï- äéáãñÜöåé ôç ìßîç áðïõóéþí êáé ðáñïõóéþí ðïõ ôïõ éäéÜæåé. ÌåñéêÝò öïñÝò äåí êéíïýìáóôå áðåõèåßáò áðü ìéá êåíÞ áðüâëåøç óôçí ðëÞñùóÞ ôçò: ìåñéêÝò öïñÝò áðáéôåßôáé ìéá óåéñÜ âçìÜôùí Þ, ôïõëÜ÷éóôïí, ìéá ôÝôïéá óåéñÜ åßíáé äõíáôÞ, ðïõ ïäçãåß áðü ìéá åíäéÜìåóç ðëÞñùóç óå ìéá Üëëç, ìÝ÷ñé ôåëéêÜ íá öèÜóïõìå óôï ßäéï ôï áíôéêåßìåíï. ÊÜðïôå ðáñáêïëïõèïýóá Ýíá ôïõñíïõÜ ãêïëö êáé Þèåëá íá äù ôïí Jack Nicklaus íá ðáßæåé. Åß÷á äéáâÜ- óåé ãéá áõôüí óôéò áèëçôéêÝò óôÞëåò. Åßäá ôç öùôïãñáößá ôïõ óôçí åöçìåñßäá.
  • 58. § 3.3. Ç Ðáñïõóßá êáé ç Áðïõóßá êáé ç Ôáõôüôçôá áíÜìåóÜ ôïõò 35 Ôïí åßäá íá óõíåíôåõîéÜæåôáé óôçí ôçëåüñáóç. ¼ôáí Ýöèáóá óôï ôïõñíïõÜ, ðåñðÜôçóá ãýñù áðü ôï ãÞðåäï ôïõ ãêïëö, ðñïóðáèþíôáò íá âñù ôï äéêü ôïõ threesome. 2 ÔåëéêÜ, åßäá ôïí áíôßóôïé÷ï ðßíáêá ðïõ äåß÷íåé ôçí ôáõôüôçôá ôùí ðáéêôþí êáé ôïõò âáèìïýò ôïõò. ÂëÝðïíôáò ôï üíïìÜ ôïõ, áëëÜ ÷ùñßò íá âëÝðù áõôüí ôïí ßäéï, åß÷á áêüìá ìéá áðüâëåøç ìÝóù óçìåßùí Þ ìéá êåíÞ áðüâëåøç, áëëÜ ôþñá Þìïõí åããýôåñá óôçí ðëÞñùóç ôçò áðüâëåøçò, êáèþò äåí Ýâëåðá ðëÝïí ôï üíïìÜ ôïõ áðëÜ êáé ìüíï óôéò åöçìåñßäåò Þ óôá áèëçôéêÜ ðåñéïäéêÜ, áëëÜ óôïí ðßíáêá, ðïõ Þôáí êÜôé óáí åíäåéêôéêü óçìåßï Þ óáí óÞìá ãéá ôçí ðáñïõóßá ôïõ. Óôç óõíÝ÷åéá åßäá ôï ìðáóôïýíé ôïõ ãêïëö ôï ïðïßï êáé áíáãíþñéóá áðü Üëëåò öùôïãñáößåò (êáé Ýôóé åß÷á ìéá ðåñáéôÝñù Ýíäåéîç ãéá ôçí ðáñïõóßá. ôïõ) ÔåëéêÜ, åßäá ôïí ßäéï ôïí Jack Nicklaus. Åêåßíç ôç óôéãìÞ åéóÞëèá óôçí êáô’áßóèçóç áíôßëçøç êáé Üöçóá ôéò êåíÝò áðïâëÝøåéò, ôéò áðïâëÝøåéò ìÝóù óçìåßùí, ôéò áðïâëÝøåéò ìÝóù åéêüíùí, ôéò óõíåéñìéêÝò áðïâëÝøåéò, êáé üëá ôá Üëëá åíäéÜìåóá åßäç áðïâëÝøåùí. ¢ðáî êáé åéóÞëèá óôçí êáô’áßóèçóç áíôßëçøç, äåí Þôáí äõíáôüí íá êéíçèþ ðñïò Ýíá êÜðïéï Üëëï åßäïò ôåëåéüôåñçò ðëÞñùóçò, áëëÜ ìðïñïýóá íá óõíå÷ßóù íá Ý÷ù üëï êáé ðå- ñéóóüôåñåò áíôéëÞøåéò (ðñÜãìá ðïõ Ýêáíá, êáèþò áêïëïõèïýóá ôïí Nicklaus åíüóù Ýðáéæå ôéò åðüìåíåò ôñýðåò). Ïé ðåñáéôÝñù áíôéëÞøåéò äåí áðïôåëïýóáí, ùóôüóï, ðÝñáóìá óå Ýíá Üëëï åßäïò áðïâëåðôéêüôçôáò, áëëÜ áðëÜ êáé ìüíï åðéðëÝïí áíôéëÞøåéò ôïõ ßäéïõ åßäïõò. Ç áëõóßäá ôçò ðëÞñùóçò åß÷å öèÜóåé óôï áðüãåéü ôçò. Ìðïñïýìå óõíåðþò íá äéáêñßíïõìå äýï åßäç ðëÞñùóçò: (1) Ôï ðñþôï ïäçãåßôáé ìÝóù ðïëëþí åíäéÜìåóùí, äéáöïñåôéêþí åéäþí, ãéá íá öèÜóåé ôåëéêÜ óôçí åðïðôåßá. Ìðïñïýìå, ãéá ðáñÜäåéãìá, íá ïäç- ãçèïýìå áðü ôï üíïìá åíüò ðñïóþðïõ óå Ýíá ó÷Ýäéï ôïõ ðñïóþðïõ, óå Ýíá ðïñôñáßôï óå ðñáãìáôéêü ìÝãåèïò, óå Ýíá Üãáëìá, óå ìéá ôçëå- ïðôéêÞ åéêüíá, êáé ôåëéêÜ óôï ßäéï ôï ðñüóùðï. ÊáèÝíá áðü áõôÜ ôá óôÜäéá åßíáé ðïéïôéêÜ äéáöïñåôéêü áðü ôá Üëëá, êáé êáèÝíá ðëçñþíåé ôï ðñïçãïýìåíü ôïõ óôÜäéï êáé ôáõôü÷ñïíá ðáñáðÝìðåé óôï åðüìåíï. Ôï ôåëéêü üìùò óôÜäéï, ç åðïðôåßá, äåí ðáñáðÝìðåé óå ôßðïôå ðåñáéôÝñù. Áðïôåëåß ôïí ôåñìáôéóìü, ôçí ôåëéêÞ åíÜñãåéá. Áò ïíïìÜóïõìå áõôü ôï åßäïò áëõóßäáò äéáâáèìéóìÝíç Þ óõóóùñåõôéêÞ ðëÞñùóç. Êáé ðÜëé, ç ôå- ëéêÞ ðëÞñùóç, ç åðïðôåßá, äåí Ý÷åé ôßðïôá ôï ìáãéêü Þ ôï áðüëõôï: áðëÜ êáé ìüíï äåí ðáñáðÝìðåé óå êáíÝíá Üëëï åßäïò áðüâëåøçò. Ùò ðñïò áõôü, äéáöÝñåé áðü ôá åíäéÜìåóá óôÜäéá ôá ïðïßá ðáñáðÝìðïõí óå åðü- ìåíá âÞìáôá. Èá ðñÝðåé ìÜëéóôá íá åðéóçìÜíïõìå üôé ç ôåëéêÞ åðïðôåßá óõëëÝãåé ôï íüçìá üëùí ôùí åíäéÜìåóùí óôáäßùí ðïõ ëåéôïõñãïýí ùò ðñü-ëçøÞ ôçò: ç åðïðôåßá äåí åßíáé áõôÜ ôá óôÜäéá áëëÜ ç ïëïêëÞñùóÞ 2 [ÓôÌ] Ðáñôßäá óôï ðáé÷íßäé ôïõ ãêïëö, üðïõ Ýíáò ðáßêôçò ðáßæåé áíôßðáëïò ðñïò äýï Üëëïõò.
  • 59. 36 ÊÅÖ. 3: ÔÑÅÉÓ ÔÕÐÉÊÅÓ ÄÏÌÅÓ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ôïõò. Ôï íá äù ôïí Nicklaus äåí ôáõôßæåôáé ìå ôï íá äù ôï üíïìÜ ôïõ Þ ôçí åéêüíá ôïõ Þ ôï ìðáóôïýíé ôïõ, áëëÜ ôï íá ôïí äù åßíáé áõôü ðñïò ôï ïðïßï ðáñÝðåìðáí üëá áõôÜ ôá ðñÜãìáôá. (2) Ôï Üëëï åßäïò áëõóßäáò ðëÞñùóçò äåí ïäçãåß óå ìéá êëßìáêá. Åßíáé áðëÜ ðñïóèåôéêü, ðáñÝ÷ïíôáò üëï êáé ðåñéóóüôåñåò óêéÜóåéò ôïõ åí ëüãù ðñÜãìáôïò. Êáèþò óõíÝ÷éæá íá âëÝðù ôïí Nicklaus íá ðáßæåé, Ýâëåðá üëï êáé ðåñéóóüôåñá ãéá ôï ðñüóùðü ôïõ êáé ôéò éêáíüôçôÝò ôïõ óôï ãêïëö. Êáèþò óõíå÷éæüôáí ç áíôßëçøç, äéíüôáí üëá êáé êÜôé ðåñéó- óüôåñï, áëëÜ áõôü ôï ‘ðåñéóóüôåñï’ Þôáí äéáöïñåôéêïý åßäïõò áðü ôçí ðïéïôéêÞ åðáýîçóç óå åããýôçôá ðïõ åðéôõã÷Üíåôáé óå ìéá äéáâáèìéóìÝíç ðëÞñùóç. ¢ëëï ðáñÜäåéãìá ìéáò áðëþò ðñïóèåôéêÞò ðëÞñùóçò èá Þôáí ôï íá ðáñÜó÷ïõìå üëï êáé ðåñéóóüôåñïõò ïñéóìïýò ôïõ áñéèìïý 15: ùò ôñåéò öïñÝò ôï 5, ùò 16 ìåßïí 1, ùò 12 óõí 3, ùò ôåôñáãùíéêÞ ñßæá ôïõ 225 êáé ïýôù êáèåîÞò. Óõíåðþò, üôáí åðéôõã÷Üíïõìå ìéá åðïðôåßá åíüò óõãêåêñéìÝíïõ ðñÜãìáôïò- óôü÷ïõ, ç ÝñåõíÜ ìáò äåí ôåëåéþíåé. ºóùò Ý÷ïõìå äéáôñÝîåé ðïëëÝò åíäéÜìåóåò ðáñïõóéÜóåéò ðïõ ìáò ïäÞãçóáí óôçí åðïðôåßá ìáò, áëëÜ ï ßäéïò ï óôü÷ïò ðáñáìÝíåé ðñïò åêäßðëùóç. Ìðïñïýìå íá áíáêáëýøïõìå ðåñéóóüôåñá ãéá ôï ßäéï ôï ðñÜãìá, áëëÜ ìéá ôÝôïéá äéåñåýíçóç äåí áðïôåëåß Ýíá íÝï óôÜäéï óôï ðëáßóéï ìéáò äéá- âáèìéóìÝíçò ðëÞñùóçò. Áðïôåëåß åìâÜèõíóç ôçò êáôáíüçóÞò ìáò ãéá áõôü ðïõ öÝñáìå óå åðïðôéêÞ ðáñïõóßá. ÅðéôñÝøôå ìïõ íá ïëïêëçñþóù áõôÞ ôçí åðåîåñãáóßá ôùí åñùôçìÜôùí ãéá ôçí ðáñïõóßá êáé ôçí áðïõóßá ðñïâáßíïíôáò óå ìéá óçìåßùóç ãéá ôçí ïñï- ëïãßá. Óôçí áñ÷Þ áõôïý ôïõ âéâëßïõ Ýêáíá ëüãï ãéá ôçí áðïâëåðôéêüôçôá ùò ôï êýñéï èÝìá ôçò öáéíïìåíïëïãßáò. Ìüëéò ôþñá äéåñåõíÞóáìå ôç äéáöïñÜ ìå- ôáîý êåíþí êáé ðåðëçñùìÝíùí áðïâëÝøåùí. ºóùò äçìéïõñãçèåß óå êÜðïéïí ï ðåéñáóìüò íá óêåöèåß üôé ç áðïâëåðôéêüôçôá åßíáé éóïäýíáìç ìå ôéò êåíÝò áðïâëÝøåéò, ìå ôç óõíåßäçóç ðïõ Ý÷ïõìå ãéá ü,ôé åßíáé áðüí. Áõôü äåí èá Þôáí óùóôü: áêüìá êáé üôáí Ýíá ðñÜãìá äßäåôáé óå ìáò óôçí ðáñïõóßá ôïõ, áêüìá êáé ôüôå ôï áðïâëÝðïõìå. Ç áðïâëåðôéêüôçôá ùò ãåíéêüò üñïò êáëýðôåé áìöü- ôåñåò ôéò êåíÝò êáé ôéò ðåðëçñùìÝíåò áðïâëÝøåéò, üðùò åðßóçò êáëýðôåé êáé ôá åíåñãÞìáôá áíáãíþñéóçò ðïõ áðïâëÝðïõí ôçí ôáõôüôçôá ôïõ áíôéêåéìÝíïõ. Èá Ýðñåðå åðßóçò íá åðéóçìÜíïõìå üôé ç Ýííïéá ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò Ý÷åé âáèìéáßá åìðëïõôéóèåß ÷Üñç óôá èÝìáôá ðïõ áíáðôý÷èçêáí óå áõôü ôï êåöÜ- ëáéï. Ç áðïâëåðôéêüôçôá öáéíüôáí íá åßíáé êÜôé ôï êïéíüôïðï êáé ôï ðñïöáíÝò üôáí ôçí åéóáãÜãáìå óôï ÊåöÜëáéï 1, áëëÜ äéáðéóôþíïõìå ôþñá üôé ü÷é ìüíï åß- íáé óå èÝóç íá áíôéìåôùðßóåé ôçí åãùêåíôñéêÞ äõó÷Ýñåéá ôçò íåüôåñçò óêÝøçò, áëëÜ üôé åðßóçò äßíåé ëüãï ãéá ôçí éêáíüôçôÜ ìáò íá áíáãíùñßæïõìå ôáõôüôçôåò óôçí ðïëëüôçôá ôçò åìðåéñßáò, íá äéá÷åéñéæüìáóôå ðñÜãìáôá ðïõ åßíáé áðüíôá,
  • 60. § 3.3. Ç Ðáñïõóßá êáé ç Áðïõóßá êáé ç Ôáõôüôçôá áíÜìåóÜ ôïõò 37 êáé íá êáôáãñÜöïõìå ôéò ôáõôüôçôåò ðïõ äßäïíôáé êáôÜ ìÞêïò ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò. ¸÷ïõìå ðëÝïí ïëïêëçñþóåé ôçí áñ÷éêÞ åîÝôáóç ôùí ôñéþí äïìþí ðïõ äéá- ôñÝ÷ïõí ôç öáéíïìåíïëïãßá. ÊÜèå öïñÜ ðïõ èá åðéèõìïýìå íá äéåñåõíÞóïõìå Ýíá öáéíïìåíïëïãéêü æÞôçìá, èá ðñÝðåé íá ñùôÞóïõìå ðïéï üëïí êáé ðïéá ìÝñç, ðïéåò ôáõôüôçôåò óôçí ðïëëüôçôá, ðïéåò ìßîåéò ðáñïõóßáò êáé áðïõóßáò åßíáé åðß ôù Ýñãù óôçí åîåôáæüìåíç ðåñßðôùóç. Ôá óõíáéóèçìáôéêÜ áíôéêåß- ìåíá Ý÷ïõí ôç äéêÞ ôïõò äïìÞ, ôá áéóèçôéêÜ áíôéêåßìåíá ìéáí Üëëç, êáé ôá ìáèçìáôéêÜ áíôéêåßìåíá, ôá ðïëéôéêÜ, ôá ïéêïíïìéêÜ ðñÜãìáôá, ôá áðëÜ õëéêÜ áíôéêåßìåíá, ç ãëþóóá, ç ìíÞìç, êáé ç äéõðïêåéìåíéêüôçôá, Ý÷ïõí ôï êáèÝíá ôç äéêÞ ôïõ éäéÜæïõóá äïìÞ. Ïé ôñåéò äïìÝò èá Ýñ÷ïíôáé óõ÷íÜ óôçí åðéöÜíåéá êáèþò èá ðñï÷ùñÜìå óôéò áíáëýóåéò ìáò óôï õðüëïéðï ôïõ âéâëßïõ. Ïé ðåñéóóüôåñåò, áí êáé ü÷é üëåò, áðü ôéò ìÝ÷ñé ôþñá ðáñáôçñÞóåéò ìïõ Ý÷ïõí åðéêåíôñùèåß óå ìÜëëïí áðëÝò ìïñöÝò åìðåéñßáò, óå ðñÜãìáôá üðùò ç áíôßëçøç åíüò õëéêïý ðñÜãìáôïò, üðùò Ýíáò êýâïò. Èá Þôáí ëïãéêü íá êéíç- èïýìå áðü ôÝôïéåò áíôéëÞøåéò óå ðéï óýíèåôåò ìïñöÝò óõíåéäçôüôçôáò, üðùò ç áíÜìíçóç, ç öáíôáóßá, êáé ç äéÜíïéá, óôï åßäïò åêåßíï åìðåéñßáò ðïõ Ý÷ïõìå üôáí åéóáãüìáóôå óôç ãëþóóá êáé ôéò óõíôáêôéêÝò äïìÝò, üôáí áñ÷ßæïõìå íá êáôáãñÜöïõìå ãåãïíüôá êáé íá êïéíïðïéïýìå óçìáóßåò óôïõò Üëëïõò. Ùóôüóï, ðñéí íá êéíçèïýìå óå áõôÝò ôéò èåìáôéêÝò ðåñéï÷Ýò, áò äéáêüøïõìå ôçí ðñïï- äåõôéêÞ ìáò áíÜëõóç ãéá ìéá óôéãìÞ, ãéá íá äéáóáöçíßóïõìå, ìå Ýíáí áñ÷éêü ôñüðï, ôé åííïïýìå üôáí ìéëÜìå ãéá öéëïóïöéêÞ áíÜëõóç. Èá åîåôÜóïõìå, ôïõëÜ÷éóôïí óå ãåíéêÝò ãñáììÝò (ðñïò ôï ðáñüí), ôç öýóç ôùí áíáëýóåùí ðïõ Ý÷ïõìå äéåîáãÜãåé êáé ôçí ïðôéêÞ ãùíßá áðü ôçí ïðïßá åñãáóôÞêáìå. ¸÷ïõìå ðëÝïí áñêåôÜ äåßãìáôá öéëïóïöéêÞò áíÜëõóçò ðïõ èá ìáò åðéôñÝøïõí íá ìå- ôáäþóïõìå ìéá áñ÷éêÞ éäÝá ãéá ôï ðþò ç öéëïóïößá, Ýôóé üðùò êáôáíïåßôáé óôç öáéíïìåíïëïãßá, äéáöïñïðïéåßôáé áðü ôçí ðñï-öéëïóïöéêÞ åìðåéñßá êáé ôçí ðñï-öéëïóïöéêÞ ïìéëßá.
  • 61. 38 ÊÅÖ. 3: ÔÑÅÉÓ ÔÕÐÉÊÅÓ ÄÏÌÅÓ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ
  • 62. ÊåöÜëáéï 4 ÌÉÁ ÁÑ×ÉÊÇ ÄÇËÙÓÇ ÃÉÁ ÔÏ ÔÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ Ãéá íá êáôáíïÞóïõìå ôé åßíáé ç öáéíïìåíïëïãßá, èá ðñÝðåé íá êÜíïõìå ìéá äéÜ- êñéóç áíÜìåóá óå äýï óôÜóåéò Þ ðñïïðôéêÝò ðïõ ìðïñïýìå íá õéïèåôÞóïõìå. Èá ðñÝðåé íá äéáêñßíïõìå áíÜìåóá óôç öõóéêÞ óôÜóç êáé ôç öáéíïìåíïëï- ãéêÞ óôÜóç. Ç öõóéêÞ óôÜóç åßíáé ç åóôßáóç ðïõ Ý÷ïõìå üôáí âñéóêüìáóôå áíáìåìåéãìÝíïé óôçí ðñùôáñ÷éêÞ ìáò óôÜóç ôçí ðñïóáíáôïëéóìÝíç ðñïò ôïí êüóìï, üôáí áðïâëÝðïõìå ðñÜãìáôá, êáôáóôÜóåéò, ãåãïíüôá êáé üðïéï Üëëï åßäïò áíôéêåéìÝíùí. Ç öõóéêÞ óôÜóç åßíáé, ìðïñïýìå íá ðïýìå, ç óôÜóç åêêß- íçóçò, åêåßíç óôçí ïðïßá âñéóêüìáóôå ðñùôáñ÷éêÜ. Äåí åéóáãüìáóôå óå áõôÞí åñ÷üìåíïé áðü êÜôé ðéï âáóéêü. Ç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç, áðü ôçí Üëëç, åßíáé ç åóôßáóç ðïõ Ý÷ïõìå üôáí áíáóôï÷áæüìáóôå åðß ôçò öõóéêÞò óôÜóçò êáé åðß üëùí ôùí áðïâëåðôéêïôÞôùí ðïõ äéáäñáìáôßæïíôáé óå áõôÞí. Åßíáé óôï åóùôå- ñéêü ôçò öáéíïìåíïëïãéêÞò óôÜóçò ðïõ äéåîÜãïõìå öéëïóïöéêÝò áíáëýóåéò. Ç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç êáëåßôáé åíßïôå êáé õðåñâáôïëïãéêÞ óôÜóç. Áò åîåôÜ- óïõìå áìöüôåñåò ôéò óôÜóåéò Þ åóôéÜóåéò, ôç öõóéêÞ êáé ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ. Ìðïñïýìå íá êáôáíïÞóïõìå ôçí êáèåìéÜ ìå ôï íá ôçí áíôéèÝóïõìå óôçí Üëëç. 4.1 Ç ÖõóéêÞ ÓôÜóç Óôçí êáèçìåñéíÞ ìáò æùÞ, áðáó÷ïëïýìáóôå Üìåóá ìå ôá ðïéêßëá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï. Êáèþò êáèüìáóôå êáé óõíïìéëïýìå ìå ôïõò Üëëïõò óôï äåß- ðíï, êáèþò ðçãáßíïõìå óôç äïõëåéÜ, Þ êáèþò óõìðëçñþíïõìå ìéá áßôçóç ãéá äéáâáôÞñéï Þ Üäåéá ïäÞãçóçò, ìáò ðáñïõóéÜæïíôáé õëéêÜ áíôéêåßìåíá, ôá ïðïßá 39
  • 63. 40 ÊÅÖ. 4: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ êáé ôáõôïðïéïýìå ìÝóù ôùí ðëåõñþí, ôùí üøåùí êáé ôùí óêéÜóåùí ìÝóù ôùí ïðïßùí äßäïíôáé, ìéëÜìå ãéá áõôÜ êáé ôá äéåõèåôïýìå, áíôéäñïýìå ìå ôñüðï óõ- íáéóèçìáôéêü óôá ðñÜãìáôá ðïõ åßíáé åëêõóôéêÜ Þ áðùèçôéêÜ, âñßóêïõìå üôé ïñéóìÝíá ðñÜãìáôá åßíáé åõ÷Üñéóôá óôç èÝá Þ óôï Üêïõóìá êáé Üëëá äõóÜ- ñåóôá Þ åíï÷ëçôéêÜ êáé ïýôù êáèåîÞò. ÏñéóìÝíá ðñÜãìáôá åßíáé ðáñüíôá ãéá åìÜò êáé Üëëá áðüíôá, êáôáñãïýìå ïñéóìÝíåò áðïõóßåò êáé öÝñïõìå Üëëá ðñÜãìáôá óôçí ðáñïõóßá, áëëÜ åðßóçò áöÞíïõìå Üëëá ðñÜãìáôá íá åîÝëèïõí áðü ôçí ðáñïõóßá êáé íá ïäçãçèïýí óôçí áðïõóßá. Ôáõôïðïéïýìå êáé áíá- ãíùñßæïõìå ôï Ýíá ðñÜãìá ìåôÜ ôï Üëëï: ôéò êáñÝêëåò êáé ôéò åéêüíåò óôï äùìÜôéï, ôá ðïõëéÜ ðïõ êåëáçäïýí Ýîù, ôï áõôïêßíçôï ðïõ êáôåâáßíåé ôï äñüìï, ôïí áÝñá ðïõ óöõñßæåé ìÝóá áðü ôá äÝíôñá. ÐåñáéôÝñù, åðéðñüóèåôá ðñïò áõôÜ ôá õëéêÜ ðñÜãìáôá, ï êüóìïò åìðåñéÝ÷åé åðßóçò ìáèçìáôéêÝò ïíôüôçôåò üðùò ôá ôñßãùíá êáé ôá ôåôñÜãùíá, ôá êëåéóôÜ êáé ôá áíïéêôÜ óýíïëá, ïé ñçôïß êáé ïé Üññçôïé áñéèìïß. ÔÝôïéá ìáèçìáôéêÜ ðñÜãìáôá áðáéôïýí Ýíá éäéáßôåñï åßäïò áðïâëåðôéêüôçôáò, áëëÜ áõôü äåí ôá åìðïäßæåé íá ðáñïõóéÜæïõí ôïõò åáõôïýò ôïõò ùò êÜôé ðïõ åìöùëåýåé óôïí êüóìï, Ýóôù êáé áí õðÜñ÷ïõí ìå ôñüðï äéáöïñåôéêü áðü ü,ôé ôá äÝíôñá êáé ôá öïñôçãÜ. ÕðÜñ÷ïõí åðßóçò ðï- ëéôéêÜ óõíôÜãìáôá, íüìïé, óõìâüëáéá, äéåèíåßò óõìöùíßåò, åêëïãÝò, ðñÜîåéò ãåííáéïäùñßáò êáé èÜññïõò, üðùò êáé ðñÜîåéò ìéêñïøõ÷ßáò êáé äåéëßáò. ¼ëá áõôÜ ôá ðñÜãìáôá ìðïñïýí íá ôáõôïðïéçèïýí ìÝóá óôïí êüóìï óôïí ïðïßï æïýìå: üëá áõôÜ ôá ðñÜãìáôá óôçí ôáõôüôçôÜ ôïõò óõóôïé÷ïýí óôéò áðïâëÝøåéò ìáò. ÅðéðëÝïí, ï êüóìïò ìáò äåí åìðåñéÝ÷åé ìüíï ôá ðñÜãìáôá ðïõ äßäïíôáé óôçí åìðåéñßá ìå ôñüðï Üìåóï. ÁðïâëÝðïõìå, åðßóçò, ìå ôñüðï êåíü, ðïëëÜ ðñÜãìáôá ðïõ ôá èåùñïýìå ðñáãìáôéêÜ, áí êáé äåí ìáò Ý÷ïõí ðïôÝ äïèåß åìðåé- ñéêÜ. Äåí Ý÷ù ðÜåé ðïôÝ óôçí Êßíá áëëÜ, áðü êáéñïý åéò êáéñüí, áðïâëÝðù ôçí Êßíá, ôá âïõíÜ êáé ôá ðïôÜìéá ôçò, ôçí åîùôåñéêÞ êáé ôçí åóùôåñéêÞ ôçò ðïëéôéêÞ, ôçí ïéêïíïìéêÞ ôçò êáôÜóôáóç. Ôï ßäéï éó÷ýåé ãéá ôç Âñáæéëßá, ôçí ÁíôáñêôéêÞ êáé ôç Ãñïéëáíäßá. ÅÜí Ýìåëëå íá åðéóêåöèþ ôçí ÁíôáñêôéêÞ, èá ìðïñïýóá íá ðëçñþóù ðïëëÝò áðü ôéò êåíÝò áðïâëÝøåéò ìïõ, ïñéóìÝíåò ìå ôñüðï ðïõ èá ìïõ äçìéïõñãïýóå Ýêðëçîç êáé Üëëåò ü÷é. Ï êüóìïò óôïí ïðïßï æïýìå åêôåßíåôáé ðÝñá áðü ôçí Üìåóç åìðåéñßá ìáò êáé ðÝñá áðü ôç äõ- íáôÞ åìðåéñßá ìáò: âëÝðïõìå, ãéá ðáñÜäåéãìá, ìéá ðåñéï÷Þ ôïõ ïõñáíïý óôçí ïðïßá äåí èá ìðïñïýóáìå ðïôÝ íá öèÜóïõìå êéíþíôáò ôï óþìá ìáò. ºóùò öèÜóïõìå óôï öåããÜñé êáé óå ïñéóìÝíïõò áðü ôïõò ðëáíÞôåò, áëëÜ åßíáé áäý- íáôïí íá öèÜóïõìå óå ðéï áðïìáêñõóìÝíá óçìåßá ôïõ óýìðáíôïò. Ìðïñïýìå íá ìÜèïõìå áñêåôÜ ðñÜãìáôá ãéá áõôÜ ôá ìÝñç, áëëÜ ôï ìåãáëýôåñï ìÝñïò áõôÞò ôçò ãíþóçò èá ðáñáìÝíåé áíôéêåßìåíï/óôü÷ïò êåíþí áðïâëÝøåùí ðáñÜ ðëçñþóåùí Þ êáô’áßóèçóç áíôéëÞøåùí. ÕðÜñ÷ïõí ëïéðüí ðïëëÜ ðñÜãìáôá óôïí êüóìï ðïõ äßäïíôáé êÜèå öïñÜ ìå
  • 64. § 4.1. Ç ÖõóéêÞ ÓôÜóç 41 äéáöïñåôéêïýò ôñüðïõò ðáñïõóßáóçò. ÕðÜñ÷åé åðßóçò ï ßäéïò ï êüóìïò ðïõ äßäåôáé, ìå ôç óåéñÜ ôïõ, ìå äéáöïñåôéêü ôñüðï. Ï êüóìïò äåí áðïôåëåß Ýíá åõñý ‘ðñÜãìá’, ïýôå áðïôåëåß ôï Üèñïéóìá ôùí ðñáãìÜôùí ðïõ Ý÷ïõí äïèåß Þ ìðïñïýí íá äïèïýí óôçí åìðåéñßá. Ï êüóìïò äåí åßíáé êÜôé óáí ìéá óöáßñá ðïõ ðëÝåé ìÝóá óôï óýìðáí, ïýôå Ýíá óýíïëï êéíïýìåíùí áíôéêåéìÝíùí. Ï êüóìïò ìïéÜæåé ðåñéóóüôåñï ìå ðëáßóéï, ìå äéåõèÝôçóç, ìå âÜèïò ðåäßïõ Þ ìå Ýíáí ïñßæïíôá ãéá üëá ôá ðñÜãìáôá ðïõ õðÜñ÷ïõí, ðïõ ìðïñïýí íá ãßíïõí áíôéêåßìåíï áðüâëåøçò êáé íá äïèïýí óå åìÜò: ï êüóìïò äåí åßíáé Ýíá áêüìá ðñÜãìá áíôáãùíéóôéêü ðñïò ôá ðñÜãìáôá. Åßíáé ôï üëïí ãéá üëá ôá ðñÜãìáôá, ü÷é ôï ÜèñïéóìÜ ôïõò, êáé äßäåôáé óå åìÜò ùò Ýíá éäéáßôåñï åßäïò ôáõôüôçôáò. Ï êüóìïò äåí èá ìðïñïýóå íá ìáò äïèåß ùò Ýíá ðñÜãìá áíÜìåóá óå ðïëëÜ, ïýôå ùò åíéêü ðñÜãìá: äßäåôáé ìüíï ùò êÜôé ðïõ åìðåñéÝ÷åé üëá ôá ðñÜãìáôá. ÐåñéëáìâÜíåé ôï êáèåôß áëëÜ ü÷é ìå ôïí ôñüðï ðïõ ôï êÜíåé êÜèå Üëëï ðåñéÝ- ÷ïí ìÝóá óôïí êüóìï. Ï üñïò ‘êüóìïò’ áðïôåëåß singulare tantum: èá ìðïñïýóå íá õðÜñ÷åé ìüíï Ýíáò. ºóùò õðÜñ÷ïõí ðïëëïß ãáëáîßåò, ßóùò õðÜñ÷ïõí ðïë- ëïß ðëáíÞôåò/ïéêßåò ãéá üíôá ìå óõíåßäçóç (áí êáé õðÜñ÷åé ìüíï Ýíáò ôÝôïéïò ðëáíÞôçò ãéá åìÜò), áëëÜ õðÜñ÷åé ìüíï Ýíáò êüóìïò. ‘Ï êüóìïò’ äåí áðïôåëåß ìéá Ýííïéá ôçò áóôñïíïìßáò: åßíáé ìéá Ýííïéá ó÷åôéêÞ ìå ôçí Üìåóç åìðåéñßá ìáò. Ï êüóìïò áðïôåëåß ôçí Ýó÷áôç äéåõèÝôçóç ãéá åìÜò ôïõò éäßïõò êáé ãéá üëá ôá ðñÜãìáôá ðïõ ìáò äßäïíôáé åìðåéñéêÜ. Ï êüóìïò åßíáé ôï óõãêåêñéìÝíï êáé åíåñãåßá üëïí ôçò åìðåéñßáò. ¸íá Üëëï óçìáíôéêü åíéêü óôïé÷åßï óôçí áõèüñìçôç åìðåéñßá ìáò åßíáé ï åáõôüò, ôï åãþ. ÅÜí ï êüóìïò åßíáé ôï åõñýôåñï üëïí êáé ôï ðéï ðåñéåêôéêü ðëáßóéï, ôï åãþ áðïôåëåß ôï êÝíôñï ãýñù áðü ôï ïðïßï äéåõèåôåßôáé áõôü ôï åõñýôåñï üëïí êáé üëá ôá ðñÜãìáôá ìÝóá ôïõ. Ðáñáäüîùò, ôï åãþ áðïôåëåß Ýíá ðñÜãìá ìÝóá óôïí êüóìï, áëëÜ åßíáé Ýíá ðñÜãìá ðïõ äåí ìïéÜæåé ìå êáíÝíá Üëëï: åßíáé Ýíá ðñÜãìá ìÝóá óôïí êüóìï ðïõ Ý÷åé ôïí êüóìï ìå ôñüðï ãíùóôéêü, ôï ðñÜãìá åêåßíï óôï ïðïßï åìöáíßæåôáé ï êüóìïò ùò üëïí ìáæß ìå üëá ôá ðñÜãìáôá ìÝóá ôïõ. Ôï åãþ åßíáé ç äïôéêÞ ôçò åìöÜíéóçò. Åßíáé ç ïíôüôçôá óôçí ïðïßá ìðïñïýí íá äïèïýí ï êüóìïò êáé üëá ôá ðñÜãìáôá ìÝóá ôïõ, ç ìüíç ðïõ ìðïñåß íá ðñïóëÜâåé ôïí êüóìï ãíùóôéêÜ. ÖõóéêÜ, õðÜñ÷ïõí ðïëëÜ Üëëá åãþ, ðïëëïß åáõôïß, áëëÜ ìåôáîý ôïõò õðÜñ÷åé Ýíáò ðïõ ßóôáôáé ùò ðñïíïìéïý÷ï êÝíôñï, óõãêåêñéìÝíá åãþ ï ßäéïò (äçëáäÞ, åóý, ðïõ äéáâÜæåéò áõôÝò ôéò ëÝîåéò êáé ôéò óõëëïãßæåóáé ãéá óÝíá). ÁõôÜ ôá ðåñßåñãá äåäïìÝíá ãéá ôïí åáõôü Þ ôï åãþ äåí áðïôåëïýí áðëÜ êáé ìüíï ôå÷íÜóìáôá ôçò ãëþóóáò, ïýôå éäéáéôåñüôçôåò ôïõ ðñþôïõ êáé ôïõ äåýôåñïõ åíéêïý ðñïóþðïõ: áíÞêïõí óôï åßäïò åêåßíï ôïõ åßíáé ðïõ éäéÜæåé óå Ýíá Ýëëïãï ðëÜóìá, óå Ýíá ðëÜóìá ðïõ ìðïñåß íá óêåöèåß, ðïõ ìðïñåß íá ðåé ‘åãþ’, ðïõ ìðïñåß íá Ý÷åé ôïí êüóìï åíþ ôáõôü÷ñïíá áðïôåëåß ìÝñïò ôïõ êüóìïõ. Ç Ýëëïãç øõ÷Þ, üðùò ëÝåé ï ÁñéóôïôÝëçò, åßíáé ôñüðïí ôéíÜ üëá ôá ðñÜãìáôá. Ï êüóìïò ùò üëïí êáé ôï åãþ ùò ôï êÝíôñï áðïôåëïýí
  • 65. 42 ÊÅÖ. 4: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ôá äýï åíéêÜ óôïé÷åßá áíÜìåóá óôá ïðïßá ìðïñïýí íá ôáîéèåôçèïýí üëá ôá ðñÜãìáôá. Ï êüóìïò êáé ôï åãþ óõóôïé÷ïýí áìïéâáßá ìå ôñüðï äéáöïñåôéêü áðü åêåßíïí óýìöùíá ìå ôïí ïðïßï ìéá áðïâëåðôéêüôçôá óõóôïé÷åß ðñïò ôï áíôéêåßìåíï ôï ïðïßï áðïâëÝðåé. Ï êüóìïò êáé ôï åãþ ðáñÝ÷ïõí Ýíá Ýó÷áôï äõáäéêü, åëëåéðôéêü ðëáßóéï ãéá ôï êáèåôß. ¼ëá áõôÜ ôá äïìéêÜ óôïé÷åßá áíÞêïõí óôç öõóéêÞ óôÜóç, óôçí ïðïßá âñß- óêïõìå ôïõò åáõôïýò ìáò åîáñ÷Þò êáé ðÜíôá. ÕðÜñ÷åé Ýíá áêüìá ðñÜãìá óôç öõóéêÞ óôÜóç ðïõ èá ðñÝðåé íá åîåôÜóïõìå ðñïôïý ìåôáâïýìå óôç óõæÞôçóç ôçò öáéíïìåíïëïãéêÞò óôÜóçò. Èá ðñÝðåé íá åîåôÜóïõìå ôï åßäïò ôçò ðåðïßèç- óçò ðïõ äéáðåñíÜ ôç öõóéêÞ óôÜóç. Ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï áðïäå÷üìáóôå ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï, êáé ôïí ßäéï ôïí êüóìï, åßíáé Ýíáò ôñüðïò ðßóôçò. Êáèþò Ý÷ïõìå ôçí åìðåéñßá Üë- ëùí áíèñþðùí, äÝíôñùí, êôçñßùí, ãÜôùí, âñÜ÷ùí, ôïõ Þëéïõ êáé ôùí áóôåñéþí, Ý÷ïõìå ôçí åìðåéñßá ôïõò ùò êÜôé ðïõ åßíáé åêåß, ùò êÜôé áëçèéíü, ðñáãìá- ôéêü. Ï âáóéêüò ÷áñáêôÞñáò ôçò áðïäï÷Þò ôïõ êüóìïõ êáé ôùí ðñáãìÜôùí ìÝóá óôïí êüóìï, åßíáé åêåßíïò ôçò ðßóôçò Þ, ãéá íá ÷ñçóéìïðïéÞóïõìå ôïí åë- ëçíéêü üñï, ôçò äüîáò. Ç ðßóôç ìáò óõóôïé÷åß ðñïò ôï åßíáé ôùí ðñáãìÜôùí, ôá ïðïßá êáôáñ÷Üò êáé ùò åðß ôï ðëåßóôïí ãßíïíôáé áðïäåêôÜ ôÝôïéá ðïõ åß- íáé. ¼óï ðåñíÜ ï ÷ñüíïò êáé ãåñíÜìå êáé ãéíüìáóôå ðéï Ýîõðíïé, åéóÜãïõìå äéáöïñïðïéÞóåéò óå áõôÞ ôçí ðßóôç: áöïý ðñþôá áíáêáëýøïõìå üôé óöÜëáìå óå ïñéóìÝíåò ðåñéðôþóåéò, åéóÜãïõìå âáèìéáßá ôéò äéáóôÜóåéò ôçò øåõäáßóèç- óçò, ôïõ ëÜèïõò, ôçò áðïãïÞôåõóçò, Þ ôçò ‘áðëÞò’ öáéíïìåíéêüôçôáò. Âáèìéáßá öèÜíïõìå óôï óçìåßï íá ãíùñßæïõìå üôé ôá ðñÜãìáôá äåí åßíáé ðÜíôá üðùò öáßíïíôáé: Ýñ÷åôáé ôüôå óôï ðñïóêÞíéï ôï ðáßãíéï ìåôáîý ôïõ åßíáé êáé ôïõ öáßíåóèáé, áëëÜ áõôÞ ç äéÜêñéóç áóêåßôáé ìüíï ùò åðéìÝñïõò åðåéóüäéï ôçò åìðåéñßáò êáé ç áíÜäåéîÞ ôçò áðáéôåß ðïëý ïîåßá áíôßëçøç. ºóùò öáíåñùèåß üôé áõôÞ ç ‘ãÜôá’ åßíáé ìüíï Ýíá ðáé÷íßäé, Þ üôé ôá ëüãéá áõôïý ôïõ áíèñþðïõ Þôáí ðëáíåñÜ, Þ üôé áõôüò ï ‘Üíèñùðïò’ Þôáí ìüíï ìéá óêéÜ, Þ üôé ôï ‘ãõáëß’ ðïõ ìáò öÜíçêå üôé åßäáìå Þôáí óôçí ðñáãìáôéêüôçôá ðÜãïò. ÔÝôïéá êáôÜ ðåñß- ðôùóç ëÜèç, ùóôüóï, äåí áðïôåëïýí áéôßá ãéá íá ãßíïõìå êá÷ýðïðôïé ó÷åôéêÜ ìå êáèåôß ðïõ äßäåôáé óôçí åìðåéñßá ìáò êáé êáèåôß ðïõ ëÝãåôáé. Ç áñ÷éêÞ óõíèÞêç ðáñáìÝíåé ìéá óõíèÞêç ðßóôçò. Ùóôüóï, áõôÞ ç ðßóôç, ùò èåìåëéþäçò, áíôéðáñáôßèåôáé ôþñá ðñïò Ýíá ïëüêëçñï ðëÝãìá ðéèáíþí åíáëëáêôéêþí ðåñé- ðôþóåùí: êá÷õðïøßá, áìöéâïëßá, áðüññéøç, ðéèáíüôçôá, äõíáôüôçôá, Üñíçóç, áíáóêåõÞ, üëåò ôéò ðéèáíÝò äéáöïñïðïéÞóåéò ôçò äüîáò ôéò ïðïßåò ìðïñåß íá áíáëÜâåé ç áðïâëåðôéêüôçôÜ ìáò. ÅîÝ÷ïõóá áíÜìåóá óå üëåò ôéò ðßóôåéò ðïõ Ý÷ïõìå åßíáé ç ðßóôç óôïí êüóìï ùò üëïí. ÁõôÞ ç ðßóôç, ôçí ïðïßá èá Ýðñåðå íá áðïêáëïýìå ü÷é áðëÜ äüîá áëëÜ Ur-doxa (ðñùôï-äüîá) (åÜí åðéôñÝðåôáé íá óõíäõÜóïõìå Ýíá ãåñìáíéêü ìå Ýíáí åëëçíéêü üñï), ü÷é áðëÜ êáé ìüíï ìéá ðßóôç áëëÜ ç âáóéêÞ ðßóôç, õðü-
  • 66. § 4.1. Ç ÖõóéêÞ ÓôÜóç 43 êåéôáé üëùí ôùí åðéìÝñïõò ðßóôåþí ìáò. Ç ðßóôç óôïí êüóìï äåí õðüêåéôáé óå äéïñèþóåéò êáé áíáóêåõÞ ìå ôïí ôñüðï ðïõ éäéÜæåé óå ïðïéáäÞðïôå åðéìÝ- ñïõò ðßóôç. ÅÜí æïýìå ùò óõíåéäçôÜ üíôá, ç ðßóôç óôïí êüóìï åßíáé åêåß ùò êÜôé ðïõ õðïâáóôÜæåé êÜèå åðéìÝñïõò ðåðïßèçóç ðïõ ßóùò õéïèåôïýìå. Óôçí ðñáãìáôéêüôçôá, äåí õðÜñ÷åé Ýíá ÷ñïíéêü óçìåßï êáôÜ ôï ïðïßï ìáèáßíïõìå Þ áðïêôïýìå ôçí ðßóôç óôïí êüóìï, ìå ôïí ôñüðï ðïõ åðéôõã÷Üíïõìå, ãéá ðáñÜ- äåéãìá, ôçí ðßóôç ìáò óôïí ðïôáìü San Juan óôç Ãéïýôá. ÊÜèå ôÝôïéá åðéìÝñïõò ðßóôç ðñïêýðôåé óõíáêüëïõèá üôáí Ý÷ïõìå ìéá åìðåéñßá Þ áêïýìå êÜôé ó÷åôéêÜ ìå ôï õðü åñþôçóç ðñÜãìá, üôáí öèÜíïõìå óôï óçìåßï íá áíáãíùñßæïõìå ôçí ôáõôüôçôÜ ôïõ óôçí ðïëëüôçôá ìÝóá áðü ôçí ïðïßá äßäåôáé, åßôå åí ðáñïõóßá åßôå åí áðïõóßá ôïõ. ÁëëÜ äåí õðÜñ÷åé ÷ñïíéêü óçìåßï åêìÜèçóçò Þ áðüêôçóçò ôçò ðßóôçò ìáò óôïí êüóìï. Ðïéá èá Þôáí ç êáôÜóôáóÞ ìáò ðñéí áðü áõôÞ ôçí ìÜèçóç; Èá Ýðñåðå íá âñéóêüìáóôå óôï åóùôåñéêü åíüò âïõâïý óïëéøéóìïý, óáí ìÝóá óå ìéá êÜøïõëá, èá åß÷áìå ìéá øéëÞ óõíåéäçôüôçôá ðïõ äåí èá åß÷å óõíåßäçóç êáíåíüò ðñÜãìáôïò. Ìéá ôÝôïéá êáôÜóôáóç åßíáé áäýíáôïí íá óõë- ëçöèåß: èá áðáéôïýóå üôé ôï åãþ óêÝöôåôáé ôïí åáõôü ôïõ ôáõôü÷ñïíá ùò êÝíôñï ôùí ðñáãìÜôùí êáé ùò ôï óýíïëï ôùí ðñáãìÜôùí, ùò êÝíôñï åíüò ôñï÷ïý ÷ùñßò áêôßíåò. Êáé åÜí áêüìá Þìáóôáí ðñüèõìïé íá äå÷èïýìå ôç äõíáôüôçôá åíüò ôÝôïéïõ åãþ, ðïéï ðñÜãìá óôç ãç (Þ êáé Ýîù áðü ôç ãç) èá ìðïñïýóå íá ìáò óåßóåé Ýîù áðü áõôÞ ôçí êáôÜóôáóç; Ðþò èá ìðïñïýóå íá ðñïêýøåé åí ãÝíåé êÜôé ‘ôï åîùôåñéêü’, åÜí äåí åíõðÞñ÷å åêåß Þäç áðü ôçí áñ÷Þ; Äåí ìðïñïýìå íá åêêéíÞóïõìå áðü ôï åóùôåñéêü ôçò åãùêåíôñéêÞò äõó÷Ý- ñåéáò: ç ðßóôç ìáò óôïí êüóìï åßíáé åêåß Þäç áðü ôçí áñ÷Þ, Þäç ðñéí ãåííç- èïýìå, üóï êé áí ðÜìå ðñïò ôá ðßóù. Áêüìá êáé ç ðéï óôïé÷åéþäçò áßóèçóç ôïõ åáõôïý äåí èá ìðïñïýóå íá áíáêýøåé, ðáñÜ ìüíï óôç âÜóç ôçò ðßóôçò óôïí êüóìï. Ðáñïìïßùò, áêüìá êé áí áíáêáëýøïõìå üôé êÜíáìå ëÜèïò ó÷åôéêÜ ìå ðïëëÜ ðñÜãìáôá, ç ðßóôç ìáò óôïí êüóìï ðáñáìÝíåé Üèéêôç êáé ï êüóìïò óõ- íå÷ßæåé íá åßíáé åêåß, áäéÜöïñï ðüóï ôñá÷ýò êáé êïõñåëéáóìÝíïò, åêôüò êé áí áðïëÝóïõìå åíôåëþò ôçí áßóèçóç ôïõ åáõôïý ìáò êáé ðÝóïõìå óå Ýíá åßäïò áõôéóôéêÞò áðïìüíùóçò. ÁëëÜ áêüìá êáé ôüôå, èá ðáñÝìåíå óßãïõñá êÜðïéá áßóèçóç ãéá ôé õðÜñ÷åé åêåß Ýîù, åÜí õößóôáôáé ç åëÜ÷éóôç óõíåéäçôüôçôá. Ôï Üëãïò ðïõ ðñÝðåé íá åíõðÜñ÷åé óôïí áõôéóìü õößóôáôáé åðåéäÞ ç ðßóôç óôïí êüóìï åßíáé áêüìá åðß ôù Ýñãù: åÜí äåí Þôáí, äåí èá ìðïñïýóå íá õðÜñ÷åé ç åëÜ÷éóôç óõíåéäçôüôçôá êáé êáìéÜ áßóèçóç ôïõ åáõôïý. Êáèþò æïýìå óôçí ðáñÜäïîç óõíèÞêç ôïý üôé, ôáõôü÷ñïíá, Ý÷ïõìå ôïí êü- óìï êáé, üìùò, áðïôåëïýìå ìÝñïò ôïõ êüóìïõ, îÝñïõìå üôé üôáí ðåèÜíïõìå ï êüóìïò èá óõíå÷ßóåé íá õðÜñ÷åé (êáèþò áðïôåëïýìå ìüíï Ýíá ìÝñïò ôïõ êü- óìïõ), áëëÜ, õðü ìéá Üëëç Ýííïéá, ï êüóìïò ðïõ õðÜñ÷åé ãéá ìÝíá, ðßóù áðü üëá ôá ðñÜãìáôá ðïõ ãíùñßæù, èá åîáëåéöèåß üôáí äåí èá áðïôåëþ ðëÝïí ìÝ- ñïò ôïõ. ÁõôÞ ç åîÜëåéøç áðïôåëåß ôìÞìá ôçò áðþëåéáò ðïõ õðïöÝñïõìå üôáí
  • 67. 44 ÊÅÖ. 4: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ðåèáßíåé Ýíáò êïíôéíüò ößëïò: áõôü ðïõ óõìâáßíåé äåí åßíáé áðëÜ êáé ìüíï üôé ï ößëïò ðáýåé íá åßíáé åêåß, áëëÜ ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï õðÞñ÷å ãéá åêåßíïí ï êüóìïò Ý÷åé ÷áèåß êáé ãéá åìÜò. Ï êüóìïò Ý÷åé áðïëÝóåé Ýíá ôñüðï ìå ôïí ïðïßï äéíüôáí, Ýíá ôñüðï ìå ôïí ïðïßï åß÷å ïéêïäïìçèåß êáôÜ ôç äéÜñêåéá ìéáò æùÞò. Áìöüôåñá, ï êüóìïò êáé ôï åãþ, õðïâÜëëïõí ôçí éäÝá ôïõ üëïõ. Ôá ðáñÜ- äïîá ôçò èåùñßáò ôùí óõíüëùí, ôï ðñüâëçìá ôïõ êáôÜ ðüóïí ôï Ýó÷áôï óýíïëï åìðåñéêëåßåé ôïí åáõôü ôïõ Þ ü÷é, åßíáé ëéãüôåñï äýóêïëá áðü ôá ðñïâëÞìáôá ôçò ëïãéêÞò ðïõ óõíÝ÷åé ôïí êüóìï êáé ôïí åáõôü: ðþò ï êüóìïò êáé ï åáõôüò, ôï êáèÝíá ùò üëïí, åìðåñéêëåßïõí Þ áðïêëåßïõí ôï Ýíá ôï Üëëï, êáé ðþò ïé ïëü- ôçôÝò ôïõò ó÷åôßæïíôáé ìå ôï Üèñïéóìá ôùí ðñáãìÜôùí ðïõ õðÜñ÷ïõí; ºóùò ôá ðáñÜäïîá ôçò èåùñßáò ôùí óõíüëùí íá áðïôåëïýí ìüíï ôõðéêÜ äéáôõðùìÝíåò åêäï÷Ýò ôùí ðñïâëçìÜôùí ó÷åôéêÜ ìå ôï ðþò ï êüóìïò ðåñéëáìâÜíåé ôï êáèåôß, óõìðåñéëáìâáíïìÝíïõ ôïõ åáõôïý, êáé ôï ðþò ï åáõôüò ìðïñåß íá áðïâëÝðåé ôï êáèåôß, óõìðåñéëáìâáíïìÝíïõ ôïõ êüóìïõ êáé, åðßóçò, ôïõ åáõôïý ôïõ. ÓõìðåñáóìáôéêÜ, ëïéðüí, óôçí áõèüñìçôç öõóéêÞ óôÜóç, êáôåõèõíüìáóôå ðñïò üëá ôá åßäç ðñáãìÜôùí, áëëÜ êáé ðñïò ôïí êüóìï ùò ïñßæïíôá Þ ðëáßóéï ãéá üëá ôá ðñÜãìáôá ðïõ ìðïñïýí íá äïèïýí, êáé, óýóôïé÷ïò ðñïò ôïí êüóìï åßíáé ï åáõôüò Þ ôï åãþ, ï öïñÝáò ôçò öõóéêÞò óôÜóçò, áõôüò óôïí ïðïßï äßäï- íôáé ï êüóìïò êáé ôá ðñÜãìáôá, êáé ï ïðïßïò åßíáé, áðü ôçí ðëåõñÜ ôïõ, ìÝñïò ôïõ êüóìïõ êáé ôáõôü÷ñïíá áðïâëåðôéêüò êÜôï÷ïò ôïõ êüóìïõ. 4.2 Ç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÓôÜóç Ï áíáãíþóôçò èá ðñÝðåé íá Ý÷åé åðéóçìÜíåé üôé êáèåôß ðïõ Ý÷åé åéðùèåß ó÷åôéêÜ ìå ôç öõóéêÞ óôÜóç äåí èá ìðïñïýóå íá Ý÷åé äéáôõðùèåß áðü ôï åóùôåñéêü ôçò öõóéêÞò óôÜóçò. ÐñÜãìá ðïõ óçìáßíåé üôé, äß÷ùò íá Ý÷ïõìå óôñÝøåé ôçí ðñï- óï÷Þ ìáò óå áõôü, åîåôÜæáìå áõôÜ ôá èÝìáôá êáè’ üëç ôçí ðáñáðÜíù óõæÞôçóç áðü ôï åóùôåñéêü ôçò öáéíïìåíïëïãéêÞò óôÜóçò: Ýôóé ðñÜôôáìå óôéò ôåëåõôáßåò óåëßäåò êáé ìÜëéóôá, óôçí ðñÜîç, êáè’ üëç ôç äéÜñêåéá ôïõ âéâëßïõ, ìå åîáßñåóç ôçí åéóáãùãÞ, ç ïðïßá Ýðñåðå íá ãñáöåß áðü ôï åóùôåñéêü ôçò öõóéêÞò óôÜóçò. ¼ôáí åîåôÜæáìå ôçí áðïâëåðôéêüôçôá óôï ÊåöÜëáéï 1, êáé ôçí áíôßëçøç åíüò êýâïõ óôï ÊåöÜëáéï 2, åîåôÜæáìå áõôÜ ôá èÝìáôá áðü ôçí öáéíïìåíïëïãéêÞ ïðôéêÞ ãùíßá. ÕðÜñ÷ïõí ðïëëÝò äéáöïñåôéêÝò ïðôéêÝò ãùíßåò áêüìá êáé óôï åóùôåñéêü ôçò öõóéêÞò óôÜóçò. ÕðÜñ÷åé ç ïðôéêÞ ãùíßá ôçò êáèçìåñéíÞò æùÞò, ç ïðôéêÞ ãùíßá ôïõ ìáèçìáôéêïý, áõôÞ ôïõ åéäéêåõìÝíïõ éáôñïý, ôïõ öõóéêïý, ôïõ ðï- ëéôéêïý êáé ïýôù êáèåîÞò, êáé õðÜñ÷ïõí åðßóçò áñêåôÜ åðéìÝñïõò åßäç áíá- óôï÷áóôéêþí óôÜóåùí, üðùò èá äïýìå óôç óõíÝ÷åéá. ÁëëÜ ç öáéíïìåíïëïãéêÞ
  • 68. § 4.2. Ç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÓôÜóç 45 óôÜóç äåí ìïéÜæåé ìå êáìéÜ áðü áõôÝò ôéò ïðôéêÝò ãùíßåò. Åßíáé ðéï ñéæéêÞ êáé ðéï ðåñéåêôéêÞ. ¼ëåò ïé Üëëåò ìåôáêéíÞóåéò ùò ðñïò ôçí ïðôéêÞ ãùíßá êáé ôçí åóôßáóç óõíå÷ßæïõí íá åöçóõ÷Üæïõí óôçí õðïêåßìåíç ðßóôç óôïí êüóìï, ç ïðïßá ðáñáìÝíåé ðÜíôá åí éó÷ý, êáé üëåò ïé ìåôáêéíÞóåéò áõôï-ðñïóäéïñßæïíôáé ùò êéíÞóåéò áðü ôç ìéá ïðôéêÞ ãùíßá óôçí Üëëç, áíÜìåóá óôéò ðïëëÝò ðïõ åßíáé áíïéêôÝò ãéá åìÜò. Ç ìåôáôüðéóç óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç, ùóôüóï, åßíáé ìéá êßíçóç ôïõ ôýðïõ ‘üëá Þ ôßðïôá’, ç ïðïßá ìáò åðéâÜëëåé ôçí ïëïêëçñùôéêÞ äéÜæåõîç áðü ôç öõóéêÞ óôÜóç, êáé ç ïðïßá åóôéÜæåé, áíáóôï÷áóôéêÜ, åðß êÜèå ðñÜãìáôïò åíôüò ôçò öõóéêÞò óôÜóçò, óõìðåñéëáìâáíïìÝíçò ôçò ðßóôçò óôïí êüóìï. Åéó÷ùñþíôáò óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç, ‘ùèïýìáóôå ðñïò ôá ðÜíù’ ìå Ýíá ìïíáäéêü ôñüðï. Ôï íá åéó÷ùñÞóåéò óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç äåí óçìáßíåé íá ãßíåéò åéäéêüò óôç ìßá Þ ôçí Üëëç ìïñöÞ ãíþóçò, áëëÜ ôï íá ãß- íåéò öéëüóïöïò. Áðü ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ ïðôéêÞ ãùíßá, êïéôÜæïõìå üëåò ôéò åðéìÝñïõò áðïâëåðôéêüôçôåò êáé ôéò ðåñéãñÜöïõìå áíáëõôéêÜ, üðùò êáé ôá óý- óôïé÷Ü ôïõò, üðùò åðßóçò êáé ôçí ðßóôç óôïí êüóìï, ðïõ Ý÷åé ùò óýóôïé÷ü ôçò ôïí êüóìï. ÅÜí ðñüêåéôáé íá äþóïõìå ìéá ðåñéãñáöéêÞ áíÜëõóç ôçò êáèåìßáò êáé üëùí ôùí áðïâëåðôéêïôÞôùí óôç öõóéêÞ óôÜóç, äåí ìðïñïýìå íá óõììåôÝ÷ïõìå óå êáìéÜ áðü áõôÝò. Èá ðñÝðåé íá ëÜâïõìå ìéá áðüóôáóç áðü áõôÝò, íá ôéò áíá- óôï÷áóèïýìå êáé íá ôéò êáôáóôÞóïõìå èåìáôéêÝò. Áõôü óçìáßíåé üôé åíüóù âñéóêüìáóôå óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç, áíáóôÝëëïõìå üëåò ôéò áðïâëåðôé- êüôçôåò ðïõ åîåôÜæïõìå. Ôéò ïõäåôåñïðïéïýìå. ÁõôÞ ç áëëáãÞ åóôßáóçò äåí óçìáßíåé üìùò, ðñÜãìá ðïõ ðñÝðåé íá óçìåéùèåß ìå ôç ìåãáëýôåñç äõíáôÞ Ýì- öáóç, üôé áñ÷ßæïõìå íá áìöéâÜëëïõìå ãéá áõôÝò ôéò áðïâëåðôéêüôçôåò êáé ôá áíôéêåßìåíÜ ôïõò: äåí ôéò ìåôáôñÝðïõìå, ïýôùò åéðåßí, áðü äïîéêÝò âåâáéüôçôåò óå áìöéâïëßá. Äåí ìåôáôñÝðïõìå ôéò áðïâëåðôéêüôçôÝò ìáò, ôéò äéáôçñïýìå ôÝ- ôïéåò ðïõ åßíáé, áëëÜ ôéò åîåôÜæïõìå ùò èåùñïß. Ôç óôéãìÞ ðïõ ôéò åîåôÜæïõìå ùò èåùñïß, äåí ôéò åðéôåëïýìå. Ùóôüóï, äåí èá ìðïñïýóáìå íá ôéò åîåôÜæïõìå ùò èåùñïß ùò ðñïò áõôü ðïõ åßíáé, åÜí ìåôáôñÝðáìå ôçí ôñïðéêüôçôÜ ôïõò: åÜí ç åéó÷þñçóç óôç öéëïóïöéêÞ áíáóôü÷áóç óÞìáéíå üôé ìåôáôñÝðïõìå ôçí ðåðïß- èçóç óå áìöéâïëßá, Þ ôçí âåâáéüôçôá óå êá÷õðïøßá, ôüôå äåí èá ìðïñïýóáìå íá åîåôÜóïõìå ùò èåùñïß ôçí ðåðïßèçóç êáé ôçí âåâáéüôçôá. Ïé ìåôáêéíÞóåéò áðü ôç ìéá ôñïðéêüôçôá óôçí Üëëç åßíáé êÜôé ðïõ ëáìâÜíåé ÷þñá óôï åóùôåñéêü ôçò öõóéêÞò óôÜóçò. Êáé áõôÝò ïé ìåôáêéíÞóåéò Ý÷ïõí êÜðïéï êßíçôñï. Èá ðñÝ- ðåé íá Ý÷ïõìå ëüãïõò ãéá íá ìåôáêéíçèïýìå áðü ôçí ðåðïßèçóç óôçí áìöéâïëßá, áðü ôç âåâáéüôçôá óôçí êá÷õðïøßá: äß÷ùò ôÝôïéïõò ëüãïõò, ç ìåôáôñïðÞ ôçò ôñïðéêüôçôáò èá Þôáí ðáñÜëïãç êáé áõèáßñåôç. ¼ôáí åéó÷ùñïýìå óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç, ãéíüìáóôå êÜôé óáí áðïóôá- óéïðïéçìÝíïé ðáñáôçñçôÝò ôçò óêçíÞò Þ êÜôé óáí èåáôÝò åíüò áãþíá. ÅîåôÜ- æïõìå ùò èåùñïß ôïí ôñüðï õðü ôïí ïðïßï åìðëåêüìáóôå óôïí êüóìï êáé óôá
  • 69. 46 ÊÅÖ. 4: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï, êáé åîåôÜæïõìå åðßóçò ôïí êüóìï ùò ðñïò ôçí åìðëïêÞ ôùí áíèñþðùí. Äåí áðïôåëïýìå ðëÝïí áðëÜ êáé ìüíï óõììåôÝ÷ïíôåò óôïí êüóìï: åîåôÜæïõìå ùò èåùñïß ôé óçìáßíåé íá óõììåôÝ÷åéò óôïí êüóìï êáé óôéò åìöáíßóåéò ìÝóá óôïí êüóìï. ÁëëÜ ïé áðïâëåðôéêüôçôåò ôéò ïðïßåò åîåôÜæïõìå ùò èåùñïß–ðåðïéèÞóåéò, áìöéâïëßåò, êá÷õðïøßåò, âåâáéüôçôåò êáé áíôéëÞøåéò, ôéò ïðïßåò åîåôÜæïõìå êáé ðåñéãñÜöïõìå−óõíå÷ßæïõí íá áðïôåëïýí äéêÝò ìáò áðïâëÝøåéò. Äåí ôéò Ý÷ïõìå áðïëÝóåé: áðëÜ êáé ìüíï ôéò åîåôÜæïõìå ùò èåùñïß. ÐáñáìÝíïõí åðáêñéâþò ôÝôïéåò ðïõ Þôáí, êáé ôá áíôéêåßìåíÜ ôïõò ðáñáìÝíïõí åðáêñéâþò ôÝôïéá ðïõ Þôáí, ìå ôéò ßäéåò óõóôïé÷ßåò áíÜìåóá óôéò áðïâëÝøåéò êáé ôá áíôéêåßìåíÜ ôïõò íá åßíáé óå éó÷ý. ÊáôÜ Ýíá ðåñßåñãï ôñüðï, ôéò áíáóôÝëëïõìå ôÝôïéåò ðïõ Þôáí, ôéò ‘ðáãþíïõìå’. Êáé åìåßò ðïõ ãéíüìáóôå öéëïóïöéêÜ åãþ, åßìáóôå ïé ßäéïé åáõôïß ðïõ åðéôåëïýóáí ôéò öõóéêÝò áðïâëå- ðôéêüôçôåò. Áíáäýåôáé åäþ Ýíá åßäïò ó÷Üóçò ôïõ åáõôïý, óôçí ïðïßá ï ßäéïò åáõôüò ðïõ æïýóå óôç öõóéêÞ óôÜóç áñ÷ßæåé íá æåé ñçôÜ óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç êáé áñ÷ßæåé íá ãßíåôáé ï öïñÝáò ôçò öéëïóïöéêÞò æùÞò. ¼ëá ôá áíèñþ- ðéíá üíôá, üëïé ïé åáõôïß, êÜíïõí áõôü ôï åßäïò áíáóôï÷áóôéêÞò öéëïóïöéêÞò áíÜëõóçò áðü êáéñïý åéò êáéñüí, áëëÜ üôáí ïé Üíèñùðïé åéóÜãïíôáé óå áõôü ôï åßäïò áíÜëõóçò åßíáé, óõíÞèùò, ðïëý ìðåñäåìÝíïé ãéá ôï ôé áêñéâþò êÜíïõí. Íïìßæïõí üôé ñß÷íïõí Ýíá ãñÞãïñï âëÝììá óå ïñéóìÝíïõ åßäïõò ãåíéêÝò áëÞ- èåéåò, óå ïñéóìÝíïõ åßäïõò íüìïõò ôçò öýóçò. Ôåßíïõí íá åêëáìâÜíïõí ôçí åéó÷þñçóç óôç öéëïóïößá ùò ìéá åðéðëÝïí ñýèìéóç åíôüò ôçò öõóéêÞò óôÜóçò: äåí âëÝðïõí ðüóï äéáöïñåôéêÞ åßíáé. Ôï æçôïýìåíï ôçò óõæÞôçóÞò ìáò ó÷å- ôéêÜ ìå ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç åßíáé íá âïçèçèïýìå óôï íá êáôáóôÞóïõìå ñçôÞ êáé óáöÞ ôçí ìåôáôüðéóç ðñïò ôç öéëïóïößá, ìå ìéá ðëçñÝóôåñç åêôß- ìçóç ôçò äéáöïñÜò ðïõ õðÜñ÷åé áíÜìåóá óôç öõóéêÞ êáé ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç. ÊÜíïõìå ìéá ïñéóôéêÞ äéÜêñéóç, åêåß üðïõ ïé ðåñéóóüôåñïé Üíèñùðïé ðåñéöÝñïíôáé áóáöþò ìðñïò-ðßóù êáôÜ ìÞêïò ôùí ïñßùí. Ç óôñïöÞ óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç êáëåßôáé öáéíïìåíïëïãéêÞ áíáãùãÞ, üñïò ðïõ óçìáßíåé ôçí ‘áðïìÜêñõíóç’ áðü ôïõò öõóéêïýò óôü÷ïõò ôùí åíäéá- öåñüíôùí ìáò, ôçí ‘ïðéóèï÷þñçóç’ óå áõôü ðïõ öáßíåôáé íá åßíáé ìéá ðéï ðå- ñéïñéóìÝíç ïðôéêÞ ãùíßá, ìéá ïðôéêÞ ãùíßá ðïõ Ý÷åé áðëÜ êáé ìüíï ùò óôü÷ï ôçò ôéò ßäéåò ôéò áðïâëåðôéêüôçôåò. Ç áíáãùãÞ, áðü ôç ëáôéíéêÞ ñßæá re-ducere, åßíáé ìéá ïðéóèï÷þñçóç, ìéá áíá÷áßôéóç, ìéá áíÜêëçóç. ¼ôáí åéóáãüìáóôå óå áõôÞ ôç íÝá ïðôéêÞ ãùíßá, áíáóôÝëëïõìå ôéò áðïâëåðôéêüôçôåò ðïõ ôþñá åîåôÜ- æïõìå ùò èåùñïß. ÁõôÞ ç áíáóôïëÞ, áõôÞ ç ïõäåôåñïðïßçóç ôùí äïîéêþí ôñï- ðéêïôÞôùí, êáëåßôáé åðßóçò åðï÷Þ, 1 Ýíáò üñïò ðïõ Ý÷åé ëçöèåß áðü ôïí áñ÷áßï åëëçíéêü óêåðôéêéóìü, üðïõ äçëþíåé ôçí åãêñÜôåéá ðïõ ïé Óêåðôéêïß Ýëåãáí üôé èá ðñÝðåé íá Ý÷ïõìå Ýíáíôé ôùí êñßóåþí ìáò ãéá ôá ðñÜãìáôá: Ýëåãáí üôé 1 [ÓôÌ] ÅëëçíéêÜ óôï êåßìåíï.
  • 70. § 4.2. Ç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÓôÜóç 47 èá ðñÝðåé íá áðÝ÷ïõìå áðü ôéò êñßóåéò Ýùò üôïõ íá õðÜñîåé óáöÞò åíÜñãåéá. Áí êáé ç öáéíïìåíïëïãßá ëáìâÜíåé áõôü ôïí üñï áðü ôïí áñ÷áßï óêåðôéêéóìü, ç õðåñâïëÞ ðïõ åíõðÜñ÷åé óôïí üñï ôùí Óêåðôéêþí äåí Ý÷åé äéáôçñçèåß. Ç åðï÷Þ óõíéóôÜ óôç öáéíïìåíïëïãßá ôçí ïõäåôåñïðïßçóç ôùí öõóéêþí áðïâëÝ- øåùí, ïõäåôåñïðïßçóç ðïõ ðñÝðåé íá ëáìâÜíåé ÷þñá üôáí åîåôÜæïõìå áõôÝò ôéò áðïâëÝøåéò ùò èåùñïß. ÔåëéêÜ, ãéá íá ïëïêëçñþóïõìå áõôÞ ôç óýíôïìç åðåîåñãáóßá ôçò ïñïëïãßáò, áò ìéëÞóïõìå ãéá ôïí üñï «èÝôåéí åíôüò ðáñåíèÝóåùí». ¼ôáí åéóáãüìáóôå óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç, áíáóôÝëëïõìå ôéò ðßóôåéò ìáò êáé èÝôïõìå åíôüò ðá- ñåíèÝóåùí (åíôüò áãêõëþí) ôïí êüóìï êáé üëá ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï.2 ¼ôáí èÝôïõìå, ìå áõôü ôïí ôñüðï, åíôüò ðáñåíèÝóåùí ôïí êüóìï Þ êÜðïéï óõãêåêñéìÝíï ðñÜãìá, äåí ôï ìåôáôñÝðïõìå óå ìéá áðëÞ öáéíïìåíéêüôçôá, óå øåõäáßóèçóç, óå ìéá áðëÞ éäÝá Þ óå üðïéï Üëëï åßäïò ìéáò áðëþò õðïêåé- ìåíéêÞò åíôýðùóçò. Ôï åîåôÜæïõìå, ìÜëëïí, áêñéâþò üðùò ôï áðïâëÝðåé ìéá áðïâëåðôéêüôçôá óôç öõóéêÞ óôÜóç. Ôï åîåôÜæïõìå ùò óýóôïé÷ï åêåßíçò êÜèå öïñÜ ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò ðïõ ôï Ý÷åé ùò áíôéêåßìåíï/óôü÷ï ôçò. ÅÜí ðñüêåé- ôáé ãéá Ýíá áíôéêåßìåíï ôçò áíôßëçøçò, ôï åîåôÜæïõìå ùò áíôéëçðôü, åÜí ðñü- êåéôáé ãéá Ýíá áíôéêåßìåíï ôçò áíÜìíçóçò, ôï åîåôÜæïõìå ùò áíáìíçóèÝí. ÅÜí ðñüêåéôáé ãéá ìéá ìáèçìáôéêÞ ïíôüôçôá, ôç èåùñïýìå ùò óýóôïé÷ï ìéáò ìáèçìá- ôéêÞò áðüâëåøçò. ÅÜí ðñüêåéôáé ãéá Ýíá áðëþò äõíáôü áíôéêåßìåíï, Þ ãéá Ýíá åðáëçèåõìÝíï áíôéêåßìåíï, ôï èåùñïýìå áíôéóôïß÷ùò ùò ôï áíôéêåßìåíï ìéáò áðïâëåðôéêüôçôáò ðïõ áðïâëÝðåé êÜôé áðëþò äõíáôü Þ ìéáò áðïâëåðôéêüôçôáò ðïõ áðïâëÝðåé êÜôé ôï åðáëçèåõìÝíï. Ç èÝóç åíôüò ðáñåíèÝóåùí äéáôçñåß åðáêñéâþò ôçí ôñïðéêüôçôá êáé ôïí ôñüðï åìöÜíéóçò ðïõ åß÷å ôï áíôéêåßìåíï ãéá ôï õðïêåßìåíï óôç öõóéêÞ óôÜóç. Óõíåðþò, üôáí åéóáãüìáóôå óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ áíáóôü÷áóç, äåí ðåñéïñß- æïõìå ôçí åóôßáóÞ ìáò áðëÜ êáé ìüíï óôçí õðïêåéìåíéêÞ ðëåõñÜ ôçò óõíåßäçóçò: äåí åóôéÜæïõìå ìüíï óôéò áðïâëåðôéêüôçôåò. ÅóôéÜæïõìå åðßóçò óôá áíôéêåß- ìåíá ðïõ ìáò äßäïíôáé, áëëÜ åóôéÜæïõìå óå áõôÜ ôÝôïéá ðïõ ìáò åìöáíßæïíôáé óôç öõóéêÞ óôÜóç. Óôç öõóéêÞ óôÜóç óêïðåýïõìå êáôåõèåßáí ôï áíôéêåßìåíï: ðçãáßíïõìå Üìåóá óôï ßäéï ôï áíôéêåßìåíï ìÝóù ôùí åìöáíßóåþí ôïõ. Óôç öéëï- óïöéêÞ áíáóôï÷áóôéêÞ óôÜóç, êáôáóôïýìå èåìáôéêü áíôéêåßìåíï ôéò åìöáíßóåéò. ÊïéôÜæïõìå ðñïò áõôü ðïõ êáíïíéêÜ ëåéôïõñãåß ùò åêåßíï ìÝóù ôïõ ïðïßïõ êïéôÜæïõìå ôá ðñÜãìáôá. ÅóôéÜæïõìå, ãéá ðáñÜäåéãìá, óôéò ðëåõñÝò, ôéò üøåéò êáé ôéò óêéÜóåéò ìÝóù ôùí ïðïßùí ðáñïõóéÜæåôáé ï ßäéïò ï êýâïò óôçí ôáõôü- ôçôÜ ôïõ. ÅóôéÜæïõìå óôï ðïëëáðëü ôùí åìöáíßóåùí ìÝóù ôùí ïðïßùí äßäåôáé 2 [ÓôÌ] Ï óõããñáöÝáò åíáëëÜóóåé åäþ ôïõò üñïõò ‘‘èÝôù óå áãêýëåò’’ êáé ‘‘èÝôù åíôüò ðá- ñåíèÝóåùí’’. ÅðéìÝíïõìå óôïí äåýôåñï, ðïõ åßíáé ç óõíÞèçò áðüäïóç ôïõ ãåñìáíéêïý Einklam- mern
  • 71. 48 ÊÅÖ. 4: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ óå åìÜò ôï áíôéêåßìåíï. ¼ôáí ðñÜôôïõìå ìå áõôü ôïí ôñüðï, äåí ìåôáôñÝðïõìå ùóôüóï ôçí ôáõôüôçôá ôïõ áíôéêåéìÝíïõ óå ìßá áðü ôéò ‘áðëÝò’ åìöáíßóåéò ôïõ. ¼ëùò áíôéèÝôùò, åßìáóôå óå êáëýôåñç èÝóç íá äéáêñßíïõìå ôï áíôéêåßìåíï áðü ôéò åìöáíßóåéò ôïõ, åßìáóôå óå êáëýôåñç èÝóç íá äéáôçñÞóïõìå ôçí ðñáãìáôé- êüôçôá ôïõ ßäéïõ ôïõ ðñÜãìáôïò. Åßìáóôå óõíåðþò óå êáëýôåñç èÝóç ãéá íá ðáñÜó÷ïõìå ìéá ðñïóöõÞ ðåñéãñáöÞ ôçò öýóçò ‘ôïõ êüóìïõ’. ÅÜí èá Ýðñåðå íá ìéëÞóïõìå ãéá ôïí êüóìï âñéóêüìåíïé óôç öõóéêÞ óôÜóç, èá ôåßíáìå íá ôïí åêëÜâïõìå ùò ìéá ðëáôéÜ ïíôüôçôá Þ ùò ôï Üèñïéóìá ôùí ïíôïôÞôùí. Ìüíï áðü ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ ðñïïðôéêÞ ìðïñïýìå íá âñïýìå ôçí ïñèÞ ïñïëïãßá ãéá íá ìéëÞóïõìå ãéá ôïí êüóìï ùò ôï ðëáßóéï ôçò åìöÜíéóçò ôùí ðñáãìÜôùí. Ãéá íá ÷ñçóéìïðïéÞóïõìå ìéá ìÜëëïí ÷ïíäñïåéäÞ ÷ùñéêÞ ìåôáöïñÜ, èá ìðïñïýóáìå íá ðïýìå üôé üôáí åéóáãüìáóôå óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç, óõ- ñüìáóôå Ýîù áðü ôç öõóéêÞ óôÜóç, õøùíüìáóôå ðÜíù áðü áõôÞí, ôçí èåù- ñçôéêïðïéïýìå êáé äéáêñßíïõìå êáé ðåñéãñÜöïõìå áìöüôåñá ôï õðïêåéìåíéêü êáé ôï áíôéêåéìåíéêü óýóôïé÷ï ðïõ ôçí óõíèÝôïõí. Áðü ôçí áóöáëÞ öéëïóï- öéêÞò ìáò èÝóç, ðåñéãñÜöïõìå ôéò ðïéêßëåò áðïâëåðôéêüôçôåò êáé ôá ðïéêßëá áíôéêåßìåíÜ ôïõò, üðùò åðßóçò ôïí åáõôü êáé ôïí êüóìï. Äéáêñßíïõìå áíÜ- ìåóá óå Ýíá ðñÜãìá êáé ôéò åìöáíßóåéò ôïõ, ìéá äéÜêñéóç ðïõ Ý÷åé êëçèåß áðü ôïí Heidegger «ïíôïëïãéêÞ äéáöïñÜ», ôç äéáöïñÜ áíÜìåóá óå Ýíá ðñÜãìá êáé ôïí ôñüðï ðáñïõóßáò (Þ áðïõóßáò) ôïõ ðñÜãìáôïò. ÁõôÞ ç äéÜêñéóç ìðïñåß íá åðéôåõ÷èåß ðñïóöõþò ìüíï áðü ôçí öáéíïìåíïëïãéêÞ ðñïïðôéêÞ. ÅÜí åðé- ÷åéñÞóïõìå íá êÜíïõìå ôç äéÜêñéóç ìåôáîý ôïõ ðñÜãìáôïò êáé ôçò åìöÜíéóÞò ôïõ áðü ôï åóùôåñéêü ôçò öõóéêÞò óôÜóçò, åßôå èá Ý÷ïõìå ôçí ôÜóç íá ìåôáôñÝ- øïõìå ôéò åìöáíßóåéò óå õðïóôÜóåéò (äéüôé, áðü áõôÞ ôçí ïðôéêÞ ãùíßá, ôåßíïõìå íá åêëáìâÜíïõìå ôï êáèåôß óôï ïðïßï åóôéÜæïõìå ùò Ýíá õðïóôáóéïðïéçìÝíï ðñÜãìá) åßôå èá Ý÷ïõìå ôçí ôÜóç íá áíáãÜãïõìå ôï ðñÜãìá áðëÜ êáé ìüíï óôéò åìöáíßóåéò ôïõ, íá ôï áíáãÜãïõìå óôï íá åßíáé ôï Üèñïéóìá ôùí åìöáíßóåþí ôïõ. Ôï ðéï ðéèáíü åßíáé åßôå íá èÝóïõìå ôéò åìöáíßóåéò ùò åìðüäéá áíÜìåóá óå ìáò êáé ôá ðñÜãìáôá åßôå íá ìåôáôñÝøïõìå ôá ðñÜãìáôá óå áðëÝò éäÝåò. Äåí èá óõëëÜâïõìå ïñèÜ ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç ïýôå èá êáôáíïÞóïõìå ðñïóöõþò ôç öõóéêÞ óôÜóç. 4.3 ÕðÜñ÷ïõí Åðé÷åéñÞìáôá ðïõ Ìðïñïýí íá ìáò ÏäçãÞ- óïõí óôç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÓôÜóç; Ôþñá ðïõ Ý÷ïõìå êÜðïéá áßóèçóç ôçò äéáöïñÜò áíÜìåóá óôç öõóéêÞ êáé ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç, ìðïñïýìå íá åãåßñïõìå ôï åñþôçìá êáôÜ ðüóïí õðÜñ- ÷åé êÜðïéïò ôñüðïò íá åîçãÞóïõìå êáé íá äéêáéïëïãÞóïõìå óôïõò Üëëïõò ôç
  • 72. § 4.3. Åðé÷åéñÞìáôá ãéá ôç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÓôÜóç 49 ìåôáôüðéóç áðü ôçí ðñþôç óôç äåýôåñç. Áõôü ôï åñþôçìá êïñõöþíåôáé ìå ôï ðåñáéôÝñù åñþôçìá êáôÜ ðüóïí õðÜñ÷åé êÜðïéï åßäïò åðé÷åéñÞìáôïò ðïõ ìðïñåß íá ðåßóåé êÜðïéïí íá ãßíåé öéëüóïöïò Þ íá ôïõ áðïäåßîåé üôé èá ðñÝðåé íá ãßíåé öéëüóïöïò. Ôï åñþôçìá äåí åßíáé êïéíüôïðï: åñùôÜ êáôÜ ðüóïí ç öéëïóïößá ìðïñåß íá ðáñïõóéÜóåé ôïí åáõôü ôçò, íá åîçãÞóåé ôé áêñéâþò åßíáé, êáé íá íïìéìïðïéÞóåé ôïí åáõôü ôçò åíþðéïí üóùí äåí åßíáé öéëüóïöïé. ÅñùôÜ åðßóçò êáôÜ ðüóïí ç öéëïóïößá ìðïñåß íá áõôï-äéêáéïëïãçèåß óôïí åáõôü ôçò, êáôÜ ðüóïí ìðïñåß íá äéáóáöçíßóåé ôçí êáôáãùãÞ ôçò êáé, óõíåðþò, íá ðñï- óðáèÞóåé íá åßíáé ìéá åðéóôÞìç äß÷ùò ðñïûðïèÝóåéò. Ôï æÞôçìá ôçò Ýíáñîçò ôçò öéëïóïößáò åãåßñåôáé óôç öáéíïìåíïëïãßá êÜôù áðü ôïí ãåíéêü ôßôëï ôùí ðïéêßëùí ïäþí ðñïò ôçí áíáãùãÞ. ÕðÜñ÷ïõí ðïéêß- ëïé ‘ïäïß’ Þ åðé÷åéñÞìáôá ðïõ ìáò âïçèïýí íá åðéôý÷ïõìå ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ ‘áíáãùãÞ’. ¼ðùò Ý÷ïõìå äåé, ç öáéíïìåíïëïãéêÞ áíáãùãÞ åßíáé ç êßíçóç áðü ôç öõóéêÞ óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç: óõíéóôÜ ôïí ðåñéïñéóìü ôçò áðïâëåðôé- êüôçôÜò ìáò áðü ôçí åêôåôáìÝíç öõóéêÞ óôÜóç ôçò (ç ïðïßá óôï÷åýåé ôï êáèÝíá ÷ùñéóôÜ êáé üëá áíåîáéñÝôùò ôá ðñÜãìáôá óôïí êüóìï) óôçí öáéíïìåíéêÜ ðéï ðåñéïñéóìÝíç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç, ç ïðïßá óôï÷åýåé ôçí ßäéá ôçí áðïâëå- ðôéêÞ ìáò æùÞ, ìáæß ìå ôá óýóôïé÷á áíôéêåßìåíÜ ôçò êáé ôïí óýóôïé÷ï êüóìï ôçò. ÐñÝðåé íá åßìáóôå ðñïóåêôéêïß þóôå íá ìçí êáôáóôÞóïõìå ôï Ýñãï ìáò äõóêïëüôåñï áðü ü,ôé ðñÜãìáôé åßíáé. ºóùò íéþóïõìå ôïí ðåéñáóìü íá óêå- öèïýìå üôé ç öõóéêÞ óôÜóç åßíáé áìéãþò öõóéêÞ, áìéãþò ìç öéëïóïöéêÞ, ÷ùñßò ß÷íïò öéëïóïößáò ìÝóá ôçò, êáé üôé ç óôñïöÞ óôç öáéíïìåíïëïãßá åßíáé ìéá êßíçóç ðñïò êÜôé ôï åíôåëþò áíÞêïõóôï óôç öõóéêÞ åóôßáóç. ÅÜí Ýôóé åß÷áí ôá ðñÜãìáôá, èá Þôáí ó÷åäüí áäýíáôï ãéá ìáò íá ìåôáäþóïõìå êÜðïéá éäÝá ãéá ôï ôé åßíáé ç öéëïóïößá óå üóïõò äåí èá åß÷áí Þäç åéóá÷èåß óôç öéëïóïößá. ÁëëÜ, óôçí ðñáãìáôéêüôçôá, óôï åóùôåñéêü ôçò öõóéêÞò óôÜóçò õößóôáíôáé ôñüðïé ìå ôïõò ïðïßïõò ðñï-êáôáëáìâÜíïõìå ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç. ÅíõðÜñ÷ïõí óôç öõóéêÞ óôÜóç øåõäï-ðüäéá ðïõ ïäçãïýí óôç öéëïóïößá. ÁðëÜ êáé ìüíï ùò Ýëëïãá üíôá, Ý÷ïõìå Þäç ìéá áßóèçóç ôïõ üëïõ, ìéá áßóèçóç ôïõ åáõôïý êáé ìéá áßóèçóç ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò êáé ôùí åìöáíßóåùí. Ùóôüóï, ôï ðñüâëçìá óõíßóôáôáé óôï üôé ðñïóðáèïýìå íá äéá÷åéñéóôïýìå üëá áõôÜ ôá ðñÜãìáôá ìå êáôçãïñßåò ðïõ áíÞêïõí óôç öõóéêÞ óôÜóç. Ôá ìõèïëïãéêïðïéïýìå, ôá øõ- ÷ïëïãéêïðïéïýìå, ôá öáéíïìåíéêïðïéïýìå, ôá õðïóôáóéïðïéïýìå: êáôáóôïýìå ôïí êüóìï ðñÜãìá, ïé åìöáíßóåéò ãßíïíôáé åìðüäéá, ï åáõôüò õðïóôáóéïðïéåß- ôáé, ïé áðïâëÝøåéò øõ÷ïëïãéêïðïéïýíôáé. Äåí óõëëáìâÜíïõìå ïñèÜ ôïõò üñïõò êáé ôéò äéáêñßóåéò. Ïé ïäïß ðñïò ôçí áíáãùãÞ äåí åðé÷åéñïýí íá äéáíïßîïõí ìéá áðïëýôùò íÝá äéÜóôáóç ðïõ ïõäüëùò åß÷áìå óõëëÜâåé åê ôùí ðñïôÝñùí. Åðé÷åéñïýí, ìÜëëïí, íá äéáóáöçíßóïõí ìéá äéÜêñéóç ðïõ Þäç êáôÝ÷ïõìå, ìéá äéÜêñéóç ìåôáîý ôçò öõóéêÞò êáé ôçò öéëïóïöéêÞò óôÜóçò, êáé íá åîçãÞóïõí ôï
  • 73. 50 ÊÅÖ. 4: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ðÝñáóìá áíÜìåóá óôéò äýï áõôÝò óôÜóåéò. Ìáò âïçèïýí íá óõëëÜâïõìå ïñèÜ ôç öéëïóïöéêÞ óôÜóç, äåß÷íïíôáò ôçí áëëáãÞ ðñïïðôéêÞò ðïõ åðÝñ÷åôáé ìå ôçí êßíçóÞ ìáò óôç öéëïóïößá, êáé ôçí óõíáêüëïõèç ìåôáôüðéóç óôéò óçìáóßåò ôùí üñùí. Èá åîåôÜóïõìå äýï ïäïýò ðñïò ôçí áíáãùãÞ, ôçí ïíôïëïãéêÞ êáé ôçí êáñôåóéáíÞ. Ðñüêåéôáé ãéá äýï ðñïóåããßóåéò ðïõ áíáðôý÷èçêáí áðü ôïí Husserl. ÁíÜìåóá óôéò äýï, ç ïíôïëïãéêÞ ïäüò ðñïò ôçí áíáãùãÞ åßíáé áõôÞ ðïõ äçìéïõñãåß ìéêñüôåñï öüâï (ç êáñôåóéáíÞ öáßíåôáé íá ìáò âõèßæåé óôçí ðéï ñéæéêÞ áìöéâïëßá êáé óôïí öáéíïìåíáëéóìü). Ç ïíôïëïãéêÞ ïäüò åðéêáëåßôáé ôçí áíèñþðéíç åðéèõìßá íá åßìáóôå áëçèéíÜ êáé ðëÞñùò åðéóôçìïíéêïß. Óç- ìåéþíåé üôé üôáí äéåîåñ÷üìáóôå ìå ôñüðï åðéóôçìïíéêü ìéá ðåñéï÷Þ ôïõ åßíáé, áðïêôïýìå Ýíá èçóáõñü ãíþóçò, Ýíá óýóôçìá êñßóåùí, ó÷åôéêÜ ìå ôï õðü åñþôçóç áíôéêåßìåíï. Áò ðïýìå üôé Ý÷ïõìå ôüôå åðéôý÷åé ìéá ìÜëëïí ðëÞñç êáôáíüçóç åíüò ðåäßïõ, üðùò åßíáé ç ìïñéáêÞ âéïëïãßá Þ ç öõóéêÞ óôåñåÜò êáôÜóôáóçò. ¢ó÷åôá áðü ôï ðüóï ðëÞñçò åßíáé ç ãíþóç ðïõ Ý÷ïõìå ãéá ôá õðü åîÝôáóç ðñÜãìáôá, äåí èá Ý÷ïõìå, ùóôüóï, áêüìá äéåîÝëèåé ôá õðïêåé- ìåíéêÜ óýóôïé÷á ôùí áëçèåéþí ðïõ Ý÷ïõí åðéôåõ÷èåß. Ç áíôéêåéìåíéêÞ ðëåõñÜ ßóùò åßíáé ðëÞñùò ãíùóôÞ, áëëÜ ôá õðïêåéìåíéêÜ åðéôåýãìáôá ðïõ óõóôïé÷ïýí ðñïò ôá áíôéêåéìåíéêÜ èá ðáñáìÝíïõí áêüìá ðáñáãíùñéóìÝíá: ôï åßäïò ôùí áðïâëÝøåùí ïé ïðïßåò ðáñïõóéÜæïõí ôá õðü ìåëÝôç ðñÜãìáôá, ï ôñüðïò åðáëÞ- èåõóçò ðïõ éäéÜæåé óôá áíôéêåßìåíá, ïé ìÝèïäïé ðïõ áêïëïõèïýíôáé, ïé ìïñöÝò ôçò äéõðïêåéìåíéêÞò äéüñèùóçò êáé åðéâåâáßùóçò êïê. Óôï ìÝôñï ðïõ ìéá åðéóôÞìç åßíáé áðïëýôùò áíôéêåéìåíéêÞ, ç ðáñáðÜíù Ýë- ëåéøç óõíéóôÜ áðþëåéá óôïí èåôéêü ÷áñáêôÞñá ôçò åðéóôÞìçò. ÊáôÝ÷ïõìå ôéò áëÞèåéåò ãéá ôá ðñÜãìáôá, áëëÜ äåí êáôÝ÷ïõìå êáìéÜ áëÞèåéá ãéá ôçí êáôï÷Þ áõôþí ôùí ðñáãìÜôùí. Îå÷íÜìå ôïõò åáõôïýò ìáò, êáé Ý÷ïõìå áðïëÝóåé ôïõò åáõôïýò ìáò áêñéâþò åðåéäÞ Ý÷ïõìå ìáãåõôåß áðü ôá ðñÜãìáôá ðïõ ãíùñß- æïõìå. Ïé åðéóôçìïíéêÝò áëÞèåéåò ìïéÜæïõí íá åðéðëÝïõí, íá ìçí åßíáé óôçí êáôï÷Þ êáíåíüò. ÌïéÜæïõí íá ìçí åßíáé áëÞèåéåò êáíåíüò. Ãéá íá åîáíôëÞ- óïõìå ôçí åðéóôÞìç, ãéá íá åßìáóôå ðëÞñùò åðéóôçìïíéêïß, èá ÷ñåéáóôåß íá åñåõíÞóïõìå ôéò õðïêåéìåíéêÝò äïìÝò ôùí åíåñãçìÜôùí ðïõ åßíáé åðß ôù Ýñãù óôçí åðéóôÞìç, êáé áõôÞ ç Ýñåõíá äåí óçìáßíåé üôé áðëÜ êáé ìüíï èá óõíå÷ß- óïõìå íá êÜíïõìå ìïñéáêÞ âéïëïãßá Þ öõóéêÞ óôåñåÜò êáôÜóôáóçò. Óçìáßíåé íá áðïóôñÝøïõìå ôï âëÝììá ìáò áðü áõôÝò ôéò åðéóôÞìåò êáé íá åéóá÷èïýìå óå ìéá íÝá áíáóôï÷áóôéêÞ óôÜóç, ôçí öáéíïìåíïëïãéêÞ, ç ïðïßá áðïíÝìåé ôá äÝïíôá óôéò áðïâëåðôéêüôçôåò ðïõ åðéôåëïýóáìå óôéò ðñüôåñåò åðéóôçìïíéêÝò ìáò ðñïóðÜèåéåò, ÷ùñßò üìùò íá ôéò èåìáôïðïéïýìå. ¢ðáî êáé êÜíïõìå áõôÞ ôç óôñïöÞ áíáöïñéêÜ ìå ôç ìïñéáêÞ âéïëïãßá êáé ôç öõóéêÞ óôåñåÜò êáôÜ- óôáóçò, áíôéëáìâáíüìáóôå üôé äåí ìðïñïýìå íá êÜíïõìå öáéíïìåíïëïãßá ìüíï ãéá áõôïýò ôïõò äýï åðéóôçìïíéêïýò êëÜäïõò: èá ðñÝðåé íá åðåêôåßíïõìå ôçí
  • 74. § 4.3. Åðé÷åéñÞìáôá ãéá ôç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÓôÜóç 51 ðñïóðÜèåéÜ ìáò þóôå íá êáëýøåé ôçí áðïâëåðôéêüôçôá êáèáõôÞ êáé ôïí êüóìï êáèáõôü (ùò ôï áíôéêåéìåíéêü óýóôïé÷ï ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò), êáèþò ïé áðï- âëåðôéêüôçôåò óå ìéá åðéìÝñïõò åðéóôÞìç äåí åßíáé äõíáôüí íá êáôáíïçèïýí ðáñÜ ìüíï ÷Üñç óôçí óõìðëÞñùóÞ ôïõò áðü åõñýôåñåò üøåéò ôçò áðïâëåðôé- êüôçôáò. Äåí ìðïñïýìå íá êÜíïõìå ëüãï ãéá ôçí áíáãíþñéóç ôáõôïôÞôùí óôç ìïñéáêÞ âéïëïãßá, ÷ùñßò íá êÜíïõìå ëüãï ãéá ôçí áíáãíþñéóç ôáõôïôÞôùí åí ãÝíåé. ÌÝóù ìéáò âáèìéáßáò åðÝêôáóçò, ç ïíôïëïãéêÞ ïäüò ðñïò ôçí áíáãùãÞ ìÜò âïçèÜ íá ïëïêëçñþóïõìå ôéò åðéìÝñïõò åðéóôÞìåò. Êéíïýìáóôå ðñïò üëï êáé åõñýôåñá ðëáßóéá, ìÝ÷ñé íá öèÜóïõìå óôï åßäïò åêåßíïõ ôïõ ðëáéóßïõ ðïõ åßíáé ôï ðéï åõñý êáé ðïõ ðáñÝ÷åôáé áðü ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç. Ôï êßíçôñü ìáò ãéá áõôÞ ôçí åðÝêôáóç åßíáé ç åðéèõìßá ìáò íá åßìáóôå ïëüôåëá åðéóôçìïíé- êïß, íá áðïöýãïõìå ôçí ðáñÜëåéøç ïðïéáóäÞðïôå äéÜóôáóçò åßíáé ó÷åôéêÞ ìå ôçí åêÜóôïôå ÝñåõíÜ ìáò. ºóùò õößóôáôáé Ýíá åßäïò ìåñéêÞò ôåëåéüôçôáò óå ìéá èåôéêÞ åðéóôÞìç, óôç ìïñéáêÞ âéïëïãßá Þ óôç öõóéêÞ óôåñåÜò êáôÜóôáóçò, áëëÜ êÜèå åðéóôÞìç ðïõ èÝëåé íá åßíáé ïëïêëçñùìÝíç, èá ðñÝðåé íá åðé÷åéñÞ- óåé ôçí Ýó÷áôç Ýñåõíá ôçò ßäéáò ôçò åðßôåõîçò ôçò åðéóôÞìçò, ôçí Ýñåõíá ôùí áðïâëåðôéêïôÞôùí ðïõ ôçí éäñýïõí. ¼óï êáéñü áõôÝò ïé áðïâëåðôéêüôçôåò Ý÷ïõí áöåèåß áíåñþôçôåò, ç åðéóôÞìç ðáñáìÝíåé ìåôÝùñç êáé áôåëÞò, åëëéðÞò ùò ðñïò ôï ßäéï ôçò ôï ðëáßóéï. Ç ïíôïëïãéêÞ ïäüò ðñïò ôçí áíáãùãÞ ìÜò èõìßæåé ôéò áñéóôïôåëéêÝò ðáñáôçñÞóåéò óôá ‘‘ÌåôÜ ôá öõóéêÜ’’ (Ä.1) ó÷åôéêÜ ìå ôçí áíÜãêç íá õðåñâïýìå ôéò åðéìÝñïõò åðéóôÞìåò ãéá íá öèÜóïõìå óå ìéá åðéóôÞìç ôïõ üëïõ, óôçí åðéóôÞìç ôïõ åßíáé ùò åßíáé (êáé ü÷é ôïõ åßíáé áðëÜ êáé ìüíï ùò õëéêïý-åßíáé, ðïóïôéêïý-åßíáé, æþíôïò-åßíáé, ïéêïíïìéêïý-åßíáé). Èá Ýðñåðå íá ãßíåé óáöÝò áðü ôéò ðáñáðÜíù ðáñáôçñÞóåéò ó÷åôéêÜ ìå ôçí ïíôïëïãéêÞ ïäü ðñïò ôçí áíáãùãÞ üôé ç öáéíïìåíïëïãßá ùò åðéóôÞìç (ùò ìéá áõóôçñÞ êáé óáöÞò åðé÷åßñçóç, ðëÞñçò áõôï-óõíåéäçóßáò) áðïôåëåß óôçí ðñáãìáôéêüôçôá ìéá ðéï óõãêåêñéìÝíç åðéóôÞìç áðü ü,ôé ïé åðéìÝñïõò Ýñåõ- íåò. ºóùò íïìßæïõìå üôé ç öõóéêÞ Þ ç âéïëïãßá åßíáé ïé ðéï óõãêåêñéìÝíåò áðü üëåò ôéò åðéóôÞìåò, åðåéäÞ ìåëåôïýí ôá õëéêÜ ðñÜãìáôá ðïõ âñßóêïíôáé åêåß áêñéâþò åíþðéüí ìáò, áëëÜ óôï ìÝôñï ðïõ ôÝôïéåò åðéóôÞìåò äåí åîåôÜæïõí ôçí ßäéá ôç äñáóôçñéüôçôá ÷Üñç óôçí ïðïßá åðéôõã÷Üíïíôáé, åßíáé óôçí ðñáãìáôé- êüôçôá áöçñçìÝíåò. ÁöÞíïõí áíåîÝôáóôï Ýíá ïõóéþäåò ìÝñïò ü÷é ìüíï ôïõ êüóìïõ áëëÜ êáé ôïõ åáõôïý ôïõò. Ç åðéóôÞìç ôçò öáéíïìåíïëïãßáò óõìðëç- ñþíåé êáé ôåëåéïðïéåß áõôÝò ôéò åðéìÝñïõò åðéóôÞìåò, åíþ ôáõôü÷ñïíá äéáôçñåß êáé áõôÝò êáé ü,ôé éó÷ýåé óå áõôÝò, Ýôóé þóôå, ìå ôñüðï áñêåôÜ ðáñÜäïîï, ç öáé- íïìåíïëïãßá íá áðïôåëåß ôçí ðéï óõãêåêñéìÝíç áðü ôéò åðéóôÞìåò. Êáëýðôåé ôï åõñýôåñï üëïí, ôï ìåãáëýôåñï ðëáßóéï. Õðåñâáßíåé ôçí ëÞèç-ôïõ-åáõôïý ôùí åðéìÝñïõò åðéóôçìþí. ÅîåôÜæåé äéáóôÜóåéò áðü ôéò ïðïßåò áðïóýñïíôáé ïé Üëëåò åðéóôÞìåò, ôéò äéáóôÜóåéò óõãêåêñéìÝíá ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò êáé ôùí
  • 75. 52 ÊÅÖ. 4: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ åìöáíßóåùí. Äåß÷íåé õðü ðïéá Ýííïéá ç ßäéá ç åðéóôÞìç áðïôåëåß Ýíá åßäïò Ýêèåóçò, êáé, óõíåðþò, äåß÷íåé ôçí áðëïúêüôçôá ôïõ áíôéêåéìåíéóìïý, ôçò ðß- óôçò üôé ôï åßíáé åßíáé áäéÜöïñï ãéá ôçí Ýêèåóç ðïõ ôï åñåõíÜ êÜèå öïñÜ. Ç áíáãùãÞ, óõíåðþò, äåí áðïôåëåß óôçí ðñáãìáôéêüôçôá Ýíá ðåñéïñéóìü, äåí óõ- íéóôÜ ‘áðïìÜêñõíóç’ áðü ïôéäÞðïôå. Äéáôçñåß ôç öõóéêÞ óôÜóç êáé êáèåôß ðïõ õðÜñ÷åé ìÝóá ôçò, áêüìá êáé üôáí ìáò äåß÷íåé ôçí áðüóôáóÞ ìáò áðü áõôÞí. Åìðëïõôßæåé êáé äåí áðïóôåñåß. ËáìâÜíïõìå ìéá üëùò äéáöïñåôéêÞ åíôýðùóç áðü ôçí êáñôåóéáíÞ ïäü ðñïò ôçí áíáãùãÞ. ÁõôÞ ç ðñïóÝããéóç ôçò öáéíïìåíïëïãßáò Ý÷åé ùò ðñüôõðü ôçò ôçí ðñïóðÜèåéá ôïõ Descartes íá åãêáéíéÜóåé ôç öéëïóïößá ëáìâÜíïíôáò ìéá áðü- öáóç «Üðáî êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò æùÞò», ôçí áðüöáóç íá èÝóåé óå áìöéâïëßá üëåò ôéò êñßóåéò ðïõ èåùñïýóå áëçèåßò. Ï Descartes åéóÜãåé áõôÞ ôç ìåèïäï- ëïãéêÞ áìöéâïëßá, åðåéäÞ èåùñåß üôé ïé êñßóåéò ðïõ Ý÷åé áðïññïöÞóåé ìÝóù ôùí Üëëùí Ý÷ïõí ìïëõíèåß áðü ðñïêáôáëÞøåéò. Áöïý õéïèåôÞóåé áõôÞ ôçí êáèïëéêÞ áìöéâïëßá, èá áðïäå÷èåß óôç óõíÝ÷åéá ùò áëçèåßò ìüíï åêåßíåò ôéò êñßóåéò ðïõ ìðïñåß íá äéêáéïëïãÞóåé ï ßäéïò, óýìöùíá ìå ôç ìÝèïäï ðïõ Ý÷åé áíáðôýîåé. Ôï ðñüâëçìá ìå ôçí ðñïóðÜèåéá ôïõ Descartes ó÷åôéêÜ ìå ôçí åêêßíçóç ôçò öéëïóïößáò åßíáé üôé ìåôáôñÝðåé üëåò ôéò öõóéêÝò ôñïðéêüôçôåò ôçò äüîáò óå ôñï- ðéêüôçôåò áìöéâïëßáò. Ìåôáôïðßæåôáé áðü ôéò äéÜöïñåò öõóéêÝò ôñïðéêüôçôåò (âåâáéüôçôá, êá÷õðïøßá, åðáëçèåõìÝíç áðïäï÷Þ, äõíáôüôçôá, ðéèáíüôçôá) óå ìéá Üëëç öõóéêÞ ôñïðéêüôçôá: ôçí áìöéâïëßá. Ç áìöéâïëßá ôïõ åßíáé ìåí ìüíï ìåèïäïëïãéêÞ, ðáñáìÝíåé äå áìöéâïëßá. Ï Descartes ðñïóðáèåß íá õøùèåß óôç öéëïóïößá, áëëÜ ôï ìüíï ðïõ åðéôõã÷Üíåé åßíáé íá ãëéóôñÜ óå ìéá Üëëç áðü ôéò öõóéêÝò óôÜóåéò, óå ìéá ñéæéêÜ óêåðôéêéóôéêÞ óôÜóç. Ç ðñïóðÜèåéÜ ôïõ íá âÜëåé ôç öéëïóïößá óôï äñüìï ôïý íá ãßíåé ìéá áõóôçñÞ åðéóôÞìç ìÝíåé óå áöëïãéóôßá. Ëïîïäñïìåß, ìå êáôáóôñïöéêÝò óõíÝðåéåò ãéá ôç öéëïóïößá êáé ôçí åðéóôÞìç. Ç êáñôåóéáíÞ ïäüò ðñïò ôçí áíáãùãÞ åßíáé ãéá ôç öáéíïìåíïëïãßá ìéá ðñï- óðÜèåéá íá áíáëÜâåé, êáé íá äéåêðåñáéþóåé ìå ôñüðï ðñïóöõÞ, áõôü ðïõ ðñï- óðÜèçóå íá êÜíåé ï Descartes. Äåí ðñïôåßíåé íá åãêáéíéÜóïõìå ìéá êáèïëéêÞ áìöéâïëßá. Ðñïôåßíåé, ìÜëëïí, íá õéïèåôÞóïõìå ôç óôÜóç íá ðñïóðáèÞóïõìå íá èÝóïõìå óå áìöéâïëßá ôéò ðïéêßëåò áðïâëÝøåéò ìáò. Áõôü ßóùò ìïéÜæåé íá åßíáé ìéá åëÜ÷éóôç äéáöïñÜ, áëëÜ åßíáé êñßóéìï. Ç ðñïóðÜèåéá íá áìöéâÜëëåéò åßíáé êÜôé üëùò äéáöïñåôéêü áðü ôçí ßäéá ôçí áìöéâïëßá. Áõôü ðïõ óõìâáß- íåé üôáí ðñïóðáèïýìå íá èÝóïõìå óå áìöéâïëßá ìßá áðü ôéò ðßóôåéò ìáò åßíáé üôé õéïèåôïýìå ìéá ïõäÝôåñç óôÜóç åíþðéïí áõôÞò ôçò ðåðïßèçóçò: äåí áì- öéâÜëëïõìå áêüìá ãéá áõôÞí, áíáóôÝëëïõìå ôçí ðßóôç ìáò. ÓôáìáôÜìå ãéá íá åîåôÜóïõìå êáôÜ ðüóï èá Ýðñåðå íá ôçí èÝóïõìå óå áìöéâïëßá. ÁõôÞ ç ðñï- óðÜèåéá, áõôÞ ç óôÜóç, äåí áðïôåëåß, ùóôüóï, áìöéâïëßá, áëëÜ óõíéóôÜ êÜôé
  • 76. § 4.3. Åðé÷åéñÞìáôá ãéá ôç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÓôÜóç 53 óáí ìéá ïõäåôåñïðïßçóç ðïõ åðéôõã÷Üíïõìå üôáí åéóáãüìáóôå óôç öéëïóïößá. ÁõôÞ ç ïõäÝôåñç óôÜóç ÷ñçóéìåýåé óôç óõíÝ÷åéá ùò êëåéäáñüôñõðá ìÝóá áðü ôçí ïðïßá ìðïñïýìå íá áðïêôÞóïõìå ìéá áßóèçóç ãéá ôï ôé åßíáé ç öáéíïìåíï- ëïãéêÞ óôÜóç, ç óôÜóç óôçí ïðïßá ïõäåôåñïðïéïýìå ôéò áðïâëåðôéêüôçôÝò ìáò êáé ôéò åîåôÜæïõìå ùò èåùñïß. ¸íá Üëëï óçìáíôéêü ãíþñéóìá ôçò ðñïóðÜèåéáò íá èÝóïõìå êÜôé óå áì- öéâïëßá åßíáé ôï áêüëïõèï. Äåí ìðïñïýìå, óôçí ðñáãìáôéêüôçôá, íá èÝóïõìå êÜôé óå áìöéâïëßá, ðáñÜ ìüíïí åÜí Ý÷ïõìå ëüãïõò íá áìöéâÜëëïõìå ãéá áõôü. Áò õðïèÝóïõìå üôé ç ðüñôá áõôïý ôïõ äùìáôßïõ åßíáé ëåõêÞ, êáé üôé âëÝðù ôç ãÜôá íá ìðáßíåé óôï äùìÜôéï. Äåí ìðïñþ óôç óõíÝ÷åéá íá ðù üôé áìöéâÜëëù ãéá ôï üôé ç ðüñôá åßíáé ëåõêÞ Þ ãéá ôï üôé ç ãÜôá ðåñíÜ ôï êáôþöëé, åêôüò åÜí Ý÷ù ëüãïõò íá áìöéâÜëëù üôé áõôÜ ôá ðñïöáíÞ ðñÜãìáôá åßíáé áëçèéíÜ. ºóùò îáöíéêÜ óõíåéäçôïðïéÞóù üôé åßíáé ôï öùò ðïõ êÜíåé ôçí ðüñôá íá öáßíåôáé ðéï áíïé÷ôü÷ñùìç áðü ü,ôé ðñÜãìáôé åßíáé, êáé üôé ßóùò Ý÷åé ìéá áðü÷ñùóç ãêñé. ºóùò îáöíéêÜ óõíåéäçôïðïéÞóù üôé õðÜñ÷åé Ýíáò êáèñÝöôçò êïíôÜ óôçí ðüñôá êáé üôé, óôçí ðñáãìáôéêüôçôá, âëÝðù ìüíï ôçí áíôáíÜêëáóç ôçò ãÜôáò ðïõ ìðáßíåé óå Ýíá Üëëï äùìÜôéï. Ùò ìßá áðü ôéò ôñïðéêüôçôåò ôçò öõóéêÞò óôÜóçò, ç áìöéâïëßá èá ðñÝðåé íá Ý÷åé ùò êßíçôñü ôçò êÜðïéïõò ëüãïõò. Äåí ìðïñþ áðëÜ êáé ìüíï íá ðù üôé áìöéâÜëëù ãéá ôá ðñÜãìáôá. Ç ðñïóðÜèåéá ãéá áìöéâïëßá, ùóôüóï, õðüêåéôáé óôçí åëåýèåñç åðéëïãÞ ìáò. Ìðïñïýìå íá ðñïóðáèÞóïõìå íá èÝóïõìå óå áìöéâïëßá ïôéäÞðïôå, áêüìá êáé ôï ðéï ðñïöáíÝò ðñÜãìá åíþðéüí ìáò Þ ôçí ðéï åãêáèéäñõìÝíç Üðïøç. Ðáñïìïßùò, åßìáóôå åëåýèåñïé íá åãêáéíéÜóïõìå ôçí ïõäåôåñïðïßçóç ðïõ åðé- óõìâáßíåé üôáí óôñåöüìáóôå óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ ðñïïðôéêÞ, ôçí áíáóôïëÞ Þ ôçí ‘èÝóç åêôüò ðáéãíßïõ’ ôùí áðïâëåðôéêïôÞôùí ìáò, ôç èÝóç åíôüò ðáñåíèÝ- óåùí ôùí ðñáãìÜôùí êáé ôïõ êüóìïõ: áõôÜ ôá ðñÜãìáôá åíáðüêåéíôáé óôç äýíáìÞ ìáò êáé õðüêåéíôáé óôçí åëåýèåñç åðéëïãÞ ìáò. Ìðïñïýìå íá áðï- öáóßóïõìå üôé èÝëïõìå íá äéåîÜãïõìå Ýíá ôÝôïéï åßäïò æùÞò. Äåí ÷ñåéÜæåôáé íá áíáãêáóèïýìå íá åéóá÷èïýìå óå áõôÞí åîáéôßáò êÜðïéùí ëüãùí óáí áõôïýò ðïõ ìáò áíáãêÜæïõí íá ïäçãçèïýìå óôçí áìöéâïëßá Þ ôçí êá÷õðïøßá. ¸ôóé, åíþ ç áìöéâïëßá äåí áðïôåëåß êáëü ðñüôõðï ãéá íá ìáò âïçèÞóåé áíáöïñéêÜ ìå ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôñïöÞ, ç ðñïóðÜèåéá ãéá áìöéâïëßá åßíáé Ýíá ôÝôïéï ðñüôõðï. Ç ðñïóðÜèåéá ãéá áìöéâïëßá ìÜò ðñïóöÝñåé Ýíá åýóôï÷ï âëÝììá óå áõôü ðïõ ìïéÜæåé íá åßíáé ç öáéíïìåíïëïãéêÞ ïõäåôåñïðïßçóç ôùí áðïâëÝøåþí ìáò. Ìå áõôüí ôïí ôñüðï, ç êáñôåóéáíÞ ïäüò ðñïò ôçí áíáãùãÞ ðñïóðáèåß íá ìáò ‘ðáñùèÞóåé’ óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç. Ï Descartes åéóÞãáãå Ýíá ñéæéêü óêåðôéêéóìü óôçí äéáíïçôéêÞ æùÞ ðïõ óõ- íå÷ßæåé íá âáóáíßæåé ôç óêÝøç üóùí åìðíÝïíôáé áðü áõôüí. Ðáñüëá áõôÜ, åßíáé ÷ñÞóéìï íá õéïèåôÞóåé êáíåßò ôï êáñôåóéáíü ìïôßâï êáé íá ôï äéáöïñïðïéÞóåé ðñïò üöåëïò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò, ðñÜãìá Üëëùóôå ðïõ êÜíáìå, äéüôé ç óôñïöÞ
  • 77. 54 ÊÅÖ. 4: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ áðü ôç öõóéêÞ óôÜóç óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óõëëáìâÜíåôáé, ëáíèáóìÝíá, áðü ïñéóìÝíïõò ùò õðïôñïðÞ óôïí êáñôåóéáíéóìü. Áêüìá êáé ïñéóìÝíïé åðéöáíåßò åñìçíåõôÝò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò äåí ìðïñïýí íá óõëëÜâïõí áõôü ôï æÞôçìá ïñèÜ. Åßíáé óçìáíôéêü ãéá ìáò, ëïéðüí, íá ÷áñÜîïõìå ôç äéÜêñéóç áíÜìåóá óå áõôü ðïõ êÜíåé ï Descartes êáé óå áõôü ðïõ åðéôõã÷Üíåé ç öáéíïìåíïëïãßá. Ìßá áðü ôéò ðñáãìáôéêÜ ïëÝèñéåò óõíÝðåéåò ôïõ êáñôåóéáíïý ëÜèïõò åßíáé üôé áðáîéþíåé ôéò áðïâëåðôéêüôçôåò ôçò öõóéêÞò óôÜóçò. ÕðïóêÜðôåé ôçí öõ- óéêÞ êáé åí éó÷ý ðßóôç óôçí ðñáãìáôéêüôçôá ôùí ðñáãìÜôùí ðïõ äßäïíôáé óôçí åìðåéñßá ìáò, óôçí ðñáãìáôéêüôçôá ôùí ôáõôïôÞôùí ðïõ áíáãíùñßæïõìå. ÅéóÜ- ãåé ôçí Ýîç ôïõ óêåðôéêéóìïý, ç ïðïßá ìáò êÜíåé íá ìçí ðéóôåýïõìå óå ôßðïôå ìÝ÷ñé íá áðïäåé÷èåß. ÁëëÜ áõôÞ ç åðéèõìßá íá äïèåß áðüäåéîç ãéá ôï êáèåôß åß- íáé ðáñÜëïãç. Ç áðüäåéîç åßíáé äõíáôÞ ìüíï óôç âÜóç êÜðïéùí áëçèåéþí ðïõ äåí áðïäåéêíýïíôáé, áëÞèåéåò ðïõ åíÝ÷ïõí ôçí åíÜñãåéÜ ôïõò êáé äåí ÷ñåéÜ- æïíôáé áðüäåéîç. Äåí ìðïñïýìå íá áðïäåßîïõìå ôá ðÜíôá: ãíùñßæïõìå ðïëëÜ ðñÜãìáôá ðïõ äåí ÷ñåéÜæåôáé íá áðïäåé÷èïýí. Ç öáéíïìåíïëïãßá áðïêáèéóôÜ ôçí éó÷ý ôùí ðåðïéèÞóåùí ðïõ Ý÷ïõìå óôç öõóéêÞ óôÜóç. Áíáãíùñßæåé üôé ïé áðïâëÝøåéò ìáò áããßæïõí ðñÜãìáôé, ìå ôïõò ðïéêßëïõò ôñüðïõò ôïõò, ôá ßäéá ôá ðñÜãìáôá. Äéáêñßíåé êáé ðåñéãñÜöåé ðþò ïé ðïéêßëåò áðïâëÝøåéò ïäçãïý- íôáé óôçí ðëÞñùóç êáé ôçí åðéâåâáßùóÞ ôïõò. Óõíåéäçôïðïéåß åðßóçò üôé óõ÷íÜ åãêáôáëåßðïõìå ôçí åíÜñãåéá, üôé óõ÷íÜ åßìáóôå áüñéóôïé óå áõôü ðïõ áðïâëÝ- ðïõìå, êáé üôé ôá ëÜèç åßíáé êïéíÜ: áëëÜ ç ðáñïõóßá ôïõ ëÜèïõò äåí áðáîéþíåé ôá ðÜíôá. Äåß÷íåé áðëÜ êáé ìüíï üôé ðñÝðåé íá åßìáóôå ðñïóåêôéêïß. Äéáóá- öçíßæïíôáò ôéò ðïéêßëåò áðïâëåðôéêüôçôåò êáé äéáêñßíïíôÜò ôåò ìåôáîý ôïõò, ç öáéíïìåíïëïãßá ìÜò âïçèÜ íá åßìáóôå ðñïóåêôéêïß. Èá ðñÝðåé, ôÝëïò, íá óçìåéþóïõìå ôç äéáöïñÜ áíÜìåóá óôçí ïíôïëïãéêÞ êáé ôçí êáñôåóéáíÞ ïäü ðñïò ôçí áíáãùãÞ. Ç ïíôïëïãéêÞ ïäüò ðñï÷ùñÜ áõîçôéêÜ. Åêêéíåß áðü ôá åðéóôçìïíéêÜ åðéôåýãìáôá êáé óå áõôÜ ðñïóèÝôåé âÞìá-âÞìá åðéðëÝïí äéáóôÜóåéò, óðñþ÷íïíôÜò ìáò êáè’ üëç ôç äéÜñêåéá ôçò ðïñåßáò ìÝ÷ñé íá öèÜóïõìå óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç. Ç êáñôåóéáíÞ ïäüò ðñïóðáèåß íá åðéôý÷åé ôá ðÜíôá âéáóôéêÜ, ìå Ýíá âÞìá. ÁíáóôÝëëåé üëåò ôéò áðïâëåðôéêüôç- ôåò äéá ìéáò. Öùôßæåé ëßãï êáëýôåñá áðü ü,ôé ç ïíôïëïãéêÞ ïäüò ôï íÝï åßäïò ïõäåôåñïðïßçóçò ðïõ åðéóõìâáßíåé ìå ôç öéëïóïößá, áëëÜ, üðùò êáé êáèåôß Üëëï ðïõ ãßíåôáé âéáóôéêÜ, ìðïñåß íá ìáò ðáñáðëáíÞóåé óïâáñÜ. Ìðïñåß íá ìáò êÜíåé íá óêåöôüìáóôå ôç öáéíïìåíïëïãßá ùò óêåðôéêéóìü êáé ùò öáéíïìå- íáëéóìü, ùò êÜôé ðïõ ìáò áðïóôåñåß ôïí ðñáãìáôéêü êüóìï êáé ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï. Öáßíåôáé íá ïäçãåß áêüìá êáé óôïí óïëéøéóìü. Ç ïíôï- ëïãéêÞ ïäüò åßíáé áñãÞ áëëÜ áóöáëÞò, åíþ ç êáñôåóéáíÞ ïäüò åßíáé ãñÞãïñç áëëÜ åðéêßíäõíç. Ç êáëýôåñç ðñïóÝããéóç åßíáé íá ÷ñçóéìïðïéïýìå áìöüôåñåò ôéò ïäïýò, äéïñèþíïíôáò ôéò áäõíáìßåò ôçò êáèåìéÜò ÷Üñç óôá äõíáôÜ óçìåßá ôçò Üëëçò. Óå áìöüôåñåò ôéò ðñïóåããßóåéò, ùóôüóï, ôï êëåéäß åßíáé íá áðïêôÞ-
  • 78. § 4.4. ÏñéóìÝíïé Åéäéêïß ¼ñïé Ó÷åôéêïß ìå ôç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÁíáãùãÞ 55 óïõìå ìéá áßóèçóç ôçò äéáöïñÜò ìåôáîý ôçò öõóéêÞò êáé ôçò öáéíïìåíïëïãéêÞò óôÜóçò, ìåôáîý ôçò öõóéêÞò áíÜìåéîçò óôïí êüóìï êáé ôçò öéëïóïöéêÞò áðï- óôáóéïðïßçóçò. 4.4 ÏñéóìÝíïé Åéäéêïß ¼ñïé Ó÷åôéêïß ìå ôç Öáéíïìåíïëï- ãéêÞ ÁíáãùãÞ ÕðÜñ÷åé Ýíá óýíïëï Üëëùí æçôçìÜôùí ðïõ ìðïñïýí íá ìáò âïçèÞóïõí íá ïñßóïõìå ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç ìå ìåãáëýôåñç áêñßâåéá. Ç åðåîåñãáóßá áõôþí ôùí æçôçìÜôùí èá óõíéóôÜ, óôçí ïõóßá, åîÞãçóç äéÜöïñùí üñùí ôïõ ëåîéëïãßïõ ôçò öáéíïìåíïëïãßáò. Ç åìðåéñßá êáé ç áíÜëõóç ìÝóá áðü ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ ïðôéêÞ áðïöÝ- ñåé âåâáéþóåéò ðïõ åßíáé, óýìöùíá ìå ôéò áñ÷Ýò ôïõò, áðïäåéêôéêÝò. Ïé áðï- äåéêôéêÝò áðïöÜíóåéò åêöñÜæïõí ðñÜãìáôá ðïõ äåí èá ìðïñïýóáí íá åßíáé áëëéþò: åêöñÜæïõí áíáãêáßåò áëÞèåéåò. ÅðéðëÝïí, ôéò áíôéëáìâáíüìáóôå ùò áðïöÜíóåéò ðïõ åêöñÜæïõí áíáãêáßåò áëÞèåéåò. Áíôéëáìâáíüìáóôå üôé áõôü ðïõ ëÝíå äåí èá ìðïñïýóå íá åßíáé áëëéþò. ÕðÜñ÷åé öéëïóïöéêÞ áíáãêáéüôçôá óôéò åíÜñãåéåò ðïõ ðáñïõóéÜæïíôáé óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç. Áò áíáëïãé- óôïýìå, ãéá ðáñÜäåéãìá, ôçí äÞëùóç üôé Ýíá õëéêü, ÷ùñéêü áíôéêåßìåíï, üðùò ï êýâïò, ìðïñåß íá äïèåß ìüíï óå ìéá ðïëëüôçôá óêéÜóåùí, ðëåõñþí êáé üøåùí, êáé üôé ï êýâïò åßíáé ç ôáõôüôçôá ðïõ äßäåôáé ìÝóá óå áõôÝò ôéò åìöáíßóåéò. Áò áíáëïãéóôïýìå, åðßóçò, ôç äÞëùóç, üôé ç ôáõôüôçôá äßäåôáé óå ìáò ùò ìßîç ðáñïõóéþí êáé áðïõóéþí, Þ ôç äÞëùóç üôé ìðïñïýìå íá Ý÷ïõìå Ýíá ÷ñïíéêü ðáñüí ìüíï óôçí áíôéðáñÜèåóÞ ôïõ ðñïò Ýíá ðáñåëèüí êáé Ýíá ìÝëëïí. ÁõôÝò ïé áðïöÜíóåéò åßíáé áðïäåéêôéêÝò. Áíôéëáìâáíüìáóôå üôé ï êýâïò äåí èá ìðï- ñïýóå íá äïèåß ìå êáíÝíáí Üëëï ôñüðï, êáé üôé ôï ðáñüí äåí áðïôåëåß ðïôÝ êÜôé ôï åíéêü áëëÜ üôé åìðåñéÝ÷åé ðÜíôá ôï ðáñåëèüí êáé ôï ìÝëëïí. ºóùò êÜðïéïò áíôéôåßíåé üôé ôÝôïéåò áðïöÜíóåéò åßíáé áðïäåéêôéêÝò åðåéäÞ åßíáé ôüóï ðñïöáíåßò, ôüóï êïéíüôïðåò, ó÷åäüí ôüóï áâßáóôá äåäïìÝíåò: áëëÜ áõôü åßíáé áêñéâþò ôï æÞôçìá. Ïé öáéíïìåíïëïãéêÝò áðïöÜíóåéò, üðùò ïé öéëï- óïöéêÝò áðïöÜíóåéò åí ãÝíåé, èÝôïõí ôï ðñïöáíÝò êáé ôï áíáãêáßï. Ìáò ëÝíå áõôü ðïõ Þäç ãíùñßæïõìå. Äåí áðïôåëïýí íÝá ðëçñïöïñßá áëëÜ, áêüìá êáé áí äåí ìáò ëÝíå êÜôé ôï êáéíïýñãéï, ìðïñïýí ðáñüëá áõôÜ íá åßíáé óçìáíôéêÝò êáé äéáöùôéóôéêÝò, äéüôé óõ÷íÜ âñéóêüìáóôå óå óýã÷õóç ó÷åôéêÜ ìå ôÝôïéåò êïé- íïôïðßåò êáé áíáãêáéüôçôåò. ÅÜí óêåöèïýìå ìå ðïéï ôñüðï ïé ðåñéóóüôåñïé Üíèñùðïé êáôáíïïýí ôçí áíÜìíçóç (ùò èÝá åóùôåñéêþí åéêüíùí), Þ ìå ðüóç Ýíäåéá Ý÷ïõí ðåñéãñÜøåé ôçí êáô’ áßóèçóç áíôßëçøç ïñéóìÝíïé öéëüóïöïé (ùò, ãéá ðáñÜäåéãìá, ôç ëÞøç åíôõðþóåùí åðß åíüò åßäïõò åóùôåñéêÞò ïèüíçò ôïõ
  • 79. 56 ÊÅÖ. 4: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ åãêåöÜëïõ), ôüôå ôï ðüóï óçìáíôéêü åßíáé íá ôåèåß ôï ðñïöáíÝò ãßíåôáé êáé ôï ßäéï ðñïöáíÝò. Ïé öáéíïìåíïëïãéêÝò âåâáéþóåéò áîéþíïõí üôé åßíáé áðïäåé- êôéêÝò, äéüôé åßíáé ôüóï âáóéêÝò êáé ôüóï áíáðüöåõêôåò, ôüóï áíáðüäñáóôåò. Ç áðïäåéêôéêüôçôÜ ôïõò äåí ðçãÜæåé áðü ôï ãåãïíüò üôé ïé Üíèñùðïé ðïõ ôéò äéáôõðþíïõí ÷áßñïõí êÜðïéïõ åßäïõò áðïêÜëõøçò åîùôéêþí áëçèåéþí, ãéá ôéò ïðïßåò ïé Üëëïé Üíèñùðïé äåí Ý÷ïõí áêïýóåé ôßðïôå. ÐåñáéôÝñù, ôï ãåãïíüò üôé ïé öáéíïìåíïëïãéêÝò áðïöÜíóåéò êáé åíÜñãåéåò åßíáé áðïäåéêôéêÝò, äåí óçìáßíåé üôé äåí ìðïñïýìå ðïôÝ íá ôéò âåëôéþóïõìå Þ íá âáèýíïõìå ôçí êáôáíüçóÞ ôïõò. Ìéá öéëïóïöéêÞ áðüöáíóç ìðïñåß íá åßíáé áðïäåéêôéêÞ êáé üìùò íá óôåñåßôáé óõóôïé÷ßáò. Óõóôïé÷ßá óçìáßíåé üôé Ý÷ïõìå áðïêáèÜñåé ôçí áðüöáíóç áðü êÜèå áóÜöåéá. ¼ëåò ïé äéáóôÜóåéò ôïõ ðñÜã- ìáôïò Ý÷ïõí Ýëèåé óôçí åðéöÜíåéá, Ý÷ïõí óõíá÷èåß üëåò ïé óõíåðáãùãÝò ôïõ. Óôçí ðñÜîç, ôßðïôå äåí ìðïñåß íá ðáñïõóéáóèåß óå ìáò ìå ôÝôïéá ðëçñüôçôá, ïýôå êáé óôç öéëïóïößá. Ôï áðïôÝëåóìá åßíáé üôé ïé öáéíïìåíïëïãéêÝò áðïöÜí- óåéò ìðïñåß íá åìöáíßæïíôáé ùò áðïäåéêôéêÝò (ìðïñïýìå íá áíôéëçöèïýìå üôé ôá ðñÜãìáôá äåí èá ìðïñïýóáí íá åßíáé áëëéþò), áëëÜ ìðïñïýí ôáõôü÷ñïíá íá åíÝ÷ïõí ôçí Ýêêëçóç ðñïò ðåñáéôÝñù äéáóÜöçóç. Åßíáé áðïëýôùò äõíáôü, ãéá ðáñÜäåéãìá, íá ãíùñßæù üôé ôï ðáñüí åìðåñéÝ÷åé áíáãêáóôéêÜ ôï ðáñåëèüí êáé ôï ìÝëëïí, áëëÜ íá ìçí Ý÷ù óáöÞ ãíþóç ó÷åôéêÜ ìå ôçí ðëÞñç óçìáóßá ôïõ ðáñüíôïò, ôïõ ðáñåëèüíôïò êáé ôïõ ìÝëëïíôïò. Ìðïñïýìå íá ãíùñßæïõìå ìå ôñüðï áðïäåéêôéêü üôé Ýíá áíôéêåßìåíï ôáõôïðïéåßôáé ùò ìßîç ðáñïõóßáò êáé áðïõóßáò, áëëÜ íá Ý÷ïõìå áóáöÞ åéêüíá ó÷åôéêÜ ìå ôçí ðëÞñç óçìáóßá ôïý íá åßíáé êÜôé ðáñüí Þ áðüí. Ç öáéíïìåíïëïãéêÞ áíáãùãÞ êáé ç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç êáëïýíôáé óõ- ÷íÜ õðåñâáôïëïãéêÝò. ÊÜíïõìå ëüãï ãéá ôçí õðåñâáôïëïãéêÞ áíáãùãÞ êáé ôçí õðåñâáôïëïãéêÞ óôÜóç. Ìðïñåß êáíåßò íá óõíáíôÞóåé êáé ôéò ìÜëëïí áäÝîéåò öñÜóåéò «õðåñâáôïëïãéêÞ-öáéíïìåíïëïãéêÞ áíáãùãÞ» êáé «õðåñâáôïëïãéêÞ- öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç». Ôé óçìáßíåé ï üñïò ‘õðåñâáôïëïãéêüò’; Ç ëÝîç óçìáßíåé ‘ðçãáßíù ðÜíù áðü’, óýìöùíá ìå ôç ëáôéíéêÞ ñßæá ôçò, transcendere, äçëáäÞ íá áíáññé÷þìáé Þ íá ðçãáßíù ðÜíù áðü, trans êáé scando. Ç óõíåßäçóç, áêüìá êáé óôç öõóéêÞ óôÜóç, åßíáé õðåñâáôïëïãéêÞ äéüôé Ý÷åé ðñüóâáóç, êéíïýìåíç ðÝñá áðü ôïí åáõôü ôçò, óôéò ôáõôüôçôåò êáé óôá ðñÜã- ìáôá ðïõ äßäïíôáé óå áõôÞí. Ôï åãþ ìðïñåß íá êëçèåß õðåñâáôïëïãéêü óôï ìÝôñï ðïõ áíáìéãíýåôáé óôç ãíþóç ôùí ðñáãìÜôùí, óôçí ðñüóâáóç óôá ðñÜã- ìáôá. Ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ åßíáé ôï åãþ Þ ï åáõôüò ùò öïñÝáò ôçò áëÞèåéáò. Ç õðåñâáôïëïãéêÞ áíáãùãÞ åßíáé ç óôñïöÞ ðñïò ôïí åáõôü ùò öïñÝá ôçò áëÞ- èåéáò, êáé ç õðåñâáôïëïãéêÞ óôÜóç åßíáé ç óôÜóç ðïõ õéïèåôþ üôáí êáèéóôþ èåìáôéêü áõôü ôï åãþ êáé ôéò áðïâëåðôéêüôçôÝò ôïõ. ¼ôáí åéóáãüìáóôå óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ Þ õðåñâáôïëïãéêÞ óôÜóç, èá ðñÝ- ðåé íá êÜíïõìå ïñéóìÝíåò êáôÜëëçëåò ôñïðïðïéÞóåéò óôïõò üñïõò ðïõ ÷ñçóéìï-
  • 80. § 4.4. ÏñéóìÝíïé Åéäéêïß ¼ñïé Ó÷åôéêïß ìå ôç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÁíáãùãÞ 57 ðïéïýìå. Ôï íÝï ðëáßóéï, åê ôïõ üôé åßíáé ìïíáäéêü óôï ÷áñáêôÞñá ôïõ, áðáéôåß íá ãßíïõí êÜðïéåò ñõèìßóåéò óôç öõóéêÞ ìáò ãëþóóá. Áò ïíïìÜóïõìå ôç íÝá ãëþóóá ðïõ ðñïêýðôåé áðü áõôÝò ôéò áëëáãÝò õðåñâáôïëïãéêÞ, êáé ôç ãëþóóá ðïõ ìéëÜìå óôç öõóéêÞ óôÜóç êïóìéêÞ. Ïé äýï óôÜóåéò óõãêñïôïýíôáé áðü ôï åßäïò ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò ðïõ éäéÜæåé óôçí êáèåìéÜ ôïõò, êáé ç ãëþóóá ðïõ ìéëéÝôáé óôç êÜèå óôÜóç áíôáíáêëÜ ôéò äéáöïñÝò ðñïïðôéêÞò. Ç ìåëÝôç ôçò áëëçëüäñáóçò ôùí äýï ãëùóóþí, ôçò õðåñâáôïëïãéêÞò êáé ôçò êïóìéêÞò, åßíáé Ýíáò êáëüò ôñüðïò íá áðáëýíïõìå ôéò äéáöïñÝò ìåôáîý öéëïóïößáò êáé öõóéêÞò åìðåéñßáò. ÊÜðïéåò ëÝîåéò ôçò õðåñâáôïëïãéêÞò ãëþóóáò Ý÷ïõí ëçöèåß áðü ôçí êï- óìéêÞ, ëÝîåéò üðùò ‘ôáõôüôçôá’, ‘åìöÜíéóç’, ‘ðáñïõóßá êáé áðïõóßá’, ‘åãþ’: áëëÜ èá ðñÝðåé íá èõìüìáóôå üôé ïé üñïé Ý÷ïõí õðïóôåß ìéá ìéêñÞ ìåôáôüðéóç ùò ðñïò ôç óçìáóßá ôïõò áðü ôç óôéãìÞ ðïõ áðïññïöÞèçêáí óôç íÝá, óôç öéëïóï- öéêÞ ãëþóóá. Ç ëÝîç ‘åðéóôÞìç’, ãéá ðáñÜäåéãìá, ëáìâÜíåé ôþñá ìéá Ýííïéá äéáöïñåôéêÞ áðü åêåßíç ôçò öõóéêÞò åðéóôÞìçò Þ ôçò âéïëïãéêÞò åðéóôÞìçò, üôáí ëÝìå üôé ç öéëïóïößá åßíáé ìéá áõóôçñÞ åðéóôÞìç. ÅéóÜãåôáé ôüôå Ýíá íÝï åßäïò áêñßâåéáò. Ç öáéíïìåíïëïãßá åßíáé åðéóôÞìç ìå äéáöïñåôéêü ôñüðï áðü ôéò åðéóôÞìåò ôçò öõóéêÞò óôÜóçò, êáé ôï üëï åã÷åßñçìá ôï ó÷åôéêü ìå ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ áíáãùãÞ õðïôßèåôáé üôé èá ìáò âïçèÞóåé íá äïýìå ðïéá åßíáé áõôÞ ç íÝá Ýííïéá. ÕðÜñ÷ïõí êÜðïéåò Üëëåò ëÝîåéò ðïõ Ý÷ïõí åðéíïçèåß åéäéêÜ ãéá ôçí õðåñâá- ôïëïãéêÞ ãëþóóá, ëÝîåéò ðïõ äåí Ý÷ïõí êáíÝíá èåìÝëéï óôç öõóéêÞ óôÜóç Þ óôçí êïóìéêÞ. Äýï áðü áõôÝò åßíáé ôï ‘íüçìá’ (noema) êáé ôï óýóôïé÷ü ôïõ, ç ‘íüçóç’ (noesis). 3 Ï üñïò ‘íüçìá’ áíáöÝñåôáé óôá áíôéêåéìåíéêÜ óýóôïé÷á ôçò áðïâëå- ðôéêüôçôáò, áíáöÝñåôáé óå ïôéäÞðïôå áðïôåëåß áíôéêåßìåíï ôçò áðüâëåøçò óôç öõóéêÞ óôÜóç: Ýíá õëéêü áíôéêåßìåíï, ìéá åéêüíá, ìéá ëÝîç, ìéá ìáèçìáôéêÞ ïíôüôçôá, Ýíá Üëëï ðñüóùðï. ÁëëÜ ìå ìåãáëýôåñç áêñßâåéá, áíáöÝñåôáé óå áõôÜ ôá áíôéêåéìåíéêÜ óýóôïé÷á áêñéâþò ùò êÜôé ðïõ åßíáé ïñáôü áðü ôï åóùôå- ñéêü ôçò öáéíïìåíïëïãéêÞò óôÜóçò. ÁíáöÝñåôáé óå áõôÜ ùò êÜôé ðïõ Ý÷åé ôåèåß åíôüò ðáñåíèÝóåùí áðü ôçí õðåñâáôïëïãéêÞ-öáéíïìåíïëïãéêÞ áíáãùãÞ. Åíß- ïôå ï üñïò ìðïñåß íá ÷ñçóéìïðïéçèåß ùò åðßèåôï Þ ùò åðßññçìá: ìðïñïýìå íá ðïýìå üôé ðáñÝ÷åôáé ìéá ‘íïçìáôéêÞ’ áíÜëõóç, üôé ìðïñïýìå íá ìåëåôÞóïõìå ôç ‘íïçìáôéêÞ’ äïìÞ åíüò ðñÜãìáôïò, ìðïñïýìå íá åîåôÜóïõìå ôá ðñÜãìáôá ‘íïçìáôéêÜ’. ÊÜèå öñÜóç óôçí ïðïßá ÷ñçóéìïðïéïýíôáé áõôïß ïé üñïé åêöÝñå- ôáé óôçí õðåñâáôïëïãéêÞ. Ðñüêåéôáé ãéá öéëïóïöéêÝò öñÜóåéò. ÕðïèÝôïõí üôé Ý÷åé åéóá÷èåß ç ôñïðïðïßçóç åêåßíç ðïõ åðéöÝñåé ôçí ïõäåôåñüôçôá ôçí éäéÜ- 3 [ÓôÌ] Ãéá íá äéáêñßíïíôáé áõôïß ïé üñïé, êáé êõñßùò ï üñïò Noema êáé ôá ðáñÜãùãÜ ôïõ, áðü ôçí åðßóçò öáéíïìåíïëïãéêÞ Ýííïéá Sinn (sense, íüçìá ), åßìáóôå äõóôõ÷þò áíáãêáóìÝíïé íá ôïõò èÝôïõìå ðÜíôá åíôüò åéóáãùãéêþí.
  • 81. 58 ÊÅÖ. 4: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ æïõóá óôç öéëïóïößá. Ç ÷ñÞóç ôïõ üñïõ ‘íüçìá’ óçìáôïäïôåß üôé åßìáóôå óôï ÷þñï ôçò öáéíïìåíïëïãßáò, óôï åóùôåñéêü ìéáò öéëïóïöéêÞò óõæÞôçóçò, êáé üôé ôá ðñÜãìáôá ãéá ôá ïðïßá ìéëÜìå åîåôÜæïíôáé áðü ìéá öéëïóïöéêÞ ïðôéêÞ ãùíßá, ü÷é áðü ìéá áðü ôéò ïðôéêÝò ãùíßåò óôï åóùôåñéêü ôçò öõóéêÞò óôÜóçò. ÁõôÜ ôá æçôÞìáôá èá ðñÝðåé íá ôïíßæïíôáé, äéüôé áëëéþò ìðïñåß ðïëý åý- êïëá íá ðáñáíïÞóåé êáíåßò ôï ‘íüçìá’. Ôï ‘íüçìá’ ëáìâÜíåôáé óõ÷íÜ ùò ìéá êÜðïéá ïíôüôçôá, ùò êÜôé ðïõ ìïéÜæåé ìå ìéá Ýííïéá Þ ìå Ýíá íüçìá äéáêñéôü áðü ôï áíôéêåßìåíï ôçò óõíåßäçóçò, ùò êÜôé ðïõ ÷ñçóéìåýåé ùò öïñÝáò ìÝóù ôïõ ïðïßïõ ç óõíåßäçóç áíáöÝñåôáé óå Ýíá óõãêåêñéìÝíï ðñÜãìá. Ôï ‘íüçìá’ óõëëáìâÜíåôáé ùò áõôü ÷Üñç óôï ïðïßï ç áðïâëåðôéêüôçôá ðñïóôßèåôáé óôç óõíåßäçóç, óáí íá Ýðñåðå íá õðïèÝóïõìå üôé ç óõíåßäçóç èá Þôáí Ýãêëåéóôç óôïí åáõôü ôçò åÜí äåí åß÷áí ðñïóôåèåß óå áõôÞí ôá ‘íïÞìáôá’. ÓõëëáìâÜíå- ôáé åðßóçò ùò ìéá ïíôüôçôá ìÝóù ôçò ïðïßáò ç óõíåßäçóç óêïðåýåé áõôü Þ ôï Üëëï óõãêåêñéìÝíï áíôéêåßìåíï, áõôü ÷Üñç óôï ïðïßï ç óõíåßäçóç áíáöÝñå- ôáé óå Ýíá óõãêåêñéìÝíï ðñÜãìá ôïõ êüóìïõ åêåß Ýîù: ëáìâÜíåôáé óáí Ýíá åßäïò ìç÷áíéóìïý âïìâïâüëçóçò ðïõ Ý÷åé óôç äéÜèåóÞ ôçò ç óõíåßäçóç. ÁõôÞ ç êáôáíüçóç ôïõ ‘íïÞìáôïò’ ùò ìéáò ìåóïëáâïýóáò ïíôüôçôáò åßíáé, ðéóôåýù, åóöáëìÝíç. Áñãüôåñá, óôï ÊåöÜëáéï 13, èá äïýìå ìå ðåñéóóüôåñåò ëåðôïìÝ- ñåéåò, ãéáôß áõôÞ ç êáôáíüçóç ôïõ ‘íïÞìáôïò’ åßíáé ðñïâëçìáôéêÞ êáé ïäçãåß óå ðáñáíïÞóåéò. Ðñïò ôï ðáñüí åðáñêåß íá åéóáãÜãïõìå ôïí üñï êáé íá äþóïõìå ìéá áñ÷éêÞ åðåîÞãçóç ãéá ôï ôé óçìáßíåé. Ôï ‘íüçìá’ åßíáé êÜèå áíôéêåßìåíï ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò, êÜèå áíôéêåéìåíéêü óýóôïé÷ï, áëëÜ óôï ìÝôñï ðïõ åîåôÜæå- ôáé áðü ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç, óôï ìÝôñï ðïõ åîåôÜæåôáé ôÝôïéï áêñéâþò ðïõ äßäåôáé óôçí åìðåéñßá. Äåí áðïôåëåß áíôßãñáöï åíüò áíôéêåéìÝíïõ, ïýôå õðïêáôÜóôáôï ïéïõäÞðïôå áíôéêåéìÝíïõ, ïýôå Ýíá íüçìá ðïõ ìáò êÜíåé íá áíá- öåñüìáóôå óôï áíôéêåßìåíï: åßíáé ôï ßäéï ôï áíôéêåßìåíï, áëëÜ åîåôáæüìåíï áðü ôç öéëïóïöéêÞ ïðôéêÞ ãùíßá. Ï üñïò ‘íüçóç’ åßíáé ëéãüôåñï ðáñáðëáíçôéêüò, áëëÜ ðñïûðïèÝôåé êáé áõ- ôüò üôé Ý÷ïõìå åéóá÷èåß óôç öáéíïìåíïëïãßá, Ç ‘íüçóç’ áíáöÝñåôáé óôá áðï- âëåðôéêÜ åíåñãÞìáôá ìÝóù ôùí ïðïßùí áðïâëÝðïõìå ôá ðñÜãìáôá: áíôéëÞøåéò, óçìáóéáêÜ åíåñãÞìáôá, êåíÝò áðïâëÝøåéò, ðåðëçñùìÝíåò áðïâëÝøåéò, êñßóåéò, áíáìíÞóåéò. ÁëëÜ áíáöÝñåôáé óå áõôÜ áêñéâþò ùò ôÝôïéá ðïõ åîåôÜæïíôáé áðü ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç. ÐñïûðïèÝôåé üôé Ý÷ïõìå åðéôåëÝóåé ôç öáéíïìåíï- ëïãéêÞ áíáãùãÞ. ÅîåôÜæåé áõôÜ ôá åíåñãÞìáôá ôçò óõíåßäçóçò áöïý Ý÷ïõí áíáóôáëåß Þ ôåèåß åêôüò äñÜóçò ìÝóù ôçò öáéíïìåíïëïãéêÞò åðï÷Þò. Ïé ‘íïÞ- óåéò’ åðéöÝñïõí ëéãüôåñåò áìöéóâçôÞóåéò áðü ü,ôé ôá ‘íïÞìáôá’, äéüôé ï üñïò äåí äçìéïõñãåß ôïí ðåéñáóìü íá èÝóïõìå Ýíá åðéðëÝïí åíÝñãçìá ùò óêéÜ, ùò ðáñÜëëçëï, ôïõ áõèåíôéêïý åíåñãÞìáôïò, ðñÜãìá ðïõ óõìâáßíåé ìå ôïí üñï ‘íüçìá’: ï ôåëåõôáßïò äçìéïõñãïýóå ôïí ðåéñáóìü íá èÝóïõìå Ýíá ‘áíôéêåß- ìåíï’/óêéÜ Þ Ýíá íüçìá ðáñÜëëçëá ðñïò ôï ðñáãìáôéêü áíôéêåßìåíï. Ï ëü-
  • 82. § 4.4. ÏñéóìÝíïé Åéäéêïß ¼ñïé Ó÷åôéêïß ìå ôç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÁíáãùãÞ 59 ãïò ãéá ôïí ïðïßï äçìéïõñãåßôáé ðïëý ëéãüôåñï ï ðåéñáóìüò íá èÝóïõìå ìéá ‘íüçóç’ áíÜìåóá óôïõò åáõôïýò ìáò êáé ôá øõ÷ïëïãéêÜ ìáò åíåñãÞìáôá åßíáé üôé, æþíôáò óôçí êáñôåóéáíÞ ðáñÜäïóç, Ý÷ïõìå óõíçèßóåé íá áðïäå÷üìáóôå ôéò åíäïóêïðÞóåéò ìáò ùò ðñáãìáôéêÝò, ùò êÜôé ðïõ ìáò èÝôåé óå Üìåóç åðáöÞ ìå ôç íïçôéêÞ ìáò æùÞ. ÁõôÞ ç ßäéá ðáñÜäïóç ìÜò êÜíåé íá Ý÷ïõìå ôçí ôÜóç íá áñíïýìáóôå üôé Ý÷ïõìå ìéá Üìåóç ðñüóâáóç óôá ðñÜãìáôá ôïõ êüóìïõ: ìáò êÜíåé íá áðáéôïýìå Ýíá äéáìåóïëáâçôÞ, ìéá áíáðáñÜóôáóç (ôï ‘íüçìá’ ) ãéá íá óõíäÝóïõìå ôïõò åáõôïýò ìáò ìå ôá ðñÜãìáôá åêåß Ýîù. Èá ðñÝðåé, åðßóçò, íá óçìåéþóïõìå ôï ãåãïíüò üôé ïé üñïé ‘íüçìá’ êáé ‘íüçóç’, ïé ïðïßïé Ý÷ïõí áìöüôåñïé åðéíïçèåß áðü ôç öáéíïìåíïëïãßá, Ý÷ïõí ôçí ßäéá áñ÷áéïåëëçíéêÞ ñßæá, ôï ñÞìá íïåßí, ðïõ óçìáßíåé üôé ‘óêÝðôïìáé’, ‘åîåôÜæù’, ‘áíôéëáìâÜíïìáé’. Ï åëëçíéêüò üñïò (‘íüçóéò’) óçìáßíåé ôï åíÝñãçìá ôçò óêÝøçò, êáé ï åëëçíéêüò üñïò (‘íüçìá’) áõôü ðïõ åßíáé áíôéêåßìåíï óêÝ- øçò. Óôá åëëçíéêÜ, ç êáôÜëçîç –ìá, üôáí ðñïóôßèåôáé óå ìéá ñçìáôéêÞ ñßæá, óçìáßíåé ôï áðïôÝëåóìá Þ ôçí åðßäñáóç ôçò ðñÜîçò ðïõ åêöñÜæåé ôï ñÞìá. ¸ôóé, öÜíôáóìá óçìáßíåé ôï áíôéêåßìåíï ôïõ üôé öáíôÜæïìáé, ðïëßôåõìá óçìáß- íåé ôï áðïôÝëåóìá ôïõ üôé ðïëéôåýïìáé (ôçí ðïëéôéêÞ ïíôüôçôá), ñÞìá óçìáßíåé ôï áðïôÝëåóìá ôçò ïìéëßáò (ôç ëÝîç) êáé ìßãìá ôï áðïôÝëåóìá ôçò áíÜìéîçò (ôç ìßîç). Ï üñïò íüçìá óçìáßíåé, ëïéðüí, ôï ðñÜãìá ðïõ áðïôåëåß áíôéêåßìåíï óêÝøçò Þ ôï ðñÜãìá ãéá ôï ïðïßï Ý÷ïõìå óõíåßäçóç. Ç ðñïóáñìïãÞ ôïõ åëëçíéêïý üñïõ óôç öáéíïìåíïëïãßá åßíáé ðñïóöõÞò. Ôï ‘íüçìá’ åßíáé êÜèå áíôéêåßìåíï ôçò óêÝøçò, áëëÜ ëáìâáíüìåíï áêñéâþò ùò ôÝôïéï, ùò áíôéêåßìåíï óêÝøçò Þ áðüâëåøçò, ùò ôï óýóôïé÷ï ìéáò áðïâëåðôé- êüôçôáò. Ç ïðôéêÞ ãùíßá áðü ôçí ïðïßá ôï åîåôÜæïõìå ôïéïõôïôñüðùò åßíáé ç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç. Ï üñïò ‘íüçìá’ åêöÝñåôáé, óõíåðþò, ìüíï áðü ôï åóùôåñéêü ôçò öáéíïìåíïëïãéêÞò óôÜóçò. Áõôü ðïõ, äõóôõ÷þò, óõìâáßíåé óõ- ÷íÜ åßíáé üôé ôï ‘íüçìá’ ëáìâÜíåôáé õðü ìéá øõ÷ïëïãéêÞ, åðéóôçìïëïãéêÞ Þ óçìáóéáêÞ Ýííïéá. Ôüôå ðáñáãíùñßæåôáé ç äéáöïñÜ åóôßáóçò áíÜìåóá óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ êáé ôç öõóéêÞ óôÜóç êáé ôï ‘íüçìá’ ëáìâÜíåôáé ìå ôñüðï öõ- óéïêñáôéêü, åðéóôçìïëïãéêü Þ óçìáóéáêü. ÈÝôïõí ôï ‘íüçìá’ ùò åíäéÜìåóï áíÜìåóá óôïí åáõôü êáé ôá ðñÜãìáôá ôïõ êüóìïõ, åíþ ôï ‘íüçìá’ èá Ýðñåðå íá éäùèåß ùò ôá ßäéá ôá ðñÜãìáôá ôïõ êüóìïõ åîåôáæüìåíá áðü ôç öáéíïìå- íïëïãéêÞ ðñïïðôéêÞ. Áíôß íá ôï óõëëÜâïõí ùò Ýíá ‘óôïé÷åßï’ (Ýíá áöçñçìÝíï ìÝñïò) ôçò åìöÜíéóçò ùí ðñáãìÜôùí, ôï ìåôáôñÝðïõí óå ðñÜãìá, êáé ôï êÜíïõí íá ÷ñçóéìåýåé ùò óýíäåóç áíÜìåóá óôï íïõ êáé ôá ðñÜãìáôá. Ïé ðáñáôçñÞóåéò ðïõ ðáñïõóéÜóèçêáí óå áõôÞ ôçí åíüôçôá ãéá ïñéóìÝ- íïõò üñïõò ó÷åôéêïýò ìå ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ áíáãùãÞ äåí áðïôåëïýí æÞôçìá áðëÞò ëåêôéêÞò óýìâáóçò. ÖÝñíïõí óôçí åðéöÜíåéá óçìáíôéêÝò ðëåõñÝò ôçò íÝáò óôÜóçò ðïõ êáèïñßæåé ôé åßíáé ç öáéíïìåíïëïãßá. Ï ïñéóìüò ôùí üñùí èá êáôáóôÞóåé, åðßóçò, åõêïëüôåñç ôçí Ýêöñáóç ïñéóìÝíùí öáéíïìåíïëïãéêþí
  • 83. 60 ÊÅÖ. 4: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ èåùñéþí. Ç êáôï÷Þ åíüò êáôÜëëçëïõ ëåîéëïãßïõ äåí áðïôåëåß Ýíá äåõôåñåýïí æÞôçìá ôçò êÜèå ðåñéï÷Þò ôçò ãíþóçò: ôá ðñÜãìáôá õðü åîÝôáóç äåí ìðïñïýí íá Ýñèïõí óôï öùò ìå ôñüðï åíáñãÞ äß÷ùò ôéò ëÝîåéò ðïõ ôá ïíïìáôßæïõí. 4.5 Ãéáôß Åßíáé ÓçìáíôéêÞ ç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÁíáãùãÞ; Óå ìéá ðñþôç ìáôéÜ, èá åß÷å êáíåßò ôïí ðåéñáóìü íá óêåöèåß üôé ç öáéíïìå- íïëïãßá åßíáé, óôçí ïõóßá ôçò, ìéá Üóêçóç óôç èåùñßá ôçò ãíþóçò, ìéá óðïõäÞ óôï åóùôåñéêü ôçò åðéóôçìïëïãßáò. ÁëëÜ åßíáé êÜôé ðïëý ðåñéóóüôåñï. Äåí åîáíôëåßôáé óôï íá ðñïóðáèåß íá áíôéìåôùðßóåé ôï ‘ðñüâëçìá ôçò ãíþóçò’, óôï íá ðñïóðáèåß íá èåìåëéþóåé åÜí õðÜñ÷åé Þ ü÷é êÜðïéá áëÞèåéá êáé ìå ôï êáôÜ ðüóïí Ý÷ïõìå ðñüóâáóç óôïí ‘ðñáãìáôéêü êüóìï’ Þ ôïí ‘åîù-íïçôéêü êüóìï’. Ç öáéíïìåíïëïãßá áíáäýèçêå êáôÜ ôçí éóôïñéêÞ ðåñßïäï êáôÜ ôçí ïðïßá ç åðé- óôçìïëïãßá áðïôåëïýóå ôçí êõñéüôåñç öéëïóïöéêÞ áó÷ïëßá, êáé Ýíá ìÝñïò ôïõ ëåîéëïãßïõ ôçò êáé ôùí åðé÷åéñçìÜôùí ôçò ç÷ïýí ðïëý åðéóôçìïëïãéêÜ, áëëÜ êáôüñèùóå íá äéáóðÜóåé áõôü ôï ðåñéïñéóôéêü ðëáßóéï. Õðåñâáßíåé ôéò ðçãÝò ôçò. Åðéôõã÷Üíåé íá óõìöéëéùèåß ìå ôç íåüôåñç öéëïóïößá êáé ìáèáßíåé áðü áõôÞí, áëëÜ åðßóçò õðåñâáßíåé ïñéóìÝíïõò áðü ôïõò ðåñéïñéóìïýò ôçò êáé åðá- íéäñýåé óõíäÝóåéò ìå ôçí áñ÷áßá óêÝøç. ÏñéóìÝíåò áðü ôéò ðáñáíïÞóåéò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò ïöåßëïíôáé óå åñìçíåßåò ðïõ åßíáé áêüìá ôüóï ðñïóäåäåìÝ- íåò óôá ðñïâëÞìáôá êáé ôéò èÝóåéò ôçò íåüôåñçò óêÝøçò, ðïõ åßíáé áêüìá ôüóï ðáãéäåõìÝíåò óôçí ðáñÜäïóç ôïõ Descartes êáé ôïõ Locke, ðïõ áðïôõã÷Üíïõí íá óõëëÜâïõí áõôü ðïõ åßíáé íÝï óôç öáéíïìåíïëïãßá. Ç öáéíïìåíïëïãßá ìÜò êáëåß íá ñõèìßóïõìå åê íÝïõ êáé óôá êýñéá óçìåßá ôçò ôçí êáôáíüçóç ôïõ ôé åß- íáé öéëïóïößá, êáé ðïëëïß Üíèñùðïé äåí ìðïñïýí íá êÜíïõí áõôÞ ôçí áëëáãÞ, äéüôé äåí ìðïñïýí íá áðåëåõèåñùèïýí áðü ôçí éóôïñéêÞ ôïõò ðáñÜäïóç êáé ôï ðïëéôéóìéêü ôïõò ðëáßóéï. Ç öáéíïìåíïëïãßá áíáêáéíßæåé ôéò äõíáôüôçôåò ôçò áñ÷áßáò öéëïóïößáò, áêüìá êé üôáí äßíåé ëüãï ãéá íÝåò äéáóôÜóåéò ôçò ðñáãìá- ôéêüôçôáò, üðùò åßíáé ç ðáñïõóßá ôçò óýã÷ñïíçò åðéóôÞìçò. Ç öáéíïìåíïëïãßá ðáñÝ÷åé Ýíá áðü ôá êáëýôåñá ðáñáäåßãìáôá ãéá ôï ðþò ìéá ðáñÜäïóç ìðïñåß íá õéïèåôçèåß åê íÝïõ êáé íá åðáíÝëèåé óôç æùÞ óå Ýíá íÝï ðëáßóéï. Ç èåùñßá ôçò õðåñâáôïëïãéêÞò áíáãùãÞò åßíáé åîáéñåôéêÜ óçìáíôéêÞ, äéüôé äßäåé Ýíá íÝï ïñéóìü ôïõ ðþò ç öéëïóïößá ìðïñåß íá ó÷åôéóèåß ìå ôçí ðñï- öéëïóïöéêÞ æùÞ êáé ôçí ðñï-öéëïóïöéêÞ åìðåéñßá. ¸íáò áðü ôïõò êéíäýíïõò ðïõ äéáôñÝ÷åé ç öéëïóïößá åßíáé íá íïìßóåé üôé ìðïñåß íá áíôéêáôáóôÞóåé ôçí ðñï-öéëïóïöéêÞ æùÞ. Åßíáé áëÞèåéá üôé ç öéëïóïößá öèÜíåé óôï áðüãåéï ôïõ Ëüãïõ. ÐåñéëáìâÜíåé Üëëïõò ôñüðïõò åîÜóêçóçò ôïõ Ëüãïõ, üðùò áõôïýò ðïõ âñßóêïíôáé óôéò åðéìÝñïõò åðéóôÞìåò êáé ôçí ðñáêôéêÞ æùÞ. ÌåëåôÜ ôï ðþò üëïé áõôïß ïé åðéìÝñïõò ôñüðïé åîÜóêçóçò ôïõ Ëüãïõ ó÷åôßæïíôáé ìåôáîý
  • 84. § 4.5. Ãéáôß Åßíáé ÓçìáíôéêÞ ç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÁíáãùãÞ; 61 ôïõò êáé ðþò óõíôáéñéÜæïõí óôï åóùôåñéêü åíüò ôåëéêïý ðëáéóßïõ. ÅðåéäÞ ç öéëïóïößá óõìðëçñþíåé ôïí ðñï-öéëïóïöéêü Ëüãï, ßóùò íéþóåé êáíåßò ôïí ðåé- ñáóìü íá óêåöèåß üôé ç öéëïóïößá ìðïñåß íá áíôéêáôáóôÞóåé ôïõò ðáñáðÜíù ôñüðïõò åîÜóêçóçò ôïõ Ëüãïõ. Ìðïñåß êáíåßò íá áñ÷ßóåé íá óêÝðôåôáé üôé ç öéëïóïößá ìðïñåß íá åðéôåëÝóåé êáëýôåñá áõôü ðïõ åðéôõã÷Üíïõí ïé åîåéäé- êåõìÝíïé ôñüðïé óêÝøçò. Ç öéëïóïößá ßóùò áñ÷ßóåé íá íïìßæåé üôé ìðïñåß íá äéåêðåñáéþóåé ôçí ðïëéôéêÞ æùÞ êáëýôåñá áðü ü,ôé ï ðïëéôéêüò, êáëýôåñá áðü åêåßíïõò ðïõ ëáìâÜíïõí ìÝñïò óôçí áéþíéá óõæÞôçóç ó÷åôéêÜ ìå ôï ðþò èá Ýðñåðå íá äéÜãïõìå ôç æùÞ ìÝóá óå ìéá êïéíüôçôá. ºóùò áñ÷ßóåé íá íïìßæåé üôé ìðïñåß íá ðñïóöÝñåé êáëýôåñï Ýñãï áðü ü,ôé ðñïóöÝñïõí ïé Üíèñùðïé ôçò èñçóêåßáò, åêöÝñïíôáò ôï ôé åßíáé ôï éåñü êáé ôï Ýó÷áôï. ºóùò áñ÷ßóåé íá íïìßæåé üôé ìðïñåß íá áíôéêáôáóôÞóåé åðéìÝñïõò åðéóôÞìåò, üðùò ç ÷çìåßá Þ ç âéïëïãßá Þ ç ãëùóóïëïãßá, åðåéäÞ êáìéÜ ôïõò äåí Ý÷åé åðïðôåßá ôïõ üëïõ. ÅÜí ç öéëïóïößá åðé÷åéñÞóåé íá õðïêáôáóôÞóåé ôçí ðñï-öéëïóïöéêÞ óêÝøç, ôï áðïôÝëåóìá èá åßíáé ï ïñèïëïãéóìüò, ôï åßäïò åêåßíï ïñèïëïãéóìïý ðïõ åéóÞ÷èç óôç íåüôåñç öéëïóïößá áðü ôïí Machiavelli óå ó÷Ýóç ìå ôçí ðïëéôéêÞ êáé ôçí çèéêÞ æùÞ, êáé áðü ôïí Descartes óå ó÷Ýóç ìå ôá èåùñçôéêÜ æçôÞìáôá. Ç ðéï óçìáíôéêÞ óõíåéóöïñÜ ôçò öáéíïìåíïëïãßáò óôçí ðïëéôéóìéêÞ êáé ôçí ðíåõìáôéêÞ æùÞ åßíáé üôé áðÝäùóå éó÷ý óôçí áëÞèåéá ôçò ðñï-öéëïóïöéêÞò æùÞò, åìðåéñßáò êáé óêÝøçò. Ç öáéíïìåíïëïãßá åðéìÝíåé óôï üôé ïé ôñüðïé åîÜ- óêçóçò ôïõ Ëüãïõ ðïõ äéåêðåñáéþíïíôáé óôç öõóéêÞ óôÜóç åíÝ÷ïõí éó÷ý êáé áëÞèåéá. Ç áëÞèåéá åðéôõã÷Üíåôáé ðñïôïý åìöáíéóèåß óôï ðñïóêÞíéï ç öéëï- óïößá. Ïé öõóéêÝò áðïâëÝøåéò öèÜíïõí, ðñÜãìáôé, óôçí ðëÞñùóç êáé óôçí åíÜñãåéá, êáé ç öéëïóïößá äåí ìðïñåß íá ôéò õðïêáôáóôÞóåé óôï Ýñãï ôïõò. Ç öáéíïìåíïëïãßá ëåéôïõñãåß ðáñáóéôéêÜ óå ó÷Ýóç ìå ôç öõóéêÞ óôÜóç êáé üëá ôçò ôá åðéôåýãìáôá. Ç öáéíïìåíïëïãßá äåí Ý÷åé ðñüóâáóç óôá ðñÜãìáôá êáé óôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï äéáíïßãåôáé ï êüóìïò ðáñÜ ìüíï ìÝóù ôçò öõóéêÞò óôÜóçò êáé ôùí áðïâëåðôéêïôÞôùí ôçò. Ç öáéíïìåíïëïãßá Ýñ÷åôáé ìüíï åê ôùí õóôÝñùí. Èá ðñÝðåé, óõíåðþò, íá åßíáé óåìíÞ, èá ðñÝðåé íá áíáãíùñßæåé ôçí éó÷ý êáé ôçí áëÞèåéá ôùí åðéôåõãìÜôùí ôÞò öõóéêÞò óôÜóçò, ôüóï óôçí ðñá- êôéêÞ üóï êáé óôç èåùñçôéêÞ åíÜóêçóÞ ôçò. Ç öáéíïìåíïëïãßá åîåôÜæåé, ôüôå, ùò èåùñüò áõôÜ ôá åðéôåýãìáôá êáé ôá óýóôïé÷Ü ôïõò õðïêåéìåíéêÜ åíåñãÞ- ìáôá, áëëÜ åÜí áõôÜ ôá åðéôåýãìáôá äåí õðÞñ÷áí Þäç, ôüôå äåí èá õðÞñ÷å ôßðïôå ãéá íá áðïôåëÝóåé áíôéêåßìåíï ôçò öéëïóïöéêÞò óêÝøçò. Èá ðñÝðåé íá õößóôáôáé áëçèÞò Üðïøç, èá ðñÝðåé íá ðñï-õðÜñ÷åé êÜðïéá äüîá, ãéá íá õðÜñîåé öéëïóïößá. Ç öáéíïìåíïëïãßá ìðïñåß ßóùò íá âïçèÞóåé ôéò öõóéêÝò áðïâëåðôéêüôçôåò íá äéáóáöçíßóïõí áõôü óôï ïðïßï áíáöÝñïíôáé, áëëÜ äåí ìðïñåß ðïôÝ íá ôéò áíôéêáôáóôÞóåé. ¼ôáí ç öáéíïìåíïëïãßá ‘ïõäåôåñïðïéåß’ ôéò áðïâëåðôéêüôçôåò ðïõ åßíáé åðß ôù Ýñãù óôç öõóéêÞ óôÜóç, äåí ôéò äéáëýåé, äåí ôéò êáôáóôñÝöåé, äåí ôéò áíáôñÝ-
  • 85. 62 ÊÅÖ. 4: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ðåé êáé äåí ôéò åõôåëßæåé. Õéïèåôåß áðÝíáíôß ôïõò áðëÜ êáé ìüíï ôç óôÜóç åíüò èåùñïý, ìéá óôÜóç áðü ôçí ïðïßá ìðïñåß íá ôéò êáôáóôÞóåé áíôéêåßìåíï èåùñç- ôéêÞò åîÝôáóçò. Ç öáéíïìåíïëïãßá óõìðëçñþíåé ôç öõóéêÞ óôÜóç: ç öéëïóïößá óõìðëçñþíåé ôçí áëçèÞ äüîá êáé ôçí åðéóôÞìç. Ç öáéíïìåíïëïãßá, åðßóçò, ìðïñåß íá åðéóçìáßíåé ôïõò ðåñéïñéóìïýò ôçò áëÞèåéáò êáé ôùí åíáñãåéþí ðïõ åðéôõã÷Üíïíôáé óôç öõóéêÞ óôÜóç, áëëÜ ïé ðïéêßëåò ôÝ÷íåò êáé åðéóôÞìåò Ý÷ïõí Þäç óõíåßäçóç ôïõ ãåãïíüôïò üôé ç êáèåìéÜ ôïõò åßíáé êÜôé ôï åðéìÝñïõò êáé ôï ðåñéïñéóìÝíï, Ýóôù êé áí äåí åßíáé óå èÝóç íá äéáôõðþóïõí ôïõò ðåñéïñéóìïýò ôïõò ìå ôñüðï áêñéâÞ. Êáé âÝâáéá, åíßïôå, åßíáé ïé ßäéåò ïé åðéìÝñïõò ôÝ÷íåò êáé åðéóôÞìåò ðïõ èÝëïõí íá óõìðåñéöåñèïýí ìå ôñüðï éìðåñéáëéóôéêü êáé íá êõñéáñ÷Þóïõí åðß üëùí ôùí Üëëùí: ç öõóéêÞ åðéóôÞìç ßóùò åðé÷åéñÞóåé íá ðåé üôé åðåîçãåß ôï üëïí êáé ôï êáèåôß ìÝóá ôïõ, Þ ç ãëùóóïëïãßá ßóùò åðé÷åéñÞóåé ôï ßäéï ðñÜãìá Þ ç øõ÷ïëïãßá Þ ç éóôïñßá. ¼ôáí ôÝôïéåò åðéìÝñïõò ôÝ÷íåò êáé åðéóôÞìåò åðé÷åéñïýí íá åîïõóéÜóïõí ôï üëïí êáé ôéò Üëëåò åðéìÝñïõò ôÝ÷íåò êáé åðéóôÞìåò, êáèßóôáíôáé øåõäï-öéëïóïößåò. ÁëëÜ êáé ç ßäéá ç öéëïóïößá ìðïñåß íá ðáñáðïéÞóåé ôïí åáõôü ôçò, åÜí åðé÷åéñÞóåé íá êõñéáñ÷Þóåé åðß ôùí ðñï-öéëïóïöéêþí ìïñöþí ãíþóçò, åÜí åðé÷åéñÞóåé íá ôéò õðïêáôáóôÞóåé. Ç öáéíïìåíïëïãßá ðñïóöÝñåé ìéá êýñéá ðïëéôéóìéêÞ áíáêáßíéóç, ìå ôï íá áíáãíùñßæåé ôçí éó÷ý ôùí ôå÷íþí êáé ôùí åðéóôçìþí óôç öõóéêÞ óôÜóç, êáé ôçí éó÷ý, åðßóçò, ôïõ êïéíïý íïõ, ôçò öñüíçóçò (óôï ðñáêôéêü åðßðåäï). Õößóôáôáé óôç íåüôåñç óêÝøç ìéá ïñèïëïãéóôéêÞ ôÜóç ðïõ åðéèõìåß íá ìåôáôñÝøåé ôç öéëï- óïößá óå Ýíá ôÝëåéï õðïêáôÜóôáôï üëùí ôùí ðñï-öéëïóïöéêþí ìïñöþí ôïõ Ëü- ãïõ, êáé ç öáéíïìåíïëïãßá áíôéôßèåôáé óå áõôÞ ôçí ôÜóç. Ç íåüôåñç ïñèïëïãé- óôéêÞ ôÜóç Ý÷åé ðáýóåé, ôá ðñüóöáôá ÷ñüíéá, åîáéôßáò ôçò ìåôá-íåùôåñéêüôçôáò, ç ïðïßá ïðéóèï÷ùñåß óôï Üëëï Üêñï êáé áñíåßôáé üôé õðÜñ÷åé êÜðïéï êÝíôñï ôïõ Ëüãïõ. Ç öáéíïìåíïëïãßá áðïöåýãåé åîßóïõ áõôü ôï áñíçôéêü Üêñï, äéüôé åîáñ÷Þò ðïôÝ äåí õéïèÝôçóå ôçí ïñèïëïãéóôéêÞ èÝóç. Ç êëáóéêÞ êáé ç ìåóáéùíéêÞ óêÝøç êáôåíüçóáí üôé ï ðñï-öéëïóïöéêüò Ëüãïò åðéôõã÷Üíåé ôçí áëÞèåéá êáé ôçí åíÜñãåéá, êáé üôé ç öéëïóïöéêÞ áíá- óôü÷áóç Ýñ÷åôáé åê ôùí õóôÝñùí êáé äåí áëëïéþíåé áõôü ðïõ ðñïçãåßôáé. Ï ÁñéóôïôÝëçò äåí áíáìß÷èçêå óôçí ðïëéôéêÞ æùÞ Þ óôá ìáèçìáôéêÜ: áðëÜ êáé ìüíï ðñïóðÜèçóå íá êáôáíïÞóåé ôé Þôáí ôï êáèÝíá êáé, ßóùò, íá ôá âïçèÞ- óåé íá äéáóáöÞóïõí ôïõò åáõôïýò ôïõò. Ç öáéíïìåíïëïãßá óõììåñßæåôáé áõôÞ ôçí êëáóéêÞ êáôáíüçóç, áëëÜ áõôü ðïõ ìðïñåß íá ôçò ðñïóèÝóåé åßíáé ç ñçôÞ óõæÞôçóç ãéá ôçí áëëáãÞ åóôßáóçò ðïõ áðáéôåßôáé ãéá ôçí åßóïäï óôç öéëï- óïöéêÞ æùÞ. Ç èåùñßá ðåñß ôçò åðï÷Þò, ç äéÜêñéóç ìåôáîý ôçò öáéíïìåíïëï- ãéêÞò êáé ôçò öõóéêÞò óôÜóçò, ç éäÝá íá ïõäåôåñïðïéÞóïõìå ôéò áðïâëÝøåéò ôçò öõóéêÞò óôÜóçò, ï ñüëïò ôïõ êüóìïõ êáé ôçò ðßóôçò óôïí êüóìï, üëá áõôÜ áðïôåëïýí äéáóáöçíßóåéò ôïõ ôé óçìáßíåé íá õéïèåôåß êÜðïéïò ôçí öéëïóïöéêÞ áðïóôáóéïðïßçóç êáé íá åéóÜãåôáé óôç öéëïóïöéêÞ óêÝøç. ÁõôÝò ïé èåùñßåò, ïé
  • 86. § 4.5. Ãéáôß Åßíáé ÓçìáíôéêÞ ç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÁíáãùãÞ; 63 óõíäåüìåíåò ìå ôçí áíáãùãÞ, äåí áðïôåëïýí áéíßãìáôá ðïõ êÜìðôïõí ôïí íïõ êáé ðïõ ðñïóðáèïýí íá ìáò êáôáóôÞóïõí åíäïóêïðéêïýò óå óçìåßï åììïíÞò Þ êÜôé óáí ðáæë ó÷åôéêÜ ìå ôï åÜí ìðïñïýìå íá åîÝëèïõìå áðü ôïõò åáõôïýò ìáò ðñïò ôïí ‘åîù-íïçôéêü’ êüóìï: óõíéóôïýí äéáóáöçíßóåéò ôçò öýóçò ôçò öéëï- óïößáò. Åßíáé ÷ñÞóéìåò ùò ðñïò ôï üôé äåß÷íïõí ðþò ç öéëïóïöéêÞ óõæÞôçóç, ðþò ç õðåñâáôïëïãéêÞ, äéáöÝñåé áðü ôç óõæÞôçóç åíôüò ôçò áíèñþðéíçò ðñá- êôéêÞò æùÞò, áðü ôéò ôÝ÷íåò êáé ôéò åðéóôÞìåò, áðü ôçí êïóìéêÞ, ôç ãëþóóá ôçò öõóéêÞò óôÜóçò. ÅÜí êáôáíïçèïýí ðñïóöõþò, áõôÝò ïé èåùñßåò ìðïñïýí íá öùôßóïõí áìöüôåñåò ôçí ðñï-öéëïóïöéêÞ êáé ôçí öéëïóïöéêÞ æùÞ. ÔåëéêÜ, ç õðåñâáôïëïãéêÞ áíáãùãÞ äåí èá ðñÝðåé íá éäùèåß ùò äéáöõãÞ áðü ôï åñþôçìá ãéá ôï åßíáé Þ áðü ôç óðïõäÞ ãéá ôï åßíáé ùò åßíáé. ¼ëùò áíôéèÝôùò. ¼ôáí ìåôáôïðéæüìáóôå áðü ôç öõóéêÞ óôÜóç óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ, èÝôïõìå ôï åñþôçìá ãéá ôï åßíáé, äéüôé áñ÷ßæïõìå íá âëÝðïõìå ôá ðñÜãìáôá üðùò áêñéâþò áõôÜ äßäïíôáé óå åìÜò, üðùò áêñéâþò åìöáíßæïíôáé, üðùò áêñé- âþò ïñßæïíôáé ùò ðñïò ôç ‘ìïñöÞ’ ôïõò, ðïõ åßíáé ç áñ÷Þ ôçò äéÜíïéîçò ôùí ðñáãìÜôùí. Áñ÷ßæïõìå íá âëÝðïõìå ôá ðñÜãìáôá óôçí áëÞèåéá ôïõò êáé óýì- öùíá ìå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï äßäïíôáé åíáñãþò. Áõôü óçìáßíåé üôé ôá âëÝðïõìå óôï åßíáé ôïõò. Áñ÷ßæïõìå, åðßóçò, íá âëÝðïõìå ôïí åáõôü ùò ôç äïôéêÞ ôçò äéÜíïéîçò ôùí ðñáãìÜôùí: âëÝðïõìå ôïí åáõôü ùò ôç äïôéêÞ ôçò åìöÜíéóçò. Áõôü óçìáßíåé üôé ôïí âëÝðïõìå óôï åßíáé ôïõ, äéüôé ï ðõñÞíáò ôïý åßíáé ôïý åáõôïý óõíßóôáôáé óôï üôé ï åáõôüò äéåñåõíÜ ôï åßíáé ôùí ðñáãìÜôùí. Ôï ‘åßíáé’ äåí åßíáé êÜôé ‘ðñáãìï-åéäÝò’. Ôï åßíáé åìðåñéêëåßåé ôç äéÜíïéîç Þ ôçí áëÞèåéá, êáé ç öáéíïìåíïëïãßá âëÝðåé ôï åßíáé ðñïðÜíôùí õðü ôïí ôßôëï ‘åßíáé-ùò-áëÞèåéá’. ÂëÝðåé ôï ‘áíèñþðéíï’ åßíáé ùò ôïí ôüðï üðïõ áíáäýåôáé ç áëÞèåéá. ÌÝóá áðü üëåò ôéò ðáñáôçñÞóåéò ôçò ó÷åôéêÜ ìå ôéò ïäïýò ðñïò ôçí áíáãùãÞ, ðáñáôçñÞóåéò ðïõ ç÷ïýí êáñôåóéáíÝò, ç öáéíïìåíïëïãßá åßíáé éêáíÞ íá åðáíáêôÞóåé ôï áñ÷áßï æÞôçìá ôïõ åßíáé, æÞôçìá ðïõ åßíáé ðÜíôá íÝï.
  • 87. 64 ÊÅÖ. 4: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ
  • 88. ÊåöÜëáéï 5 ÁÍÔÉËÇØÇ, ÁÍÁÌÍÇÓÇ ÊÁÉ ÖÁÍÔÁÓÉÁ ¸÷ïõìå ôþñá ìéá éäÝá ãéá ôï ôé åßíáé ç öáéíïìåíïëïãéêÞ áíÜëõóç êáé ãéáôß åßíáé öéëïóïöéêÞ. ¸÷ïõìå åðßóçò äéÝëèåé Ýíá ðáñÜäåéãìá ôÝôïéáò áíÜëõóçò, üôáí åîåôÜæáìå ôçí áíôßëçøç åíüò êýâïõ. ÅîåôÜóáìå ôïí ñüëï ðïõ ðáßæïõí óôçí áíèñþðéíç åìðåéñßá ïé äïìÝò ôïõ üëïõ êáé ôùí ìåñþí, ôçò ôáõôüôçôáò óôçí ðïëëüôçôá, êáé ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò. Ìðïñïýìå ôþñá íá áñ÷ßóïõìå íá äéåõñýíïõìå üëá áõôÜ ôá èÝìáôá, áíáðôýóóïíôáò êé Üëëåò öáéíïìåíïëïãéêÝò ðåñéãñáöÝò. ¼óá Ý÷ïõìå êÜíåé ìÝ÷ñé ôþñá áðïôåëïýí áðëÜ êáé ìüíï ðñïêá- ôáñêôéêÜ ó÷Ýäéá. Èá åðéóôñÝøïõìå ôþñá óôçí áíôßëçøç êáé èá åîåôÜóïõìå ìå ðåñéóóüôåñåò ëåðôïìÝñåéåò ðþò áõôÞ ðáñïõóéÜæåé óå ìáò ôá áíôéêåßìåíá, êáé ðþò äéáäñáìáôßæåôáé óôçí áíôßèåóÞ ôçò ðñïò ðáñÜãùãåò ìïñöÝò áðïâëå- ðôéêüôçôáò, ôÝôïéåò üðùò ç åíèýìçóç, ç öáíôáóßá êáé ç ðñïâïëÞ óôï ìÝëëïí. 5.1 Åíèýìçóç Ç áíôßëçøç ðáñïõóéÜæåé ôï áíôéêåßìåíï óå ìáò ìå ôñüðï Üìåóï, êáé áõôü ôï áíôéêåßìåíï äßäåôáé ðÜíôá ùò ìßîç ðáñïõóßáò êáé áðïõóßáò. ¼ôáí äßäåôáé ç ìéá ðëåõñÜ, ïé Üëëåò åßíáé áðïýóåò. ÏñéóìÝíá ìÝñç ôïõ áíôéêåéìÝíïõ åðéêá- ëýðôïõí Üëëá ìÝñç: ç ðñüóïøç åðéêáëýðôåé ôéò ðßóù ðëåõñÝò, ç åðéöÜíåéá êñýâåé ôï åóùôåñéêü. ÅÜí ôï áíôéêåßìåíï åßíáé áíôéêåßìåíï ôçò áêïÞò, ôüôå ôï Üêïõóìá áðü Ýíá óçìåßï áðïêëåßåé ôéò üøåéò ôïõ Þ÷ïõ ðïõ èá Þôáí ðñïóéôÝò áðü Ýíá Üëëï óçìåßï. Ìðïñïýìå íá õðåñâïýìå ôÝôïéåò áðïõóßåò, áëëÜ ìüíï áíáëáìâÜíïíôáò ôï êüóôïò ôçò áðþëåéáò ôùí ðáñïõóéþí ðïõ Ý÷ïõìå, ðáñïõ- 65
  • 89. 66 ÊÅÖ. 5: ÁÍÔÉËÇØÇ, ÁÍÁÌÍÇÓÇ ÊÁÉ ÖÁÍÔÁÓÉÁ óéþí ðïõ ìåôáôñÝðïíôáé ôüôå óå áðïõóßåò. ÌÝóá áðü áõôÞ ôç äõíáìéêÞ ìßîç ðáñïõóßáò êáé áðïõóßáò, ìÝóá áðü áõôÞ ôçí ðïëëüôçôá ôçò ðáñïõóßáóçò, óõ- íå÷ßæåé íá ðáñïõóéÜæåôáé óå ìáò Ýíá êáé ôï áõôü áíôéêåßìåíï. Ç ôáõôüôçôá äßäåôáé óå ìéá äéÜóôáóç ðïõ åßíáé äéáöïñåôéêÞ áðü åêåßíç ôùí ðëåõñþí, ôùí üøåùí êáé ôùí óêéÜóåùí: ç ôáõôüôçôá äåí åìöáíßæåôáé ðïôÝ ùò ìßá áðü ôéò ðëåõñÝò, ôéò üøåéò Þ ôéò óêéÜóåéò. ÁëëÜ ç ôáõôüôçôá ìðïñåß, åðßóçò, íá äïèåß üôáí êÜôé åßíáé áíôéêåßìåíï åíèýìçóçò. Ç åíèýìçóç ðáñÝ÷åé Ýíá Üëëï óýíïëï ðáñïõóéÜóåùí, Ýíá Üëëï ðïëëáðëü ìÝóù ôïõ ïðïßïõ äßäåôáé óå ìáò Ýíá êáé ôï áõôü áíôéêåßìåíï. Ç áíÜ- ìíçóç åìðåñéêëåßåé Ýíá ðéï ñéæéêü åßäïò áðïõóßáò áðü ü,ôé ç óõí-áðüâëåøç ôùí ðëåõñþí ðïõ åßíáé áðïýóåò êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò áíôßëçøçò, áëëÜ ðáñïõóéÜæåé êáé áõôÞ ôï ßäéï áíôéêåßìåíï. ÐáñïõóéÜæåé ôï ßäéï áíôéêåßìåíï áëëÜ ìå Ýíá íÝï ‘íïçìáôéêü’ óôñþìá: ôï ðáñïõóéÜæåé ùò áíôéêåßìåíï åíèýìçóçò, ùò ðáñåëèüí. ºóùò íéþóïõìå ôïí ðåéñáóìü íá óêåöèïýìå ôçí áíÜìíçóç ìå ôïí áêüëïõèï ôñüðï: üôáí åíèõìïýìáóôå êÜôé, åðáíáêáëïýìå ìéá íïçôéêÞ åéêüíá ôïõ ðñÜã- ìáôïò êáé áíáãíùñßæïõìå áõôÞ ôçí åéêüíá ùò áõôÞ ðïõ ðáñïõóéÜæåé ôï ßäéï ôï ðñÜãìá ðïõ åßäáìå êÜðïôå. Óýìöùíá ìå áõôÞ ôçí Üðïøç, ç åíèýìçóç äåí èá Þôáí êáôÜ ðïëý äéáöïñåôéêÞ áðü ôï åíÝñãçìá ôïõ íá êïéôÜæïõìå ìéá öùôï- ãñáößá êÜðïéïõ, áíáãíùñßæïíôáò ðïéï åßíáé áõôü ôï ðñüóùðï êáé ôï ðëáßóéï óôï ïðïßï åß÷å ëçöèåß ç öùôïãñáößá. Ç ìüíç äéáöïñÜ èá Þôáí ôüôå üôé ç öùôïãñáößá õðÜñ÷åé óôïí ‘åîù-íïçôéêü’ êüóìï, åíþ ç åéêüíá ôçò áíÜìíçóçò õðÜñ÷åé óôïí ‘åóù-íïçôéêü’ êüóìï. ÁõôÞ ç åñìçíåßá ôçò åíèýìçóçò åßíáé üëùò ëáíèáóìÝíç. Óõã÷Ýåé ôçí åí- èýìçóç ìå Ýíá Üëëï åßäïò áðïâëåðôéêüôçôáò, ôçí åîåéêüíéóç. Äåí áðïôåëåß Ýêðëçîç ôï üôé ôåßíïõìå íá óõã÷Ýïõìå áõôïýò ôïõò äýï ôýðïõò áðïâëåðôéêüôç- ôáò: öáßíåôáé óáí íá Ý÷ïõìå åóùôåñéêÝò åéêüíåò ìÝóá óôïí ïöèáëìü ôïõ íïõ êáé, üôáí ìáèáßíïõìå ãéá ôïí åãêÝöáëï, ìïéÜæåé áíáðüöåõêôï üôé ðñüêåéôáé íá èÝóïõìå ôï áßôçìá ãéá Ýíá åßäïò ðñïâïëÞò êÜðïéáò ìïñöÞò åéêüíáò åðß êÜðïéïõ åßäïõò ïèüíçò ôïõ åãêåöÜëïõ. ÁëëÜ ç áêáôáëëçëüôçôá áõôÞò ôçò åñ- ìçíåßáò êáèßóôáôáé ðñïöáíÞò üôáí åîåôÜæïõìå ôïí ôýðï ôçò ôáõôüôçôáò ðïõ áíáäýåôáé óôçí åíèýìçóç. Óôçí åîåéêüíéóç, êïéôÜæïõìå Ýíá áíôéêåßìåíï ðïõ áðåéêïíßæåé Ýíá Üëëï. ÊïéôÜæïõìå áõôüí ôïí Ýã÷ñùìï êáìâÜ Þ áõôü ôï êïììÜôé ÷áñôß êáé âëÝðïõìå ìÝóá ôïõ êÜôé Üëëï: ìéá ãõíáßêá, ìéá áãñïôéêÞ óêçíÞ. Óôçí åíèýìçóç, äåí êïéôÜæïõìå Ýíá áíôéêåßìåíï ðïõ áðåéêïíßæåé Ýíá Üëëï. ÁðëÜ êáé ìüíï ‘âëÝ- ðïõìå’ Ýíá áíôéêåßìåíï Üìåóá, ôï ïðôéêïðïéïýìå. Ç åíèýìçóç ìïéÜæåé ðåñéó- óüôåñï ìå ôçí áíôßëçøç ðáñÜ ìå ôçí åîåéêüíéóç. Óôçí áíÜìíçóç äåí âëÝðù êÜôé ðïõ ìïéÜæåé ìå áõôü ðïõ åíèõìïýìáé: åíèõìïýìáé ôï ßäéï ôï áíôéêåßìåíï óå êÜðïéá Üëëç ÷ñïíéêÞ óôéãìÞ. ÅÜí âáóáíéæüìáóôå áðü êÜðïéá áíÜìíçóç ðïõ äåí ëÝåé íá ìáò åãêáôáëåßøåé, äåí ëÝìå, êõñéïëåêôéêÜ ìéëþíôáò, «Äåí ìðïñþ
  • 90. § 5.1. Åíèýìçóç 67 íá âãÜëù áõôÞ ôçí åéêüíá áðü ôï ìõáëü ìïõ!» áëëÜ ìÜëëïí «Äåí ìðïñþ íá óôáìáôÞóù íá Ý÷ù ôç èÝá áõôïý ôïõ ðñÜãìáôïò!» Áò õðïèÝóïõìå üôé áñíïýìáóôå íá ðïýìå üôé, üôáí åíèõìïýìáóôå êÜôé, âëÝ- ðïõìå ìéá åóùôåñéêÞ åéêüíá: ôé Üëëï ìðïñïýìå ôÜ÷á íá ðïýìå; Ðþò ìðïñïýìå íá åêöñÜóïõìå, áðü ôçí õðåñâáôïëïãéêÞ ïðôéêÞ ãùíßá, áõôü ðïõ óõìâáßíåé óôçí åíèýìçóç; ÅÜí äåí êïéôÜæïõìå åóùôåñéêÝò åéêüíåò, ãéáôß öáßíåôáé óáí íá êÜíïõìå êÜôé ôÝôïéï, êáé ðþò ìðïñïýìå íá äþóïõìå ëüãï ãéá áõôü ðïõ öáßíå- ôáé íá åìöáíßæåôáé óôïí ïöèáëìü Þ óôá þôá ôïõ íïõ ìáò; Ç áðÜíôçóÞ ìáò óå áõôÜ ôá åñùôÞìáôá ìðïñåß íá ôåèåß ùò åîÞò: áõôü ðïõ áðïèçêåýïõìå ùò áíá- ìíÞóåéò äåí åßíáé åéêüíåò ðñáãìÜôùí ðïõ äüèçêáí êÜðïôå óôçí êáô’áßóèçóç áíôßëçøç. Áðïèçêåýïõìå, ìÜëëïí, ôéò ßäéåò ôéò ðáëáéÝò áíôéëÞøåéò. Áðïèç- êåýïõìå ôéò áíôéëÞøåéò ôéò ïðïßåò êÜðïôå âéþóáìå. Óõíåðþò, üôáí ðñÜãìáôé åíèõìïýìáóôå êÜôé, äåí Ý÷ïõìå åðáíÜêëçóç åéêüíùí: åðáíáêáëïýìå, ìÜëëïí, áõôÝò ôéò ðáëáéüôåñåò áíôéëÞøåéò. ¼ôáí áõôÝò ïé áíôéëÞøåéò åðáíáêëçèïýí êáé åðáí-åíåñãïðïéçèïýí, öÝñïõí ìÝóá ôïõò ôá áíôéêåßìåíÜ ôïõò, ôá áíôéêåéìåíéêÜ ôïõò óýóôïé÷á. Áõôü ðïõ óõìâáßíåé óôçí åíèýìçóç åßíáé üôé åðáíá-âéþíïõìå ðáëáéüôåñåò áíôéëÞøåéò êáé üôé åíèõìïýìáóôå ôá áíôéêåßìåíá ùò ôÝôïéá ðïõ äüèçêáí åêåßíç ôç óôéãìÞ óôï ðáñåëèüí. Áé÷ìáëùôßæïõìå áõôü ôï ðáëáéüôåñï ìÝñïò ôçò áðïâëåðôéêÞò ìáò æùÞò. Ôï öÝñíïõìå îáíÜ óôç æùÞ. Ãéá áõôü ôï ëüãï êáé ïé áíáìíÞóåéò ìðïñïýí íá åßíáé ôüóï íïóôáëãéêÝò. Äåí áðïôåëïýí áðëÜ êáé ìüíï õðåíèõìßóåéò áëëÜ ôçí ßäéá ôç äñáóôçñéüôçôá ôïõ íá âéþíåéò êÜôé åê íÝïõ. Ôï ðáñåëèüí åðáíÝñ÷åôáé óôç æùÞ, ìáæß ìå ôá ðñÜãìáôá ðïõ âñßóêïíôáé ìÝóá ôïõ, áëëÜ åðáíÝñ÷åôáé óôç æùÞ õðü Ýíá éäéáßôåñï åßäïò áðïõóßáò, ìéá áðïõóßá ôçí ïðïßá äåí ìðïñïýìå íá ãåöõñþóïõìå üðïõ êé áí ìåôáêéíçèïýìå (åíþ, óôçí êáô’áßóèçóç áíôßëçøç, ìðïñïýìå íá ãåöõñþóïõìå ôéò áðïõóßåò ôçò Üëëçò ðëåõñÜò ôïõ ôñáðåæéïý ìåôáêéíïýìåíïé óå Ýíá Üëëï óçìåßï ôïõ äùìáôßïõ êáé êïéôþíôáò ôï ôñáðÝæé áðü åêåß). Ìéá íÝá ìßîç áðïõóßáò êáé ðáñïõóßáò ðñïêýðôåé ìÝóá áðü ôçí áíÜìíçóç, Ýíá íÝï ðïëëáðëü åìöáíßóåùí ìÝóá áðü ôï ïðïßï ìðïñåß íá äïèåß óôçí ôáõôü- ôçôÜ ôïõ Ýíá êáé ôï áõôü áíôéêåßìåíï. Óôçí áíÜìíçóç äåí åðáí-åíåñãïðïéïýìå áðëÜ êáé ìüíï Ýíá áíôéêåßìåíï, áëëÜ Ýíá áíôéêåßìåíï ôÝôïéï ðïõ ðáñïõóéÜ- óôçêå êÜðïõ êáé êÜðïôå, êáé ôï ïðïßï, ðáñüëá áõôÜ, ðáñïõóéÜæåôáé åê íÝïõ åäþ êáé ôþñá, áëëÜ ðïõ ðáñïõóéÜæåôáé ìüíï ùò ðáñåëèüí. ÁõôÞ ç ‘íïçìá- ôéêÞ’ ìïñöÞ ðïõ áíáëáìâÜíïõí ôá áíôéêåßìåíá ôçò åíèýìçóçò åßíáé ìéá ìïñöÞ äéáöïñåôéêÞ áðü åêåßíç ôùí áíôéêåéìÝíùí ôçò áíôßëçøçò, ôá ïðïßá åßíáé ìüíï åäþ êáé ôþñá, ü÷é åêåß êáé êÜðïôå. Èá ìðïñïýóáìå íá èÝóïõìå ôç äéáöïñÜ ìåôáîý åîåéêüíéóçò êáé åíèýìçóçò ìå ôïí áêüëïõèï ôñüðï, ìå Ýíá ôÝ÷íáóìá èá Ýëåãå êáíåßò: üôáí âëÝðïõìå ìéá åéêüíá, âëÝðïõìå êÜôé ðïõ ìïéÜæåé íá åßíáé êÜôé Üëëï, áëëÜ, óôçí åíèýìçóç, öáßíåôáé óáí íá âëÝðïõìå êÜôé Üëëï. ÁõôÞ ç êñõðôïãñáöéêÞ äéáôýðùóç óõëëáìâÜíåé ôç äéáöïñÜ ìåôáîý ôùí ðáñáðÜíù
  • 91. 68 ÊÅÖ. 5: ÁÍÔÉËÇØÇ, ÁÍÁÌÍÇÓÇ ÊÁÉ ÖÁÍÔÁÓÉÁ äýï ìïñöþí áðïâëåðôéêüôçôáò. ÊÜðïéïò ßóùò áíôéôåßíåé: «Áõôü ôï ðñÜãìá åßíáé ÷ùñßò íüçìá. Ðþò èá ìðïñïýóá íá âéþóù åê íÝïõ ìéá ðáñåëèïýóá áíôßëçøç; Ðþò èá ìðïñïýóå íá äïèåß óå åìÝíá ôþñá åê íÝïõ, åäþ êáé ôþñá, ôï ßäéï ðñÜãìá ðïõ Þôáí åêåß ôüôå; Áõôü åßíáé áäýíáôïí. Áõôü ðïõ êïéôÜæù èá ðñÝðåé íá åßíáé ìéá åéêüíá ôïõ ðñÜãìáôïò». Êáé üìùò, ôï üôé âéþíù åê íÝïõ ìéá åìðåéñßá åßíáé áêñéâþò áõôü ðïõ óõíéóôÜ ôçí åíèýìçóç. Åßíáé êÜôé åêðëçêôéêü, êáé üìùò Ýôóé åíåñ- ãïýìå. Ìðïñïýìå íá âéþóïõìå åê íÝïõ Ýíá ðáëáéüôåñï ìÝñïò ôçò óõíåéäçôÞò ìáò æùÞò, ìðïñïýìå íá åðáí-åíåñãïðïéÞóïõìå ìéá áðïâëåðôéêüôçôá. Ðñïöá- íþò, èá ðñÝðåé íá õðÜñ÷åé êÜðïéï åßäïò íåõñïëïãéêÞò âÜóçò ãéá êÜôé ôÝôïéï. Ç íåõñéêÞ äñáóôçñéüôçôá ðïõ åìðåñéÝ÷åôáé óôçí áíôßëçøç õðüêåéôáé, ôñüðïí ôéíÜ, óå åðáí-åíåñãïðïßçóç, ç óõíåéäçôÞ áíôßëçøç åðáíá-äñáóôçñéïðïéåßôáé, êáé ðá- ñïõóéÜæåé ôï ßäéï áêñéâþò áíôéêåßìåíï ðïõ ôçò åß÷å äïèåß óôçí ðñùôáñ÷éêÞ ôçò Ýëåõóç. ÅÜí èÝëïõìå íá óôáèïýìå ðéóôïß óôï ßäéï ôï öáéíüìåíï, èá ðñÝðåé íá ôï ðåñéãñÜøïõìå ôÝôïéï ðïõ åßíáé, êáé ü÷é íá ðñïâÜëëïõìå åð’áõôïý ôéò äéêÝò ìáò åðéèõìßåò. Åêôåéíüìáóôå óôï ðáñåëèüí ìÝóù ôçò áíÜìíçóçò: öÝñíïõìå ðßóù Ýíáí ðáñåëèüíôá êüóìï êáé ìéá êáôÜóôáóç åíôüò ôïõ êüóìïõ. Ìðïñïýìå íá æÞóïõìå óôï ðáñåëèüí üðùò æïýìå êáé óôï ðáñüí. Êáé ðñÜãìáôé, åÜí äåí åß÷áìå åí ãÝíåé ôçí áßóèçóç ãéá ôï ðáñåëèüí ðïõ Ýñ÷åôáé óå åìÜò ìÝóù ôçò áíÜìíçóçò, ðþò èá ìðïñïýóáìå íá åñìçíåýóïõìå ìéá ‘íïçôéêÞ åéêüíá’ ùò ìéá åéêüíá åíüò ðñÜãìáôïò ðïõ åßäáìå óôï ðáñåëèüí; Ðþò èá áíáäõüôáí åí ãÝíåé ìÝóá ìáò ç áßóèçóç ôïõ ðáñåëèïíôéêïý; Ç ßäéá ç äéÜóôáóç Þ ï ïñßæïíôáò ôïõ ðáñåëèüíôïò äßäåôáé óå ìáò ìÝóù ôçò åíèýìçóçò, ôÝôïéá ðïõ ôçí ðåñéãñÜøáìå öáéíïìåíïëïãéêÜ. Óôçí áíÜìíçóç, ôï áíôéêåßìåíï ðïõ äüèçêå êÜðïôå óôçí áíôßëçøç äßäåôáé ôþñá ùò ðáñåëèüí, ùò åíèõìïýìåíï. ÅðéðëÝïí, äßäåôáé ôÝôïéï ðïõ äüèçêå ôüôå óôçí áíôßëçøç: åÜí åßäá Ýíá áõôïêéíçôéóôéêü áôý÷çìá, ôï åíèõìïýìáé áðü ôçí ßäéá ïðôéêÞ ãùíßá, ìå ôéò ßäéåò ðëåõñÝò, üøåéò êáé óêéÜóåéò, õðü ôéò ïðïßåò ôï åßäá êáé ôüôå. ¸íá êáé ôï áõôü áôý÷çìá äßäåôáé êáé ðÜëé óå åìÝíá, êáé åÜí ðñÝðåé íá êáôáèÝóù ãéá ôï áôý÷çìá, èá ðñÝðåé ßóùò íá åðáíáöÝñù ôï ãåãï- íüò ìåñéêÝò öïñÝò ðñïóðáèþíôáò íá öÝñù ðßóù óôï íïõ ìïõ ôéò ëåðôïìÝñåéåò («ÐñïóðÜèçóå íá èõìçèåßò: ï ðåæüò êáôÝâçêå óôï äñüìï ðñéí Þ ìåôÜ ôçí áë- ëáãÞ ôïõ öùôåéíïý óÞìáôïò;») ¼ôáí åðáíáöÝñù ôï ãåãïíüò, äåí åðéèåùñþ ìéá åóùôåñéêÞ åéêüíá: ðñïóðáèþ íá åîáóêÞóù åê íÝïõ ôçí áíôßëçøç ðïõ åß÷á ôüôå, êáé íá öÝñù ðßóù ôï ðñÜãìá ðïõ åßäá, êáé áõôü ôï åðéôõã÷Üíù ìå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï åíèõìïýìáé ôá ðñÜãìáôá. ÖõóéêÜ, ðáñåéóöñÝïõí ëÜèç: óõ÷íÜ, åðß ôïõ ãåãïíüôïò ðïõ åíèõìïýìáé ðñïâÜëëù ðñÜãìáôá ôá ïðïßá èÝëù íá äù Þ ðïõ óêÝðôïìáé üôé èá Ýðñåðå íá äù. Ôáëáíôåýïìáé áíÜìåóá óôçí áíÜìíçóç êáé ôç öáíôáóßá. Ïé áíáìíÞóåéò, ùò ãíùóôüí, åßíáé áðáôçëÝò: äåí áðïôåëïýí ðáñá÷Üñáîç ôçò áëÞèåéáò, áëëÜ áðëÜ êáé ìüíï áõôïß åßíáé ïé ðåñéïñéóìïß ôçò
  • 92. § 5.1. Åíèýìçóç 69 áíÜìíçóçò. Ôï üôé ïé áíáìíÞóåéò åßíáé óõ÷íÜ øåõäåßò äåí óçìáßíåé üôé äåí õðÜñ÷ïõí Þ üôé åßíáé ðÜíôá øåõäåßò. Ìüíï åðåéäÞ õðÜñ÷ïõí áíáìíÞóåéò, ìðï- ñïýí íá åßíáé åíßïôå áðáôçëÝò. ÐåñáéôÝñù, ï ôñüðïò ôïõò íá åßíáé áëçèåßò êáé ï ôñüðïò ôïõò íá åßíáé øåõäåßò åßíáé äéáöïñåôéêïß áðü ôïõò áíôßóôïé÷ïõò ôñüðïõò ôçò áíôßëçøçò. ¸íá íÝï ðïëëáðëü, ìéá íÝá äõíáôüôçôá ôáõôüôçôáò, åéóÜãåôáé áðü ôçí áíÜìíçóç, êáé åðßóçò íÝåò äõíáôüôçôåò ëÜèïõò ðñïêýðôïõí. Ôï Ýñãï ôçò öáéíïìåíïëïãßáò åßíáé íá öÝñåé óôçí åðéöÜíåéá ôéò õðü åîÝôáóç äïìÝò êáé íá ôéò äéáêñßíåé áðü åêåßíåò ðïõ åßíáé åðß ôù Ýñãù óôçí áíôßëçøç êáé óå Üëëá åßäç áðïâëåðôéêüôçôáò. ÌÝ÷ñé ôþñá, ç åðåîåñãáóßá ôçò åíèýìçóçò åóôéÜóôçêå óôç ‘íïçìáôéêÞ’ ðëåõñÜ, óôï áíôéêåßìåíï ôçò åíèýìçóçò. ÁíáöÝñáìå ôç ‘íïçôéêÞ’ ðëåõñÜ, üôáí åßðáìå üôé ç åíèýìçóç äåí óõíéóôÜ áíôßëçøç ìéáò åéêüíáò áëëÜ åðáíá-âßùóç ìéáò áíôßëçøçò. ÁëëÜ èá ðñÝðåé íá êéíçèïýìå ëßãï áêüìá ðñïò ôçí õðïêåéìå- íéêÞ ðëåõñÜ êáé íá óõæçôÞóïõìå ãéá ôïí åáõôü ðïõ åßíáé ï öïñÝáò ôçò åíèýìç- óçò. ÍÝåò äéáóôÜóåéò ôïõ áíôéêåéìÝíïõ áíáäýïíôáé ìÝóù ôçò áíÜìíçóçò, áëëÜ áíáäýïíôáé åîßóïõ êáé íÝåò äéáóôÜóåéò ôïõ åáõôïý. ¼ôáí åíèõìïýìáé êÜôé ôï ðáñåëèïíôéêü, ìåôáèÝôù êáé ôïí åáõôü ìïõ óôï ðáñåëèüí. Ðñïêýðôåé ôüôå ìéá äéÜêñéóç áíÜìåóá óå åìÝíá åäþ êáé ôþñá, êáèé- óìÝíï óå ìéá êáñÝêëá óå Ýíá äùìÜôéï, åìÝíá ðïõ áíôéëáìâÜíïìáé ôïõò ôïß÷ïõò, ôá ðáñÜèõñá êáé ôïõò èïñýâïõò ãýñù ìïõ, êáé óå åìÝíá ôüôå, ùò èåáôÞ åíüò áôõ÷Þìáôïò ðïõ Ýëáâå ÷þñá ÷èåò, óôç ãùíßá Wisconsin Avenue êáé Macomb Street, Þ åìÝíá åìðëåêüìåíï óå Ýíáí ïäõíçñü áðï÷áéñåôéóìü ôçí ðñïçãïýìåíç åâäïìÜäá. Ç åðáíá-âßùóç ôçò ðáñåëèïýóáò áíôßëçøÞò ìïõ åìðåñéêëåßåé ôçí åðáíá-âßùóç ôïõ åáõôïý ìïõ ùò õðïêåéìÝíïõ ôÞò ôüôå áíôßëçøçò. ¼ðùò áêñé- âþò ôï ðáñåëèüí áíôéêåßìåíï Ýñ÷åôáé êáé ðÜëé óôï öùò, Ýôóé Ýñ÷åôáé êáé ðÜëé óôï öùò êáé ï ðáñåëèþí åáõôüò ìïõ ùò öïñÝáò åêåßíçò ôçò åìðåéñßáò. ÌÝóù ôçò áíÜìíçóçò åéóÜãåôáé ìéá äéÜêñéóç áíÜìåóá óôïí åáõôü ðïõ åíèõìåßôáé êáé ôïí åíèõìïýìåíï åáõôü. ºóùò íéþóåé êÜðïéïò ôïí ðåéñáóìü íá ðåé üôé ï ‘ðñáãìáôéêüò ìïõ åáõ- ôüò’ åßíáé áõôüò åäþ êáé ôþñá, áõôüò ðïõ åðéôåëåß ôçí åíèýìçóç. Ï åðáí- åíåñãïðïéçìÝíïò åáõôüò åßíáé áðëÜ êáé ìüíï êÜôé óáí åéêüíá. ÁëëÜ áõôü èá Þôáí áíáêñéâÝò. Èá Þôáí ðéï ðñïóöõÝò íá ðåé êáíåßò üôé ï åáõôüò ìïõ åßíáé ç ôáõôüôçôá ðïõ óõãêñïôåßôáé áíÜìåóá óå åìÝíá ôþñá ðïõ åíèõìïýìáé êáé ôïí åáõôü ìïõ ôüôå ùò áíôéêåßìåíï ôçò åíèýìçóçò. Ï åáõôüò ìïõ, ï åáõôüò, åãêáèéäñýåôáé áêñéâþò óôçí áëëçëüäñáóç ðïõ ëáìâÜíåé ÷þñá áíÜìåóá óôçí áíôßëçøç êáé ôçí áíÜìíçóç. ÁõôÞ ç ìåôÜèåóç ôïõ åáõôïý ìïõ óôï ðáñåëèüí åéóÜãåé ìéá üëùò íÝá äéÜóôáóç óôç íïçôéêÞ Þ åóùôåñéêÞ ìïõ æùÞ. Äåí ðåñéïñß- æïìáé óôï åäþ êáé ôï ôþñá: äåí ìðïñþ ìüíï íá áíáöÝñïìáé óôï ðáñåëèüí (êáé óôï ìÝëëïí, üðùò èá äïýìå), áëëÜ ìðïñþ åðßóçò íá æÞóù óôï ðáñåëèüí ìÝóù ôçò áíÜìíçóçò.
  • 93. 70 ÊÅÖ. 5: ÁÍÔÉËÇØÇ, ÁÍÁÌÍÇÓÇ ÊÁÉ ÖÁÍÔÁÓÉÁ Åíßïôå, ôï íá æù óôï ðáñåëèüí ìðïñåß íá áðïäåé÷èåß ï÷ëçñü. ÅÜí Ý÷ïõìå äéáðñÜîåé ðñÜãìáôá ãéá ôá ïðïßá íéþèïõìå âáèéÜ íôñïðÞ, Þ åÜí åß÷áìå âñåèåß óå ôñáõìáôéêÝò åìðåéñßåò, ßóùò åßìáóôå áíßêáíïé íá áðåëåõèåñþóïõìå ôïõò åáõôïýò ìáò áðü ôéò åí ëüãù åìðåéñßåò. Ìáò âïçèïýí óôç óõãêñüôçóç ôïõ åáõôïý ìáò, êáé äåí ìðïñïýìå íá áðïóðáóèïýìå áðü áõôÝò: üóï ìáêñéÜ êé áí ôáîéäÝøïõìå, ôéò êïõâáëÜìå ìáæß ìáò. ¸÷ïõìå ðñïóêïëëçèåß óå áõôÝò. Ï ïñåéâÜôçò Peter Hillary, ìéëþíôáò ãéá ôéò ìÜ÷åò ìå ôï èÜíáôï ðïõ Ýæçóå ùò åìðåéñßá óôá ÉìáëÜéá, ìáò ëÝåé: «Ôï íá åðéæåßò åßíáé åíßïôå ï ðéï ïäõíçñüò ñüëïò ðïõ ðáßæïõìå óôç æùÞ. Åðáí-åíåñãïðïéåßò [...] óôï íïõ óïõ åêåßíåò ôéò ôåëéêÝò óêçíÝò ðÜëé êáé ðÜëé êáé ðÜëé» («Ôï ¸âåñåóô åßíáé éó÷õñü, Åìåßò åßìáóôå åýèñáõóôïé», New York Times, ÓÜââáôï, 25 Ìáßïõ, 1996, ó. Á119). ÊÜðïéïò ðïõ åß÷å áíáìé÷èåß óå äïëïöïíßåò êñáôïõìÝíùí, ëÝåé: «ÐÝñáóá ðïë- ëÝò íý÷ôåò êïéìïýìåíïò óôéò ðëáæ ôïõ ÌðïõÝíïò ¢éñåò ìå Ýíá ìðïõêÜëé êñáóß, ðñïóðáèþíôáò íá îå÷Üóù. ÊáôÝóôñåøá ôç æùÞ ìïõ. ¸ðñåðå íá Ý÷ù üëç ôçí þñá áíïéêôü ôï ñáäéüöùíï Þ ôçí ôçëåüñáóç ãéá íá áðïóðþìáé. ÌåñéêÝò öïñÝò öïâÜìáé íá ìåßíù ìüíïò ìå ôéò óêÝøåéò ìïõ» («ÁöçãÞóåéò áðü ôçí ÁñãåíôéíÞ ìåëáã÷ïëéêþí áé÷ìáëþôùí ôïõ ‘Âñþìéêïõ ðïëÝìïõ’», New York Times, ÄåõôÝñá, 13 Ìáñôßïõ, 1995, ó. Á1). ÊÜðïéïò ðïõ õðÝóôç Ýíá áõôïêéíçôéóôéêü áôý÷çìá öÝñåôáé íá åßðå: «Ãéá ìÞíåò, âßùíá åê íÝïõ ôç óýãêñïõóç óå áñãÞ êßíçóç». Åßìáóôå êÜôé óáí èåáôÝò üôáí åðáí-åíåñãïðïéïýìå ðñÜãìáôá óôç ìíÞìç ìáò, áëëÜ äåí åßìáóôå áðëÜ êáé ìüíï èåáôÝò êáé äåí åßìáóôå êÜôé óáí èåáôÝò ìéáò óêçíÞò äéá÷ùñéóìÝíçò áðü åìÜò. Åìðëåêüìáóôå óå áõôü ðïõ óõíÝâç ôüôå. Åßìáóôå ïé ßäéïé ðïõ åß÷áìå åìðëáêåß óôçí ðñÜîç: ç áíÜìíçóç ìáò ìåôáöÝ- ñåé ðßóù ùò õðïêåßìåíá ôçò ôüôå ðñÜîçò êáé ôçò ôüôå åìðåéñßáò. ×ùñßò ôçí áíÜìíçóç êáé ôçí ìåôÜèåóç ðïõ áõôÞ åðéöÝñåé, äåí èá åß÷áìå åíåñãïðïéçèåß ðëÞñùò ùò åáõôïß êáé ùò áíèñþðéíá üíôá, ìå ü,ôé êáëü êáé êáêü áõôü óõíåðÜ- ãåôáé. ÓõíèÝóåéò ôáõôüôçôáò ëáìâÜíïõí ÷þñá óå áìöüôåñåò ôç ‘íïçôéêÞ’ êáé ôç ‘íïçìáôéêÞ’ ðëåõñÜ ôçò áíÜìíçóçò. 5.2 Öáíôáóßá êáé Ðñüëçøç Ç åíèýìçóç êáé ç öáíôáóßá ìïéÜæïõí ðïëý ùò ðñïò ôçí äïìÞ ôïõò, êáé ç ìßá åýêïëá ãëéóôñÜ óôçí Üëëç. Ôï ßäéï åßäïò ìåôáôüðéóçò ôïõ åãþ Þ ôïõ åáõôïý ðïõ óõíáíôÜìå óôçí åíèýìçóç ëáìâÜíåé åðßóçò ÷þñá êáé óôçí öáíôáóßá. Óå áìöü- ôåñåò áõôÝò ôéò ìïñöÝò áðâëåðôéêüôçôáò, åãþ åäþ êáé ôþñá ìðïñþ íïçôéêÜ íá æÞóù óå Ýíáí Üëëï ôüðï êáé ÷ñüíï: óôçí åíèýìçóç, ôï åêåß êáé ôï ôüôå åßíáé óõãêåêñéìÝíá êáé ðáñåëèïíôéêÜ, åíþ óôçí öáíôáóßá ðñüêåéôáé ãéá Ýíá åßäïò ðïõèåíÜ êáé ðïôÝ. ÁëëÜ áêüìá êáé óôç öáíôáóßá ïé ðáñáðÜíù ðñïóäéïñéóìïß åßíáé äéáöïñåôéêïß áðü ôï åäþ êáé ôï ôþñá óôá ïðïßá åíïéêþ. Ìåôáôïðßæï-
  • 94. § 5.2. Öáíôáóßá êáé Ðñüëçøç 71 ìáé óå Ýíáí öáíôáóôéêü êüóìï, áêüìá êáé åíüóù æù óôïí ðñáãìáôéêü êüóìï. ÐåñáéôÝñù, Ýíá áíôéêåßìåíï óôï åóùôåñéêü ôçò öáíôáóßáò, Ýíá öáíôáóéáêü áíôéêåßìåíï, ìðïñåß ßóùò íá Ý÷åé ðáñáëçöèåß áðü ôéò ðñáãìáôéêÝò ìïõ áíôéëÞ- øåéò Þ áðü ôéò åíèõìÞóåéò ìïõ, áëëÜ ôþñá ðñïâÜëëåôáé óå êáôáóôÜóåéò êáé óå ôýðïõò áëëçëüäñáóçò ðïõ äåí ëáìâÜíïõí ðñÜãìáôé ÷þñá. Ç êýñéá äéáöïñÜ ìåôáîý åíèýìçóçò êáé öáíôáóßáò Ýãêåéôáé óôçí ôñïðéêü- ôçôá ôçò äüîáò ðïõ éäéÜæåé óôçí êáèåìéÜ ôïõò. Ç åíèýìçóç ëåéôïõñãåß ìå âÜóç ôçí ðßóôç. Ïé åíèõìÞóåéò ðïõ áíáêáëþ Þ åêåßíåò ðïõ ìïõ åðéâÜëëïíôáé ÷ùñßò íá ôéò áíáêáëÝóù, óõíéóôïýí êÜôé ðïõ åìðåñéÝ÷åôáé óå ü,ôé ðñÜãìáôé óõíÝâç, óå ü,ôé ðñÜãìáôé äüèçêå êáé äßäåôáé óå åìÝíá åìðåéñéêÜ. Äåí óõìâáßíåé ùò åÜí íá åß÷á ðñþôá ôéò åíèõìÞóåéò êáé Ýðåéôá íá ðñïóÝèåôá óå áõôÝò ðßóôç: ðïëý ìÜëëïí, åìöáíßæïíôáé åîáñ÷Þò óõíïäåõüìåíåò áðü ðßóôç (ãéá ôï ðþò Þôáí ðñÜã- ìáôé êÜôé), üðùò óõíïäåõüìåíåò áðü ðßóôç åìöáíßæïíôáé êáé ïé êáô’ áßóèçóç áíôéëÞøåéò ìïõ (ãéá ôï ðþò êÜôé ðñÜãìáôé åßíáé). ÐñÝðåé íá êáôáâÜëïõìå ðñïóðÜèåéá ãéá íá ìðïñÝóïõìå íá óâÞóïõìå ôçí ðßóôç ðïõ åíõðÜñ÷åé óôçí åíèýìçóç, Þ ãéá íá áëëÜîïõìå ôçí ôñïðéêüôçôÜ ôçò, íá ôçí ìåôáôñÝøïõìå óå áìöéâïëßá Þ áðüññéøç. Ç öáíôáóßá, áðü ôçí Üëëç, äéáêáôÝ÷åôáé áðü Ýíá åßäïò áíáóôïëÞò ôçò ðß- óôçò, áðü ìéá óôñïöÞ óôçí ôñïðéêüôçôá ôïõ ‘ùò åÜí’. ÁõôÞ ç ôñïðéêüôçôá áëëáãÞò ôçò áíôßëçøçò óõíéóôÜ Ýíá åßäïò ïõäåôåñïðïßçóçò, áëëÜ Ýíá åßäïò äéáöïñåôéêü áðü åêåßíï ðïõ åíåñãïðïéåßôáé óôçí õðåñâáôïëïãéêÞ áíáãùãÞ. Óôçí öáíôáóßá ìåôáôïðßæù ôïí åáõôü ìïõ óå Ýíá öáíôáóôéêü êüóìï, áëëÜ ï ðñáãìáôéêüò êüóìïò ãýñù ìïõ óõíå÷ßæåé íá éó÷ýåé ùò ï êüóìïò óôïí ïðïßï æù, ùò áñ÷éêü ðëáßóéï óôï åóùôåñéêü ôïõ ïðïßïõ öáíôÜæïìáé, ùò ðëáßóéï áðü ôï ïðïßï ìåôáôïðßæïìáé. ¼ëá ôá ðñÜãìáôá ðïõ öáíôÜæïìáé äéáêáôÝ÷ïíôáé áðü ìéá áßóèçóç ìç-ðñáãìáôéêïý: ôá öáíôáóéáêÜ ãåãïíüôá äåí ìå ðñïóäÝíïõí ìå ôçí ðñáãìáôéêÞ ëýðç Þ ôïí ðñáãìáôéêü öüâï ðïõ ìðïñïýí íá ìïõ êáôáöÝñïõí öïâåñÜ ãåãïíüôá ðïõ óõíÝâçóáí óôï ðáñåëèüí ìïõ. ÕðÜñ÷åé âÝâáéá ç ðåñß- ðôùóç, ìéá õðåñ-äñáóôÞñéá öáíôáóßá íá ìðïñåß íá äéáôáñÜóóåé ôéò åíèõìÞóåéò ìïõ êáé íá ìå êÜíåé íá íïìßæù üôé ïñéóìÝíá ðñÜãìáôá óõíÝâçóáí óôï ðáñåë- èüí åíþ äåí óõíÝâçóáí, áëëÜ ìéá ôÝôïéá äéÜññçîç ôùí ïñßùí áíÜìåóá óôçí åíèýìçóç êáé ôçí öáíôáóßá åßíáé äõíáôÞ ìüíï åÜí ç öáíôáóßá êáé ç åíèýìçóç åßíáé ðñÜãìáôé äýï äéáöïñåôéêÜ åßäç áðïâëåðôéêüôçôáò. Ùóôüóï, áêüìá êáé üôáí öáíôÜæïìáé, ç óýíèåóç ôçò ôáõôüôçôáò ðïõ éäéÜæåé óå êÜèå áðïâëåðôéêüôçôá ðáñáìÝíåé åí éó÷ý. ¸íá áíôéêåßìåíï ôçò öáíôáóßáò ðáñáìÝíåé Ýíá êáé ôï áõôü ìÝóù ðïëëþí åíåñãçìÜôùí ðïõ ôï öáíôÜæïíôáé. Õößóôáôáé Ýíá ðïëëáðëü ðïõ óõíïäåýåôáé óôïí ðõñÞíá ôïõ áðü ìéá ôáõôüôçôá áêüìá êáé óôç öáíôáóßá. Ìðïñïýìå íá ðÜñïõìå ðñÜãìáôá ðïõ Ý÷ïõìå ðñÜã- ìáôé áíôéëçöèåß êáé íá ôïõò áíáèÝóïõìå ñüëïõò óå öáíôáóôéêÜ óåíÜñéá, êáé ôá ðñÜãìáôá ðáñáìÝíïõí ôá ßäéá. ¹ ìðïñïýìå íá êáôáóêåõÜóïõìå áìéãþò öá-
  • 95. 72 ÊÅÖ. 5: ÁÍÔÉËÇØÇ, ÁÍÁÌÍÇÓÇ ÊÁÉ ÖÁÍÔÁÓÉÁ íôáóéáêÜ ðñÜãìáôá êáé íá ôá åíôÜîïõìå óå ìéá öáíôáóéáêÞ êáèçìåñéíüôçôá, êáé ôüôå ðáñáìÝíïõí êáé áõôÜ ðÜíôá ôá ßäéá. Ðñïöáíþò, ôá áíôéêåßìåíá ôçò öáíôáóßáò äåí Ý÷ïõí ôçí ðõêíÞ óôåñåüôçôá ôùí áíôéêåéìÝíùí ôçò áíôßëçøçò, áöïý ìðïñïýìå íá ôá öáíôáóôïýìå óôï åóùôåñéêü êÜèå åßäïõò áðßèáíçò êáôÜ- óôáóçò, áëëÜ áêüìá êáé óôéò öáíôáóßåò ìáò äåí åßìáóôå áðüëõôá åëåýèåñïé: ôá ðñÜãìáôá ðïõ öáíôáæüìáóôå èÝôïõí êÜðïéïõò ðåñéïñéóìïýò ùò ðñïò ôï ôé ìðïñïýìå íá öáíôáóôïýìå ãéá áõôÜ. ÅÜí Ýíá ðñÜãìá ðñÝðåé íá ðáñáìåßíåé ôï ßäéï, õðÜñ÷ïõí ïñéóìÝíåò åêäï÷Ýò ðïõ äåí ìðïñïýìå íá ôéò öáíôáóôïýìå ãéá áõôü: åÜí áõôÝò ïé åêäï÷Ýò ðñïôáèïýí, ôüôå ôï áñ÷éêü ðñÜãìá èá ìåôáôñá- ðåß óå êÜôé Üëëï. Ìðïñþ íá öáíôáóôþ ìéá ãÜôá íá ðåôÜåé óôïí áÝñá (åíþ äåí ìðïñþ íá Ý÷ù ôçí åíèýìçóç ìéáò ãÜôáò íá ðåôÜåé óôïí áÝñá), áëëÜ äåí ìðïñþ íá öáíôáóôþ ðñáãìáôéêÜ ìéá ãÜôá íá äéáâÜæåôáé üðùò Ýíá ðïßçìá, Þ ìéá ãÜôá íá ìïõ ÷áìïãåëÜ êáé íá ìïõ ìéëÜåé. Ìéá ãÜôá äåí åßíáé ôï åßäïò åêåßíï ðñÜãìáôïò ðïõ ìðïñåß íá äéáâÜæåôáé ìåãáëüöùíá, êáé ìéá ãÜôá ðïõ ãåëÜåé êáé ìéëÜåé äåí åßíáé ðëÝïí ãÜôá. Äåí Ý÷åé íüçìá íá áíáìéãíýïíôáé ìå ôÝôïéï ôñüðï ïé ‘éäÝåò’ Þ áêüìá êáé ïé åéêüíåò. Ç öáíôáóßá ëåéôïõñãåß, ëïéðüí, ìå ìéá ôñïðéêüôçôá äüîáò ðïõ åßíáé äéá- öïñåôéêÞ áðü åêåßíç ôçò áíôßëçøçò êáé ôçò åíèýìçóçò: åßíáé ç ôñïðéêüôçôá ôïõ ìç-ðñáãìáôéêïý, ôïõ áðëÜ êáé ìüíï ‘ùò åÜí’. Ùóôüóï, õðÜñ÷åé ìéá ìïñöÞ öáíôáóßáò ðïõ ïöåßëåé íá ãßíåé ðñáãìáôéêÞ, ðïõ ðñÝðåé íá åðéóôñÝøåé óôçí ôñïðéêüôçôá ôçò ðßóôçò. Ðñüêåéôáé ãéá ôï åßäïò åêåßíï öáíôáóßáò óôï ïðïßï äåóìåõüìáóôå üôáí ðñïãñáììáôßæïõìå êÜôé, üôáí öáíôáæüìáóôå ôïõò åáõôïýò ìáò óå êÜðïéá ìåëëïíôéêÞ êáôÜóôáóç ôçí ïðïßá ìðïñïýìå íá åðéöÝñïõìå ìÝóá áðü ôéò åðéëïãÝò ðïõ èá êÜíïõìå. Ðñüêåéôáé ãéá ìéá ðñï-ëçðôéêÞ ìïñöÞ öá- íôáóßáò ðïõ ìáò åðáíáöÝñåé óôç ãç, ôñüðïí ôéíÜ, áðü ôéò ðôÞóåéò ôçò êáèáñÞò öáíôáóßáò. Áò õðïèÝóïõìå üôé åðéèõìïýìå íá áãïñÜóïõìå Ýíá óðßôé. ÊïéôÜ- æïõìå ðïëëÜ óðßôéá, ðåñéïñßæïõìå ôéò ðéèáíÝò åðéëïãÝò ìáò óå äýï Þ ôñßá óðßôéá, êáé ôüôå âïõëåõüìáóôå ðïéï íá áãïñÜóïõìå. ÌÝñïò áõôÞò ôçò âïýëåõóçò åìðå- ñéÝ÷åé ôï íá öáíôáóôïýìå ôïõò åáõôïýò ìáò íá æïõí óå êáèÝíá áðü áõôÜ ôá óðßôéá, íá ÷ñçóéìïðïéïýí ôá äùìÜôéá, íá âãáßíïõí Ýîù, êáé ôá ðáñüìïéá. ÔÝ- ôïéåò ðñïâïëÝò åðáíÝñ÷ïíôáé óå ìéá ôñïðéêüôçôá äüîáò ðïõ åßíáé áíÜëïãç ðñïò áõôÞí ôçò åíèýìçóçò: åðáíåñ÷üìáóôå óå ìéá ôñïðéêüôçôá ðßóôçò ðïõ óõóôïé÷åß ðñïò ìéá áßóèçóç ðñáãìáôéêüôçôáò åíôüò áõôïý ðïõ öáíôáæüìáóôå. ÅÜí åðéèõ- ìïýìå óïâáñÜ íá áãïñÜóïõìå ôï óðßôé, äåí öáíôáæüìáóôå ôïõò åáõôïýò ìáò íá ðåôÜíå ðÜíù áðü ôï óðßôé óáí ìðáëüíéá Þ íá óÝñíïíôáé ìÝóá áðü ôïõò ôïß÷ïõò óáí ôåñìßôåò. Áõôü ôï åßäïò öáíôáóéáêÞò ðñïâïëÞò åßíáé ü,ôé ðñÝðåé ãéá äñá- ìáôéêÜ Ýñãá êáé ãéá ôçí öáíôáóßá, áëëÜ äåí åßíáé ÷ñÞóéìï ãéá ôçí áãïñÜ åíüò óðéôéïý. (Åßíáé åíäéáöÝñïí íá óçìåéþóïõìå ôï ðþò ç ôçëåïðôéêÞ äéáöÞìéóç åðùöåëåßôáé ôçò äéáöïñÜò ìåôáîý öáíôáóßáò êáé óïâáñÞò ðñïâïëÞò. Åðéäåé- êíýåé üëá ôá åßäç åëêõóôéêþí áëëÜ áðïëýôùò ìç-ðñáãìáôéêþí êáôáóôÜóåùí –
  • 96. § 5.2. Öáíôáóßá êáé Ðñüëçøç 73 Ýíá áõôïêßíçôï ðïõ ðåñéóôïé÷ßæåôáé áðü üìïñöïõò áíèñþðïõò, Ýíá öïñôçãü ðïõ ðåôÜåé ðÜíù áðü ôï Grand Canyon, ìéá ñïìáíôéêÞ óõíÜíôçóç ðïõ äéåõ- êïëýíåôáé áðü ìéá ïäïíôüêñåìá - ìå ôçí ðñüèåóç íá ïäçãÞóåé ôïí èåáôÞ íá öáíôáóôåß ðñáãìáôéêÜ ôïí åáõôü ôïõ óå Ýíá ìÝëëïí óôï ïðïßï áãïñÜæåé ôï ðñïúüí). Ç ðñïêáôáâïëéêÞ åìðåéñßá ôïõ åáõôïý ìáò óå ìéá íÝá êáôÜóôáóç óõíéóôÜ ìéá ìåôáôüðéóç ôïõ åáõôïý, áëëÜ áðïôåëåß ôï áíôßóôñïöï ôçò åíèýìçóçò. Áíôß íá âéþíïõìå åê íÝïõ ìéá ðáëáéüôåñç åìðåéñßá, ðñï-ëáìâÜíïõìå ìéá ìåëëï- íôéêÞ åìðåéñßá. Áöïý ôï ìÝëëïí äåí Ý÷åé áêüìá ðñïóäéïñéóèåß, ìðïñïýìå íá èÝóïõìå ðñï-ëçðôéêÜ ôïõ åáõôïýò ìáò, ìå ôñüðï ðñáãìáôéêü, óå ðïëëÜ ðéèáíÜ ìÝëëïíôá êáé ü÷é ìüíï óå Ýíá: öáíôáæüìáóôå ðþò èá Þìáóôáí åÜí åß÷å ãßíåé ç ôÜäå åðéëïãÞ, êáé ìðïñïýìå ðåñáéôÝñù, áêüìá êáé óå áõôü ôï óçìåßï, íá öáíôáóôïýìå ôïõò áõôïýò ìáò óå ðïëëÝò äéáöïñåôéêÝò ðåñéóôÜóåéò. Ìðïñïýìå íá ðñïâÜëëïõìå ôïõò åáõôïýò ìáò óôïí óõíôåëåóìÝíï ìÝëëïíôá ìå ðïëëïýò ôñüðïõò. Óôï åã÷åßñçìá ôçò áãïñÜò åíüò óðéôéïý, ðñïâÜëëïõìå ôïõò åáõôïýò ìáò ùò ôÝôïéïõò ðïõ æïõí óå ôñßá Þ ôÝóóåñá äéáöïñåôéêÜ óðßôéá: ôïõò äï- êéìÜæïõìå, ãéá íá äïýìå áí ìáò êÜíïõí. ÁõôÞ ç ðñïâïëÞ ìðïñåß íá ëáìâÜíåé ÷þñá ôç óôéãìÞ ðïõ ðñÜãìáôé åðéóêåðôüìáóôå ôá óðßôéá Þ åê ôùí õóôÝñùí, üôáí ïíåéñïðïëïýìå ðþò èá Þôáí ç æùÞ ìáò óå áõôÜ. ºóùò êÜðïéïò èåùñÞóåé áõôÝò ôéò ðñïâïëÝò ôïõ åáõôïý ùò êÜôé äåäïìÝíï êáé ßóùò õðïèÝóåé üôé ï êáèÝíáò ìðïñåß åýêïëá íá ôéò åðéôåëÝóåé, áëëÜ óå ìå- ñéêÝò ðåñéðôþóåéò áðáéôåßôáé óçìáíôéêÞ äýíáìç áðü ôçí ðëåõñÜ ôïý åãþ ãéá íá åßíáé óå èÝóç íá ôéò åðéôåëÝóåé áðïôåëåóìáôéêÜ. Ãéá ïñéóìÝíïõò áíèñþðïõò, êÜðïéåò óôéãìÝò, ç Ýíôáóç ðïõ áðáéôåßôáé ãéá íá öáíôáóôïýí ìå ôñüðï ðñáã- ìáôéêü ôïõò åáõôïýò ôïõò óå íÝåò ðåñéóôÜóåéò åßíáé ðïëý ìåãÜëç: êáôáññÝïõí óõíáéóèçìáôéêÜ êáé ïäçãïýíôáé óå óýã÷õóç, êáé ï åáõôüò ôïõò äåí Ý÷åé ôçí åëáóôéêüôçôá êáé óõíÜìá ôçí ôáõôüôçôá ðïõ ÷ñåéÜæïíôáé ãéá íá ðñïâëçèåß óå ðåñéóôÜóåéò ôéò ïðïßåò äåí Ý÷ïõí æÞóåé. ºóùò ðáíéêïâÜëëïíôáé óôçí óêÝøç üôé èá ìåôáêïìßóïõí óå Ýíá êáéíïýñãéï ìÝñïò Þ óôç óêÝøç üôé èá áëëÜîïõí äïõëåéÜ Þ üôé èá ÷Üóïõí Ýíá óõãêåêñéìÝíï ðñüóùðï. ¸íá ìÝñïò ôïõ ôñüìïõ ôïõ èáíÜôïõ Ýãêåéôáé óôï ãåãïíüò üôé ç öáíôáóßá ìáò öáíåñþíåôáé åíþðéüí ôïõ êåíÞ, ÷ùñßò åéêüíåò. ºóùò êÜðïéïò áíôéôåßíåé üôé ç âïýëåõóç ãéá ôéò ìÝëëïõóåò ðñÜîåéò ìáò åß- íáé ðéï äéáíïçôéêÞ áðü ü,ôé ðåñéãñÜöåôáé ðáñáðÜíù. ¼ôáí âïõëåõüìáóôå, èÝôïõìå ôïõò óôü÷ïõò ìáò, êáôáãñÜöïõìå ðßíáêåò ðëåïíåêôçìÜôùí êáé ìåéïíå- êôçìÜôùí, êáé åðåîåñãáæüìáóôå ôá ìÝóá ìå ôá ïðïßá ìðïñïýìå íá åðéôý÷ïõìå áõôü ðïõ èÝëïõìå. Æõãßæïõìå ôá õðÝñ êáé ôá êáôÜ, êáé ðáßñíïõìå ôçí áðü- öáóÞ ìáò. ¸íáò ôÝôïéïò Ýëëïãïò õðïëïãéóìüò áðïôåëåß, ðñÜãìáôé, ìÝñïò ôçò âïýëåõóçò, áëëÜ ôï üëï íüçìá ôçò âïýëåõóçò ãéá ôï ìÝëëïí ùò ôÝôïéáò äßäåôáé óå ìáò êáôáñ÷Üò áðü ôçí öáíôáóéáêÞ ìáò ðñïâïëÞ. Ï êáôÜëïãïò ìå ôá õðÝñ
  • 97. 74 ÊÅÖ. 5: ÁÍÔÉËÇØÇ, ÁÍÁÌÍÇÓÇ ÊÁÉ ÖÁÍÔÁÓÉÁ êáé ôá êáôÜ åöáñìüæåôáé ìüíï åÜí Þäç Ý÷ïõìå óõíåéäçôïðïéÞóåé üôé áõôÞ ç ðëçñïöïñßá Ý÷åé íá êÜíåé ìå ôï ðþò èá åßìáóôå óôï ìÝëëïí, êáé åßíáé ïé öá- íôáóéáêÝò ðñïâïëÝò ðïõ äéáíïßãïõí ãéá ìáò áõôÞ ôç äéÜóôáóç ôïõ ìÝëëïíôïò. ÄïêéìÜæïõìå åê ôùí ðñïôÝñùí ôïõò ìÝëëïíôåò åáõôïýò ìáò. Öáíôáæüìáóôå ïñéóìÝíåò éêáíïðïéÞóåéò ôéò ïðïßåò åðéèõìïýìå. ÌåñéêÝò öïñÝò ßóùò âñïýìå üôé ïé ðñï-ëÞøåéò ìáò Þôáí ìÜëëïí ëáíèáóìÝíåò: ôá ðñÜãìáôá ßóùò íá ìçí åîåëé÷èïýí üðùò öáíôáóôÞêáìå üôé èá ãßíåé. ÁëëÜ ôÝôïéá ëÜèç åßíáé äõíáôÜ ìüíï åðåéäÞ åîáñ÷Þò Ý÷ïõìå íá êÜíïõìå ìå ôï ìÝëëïí. ÁõôÞ ç íÝá äéÜóôáóç, ç äéÜóôáóç åíüò ìÝëëïíôïò ðïõ åíÝ÷åé Ýíá óýíïëï äõíáôïôÞôùí ðïõ ìðïñïýí íá ãßíïõí åíåñãåßá ÷Üñç óôéò åðéëïãÝò ðïõ êÜíïõìå, äåí äéáíïßãåôáé ÷Üñç óå Ýëëïãïõò êáôáëüãïõò, áëëÜ ÷Üñç óôéò öáíôáóéáêÝò ðñïâïëÝò. Ìüíï åðåéäÞ ìðïñïýìå íá öáíôáæüìáóôå, ìðïñïýìå êáé íá æïýìå óôï ìÝëëïí. Êáé ïé öá- íôáóéáêÝò ðñïâïëÝò õðåéóÝñ÷ïíôáé åðßóçò óôá êßíçôñá ðïõ ìáò ùèïýí óå áõôÞ Þ ôçí Üëëç åðéëïãÞ: íéþèïõìå ðéï ‘Üíåôá’, üðùò ëÝìå, ìå Ýíá óõãêåêñéìÝíï óõíôåëåóìÝíï ìÝëëïíôá ðáñÜ ìå Üëëïõò, êáé Ýôóé Ý÷ïõìå ôçí ôÜóç íá êÜíïõìå åðéëïãÝò ðïõ ïäçãïýí óå áõôüí ôïí óõãêåêñéìÝíï ìÝëëïíôá. Ïé äéáíïçôéêïß êáôÜëïãïé ëáìâÜíïõí ÷þñá óôï öüíôï áõôÞò ôçò öáíôáóéáêÞò ðñü-ëçøçò. 5.3 Ìåôáôüðéóç ôïõ Åáõôïý Ç ôõðéêÞ äïìÞ ôçò ìåôáôüðéóçò, óýìöùíá ìå ôçí ïðïßá ìðïñþ åãþ, åäþ êáé ôþñá, íá öáíôáóôþ ôïí åáõôü ìïõ Þ íá Ý÷ù ôçí åíèýìçóç Þ ôçí ðñü-ëçøç ôïõ åáõôïý ìïõ óå ìéá êáôÜóôáóç êÜðïõ êáé êÜðïôå, ìáò åðéôñÝðåé íá æïýìå óôï ìÝëëïí êáé óôï ðáñåëèüí, üðùò åðßóçò êáé óôçí no-man’s-land ôçò åëåýèåñçò öáíôáóßáò. ÁõôÝò ïé ìïñöÝò ìåôáôüðéóçò ôçò óõíåßäçóçò åßíáé ìïñöÝò ðáñÜ- ãùãåò åê ôçò áíôßëçøçò, ç ïðïßá ôïõò ÷ïñçãåß ôï áêáôÝñãáóôï õëéêü êáé ðå- ñéå÷üìåíü ôïõò. Äåí óõìâáßíåé, ðáñüëá áõôÜ, óáí íá æïýóáìå êáôáñ÷Üò áðëÜ êáé ìüíï óôçí áíôßëçøç êáé óáí íá áðïöáóßæáìå, åê ôùí õóôÝñùí, íá êáôáäõ- èïýìå óå ìåôáôïðßóåéò: áíôßèåôá ìÜëëïí, ï åáõôüò ôçò áíôßëçøçò êáé ï åáõôüò ðïõ Ý÷åé õðïóôåß ôçí ìåôáôüðéóç áíáäýïíôáé ðÜíôá ï Ýíáò óôçí áíôßèåóÞ ôïõ ðñïò ôïí Üëëïí. Áêüìá êáé ç áíôßëçøç äåí ìðïñåß íá åßíáé áõôü ðïõ åßíáé äß- ÷ùò ôçí áíôéðáñÜèåóÞ ôçò ðñïò ôçí öáíôáóßá, ôçí áíÜìíçóç êáé ôçí ðñü-ëçøç. ¼ëåò áõôÝò ïé ìïñöÝò äéáöïñïðïéïýíôáé óå ó÷Ýóç ìå ìéá áñ÷éêÞ áäéáöïñï- ðïßçôç óõíèÞêç ôçò óõíåßäçóçò. ×ñåéÜæåôáé åðßóçò êÜðïéá ïîõäÝñêåéá ãéá íá åéóáãÜãåé êáíåßò ôéò äéáöïñÝò ðïõ õðÜñ÷ïõí ùò ðñïò ôçí ôñïðéêüôçôá ôçò äü- îáò ðïõ óõó÷åôßæåôáé ìå êáèåìéÜ áðü ôéò ðáñáðÜíù ìïñöÝò óõíåßäçóçò. Ôï íá îÝñåéò üôé ïñéóìÝíåò åìðåéñßåò åßíáé ðñáãìáôéêÜ ðáñåëèïíôéêÝò êáé íá îÝñåéò üôé ïñéóìÝíåò åßíáé áðëþò öáíôáóßåò (fantasy), äåí åßíáé êÜôé ðïõ ôï êáôïñèþ- íåé ï êáèÝíáò. Ðïëëïß Üíèñùðïé ðéóôåýïõí üôé ôá üíåéñá êáé ïé ïíåéñïðïëÞóåéò
  • 98. § 5.3. Ìåôáôüðéóç ôïõ Åáõôïý 75 ìáò óõíéóôïýí ðñáãìáôéêÝò áíôéëÞøåéò ðñáãìÜôùí åíüò áóõíÞèéóôïõ åßäïõò. ÊÜèå öïñÜ ðïõ æïýìå óå Ýíá åßäïò åóùôåñéêÞò ìåôáôüðéóçò, ôÝôïéáò üðùò ôçí ðåñéãñÜøáìå ðáñáðÜíù, æïýìå, ôñüðïí ôéíÜ, óå äýï äéáöïñåôéêÝò ôñï- ÷éÝò. Æïýìå óôçí áìåóüôçôá ôïõ ðåñéâÜëëïíôïò êüóìïõ, ç ïðïßá äßäåôáé óå ìáò áíôéëçðôéêÜ, áëëÜ æïýìå êáé óôïí êüóìï ôïõ ìåôáôïðéóìÝíïõ åáõôïý, ôïí êüóìï ôçò åíèýìçóçò, ôçò öáíôáóßáò Þ ôçò ðñü-ëçøçò. Åíßïôå, ìðïñåß íá óõñü- ìáóôå ðåñéóóüôåñï óôïí Ýíáí Þ ôïí Üëëïí áðü áõôïýò ôïõò êüóìïõò: ßóùò, ìå- ñéêÝò öïñÝò, íá ðñïóäåíüìáóôå ôüóï ðïëý óå áõôü ðïõ âñßóêåôáé Üìåóá ãýñù ìáò þóôå íá ÷Üíïõìå êÜèå öáíôáóéáêÞ áðïóôáóéïðïßçóç áðü áõôü, Þ, ìåñéêÝò öïñÝò, ìðïñåß íá óõñüìáóôå üëï êáé ðåñéóóüôåñï óôçí ïíåéñéêÞ æùÞ êáé óôçí ïíåéñïðüëçóç þóôå íá ÷Üíïõìå óôçí ðñÜîç, áí êáé ðïôÝ ïëïêëçñùôéêÜ, ôçí åðáöÞ ìå ôïí êüóìï ãýñù ìáò. ÐåñáéôÝñù, ïé öáíôáóéáêÝò áðïâëÝøåéò ðïõ Ý÷ïõìå áðïèçêåýóåé ìÝóá ìáò ÷ñçóéìåýïõí óôï íá áíáìéãíýïíôáé ìå ôéò áíôéëÞ- øåéò ìáò êáé íá ôéò ôñïðïðïéïýí. ÂëÝðïõìå ôá ðñüóùðá ìå ïñéóìÝíï ôñüðï, âëÝðïõìå ôá êôÞñéá êáé ôá ôïðßá ìå ïñéóìÝíï ôñüðï, äéüôé áõôü ðïõ Ý÷ïõìå äåé Üëëïôå åðáíÝñ÷åôáé óôç æùÞ üôáí âëÝðïõìå êÜôé êáéíïýñãéï êáé äßíåé ìéá êëßóç óå áõôü ðïõ ìáò äßäåôáé ôþñá. Åßíáé ç ìåôáôüðéóç ðïõ åðéôñÝðåé íá óõìâáßíåé êÜôé ôÝôïéï. Áìöüôåñá ï åáõôüò êáé ôï áíôéêåßìåíï, áìöüôåñïé ï õðïêåéìåíéêüò êáé ï áíôéêåéìåíéêüò ðüëïò ôçò åìðåéñßáò, áðïêôïýí Ýíá ðïëý ìåãáëýôåñï áðüèåìá áðü ðïëëáðëüôçôåò åìöáíßóåùí, üôáí ç åíèýìçóç, ç öáíôáóßá êáé ç ðñü-ëçøç äéáöïñïðïéïýíôáé áðü ôçí áíôßëçøç. ¼ëåò áõôÝò ïé äïìÝò êáé ïé åðåêôÜóåéò ëåéôïõñãïýí óôç öõóéêÞ óôÜóç, áëëÜ ìðïñïýí íá áíáãíùñéóèïýí êáé íá ðåñé- ãñáöïýí áðü ôçí õðåñâáôïëïãéêÞ, öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç. ºóùò íá Þôáí ÷ñÞóéìï, êëåßíïíôáò áõôü ôï ÊåöÜëáéï, íá äåé÷èåß ðþò ç öõóéêÞ êáé ç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç, ôéò ïðïßåò äéáêñßíáìå óôï ÊåöÜëáéï 4, ðñïóåããßæïõí äéáöïñåôéêÜ ç êáèåìßá ôçí áíÜìíçóç. Ãéá ôçí öõóéêÞ óôÜóç, ôï ðáñåëèüí åßíáé íåêñü êáé ôåôåëåóìÝíï: ïñéóôéêÜ, äåí åßíáé ðëÝïí åäþ. Ç öõ- óéêÞ óôÜóç êáôáâñï÷èßæåôáé áðü ôï ðáñüí. Óå áõôÞ ôçí óôÜóç, áíôéóôåêüìáóôå óôï íá áðïäþóïõìå ïðïéïäÞðïôå åßäïò ðáñïõóßáò óôï ðáñåëèüí êáé, ãéá áõôü, üôáí ðñïóðáèïýìå íá åîçãÞóïõìå ôçí áíÜìíçóç, êëßíïõìå óôï íá èÝôïõìå êÜôé (ìéá åéêüíá, ìéá éäÝá ôçò áíÜìíçóçò ) ùò Ýíá ðáñïíôéêü õðïêáôÜóôáôï ôïõ ðá- ñåëèüíôïò. ÊïéôÜìå ãýñù ìáò íá âñïýìå Ýíá ðñÜãìá ðïõ èá ëÜâåé ôç èÝóç ôïõ ãåãïíüôïò ðïõ åíèõìïýìáóôå. Óõíåðþò, ðñïóðáèþíôáò íá ÷åéñéóôïýìå ôï öáéíüìåíï ôçò áíÜìíçóçò áðü ôï åóùôåñéêü ôçò öõóéêÞò óôÜóçò, ïäçãïýìáóôå óå ìéá öéëïóïöéêÞ óôñÝâëùóç ôçò åìðåéñßáò ðïõ Ý÷ïõìå ãéá ôï ðáñåëèüí. Áðü ôçí õðåñâáôïëïãéêÞ ðñïïðôéêÞ, ùóôüóï, ìå ôçí ðéï åêëåðôõóìÝíç êáé äéáöï- ñïðïéçìÝíç êáôáíüçóç ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò, åßìáóôå óå èÝóç íá áíáãíùñßóïõìå ôï éäéáßôåñï åßäïò ðáñïõóßáò ðïõ Ý÷åé ãéá ìáò ôï áðüí ðáñåë- èüí. ÂëÝðïõìå üôé äåí õðÜñ÷åé áíÜãêç íá èÝóïõìå ìéá åéêüíá ùò Ýíá åßäïò
  • 99. 76 ÊÅÖ. 5: ÁÍÔÉËÇØÇ, ÁÍÁÌÍÇÓÇ ÊÁÉ ÖÁÍÔÁÓÉÁ áíôéêáôáóôÜôç ôïõ ðáñåëèüíôïò áíôéêåéìÝíïõ êáé üôé, ìÜëéóôá, åßíáé áäýíáôï íá ãßíåé êÜôé ôÝôïéï. ÔÝôïéåò åéêüíåò ôçò áíÜìíçóçò, üðùò ìðïñïýìå íá êá- ôáëÜâïõìå ðëÝïí, äåí åßíáé ðáñÜ ðñÜãìáôá ÷ùñßò åóùôåñéêÞ áëëçëïõ÷ßá. ºóùò åðßóçò ðáñáôçñÞóïõìå üôé ç äéÜóôáóç ôïõ ðáñåëèüíôïò ìÝóá óôçí áíÜìíçóç ñß÷íåé öùò óôçí åìðåéñßá ðïõ Ý÷ïõìå ãéá ôï ðáñüí óôï ðëáßóéï ôçò áíôßëçøçò. ÅðåéäÞ Ý÷ïõìå óõíåßäçóç üôé ôá ðñÜãìáôá ìðïñåß íá åßíáé ðáñåë- èüíôá, ãéá áõôü ìðïñïýìå íá áíáöåñüìáóôå óôçí ðáñïõóßá ôïõò üôáí äßäïíôáé óå åìÜò: ôþñá äßäïíôáé óå ìáò ùò ôÝôïéá ðïõ äåí Ý÷ïõí áêüìá ðáñÝëèåé óå ÷ñïíéêÞ áðïõóßá. Äåí åßíáé ìüíï ôá áíôéêåßìåíá ðïõ äßäïíôáé óå åìÜò ùò ðá- ñüíôá: ç ßäéá ç ðáñïõóßá ôïõò ãßíåôáé ãéá ìáò ðáñïíôéêÞ. Åßìáóôå óå èÝóç íá äéáêñßíïõìå áíÜìåóá óå Ýíá ðñÜãìá êáé ôçí ðáñïõóßá åíüò ðñÜãìáôïò. Ãéá ìéá áêüìá öïñÜ, ùóôüóï, åÜí åðé÷åéñÞóïõìå íá ÷åéñéóôïýìå áõôÞ ôçí ðáñïõóßá áðü ôï åóùôåñéêü ôçò öõóéêÞò óôÜóçò, èá ôçí ìåôáôñÝøïõìå óå êÜôé Üëëï (óå Ýíá áéóèçôçñéáêü äåäïìÝíï, óå ìéá åéêüíá óôïí åãêÝöáëï), åðåéäÞ ç öõóéêÞ óôÜóç ôåßíåé íá õðïóôáóéïðïéåß ïôéäÞðïôå ìå ôï ïðïßï Ýñ÷åôáé óå åðáöÞ. Ç ðáñïõóßá (üðùò êáé ç áðïõóßá ) ôùí ðñáãìÜôùí åßíáé ôüóï ëåðôÞ êáé åýèñáõ- óôç, ôüóï ãåéôïíéêÞ ðñïò ôï ìçäÝí, ðïõ ìüíï ç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç, ìå ôçí áßóèçóç ðïõ Ý÷åé ãéá ôçí åõðÜèåéá ôïõ ôñüðïõ ìå ôïí ïðïßï êÜôé ãßíåôáé ðáñüí, ìðïñåß íá âñåé ôïõò êáôÜëëçëïõò üñïõò êáé ôçí êáôÜëëçëç ãñáììáôéêÞ ãéá íá ôçí åêöñÜóåé. Ç öõóéêÞ óôÜóç, ìÜëëïí áäÝîéá óå áõôÜ ôá èÝìáôá, áíáæçôÜ ðÜíôá êÜôé ðïõ ßóôáôáé åí åßäåé ðñÜãìáôïò ùò ìåóïëáâçôÞò áíÜìåóá óå ìáò, ùò äïôéêÝò ôçò åìöÜíéóçò, êáé ôá ðñÜãìáôá ðïõ åßíáé ðáñüíôá êáé áðüíôá ãéá ìáò.
  • 100. ÊåöÜëáéï 6 ËÅÎÅÉÓ, ÅÉÊÏÍÅÓ ÊÁÉ ÓÕÌÂÏËÁ ÅîåôÜóáìå ôçí áíôßëçøç êáé ôéò ðáñáëëáãÝò ôçò, áëëÜ üëåò áõôÝò ïé ðáñáë- ëáãÝò áíÞêïõí óôçí ‘åóùôåñéêÞ’ ìáò æùÞ: óå áõôÞí áíÞêïõí ç áíÜìíçóç, ç öáíôáóßá êáé ç ðñü-ëçøç. ÁõôÞ ç åóùôåñéêÞ åðáí-åíåñãïðïßçóç ôùí åìðåé- ñéþí ìáò äåí åßíáé ôï ìüíï ðåäßï óôï ïðïßï ëáìâÜíïõí ÷þñá áëëáãÝò ùò ðñïò ôçí áðïâëåðôéêüôçôá. Ç áíôßëçøç ìÜò èÝôåé óå åðáöÞ ìå ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï êáé ìðïñïýí íá ëáìâÜíïõí ÷þñá ðáñáëëáãÝò ôçò ùò ðñïò ôï ðùò åñìçíåýïõìå Üìåóá ôá áíôéêåßìåíá ðïõ ìáò ðñïóöÝñåé ï êüóìïò. ÌåñéêÝò öïñÝò, áðëÜ êáé ìüíï áðïäå÷üìáóôå ôï áíôéêåßìåíï ðïõ ìáò äß- äåôáé (Ýíá äÝíôñï, ìéá ãÜôá). Ôüôå Ý÷ïõìå åìðëáêåß óå ìéá áðëÞ áíôßëçøç. ÁëëÜ ìåñéêÝò öïñÝò, äéáöïñïðïéïýìå ôïí ôñüðï õðü ôïí ïðïßï ëáìâÜíïõìå Ýíá ðñÜãìá ùò ôÝôïéï ðïõ êáèßóôáôáé ðáñüí: ìÜò äßäïíôáé ïñéóìÝíïé Þ÷ïé Þ óçìÜäéá, áëëÜ áõôÜ äåí ôá åêëáìâÜíïõìå áðëÜ êáé ìüíï ùò Þ÷ïõò êáé óçìÜäéá, áëëÜ ùò ëÝîåéò, Þ ìáò äßäåôáé Ýíá îýëéíï ðëáßóéï êáé ôï åêëáìâÜíïõìå ùò åé- êüíá Þ, ðÜëé, ìÜò äßäåôáé Ýíáò ìéêñüò óùñüò áðü ðÝôñåò êáé ôïí åêëáìâÜíïõìå ùò óçìÜäé ãéá Ýíá ìïíïðÜôé. Óå áõôÝò ôéò ðåñéðôþóåéò ðñïóèÝôïõìå êÜôé óôçí áíôßëçøç êáé, óõíåðþò ôçí äéáöïñïðïéïýìå, åíþ áõôÞ ðáñáìÝíåé ùò èåìÝëéï ôÝôïéùí áðïâëåðôéêïôÞôùí. ÅéóÜãïõìå íÝåò áðïâëåðôéêüôçôåò, ïé ïðïßåò óôçñß- æïíôáé ðÜíù óôéò áíôéëÞøåéò. Óõíå÷ßæïõìå íá áíôéëáìâáíüìáóôå ôá óçìÜäéá, ôï îýëï êáé ôéò ðÝôñåò, áëëÜ ðÝñá áðü ôï íá ôá áíôéëáìâáíüìáóôå üëá áõôÜ áðëÜ êáé ìüíï, ôá áðïâëÝðïõìå ìå Ýíá íÝï ôñüðï. ÁõôÝò ïé áðïâëåðéêüôçôåò õøçëüôåñçò âáèìßäáò åßíáé, öõóéêÜ, äéáöïñåôéêÝò áðü åêåßíåò ðïõ âñßóêïíôáí åðß ôù Ýñãù óôçí áíÜìíçóç, ôçí öáíôáóßá êáé ôçí ðñü-ëçøç, ïé ïðïßåò áðï- ôåëïýóáí åóùôåñéêÝò åðáí-åíåñãïðïéÞóåéò ôçò áíôßëçøçò êáé ü÷é áðïâëÝøåéò ðïõ Ý÷ïõí êôéóôåß åðß ôçò áíôßëçøçò. ÁõôÜ ôá íÝá åßäç áðïâëåðôéêüôçôáò ðïõ èá åîåôÜóïõìå óå áõôü ôï ÊåöÜ- ëáéï, èá ìáò åðéôñÝøïõí íá äïýìå åðéðëÝïí ìïñöÝò ðïëëáðëïý ìÝóù ôùí 77
  • 101. 78 ÊÅÖ. 6: ËÅÎÅÉÓ, ÅÉÊÏÍÅÓ ÊÁÉ ÓÕÌÂÏËÁ ïðïßùí ìðïñïýìå íá ôáõôïðïéÞóïõìå ôá áíôéêåßìåíá ðïõ åîåôÜæïõìå êÜèå öïñÜ, êáé åðéðëÝïí ìïñöÝò ðïëëáðëïý ìÝóù ôùí ïðïßùí åãêáèéäñýïõìå ôç äéêÞ ìáò ôáõôüôçôá ùò áíèñþðéíá ðñüóùðá. 6.1 Ç ðáñïõóßá ôùí ËÝîåùí Áò õðïèÝóïõìå üôé êïéôÜæïõìå Ýíá êïììÜôé ÷áñôß ðïõ Ý÷åé åããåãñáììÝíá åðÜíù ôïõ äéáêïóìçôéêÜ óôïé÷åßá: áíôéëáìâáíüìáóôå êáé èáõìÜæïõìå ôïí ðåñßðëïêï ÷áñáêôÞñá êáé ôçí ÷Üñç ôùí ãñáììþí. Ôüôå, îáöíéêÜ, êÜðïéåò áðü ôéò ãñáì- ìÝò äéáìïñöþíïíôáé óå ëÝîåéò: ‘Îåíïäï÷åßï Burritt’. Ïé ëÝîåéò îåðçäïýí ìÝóá áðü ôá äéáêïóìçôéêÜ óôïé÷åßá. ÅîåôÜæïõìå ðéï ðñïóåêôéêÜ ôï ÷áñôß êáé âñß- óêïõìå üôé ìéá ïëüêëçñç ðñüôáóç êñýâåôáé óôéò äéáêïóìçìÝíåò ãñáììÝò: ‘Ôï îåíïäï÷åßï Burritt Ý÷åé ôéò êáëýôåñåò ôéìÝò’. Ôï äéáêïóìçìÝíï ÷áñôß áðïôåëåß ðñÜãìáôé ìéá êñõðôïãñáöéêÞ äéáöÞìéóç ãéá ôï ôïðéêü îåíïäï÷åßï. Áõôü ðïõ ìáò åíäéáöÝñåé ùò öéëïóüöïõò äåí åßíáé ïé óõìöÝñïõóåò ôéìÝò ôïõ îåíïäï÷åßïõ, áëëÜ ç áëëáãÞ ðïõ ëáìâÜíåé ÷þñá ùò ðñïò ôçí áðïâëåðôé- êüôçôá, üôáí îáöíéêÜ îåðçäïýí ïé ëÝîåéò. Ðñéí ôçí áëëáãÞ, áðëÜ êáé ìüíï áíôéëáìâáíüìáóôáí êÜôé ðïõ âñéóêüôáí åêåß åíþðéüí ìáò. Ç áíôßëçøç áðïôå- ëïýóå ìéá óõíå÷Þ ðïñåßá ðïõ ðåñéåëÜìâáíå áëëáãÝò ùò ðñïò ôçí åóôßáóç êáé ôéò êéíÞóåéò ôçò ðñïóï÷Þò ðïõ êáôåõèõíüôáí áðü ôï Ýíá ìÝñïò ôïõ ÷áñôéïý óôï Üëëï. ÁëëÜ áðü ôç óôéãìÞ ðïõ îåðÞäçóáí ïé ëÝîåéò, äåí áðïâëÝðïõìå ðëÝïí áðëÜ êáé ìüíï áõôü ðïõ åßíáé åíþðéüí ìáò. ¸íá íÝï åßäïò áðüâëåøçò ìðáßíåé óå êßíçóç, Ýíá åßäïò ðïõ ìåôáôñÝðåé áõôÜ ôá óçìÜäéá (ðïõ äßäïíôáé óôçí áíôß- ëçøç ) óå ëÝîåéò, êáé ôï ïðïßï, ôáõôü÷ñïíá, ìáò êÜíåé íá áðïâëÝðïõìå ü÷é ìüíï ôá óçìÜäéá ðïõ åßíáé ðáñüíôá áëëÜ êáé ôï îåíïäï÷åßï Burritt ðïõ åßíáé áðüí. Ôï íÝï åßäïò áðüâëåøçò ïíïìÜæåôáé óçìáóéáêÞ áðüâëåøç, êáèþò ÷ïñçãåß óç- ìáóßá óôá óçìÜäéá. Ðñüêåéôáé, åìöáíþò, ãéá ìéá êåíÞ áðüâëåøç. Ðñüêåéôáé ãéá ìéá óôçñéæüìåíç áðïâëåðôéêüôçôá, Ýíá ìç-áíåîÜñôçôï ìÝñïò åíüò ìåãáëý- ôåñïõ üëïõ, äéüôé åöçóõ÷Üæåé åðß ìéáò áíôéëçðôéêÞò âÜóçò ç ïðïßá ðáñïõóéÜæåé ôá óçìÜäéá ðïõ èá ãßíïõí ëÝîåéò. ÔÝôïéåò óçìáóéáêÝò áðïâëÝøåéò åßíáé åîáéñåôéêÜ óçìáíôéêÝò áðü öéëïóï- öéêÞ óêïðéÜ. Èá ðñÝðåé íá ôéò ïñßóïõìå ìå ìåãáëýôåñç áêñßâåéá, ðñïâáßíïíôáò óå ïñéóìÝíåò óõãêñßóåéò. Ç óçìáóéáêÞ áðüâëåøç äåí åßíáé ôï ßäéï ðñÜãìá ìå ôç öáíôáóßá. ºóùò äçìéïõñãåßôáé ï ðåéñáóìüò íá ðïýìå üôé üôáí îåðçäïýí ïé ëÝîåéò, Ý÷ïõìå îáö- íéêÜ ìéá ïðôéêÞ åéêüíá ôïõ îåíïäï÷åßïõ Burritt, êáé üôé áõôÞ ç åéêüíá åßíáé áõôü ðïõ ÷ñçóéìåýåé ùò ç óçìáóßá ôùí ëÝîåùí. ÁõôÞ ç åîÞãçóç åßíáé ëáíèá- óìÝíç: ïé åóùôåñéêÝò åéêüíåò äåí åßíáé ç óçìáóßá ôùí ëÝîåùí. ºóùò ðñÜãìáôé íá Ý÷ïõìå ìéá ôÝôïéá ïðôéêÞ åéêüíá, áëëÜ ßóùò, ðÜëé, êáé íá ìçí Ý÷ïõìå, åíþ
  • 102. § 6.1. Ç ðáñïõóßá ôùí ËÝîåùí 79 Ý÷ïõìå êáé ðÜëé ôçí ßäéá óçìáóßá. Ç åéêüíá ðïõ Ýñ÷åôáé óôï ìõáëü ìáò üôáí áêïýìå ìéá ëÝîç ìðïñåß íá åßíáé áðëÜ êáé ìüíï êáôÜ óõìâåâçêüò óõó÷åôéóìÝíç ìå ôç ëÝîç: ôï üíïìá ‘îåíïäï÷åßï Burritt’ ßóùò öÝñíåé óôï íïõ ìïõ ôçí åéêüíá ôïõ éäéïêôÞôç ôïõ îåíïäï÷åßïõ. Ôï ‘âÝëïò’ ôçò óçìáóéáêÞò áðüâëåøçò ðçãáßíåé êáôåõèåßáí, ìÝóù ôçò ëÝîçò ðïõ áíôéëáìâÜíïìáé, ðñïò ôï ßäéï ôï ðñáãìáôéêü îåíïäï÷åßï Burritt, êáé ü÷é ðñïò ìéá åéêüíá. Ôï îåíïäï÷åßï ìðïñåß íá âñß- óêåôáé óå áðüóôáóç ðåíÞíôá ìéëßùí áðü åìÜò, ßóùò êáé íá Ý÷åé êáôåäáöéóôåß ãéá íá äçìéïõñãçèåß ÷þñïò ãéá Ýíáí áõôïêéíçôüäñïìï, êáé üìùò ôï áðïâëÝ- ðïõìå ìÝóù ôùí ëÝîåùí ðïõ åìöáíßæïíôáé óå åìÜò. Ôï îåíïäï÷åßï ìðïñåß íá åßíáé áðüí, áëëÜ óõíå÷ßæïõìå íá êáôåõèõíüìáóôå óå áõôü ìÝóù ôùí ëÝîåùí. Åßìáóôå óå èÝóç íá åðéôåëÝóïõìå ìéá ôÝôïéá êåíÞ áðüâëåøç. ¸ôóé åßìáóôå öôéáãìÝíïé, êáé áõôÞ ç éêáíüôçôá íá áðïâëÝðïõìå êÜôé ôï áðüí áðïôåëåß Ýíá êýñéï óôïé÷åßï ãéá ôçí åãêáèßäñõóç ôçò áíèñþðéíçò óõíèÞêçò. Ãéá êÜðïéï ëüãï, öáßíåôáé íá áíôéóôåêüìáóôå óôçí éäÝá üôé ðñÜãìáôé áðï- âëÝðïõìå ôï áðüí. ÈÝëïõìå íá èÝóïõìå êÜôé ôï ðáñüí ùò óçìáóßá ôùí ëÝ- îåùí: ìéá åéêüíá, ìéá Ýííïéá, ìéá áéóèçôçñéáêÞ åíôýðùóç, ôçí ßäéá ôç ëÝîç. ¼óï ðñïóðáèïýìå íá áíáãÜãïõìå ôçí êåíÞ áðüâëåøç óå Üëëåò ìïñöÝò áðï- âëåðôéêüôçôáò, üóï áñíïýìáóôå üôé ìðïñïýìå íá áðïâëÝøïõìå ôï áðüí, üóï ðñïóðáèïýìå íá âñïýìå ðáñïõóßåò ùò õðïêáôÜóôáôï ôïõ áðüíôïò, ôüóï èá Ý÷ïõìå áðïêëåßóåé ôïõò åáõôïýò ìáò áðü ìéá áõèåíôéêÞ êáôáíüçóç áõôïý ðïõ åßìáóôå êáé áðü ìéá áõèåíôéêÞ êáôáíüçóç ôïõ ôé åßíáé ç óõíåßäçóç. Äåí ìðï- ñïýìå ïýôå êáé ôçí áíôßëçøç íá êáôáíïÞóïõìå, åêôüò åÜí ãíùñßæïõìå ôé åßíáé ôï áíôßèåôü ôçò, ç óçìáóéáêÞ áðüâëåøç. Èá ðñÝðåé íá êáôáêôÞóïõìå ìéá ðéï áêñéâÞ áßóèçóç ãéá ôï áðüí êáé ôïí ñüëï ôïõ óôçí áíèñþðéíç óõíåßäçóç. ÐåñáéôÝñù, ç óçìáóéáêÞ áðüâëåøç åßíáé äéáöïñåôéêÞ êáé áðü ôï åßäïò ôùí êåíþí áðïâëÝøåùí ðïõ óõíïäåýïõí ôçí áíôßëçøç. ¼ôáí âëÝðù ôçí ðñü- óïøç ôïõ êôçñßïõ, óõí-áðïâëÝðù ôáõôü÷ñïíá ôéò áðïýóåò ðëåõñÝò, ôï ðßóù ìÝñïò êáé ôï åóùôåñéêü ôïõ, áëëÜ áõôü ôï åßäïò êåíüôçôáò åßíáé äéáöïñåôéêü áðü åêåßíï ðïõ âñßóêåôáé åðß ôù Ýñãù êáôÜ ôç ÷ñÞóç ôùí ëÝîåùí. Ïé êåíÝò áðïâëÝøåéò ðïõ åéó÷ùñïýí óôçí áíôßëçøç åßíáé óõíå÷åßò êáé óõíå÷þò ðáñáëëÜ- æïõí. Áðïôåëïýí êÜôé óáí óôåöÜíé ðïõ óýñåôáé ãýñù áðü ü,ôé äßäåôáé êåíôñéêÜ. Ðáñá÷ùñïýí óôáäéáêÜ ôç èÝóç ôïõò óå ðáñïõóéÜóåéò. Áíôßèåôá, ç ëåêôéêÞ óç- ìáóéáêÞ áðüâëåøç åßíáé ÷ùñéóôÞ êáé ìç-óõíå÷Þò. Äßíåé óçìáóßá óôï óôü÷ï ôçò äéá ìéáò êáé ùò üëïí. Åîåéäéêåýåé ôï óôü÷ï ôçò ìå ìåãáëýôåñç áêñßâåéá êáé ìå ìåãáëýôåñç óáöÞíåéá áðü ü,ôé ïé êåíÝò áðïâëÝøåéò ôçò áíôßëçøçò. Ïé óçìáóéáêÝò áðïâëÝøåéò äåí åßíáé åýðëáóôåò êáé âáèìéáßåò áëëÜ êõìáôþäåéò, ôÝôïéåò ðïõ ìðïñïýí åõêïëüôåñá íá ôáõôïðïéçèïýí óôçí åíéêüôçôÜ ôïõò: ÷Üñç óôéò ëÝîåéò ‘ôï îåíïäï÷åßï Burritt’, åííïþ ôï ßäéï ôï îåíïäï÷åßï êáèáõôü, ôßðïôå ðåñéóóüôåñï. Ïé óçìáóéáêÝò áðïâëÝøåéò åãêáèéäñýïõí, óõíåðþò, äéáêåêñéìÝ- íåò óçìáóßåò, ïé ïðïßåò ìðïñïýí íá ðÜñïõí èÝóç óôï åóùôåñéêü ìéáò óýíôáîçò
  • 103. 80 ÊÅÖ. 6: ËÅÎÅÉÓ, ÅÉÊÏÍÅÓ ÊÁÉ ÓÕÌÂÏËÁ êáé íá óõãêñïôçèïýí óå äçëþóåéò. Ïé óçìáóéáêÝò áðïâëÝøåéò áðïôåëïýí ôçí åßóïäï óôïí Ëüãï, åíþ ïé êåíÝò áðïâëÝøåéò ðïõ åéó÷ùñïýí óôçí áíôßëçøç ðá- ñáìÝíïõí óôï åðßðåäï ôçò áßóèçóçò. ¼ôáí êáôáíïïýìå üôé ïñéóìÝíïé Þ÷ïé Þ óçìÜäéá åßíáé ïíüìáôá, êáé áöïý óõíåéäçôïðïéÞóïõìå üôé üëá ôá ðñÜãìáôá åðéäÝ÷ïíôáé ïíïìáôïðïßçóç, åéó÷ùñïýìå óå Ýíáí êüóìï äéáöïñåôéêü áðü åêåß- íïí ôçò æùéêÞò áíôßëçøçò, ôçò êëÞóçò Þ ôçò åðéêïéíùíßáò ìå óçìÜäéá: Ý÷ïõìå åéóá÷èåß óôçí ãëùóóéêÞ Ýëëïãç äñáóôçñéüôçôá. Áò óêåöèïýìå, ãõñßæïíôáò ðßóù, ôçí ìåôáôüðéóç áðü ôçí áíôßëçøç ôùí óç- ìáäéþí ðÜíù óôï ÷áñôß ðñïò ôçí áðüâëåøç ôïõ áðüíôïò îåíïäï÷åßïõ Burritt ìÝóù ôùí ëÝîåùí ðïõ îåðÞäçóáí ìÝóá áðü ôéò ãñáììÝò. ¸÷ïõìå ôçí åìðåéñßá áõôÞò ôçò áëëáãÞò êáé ïé ðåñéóóüôåñïé áðü ìáò åß÷áí êÜðïôå áõôÞ ôçí åìðåéñßá. Ùóôüóï, áõôÞ ç åìðåéñßá äåí åßíáé áíáãêáóôéêÜ êÜôé ôï óõíáéóèçìáôéêü Þ êÜôé ðïõ ìðïñïýìå íá øçëáößóïõìå. Äåí íéþèïõìå áõôÞ ôçí áëëáãÞ óôï óôÞèïò ìáò Þ óôï óôïìÜ÷é ìáò Þ ðßóù áðü ôá ìÜôéá ìáò. Ç ìåôáôüðéóç áõôÞ åßíáé áðëÜ êáé ìüíï ìéá áëëáãÞ ùò ðñïò ôçí áðïâëåðôéêüôçôá. ÓõíéóôÜ ìéá êáèáñÜ Ýëëïãç áëëáãÞ áðü ôï Ýíá åßäïò áðüâëåøçò óôï Üëëï. Ðþò óõíåéäçôïðïéïýìå ôÝôïéåò áðïâëÝøåéò; Ôéò ‘âëÝðïõìå’ ìÝóù ôçò áõôï-ðáñáôÞñçóçò; ÕðÜñ÷ïõí êÜ- ðïéá íïçôéêÜ ðñÜãìáôá ôá ïðïßá, ôñüðïí ôéíÜ, âëÝðïõìå Þ íéþèïõìå; ¼÷é. Êáé üìùò ðñÜãìáôé ãíùñßæïõìå åÜí åßíáé ç ìßá Þ ç Üëëç áðüâëåøç ðïõ ëåéôïõñãïýí ìÝóá ìáò, ãíùñßæïõìå åÜí åðéôåëïýìå ìéá áíôßëçøç Þ ìéá óçìáóéáêÞ áðüâëåøç. Ãíùñßæïõìå ôç äéáöïñÜ áíÜìåóá óå áõôÜ ôá äýï åíåñãÞìáôá, üðùò ãíùñßæïõìå êáé ôç äéáöïñÜ áíÜìåóá óå áõôÜ êáé Üëëåò áðïâëÝøåéò, üðùò åßíáé ç åîåéêü- íéóç Þ ç åíèýìçóç. Äåí íéþèù êáô’ áíÜãêç êÜôé üôáí îáöíéêÜ åêëáìâÜíù ìéá åðéöÜíåéá ùò åéêüíá, áëëÜ ï íÝïò ôñüðïò êáôáíüçóçò ôçò åðéöÜíåéáò åßíáé äéáöïñåôéêüò áðü ôïí ðáëéü, óýìöùíá ìå ôïí ïðïßï åß÷á áðëÜ êáé ìüíï ìéá áíôßëçøç. ÁõôÝò ïé äéáöïñÝò ùò ðñïò ôçí áðïâëåðôéêüôçôá åßíáé ðïõ êáôáëáìâÜíïõí ôçí åóôßá ôçò Üìåóçò ðñïóï÷Þò ìáò üôáí õéïèåôïýìå ôçí õðåñâáôïëïãéêÞ óôÜóç. Ðñüêåéôáé ãéá äéáöïñÝò ðïõ áíáãíùñßæïõìå áêüìá êáé ðñéí åéóá÷èïýìå óôç öéëïóïößá. Ðñéí åðéôåëÝóïõìå ôçí õðåñâáôïëïãéêÞ óôñïöÞ, îÝñïõìå Þäç üôé ôï íá âëÝðåéò Ýíá ó÷Ýäéï äåí åßíáé ôï ßäéï ìå ôï íá âëÝðåéò ìéá ëÝîç, êáé îÝñïõìå üôé ôï íá âëÝðåéò ìéá åðéöÜíåéá åßíáé äéáöïñåôéêü áðü ôï íá âëÝðåéò ìéá åéêüíá. Ç öéëïóïößá åêëáìâÜíåé áõôÝò ôéò äéáöïñÝò ùò Þäç äåäïìÝíåò, êáé ôéò äéåñåõíÜ ìå ôñüðï óõóôçìáôéêü. ÓôñÝöåôáé ñçôÜ ðñïò áõôÝò. Ïé êñéôéêïß ôçò öáéíïìåíïëïãßáò ëÝíå óõ÷íÜ üôé ç öáéíïìåíïëïãßá åíá- ðüêåéôáé óôçí áõôï-ðáñáôÞñçóç êáé óôçí åðïðôåßá ôïõ õðïêåéìåíéêïý, óôçí åðïðôåßá íïçôéêþí ðñáãìÜôùí. ÁëëÜ ôá ðñÜãìáôá ôá ïðïßá åîåôÜæåé ç öáéíï- ìåíïëïãßá åßíáé áõôÜ ðïõ Ý÷åé Þäç áíáãíùñßóåé ï êáèÝíáò ðïõ óêÝðôåôáé êáé ïìéëåß, ðñÜãìáôá üðùò ïé áíôéëÞøåéò, ïé óçìáóéáêÝò áðïâëÝøåéò êáé ïé áðï- âëÝøåéò åéêüíùí. Ç öáéíïìåíïëïãßá åîåôÜæåé áõôÝò ôéò áðïâëÝøåéò, áõôÜ ôá
  • 104. § 6.1. Ç ðáñïõóßá ôùí ËÝîåùí 81 ‘íïçôéêÜ’ åíåñãÞìáôá, êáé åðßóçò åîåôÜæåé ôá áíôéêåéìåíéêÜ ôïõò óýóôïé÷á, ôá ‘íïÞìáôÜ’ ôïõò, ôá åßäç áíôéêåéìÝíùí ðïõ åãêáèéäñýïíôáé áðü áõôÜ ôá åíåñãÞ- ìáôá Þ ðïõ áðïôåëïýí ôï áíôéêåßìåíï-óôü÷ï ôïõò: ôï áíôéëçðôéêü áíôéêåßìåíï, ôçí åéêüíá, ôç ëÝîç, ôç ëåêôéêÞ óçìáóßá, ôï ëåêôéêü áíáöåñüìåíï. ×ñçóéìïðïéÞóáìå ùò åéóáãùãéêü ðáñÜäåéãìá áõôü ðïõ óõìâáßíåé üôáí îáöíéêÜ áíáêáëýðôïõìå Ýíá üíïìá óôï åóùôåñéêü åíüò ó÷åäßïõ ãñáììþí. Áõôüò ï ôýðïò áíáêÜëõøçò, ðïõ ìáò óõìâáßíåé êáôÜ êáéñïýò êáé ôïí ïðïßï ìðïñïýìå åýêïëá íá êáôáíïÞóïõìå, åßíáé ÷ñÞóéìïò ùò ðáñÜäåéãìá, áëëÜ äåí áðïôåëåß ôõðéêÞ ðåñßðôùóç ôïõ ðþò ÷ñçóéìïðïéïýìå ôéò ëÝîåéò. ÐñÜãìáôé, ùò áíèñþðéíá üíôá æïýìå ðÜíôá ìå Ýíáí ëåêôéêü ôñüðï: ïé ëÝîåéò äåí áðïôåëïýí áðëþò êáé ìüíï óðïñáäéêÜ Þ åõêáéñéáêÜ ãåãïíüôá. ÕðÜñ÷ïõìå Þäç áðü ðÜíôá õðü Ýíá ãëùóóéêü ôñüðï. Áíáãíùñßæïõìå Þäç áðü ðÜíôá ôéò ëÝîåéò ãýñù ìáò óôéò öëõáñßåò êáé óôïõò ëüãïõò ôùí Üëëùí, óå åíäåßîåéò (‘¸îïäïò’, ‘Áðáãïñåýå- ôáé ç åßóïäïò’), êáé óôçí åóùôåñéêÞ öáíôáóéáêÞ ìáò æùÞ. Ïé ëÝîåéò õðÜñ÷ïõí ðÜíôá óå ðåñßóóåéá, üðùò êáé ïé óçìáóéáêÝò áðïâëÝøåéò ðïõ ôéò åãêáèéäñýïõí ùò ëÝîåéò. Áêüìá êáé ïé áíôéëÞøåéò ìáò ôñïðïðïéïýíôáé áðü ôéò ëÝîåéò ðïõ áíá- êáëïýíôáé óôï íïõ ìáò üôáí ïé ðáñáðÜíù áíôéëÞøåéò ëáìâÜíïõí ÷þñá: üôáí âëÝðïõìå, ãéá ðñþôç öïñÜ, Ýíá ÷þñï ãéá ôïí ïðïßï Ý÷ïõìå áêïýóåé Þ äéáâÜóåé, üðùò åßíáé Ýíá ðåäßï ìÜ÷çò Þ ôï óðßôé åíüò äéÜóçìïõ ðñïóþðïõ, åìöáíßæïíôáé ìÝóá ìáò êÜèå åßäïõò ïíüìáôá êáé áóáöåßò äçëþóåéò, üðùò Ýíá óìÞíïò ðïõëéþí ðåôÜãåôáé îáöíéêÜ áðü Ýíá äÝíôñï ìåôÜ áðü Ýíáí ðõñïâïëéóìü. Ç áíôéëçðôéêÞ åðïðôåßá ëåéôïõñãåß ùò ðëÞñùóç ðïëëþí êåíþí óçìáóéáêþí áðïâëÝøåùí êáé ðñïêáëåß áêüìá ðåñéóóüôåñåò ôÝôïéåò áðïâëÝøåéò. Ç ðáñïõóßá ôùí óçìáóéáêþí áðïâëÝøåùí êáèéóôÜ äõíáôüí ãéá åìÜò íá áíôéëáìâáíüìáóôå ôá ðñÜãìáôá ìå Ýíáí éäéáßôåñá áíèñþðéíï ôñüðï. Ç óç- ìáóéáêÞ áðüâëåøç áíáöÝñåôáé óôï ðñÜãìá åí ôç áðïõóßá ôïõ, áëëÜ áõôÞ ç áðüâëåøç ìðïñåß åðßóçò íá âñåé ôçí ðëÞñùóÞ ôçò óå ìéá áíôßëçøç, óå ìéá åðïðôåßá. ¸÷ïõìå Þäç óçìåéþóåé ôçí áëëçëüäñáóç ìåôáîý êåíþí êáé ðåðëç- ñùìÝíùí áðïâëÝøåùí, ìåôáîý ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò, êáé ôï ðþò áõôÞ åãêáèéäñýåé ôïí áíèñþðéíï Ëüãï. ÁíÜìåóá óå üëïõò ôïõò ôýðïõò êå- íþí êáé ðåðëçñùìÝíùí áðïâëÝøåùí, áõôÝò ðïõ ó÷åôßæïíôáé ìå ôá óçìáóéáêÜ åíåñãÞìáôá ðåñéëáìâÜíïíôáé ìåôáîý åêåßíùí ðïõ óõíéóôïýí ôá ðéï áíèñþðéíá åßäç áðïâëåðôéêüôáò. ÅðåéäÞ ìðïñïýìå íá ïíïìáôßóïõìå êáé íá äéáñèñþóïõìå êÜôé åí ôç áðïõóßá ôïõ, ãéá áõôü ìðïñïýìå åðßóçò íá ïäçãçèïýìå óôï ßäéï ôï ðñÜãìá êáé íá äïýìå êáôÜ ðüóïí ìðïñïýìå íá ôï ïíïìáôßóïõìå êáé íá ôï äéáñ- èñþóïõìå åðß ôç ðáñïõóßá ôïõ, óôçí ßäéá ôïõ ôçí åíÜñãåéá, ìå ôïí ßäéï ôñüðï üðùò áêïýóáìå íá ãßíåôáé ëüãïò ãéá áõôü åí ôç áðïõóßá ôïõ. ÈÝôïõìå ôüôå ôï åñþôçìá åÜí ç óçìáóéáêÞ äéÜñèñùóç ìðïñåß íá ìåôáôñáðåß óå áíôéëçðôéêÞ äéÜñèñùóç. Ìðïñïýìå íá ëÜâïõìå ìçíýìáôá áðü Üëëïõò ãéá ôï ðþò åßíáé ôá ðñÜãìáôá, êáé ìåôÜ íá ïäçãçèïýìå óôá ßäéá ôá ðñÜãìáôá êáé íá åðéâåâáéþ-
  • 105. 82 ÊÅÖ. 6: ËÅÎÅÉÓ, ÅÉÊÏÍÅÓ ÊÁÉ ÓÕÌÂÏËÁ óïõìå ìüíïé ìáò êáôÜ ðüóïí áõôÜ ôá ðñÜãìá åßíáé ôÝôïéá üðùò ìáò åßðáí. Åßíáé áêñéâþò óôï åóùôåñéêü ôçò áëëçëüäñáóçò ìåôáîý ôçò ãëùóóéêÞò áðïõóßáò êáé ôçò ðáñïõóßáò ðïõ ìðïñåß íá åðéôåõ÷èåß ìéá äéáêåêñéìÝíç ìïñöÞ ôáõôüôçôáò ôùí ðñáãìÜôùí. Ìðïñïýìå íá ïíïìáôßóïõìå êáé íá äéáñèñþóïõìå ëåêôéêÜ ìå ðïëý ìåãáëýôåñç áêñßâåéá áðü ü,ôé ìðïñïýìå íá ôï åðéôý÷ïõìå áðëÜ êáé ìüíï ìå ôçí öáíôáóßá Þ ôçí ðñü-ëçøç. ÕðÜñ÷åé Üëëï Ýíá óçìåßï ãéá ôï ïðïßï ðñÝðåé íá ãßíåé ëüãïò ðñéí êëåß- óïõìå áõôÞ ôçí åðåîåñãáóßá ôùí óçìáóéáêþí åíåñãçìÜôùí. Óçìåéþóáìå üôé üôáí îáöíéêÜ âëÝðïõìå ôéò ëÝîåéò ‘ôï îåíïäï÷åßï Burritt’ ðÜíù óôï ó÷Ýäéï ðïõ õðÜñ÷åé óå ìéá óåëßäá, äåí áðïâëÝðïõìå ðéá áðëþò ôï äéáêïóìçìÝíï ÷áñôß áëëÜ ôï ßäéï ôï îåíïäï÷åßï åí ôç áðïõóßá ôïõ. Ç óçìáóéáêÞ áðüâëåøç êá- ôåõèýíåôáé ðñïò ôï îåíïäï÷åßï. ÊáôÜ äåýôåñïí, ç ßäéá áðüâëåøç åãêáèéäñýåé ïñéóìÝíá óçìÜäéá ùò ëÝîåéò. Êáé ôñßôïí, ç ßäéá áðüâëåøç åãêáèéäñýåé ìéá óçìáóßá ùò ìÝñïò ôçò ëÝîçò. Ç åéóáãùãÞ ôçò óçìáóéáêÞò áðüâëåøçò åéóÜãåé ëïéðüí ôñßá óôïé÷åßá: ìéá áíáöïñÜ, ìéá ëÝîç êáé ìéá óçìáóßá Þ Ýíá íüçìá. Ôá äýï ðñþôá, ç áíáöïñÜ êáé ç ëÝîç, öáßíïíôáé íá åßíáé ðÝñáí êÜèå áìöé- óâÞôçóçò, áëëÜ ôé ãßíåôáé ìå ôï ôñßï óôïé÷åßï; Ðïéá åßíáé ç èÝóç ôçò óçìáóßáò ìÝóá óå üëá áõôÜ; Ç óçìáóßá äåí åßíáé áðëÜ êáé ìüíï ôá óçìÜäéá ðïõ Ý÷ïõí ãßíåé ðëÝïí ëÝîåéò, ïýôå åßíáé áðëÜ êáé ìüíï ôï îåíïäï÷åßï. Ç óçìáóßá öáß- íåôáé íá åßíáé ìéá ðåñßåñãç ìåóïëáâçôéêÞ ïíôüôçôá ìåôáîý ôçò ëÝîçò êáé ôïõ áíôéêåéìÝíïõ, ìéá ïíôüôçôá ðïõ öáßíåôáé íá áíáäýåôáé óôï åßíáé ùò áíôßäñáóç óôï óçìáóéáêü åíÝñãçìá. Öáßíåôáé íá áðïôåëåß Ýíá åßäïò íïçôéêïý üíôïò, ìéá ‘intension’ (Ýíôáóç), üðùò Ý÷åé êëçèåß. Ðïõ âñßóêåôáé áõôÞ ç óçìáóßá êáé ôé åßäïõò ðñÜãìá åßíáé; Åßíáé óôï íïõ Þ óôïí êüóìï; ÕðÜñ÷åé Þ ü÷é; Ôï êáèåóôþò ôçò ëåêôéêÞò óçìáóßáò áðïôåëåß ìéá öéëïóïöéêÞ ðåñéðëïêÞ. Óçìåéþíïõìå áõôü ôï ðñüâëçìá ôþñá áëëÜ äåí èá ôï äéåñåõíÞóïõìå åäþ. Èá ôï áöÞóïõìå åí áíáìïíÞ ìéáò ðéï åêôåôáìÝíçò åðåîåñãáóßáò óôï ÊåöÜëáéï 7. 6.2 Åéêüíåò ÅÜí ïé ëÝîåéò ìðïñïýí íá ìáò åêðëÞóóïõí ìåñéêÝò öïñÝò êáé íá îåðçäïýí ìÝóá áðü ìéá óåëßäá, ôï ßäéï ìðïñïýí íá êÜíïõí êáé ïé åéêüíåò. Áò õðïèÝóïõìå üôé êïéôÜæïõìå ôï ßäéï äéáêïóìçìÝíï êïììÜôé ÷áñôß ãéá ôï ïðïßï ìéëÞóáìå êáé ðñïçãïõìÝíùò. ÎáöíéêÜ, äßðëá óôéò ëÝîåéò ‘ôï îåíïäï÷åßï Burritt’ åìöáíßæå- ôáé ôï ðñüóùðï ôïõ Harry Truman óôç äéáóôáýñùóç ôùí ãñáììþí. ºóùò ï éäéïêôÞôçò ôïõ îåíïäï÷åßïõ íá Þèåëå íá õðïíïÞóåé üôé ï ðñüåäñïò Truman Ýìåéíå êÜðïôå óôï îåíïäï÷åßï. Ôþñá äåí Ý÷ïõìå ìüíï ìéá ëÝîç áëëÜ êáé ìéá åéêüíá ðïõ âåâáéþíåôáé åíþðéüí ìáò, êáé áíôéóôïß÷ùò Ý÷ïõìå åéóá÷èåß ü÷é óå ìéá óçìáóéáêÞ áðüâëåøç áëëÜ óå ìéá áðïâëåðôéêüôçôá ôçò åéêüíáò, óå ìéá
  • 106. § 6.2. Åéêüíåò 83 åîåéêïíßæïõóá áðüâëåøç. Ç áíôßëçøç ðáñáìÝíåé ùò âÜóç êáé ôùí äýï áõôþí áðïâëåðôéêïôÞôùí, áëëÜ áõôÝò ïé äýï, ç óçìáóéáêÞ êáé ç åîåéêïíßæïõóá áðü- âëåøç, åßíáé äéáöïñåôéêÝò ìåôáîý ôïõò. Ôï íá åêëáìâÜíù êÜôé ùò ëÝîç åßíáé äéáöïñåôéêü áðü ôï íá åêëáìâÜíù êÜôé ùò åéêüíá. Êáé ðÜëé, ç åîåéêïíßæïõóá áðïâëåðôéêüôçôá äåí åßíáé ïýôå óðÜíéá ïýôå êÜôé ðïõ ìáò åêðëÞóóåé, áëëÜ åßíáé ðïëý óõíÞèçò óôçí óõíåéäçóéáêÞ ìáò æùÞ: ïé åéêüíåò ìÜò ðåñéâÜëëïõí. ÂëÝðù ôçí öùôïãñáößá åäþ ìðñïóôÜ ìïõ, ôï ôïðßï åêåß ðÝñá, ôï ðïñôñáßôï ôïõ Francis Bacon óôïí ôïß÷ï ðÜíù áðü ôçí âéâëéïèÞêç ìïõ. ÕðÜñ÷ïõí äéáöïñÝò ìåôáîý ôçò óçìáóéáêÞò êáé ôçò åîåéêïíßæïõóáò áðü- âëåøçò. Óôï óçìáóéáêü åíÝñãçìá, ôï ‘âÝëïò’ ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò ïäçãåßôáé ìÝóù ôçò ëÝîçò óå Ýíá áðüí áíôéêåßìåíï. ¸÷åé ðñïóäåèåß óå Ýíá åîùôåñéêü óçìåßï áíáöïñÜò. Ôï âÝëïò áðïìáêñýíåôáé áðü åìÝíá êáé ôçí åäþ êáôÜóôáóÞ ìïõ êáé êáôåõèýíåôáé êÜðïõ áëëïý. Óôçí åîåéêüíéóç, ùóôüóï, ç êáôåýèõíóç ôïõ âÝëïõò åßíáé áíôßóôñïöç. Ôï áíôéêåßìåíï ðïõ áðïâëÝðù Ý÷åé ïäçãçèåß åíþðéüí ìïõ, óå åããýôçôá ðñïò åìÝíá: ç ðáñïõóßá ôïý áíôéêåéìÝíïõ Ý÷åé ëÜ- âåé åíóþìáôç ìïñöÞ åíþðéüí ìïõ ðÜíù óå Ýíá îýëéíï ðëáßóéï Þ ðÜíù óå Ýíá êïììÜôé ÷áñôß. Ïé óçìáóéáêÝò áðïâëÝøåéò ðáñáðÝìðïõí ìáêñéÜ áðü ìáò, óôï ßäéï ôï ðñÜãìá, ç åîåéêïíßæïõóá áðüâëåøç ìåôáöÝñåé ôï ðñÜãìá êïíôÜ ìáò. Ç êáôåýèõíóç ôçò áðüâëåøçò åßíáé äéáöïñåôéêÞ. Óôçí åéêüíá, áðïâëÝðù ôïí Francis Bacon åäþ êáé ôþñá, ü÷é êÜðïõ áëëïý êáé êÜðïôå. Ï Francis Bacon üðùò Þôáí êÜðïõ áëëïý êáé êÜðïôå êáèßóôáôáé ðáñþí åäþ êáé ôþñá. Ìéá Üëëç äéáöïñÜ ìåôáîý óçìáóéáêÞò êáé åîåéêïíßæïõóáò áðüâëåøçò åßíáé üôé ôï óçìáóéáêü åíÝñãçìá áðïâëÝðåé ôï áíôéêåßìåíï ìå ìéá êßíçóç, äéá ìéáò, êáé ùò ïëüôçôá (äçëþíù áðëÜ êáé ìüíï ôï ßäéï ôï îåíïäï÷åßï Burritt üôáí åêöÝñù ôï üíïìÜ ôïõ, äåí ôï åííïþ õðü êÜðïéá óõãêåêñéìÝíç ãùíßá), åíþ ç åîåéêïíßæïõóá áðüâëåøç ðáñïõóéÜæåé ôï áíôéêåßìåíï õðü ìéá óõãêåêñéìÝíç ðñïïðôéêÞ, õðü Ýíá óõãêåêñéìÝíï öùò, óå ìéá óõãêåêñéìÝíç óôÜóç, óå ìéá äåäïìÝíç óôéãìÞ, ôïíßæïíôáò ïñéóìÝíá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôïõ. Ç åîåéêüíéóç åßíáé ðéï óõãêåêñéìÝíç, ôï óçìáóéáêü åíÝñãçìá åßíáé ðéï áöçñçìÝíï. ÐåñáéôÝñù, ç åîåéêïíßæïõóá áðüâëåøç ìïéÜæåé ðåñéóóüôåñç ìå ôçí áíôß- ëçøç áðü ü,ôé ç óçìáóéáêÞ áðüâëåøç. Ç åîåéêïíßæïõóá áðüâëåøç ìïéÜæåé ðïëý ìå ôï åíÝñãçìá ðïõ âëÝðåé Þ áêïýåé êÜôé: äåí âëÝðïõìå Þ äåí áêïýìå âÝ- âáéá ôï ßäéï ôï ðñÜãìá, áöïý ìáò äßäåôáé ìéá åéêüíá êáé ü÷é ôï ßäéï ôï ðñÜãìá, áëëÜ ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï äßäåôáé ç åéêüíá Ý÷åé áíáëïãßåò ìå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï èá äéíüôáí ôï ßäéï ôï áíôéêåßìåíï êáèáõôü. ¼ðùò êáé ç áíôßëçøç, ç åîåéêïíßæïõóá áðüâëåøç åßíáé óõíå÷Þò, ìðïñïýìå íá åóôéÜóïõìå óôï Ýíá Þ óôï Üëëï ìÝñïò ôçò åéêüíáò, ç åéêüíá ìðïñåß íá åßíáé èïëÞ Þ êáèáñÞ, ôá ìÝñç ôçò åéêüíáò ìðïñïýí íá äéáñèñþíïíôáé ìåôáîý ôïõò ìå ðåñéóóüôåñï Þ ëéãüôåñï æùíôáíü ôñüðï. ÕðÜñ÷ïõí, ùóôüóï, äéáöïñÝò ìåôáîý ôçò óõíÞèïõò áíôßëçøçò êáé ôçò åîåéêïíßæïõóáò áðüâëåøçò. Äåí õðÜñ÷åé, ãéá ðáñÜäåéãìá,
  • 107. 84 ÊÅÖ. 6: ËÅÎÅÉÓ, ÅÉÊÏÍÅÓ ÊÁÉ ÓÕÌÂÏËÁ ‘Üëëç ðëåõñÜ ôïõ êýâïõ’ ãéá ôï åîåéêïíéæüìåíï áíôéêåßìåíï: õðÜñ÷åé ìüíï ç Üëëç ðëåõñÜ ôïõ îýëéíïõ ðëáéóßïõ ðÜíù óôï ïðïßï õðÜñ÷åé ç åéêüíá. Ïé ìüíåò ðëåõñÝò, üøåéò êáé óêéÜóåéò ôïõ åîåéêïíéæüìåíïõ áíôéêåéìÝíïõ åßíáé áõôÝò ðïõ Ý÷ïõí åîåéêïíéóèåß. Ç óçìáóéáêÞ êáé ç åîåéêïíßæïõóá áðüâëåøç åßíáé äýï äéáöïñåôéêÜ åßäç áðïâëÝøåùí, áëëÜ ìðïñïýí íá áëëçëåðéäñïýí ôï Ýíá óôï Üëëï. Ìðïñïýìå íá ÷ñçóéìïðïéÞóïõìå ëÝîåéò ãéá íá ìéëÞóïõìå ãéá ìéá åéêüíá, êáé üôáí êÜíïõìå êÜôé ôÝôïéï ìðïñïýìå íá ìéëÞóïõìå åßôå ãéá ôï õëéêü óþìá ôïõ ðëáéóßïõ åßôå ãéá ôï ðåñéå÷üìåíï ôçò åéêüíáò. Ç åîåéêïíßæïõóá áðüâëåøç åìðåñéÝ÷åé ôçí áíôßëçøç åíüò õðïóôñþìáôïò Þ åíüò öïñÝá (ôï îýëéíï ðëáßóéï, ôï ÷ñùìáôéóìÝíï ÷áñôß) êáé ìéá áðüâëåøç ôïõ åîåéêïíéæüìåíïõ áíôéêåéìÝíïõ (Francis Bacon, Wyvenhoe Park). Ìðïñïýìå íá êáôåõèýíïõìå ôéò ëåêôéêÝò ìáò áðïâëÝøåéò åßôå óôï õðüóôñùìá Þ óôï èÝìá: ìðïñïýìå íá ðåñéãñÜøïõìå ôïí Bacon ôçò åéêüíáò ùò óåìíü, ðåñéöñïíçôéêü, ìåóüêïðï êáé ìðïñïýìå íá ðåñéãñÜøïõìå ôï óðßôé óôï Wyvenhoe Park ùò êñõììÝíï áðü ôá äÝíôñá êáé ôá ãåëÜäéá íá âüóêïõí óôï ëéâÜäé. ÁëëÜ ìðïñïýìå åðßóçò íá ðïýìå üôé ï ðßíáêáò åßíáé óðáóìÝíïò êáé üôé ïñéóìÝíá ìðëå óçìåßá êÜíïõí üìïñöç áíôßèåóç óå ó÷Ýóç ìå ïñéóìÝíá ëåõêÜ óçìåßá. ÌÝñïò ôçò åõ÷áñßóôçóçò ðïõ Ý÷ïõìå êïéôÜæïíôáò Ýíáí ðßíáêá ðñïÝñ÷åôáé áðü ôçí ìåôáôüðéóç áíÜìåóá óôï íá åóôéÜæïõìå óôï èÝìá êáé óôï íá åóôéÜæïõìå óôï õðüóôñùìá: ßóùò êÜíïõìå Ýíá âÞìá ðéï êïíôÜ óôïí ðßíáêá, Þ ßóùò óôåíÝøïõìå ôï ðëÜôïò ôçò ìáôéÜò ìáò, ãéá íá óõãêåíôñùèïýìå óôï õëéêü õðüóôñùìá, ãéá íá åêôéìÞóïõìå ôéò ðéíåëéÝò êáé ôá ÷ñþìáôá. ¸ðåéôá, êéíïýìáóôå êáé ðÜëé ðßóù, ìáêñéÜ áðü ôïí ðßíáêá, ãéá íá Ý÷ïõìå ìéá èÝá åíüò ðëáôýôåñïõ üëïõ, äéáôçñþíôáò âÝâáéá óõíå÷þò ôçí ðñüóöáôç óýëëçøç ôçò õëéêüôçôáò ôïõ ðñÜãìáôïò. Ç áëëçëüäñáóç ìåôáîý ôïõ õðïóôñþìáôïò êáé ôçò ìïñöÞò äßíåé õøçëüôåñç áîßá óôçí ðáñïõóßá ôïõ Ýñãïõ ôÝ÷íçò, êáé áõôÞ ç áëëçëüäñáóç åßíáé äõíáôÞ ÷Üñç óôéò ðïéêßëåò óçìáóéáêÝò áðïâëÝøåéò ðïõ êáëëéåñãïýìå ãéá ôï ðñÜãìá ðïõ êïéôÜæïõìå. Ç áëëçëüäñáóç ôçò óçìáóéáêÞò êáé ôçò åîåéêïíßæïõóáò áðüâëåøçò ëáìâÜ- íåé åðßóçò ÷þñá üôáí ôáõôïðïéïýìå áõôü óôï ïðïßï áíáöÝñåôáé ç åéêüíá. ÅÜí óçêþóïõìå ìéá åéêüíá ôçò ãÝöõñáò ôïõ Brooklyn êáé ñùôÞóïõìå «ôé åßíáé áõôü;», ïé Üíèñùðïé öõóéïëïãéêÜ èá áðáíôÞóïõí «Ç ãÝöõñá ôïõ Brooklyn», áëëÜ, êõñéïëåêôéêÜ ìéëþíôáò, áõôÞ åßíáé ìüíï ìßá ìåôáîý ôùí äõíáôþí áðá- íôÞóåùí. Èá ìðïñïýóå êáíåßò íá áðáíôÞóåé êáé üôé åßíáé «ìéá åéêüíá» Þ «Ýíá êïììÜôé ÷áñôß». Ìðïñïýìå åí ãÝíåé íá ôáõôïðïéÞóïõìå ôçí öùôïãñáößá ôçò ãÝöõñáò ìå ôçí ßäéá ôçí ãÝöõñá ôïõ Brooklyn, äéüôé õðïèÝôïõìå üôé ìðïñïýìå íá åéóÝëèïõìå óôçí åîåéêïíßæïõóá áðïâëåðôéêüôçôá ðïõ öáßíåôáé íá ðñïû- ðïôßèåôáé áðü ôï ßäéï ôï åñþôçìá. Ç ïîõäåñêÞò áìöéóçìßá ôçò ðáñïõóßáò ôçò åéêüíáò äåß÷íåé ðüóåò ðïëëÝò áðïâëåðôéêüôçôåò âñßóêïíôáé åðß ôù Ýñãù óôçí êáèçìåñéíÞ ìáò åìðåéñßá.
  • 108. § 6.3. Åíäåßîåéò, Óýìâïëá Þ ÓÞìáôá 85 Áò ðáñáôçñÞóïõìå, ôÝëïò, üôé ç åîåéêüíéóç èåìåëéþíåôáé óå êÜôé ðáñáðÜíù áðü ôçí ïìïéüôçôá. Ìéá åéêüíá ìðïñåß íá ìïéÜæåé óå áõôü ðïõ åîåéêïíßæåé, áëëÜ äåí ãßíåôáé åéêüíá ÷Üñç óå áõôÞ ôçí ïìïéüôçôá. Ç ìéá äßäõìç áäåëöÞ ìïéÜæåé óôçí Üëëç, áëëÜ äåí áðïôåëåß ìéá åéêüíá ôçò Üëëçò. Ôï íá åßíáé êÜôé åéêüíá äåí óçìáßíåé üôé ìïéÜæåé áðëÜ êáé ìüíï óå êÜôé Üëëï, áëëÜ óçìáßíåé üôé áðïôåëåß ôçí ðáñïõóßáóç áõôïý ðïõ åîåéêïíßæåôáé. ÅÜí äù ìéá åéêüíá ôïõ Harry Truman, âëÝðù ôïí Truman åîåéêïíéóìÝíï, óôçí áôïìéêüôçôÜ ôïõ, äåí âëÝðù êÜôé ðïõ ôïõ ìïéÜæåé. 6.3 Åíäåßîåéò, Óýìâïëá Þ ÓÞìáôá ÅÜí áêïëïõèþ Ýíá ìïíïðÜôé êáé äù Ýíá óùñü áðü ðÝôñåò ýøïõò äåêáïêôþ ðåñßðïõ éíôóþí, ôï åêëáìâÜíù ùò óçìåßï ãéá ôï üôé åßìáé áêüìá óôï óùóôü ìïíïðÜôé. ÊïéôÜæù ìðñïóôÜ ìïõ êáé ðñïóðáèþ íá äù Ýíáí Üëëï óùñü Þ Ýíá óçìÜäé óå êÜðïéï äÝíôñï, ãéá íá åðéâåâáéþóù ôç óõíÝ÷åéá ôïõ ìïíïðáôéïý. ¸íáò óùñüò ðÝôñåò äåí áðïôåëåß ëÝîç, ïýôå åßíáé åéêüíá: áðïôåëåß Ýíá Üëëï åßäïò óçìåßïõ. Óôç öáéíïìåíïëïãßá, ôÝôïéá óçìåßá ïíïìÜæïíôáé åíäåßîåéò, áëëÜ èá ìðïñïýóáìå íá ôá ïíïìÜóïõìå åðßóçò óýìâïëá Þ óÞìáôá. ÖÝñíïõí óôï ðñïóêÞíéï Ýíá Üëëï åßäïò áðïâëåðôéêüôçôáò, ôçí áðïâëåðôéêüôçôá ôùí óõìâü- ëùí Þ ôùí åíäåßîåùí. Ôá óçìåßá/åíäåßîåéò ìïéÜæïõí ìå ëÝîåéò ùò ðñïò ôï üôé ìáò ðáñáðÝìðïõí åí ãÝíåé óå Ýíá áðüí áíôéêåßìåíï (ìéá ìðïýêëá ìáëëéþí ìáò èõìßæåé êÜðïéïí, ìéá óçìáßá ìå ôÝóóåñá áóôÝñéá áíáðáñéóôÜ Ýíáí óôñáôçãü), áëëÜ äåí ìïéÜæïõí ìå ôéò ëÝîåéò ùò ðñïò ôï üôé äåí åîåéäéêåýïõí ìå óáöÞíåéá ðþò èá ðñÝðåé íá áðïâëÝøïõìå ôï áíôéêåßìåíï. ÁðëÜ êáé ìüíï öÝñíïõí óôï íïõ ìáò ôï áíôéêåß- ìåíï ôçò Ýíäåéîçò. Êáô’ áíôßèåóç, ïé ëÝîåéò äéáñèñþíïõí åí ãÝíåé ãéá ìáò ôï áíôéêåßìåíï: ïíïìáôßæïõí ôï áíôéêåßìåíï êáé Ýðåéôá ëÝíå êÜôé ãéá áõôü. ¼ôáí ïíïìáôßæïõìå êÜôé, ôï êáèéóôïýìå óõíÞèùò Ýôïéìï íá äå÷ôåß êáôçãïñÞìáôá, êáé áêüìá êáé ìéá åíéêÞ ëÝîç ðáñïõóéÜæåé óõíÞèùò ôï áíôéêåßìåíï õðü ìéá óõãêå- êñéìÝíç üøç ôïõ (ïé ëÝîåéò ‘óêýëïò’ êáé ‘âñùìüóêõëï’ äçëþíïõí ôï ßäéï æþï áëëÜ õðü ìéá äéáöïñåôéêÞ Ýííïéá). ¸íá óýìâïëï, ùóôüóï, áðëÜ êáé ìüíï ìÜò ðáñáðÝìðåé óôï áíôéêåßìåíï, êáé åêåß ïëïêëçñþíåôáé ç ëåéôïõñãßá ôïõ. ÁðëÜ êáé ìüíï áðïôåëåß óÞìá ãéá ôï áíôéêåßìåíï êáé ôï öÝñíåé óôï íïõ ìáò äß÷ùò êÜðïéá ðïéïôéêÞ äéáöïñïðïßçóç. Ìéá óçìáíôéêÞ äéáöïñÜ ìåôáîý ôùí óçìåßùí/åíäåßîåùí êáé ôùí ëÝîåùí åß- íáé üôé ôá ðñþôá äåí åéóÝñ÷ïíôáé óôï åóùôåñéêü ìéáò óýíôáîçò, åíþ ïé ëÝîåéò åßíáé áðü ôçí ïõóßá ôïõò óõíôáêôéêÝò. Ôá óýìâïëá äåí åéóÝñ÷ïíôáé óôï åóùôå- ñéêü ôçò ãñáììáôéêÞò. Åßíáé áëÞèåéá üôé ìéá Ýíäåéîç ìðïñåß íá ïäçãåß óå ìéá Üëëç (ï óùñüò áðü ðÝôñåò ìÜò êÜíåé íá áíáæçôïýìå ôï åðüìåíï óçìÜäé ãéá ôï
  • 109. 86 ÊÅÖ. 6: ËÅÎÅÉÓ, ÅÉÊÏÍÅÓ ÊÁÉ ÓÕÌÂÏËÁ ìïíïðÜôé, ï åíáñêôÞñéïò ðõñïâïëéóìüò áðïôåëåß Ýêêëçóç ãéá ôç óçìáßá ðïõ èá óçìÜíåé ôï ôÝëïò ôïõ áãþíá), áëëÜ áõôü óõíéóôÜ áðëÞ áëëçëïäéáäï÷Þ êáé ü÷é óýíôáîç. Äåí õðÜñ÷ïõí äéáöïñåôéêïß ôñüðïé õðü ôïõò ïðïßïõò èá ìðïñïýóáí íá óõíôßèåíôáé ïé óåéñÝò ôùí óõìâüëùí: áðëÜ êáé ìüíï ðáñáôÜóóïíôáé óå áë- ëçëïõ÷ßá, üðùò ç åêêßíçóç êáé ôï ôÝëïò åíüò áãþíá. Ç óýíôáîç ôçò ãëþóóáò åðéôñÝðåé ìåãÜëç åõëõãéóßá. Ìðïñïýìå íá áðïâëÝøïõìå Ýíá ðñÜãìá ìå ðïë- ëïýò äéáöïñåôéêïýò ôñüðïõò, åðåéäÞ ìðïñïýìå íá ôï äéáñèñþóïõìå ìÝóù ôçò ãñáììáôéêÞò ôçò ãëþóóáò ìáò, áëëÜ ôá óýìâïëá äåí ìáò áöÞíïõí åëåýèåñïõò íá äþóïõìå ïìïéïôñüðùò ìïñöÞ óôçí ðáñïõóßá åíüò ðñÜãìáôïò. ÁðëÜ êáé ìüíï öÝñíïõí ôï ðñÜãìá óôï íïõ ìáò. 6.4 Åìðëïõôéóìüò ôïõ Ðïëëáðëïý, ÁíÜäåéîç ôçò Ôáõôü- ôçôáò Óôï ÊåöÜëáéï 3 åîåôÜóáìå ôáõôüôçôåò ðïõ äßäïíôáé óå åìÜò ìÝóá áðü Ýíá ðïëëáðëü åìöáíßóåùí. Ï åíéêüò êýâïò äßäåôáé óå åìÜò ìÝóù åíüò äéêôýïõ ðëåõñþí, üøåùí êáé óêéÜóåùí. Ôþñá ðïõ Ý÷ïõìå åîåôÜóåé ôéò ôñïðïðïéÞóåéò ðïõ åðéäÝ÷åôáé ç áíôßëçøç, âëÝðïõìå üôé ôï ðïëëáðëü ôùí ðëåõñþí, ôùí üøåùí êáé ôùí óêéÜóåùí äåí åßíáé ðáñÜ ìüíï ìßá áðü ôéò ìïñöÝò ôïõ ðïëëáðëïý ìÝóù ôùí ïðïßùí ìáò ðáñïõóéÜæïíôáé ôá ðñÜãìáôá. ¼ëåò ïé áðïâëåðôéêüôçôåò ðïõ åîåôÜóáìå óå áõôü ôï ÊåöÜëáéï êáé óôï ÊåöÜëáéï 5 åðåêôåßíïõí ôï ðïëëáðëü ôùí åìöáíßóåùí. Áò äïýìå ðåñéëçðôéêÜ ôéò ìïñöÝò ðïõ Ý÷ïõìå åîåôÜóåé. Óôçí åóùôåñéêÞ ìáò æùÞ, ç åìðåéñßá ìðïñåß íá ôñïðïðïéçèåß ìå ôïõò áêüëïõèïõò ôñüðïõò: 1. áíôßëçøç 2. åíèýìçóç 3. öáíôáóßá 4. ðñü-ëçøç Ï Ýíáò êáé ï áõôüò êýâïò ìðïñåß ü÷é ìüíï íá áðïôåëÝóåé áíôéêåßìåíï áíôßëçøçò ìÝóù ðïëëþí ðñïïðôéêþí, áëëÜ ìðïñåß íá áðïôåëÝóåé áíôéêåßìåíï öáíôáóßáò, åíèýìçóçò êáé ðñü-ëçøçò, êáé áðïôåëåß óå üëåò áõôÝò ôéò åìðåéñßåò Ýíá êáé ôïí áõôü êýâï. Ùóôüóï, ôÝôïéåò ‘åóùôåñéêÝò’ ôñïðïðïéÞóåéò ôçò áíôßëçøçò áíÞêïõí ìÜëëïí óôï åðßðåäï ôçò áéóèçôéêüôçôáò. ¼óï óçìáíôéêÝò êé áí åßíáé óôçí åãêáèß- äñõóç ôçò áíèñþðéíçò êáôÜóôáóçò, âñßóêïíôáé, óå áðëïýóôåñåò ìïñöÝò, êáé óôá áíþôåñá æþá: ôá óêõëéÜ ïíåéñåýïíôáé êáé ïé ãÜôåò Ý÷ïõí êÜðïéá áßóèçóç
  • 110. § 6.4. Åìðëïõôéóìüò ôïõ Ðïëëáðëïý, ÁíÜäåéîç ôçò Ôáõôüôçôáò 87 ôçò áíáìïíÞò åíüò ðïíôéêéïý. Ç Üëëç äéáâÜèìéóç ôùí áðïâëÝøåùí ðïõ Ý÷ïõìå ìåëåôÞóåé óå áõôü ôï ÊåöÜëáéï Ý÷åé ïéêïäïìçèåß åðß ôçò áíôßëçøçò êáé ðå- ñéëáìâÜíåé áðïâëÝøåéò ðïõ éäéÜæïõí ðåñéóóüôåñï óå Ýíá Ýëëïãï áíèñþðéíï ïí: 1. áíôßëçøç 2. óçìáóéáêü åíÝñãçìá 3. åîåéêüíéóç 4. Ýíäåéîç Óå êÜèå ïìÜäá, üëåò ïé åêäï÷Ýò ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò åßíáé áëëçëåîáñôþìåíåò. Äåí èá ìðïñïýóáìå íá Ý÷ïõí áíÜìíçóç äß÷ùò öáíôáóßá êáé ðñü-ëçøç, äåí èá ìðïñïýóáìå íá Ý÷ïõìå ôç äýíáìç íá åîåéêïíßóïõìå êÜôé äß÷ùò íá Ý÷ïõìå ôç äýíáìç íá åðéôåëÝóïõìå óçìáóéáêÜ åíåñãÞìáôá êáé ôç äýíáìç íá åãêáèéäñý- óïõìå êáé íá áíáãíùñßóïõìå óçìåßá/åíäåßîåéò. Ç áíôéëçðôéêÞ ìáò åðéêïéíùíßá ìå ôïí êüóìï äéáêëáäßæåôáé óå äéÜöïñåò åêäï÷Ýò ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò óôçí åóùôåñéêÞ ìáò æùÞ, åíôüò ôçò ïðïßáò ìåôáèÝôïõìå ôïõò åáõôïýò ìáò óå êáôá- óôÜóåéò ðïõ ðáñïõóéÜæïíôáé ùò áíôéêåßìåíá ôçò áíÜìíçóçò, ôçò öáíôáóßáò êáé ôçò ðñü-ëçøçò êáé óå åêäï÷Ýò ôïý ðþò åêëáìâÜíïõìå ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï: ìå óçìáóéáêÜ åíåñãÞìáôá ðïõ áðïâëÝðïõí óõãêåêñéìÝíá ðñÜãìáôá êáé êáôáóôÜóåéò-ðñáãìÜôùí, åîåéêïíßæïíôáò ðñÜãìáôá ðïõ äåí åßíáé ðáñüíôá ãéá åìÜò, êáé óõìâïëßæïíôáò ü,ôé äåí ìðïñåß íá åîåéêïíéóèåß Þ íá äïèåß ìå ëÝîåéò. ¸íá êáé ôï áõôü áíôéêåßìåíï Þ ãåãïíüò ìðïñåß íá áðïôåëåß Üëëïôå áíôé- êåßìåíï óõìâïëéóìïý, Üëëïôå åîåéêüíéóçò, Üëëïôå ìéáò ëåêôéêÞò áðüâëåøçò êáé Üëëïôå áíôéêåßìåíï áíôßëçøçò: ìðïñåß åðßóçò íá áðïôåëÝóåé áíôéêåßìåíï öá- íôáóßáò, åíèýìçóçò êáé ðñü-ëçøçò. ÌÝóù üëùí áõôþí ôùí áëëïéþóåùí, ðá- ñáìÝíåé Ýíá êáé áõôü ðñÜãìá. Äåí âëÝðïõìå áðëÜ êáé ìüíï ðïëëÝò äéáöïñå- ôéêÝò åìöáíßóåéò ôéò ïðïßåò óõó÷åôßæïõìå ìå ôï Ýíá êáé ôï áõôü ðñÜãìá, áëëÜ ìÜëëïí Ýíá êáé ôï áõôü ðñÜãìá äßäåôáé áõôü ôï ßäéï ìå íÝïõò êáé ðïéêßëïõò ôñüðïõò. Åíôüò áõôÞò ôçò ñïÞò ðáñïõóéÜóåùí, åßíáé ôï áõôü ðñÜãìá ðïõ áíá- ãíùñßæåôáé ðÜëé êáé ðÜëé îáíÜ. Ç ßäéá ôïõ ç ôáõôüôçôá åðáõîÜíåôáé êáé åíôåßíå- ôáé. Èá ìðïñïýóáìå íá ðïýìå áêüìá êáé üôé ôï åßíáé ôïõ áíáäåéêíýåôáé ìÝóá áðü ôïí åìðëïõôéóìü ôïý ðïëëáðëïý ôùí ðáñïõóéÜóåùí, áöïý ôï åßíáé åíüò ðñÜãìáôïò äåí åßíáé Üó÷åôï ðñïò ôçí áëÞèåéá ôïõ ðñÜãìáôïò, êáé, âÝâáéá, ôï ðñÜãìá ÷áßñåé ðåñéóóüôåñçò áëÞèåéáò üóï ìåãåèýíåôáé ï áñéèìüò ôùí ôñüðùí ðáñïõóßáóÞò ôïõ. ÅíõðÜñ÷ïõí ðåñéóóüôåñá ðñÜãìáôá ðëÝïí óôï Ýñãï ¼íåéñï êáëïêáéñéíÞò íý÷ôáò ìåôÜ áðü áéþíåò åñìçíåéþí êáé èåáôñéêþí ðáñáóôÜóåùí. ÅíõðÜñ÷ïõí ðåñéóóüôåñá ðñÜãìáôá óå Ýíá æþï Þ óå Ýíá áíèñþðéíï ïí, åÜí
  • 111. 88 ÊÅÖ. 6: ËÅÎÅÉÓ, ÅÉÊÏÍÅÓ ÊÁÉ ÓÕÌÂÏËÁ Ý÷ïõí ðñþôá ðáñïõóéÜóåé ôïõò åáõôïýò ôïõò ìÝóá áðü ôá ãåãïíüôá ôçò æùÞò ôïõò. Ç äñáóôçñéüôçôá ðïõ åìðåñéÝ÷åôáé óôçí áíáæÞôçóç ôçò áëÞèåéáò äåí ôåëåéïðïéåß ìüíï ôï õðïêåßìåíï ôçò áíôßëçøçò áëëÜ êáé ôçí ßäéá ôçí ïíôüôçôá ðïõ ðáñïõóéÜæåôáé óå áõôü ôï õðïêåßìåíï. Ïé ðïéêßëåò áðïâëåðôéêüôçôåò ðïõ Ý÷ïõìå äéåñåõíÞóåé ïëïêëçñþíïíôáé åíüóù âñéóêüìáóôå óôç öõóéêÞ óôÜóç. Åðéôåëïýìå ôá åíåñãÞìáôá ôçò áíôßëçøçò, ôçò öáíôáóßáò, ôçò áíÜìíçóçò êáé ôçò ðñü-ëçøçò, êáé åðßóçò åíåñãÞìáôá óçìá- óéáêÜ, óõìâïëéêÜ êáé ôçò åîåéêüíéóçò, åíþ ôáõôü÷ñïíá äéáôçñïýìå ôçí ðßóôç óôïí êüóìï êáé ôçí åóôßáóç ôçí ðñïóáíáôïëéóìÝíç óôïí êüóìï, óôïé÷åßá ðïõ ÷áñáêôçñßæïõí ôç öõóéêÞ óôÜóç. ¼ëåò ïé ïíôüôçôåò ðïõ åîåôÜóáìå åäþ ìÜò äßäïíôáé åíþ ðáñáìÝíïõìå óôç öõóéêÞ óôÜóç: ôá óçìÜäéá ãéá ôï ìïíïðÜôé, ï Francis Bacon êáé ôï ðïñôñáßôï ôïõ, ôï Wyvenhoe Park êáé ï ðßíáêáò ðïõ ôï åîåéêïíßæåé, ôï Burritt Hotel êáé ôï üíïìÜ ôïõ, üëá áõôÜ áíáãíùñßæïíôáé ìÝóá áðü ôá óôñþìáôá åìöáíßóåùí ðïõ ëáìâÜíïõí ÷þñá óôç öõóéêÞ óôÜóç. Ùóôüóï, ïé áíáóôï÷áóôéêÝò ðåñéãñáöÝò üëùí áõôþí ôùí åíåñãçìÜôùí, ôùí ðïë- ëáðëþí êáé ôùí ôáõôïôÞôùí, åðéôåëïýíôáé óôçí õðåñâáôïëïãéêÞ, öéëïóïöéêÞ óôÜóç. Åìåßò ùò öéëüóïöïé ðáßñíïõìå áðüóôáóç áðü üëåò áõôÝò ôéò áðïâëå- ðôéêüôçôåò êáé ôá áíôéêåßìåíÜ ôïõò. Ôéò åîåôÜæïõìå ùò èåùñïß, ôéò äéáêñßíïõìå êáé ôéò ðåñéãñÜöïõìå áðü ìéá ïðôéêÞ ãùíßá äéáöïñåôéêÞ áðü åêåßíç ìå âÜóç ôçí ïðïßá ôéò åðéôåëÝóáìå. ÁíáóôÝëëïõìå ôéò öõóéêÝò ìáò áðïâëåðôéêüôçôåò, âÜæïõìå óå ðáñÝíèåóç ôéò ôáõôüôçôåò ðïõ óõóôïé÷ïýí ðñïò áõôÝò, êáé îåäé- ðëþíïõìå ôéò ðïëõðëïêüôçôåò ðïõ óõíéóôïýí ôç óõíèÞêç ìáò ùò Ýëëïãùí áí- èñþðéíùí üíôùí, üíôùí ðïõ Ý÷ïõí Ýíá êüóìï êáé ôçí åìðåéñßá ôùí ðñáãìÜôùí ìÝóá óôïí êüóìï. ÐñïóöÝñïõìå ìéá ‘íïçôéêÞ’ êáé ìéá ‘íïçìáôéêÞ’ áíÜëõóç êáé ñß÷íïõìå öùò óôï ôé óçìáßíåé íá õðÜñ÷ïõìå ìÝóá óôïí êüóìï ùò äïôéêÝò ôçò åìöÜíéóçò, êáé äéáóáöçíßæïõìå ôé óçìáßíåé ãéá ôá üíôá íá õðÜñ÷ïõí êáé íá ðáñïõóéÜæïíôáé.
  • 112. ÊåöÜëáéï 7 ÊÁÔÇÃÏÑÉÁÊÅÓ ÁÐÏÂËÅØÅÉÓ ÊÁÉ ÁÍÔÉÊÅÉÌÅÍÁ Ôá åßäç ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò ðïõ åîåôÜóáìå óôá ÊåöÜëáéá 5 êáé 6 Þôáí ìÜë- ëïí óõãêåêñéìÝíá êáé ðëÞñç ÷ñùìáôéóìþí. ÅîåôÜóáìå ôçí öáíôáóßá, ôçí åîåé- êüíéóç, ôçí áíÜìíçóç êáé Üëëá ïéêåßá óôïé÷åßá ôçò åìðåéñßáò ìáò. Óå áõôü ôï ÊåöÜëáéï èá ìåôáêéíçèïýìå óå Ýíá åßäïò áðïâëåðôéêüôçôáò ðïõ åßíáé ðå- ñéóóüôåñï áõóôçñü êáé ìÜëëïí áìéãþò Ýëëïãï. Èá åîåôÜóïõìå áõôü ðïõ ç öáéíïìåíïëïãßá ïíïìÜæåé êáôçãïñéáêÞ áðïâëåðôéêüôçôá. Áõôü åßíáé ôï åßäïò ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò ðïõ äéáñèñþíåé êáôáóôÜóåéò-ðñáãìÜôùí êáé ðñïôÜóåéò, ôï åßäïò ðïõ ëåéôïõñãåß üôáí áðïäßäïõìå êáôçãïñÞìáôá, óõó÷åôßæïõìå, óõëëÝ- ãïõìå êáé åéóÜãïõìå ëïãéêÝò ëåéôïõñãßåò óå áõôü ðïõ äßäåôáé åìðåéñéêÜ. Èá åîåôÜóïõìå, ãéá ðáñÜäåéãìá, ôç äéáöïñÜ áíÜìåóá óôçí áðëÞ áðüâëåøç åíüò áíôéêåéìÝíïõ êáé ôïõ íá äéáôõðþíïõìå ìéá êñßóç ãéá áõôü ôï áíôéêåßìåíï. Õðåíèõìßæïõìå üôé ç ëÝîç ‘êáôçãïñéáêüò’ ó÷åôßæåôáé ìå ôïí åëëçíéêü üñï êáôçãïñÝù, ðïõ óÞìáéíå áñ÷éêÜ ôçí ðñÜîç ôïý íá êáôçãïñþ êÜðïéïí, ôïõ íá äçëþíù äçìïóßùò üôé êÜðïéá ãíùñßóìáôá ôïõ áíÞêïõí, üôé åßíáé äïëïöüíïò Þ êëÝöôçò. Óôç öéëïóïößá, ï üñïò ôåëéêÜ óçìáßíåé ôï åíÝñãçìá ôïý íá ëÝù êÜôé ãéá êÜôé Üëëï. Ï öáéíïìåíïëïãéêüò üñïò ‘êáôçãïñéáêüò’ åêìåôáëëåýåôáé áõôÞ ôçí åôõìïëïãßá. ÁíáöÝñåôáé óôï åßäïò ôçò áðüâëåøçò ðïõ äéáñèñþíåé Ýíá áíôéêåßìåíï, ôï åßäïò áðüâëåøçò ðïõ åéóÜãåé ìéá óýíôáîç óå ü,ôé äßäåôáé åìðåéñéêÜ. ¸íá óðßôé åßíáé Ýíá áðëü áíôéêåßìåíï, áëëÜ ôï ãåãïíüò üôé ôï óðßôé åßíáé Üóðñï áðïôåëåß Ýíá êáôçãïñéáêü áíôéêåßìåíï. Ç óçìáóßá ôçò ëÝîçò ‘Fido’ Þ ‘óêõëß’ åßíáé áðëÞ, áëëÜ ç óçìáóßá: ‘ï Fido ðåéíÜåé’ Þ ç óçìáóßá: ‘ôá óêõëéÜ åßíáé êáôïéêßäéá’ åßíáé êáôçãïñéáêÞ. ¼ôáí ìåôáêéíïýìáóôå óôçí ðåñéï÷Þ ôùí êáôçãïñéáêþí óôïé÷åßùí, ìåôáêéíïýìáóôå áðü ôéò áðëÝò/‘ìïíï-áêôéíùôÝò’ áðï- âëÝøåéò óôéò óýíèåôåò/‘ðïëõ- áêôéíùôÝò’ áðïâëÝøåéò. Ðþò ìåôáêéíïýìáóôå áðü 89
  • 113. 90 ÊÅÖ. 7: ÊÁÔÇÃÏÑÉÁÊÅÓ ÁÐÏÂËÅØÅÉÓ ôï áðëü óôï êáôçãïñéáêü; Ðþò åã÷Ýïõìå óýíôáîç óôá ðñÜãìáôá ðïõ äßäïíôáé åìðåéñéêÜ; Ðþò ìåôáêéíïýìáóôå áðü ôçí áíôßëçøç óôç äéÜíïéá; Ôï æÞôçìá ðïõ êáëïýìáóôå íá ìåëåôÞóïõìå áðïôåëåß ìéá ðåñáéôÝñù áíÜ- ðôõîç ôùí óçìáóéáêþí åíåñãçìÜôùí ðïõ åéóÞ÷èçóáí óôï ÊåöÜëáéï 6. Ïé óç- ìáóéáêÝò áðïâëÝøåéò, áõôÝò ðïõ ó÷åôßæïíôáí ìå ôéò ëÝîåéò, ìÜò èÝôïõí ðÜíôá, óôçí ðñÜîç, åíôüò ôçò óýíôáîçò êáé åíôüò ôùí êáôçãïñéáêþí ìïñöþí. Äåí ëÝìå ó÷åäüí ðïôÝ, áðëÜ êáé ìüíï, ìéá åíéêÞ ëÝîç, êáé üôáí ôï êÜíïõìå, ç ëÝîç ÷ñçóé- ìïðïéåßôáé óõíÞèùò ùò èáõìáóôéêü Þ ùò ðáñáðëçñùìáôéêü óôïé÷åßï (‘×Üñç!’, ‘êßíäõíïò!’ ‘âéÜóïõ!’) ðáñÜ ùò ìéá ãëùóóéêÞ ìïíÜäá óôçí ðëÞñç ëåéôïõñãßá ôçò. Åîáóêïýìå ôçí áíèñþðéíç éäéüôçôÜ ìáò ìå ìåãáëýôåñç ðëçñüôçôá, åíåñ- ãïýìå ðéï åíôáôéêÜ ùò Ýëëïãá æþá, üôáí ÷ñçóéìïðïéïýìå ëÝîåéò, êáé ç åðßôåõîç ôçò áëÞèåéáò êáé ôçò óêÝøçò åìðëÝêïíôáé óôç ÷ñÞóç ôçò ãëþóóáò: ç óõæÞôçóç ãéá ôçí êáôçãïñéáêÞ áðïâëåðôéêüôçôá åßíáé, óõíåðþò, ìåãÜëçò óðïõäáéüôçôáò ãéá ôç öáéíïìåíïëïãßá, ãéá ôç ìåëÝôç ôïõ ôé óçìáßíåé íá åßìáóôå Üíèñùðïé êáé ôïõ ôé óçìáßíåé íá åßìáóôå ç äïôéêÞ ôçò åìöÜíéóçò ôùí ðñáãìÜôùí. Ðå- ñáéôÝñù, åßíáé åéäéêüôåñá êáôÜ ôçí åðåîåñãáóßá ôçò êáôçãïñéáêÞò áðüâëåøçò ðïõ ç öáéíïìåíïëïãßá ìÜò ðñïóöÝñåé ôñüðïõò íá äéáöýãïõìå áðü ôçí åãùêå- íôñéêÞ äõó÷Ýñåéá ôçò íåüôåñçò öéëïóïößáò. ¸íá ìÝñïò ôçò ðéï ðñùôüôõðçò êáé áîéüëïãçò ðñïóöïñÜò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò óôç öéëïóïößá èá ôï óõíáíôÞóåé êáíåßò óôç èåùñßá ôçò ãéá ôéò êáôçãïñéáêÝò áðïâëÝøåéò. 7.1 Ç ÃÝíåóç ôùí Êñßóåùí áðü ôçí Åìðåéñßá Ðñéí åîåôÜóïõìå ôç óçìáóßá ôùí êáôçãïñéáêþí áðïâëÝøåùí, áò ðñïóðáèÞ- óïõìå íá áðïêôÞóïõìå ìéá ðéï ïëïêëçñùìÝíç éäÝá ãéá ôï ôé åßíáé áõôÝò ïé áðï- âëÝøåéò. Ðþò ïé êáôçãïñéáêÝò áðïâëÝøåéò ðñïêýðôïõí ìÝóá áðü ôçí åìðåéñßá áðëþí áíôéêåéìÝíùí; Ãéá íá áíáãíùñßóïõìå ôç äéáäéêáóßá, èá ðñÝðåé íá äéá- ÷ùñßóïõìå ôñßá åðßðåäá. Áò õðïèÝóïõìå üôé áíôéëáìâáíüìáóôå Ýíá áíôéêåß- ìåíï, áò õðïèÝóïõìå üôé êïéôÜæïõìå Ýíá áõôïêßíçôï: 1) Êáôáñ÷Üò, áðëþò ôï êïéôÜæïõìå ìå Ýíáí ìÜëëïí ðáèçôéêü ôñüðï. Ç ðñï- óï÷Þ ìáò êéíåßôáé áðü ôï Ýíá óçìåßï óôï Üëëï, äéåñ÷üìáóôå ôï ðïëëáðëü ôùí ðëåõñþí, ôùí üøåùí êáé ôùí óêéÜóåùí, êáé äéáðåñíÜìå ôï ÷ñþìá, ôçí áðáëüôçôá, ôç ãõáëÜäá ôçò åðéöÜíåéáò, ôçí áßóèçóç ôïõ ðüóï óêëçñÞ Þ ìáëáêÞ åßíáé. ¼ëá áõôÜ åßíáé ìéá óõíå÷Þò áíôßëçøç, üëá åðéôåëïýíôáé óå Ýíá åðßðåäï. ÊáìéÜ éäéáßôåñç óêÝøç äåí åìðëÝêåôáé êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò áíôßëçøçò. ÐåñáéôÝñù, êáèþò äéáðåñíÜìå ôá ðïéêßëá ðïëëáðëÜ ôçò ðáñïõóßáóçò, Ýíá êáé ôï áõôü áõôïêßíçôï äßäåôáé óå åìÜò ùò ç ôáõôüôçôá óôçí ðïëëüôçôá.
  • 114. § 7.1. Ç ÃÝíåóç ôùí Êñßóåùí áðü ôçí Åìðåéñßá 91 2) Áò õðïèÝóïõìå ôþñá üôé ç ðñïóï÷Þ ìáò áðïóðÜôáé áðü ïñéóìÝíá îõóßìáôá óôçí åðéöÜíåéá ôïõ áõôïêéíÞôïõ. ÅóôéÜæïõìå óå áõôÜ. Öùôßæïõìå áõôü ôï ìÝñïò ôïõ áõôïêéíÞôïõ: ü÷é áðëÜ áõôü ôï ÷ùñéêü ìÝñïò ôïõ, áëëÜ áõôü ôï ãíþñéóìá, ôï üôé åßíáé îõóìÝíï, óå áõôü ôï ÷ùñéêü ìÝñïò. ÁõôÞ ç åóôßáóç äåí åßíáé áðëþò Ýíá áêüìá óôïé÷åßï ôçò ðñïçãçèåßóçò áíôß- ëçøçò ðïõ ÷ñïíïôñéâïýóå êïéôÜæïíôáò ôï áõôïêßíçôï: áõôüò ï öùôéóìüò åßíáé ðïéïôéêÜ äéáöïñåôéêüò áðü áõôü ðïõ ëÜìâáíå ÷þñá ðñïçãïõìÝíùò ùò óõíÝ÷åéá. Ùóôüóï, äåí áðïôåëåß áêüìá ôçí åãêáèßäñõóç åíüò êá- ôçãïñéáêïý áíôéêåéìÝíïõ. ÌÝ÷ñé ôþñá, âñéóêüìáóôå óå Ýíá åíäéÜìåóï óçìåßï: óõíå÷ßæïõìå íá Ý÷ïõìå ôçí åìðåéñßá ôùí åìöáíßóåùí ôïõ áõôï- êéíÞôïõ, êáé óõíå÷ßæïõìå íá áíáãíùñßæïõìå Ýíá êáé ôï áõôü áõôïêßíçôï óå üëåò ôéò åìöáíßóåéò, áëëÜ Ý÷ïõìå öùôßóåé åéäéêÜ ìéá áðü ôéò åìöáíß- óåéò êáé ôçí Ý÷ïõìå öÝñåé óôçí êåíôñéêÞ óêçíÞ: äéáêñßíåôáé áðü üëåò ôéò õðüëïéðåò. ¸íá ìÝñïò Ýñ÷åôáé óôï ðñþôï åðßðåäï êáô’ áíôéäéáóôïëÞ ðñïò ôï ãåíéêü âÜèïò ðåäßïõ ôïõ üëïõ. 3) ¸íá áêüìá âÞìá áðáéôåßôáé ãéá íá åãêáèéäñõèåß Ýíá êáôçãïñéáêü áíôéêåß- ìåíï. Äéáêüðôïõìå ôç óõíå÷Þ ñïÞ ôçò áíôßëçøçò: åðéóôñÝöïõìå óôï üëïí (ôï áõôïêßíçôï), êáé ôþñá ôï åêëáìâÜíïõìå áêñéâþò ùò ôï üëïí êáé, ôáõ- ôü÷ñïíá, ëáìâÜíïõìå ôï ìÝñïò ðïõ åß÷áìå öùôßóåé åéäéêÜ (ôï îýóéìï) ùò ìÝñïò áõôïý ôïõ üëïõ. ÊáôáãñÜöïõìå ôï üëïí ùò áõôü ðïõ ðåñéÝ÷åé ôï ìÝñïò. Óå áõôü ôï óçìåßï ìðïñïýìå íá äçëþóïõìå: ‘áõôü ôï áõôïêßíçôï Ý÷åé ðÜèåé æçìéÜ’. Áõôü ôï åðßôåõãìá áðïôåëåß ìéá êáôçãïñéáêÞ åðïðôåßá, äéüôé ôï êáôçãïñéáêü áíôéêåßìåíï, ôï ðñÜãìá óôç äéÜñèñùóÞ ôïõ, Ý÷åé êá- ôáóôåß åíåñãåßá ðáñüí. Äåí Ý÷åé êáôáóôåß ðáñüí ãéá åìÜò áðëÜ êáé ìüíï ôï áõôïêßíçôï, áëëÜ ìÜëëïí, Ý÷åé êáôáóôåß ðáñüí ôï üôé ôï áõôïêßíçôï Ý÷åé ðÜèåé æçìéÜ. Áõôü ðïõ óõìâáßíåé óå áõôü ôï ôñßôï åðßðåäï åßíáé üôé ôï üëïí (ôï áõôïêß- íçôï) ðáñïõóéÜæåôáé åéäéêÜ ùò üëïí êáé üôé ôï ìÝñïò (ôï üôé Ý÷åé ðÜèåé æçìéÜ) ðáñïõóéÜæåôáé åéäéêÜ ùò Ýíá ìÝñïò. Ôï üëïí êáé ôï ìÝñïò åßíáé ñçôÜ äéá- êåêñéìÝíá ìåôáîý ôïõò. Ìéá ó÷Ýóç ìåôáîý ôïõò Ý÷åé êáôáãñáöåß ùò êÜôé ôï äéáêñéôü. Ìéá äéÜñèñùóç Ý÷åé åðéôåõ÷èåß. Ìéá êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí Ýñ÷å- ôáé óôçí åðéöÜíåéá. ¸÷ïõìå ìåôáêéíçèåß áðü ôçí áéóèçôéêüôçôá óôçí äéÜíïéá, áðü ôçí áðëÞ åìðåéñßá óå ìéá áñ÷éêÞ êáôáíüçóç. ¸÷ïõìå ìåôáêéíçèåß áðü ôçí ìïíï-áêôéíùôÞ áðïâëåðôéêüôçôá ôçò áíôßëçøçò óôçí ðïëõ-áêôéíùôÞ áðïâëåðôé- êüôçôá ôçò êñßóçò. ¸÷ïõìå åéóá÷èåß óôçí êáôçãïñéáêÞ óêÝøç. Óôï ðñþôï êáé ôï äåýôåñï åðßðåäï, ôï üëïí êáé ôá ìÝñç åß÷áí äïèåß óôçí åìðåéñßá Þ ôá âéþíáìå, áëëÜ äåí åß÷áí èåìáôïðïéçèåß. ÊõñéïëåêôéêÜ ìéëþíôáò, äåí åß÷áí áêüìá äéáñèñùèåß. Áêüìá êáé óôï äåýôåñï åðßðåäï, üôáí ôï ìÝñïò åß÷å Ýñèåé óôï ðñïóêÞíéï, åß÷áìå ñßîåé öùò åéäéêÜ óå áõôü, áëëÜ äåí ôï åß÷áìå
  • 115. 92 ÊÅÖ. 7: ÊÁÔÇÃÏÑÉÁÊÅÓ ÁÐÏÂËÅØÅÉÓ áíáãíùñßóåé ñçôÜ ùò ìÝñïò. Ôï ìÝñïò åß÷å Ýñèåé óôï ðñïóêÞíéï, áëëÜ äåí åß÷å Ýñèåé óôï ðñïóêÞíéï ôï üôé áðïôåëïýóå ìÝñïò. Óå áõôü ôï äåýôåñï åðßðåäï, ôï ìÝñïò ðñïðáñáóêåõáæüôáí, ïýôùò åéðåßí, ãéá íá áíáãíùñéóèåß ùò êáôçãüñçìá, áëëÜ äåí åß÷å áêüìá áíáãíùñéóèåß ùò êáôçãüñçìá. Óôï ôñßôï åðßðåäï, ôï üëïí êáé ôá ìÝñç Ý÷ïõí ñçôÜ äéáñèñùèåß. Èá Ýðñåðå, ùóôüóï, íá óçìåéþóïõìå üôé ôï ôñßôï åðßðåäï äåí èá ìðïñïýóå íá Ý÷åé åðéôåõ÷èåß ÷ùñßò ôçí ðñïåôïéìáóßá ðïõ ÷ïñÞãçóå ôï äåýôåñï óôÜäéï, ÷ùñßò ôï ðñþôï óçìÜäé äïìÞò, ÷ùñßò ôçí óõãêÝíôñùóç ôçò ðñïóï÷Þò óå Ýíá ãíþñéóìá, ç ïðïßá êáé õðåñâáßíåé ôçí áðëÞ áíôßëçøç óôç óõíÝ÷åéÜ ôçò. Ôï ðñþôï åðßðåäï äåí åßíáé åðáñêþò äéáöïñïðïéçìÝíï ãéá íá ðñïóöÝñåé Üìåóá ìéá êáôçãïñéáêÞ äïìÞ. Áðáéôåßôáé ç åéäéêÞ åóôßáóç ðïõ ëáìâÜíåé ÷þñá óôï äåýôåñï åðßðåäï. ÐñÝðåé íá îåêéíÞóïõìå ìå ôçí åìðåéñßá åíüò ìÝñïõò åíôüò ôïõ üëïõ (ôï îýóéìï) ðñïôïý íá åßìáóôå óå èÝóç íá äéáñèñþóïõìå ôï ìÝñïò ùò ôÝôïéï (‘ôï áõôïêßíçôï Ý÷åé ðÜèåé æçìéÜ’). Ðïëý öéëïóïöéêü õëéêü åìðåñéÝ÷åôáé óå ü,ôé ðåñéãñÜøáìå ðáñáðÜíù. Ðå- ñéãñÜøáìå ôçí ìåôáôüðéóç ðïõ óõìâáßíåé óôçí áðïâëåðôéêüôçôá üôáí êéíïý- ìáóôå áðü ôçí áðëÞ áíôßëçøç óôçí êáôçãïñéáêÞ áðüâëåøç, óôç óêÝøç. Ôï áðïâëåðôéêü åðßôåõãìá ðïõ ðåñéãñÜøáìå åßíáé ç Ýíóêåðôç âÜóç ôçò áíèñþðé- íçò ãëþóóáò êáé ôçò áíèñþðéíçò ïìéëßáò. Ç ãëþóóá äåí åðéðëÝåé áðü ìüíç ôçò ðÜíù áðü ôçí áéóèçôéêüôçôÜ ìáò: ï ëüãïò ãéá ôïí ïðïßï ìðïñïýìå íá ÷ñçóéìï- ðïéÞóïõìå ãëþóóá åßíáé üôé åßìáóôå éêáíïß ãéá åêåßíï ôï åßäïò áðïâëåðôéêüôç- ôáò ðïõ óõãêñïôåß êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá. Ç óýíôáîç ðïõ ïñßæåé ôç ãëþóóá èåìåëéþíåôáé óôç äéÜñèñùóç ôïõ üëïõ êáé ôùí ìåñþí ðïõ ëáìâÜíåé ÷þñá óôçí êáôçãïñéáêÞ áðüâëåøç. Ç óýíôáîç óôç ãëþóóá áðëÜ êáé ìüíï åêöñÜæåé ôéò ó÷Ýóåéò üëïõ êáé ìåñþí ðïõ Ý÷ïõí öáíåñùèåß óôçí êáôçãïñéáêÞ óõíåßäçóç. Ï ëüãïò ãéá ôïí ïðïßï ìðïñïýìå íá åðéêïéíùíïýìå ìåôáîý ìáò, ï ëüãïò ãéá ôïí ïðïßï ìðïñïýìå íá ðïýìå óå êÜðïéïí ‘áõôü ôï áõôïêßíçôï Ý÷åé ðÜèåé æçìéÜ’, åßíáé üôé Ý÷ïõìå ôç äýíáìç íá êéíçèïýìå áðü ôçí áíôßëçøç óôçí êáôçãïñéáêÞ óêÝøç. Äåí éó÷ýåé üôé ìðïñïýìå íá óêåöèïýìå åðåéäÞ Ý÷ïõìå ãëþóóá. ÁëëÜ ìÜëëïí, Ý÷ïõìå ãëþóóá åðåéäÞ ìðïñïýìå íá óêåöèïýìå, åðåéäÞ Ý÷ïõìå ôçí éêáíüôçôá íá åðéôåëïýìå êáôçãïñéáêÝò áðïâëÝøåéò. Ç äýíáìç ôçò Ýëëïãçò óõ- íåßäçóçò õðüêåéôáé ôçò éêáíüôçôáò ãéá ãëþóóá. Åßíáé áëÞèåéá üôé ç ãëþóóá ôçí ïðïßá êëçñïíïìïýìå ùèåß ôéò êáôçãïñéáêÝò ìáò äñáóôçñéüôçôåò ðñïò áõôÞ Þ ôçí Üëëç êáôåýèõíóç, ðñïò áõôÝò Þ ôéò Üëëåò êáôçãïñéáêÝò ìïñöÝò, áëëÜ ç ßäéá ç éêáíüôçôá íá Ý÷ïõìå ãëþóóá âáóßæåôáé óôï åßäïò ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò ôïõ ïðïßïõ áðïëáìâÜíïõìå óôï êáôçãïñéáêü ðåäßï. Èá áðáéôÞóåé ÷ñüíï ôï íá áðïóáöçíßóïõìå üóá óõíõðïäçëþíïíôáé óå áõôü ôï ðÝñáóìá áðü ôçí åìðåéñßá óôçí êñßóç. Ðñþôá áðü üëá, èá Ýðñåðå íá óç- ìåéþóïõìå üôé ç ìåôáêßíçóç óôï êáôçãïñéáêü ðåäßï åßíáé ðñïöáíþò áóõíå÷Þò óå ó÷Ýóç ìå ôçí åìðåéñßá ðïõ ðñïçãåßôáé. Ç ìåôáêßíçóç óôï êáôçãïñéáêü
  • 116. § 7.1. Ç ÃÝíåóç ôùí Êñßóåùí áðü ôçí Åìðåéñßá 93 ðåäßï äåí áðïôåëåß Ýíá áêüìá óôïé÷åßï áíôßëçøçò: äåí áðïôåëåß áðëÜ êáé ìüíï ìéá åðéðëÝïí åêäßðëùóç ôïõ ðïëëáðëïý ðïõ äßäåôáé óôçí áíôßëçøç. Óôï ôñßôï óôÜäéï ðïõ óçìåéþóáìå ðáñáðÜíù, üôáí åðéóôñÝöïõìå óôï üëïí êáé ôï êáôáãñÜöïõìå áêñéâþò ùò ôï üëïí ðïõ åìðåñéÝ÷åé ôï ìÝñïò ðïõ åîåôÜæïõìå, äéáêüðôïõìå ôç óõíÝ÷åéá ôçò áíôßëçøçò. ÊÜíïõìå ìéá íÝá åêêßíçóç óå Ýíá íÝï åðßðåäï: åðáíåñ÷üìáóôå ðÜíù áðü áõôü ðïõ åß÷å äïèåß óôçí åìðåéñßá êáé åãêáéíéÜæïõìå Ýíá íÝï åðßðåäï ôáõôüôçôáò. ÁõôÞ ç íÝá áñ÷Þ åãêáèéóôÜ Ýíá íÝï åßäïò óõíåßäçóçò êáé Ýíá íÝï åßäïò áíôéêåéìÝíïõ, ôçí êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí, ùò ôï áíôéêåéìåíéêü óýóôïé÷ï áõôÞò ôçò óõíåßäçóçò. Äåýôåñïí, ç êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ðïõ Ý÷åé êáôáãñáöåß, ôï üôé ôï áõôïêß- íçôï Ý÷åé ðÜèåé æçìéÜ, áðïôåëåß êÜôé ‘åíéêü’, ìéá åíüôçôá, ìå Ýíá ôñüðï äéáöïñå- ôéêü áðü ôçí ôáõôüôçôá ðïõ äßäåôáé óôçí áíôßëçøç. Ðñüêåéôáé ãéá ìéá åíüôçôá õøçëüôåñçò âáèìßäáò. Åßíáé ìéá åíüôçôá ðéï äéáêñéôÞ êáé ðéï ôáõôïðïéÞóéìç. Ç óõíå÷Þò áíôßëçøç ðïñåõüôáí áäéÜêïðá üóï äßäïíôáí ðåñéóóüôåñåò óêéÜóåéò, êáé ôïýôï åíôüò ìéáò ðïñåßáò ðïõ èá ìðïñïýóå íá Ý÷åé óõíå÷éóôåß ÷ùñßò ôÝëïò. Ôþñá, ùóôüóï, Ý÷ïõìå ìéá ‘åíéêÞ’ êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí (‘ôï áõôïêßíçôï Ý÷åé ðÜèåé æçìéÜ’), ôçí ïðïßá ìðïñïýìå íá ôçí áíáóýñïõìå êáé ôçí ìåôáöÝñïõìå, ôñüðïí ôéíÜ: ìðïñåß íá áðïóðáóèåß áðü ôçí áìåóüôçôá ôçò áíôßëçøçò êáé áðü ôçí ðáñïýóá êáôÜóôáóç. Ìðïñåß íá ìåôáâéâáóèåß óå êÜðïéïí Üëëïí ìÝóá óôçí åðéêïéíùíßá (êáô’ áíôßèåóç, äåí ìðïñïýìå íá åã÷åéñßóïõìå ôéò áíôéëÞøåéò Þ ôéò áíáìíÞóåéò ìáò óå êÜðïéïí Üëëïí). Ìðïñåß, åðßóçò, íá ó÷åôéóèåß ëï- ãéêÜ ìå Üëëåò êáôáóôÜóåéò-ðñáãìÜôùí ðïõ Ý÷ïõìå êáôáãñÜøåé. Ôï æÞôçìá ôçò ôáõôüôçôáò, ðïõ Þôáí ôüóï óçìáíôéêü áêüìá êáé óôï åðßðåäï ôçò áíôßëçøçò, üðïõ ìéá ôáõôüôçôá äßäåôáé ìÝóù ôïõ ðïëëáðëïý ôùí óêéÜóåùí, áðïêôÜ ìéá íÝá Ýííïéá êáé Ýíá íÝï åðßðåäï Ýíôáóçò. Ôþñá, Ý÷ïõìå ôçí ôáõôüôçôá óôï åðß- ðåäï ôçò êáôçãïñéáêÞò óõíåßäçóçò, ôï åßäïò ôçò ôáõôüôçôáò ðïõ ðáñïõóéÜæåôáé, äéáôçñåßôáé êáé ìåôáöÝñåôáé ìÝóù ôçò ïìéëßáò. Ôñßôïí, ç ôáõôüôçôá ôïõ êáôçãïñéáêïý áíôéêåéìÝíïõ ðáñïõóéÜæåôáé äéá ìéáò. Óôçí áíôßëçøç, Ý÷ïõìå ìéá ðïñåßá óôçí ïðïßá ïé óêéÜóåéò Ýðïíôáé ç ìéá ôçò Üëëçò óå áëëçëïõ÷ßá, áëëÜ óôçí êáôçãïñéáêÞ êáôáãñáöÞ, ôï üëïí êáé ôá ìÝñç äßäïíôáé ôáõôü÷ñïíá. Äåí éó÷ýåé åäþ üôé ðñþôá Ý÷ïõìå ôï üëïí êá- èáõôü (‘ôï áõôïêßíçôï’), êáé Ýðåéôá, ùò îå÷ùñéóôü åðßôåõãìá, ôï ìÝñïò Þ ôï êáôçãüñçìá (‘æçìéÜ’) êáé Ýðåéôá ìéá ó÷Ýóç ðïõ äéáãñÜöåôáé ìåôáîý ôïõò (‘Ý÷åé ðÜèåé’). Ðïëý ìÜëëïí, áêüìá êáé ôç óôéãìÞ ðïõ êáôáãñÜöïõìå ôï áõôïêßíçôï ùò ôï üëïí, ðñÝðåé Þäç íá Ý÷ïõìå óôï íïõ ìáò ôï ìÝñïò. Ôï ‘üëïí-óôá-ìÝñç ôïõ’ åìöáíßæåôáé äéá ìéáò, óõã÷ñüíùò. ¼ôáí äßäåôáé óå ìáò Ýíá äéáñèñùìÝíï üëïí, äåí äßäåôáé ðñþôá ôï üëïí êáé ìåôÜ ç äéÜñèñùóÞ ôïõ. Ôï üëïí ùò ôÝôïéï ðáñïõóéÜæåôáé ìüíï ùò äéáñèñùìÝíï. ÁõôÞ ç óõã÷ñïíßá ôïõ êáôçãïñéáêïý áíôéêåéìÝíïõ åßíáé ìéá ðåñáéôÝñù üøç ôçò äéáêñéôüôçôÜò ôïõ, ç ïðïßá ðñÝðåé íá áíôéðáñáôåèåß óôïí óõíå÷Þ ÷áñáêôÞñá ôçò áíôéëçðôéêÞò åìðåéñßáò.
  • 117. 94 ÊÅÖ. 7: ÊÁÔÇÃÏÑÉÁÊÅÓ ÁÐÏÂËÅØÅÉÓ Óýìöùíá ìå ôçí öáéíïìåíïëïãéêÞ ïñïëïãßá, ç åãêáèßäñõóç ôùí êáôçãïñéá- êþí áíôéêåéìÝíùí êáëåßôáé óõãêñüôçóç. Ï üñïò ‘óõãêñüôçóç’ äåí èá ðñÝðåé íá íïçèåß óáí íá óçìáßíåé êÜôé óáí äçìéïõñãßá Þ óáí åðéâïëÞ õðïêåéìåíéêþí ìïñöþí åðß ôçò ðñáãìáôéêüôçôáò. Óôç öáéíïìåíïëïãßá, ôï íá ‘óõãêñïôþ’ Ýíá êáôçãïñéáêü áíôéêåßìåíï óçìáßíåé üôé ôï öÝñíù óôï öùò, üôé ôï äéáñèñþíù, üôé ôï öÝñíù óôï ðñïóêÞíéï, üôé åíåñãïðïéþ ôçí áëÞèåéá ôïõ. Äåí ìðïñïýìå íá åìöáíßóïõìå Ýíá ðñÜãìá ìå üðïéïí ôñüðï ìáò áñÝóåé, äåí ìðïñïýìå íá êÜ- íïõìå Ýíá áíôéêåßìåíï íá óçìáßíåé ü,ôé åìåßò èÝëïõìå. Ìðïñïýìå íá öÝñïõìå Ýíá ðñÜãìá óôï öùò, ìüíï åÜí ôï ðñÜãìá ðáñÝ÷åôáé õðü Ýíá óõãêåêñéìÝíï öùò. Ôï ðñÜãìá ðñÝðåé íá öáíåñùèåß ìå ïñéóìÝíåò üøåéò ôïõ, ôéò ïðïßåò êáé ìðïñïýìå íá ôïíßóïõìå, åÜí ðñüêåéôáé íá åßìáóôå éêáíïß íá äçëþóïõìå üôé Ý÷åé ïñéóìÝíá ãíùñßóìáôá. ÅÜí äåí Ý÷ïõìå ôçí åìðåéñßá åíüò ðñÜãìáôïò, üðùò ôá îõóßìáôá óôï áõôïêßíçôï, äåí èá ìðïñïýóáìå íá óõãêñïôÞóïõìå ôï áõôïêß- íçôï ùò êÜôé ðïõ Ý÷åé ðÜèåé æçìéÜ. ÖõóéêÜ, ßóùò Ý÷ïõìå ðáñáðëáíçèåß áðü øåõäåßò åìöáíßóåéò, ßóùò ôï áõôïêßíçôï áðëÜ êáé ìüíï öáßíåôáé íá Ý÷åé îõóß- ìáôá, êáé ßóùò ëáíèáóìÝíá äçëþóáìå üôé Ý÷åé ðÜèåé æçìéÜ, åíþ äåí Ý÷åé. ÁëëÜ ôüôå åðáíïñèþíïõìå áõôÞ ôçí êáôÜóôáóç áðëÜ êáé ìüíï ìå ìéá ðåñáéôÝñù êáé åããýôåñç åìðåéñßá ôïõ áõôïêéíÞôïõ, Þ õðïëïãßæïíôáò ôé ðñÜãìáôé Ý÷åé óõìâåß. Ôüôå èá äïýìå üôé åß÷áìå Üäéêï. ÐñÝðåé íá õðïôáóóüìáóôå óôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï äéáíïßãïíôáé ôá áíôéêåßìåíá. Ôï íá õðïôá÷èïýìå ìå áõôü ôïí ôñüðï äåí óçìáßíåé üôé èÝôïõìå ðåñéïñéóìïýò óôçí åëåõèåñßá ìáò, áëëÜ óçìáßíåé üôé åðéôõã÷Üíïõìå ôçí ôåëåéïðïßçóç ôçò äéÜíïéÜò ìáò, ç ïðïßá åßíáé ðñïóáíáôï- ëéóìÝíç óôï íá äéáíïßãåé ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï åßíáé ôá ðñÜãìáôá. Ôï íá õðïôá÷èïýìå ìå áõôü ôïí ôñüðï óçìáßíåé üôé åðéôõã÷Üíïõìå ôïí èñßáìâï ôçò áíôéêåéìåíéêüôçôáò, ç ïðïßá êáé óõíéóôÜ åêåßíï ðïõ õðïôßèåôáé üôé ðñÝðåé íá åðéôåëåß ï íïõò ìáò. Ôï íá ‘óõãêñïôïýìå’ ìéá êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí óçìáßíåé üôé åîáóêïýìå ôçí éêáíüôçôÜ ìáò ãéá êáôáíüçóç êáé üôé åðéôñÝðïõìå óå Ýíá ðñÜãìá íá åìöáíéóôåß óå åìÜò. ÊÜðïéåò ðåñáéôÝñù ðáñáôçñÞóåéò ùò ðñïò ôçí ïñïëïãßá: ç áíÜðôõîç ôùí êáôçãïñéáêþí ìïñöþí åê ôçò åìðåéñßáò êáëåßôáé ãåíåôéêÞ óõãêñüôçóç, åîáéôßáò ôùí óôáäßùí ìÝóù ôùí ïðïßùí ïé áíþôåñåò ôÜîåéò áíôéêåéìÝíùí äçìéïõñãïý- íôáé åðß ôùí êáôþôåñùí. Ôá êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá êáé ïé êáôçãïñéáêÝò áðïâëÝøåéò ðñïöáíþò óôçñßæïíôáé óôá áðëÜ áíôéêåßìåíá êáé ôéò áðëÝò áðïâëÝ- øåéò. Áðïôåëïýí ìç-áíåîÜñôçôá ìÝñç. Ç áíèñþðéíç äéáíïçôéêÞ äñáóôçñéüôçôá âáóßæåôáé óôï åðßðåäï ôçò áßóèçóçò. ÔåëéêÜ, ç êáôçãïñéêÞ áðïâëåðôéêüôçôá, óýìöùíá ìå ôçí ïðïßá êáôçãïñïýìå Ýíá ãíþñéóìá óå Ýíá áíôéêåßìåíï êáé äç- ëþíïõìå üôé ‘S åßíáé p’, áðïôåëåß ôçí åîÝ÷ïõóá ìïñöÞ êáôçãïñéáêÞò äñáóôçñéü- ôçôáò. Ï üñïò ‘ðñï-êáôçãïñéêüò’ ÷ñçóéìïðïéåßôáé, áíôéèÝôùò, ãéá íá äçëþóåé ôï åßäïò åêåßíï ôçò åìðåéñßáò êáé ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò ðïõ ðñïçãåßôáé ôïõ êáôçãïñéáêïý åðéðÝäïõ. ¸íá áðü ôá óçìáíôéêüôåñá æçôÞìáôá ôçò öáéíïìåíï-
  • 118. § 7.2. ÍÝá Åðßðåäá Ôáõôüôçôáò, ÍÝï Ðïëëáðëü 95 ëïãßáò åßíáé áõôü ôçò ðñï-êáôçãïñéêÞò åìðåéñßáò, ôï åßäïò ôçò åìðåéñßáò ðïõ ðñïçãåßôáé ôùí êáôçãïñéáêþí åðéôåõãìÜôùí áëëÜ êáé ðïõ, åðßóçò, ïäçãåß óå áõôÜ. 7.2 ÍÝá Åðßðåäá Ôáõôüôçôáò, ÍÝï Ðïëëáðëü ÊáôÜ ôçí áíÜëõóç ôçò êáôçãïñéáêÞò áðïâëåðôéêüôçôôáò ðáñáìåßíáìå óôçí êá- ôçãüñçóç, áëëÜ õðÜñ÷ïõí êáé Üëëá åßäç äéÜñèñùóçò ðïõ ìðïñïýí íá ëÜâïõí ÷þñá üôáí ìåôáêéíïýìáóôå óå áõôÞ ôçí õøçëüôåñçò-âáèìßäáò ìïñöÞ ôçò óõíåß- äçóçò. ÐÝñá áðü ôï íá ðïýìå üôé ‘ôï áõôïêßíçôï Ý÷åé ðÜèåé æçìéÜ’, ìðïñïýìå íá äéáñèñþóïõìå Üëëá åóùôåñéêÜ ãíùñßóìáôá ôïõ áõôïêéíÞôïõ: ‘ôï áõôïêß- íçôï åßíáé ìåãÜëï’, ‘åßíáé ðáëéü’, ‘åßíáé Ford’. Ìðïñïýìå íá äéáñèñþóïõìå ôéò åîùôåñéêÝò ôïõ ó÷Ýóåéò: ‘åßíáé óôï ÷þñï óôÜèìåõóçò’, ‘åßíáé äßðëá óôï Honda’, ‘åßíáé ìéêñüôåñï áðü ôï öïñôçãü ìïõ’. Ìðïñïýìå íá ôï óõìðåñéëÜâïõìå óå Ýíá óýíïëï: ‘õðÜñ÷ïõí ðÝíôå áõôïêßíçôá’, ‘ôñßá áõôïêßíçôá öáßíåôáé íá Ý÷ïõí ðÜ- èåé æçìéÜ’. Ìðïñïýìå íá åéóáãÜãïõìå áíåîÜñôçôåò êáé äåõôåñåýïõóåò ðñïôÜ- óåéò, óõíäÝóìïõò, áíáöïñéêÝò áíôùíõìßåò, áíáöïñéêÝò ðñïôÜóåéò, åðéññÞìáôá, åðßèåôá êáé Üëëá ãñáììáôéêÜ åßäç, ôá ïðïßá åêöñÜæïõí üëá ðïéêßëïõò ôñüðïõò ìå ôïõò ïðïßïõò åðéôñÝðïõìå óôá ðñÜãìáôá íá äéáñèñþíïíôáé. Ôï ðåäßï ôùí êáôçãïñéáêþí áíôéêåéìÝíùí åßíáé ðïëý åõñý, ôüóï åêôåíÝò üóï êáé ç ãñáììá- ôéêÞ ôçò áíèñþðéíçò ãëþóóáò. ¼ëç áõôÞ ç ðåñéï÷Þ ôçò êáôçãïñéáêÞò äéÜñèñùóçò, ìå üëåò ôéò åêäï÷Ýò ôçò, ôéò ëåðôïìÝñåéÝò ôçò, ìáæß ìå ôçí åîåéêüíéóç êáé ôïí óõìâïëéóìü, êåßôáé åðß ôùí ‘÷áìçëüôåñùí’ áðïâëåðôéêïôÞôùí ôçò áíôßëçøçò, ôçò öáíôáóßáò, ôçò áíÜìíçóçò êáé ôçò ðñü-ëçøçò. Ç êáôçãïñéáêÞ ãëùóóéêÞ áðïâëåðôéêüôçôá åîáíèñùðßæåé ôçí áíôßëçøç, ôçí öáíôáóßá, ôçí åíèýìçóçóç êáé ôçí ðñü-ëçøç: ôéò áíõøþíåé óå Ýíá ðéï Ýëëïãï åðßðåäï áðü åêåßíï ôï ïðïßï åðéôõã÷Üíïõí óôï æùéêü âáóßëåéï. Ç êáôçãïñéáêÞ áðüâëåøç åéóÜãåé Ýíá íÝï ðïëëáðëü ðïõ êáé óõìðëçñþíåé ôï ðïëëáðëü ôçò ðñï-êáôçãïñéêÞò åìðåéñßáò êáé äéåéóäýåé ìÝóá ôïõ. Ç êáôçãïñéáêÞ áðïâëåðôéêüôçôá åßíáé Ýíá íÝï åßäïò ôáõôïðïßçóçò, Ýíá íÝï åßäïò óýíèåóçò ôçò ôáõôüôçôáò, ôï ïðïßï óõìðëçñþíåé ü,ôé åðéôåý÷èçêå óôçí ðñïêáôçãïñéêÞ åìðåéñßá êáé äéåéóäýåé ìÝóá ôïõ. ¼ôáí áðïâëÝðïõìå ôïí êýâï êáôçãïñéáêÜ, äåí ìáò äßäåôáé áíôéëçðôéêÜ ìüíï ç ôáõôüôçôá ôïõ êýâïõ ìÝóù ôïõ ðïëëáðëïý ôùí ðëåõñþí, ôùí üøåùí êáé ôùí óêéÜóåùí êáé ìÝóù ôïõ ðïëëáðëïý ôçò öáíôáóßáò, ôçò áíÜìíçóçò êáé ôçò ðñü-ëçøçò. ¸÷ïõìå åðßóçò ôçí ôáõôü- ôçôá ðïõ åðéôõã÷Üíåôáé ìÝóù ôùí äçëþóåùí ðïõ ìðïñïýìå íá êÜíïõìå ãéá ôïí êýâï, ìÝóù ôùí äçëþóåùí ðïõ ìðïñïýìå íá áêïýóïõìå üôé êÜíïõí Üëëïé áðü ôçí äéêÞ ôïõò ïðôéêÞ ãùíßá, êáé ÷Üñç óôéò ðëçñþóåéò ðïõ ìðïñïýìå íá åðéôý- ÷ïõìå üôáí áêïýìå áõôü ðïõ ëÝíå ïé Üëëïé êáé ðñïóðáèþíôáò óôç óõíÝ÷åéá
  • 119. 96 ÊÅÖ. 7: ÊÁÔÇÃÏÑÉÁÊÅÓ ÁÐÏÂËÅØÅÉÓ íá åðéâåâáéþóïõìå ôéò áðüøåéò ôïõò, ðçãáßíïíôáò íá êïéôÜîïõìå ìüíïé ìáò ôá ðñÜãìáôá êáé äéáñèñþíïíôÜò ôá Üìåóá. ¸íá ïëüêëçñï íÝï ðåäßï åìöáíßóåùí êáé áëÞèåéáò äéáíïßãåôáé óôçí êáôçãïñéáêÞ ðåñéï÷Þ. Áêüìá êáé ç öáíôáóßá, ç áíÜìíçóç êáé ç ðñü-ëçøç ðñïóêôïýí ìéá êáôçãïñéáêÞ óõíèåôüôçôá: ìðïñïýìå íá Ý÷ïõìå ðñï-ëçðôéêÜ ü÷é ìüíï êÜôé óáí ôï ‘íåñü’ áëëÜ êÜôé óáí ‘ôï êñýï íåñü áðü ôçí ðçãÞ ôïõ âïõíïý’. Óôçí áíèñþðéíç óõíåßäçóç, ç áíôßëçøç, ç öáíôáóßá, ç åíèýìçóç êáé ç ðñü-ëçøç, üëåò áõôÝò ïé áðïâëÝøåéò öÝñïõí ôéò åðéäñÜóåéò ôïý üôé åßíáé ðñïóáíáôïëéóìÝíåò óôï íá óõìðëçñùèïýí áðü ôçí Ýëëïãç óêÝøç. Ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï åðéôåëïýìå áõôÝò ôéò ìïñöÝò áðïâëåðôéêüôçôáò Ý÷åé äéáìïñöùèåß ÷Üñç óôï üôé åìðëÝêïíôáé óôçí êáôçãïñéáêÞ áðïâëåðôéêüôçôá. Áõôü ðïõ óõìâáßíåé óôéò êáôçãïñéáêÝò áðïâëÝøåéò åßíáé üôé ôá ðñÜãìáôá ðïõ áíôéëáìâáíüìáóôå áíõøþíïíôáé óôï ÷þñï ôùí ëüãùí, óôçí ðåñéï÷Þ ôçò ëï- ãéêÞò, ôïõ åðé÷åéñÞìáôïò, ôçò Ýëëïãçò óêÝøçò. Ç êáôçãïñéáêÞ åìðåéñßá áðïôå- ëåß ôç äéÜâáóç áðü ôçí áíôßëçøç óôçí äéÜíïéá, üðïõ áðïêôïýí ñüëï ç ãëþóóá êáé ç óýíôáîç. ÌÝóù ôçò êáôçãïñéáêÞò äéÜñèñùóçò, ôá ðñÜãìáôá ðïõ áíôé- ëáìâáíüìáóôå êáôáãñÜöïíôáé êáé ãßíïíôáé áðïäåêôÜ óôï ðåäßï ôïõ ëüãïõ êáé ôïõ äéáëüãïõ. Ç áðëÞ áíôßëçøç ãåéôíéÜæåé ðåñéóóüôåñï ìå ìéá öõóéïëïãéêÞ êáé øõ÷ïëïãéêÞ ðïñåßá, åíþ ç êáôçãïñéáêÞ êáôáãñáöÞ áðïôåëåß ôçí ðñþôç êßíçóç óôï ÷þñï ôçò ëïãéêÞò. ¼ôáí, óôï ÊåöÜëáéï 3, Ýêáíá ëüãï ãéá ôï áíôéêåßìåíï ùò ìéá ôáõôüôçôá óôï åóùôåñéêü åíüò ðïëëáðëïý ðáñïõóéÜóåùí, åðÝìåéíá óôï üôé ç ßäéá ç ôáõôüôçôá äåí ðáñïõóéÜæåôáé ðïôÝ ùò ìßá áðü ôéò ðëåõñÝò, ôéò üøåéò êáé ôéò óêéÜóåéò ìÝóù ôùí ïðïßùí äßäåôáé. Ç ôáõôüôçôá áíÞêåé óå ìéá Üëëç äéÜóôáóç. Åßíáé áõôÞ ç ôáõôüôçôá, ùóôüóï, óôçí ïðïßá áíáöåñüìáóôå üôáí ïíïìáôßæïõìå ôï áíôéêåßìåíï êáé ôï ïäçãïýìå óôçí êáôçãïñéáêÞ äéÜñèñùóç. Óõíåðþò, ï êýâïò ðïõ äßäåôáé áíôéëçðôéêÜ ìÝóù ôïõ ðïëëáðëïý ôùí ðëåõñþí, ôùí üøåùí êáé ôùí óêéÜóåùí åßíáé ç ôáõôüôçôá óôçí ïðïßá áíáöåñüìáóôå üôáí åêöÝñïõìå ôéò ëÝîåéò ‘ï êýâïò’ êáé áñ÷ßæïõìå íá ôïõ êáôçãïñïýìå ãíùñßóìáôá. Ç ôáõôüôçôá ôïõ êýâïõ åßíáé ç ãÝöõñá áíÜìåóá óôçí áíôßëçøç êáé ôçí óêÝøç. 7.3 ÊáôçãïñéáêÜ Áíôéêåßìåíá ÌÝóù ôùí êáôçãïñéáêþí áðïâëÝøåùí åãêáèéäñýïõìå êáôçãïñéáêÜ áíôéêåß- ìåíá. Óõãêñïôïýìå êáôáóôÜóåéò-ðñáãìÜôùí, üðùò ôï ãåãïíüò üôé ôï áõôïêß- íçôï Ý÷åé ðÜèåé æçìéÜ. ÁõôÜ ôá êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá åßíáé ðñÜãìáôé áíôé- êåßìåíá: äåí áðïôåëïýí áðëÜ êáé ìüíï äéåõèåôÞóåéò åííïéþí Þ éäåþí. Äåí áðïôåëïýí ‘åóù-íïçôéêÜ’ áíôéêåßìåíá: áðïôåëïýí äéáíïçôéêÝò áðïêñõóôáëëþ- óåéò ðïõ ëáìâÜíïõí ÷þñá ìÝóá óôá ðñÜãìáôá ìå ôá ïðïßá áó÷ïëïýìáóôå. Óôçí êáôçãïñéáêÞ äñáóôçñéüôçôá äéáñèñþíïõìå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ìáò äßäïíôáé
  • 120. § 7.3. ÊáôçãïñéáêÜ Áíôéêåßìåíá 97 ôá ðñÜãìáôá: öÝñíïõìå óôï öùò ó÷Ýóåéò ðïõ õðÜñ÷ïõí ìÝóá óôá ðñÜãìáôá ôïõ êüóìïõ. ¸÷ïõìå áõôÞ ôçí åóôßáóç ôçí ðñïóáíáôïëéóìÝíç ðñïò ôïí êüóìï êáé, ìÜëéóôá, äéáôçñïýìå ìéá ôÝôïéá åóôßáóç åßôå áðïâëÝðïõìå ðñÜãìáôá ðïõ åßíáé ðáñüíôá ãéá ìáò åßôå ðñÜãìáôá ðïõ åßíáé áðüíôá. ÐñÝðåé íá ôïíßóïõìå ôï ãåãïíüò üôé ôá êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá óõíéóôïýí ôñüðïõò õðü ôïõò ïðïß- ïõò åìöáíßæïíôáé ôá ðñÜãìáôá: äåí åßíáé êÜôé ôï õðïêåéìåíéêü, øõ÷ïëïãéêÜ ‘ðñÜãìáôá ìÝóá óôï íïõ ìáò’. Ãéá íá öáíåñþóïõìå ôï üôé ôá êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá áðïôåëïýí ðñÜã- ìáôé ìéá ôÜîç áíôéêåéìÝíùí, áò åîåôÜóïõìå ïñéóìÝíá ðåñáéôÝñù ðáñáäåßãìáôá. ¸÷ïõìå Þäç êÜíåé ëüãï ãéá ôçí êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ðïõ åêöñÜæåôáé ìå ôçí äÞëùóç ‘áõôü ôï áõôïêßíçôï Ý÷åé ðÜèåé æçìéÜ’. Áò õðïèÝóïõìå, ãéá íá ðåñÜ- óïõìå óå Ýíá Üëëï ðáñÜäåéãìá, üôé Ý÷ù åìðëáêåß óå ìéá óõæÞôçóç ìå äýï Üëëïõò. Ç óõæÞôçóç ðñï÷ùñÜ, áëëÜ ôüôå êÜôé ðåñßåñãï áñ÷ßæåé íá áíáäýå- ôáé: êÜôé áêïýãåôáé ðåñßåñãï óôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ìéëïýí êáé óå áõôü ðïõ ëÝíå. Áõôü ôï åíäéÜìåóï óôÜäéï åßíáé ôï áíôßóôïé÷ï åêåßíïõ ôïõ åðéðÝäïõ, óôï ðñïçãïýìåíï ðáñÜäåéãìá, óôï ïðïßï ôá îõóßìáôá ôïõ áõôïêéíÞôïõ Üñ÷éóáí íá áðïóðïýí ôçí ðñïóï÷Þ ìïõ. Ôüôå, îáöíéêÜ, êáôáíïþ ôçí êáôÜóôáóç: ‘ðñïóðá- èïýí íá ìïõ ðåñÜóïõí êÜôé’. Ç êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí Ýñ÷åôáé óôçí åðéöÜíåéá, ìéá êáôçãïñéáêÞ åðïðôåßá åðéôõã÷Üíåôáé, ôï üëïí êáé ôá ìÝñç äéáñèñþíïíôáé, ç óýíôáîç åãêáèßóôáôáé óå áõôü ðïõ äßäåôáé åìðåéñéêÜ. Áò õðïèÝóïõìå, ãéá íá ðåñÜóïõìå óå Ýíá Üëëï ðáñÜäåéãìá, üôé ðåñðáôþ êáôÜ ìÞêïò åíüò ìïíïðáôéïý, êïéôÜæïíôáò ôïõò âñÜ÷ïõò óôéò Üêñåò. ÎáöíéêÜ óõíåéäçôïðïéþ üôé ôï ðñÜãìá ðïõ âñßóêåôáé åêåß äåí åßíáé âñÜ÷ïò áëëÜ Ýíá áðïëßèùìá. Ôï ìÜëëïí ðáèçôéêü åðßðåäï ôçò áíôßëçøçò, ç óõíå÷Þò ôáõôïðïß- çóç åíüò êáé ôïõ áõôïý ðñÜãìáôïò ìÝóù ðïëëþí óêéÜóåùí, äßíåé ëáâÞ óå ìéá êáôáãñáöÞ ôçò êáôÜóôáóçò-ðñáãìÜôùí ôïõ ôýðïõ: ‘áõôü äåí åßíáé áðëÜ êáé ìüíï Ýíáò âñÜ÷ïò, óôï Ýäáöïò õðÜñ÷åé Ýíá áðïëßèùìá!’. Ôá ðáñáäåßãìáôá ðïõ åîåôÜóáìå (ôï áõôïêßíçôï ðïõ Ý÷åé ðÜèåé æçìéÜ, ç ðáñáðëáíçôéêÞ óõìðåñéöïñÜ, ôï áðïëßèùìá êáé ü÷é ï âñÜ÷ïò) áðïôåëïýí äéáñèñþóåéò ôùí ðñáãìÜôùí ðïõ åßíáé åíþðéüí ìáò. Äåí áðïôåëïýí íïçôéêÝò ïíôüôçôåò, äåí áðïôåëïýí áðëÜ óçìáóßåò ìÝóá óôï ìõáëü ìáò: áðïôåëïýí ôñï- ðïðïéÞóåéò ùò ðñïò ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ìáò ðáñïõóéÜæïíôáé ôá ðñÜãìáôá. ÁõôÝò ïé ôñïðïðïéÞóåéò, áõôÝò ïé áëëáãÝò óôïí ôñüðï ðáñïõóßáóçò, õðÜñ÷ïõí ‘ìÝóá óôïí êüóìï’, áëëÜ ðñïöáíþò äåí õðÜñ÷ïõí ìÝóá óôïí êüóìï ìå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï õðÜñ÷åé Ýíá äÝíôñï Þ Ýíá ôñáðÝæé. ÕðÜñ÷ïõí ‘åêåß Ýîù’ ùò ðéï óýíèåôïé ôñüðïé ðáñïõóßáóçò, ðéï ðåñßðëïêïé ôñüðïé åìöÜíéóçò. Ïé êáôáóôÜóåéò-ðñáãìÜôùí ðïõ åêöñÜæïíôáé ìå ôéò ëÝîåéò ðïõ ÷ñçóéìïðïéïýìå (‘ôï áõôïêßíçôï Ý÷åé ðÜèåé æçìéÜ’, ‘ìå ðáñáðëáíïýí’) áðïôåëïýí ðñáãìáôéêÜ ìÝñç ôïõ êüóìïõ. Áöïñïýí ôï ðþò ïñéóìÝíá áðïóðÜóìáôá ôïõ êüóìïõ (áõôü ôï áõôïêßíçôï, áõôÞ ç óõìðåñéöïñÜ) ìðïñïýí íá äéáñèñùèïýí.
  • 121. 98 ÊÅÖ. 7: ÊÁÔÇÃÏÑÉÁÊÅÓ ÁÐÏÂËÅØÅÉÓ Ïé êáôáóôÜóåéò-ðñáãìÜôùí óå áõôÜ ôá ðáñáäåßãìáôá åßíáé åêåß, Üìåóá, åíþðéüí ìáò. ÁëëÜ ôéò ðåñéóóüôåñåò öïñÝò ðïõ ìéëÜìå, ïé êáôáóôÜóåéò-ðñáã- ìÜôùí ðïõ åêöñÜæïõìå åßíáé áðïýóåò óå ó÷Ýóç ìå ìáò. ÌéëÜìå ãéá áõôü ðïõ äåí åßíáé ðáñüí: ôïí ÷èåóéíü áãþíá ðïäïóöáßñïõ, ôï ðþò øÞöéóáí óôï êïéíïâïýëéï, ôï ôé óõíÝâç óôç ìÜ÷ç ôïõ Sharpsburg. Ç áíèñþðéíç êôÞóç ôçò ãëþóóáò ìÜò äßíåé Ýíáí ôåñÜóôéï ðëïýôï: ìðïñïýìå íá ìéëÞóïõìå ãéá ðñÜãìáôá ðïëý ìáêñéíÜ óôï ÷þñï êáé óôïí ÷ñüíï, áêüìá êáé ãéá ãáëáîßåò ðïõ âñßóêïíôáé óå ìéá áðßóôåõôç áðüóôáóç áðü åìÜò, êáé ãéá ÷ñïíéêÝò ðåñéüäïõò åêáôïììýñéá ÷ñüíéá ðßóù. ÂÝâáéá, ôï ìåãáëýôåñï ìÝñïò ôçò ïìéëßáò ìáò äåí öèÜíåé ôüóï ìáêñéÜ: ôï ìåãáëýôåñï ìÝñïò ôçò åßíáé ðéï ôïðéêü (‘Ôé Ýêáíå áöïý êôýðçóåò ôçí ðüñôá;’, ‘¹ôáí ðñïóåêôéêüò ï ïäïíôßáôñïò;’), áëëÜ êáé ðÜëé áããßæåé êáôÜ ðïëý áõôü ðïõ åßíáé áðüí. ¸íá óçìåßï åîáéñåôéêÞò óçìáóßáò åßíáé ôï ãåãïíüò üôé üôáí ìéëÜìå ãéá êÜôé áðüí, áõôü ðïõ êÜíïõìå êáé ðÜëé åßíáé íá äéáñèñþíïõìå Ýíá ìÝñïò ôïõ êüóìïõ. Äåí óôñåöüìáóôå óôéò éäÝåò Þ óôéò ÝííïéÝò ìáò ùò ðáñïíôéêÜ õðïêáôÜóôáôá ôùí ðñáãìÜôùí ðïõ åßíáé áðüíôá. Åßìáóôå Ýôóé öôéáãìÝíïé þóôå íá ìðïñïýìå íá áðïâëÝðïõìå ôá ðñÜãìáôá ôüóï åí ôç áðïõóßá ôïõò üóï êáé åí ôç ðáñïõóßá ôïõò. Ç áðïâëåðôéêüôçôá ôçò óõíåßäçóçò åßíáé ôÝôïéá ðïõ áããßæåé óõíå÷þò áõôü ðïõ åßíáé åîùôåñéêü, áêüìá êáé üôáí óôï÷åýåé ðñÜãìáôá ðïõ äåí åßíáé åíþðéüí ìáò. ÅÜí äþóù ìéá äéÜëåîç ãéá ôç ìÜ÷ç ôïõ Antietam, ôüóï åãþ üóï êáé ïé áêñïáôÝò ìïõ áðïâëÝðïõìå ôç ìÜ÷ç, Ýóôù êé áí áõôÞ óõíÝâç åêáôüí ôñéÜíôá ÷ñüíéá ðñéí: åÜí åãþ êáé åóý åßìáóôå åäþ, óôçí Washington, êáé êÜíïõìå ëüãï ãéá ôï Empire State Building, ôï èÝìá ôçò óõæÞôçóÞò ìáò åßíáé ôï êôÞñéï, ü÷é êÜðïéåò óçìáóßåò Þ åéêüíåò ðïõ ßóùò Ýñ÷ïíôáé óôï íïõò ìáò êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò óõæÞôçóçò. Ç óõæÞôçóç ãéá ü,ôé áðüí äéáóðÜôáé, ùóôüóï, áðü åðåéóüäéá óôá ïðïßá êÜíïõìå ëüãï ãéá áõôü ðïõ åßíáé ðáñüí. Åíßïôå Ý÷ïõìå êÜôé íá ðïýìå ãéá ôá áíôéêåßìåíá ðïõ âñßóêïíôáé êïíôÜ ìáò, ãéá áíôéêåßìåíá ðïõ ìðïñïýìå íá áíôé- ëçöèïýìå. ¢ëëåò öïñÝò, ç ïìéëßá ìáò ãéá ôá áðüíôá ðñÜãìáôá ßóùò áðáéôåß íá ðÜìå íá âñïýìå êáôÜ ðüóïí áõôÜ ðïõ ëÝìå åßíáé Þ ü÷é áëçèÞ. ºóùò åñùôç- èïýìå ãéá áõôÜ ðïõ ëÝìå êáé, ôïõëÜ÷éóôïí óå ïñéóìÝíåò ðåñéðôþóåéò, ìðïñïýìå íá åðéëýóïõìå ôï ðñüâëçìá åîáêñéâþíïíôáò ðåñß ôßíïò ðñüêåéôáé, äçëáäÞ ìå ôï íá ðÜìå êÜðïõ êáé íá êáôáãñÜøïõìå êáôçãïñéáêÜ ôçí êáôÜóôáóç åí ôç ðáñïõóßá ôçò (‘Äåò, óïõ ôï åßðá üôé ìéá êïõêïõâÜãéá öþëéáæå óå áõôÞ ôçí áðïèÞêç’). ¼ôáí äåí ìðïñïýìå íá êÜíïõìå êÜôé ôÝôïéï, ßóùò êáôáöýãïõìå óôç ìáñôõñßá Üëëùí, óå íôïêïõìÝíôá, óå ß÷íç, Þ óå Üëëåò Ýììåóåò åðéâåâáé- þóåéò, áëëÜ ðïëëÝò áðü áõôÝò Ý÷ïõí, ìå ôç óåéñÜ ôïõò, âáóéóèåß óå Üìåóåò êáôçãïñéáêÝò êáôáãñáöÝò ðïõ åðéôåëÝóèçêáí áðü êÜðïéïí. Óõíåðþò, áí êáé ç ïìéëßá êáôåõèýíåôáé, ùò åðß ôï ðëåßóôïí, ðñïò ðñÜã- ìáôá ðïõ åßíáé áðüíôá, ìðïñåß íá óôñáöåß óå ðñÜãìáôá ðïõ åßíáé ðáñüíôá
  • 122. § 7.4. Óçìáóßåò ùò ÍïçôéêÜ Þ ÅííïéáêÜ ÐñÜãìáôá 99 ãéá íá åðéâåâáéþóåé Þ íá äéáøåýóåé áõôü ðïõ ëÝìå ãéá ôï áðüí. Ìéá óýíèåóç ôçò ôáõôüôçôáò ëáìâÜíåé ÷þñá áíÜìåóá óôçí êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ôçí ïðïßá áðïâëÝðïõìå åí ôç áðïõóßá ôçò êáé ôçí ßäéá êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ôÝôïéá ðïõ ôçí áðïâëÝðïõìå ôþñá óôçí åðéâåâáéùôéêÞ ôçò ðáñïõóßá. Ôáõôïðïéïýìå ôçí êáôÜóôáóç ðïõ äßäåôáé ôþñá ùò ôçí ßäéá ìå åêåßíç ôçí ïðïßá áðïâëÝðáìå üôáí ìéëïýóáìå ãéá áõôÞí. 7.4 Ï Áðïêëåéóìüò ôùí Óçìáóéþí ùò Íïçôéêþí Þ Åííïéá- êþí ÐñáãìÜôùí Óõæçôþíôáò ôï ðÝñáóìá áðü ôá êáôçãïñéáêÜ åíåñãÞìáôá ðïõ áó÷ïëïýíôáé ìå áõôü ðïõ åßíáé áðüí óôá êáôçãïñéáêÜ åíåñãÞìáôá ðïõ áó÷ïëïýíôáé ìå áõôü ðïõ åßíáé ðáñüí, åéóáãÜãáìå ôï æÞôçìá ôçò áëÞèåéáò. Óçìåéþóáìå üôé, óôçí åìðåéñßá ìáò ãéá ôïí êüóìï, ðñïóðáèïýìå íá äïýìå åÜí ïé äçëþóåéò ìáò ðïõ ãß- íïíôáé åí ôç áðïõóßá ôùí áíôéêåéìÝíùí åßíáé áëçèåßò Þ ü÷é. ÁëëÜ êÜôé öáßíåôáé íá ëåßðåé óôçí ùò ôþñá áíÜëõóÞ ìáò. Ðïý âñßóêåôáé ç ‘óçìáóßá’ ôùí ëÝîåùí; Ðïý âñßóêïíôáé ïé êñßóåéò ðïõ åðé- ôåëïýìå; Óýìöùíá ìå ôçí öéëïóïöéêÞ ðáñÜäïóç, ç óçìáóßá ôùí ëÝîåùí, ïé êñßóåéò Þ ïé ðñïôÜóåéò ðïõ êÜíïõìå, ïé éäÝåò ðïõ êáôÝ÷ïõìå, üëá ëáìâÜíïíôáé óáí Ýíá åßäïò íïçôéêþí Þ åííïéáêþí ðñáãìÜôùí, ùò êÜôé åããýò ùò ðñïò åìÜò, ùò Ýíá åßäïò ðñáãìÜôùí ðïõ äåí åßíáé ðïôÝ áðüíôá. ÅðåéäÞ ôÝôïéá ðñÜãìáôá ëáìâÜíïíôáé óáí êÜôé ðïõ åßíáé ðÜíôá Üìåóá ðáñüíôá óôï íïõ ìáò, öáéíüôáí üôé ìðïñïýí íá ëåéôïõñãÞóïõí ùò ìéá ãÝöõñá áíÜìåóá óå åìÜò êáé óå áõôü ðïõ áðïâëÝðïõìå, åéäéêÜ óôçí ðåñßðôùóç ðïõ áðïâëÝðïõìå êÜôé áðüí. ÁõôÜ ôá ðñÜãìáôá èá ìðïñïýóáí, óå áõôÞ ôçí ðåñßðôùóç, íá åîçãÞóïõí ðþò ìðï- ñïýìå íá êáôåõèõíèïýìå ðñïò áõôü ðïõ äåí âñßóêåôáé êïíôÜ ìáò. ÁõôÞ ôçí êáôáíüçóç ôùí óçìáóéþí êáé ôùí ðñïôÜóåùí ìðïñåß íá ôçí óõíáíôÞóåé êá- íåßò óå ïñéóìÝíïõò óôï÷áóôÝò ôïõ ìåóáßùíá, óôïí Descartes, óôïõò Üããëïõò åìðåéñéóôÝò êáé óôïí Kant, óôç óýã÷ñïíç ãíùóôéêÞ åðéóôÞìç êáé óå ðïëëïýò öéëïóüöïõò ôçò ãëþóóáò. ÐåñáéôÝñù, ôï æÞôçìá ôçò áëÞèåéáò öáßíåôáé íá áðáéôåß êÜðïéï åßäïò óç- ìáóßáò Þ Ýííïéáò Þ êñßóçò ðïõ èá âñßóêåôáé ìåôáîý åìþí êáé ôùí ðñáãìÜôùí: üôáí éó÷õñéæüìáóôå üôé Ý÷ïõìå ðåé ôçí áëÞèåéá, õðïíïïýìå –Ýôóé äåí åßíáé;-üôé áõôü ðïõ åßðáìå, ïé óçìáóßåò ðïõ åß÷áìå, áíôéóôïé÷ïýí óå áõôü ðïõ âñßóêåôáé åêåß Ýîù. ÅÜí äåí õðÜñ÷ïõí óçìáóßåò êáé ðñïôÜóåéò îÝ÷ùñá áðü ôá ðñÜã- ìáôá ðïõ ãíùñßæïõìå, ðþò ôüôå ìðïñïýìå íá ðïýìå üôé ïé êñßóåéò ìáò åßíáé óýìöùíåò ìå ôá ðñÜãìáôá ôÝôïéá ðïõ åßíáé; Ôé åßíáé áõôü ðïõ èá ìðïñïýóå íá óõìöùíåß ìå ôá ãåãïíüôá; Ðþò ìðïñïýìå íá åîçãÞóïõìå ôé åßíáé ç áëÞèåéá,
  • 123. 100 ÊÅÖ. 7: ÊÁÔÇÃÏÑÉÁÊÅÓ ÁÐÏÂËÅØÅÉÓ åÜí äåí êáôÝ÷ïõìå óçìáóßåò êáé êñßóåéò ùò Ýíá åßäïò íïçôéêþí ðñáãìÜôùí; Ï êïéíüò íïõò öáßíåôáé íá áðáéôåß üôé êáôÝ÷ïõìå óçìáóßåò ùò ïíôüôçôåò êÜðïéïõ åßäïõò ìÝóá óôï íïõ ìáò. Êáé üìùò, áí êáé öáßíåôáé íá åßìáóôå áíáãêáóìÝíïé íá èÝóïõìå ôéò óç- ìáóßåò êáé ôéò êñßóåéò ùò íïçôéêÜ Þ åííïéáêÜ ðñÜãìáôá, áõôÜ ôá ðñÜãìáôá áðïäåéêíýåôáé üôé ïäçãïýí óå öéëïóïöéêïýò ðñïâëçìáôéóìïýò êáé ðåñéðëïêÝò. ÐïôÝ äåí Ý÷ïõìå Üìåóç åìðåéñßá ôÝôïéùí ðñáãìÜôùí. Áéôïýìáóôå ôçí ýðáñîÞ ôïõò ùò êÜôé ôï áíáãêáßï, áëëÜ êáíåßò ðïôÝ äåí Ý÷åé äåé áõôÜ ôá ðñÜãìáôá. Áðïôåëïýí èåùñçôéêÝò êáôáóêåõÝò ðáñÜ ïéêåßåò ïíôüôçôåò. Áðïôåëïýí áßôçìá êáé ü÷é êÜôé ðïõ äßäåôáé, êáé áðïôåëïýí áßôçìá äéüôé íïìßæïõìå üôé, ÷ùñßò áõôÜ ôá ðñÜãìáôá, äåí ìðïñïýìå íá åîçãÞóïõìå ôçí ãíþóç êáé ôçí áëÞèåéá. Ìå ðïéï ôñüðï õðÜñ÷ïõí; Ôé åßäïõò ïíôüôçôåò åßíáé; Âñßóêïíôáé óôï íïõ Þ óå ìéá ôÜîç ôñßôïõ åßäïõò áíÜìåóá óôï íïõ êáé ôïí êüóìï; Ðþò åðéôåëïýí ôï Ýñãï ôïý íá ìáò êÜíïõí íá áíáöåñüìáóôå óôá áíôéêåßìåíá; Ðüóá ôÝôïéá ðñÜãìáôá Ý÷ïõìå; Åìöáíßæïíôáé ùò êÜôé ðïõ õðÜñ÷åé åíåñãåßá êáé ðïõ ìåôÜ ÷Üíåôáé, êÜôé ðïõ ìåôáêéíåßôáé áðü ôï ÷þñï ôïõ äõíÜìåé óå áõôüí ôïõ åíåñãåßá êáé áíôéóôñüöùò êÜèå öïñÜ ðïõ ôá áíáóýñïõìå; Öáßíåôáé íá åßíáé êÜôé óáí áíôß- ôõðá ôùí ðñáãìÜôùí êáé ôùí êáôáóôÜóåùí-ðñáãìÜôùí ðïõ õðÜñ÷ïõí Ýîù áðü åìÜò: ãéáôß ÷ñåéÜæåôáé íá èÝóïõìå ôçí ýðáñîç ôÝôïéùí ðñáãìÜôùí; ÁëëÜ êáé ðþò ìðïñïýìå íá áðïöýãïõìå êÜôé ôÝôïéï; Ïé ðñïôÜóåéò êáé ïé óçìáóßåò ùò íïçôéêÝò Þ áíáðáñáóôáôéêÝò ïíôüôçôåò öáßíåôáé íá áðïôåëïýí Ýíá pis aller, Ýíá cul de sac,1 ìéá áðïñßá. ¸÷ïõìå åãêëåéóôåß óå áõôÜ ôá ðñÜãìáôá åîáéôßáò öéëïóïöéêþí óõã÷ýóåùí. Ðéóôåýù üôé ìéá áðü ôéò ðéï ëåðôüôå÷íåò êáé óçìáíôéêÝò óõíåéóöïñÝò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò óôç öéëïóïößá Ýãêåéôáé óôçí åðåîåñãáóßá ôùí êñßóåùí êáé ôùí óçìáóéþí. Ç öáéíïìåíïëïãßá åßíáé éêáíÞ íá äåßîåé üôé äåí ÷ñåéÜæåôáé íá èÝóïõìå ôéò êñßóåéò êáé ôá íïÞìáôá ùò íïçôéêÝò ïíôüôçôåò Þ ùò ìåóïëáâçôÝò áíÜìåóá óôï íïõ êáé ôá ðñÜãìáôá. Äåí ÷ñåéÜæåôáé íá ôá åéóáãÜãïõìå ùò åêåßíá ôá ðåñßåñãá üíôá ðïõ ïäçãïýí óå öéëïóïöéêÝò ðåñéðëïêÝò êáé ôá ïðïßá Ý÷ïõí ôç ìáãéêÞ äýíáìç íá óõó÷åôßæïõí ôçí óõíåßäçóç ìå ôïí åîùôåñéêü êüóìï. Ç öáéíïìåíïëïãßá ÷ïñçãåß ìéá íÝá åñìçíåßá ôïõ êáèåóôþôïò ôùí êñßóåùí, ôùí ðñïôÜóåùí êáé ôùí åííïéþí, ìéá åñìçíåßá áðëÞ êáé êïìøÞ, ìéá åñìçíåßá áëçèéíÞ óå ó÷Ýóç ìå ôçí ðñáãìáôéêÞ æùÞ. Êáé áõôü ôï êÜíåé ìå ôïí áêüëïõèï ôñüðï. Áò õðïèÝóïõìå üôé ìïõ ëåò üôé ôá ìá÷áéñïðßñïõíá ðïõ ìïõ äåß÷íåéò åßíáé áðü ãíÞóéï áóÞìé. Áñ÷éêÜ, áðëþò óõìöùíþ ìå áõôü ðïõ ëåò êáé ôï âëÝðù ùò áóÞìé. Áêïëïõèþíôáò ôéò ïäçãßåò óïõ, êáôáãñÜöù ôçí êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí: ‘áõôÜ ôá ìá÷áéñïðßñïõíá åßíáé áðü áóÞìé’. Óôç óõíÝ÷åéá, áñ÷ßæù íá Ý÷ù áì- 1 [ÓôÌ] Ôï ìç ÷åßñïí âÝëôéóôïí, áäéÝîïäï.
  • 124. § 7.4. Óçìáóßåò ùò ÍïçôéêÜ Þ ÅííïéáêÜ ÐñÜãìáôá 101 öéâïëßåò. Ôï üëï ðñÜãìá äåí ‘êïëëÜåé’: ðþò èá ìðïñïýóåò íá Ý÷åéò ôÝôïéá áóçìÝíéá ìá÷áéñïðßñïõíá; Åêôüò áõôïý, äåí öáßíåôáé íá ìïéÜæåé ìå ãíÞóéï áóÞìé: ðáñáåßíáé öùôåéíü, ðáñáåßíáé øåýôéêï. Áõôü ðïõ óõìâáßíåé åäþ åßíáé üôé Üëëáîá ôç óôÜóç ìïõ áðÝíáíôé óôçí êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ðïõ åß÷á ìüëéò óõãêñïôÞóåé. Áñ÷éêÜ, áðëÜ êáé ìüíï áðÝâëåøá üôé ôá ìá÷áéñïðßñïõíá åßíáé áðü áóÞìé: ôá áðÝâëåøá ìå ôñüðï áðëïúêü êáé Üìåóï. Ôþñá, áñ÷ßæù íá äéóôÜæù. ÅéóÜãïìáé óå ìéá íÝá, áíáóôï- ÷áóôéêÞ óôÜóç. Óõíå÷ßæù íá áðïâëÝðù ôá ìá÷áéñïðßñïõíá ùò áóÞìé, áëëÜ ôþñá ðñïóèÝôù ôï ðïéïôéêü óôïé÷åßï: ‘üðùò ðñïôÜèçêå áðü åóÝíá’. Áõôü ðïõ êÜíù ôþñá äåí åßíáé áðëÜ êáé ìüíï íá ðéóôåýù: áíáóôÝëëù ôçí ðßóôç, áëëÜ óõíå÷ßæù íá áðïâëÝðù ôï ßäéï ‘ðñÜãìá êáé ãíþñéóìá’. ÌåôÝôñåøá ôçí êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ‘áõôÜ ôá ìá÷áéñïðßñïõíá åßíáé áðü áóÞìé’ óôçí áðëÞ êñßóç Þ óçìáóßá ‘áõôÜ ôá ìá÷áéñïðßñïõíá åßíáé áðü áóÞìé’. Äåí áðïôåëåß ðëÝïí ãéá ìÝíá ìéá áðëÞ êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí. Ãéá ìÝíá óõíéóôÜ ðëÝïí ìéá êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ùò êÜôé ðïõ ðáñïõóéÜæåôáé áðü åóÝíá: áõôü ôï ðïéïôéêü óôïé÷åßï ôçí ìåôáôñÝðåé óå áðëÞ êñßóç. Ðáýåé íá áðïôåëåß áðëü ãåãïíüò. Ç áëëáãÞ áðü ôï íá åßíáé êÜôé ìéá êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí óôï íá åßíáé ìéá êñßóç ëáìâÜíåé ÷þñá ùò áíôßäñáóç óå ìéá íÝá óôÜóç ðïõ õéïèÝôçóá. Áò ïíïìÜóïõìå ôç íÝá ìïõ óôÜóç: ‘ðñïôáóéáêÞ óôÜóç’, êáé áò ïíïìÜóïõìå ôçí áíáóôü÷áóç ç ïðïßá åãêáèéäñýåé ìéá ôÝôïéá óôÜóç: ‘ðñïôáóéáêÞ áíáóôü÷áóç (Þ áíáóôü÷áóç ôçò êñßóçò)’. Ìðïñåß åðßóçò íá êëçèåß áðïöáíôéêÞ áíáóôü- ÷áóç, äéüôé åãêáèéäñýåé ôçí êñßóç êáé óôñÝöåôáé ðñïò áõôÞí, êñßóç ç ïðïßá óôá áñ÷áßá åëëçíéêÜ ëÝãåôáé áðüöáíóéò. Ç êñßóç, ç ðñüôáóç, ç óçìáóßá êáé ôï íüçìá ðñïêýðôïõí ùò áðÜíôçóç óå áõôÞ ôç íÝá óôÜóç. Ç êñßóç, ç ðñüôáóç Þ ç Ýííïéá äåí âñßóêåôáé åêåß ÷ñïíéêÜ ðñüôåñá ùò Ýíá åßäïò ìåóïëáâïýóáò ïíôü- ôçôáò, äåí âñßóêåôáé åêåß ðñéí ôçí áíáóôï÷áóèþ. Äåí âñßóêåôáé åêåß ðñü÷åéñç åðéôåëþíôáò ôï åðéóôçìïëïãéêü Ýñãï ôïý óõó÷åôéóìïý ìïõ ìå ôïí êüóìï. Äåí âñßóêåôáé åêåß Þäç, ðåñéìÝíïíôÜò ìáò íá óôñáöïýìå óå áõôÞí Þ íá óõìðåñÜ- íïõìå ôçí ðáñïõóßá ôçò. Áðïôåëåß, ìÜëëïí, ìéá äéÜóôáóç ôçò ðáñïõóßáóçò, ìéá áëëáãÞ óôïí ôñüðï ôçò ðáñïõóßáóçò, áëëáãÞ ðïõ ðñïêýðôåé üôáí åéóáãüìáóôå óôçí ðñïôáóéáêÞ óôÜóç ìÝóù ìéáò ðñïôáóéáêÞò áíáóôü÷áóçò. Ðñïêýðôåé üôáí áëëÜæïõìå ôçí åóôßáóÞ ìáò. Ç ðñüôáóç äåí åßíáé ìéá ïíôüôçôá ðïõ õðïêá- èéóôÜ êÜôé Üëëï. Áðïôåëåß ìÝñïò ôïõ êüóìïõ ùò êüóìïõ äéáñèñùìÝíïõ, áëëÜ ôÝôïéïõ ðïõ ëáìâÜíåôáé ùò ðáñïõóßáóç êÜðïéïõ Üëëïõ: óå áõôÞ ôçí ðåñßðôùóç, ëáìâÜíåôáé ùò äéêÞ óïõ ðáñïõóßáóç. Åßíáé ìéá äéêÞ óïõ êñßóç. Ôï êÝñäïò áðü ìéá ôÝôïéá íÝá åîÞãçóç ôïõ ðþò äçìéïõñãïýíôáé ïé ðñïôÜ- óåéò Þ ïé óçìáóßåò óõíßóôáôáé óôï üôé áðïöåýãïõìå ôç ÷ñåßá ôïý íá èÝóïõìå ðñïôÜóåéò Þ óçìáóßåò ùò ìõóôçñéþäåéò íïçôéêÝò Þ åííïéáêÝò ïíôüôçôåò. Äéáôç- ñåß ôçí áìåóüôçôá êÜèå áðïâëåðôéêüôçôáò óå ó÷Ýóç ìå ôïí êüóìï: áêüìá êáé üôáí áíáöåñüìáóôå óå ìéá êñßóç, áíáöåñüìáóôå óôïí êüóìï, áëëÜ óôïí êüóìï
  • 125. 102 ÊÅÖ. 7: ÊÁÔÇÃÏÑÉÁÊÅÓ ÁÐÏÂËÅØÅÉÓ áêñéâþò ôÝôïéïí ðïõ ðñïôÜèçêå áðü êÜðïéïí. ÁõôÞ ç öáéíïìåíïëïãéêÞ áíÜëõóç ôçò êñßóçò ìÜò åðéôñÝðåé åðßóçò íá äéá- óáöçíßóïõìå ôçí èåùñßá åêåßíç ãéá ôçí áëÞèåéá ðïõ ïíïìÜæåôáé èåùñßá ôçò áíôéóôïé÷ßáò. ÓõíÞèùò, ôï ìåãáëýôåñï ðñüâëçìá ðïõ ôßèåôáé óôç óõæÞôçóç ó÷å- ôéêÜ ìå ôç èåùñßá ôçò áíôéóôïé÷ßáò åßíáé ôï ðþò èá åîçãçèåß ï ‘áãþíáò’ ìåôáîý ôçò ðñüôáóçò êáé ôçò êáôÜóôáóçò-ðñáãìÜôùí. ÁëëÜ, óôçí ðñáãìáôéêüôçôá, Ýíá âáèýôåñï ðñüâëçìá åßíáé ôï åñþôçìá ãéá ôï ôé åßíáé åîáñ÷Þò ïé ðñïôÜóåéò: ðþò äçìéïõñãïýíôáé; Ðïéá åßíáé ç ôñïðéêüôçôá ôçò ýðáñîÞò ôïõò; Ðñïôïý íá ðïýìå ðþò áíôéóôïé÷ïýí óôá ðñÜãìáôá, èá ðñÝðåé íá ðïýìå ôé åßäïõò ðñÜãìáôá åßíáé ïé ðñïôÜóåéò. Áíôß íá èÝôåé ôï áßôçìá íá êáôáíïÞóïõìå ôéò êñßóåéò, ôéò ðñïôÜóåéò êáé ôá íïÞìáôá ùò äéáìåóïëáâïýóåò ïíôüôçôåò, ç öáéíïìåíïëïãßá ôá âëÝðåé üëá áõôÜ óôç óõóôïé÷ßá ôïõò ðñïò ìéá ðñïôáóéáêÞ óôÜóç êáé ðñïò ìéá ðñïôáóéáêÞ áíáóôü÷áóç. Ðñïêýðôïõí ùò áðÜíôçóç óôï üôé ëáìâÜíïõìå ìéá êáôÜóôáóç- ðñáãìÜôùí ùò êÜôé ðïõ áðëÜ êáé ìüíï ðñïôåßíåôáé áðü êÜðïéïí. Óýìöùíá ìå áõôÞ ôçí áíÜëõóç, ü÷é ìüíï ç êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí åßíáé ‘ìÝóá óôïí êüóìï’ áëëÜ áêüìá êáé ìéá ðñüôáóç åßíáé ‘ìÝóá óôïí êüóìï’, áëëÜ ìÝóá óôïí êüóìï ìüíï óôï ìÝôñï ðïõ ï ôåëåõôáßïò ðñïâÜëëåôáé ùò ôÝôïéïò áðü êÜðïéïí. Ðñü- êåéôáé ãéá ôï ðþò ï êüóìïò ðñïâÜëëåôáé áðü êÜðïéïí ùò ðñïò ôï åßíáé ôïõ, ãéá ôï ðþò ðñïâÜëëåôáé ìÝóù áõôþí ðïõ êÜðïéïò ëÝåé. ¸÷ïõìå öèÜóåé óôï áêüëïõèï óçìåßï óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ ìáò áíÜëõóç: ìåôáêéíçèÞêáìå áðü ôçí áðëïúêÞ áðüâëåøç ôçò êáôÜóôáóçò-ðñáãìÜôùí óôçí áíáóôï÷áóôéêÞ ëÞøç ôçò ßäéáò êáôÜóôáóçò-ðñáãìÜôùí ‘ôÝôïéáò ðïõ ôßèåôáé Þ ðñïôåßíåôáé áðü åóÝíá’. ÁõôÜ ôá ìá÷áéñïðßñïõíá ‘åßíáé’ áðü áóÞìé, ìüíï óôï ìÝôñï ðïõ ôßèåíôáé ç ðáñïõóéÜæïíôáé áðü åóÝíá: åãþ äåí ôá áðïâëÝðù ðëÝïí ùò ôÝôïéá ìå ôñüðï áðüëõôï êáé áðëïúêü. Ôé óõìâáßíåé ìåôÜ; Óå áõôü ôï óç- ìåßï, Ý÷ïõìå íá êÜíïõìå ìå ìéá êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ôÝôïéá ðïõ äßäåôáé óôç äéêÞ óïõ áðüâëåøç. Äåí Ý÷ïõìå áêüìá åðéëýóåé ôï æÞôçìá ôçò áëÞèåéáò ôïõ ðñïâëÞìáôïò. Áõôü ðïõ óõìâáßíåé óôç óõíÝ÷åéá åßíáé üôé åðéóôñÝöù óôá ìá÷áéñïðßñïõíá, ôá åîåôÜæù åããýôåñá, êïéôÜæù ôçí áðüäåéîç ðþëçóçò, øÜ÷íù ãéá åããñáöÝò åðÜíù ôïõò, ßóùò ñùôþ ôç ãíþìç Üëëùí áíèñþðùí. Óôç óõíÝ÷åéá, ìåôÜ áðü åðáñêÞ åîÝôáóç, ßóùò óõìðåñÜíù: ‘íáé, ôåëéêÜ, åßíáé ðñÜãìáôé áðü áóÞìé’. ÅÜí áõôÞ åßíáé ç êáôÜëçîç ôçò Ýñåõíáò, ôüôå âñßóêù üôé ç êñßóç óïõ áíôéóôïé÷åß óôï ðþò Ý÷ïõí ôá ðñÜãìáôá. Äåí åêëáìâÜíù ðëÝïí ôçí êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ùò êÜôé ðïõ áðëÜ êáé ìüíï ðñïôåßíåôáé áðü åóÝíá. ÅðéóôñÝöù óå ìéá Üìåóç áðü- âëåøç ôïõ áíôéêåéìÝíïõ ðïõ ‘åßíáé áðü áóÞìé’, áëëÜ áõôÞ ç åðéóôñïöÞ ìïõ äåí åßíáé óáí ôçí áñ÷éêÞ áðëïúêÞ áðüâëåøç. Ôþñá Ý÷ù ôçí êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ùò åðéâåâáéùìÝíç, ùò êÜôé ðïõ Ý÷åé ðåñÜóåé ôçí óêëçñÞ åîÝôáóç ôçò ðñïôá- óéáêÞò áíáóôü÷áóçò êáé åðéâåâáßùóçò. Ç êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí åßíáé ç ßäéá
  • 126. § 7.4. Óçìáóßåò ùò ÍïçôéêÜ Þ ÅííïéáêÜ ÐñÜãìáôá 103 ìå áõôÞ ðïõ ìïõ åß÷å äïèåß áðïâëåðôéêÜ óôçí áñ÷Þ, êáé ç ßäéá ìå áõôÞ ðïõ Ýëáâá óáí íá Þôáí êÜôé ðïõ áðëÜ êáé ìüíï ðñïôÜèçêå áðü åóÝíá. ÁëëÜ ôþñá, áõôÞ ç ßäéá êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ðñïóêôÜ Ýíá íÝï óôñþìá íïÞìáôïò, ìéá íÝá ‘íïçìáôéêÞ’ äéÜóôáóç: ôþñá áðïôåëåß Ýíá åðéâåâáéùìÝíï ãåãïíüò êáé ü÷é ìéá êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ôçí ïðïßá áðïâëÝðù áðëïúêÜ. ÁõôÞ ç åîÞãçóç ôçò áíôéóôïé÷ßáò áíÜìåóá óôçí êñßóç êáé ôï ãåãïíüò ìðï- ñåß íá êëçèåß ìéá èåùñßá ôçò áëÞèåéáò ‘ðïõ áßñåé ôá åéóáãùãéêÜ’, äéüôé åìðå- ñéÝ÷åé Ýíá âÞìá êáôÜ ôï ïðïßï, áñ÷éêÜ, áðëÜ êáé ìüíï ‘áíáöÝñù óå åéóá- ãùãéêÜ’ ôçí êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí (êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò êñéôéêÞò áíÜëõóçò, ãéá üóï ÷ñüíï åêëáìâÜíù ôçí êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ùò êÜôé ðïõ áðëÜ êáé ìüíï ðñïôåßíåôáé áðü åóÝíá) êáé, óôç óõíÝ÷åéá, Ýíá âÞìá êáôÜ ôï ïðïßï áßñù ôá åéóáãùãéêÜ, êáôáñãþ ôçí ðñïôáóéáêÞ áíáóôü÷áóç, áöÞíù ôçí ðñïôáóéáêÞ óôÜóç êáé åðéóôñÝöù óôçí Üìåóç áðïäï÷Þ. Ùóôüóï, ðñüêåéôáé ãéá ìéá èåùñßá ðïõ äåí áó÷ïëåßôáé ìüíï ìå ôï áðëþò ãëùóóéêü öáéíüìåíï ôïõ íá åéóÜãåéò êáé íá áßñåéò ôá åéóáãùãéêÜ: ç èåùñßá áõôÞ äåí ÷ïñçãåß áðëÜ êáé ìüíï ìéá ãëùóóéêÞ åîÞãçóç, äéüôé ðåñéãñÜöåé ôéò ìåôáêéíÞóåéò ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò, ìåôáêéíÞóåéò ðïõ õðüêåéíôáé ôçò èÝóçò êáé ôçò Üñóçò ôùí åéóáãùãéêþí. Åêêé- íïýìå áðü ôçí áðëÞ êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí, óôç óõíÝ÷åéá ìåôáêéíïýìáóôå óôçí êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ôÝôïéá ðïõ ðñïôåßíåôáé, êáé ôåëéêÜ ìåôáêéíïýìáóôå óôçí êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ùò åðéâåâáéùìÝíç. ÖõóéêÜ, ç ÝñåõíÜ ìïõ ìðïñåß êÜëëéóôá íá êáôáëÞîåé óôï óõìðÝñáóìá üôé áõôÜ ôá ìá÷áéñïðßñïõíá äåí åßíáé ôåëéêÜ áðü áóÞìé: ôüôå, ç ‘êáôÜóôáóç- ðñáãìÜôùí ôÝôïéá ðïõ ðñïôåßíåôáé’ óõíå÷ßæåé íá õößóôáôáé ìüíéìá. Äåí áßñù ôá åéóáãùãéêÜ, äåí êáôáñãþ ôçí ðñïôáóéáêÞ áíáóôü÷áóç: ôá ìá÷áéñïðßñïõíá äåí õðÞñîáí ðïôÝ áðü áóÞìé, áðëÜ êáé ìüíï ðñïôÜèçêáí áðü åóÝíá ùò ôÝôïéá. Óõíåðþò, áõôÞ ç óõãêåêñéìÝíç ‘êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí’ Þôáí êáé åßíáé áðëÜ êáé ìüíï äéêÞ óïõ ðñüôáóç, ìüíï äéêÞ óïõ êñßóç, ìüíï äéêÞ óïõ óçìáóßá: äåí óõ- íéóôïýóå ðïôÝ ôï ðþò Þôáí ôá ðñÜãìáôá. Ç êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí áðïêëåßåôáé ìüíéìá áðü ôï íá åßíáé ðñáãìáôéêÜ ôï ðþò Ý÷ïõí ôá ðñÜãìáôá. Èá ðáñáìåßíåé ãéá ðÜíôá áðëÜ êáé ìüíï ç äéêÞ óïõ ãíþìç, êáé ìÜëéóôá ìéá ëáíèáóìÝíç ãíþìç. Åßíáé åíäéáöÝñïí íá óçìåéþóïõìå, ðáñåìðéðôüíôùò, üôé ìéá ãíþìç Þ ìéá êñßóç óõíäÝïíôáé óõíÞèùò ìå áõôüí ðïõ ôéò ðñïôåßíåé, åíþ Ýíá ãåãïíüò äåí áíÞêåé óå êÜðïéïí óõãêåêñéìÝíá: åßíáé åêåß ãéá ôïí êáèÝíá. ÁõôÞ ç öáéíïìåíïëïãéêÞ èåùñßá ãéá ôçí áëÞèåéá, áíôß íá êéíåßôáé ìåôáîý íïçôéêþí Þ óçìáóéáêþí ïíôïôÞôùí êáé ðñáãìáôéêþí ïíôïôÞôùí, áíáðôýóóåôáé áðïêëåéóôéêÜ óôï åðßðåäï ôçò ðáñïõóßáóçò. Äéáêñßíåé åêäï÷Ýò óôá åßäç ôçò ðáñïõóßáóçò (ç áðëÞ, ç êáôçãïñéáêÞ, ç ðñïôáóéáêÞ, ç åðéâåâáéùôéêÞ) êáé êÜ- íåé ëüãï ãéá ôéò ôáõôüôçôåò ðïõ åðéôõã÷Üíïíôáé óôï åóùôåñéêü ôïý êÜèå öïñÜ íÝïõ ðïëëáðëïý ðïõ åéóÜãïõí áõôÝò ïé åêäï÷Ýò. Ôï áíôéëçðôéêü áíôéêåßìåíï, Ýôóé üðùò äßäåôáé ìÝóù ôùí óêéÜóåùí, ôáõôïðïéåßôáé ðåñáéôÝñù ìÝóù ôçò êá-
  • 127. 104 ÊÅÖ. 7: ÊÁÔÇÃÏÑÉÁÊÅÓ ÁÐÏÂËÅØÅÉÓ ôçãïñéáêÞò äéÜñèñùóçò êáé öùôßæåôáé áêüìá ðåñáéôÝñù ùò áíôéêåßìåíï ìÝóù ôùí êéíÞóåùí ôçò êñéôéêÞò áíáóôü÷áóçò êáé ôçò åðéâåâáéùôéêÞò ôáõôïðïßçóçò. Ç äéÜóôáóç ôçò ãëùóóéêÞò êáôçãïñéáêÞò åðáëÞèåõóçò åéóÜãåé, åðßóçò, ìåãÜëï ðëïýôï êáé ìåãÜëç ðïéêéëßá, äéüôé åìðåñéÝ÷åé ìéá äéõðïêåéìåíéêÞ äéÜ- óôáóç. Äåí Ý÷ïõìå ìüíï ôçí Üëëç ðëåõñÜ ôïõ êýâïõ ðïõ ìðïñåß íá äåé êÜðïéïò Üëëïò ôç óôéãìÞ ðïõ åãþ âëÝðù áõôÞ ôçí ðëåõñÜ. ¸÷ïõìå åðßóçò, ìðïñïýìå íá ðïýìå, ôéò äçëþóåéò ðïõ Ýêáíáí ïé Üíèñùðïé ðñéí áðü áéþíåò, äçëþóåéò ðïõ Ý÷ïõí åðéâåâáéùèåß Þ ü÷é áðü ôïõò áíèñþðïõò ôþñá, Þ äçëþóåéò áðü áíèñþðïõò ðïëý äéáöïñåôéêïýò áðü åìÜò, áíèñþðïõò ðïõ æïõí óå äéáöïñå- ôéêü ÷ñüíï êáé ôüðï, êáé ðïõ üìùò ãßíïíôáé êáôáíïçôÝò êáé ìðïñïýí, óå ïñé- óìÝíï âáèìü, íá åðáëçèåõèïýí Þ íá äéáøåõóèïýí áðü ôçí äéêÞ ìáò Ýíóêåðôç åìðåéñßá. ¸÷ïõìå åðßóçò ôéò äçëþóåéò ðïõ Ý÷ïõí ãßíåé áðü åìÜò êáé ïé ïðïßåò èá åðéâåâáéùèïýí Þ ü÷é áðü ôïõò Üëëïõò óå Üëëï ôüðï êáé ÷ñüíï. Ç ïìéëßá åðéôñÝðåé äéõðïêåéìåíéêÝò áíôáëëáãÝò ðïõ åêôåßíïíôáé ðïëý ìáêñýôåñá áðü ü,ôé ïé áíôáëëáãÝò ðïõ âáóßæïíôáé óôéò áðëÝò êïéíÝò áíôéëÞøåéò. Ôá âÞìáôá ùò ðñïò ôçí áðïâëåðôéêüôçôá ðïõ åîåôÜóáìå –ôçò áðëïúêÞò áðüâëåøçò, ôçò êáôçãïñéáêÞò áðüâëåøçò, ôçò êñéôéêÞò êáé ðñïôáóéáêÞò áíá- óôü÷áóçò, êáé ôçò åðéóôñïöÞò óôçí åðéâåâáßùóç êáé ôçí ìç-åðéâåâáßùóç-üëá äéáäñáìáôßæïíôáé óôçí öõóéêÞ óôÜóç. Ç öáéíïìåíïëïãéêÞ èåùñßá ôçò áëÞèåéáò êáé ôçò óçìáóßáò áíáëýåé áõôÜ ôá âÞìáôá êáé ôá óôïé÷åßá ôïõò áðü Ýíá ðñï- íïìéïý÷ï óçìåßï, áõôü ôçò õðåñâáôïëïãéêÞò–öáéíïìåíïëïãéêÞò óôÜóçò. Áðü áõôÞ ôçí õøçëÞ èÝóç, áíáóôï÷Üæåôáé åðß ôùí áëçèþí êáé ôùí øåõäþí áðïâëå- ðôéêïôÞôùí ðïõ äéáäñáìáôßæïíôáé óôéò ðñï-öéëïóïöéêÝò äñáóôçñéüôçôåò óôéò ïðïßåò åìðëåêüìáóôå, êáé äéáóáöçíßæåé ôé óõìâáßíåé ìÝóá ôïõò. 7.5 ÐåñáéôÝñù ðáñáôçñÞóåéò åðß ôùí êáôçãïñéáêþí åíåñ- ãçìÜôùí êáé ôùí êáôçãïñéáêþí áíôéêåéìÝíùí Ðñïöáíþò, åßìáóôå óå ìåãáëýôåñç åãñÞãïñóç üôáí åéóáãüìáóôå óôéò êáôçãï- ñéáêÝò áðïâëÝøåéò áðü ü,ôé üôáí áðëÜ êáé ìüíï åðéôåëïýìå åíåñãÞìáôá áíôßëç- øçò, öáíôáóßáò, åíèýìçóçò Þ ðñü-ëçøçò. Óôçí êáôçãïñéáêÞ áðïâëåðôéêüôçôá õößóôáôáé êÜôé óáí Ýíá íÝï ‘ðñïúüí’, ôï êáôçãïñéáêü áíôéêåßìåíï, åßôå áõôü ëáìâÜíåôáé ùò ìéá êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí åßôå ùò ìéá êñßóç (ðïõ óõíéóôÜ ìéá êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ôÝôïéá ðïõ ðñïôåßíåôáé). Ôï íÝï áíôéêåßìåíï, ôï êáôç- ãïñéáêü áíôéêåßìåíï, ìðïñåß íá áðïóðáóèåß áðü ôï Üìåóï ðëáßóéü ôïõ êáé íá ó÷åôéóèåß ìå êÜôé Üëëï ìÝóù ôçò ÷ñÞóçò ôçò ãëþóóáò. Ìéëþíôáò óå åóÝíá, ìðïñþ íá óïõ ‘äþóù’ ôï ßäéï êáôçãïñéáêü áíôéêåßìåíï ðïõ åãþ âëÝðù êáé äéáñèñþíù ôþñá. Ìðïñåßò íá äéáñèñþóåéò êáé åóý áõôü ôï Ýíá êáé áõôü áíôé-
  • 128. § 7.5. ÐåñáéôÝñù ðáñáôçñÞóåéò 105 êåßìåíï åí ôç áðïõóßá ôïõ. Áõôü ôï åßäïò ôçò áðüóôáóçò åßíáé ðïëý ðéï ñéæéêü áðü åêåßíï ðïõ ëáìâÜíåé ÷þñá óôéò ìåôáôïðßóåéò ôïõ åáõôïý óôçí áíÜìíçóç êáé óôçí öáíôáóßá, ìÝóù ôùí ïðïßùí ìðïñþ êáé ðÜëé íá ðáñïõóéÜóù ôá ðñÜãìáôá óå åìÝíá åí ôç áðïõóßá ôïõò. Ôá åíåñãÞìáôá ôçò áíÜìíçóçò êáé ôçò öáíôáóßáò ìÜò äßäïõí ìéá ðñùôáñ÷éêÞ Ýííïéá ôïõ áðüíôïò, áëëÜ äåí åðéôñÝðïõí ôï åßäïò åêåßíï ôçò êïéíïðïßçóçò ôïõ áðüíôïò êáé ôï åßäïò ôïõ åëÝã÷ïõ ðïõ Ý÷ïõìå åð’ áõôïý ôá ïðïßá ëáìâÜíïõí ÷þñï óôçí ïìéëßá. Ç êáôçãïñéáêÞ áðïâëåðôéêüôçôá ìÜò áíõøþíåé óå ìéá áìéãþò áíèñþðéíç ìïñöÞ áëÞèåéáò, ôçí áëÞèåéá ðïõ åìðåñéÝ÷åé ïìéëßá êáé Ýëëïãç äñáóôçñéüôçôá. ÁëëÜ, åÜí åðéôñÝðåé áõôÞ ôç ìïñöÞ ôçò áëÞèåéáò, åðéôñÝðåé ôáõôü÷ñïíá ìéá áìé- ãþò áíèñþðéíç êáôÜ÷ñçóç ôçò áëÞèåéáò: êáèéóôÜ äõíáôÜ óöÜëìáôá êáé øåýäç óå ìéá ôÝôïéá êëßìáêá ðïõ õðåñâáßíåé ôéò ëáíèáóìÝíåò áíôéëÞøåéò, ôéò áíåðéôõ- ÷åßò áíáìíÞóåéò êáé ôéò ëáíèáóìÝíåò öáíôáóßåò óôï åðßðåäï ôçò ‘÷áìçëüôåñçò’ áðïâëåðôéêüôçôáò. ÅÜí ìðïñþ íá óïõ ‘äþóù’ ìéá êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ãéá ôçí ïðïßá äåí ìðïñåßò íá Ý÷åéò åìðåéñßá åóý ï ßäéïò, ìðïñþ åðßóçò íá óïõ ‘äþóù’ ìéá øåõäÞ åêäï÷Þ áõôÞò ôçò êáôÜóôáóçò-ðñáãìÜôùí ìÝóù ôçò ïìéëßáò ìïõ, Þ ìðïñþ íá óïõ ‘äþóù’ ìéá êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí ðïõ äåí óõíÝâç ðïôÝ. Ìðïñþ áêüìá êáé íá áíôéöÜóêù ðñïò ôïí ßäéï ôïí åáõôü ìïõ, äçëáäÞ, ïýôùò åéðåßí, íá ìéëþ åíÜíôéá óôïí ßäéï ôïí åáõôü ìïõ. Ìðïñþ íá Ý÷ù ìéá ðåðïß- èçóç êáé, óôç óõíÝ÷åéá, ìéá Üëëç ðïõ áíáéñåß ôçí ðñþôç. Ìðïñþ íá èåùñþ ùò áëçèÞ ôçí êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí óýìöùíá ìå ôçí ïðïßá áõôü ôï ðñüóùðï åßíáé êáëü ùò óýíôïöïò êáé, åðßóçò, íá èåùñþ ùò áëçèÞ ôçí êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí óýìöùíá ìå ôçí ïðïßá áõôü ôï ðñüóùðï åßíáé ìéóçôü ùò óýíôñïöïò. Ìðïñþ íá ðéóôåýù üôé ‘S åßíáé p’ êáé åðßóçò íá èåùñþ, ôïõëÜ÷éóôïí óõíõðïäçëùôéêÜ, üôé ‘S äåí åßíáé p’. Óõ÷íÜ, ôÝôïéåò áíôéöÜóåéò ïöåßëïíôáé óå óõíáéóèçìáôéêÝò åìðëïêÝò, êáôÜ ôéò ïðïßåò åðéèõìïýìå äýï ðñÜãìáôá ðïõ äåí ìðïñïýìå íá êáôÝ÷ïõìå ôáõôü÷ñïíá, êáé äåí èÝëïõìå íá áíôéìåôùðßóïõìå ôï ãåãïíüò üôé äåí ìðïñïýìå íá ôá Ý÷ïõìå êáé ôá äýï ìáæß. Ìðïñåß, åðßóçò, íá ïöåßëïíôáé óå óýã÷õóç, óå Ýëëåéøç ðñïóï÷Þò, óå áíéêáíüôçôá íá åëÝãîïõìå ôï äéáíïçôéêü õëéêü ôïõ ðñïêåéìÝíïõ ðñÜãìáôïò. Èá åîåôÜóïõìå áõôÞ ôç äéáíïçôéêÞ ïäü ôçò áíôßöáóçò üôáí Ýëèïõìå óôï èÝìá ôçò áóÜöåéáò. Ç åßóïäïò óôçí êáôçãïñéáêÞ ðåñéï÷Þ åðéôñÝðåé, åðßóçò, ôçí åéóáãùãÞ ôçò ëïãéêÞò. Ç ëïãéêÞ äåí áíÞêåé óôï ÷áìçëüôåñï åðßðåäï ôçò áíôßëçøçò êáé ôùí åêäï÷þí ôçò, áëëÜ áðïêôÜ ñüëï óôï êáôçãïñéáêü åðßðåäï. Áðü ôçí óôéãìÞ ðïõ óõãêñïôïýìå êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá, ìðïñïýìå íá ôá ôõðïðïéÞóïõìå êáé íá óôñÝøïõìå ôçí ðñïóï÷Þ ìáò óôçí åóùôåñéêÞ óõíÝðåéá Þ ü÷é ôùí ôýðùí ðïõ ðñïêýðôïõí. Áíôß íá áó÷ïëïýìáóôå ìå ôï êáôçãïñéáêü áíôéêåßìåíï ‘ôï áõôïêßíçôï Ý÷åé ðÜèåé æçìéÜ’, ìðïñïýìå íá áó÷ïëçèïýìå ìå ôïí êáèáñü ôýðï ‘S åßíáé p’, åíôüò ôïõ ïðïßïõ ôï ðåñéå÷üìåíï ôïõ áíôéêåéìÝíïõ Ý÷åé êáôáóôåß áäéÜöïñï êáé ç óýíôáîç äéáôçñåßôáé óôç èÝóç ôçò. Áíôß íá áó÷ïëïýìáóôå ìå
  • 129. 106 ÊÅÖ. 7: ÊÁÔÇÃÏÑÉÁÊÅÓ ÁÐÏÂËÅØÅÉÓ ôï ‘áõôïêßíçôï’, áó÷ïëïýìáóôå ìå ‘ïðïéïäÞðïôå áíôéêåßìåíï åí ãÝíåé’, êáé áíôß ãéá ôï ‘Ý÷åé ðÜèåé æçìéÜ’, áó÷ïëïýìáóôå ìå ôï ‘ïðïéïäÞðïôå êáôçãüñçìá’. Ôüôå, ìðïñïýìå íá åîåôÜóïõìå ôéò ó÷Ýóåéò áíÜìåóá óôïõò äéÜöïñïõò ôýðïõò êáé íá äïýìå, ãéá ðáñÜäåéãìá, üôé ï ôýðïò ‘S äåí åßíáé p’ äåí åßíáé óõìâáôüò ìå ôïí ôýðï ‘Sp åßíáé q’. ÅÜí Ýðñåðå íá õðïóôçñßîïõìå ôïí äåýôåñï êáé óôç óõíÝ÷åéá íá õðïóôçñßîïõìå ôïí ðñþôï (‘áõôü ôï êüêêéíï óðßôé åßíáé áêñéâü, áõôü ôï óðßôé äåí åßíáé êüêêéíï’), èá áíôéöÜóêáìå ðñïò ôïí åáõôü ìáò. Ç ëïãéêÞ óõíÝðåéá áðïôåëåß ìéá áíáãêáßá óõíèÞêç ôçò áëÞèåéáò ôùí äçëþóåùí: åÜí ïé äçëþóåéò áíôéöÜóêïõí ðñïò ôïí åáõôü ôïõò åîáéôßáò ôçò ëïãéêÞò ôïõò ìïñöÞò, ôüôå a priori äåí ìðïñïýí íá åðáëçèåõèïýí áðü ôçí åìðåéñßá ìáò ãéá ôá ßäéá ôá ðñÜãìáôá. Ìéá äéÜêñéóç åéóÜãåôáé óôç öáéíïìåíïëïãßá áíÜìåóá óå äýï åßäç ôõðé- êþí óõóôçìÜôùí, óå áõôÜ ðïõ áíÞêïõí óôá áíôéêåßìåíá êáé óôéò êáôáóôÜóåéò- ðñáãìÜôùí êáé áöïñïýí ôçí ‘ïíôïëïãéêÞ’ ðëåõñÜ ôùí ðñáãìÜôùí êáé óå åêåßíá ðïõ áíÞêïõí óôéò êñßóåéò Þ ôéò ðñïôÜóåéò êáé óôçí ðåñéï÷Þ ôïõ íïÞìáôïò Þ ôçò óçìáóßáò. Ç åðéóôÞìç ôùí ôõðéêþí äïìþí ôùí áíôéêåéìÝíùí êáé ôùí êáôá- óôÜóåùí-ðñáãìÜôùí êáëåßôáé ôõðéêÞ ïíôïëïãßá, åíþ ç åðéóôÞìç ôùí ôõðéêþí äïìþí ôùí íïçìÜôùí êáé ôùí ðñïôÜóåùí êáëåßôáé ôõðéêÞ áðïöáíôéêÞ. Áò ðñïâïýìå óå Ýíá áêüìá ó÷üëéï ó÷åôéêÜ ìå ôçí èåùñßá ðïõ ëáìâÜíåé ôéò Ýííïéåò, ôéò êñßóåéò êáé ôéò óçìáóßåò Þ ôá íïÞìáôá ùò íïçôéêÝò Þ åííïéáêÝò ïíôüôçôåò, ôçí èåùñßá ðïõ ðñïóðÜèçóá íá áíáéñÝóù. Ôï íá óêåöèåß êáíåßò üôé ôÝôïéåò ïíôüôçôåò ÷ñåéÜæïíôáé ãéá íá åîçãÞóïõìå ôçí ãíþóç ðñïäßäåé ìéá áäõíáìßá íá áíáãíùñßóïõìå ôçí áðïâëåðôéêüôçôá ôçò óõíåßäçóçò. Óçìáßíåé üôé ëáìâÜíïõìå ôçí óõíåßäçóç ùò áðëÞ óõíåéäçôüôçôá, ùò áõôïóõíåéäçóßá, óç- ìáßíåé üôé óõìðåñáßíïõìå ðùò ç áðïâëåðôéêüôçôá èá ðñÝðåé íá ðñïóôåèåß óôç óõíåßäçóç ìÝóù ôçò ðáñåìâïëÞò êÜðïéïõ åßäïõò áíáðáñÜóôáóçò: ìÝóù ìéáò Ýííïéáò, ìéáò ëÝîçò, ìéáò ðñüôáóçò, ìéáò íïçôéêÞò åéêüíáò, åíüò óõìâüëïõ, åíüò íïÞìáôïò, åíüò ‘íïÞìáôïò’. Óýìöùíá ìå áõôÞ ôçí Üðïøç, äåí åßíáé ç ßäéá ç óõíåßäçóç ðïõ åßíáé áðïâëåðôéêÞ áëëÜ ç áíáðáñÜóôáóç. Ôüôå, åßíáé áõôÞ ç ðáñåìâïëÞ ðïõ êáèéóôÜ ôçí óõíåßäçóç áðïâëåðôéêÞ êáé ðïõ åîåéäéêåýåé áõôü ôï ïðïßï áðïâëÝðåé ç óõíåßäçóç êáé ðþò ôï áðïâëÝðåé: åßíáé áõôÞ ç ðáñåìâïëÞ ðïõ åãêáèéóôÜ ìéá áðüâëåøç, ìéá áíáöïñÜ êáé Ýíá íüçìá. Ç áíáðáñÜóôáóç ìÜò óõíäÝåé ìå ôá áíôéêåßìåíá ‘åêåß Ýîù’ êáé ôïõò ðñïóäßäåé ìéá óõãêåêñéìÝíç óçìáóßá. ÁëëÜ ðþò ìéá ôÝôïéá ðñïóèÞêç èá ìðïñïýóå íá ÷ïñçãÞóåé áðïâëå- ðôéêüôçôá óôçí óõíåßäçóç; Ðþò èá ìðïñïýóáìå íá îÝñïõìå üôé áõôü ðïõ ìÜò äßäåôáé åßíáé ìéá ëÝîç, ìéá åéêüíá Þ ìéá Ýííïéá êáé üôé áõôÜ áíáðáñéóôïýí êÜôé ‘Ýîù’ áðü ôïí åáõôü ôïõò; Ðþò èá ðñïÝêõðôå ç ßäéá ç äéÜóôáóç åíüò ‘Ýîù’, åÜí áõôÞ ç äéÜóôáóç äåí åíõðÞñ÷å óå åìÜò åîáñ÷Þò; ÅÜí ç óõíåßäçóç äåí åßíáé Þäç áðü ôçí åêêßíçóÞ ôçò áðïâëåðôéêÞ, ðïôÝ äåí èá ìðïñïýóáìå íá åðåîçãÞóïõìå ðþò ìðïñåß íá ãßíåé áðïâëåðôéêÞ.
  • 130. § 7.6. Ôï Öáéíüìåíï ôçò ÁóÜöåéáò 107 7.6 Ôï Öáéíüìåíï ôçò ÁóÜöåéáò ¸÷ïõìå åîåôÜóåé ôçí êáôçãïñéáêÞ áðüâëåøç êáé ôá óýóôïé÷á áíôéêåßìåíÜ ôçò, üðùò åðßóçò ôçí áëÞèåéá, ôç óçìáóßá, ôéò êñßóåéò, ôéò êáôáóôÜóåéò-ðñáãìÜôùí, ôçí åðáëÞèåõóç êáé ôç ëïãéêÞ. Ç öáéíïìåíïëïãßá åðåîåñãÜæåôáé Ýíá áêüìá æÞôçìá, ôï ïðïßï ðáßæåé Ýíá óôñáôçãéêü ñüëï óå áõôü ôï äßêôõï öáéíïìÝíùí, Ýíá æÞôçìá ðïõ ìüíï óðÜíéá êáé ðåñéèùñéáêÜ åîåôÜæåôáé áðü ôïõò ðåñéóóüôåñïõò öéëïóüöïõò. Ðñüêåéôáé ãéá ôï öáéíüìåíï ôçò áóÜöåéáò. Ç áóÜöåéá åßíáé óçìáíôéêÞ ü÷é ìüíï óå ó÷Ýóç ìå ôï åéäéêüôåñï èÝìá ôçò ëïãéêÞò, ôçò óçìáóßáò êáé ôçò åðáëÞèåõóçò, áëëÜ êáé óå ó÷Ýóç ìå ôçí êáèçìåñéíÞ ÷ñÞóç ôçò ãëþóóáò êáé ôçí åãêáèßäñõóç åíüò õðåýèõíïõ ïìéëçôÞ. ¼ôáí ëÝìå Þ äéáâÜæïõìå êÜôé, óõíÞèùò õðïèÝôïõìå üôé óêåðôüìáóôå ìÝóù áõôïý ðïõ ëÝìå Þ äéáâÜæïõìå. Áõôü, ùóôüóï, äåí åßíáé óõ÷íÜ ôï ôé ðñÜãìáôé óõìâáßíåé. Ïé ëÝîåéò ÷ñçóéìïðïéïýíôáé óõ÷íÜ äß÷ùò óêÝøç. ºóùò äéáâÜæïõìå êÜôé ìå ôñüðï åðéöáíåéáêü, Þ ßóùò áêïýìå êÜðïéïí íá ìéëÜ ãéá êÜôé, áëëÜ áðïôõã÷Üíïõìå íá åðéóôÞóïõìå ôçí ðñïóï÷Þ ìáò óå áõôÜ ðïõ ëÝåé, ßóùò ìÜ- ëéóôá íá ëÝìå åìåßò ïé ßäéïé ðñÜãìáôá ÷ùñßò íá Ý÷ïõìå ðëÞñç óõíåßäçóç ôçò óçìáóßáò áõôþí ðïõ ëÝìå, Þ ßóùò íá åðáíáëáìâÜíïõìå ìå ôñüðï ìç÷áíéêü ü,ôé åßðå Ýíáò Üëëïò. ÌåñéêÝò öïñÝò, ôï õëéêü ãéá ôï ïðïßï ìéëÜìå ìáò õðåñâáß- íåé: äåí êáôáíïïýìå ðñÜãìáôé áõôü ðïõ ëÝìå. ÐïëëÜ áðü üóá ïé Üíèñùðïé ëÝíå ãéá ôçí ðïëéôéêÞ åßíáé, ãéá ðáñÜäåéãìá, áõôÞò ôçò êáôçãïñßáò. ÐïëëÜ áðü üóá ëÝíå åßíáé áóáöÞ: åðáíáëáìâÜíïõìå ôá óõíèÞìáôá, åðéêáëïýìáóôå ôéò ôñÝ÷ïõóåò éäÝåò, åêöÝñïõìå äçëþóåéò Üëëùí ÷ùñßò íá ôéò êáôáëáâáßíïõìå. Ïé ðåñéóóüôåñåò äçìïóêïðÞóåéò ôçò êïéíÞò ãíþìçò êáôáìåôñïýí áóáöåßò óêÝøåéò. Ç áíèñþðéíç äýíáìç ôçò ïìéëßáò, áõôÞ ç åõãåíÞò äýíáìç ðïõ ìáò ðñïóäßäåé ôçí áîéïðñÝðåéá ðïõ Ý÷ïõìå ùò áíèñþðéíá üíôá, êáèéóôÜ åðßóçò äõíáôü ãéá ìÜò íá äåß÷íïõìå üôé óêåðôüìáóôå, åíþ óôçí ðñáãìáôéêüôçôá äåí óêåðôüìá- óôå. Ðñüêåéôáé ãéá Ýíá éäéáßôåñï áíèñþðéíï ôñüðï ôïý íá áðïôõã÷Üíïõìå íá åßìáóôå áõôü ðïõ èá Ýðñåðå íá åßìáóôå, ãéá Ýíáí ðïëý óçìáíôéêü ôñüðï óôéò áíèñþðéíåò õðïèÝóåéò. Áõôü ðïõ óõìâáßíåé óôçí ïìéëßá äß÷ùò óêÝøç åßíáé ôï åîÞò: ç êáôçãï- ñéáêÞ äñáóôçñéüôçôá ðïõ èá Ýðñåðå íá áêïëïõèåß ôçí ïìéëßá äåí åðéôåëåßôáé ìå ôñüðï êáôÜëëçëï. Õößóôáôáé êÜðïéá êáôçãïñéáêÞ äñáóôçñéüôçôá, áëëÜ äåí åßíáé áíôÜîéá ôùí æçôçìÜôùí ðïõ ôßèåíôáé óå óõæÞôçóç Þ âåâáéþíïíôáé. Õöß- óôáôáé ìéá äéáäï÷Þ éäåþí áëëÜ ü÷é ìéá óêÝøç. ÅÜí ìéëþ áóáöþò, êÜðïéïò ðïõ ìå áêïýåé êáé ï ïðïßïò ëåéôïõñãåß ðåñéóóüôåñï Ýíóêåðôá áðü ü,ôé åãþ, óõíÞ- èùò âñßóêåé, êáèþò ðåñíÜ ç þñá, üôé áõôü ðïõ ëÝù äåí âãÜæåé íüçìá. ¸÷åé äéáóôñáöåß. Èá ìïõ æçôÞóåé íá äéáóáöçíßóù ôé åííïþ, íá âãÜëù íüçìá áðü ôï óýìöõñìá ðïõ ðáñïõóßáæá ìÝ÷ñé ôþñá. ÅÜí ðñïóðáèÞóåé íá åðé÷åéñçìá-
  • 131. 108 ÊÅÖ. 7: ÊÁÔÇÃÏÑÉÁÊÅÓ ÁÐÏÂËÅØÅÉÓ ôïëïãÞóåé ìáæß ìïõ, èá âñßóêåôáé óå ìéá óõíå÷Þ áðïãïÞôåõóç: ôï íá åðé÷åé- ñçìáôïëïãïýìå ìå êÜðïéïí ðïõ ïìéëåß áóáöþò åßíáé óáí íá ðñïóðáèïýìå íá ÷ñçóéìïðïéÞóïõìå ÷åéñïâïìâßäåò ãéá íá äéáëýóïõìå ìéá ïìß÷ëç. ¸íáò áêñï- áôÞò, ùóôüóï, ðïõ äåí ëåéôïõñãåß ðéï Ýíóêåðôá áðü åìÝíá äåí èá áíôéëçöèåß üôé ïìéëþ áóáöþò. ÌÝóá óôçí äéêÞ ôïõ áóÜöåéá, êáé åÜí óõìöùíåß ìå ôçí èÝóç ðïõ öáßíåôáé üôé ðáßñíù, èá íéþèåé üôé äéáñèñþíù åðéôõ÷þò ôçí êïéíÞ ìáò ðßóôç: ‘un fou trouve toujours un plus fou qui l’admire’’2 . ÅÜí ï áêñïáôÞò äåí óõìöùíåß ìå áõôü ðïõ öáßíåôáé íá ëÝù, èá åêíåõñéóôåß ìáæß ìïõ êáé èá åêöñÜóåé áõôü ðïõ öáßíåôáé íá åßíáé ìéá Üëëç ïðôéêÞ ãùíßá. ÁëëÜ óå üëá áõôÜ, ïýôå ï äéêüò ôïõ íïõò ïýôå ï äéêüò ìïõ âñßóêïíôáé ðñÜãìáôé óå äñáóôçñéüôçôá: åêöñÜæïõìå êÜôé óáí óõíáéóèçìáôéêÝò óôÜóåéò ðáñÜ äéáêñéôÝò áðüøåéò. Äåí õðÜñ÷åé åäþ ðñáãìáôéêü åðé÷åßñçìá, ìüíï ìéá óõãêüëëçóç ìéóï-äéáìïñöùìÝíùí óêÝøåùí. Ç áóÜöåéá èá ðñÝðåé íá äéáêñéèåß áðü äýï Üëëåò ìïñöÝò áðïôõ÷ßáò óå ó÷Ýóç ìå ôçí áëÞèåéá êáé ôá êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá: ôçí Üãíïéá êáé ôï ëÜèïò. ¼ôáí áãíïïýìå êÜôé, áðëþò äåí ðñïóðáèïýìå íá äéáñèñþóïõìå ôá êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá õðü åîÝôáóç: áðëÜ êáé ìüíï ðáñáìÝíïõìå óéùðçëïß ãéá ôï èÝìá. Äåí ðñïóðïéïýìáóôå üôé óêåðôüìáóôå ãéá áõôü, ïýôå öáßíåôáé óáí íá óêåðôüìáóôå. ¼ôáí êÜíïõìå ëÜèïò, äéáìïñöþíïõìå ìéá Üðïøç ãéá êÜôé, êáé ôï êÜíïõìå ñçôÜ, áëëÜ áðïäåéêíýåôáé üôé áõôÞ ç Üðïøç åßíáé ëáíèáóìÝíç. Ç ÜðïøÞ ìáò äåí èá åõóôáèïýóå åÜí ðçãáßíáìå óôá ðñÜãìáôá ãéá ôá ïðïßá ãßíåôáé ëüãïò, êáé åÜí ðñïóðáèïýóáìå íá Ý÷ïõìå ôçí åìðåéñßá ôùí ðñáãìÜôùí êáé íá ôá êáôáãñÜøïõìå Ýôóé üðùò éó÷õñéæüìáóôå üôé åßíáé. Ç ðñüôáóÞ ìáò ôüôå èá äéáøåõäüôáí. Óå Ýíá ôÝôïéï ëÜèïò, åðéôõã÷Üíïõìå ìéá äéáêåêñéìÝíç óêÝøç, êáé ðñÜãìáôé äéáñèñþíïõìå Ýíá êáôçãïñéáêü áíôéêåßìåíï, áëëÜ êáé ç óêÝøç êáé ôï áíôéêåßìåíï åßíáé ëáíèáóìÝíá. Èá ðñÝðåé íá Ý÷ïõìå õðåñâåß ôï åðßðåäï ôçò áóÜöåéáò êáé íá Ý÷ïõìå öèÜóåé óå áõôü ôçò äéáêñéôüôçôáò ãéá íá ìðïñïýìå íá êÜíïõìå ëÜèç. Ç áóÜöåéá ôïðïèåôåßôáé áíÜìåóá óôçí Üãíïéá êáé ôï ëÜèïò. ÓõíéóôÜ ìéá ðñùôüðåéñç óêÝøç. Åßíáé ìéá ðñïóðÜèåéá ãéá óêÝøç ðïõ äåí öèÜíåé ðñÜãìáôé óôçí óêÝøç, áëëÜ ðïõ ÷ñçóéìïðïéåß ôéò ëÝîåéò ðïõ áðïôåëïýí åí ãÝíåé Ýíäåéîç óêÝøçò, êáé, óõíåðþò, áðïôåëåß ìéá ðñïóðïßçóç, áí êáé ÷ùñßò ðñüèåóç. Ïé ëÝ- îåéò ðáñåëáýíïõí êáé äßíïõí ôçí åíôýðùóç ôçò óêÝøçò, áëëÜ ðßóù ôïõò õðÜñ÷åé áíåðáñêÞò óêÝøç. Óå ïñéóìÝíåò ðåñéðôþóåéò, åßíáé äõíáôüí ï ïìéëçôÞò ðïõ åêêéíåß áðü ôçí áóÜöåéá íá óêåöôåß ìÝóá áðü ôá ðñÜãìáôá ãéá ôá ïðïßá ìéëÜ êáé íá äéáñèñþ- óåé ôéò êáôáóôÜóåéò-ðñáãìÜôùí êáé ôéò êñßóåéò ðïõ åðéèõìåß íá äéáôõðþóåé. Óå áõôÞ ôçí ðåñßðôùóç, ï ïìéëçôÞò Ý÷åé êéíçèåß áðü ôçí áóÜöåéá óôç äéáêñéôü- ôçôá. Ïëïêëçñþíåé åðéôõ÷þò ôç äéáìüñöùóç ôùí êáôçãïñéáêþí áíôéêåéìÝíùí 2 [ÓôÌ]: ‘Ýíáò ôñåëüò âñßóêåé ðÜíôá êÜðïéïí ðéï ôñåëü ðïõ ôïí èáõìÜæåé’
  • 132. § 7.6. Ôï Öáéíüìåíï ôçò ÁóÜöåéáò 109 ðïõ ðñïóðáèïýóå íá óõãêñïôÞóåé. Ôþñá óêÝðôåôáé ìå äéáêñéôüôçôá. Ôþñá åß- íáé ðïõ ðáñïõóéÜæåé ôçí êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí Þ ôçí êñßóç ðïõ ðñïóðáèïýóå ðñïçãïõìÝíùò íá ðáñïõóéÜóåé. ¼ôáí ï ïìéëçôÞò ðçãáßíåé áðü ôçí áóÜöåéá óôçí äéáêñéôüôçôá, ßóùò âñåé üôé ç êñßóç ôçí ïðïßá ôåëéêÜ ïëïêëçñþíåé åßíáé, ðñÜãìáôé, ç ßäéá ìå åêåßíç ðïõ Ýèåôå ðñïçãïõìÝíùò áóáöþò: ç êñßóç åßíáé ç ßäéá óôïõò äýï ôýðïõò ðá- ñïõóßáóçò, ôïí áóáöÞ êáé ôïí äéáêñéôü ôýðï. ÁëëÜ ßóùò âñåé, åðßóçò, üôé ç äéáêñéôÞ êñßóç äåí åßíáé ç ßäéá ìå ôçí áóáöÞ: ðïëý ìÜëëïí, ßóùò âñåé üôé ç áóáöÞò êñßóç õðÝêñõðôå ìÝóá ôçò áíôéöÜóåéò êáé, ôþñá ðïõ Ý÷åé åðéôåõ÷èåß ç äéáêñéôüôçôá, ïé áíôéöÜóåéò Ýñ÷ïíôáé óôï ðñïóêÞíéï: åß÷áí êñõöôåß, åîáéôßáò áêñéâþò ôçò áóÜöåéáò. Óõíåðþò, ç äõíáôüôçôá ôçò ëïãéêÞò áíôßöáóçò Þ ôçò åóùôåñéêÞò óõíÝðåéáò áðáéôåß üôé Ý÷ïõìå öÝñåé ôçí êñßóç óôï åðßðåäï ôçò äéá- êñéôüôçôáò, üôé ôçí Ý÷ïõìå äéáñèñþóåé ìå ôñüðï äéáêñéôü. ÌÝ÷ñé ôç óôéãìÞ ðïõ ìéá êñßóç èá öèÜóåé óôçí äéáêñéôüôçôá, äåí ìðïñïýìå íá ðïýìå åÜí ðñÜãìáôé åßíáé áëçèÞò Þ øåõäÞò, Þ áêüìá êáé óõíåðÞò Þ ü÷é ðñïò ôïí åáõôü ôçò Þ ðñïò Üëëåò êñßóåéò, äéüôé äåí îÝñïõìå ðñÜãìáôé ðïéá åßíáé áõôÞ ç êñßóç. Äåí õðÜñ- ÷åé áêüìá ùò ìéá äéáêñéôÞ óçìáóßá, ìéá óçìáóßá ðïõ èá ìðïñïýóå íá åßíáé áëçèÞò Þ øåõäÞò, åóùôåñéêÜ óõíåðÞò Þ ü÷é. Èá ðñÝðåé íá îÝñïõìå ôé ëÝåé êÜðïéïò, ðñïôïý íá åßìáóôå óå èÝóç íá êáèïñßóïõìå åÜí áõôü ðïõ ëÝåé åßíáé áëçèÝò Þ øåõäÝò. Ç áóÜöåéá ìðïñåß íá õðïêñýðôåé åóùôåñéêÞ áóõíÝðåéá, áëëÜ êáé Ýëëåéøç åóùôåñéêÞò óõíï÷Þò. Ç åóùôåñéêÞ áóõíÝðåéá óçìáßíåé üôé ôï Ýíá ìÝñïò áõôïý ðïõ ëÝãåôáé áíôéöÜóêåé ðñïò Ýíá Üëëï ìÝñïò óå ó÷Ýóç ìå ôçí ôõðéêÞ ëïãéêÞ äïìÞ: ëÝìå ôáõôü÷ñïíá üôé ‘S åßíáé p’ êáé üôé ‘S äåí åßíáé p’. Ç Ýëëåéøç åóù- ôåñéêÞò óõíï÷Þò, áðü ôçí Üëëç, óçìáßíåé üôé ôï ðåñéå÷üìåíï ôùí êñßóåþí ìáò, ùò ôï áíôßèåôï ôçò ìïñöÞò, äåí Ý÷åé óõíáñìïëïãçèåß êáôáëëÞëùò. Óçìáßíåé üôé ÷ñçóéìïðïéïýìå ëÝîåéò ðåñéå÷ïìÝíïõ ðïõ äåí âãÜæïõí íüçìá üôáí ðáñáôß- èåíôáé ìáæß: ßóùò ðïýìå, ãéá ðáñÜäåéãìá, êõñéïëåêôþíôáò, üôé ôï Ýèíïò åßíáé ìéá ìåãÜëç ïéêïãÝíåéá, üôé Ýíá ðïëéôéêü óýíôáãìá åîáóöáëßæåé äïõëåéÜ ãéá ôïí êáèÝíá, Þ üôé ï åãêÝöáëïò ãíùñßæåé ðïéïò Ýñ÷åôáé áðü ôçí ðüñôá (ôï ðñüóùðï ãíùñßæåé ôá ðñÜãìáôá, ü÷é ï åãêÝöáëïò). Ç áíôßöáóç ó÷åôßæåôáé ìå ôçí ôõðéêÞ ìïñöÞ ôùí êñßóåùí, ç Ýëëåéøç åóùôåñéêÞò óõíÝðåéáò ó÷åôßæåôáé ìå ôï ðåñéå- ÷üìåíü ôïõò, êáé áìöüôåñåò ìðïñïýí íá ðñïêýøïõí óôçí ïìß÷ëç ôçò áóÜöåéáò. Ïé ëÝîåéò åííïïýí ðñÜãìáôá, áëëÜ åßíáé äõíáôüí íá ðáñáèÝóïõìå ôéò ëÝîåéò ìå ôÝôïéï ôñüðï þóôå ôï üëïí íá ìçí åííïåß êáíÝíá ðñÜãìá. ÏñéóìÝíá ìÝñç ôïõ üëïõ ‘ìéëïýí åíáíôßïí’ Üëëùí ìåñþí, Þ ïñéóìÝíá ìÝñç äåí åðéäÝ÷ïíôáé ìéá êáôÜëëçëç ìßîç ìå Üëëá ìÝñç (ôá ãíùñßóìáôá ðïõ áíÞêïõí óôéò ïéêïãÝíåéåò áíáìéãíýïíôáé ìå ôá Ýèíç, ôá ãíùñßóìáôá ôïõ ðñïóþðïõ ùò ïëüôçôáò áíáìé- ãíýïíôáé ìå åêåßíá ôùí ïñãáíéêþí ìåñþí ôïõ áíèñþðïõ). Ï êáèÝíáò êéíåßôáé êÜðïéá óôéãìÞ óôï ÷þñï ôçò áóÜöåéáò, êáé óå áõôü äåí
  • 133. 110 ÊÅÖ. 7: ÊÁÔÇÃÏÑÉÁÊÅÓ ÁÐÏÂËÅØÅÉÓ õðÜñ÷åé ôßðïôá ôï äõóÜñåóôï. Èá ðñÝðåé íá îåêéíÞóïõìå ìÝóá óôçí áóÜöåéá üôáí åéóáãüìáóôå óå Ýíá íÝï ôïìÝá ôçò óêÝøçò. Ïé éäÝåò ðïõ Ýñ÷ïíôáé óôï íïõ ìáò åßíáé ó÷åäüí ðÜíôá, áñ÷éêÜ, áóáöåßò êáé ìÜò êáëïýí íá ôéò ïäçãÞóïõìå óôçí äéáêñéôüôçôá, üôáí öéëôñÜñïíôáé ïé åóùôåñéêÝò áóõíÝðåéåò êáé ç Ýëëåéøç åóùôåñéêÞò óõíï÷Þò. Ï ìáèçôÞò ðïõ îåêéíÜ ôá ìáèçìáôéêÜ êéíåßôáé, óõíÞèùò, ìÜëëïí óôçí áóÜöåéá óå ó÷Ýóç ìå ôá êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá ðïõ äéáñèñþ- íåé. ÅÜí åßíáé êáëüò ìáèçôÞò, èá êéíçèåß ðñïò ôçí äéáêñéôüôçôá. ÏñéóìÝíïé Üíèñùðïé ìðïñïýí íá ïäçãçèïýí óôçí äéáêñéôüôçôá ðéï åýêïëá êáé ðéï ãñÞ- ãïñá áðü ôïõò Üëëïõò. ÏñéóìÝíïé Üíèñùðïé äåí ìðïñïýí íá îåöýãïõí ðïôÝ, óå ïñéóìÝíïõò ôïìåßò, áðü ôçí áóÜöåéá, åíþ Üëëïé ìåôÜ äõóêïëßáò îåöåýãïõí áðü ôçí áóÜöåéá óå ïðïéïäÞðïôå ôïìÝá. Áðëþò äåí óêÝðôïíôáé ìå óáöÞíåéá êáé ìå äéáêñéôüôçôá, êáé üìùò ÷ñçóéìïðïéïýí ôçí ãëþóóá, ðñÜãìá ðïõ ßóùò ôïõò êÜíåé íá öáßíïíôáé óôïõò Üëëïõò óáí íá óêÝðôïíôáé êõñéïëåêôéêÜ. Ï öëýáñïò åßíáé Ýíá æùíôáíü ðáñÜäåéãìá áóÜöåéáò. Ç êïéíÞ ãíþìç åßíáé óêåðáóìÝíç ìå áóÜöåéá, áðáéôþíôáò áðü ôá äçìüóéá ðñüóùðá áíôéöáôéêÜ ðñÜãìáôá. Áõôü ðïõ ‘ëÝíå ïé ðïëëïß’ [óôá ãáëëéêÜ ‘on dit’, óôá ãåñìáíéêÜ ‘man sagt’] åßíáé ôï ðéï ðåñéâüçôï ðáñÜäåéãìá áóÜöåéáò, áëëÜ äåí ðáýåé íá åßíáé ôï óçìåßï åê- êßíçóçò ôçò áõèåíôéêÞò óêÝøçò. Ïé óêÝøåéò ìáò, ôá êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá ðïõ óõãêñïôïýìå, äåí ïëïêëçñþíïíôáé ïýôå óôéëâþíïíôáé åîáñ÷Þò. Áò ïëïêëçñþóïõìå ëÝãïíôáò üôé ç åäþ åðåîåñãáóßá ôçò áóÜöåéáò åß÷å íá êÜíåé ìå ôçí åìöÜíéóÞ ôçò óôçí ïìéëßá êáé óôçí óêÝøç, áëëÜ üôé ç áóÜöåéá ëáìâÜíåé ÷þñá åðßóçò êáé óôçí ðñÜîç. ÊÜðïéïò ðïõ ïìéëåß ÷ñïíßùò äß÷ùò óêÝøç åßíáé ðéèáíü üôé ðñÜôôåé ìå ôïí ßäéï ôñüðï, êéíïýìåíïò ìå êëõäùíéóìïýò êáé ìå áðåéñßá áðü ôçí ìßá ðñÜîç óôçí Üëëç, êáé êáôáëÞãïíôáò óå Ýíá ìåãáëü- ðñåðï óõíïíèýëåõìá. Óå áõôÞ ôçí ðåñßðôùóç, åßíáé ç âïýëåõóç êáé ç åðéëïãÞ ðïõ Ý÷ïõí äéáâñùèåß áðü ôçí åóùôåñéêÞ áóõíÝðåéá êáé ôçí Ýëëåéøç åóùôåñéêÞò óõíï÷Þò ôéò ïðïßåò åðéöÝñåé ç áóÜöåéá. Ôï èÝáìá áõôÞò ôçò óõìðåñéöïñÜò, åßôå óôéò ðñïóùðéêÝò åßôå óôéò èåóìéêÝò åßôå óôéò ðïëéôéêÝò õðïèÝóåéò, ðñïêáëåß åßôå ôïí ïßêôï åßôå ôçí ëýðç óôïí ðáñáôçñçôÞ, áíáëüãùò ìå ôï ðþò åðçñåÜæåôáé áðü ôçí åí ëüãù ðñÜîç. 7.7 ÊáôçãïñéáêÜ Áíôéêåßìåíá êáé Áíèñþðéíç ÄéÜíïéá Áíôß íá êëåßóïõìå áõôü ôï ÊåöÜëáéï ìå ôï æÞôçìá ôçò áóÜöåéáò, ç ïðïßá áðï- ôåëåß ìéá Ýëëåéøç óôï åóùôåñéêü ôçò áíèñþðéíçò óêÝøçò, áò ôåëåéþóïõìå ìå ìéá ðéï èåôéêÞ ÷ñïéÜ, êáé áò åîåôÜóïõìå ïñéóìÝíåò áðü ôéò áñåôÝò óôï åóùôåñéêü ôïõ ðåäßïõ ôùí êáôçãïñéáêþí áíôéêåéìÝíùí. Ç áíèñþðéíç ãëþóóá äéáöÝñåé áðü ôïõò Þ÷ïõò ôùí æþùí, äéüôé åìðåñéÝ- ÷åé óýíôáîç. Ç áíèñþðéíç ãëþóóá åìðåñéÝ÷åé Þ÷ïõò, áëëÜ ïé Þ÷ïé ôçò åßíáé
  • 134. § 7.7. ÊáôçãïñéáêÜ Áíôéêåßìåíá êáé Áíèñþðéíç ÄéÜíïéá 111 äïìçìÝíïé óýìöùíá ìå öùíçìáôéêïýò êáíüíåò êáé óýìöùíá ìå ãñáììáôéêÜ ìÝñç, êëßóåéò êáé èÝóåéò. Åßíáé ç ãñáììáôéêÞ ôÜîç ôçò ãëþóóáò ðïõ êÜíåé ôï ãëùóóéêü óýóôçìá óçìåßùí íá õðüêåéôáé óôïí áíèñþðéíï Ýëåã÷ï, ðïõ ôï êáèéóôÜ Ýíá óýóôçìá ôÝôïéáò åîáéñåôéêÞò ðïëõðëïêüôçôáò êáé ëåðôüôçôáò, êáé ðïõ ôïõ åðéôñÝðåé íá ãßíåé ôï ü÷çìá ôçò åîÜóêçóçò ôçò áëÞèåéáò. Ç óýíôáîç áíõøþíåé ôïõò Þ÷ïõò ôùí æþùí óå áíèñþðéíï ëüãï. Óôçí öáéíïìåíïëïãßá ôá óõíôáêôéêÜ óôïé÷åßá ôçò ãëþóóáò Ý÷ïõí êëçèåß óõí-êáôçãïñçìáôéêÜ ìÝñç ôçò ãëþóóáò, äéüôé ‘óõíïäåýïõí’ ôéò åêöñÜóåéò ðïõ áðëÜ êáé ìüíï ïíïìáôßæïõí ôá áíôéêåßìåíá êáé ôá ãíùñßóìáôÜ ôïõò, ôá êáôçãïñçìáôéêÜ ìÝñç ôçò ãëþóóáò. Ôá óõíôáêôéêÜ ìÝñç ôçò ãëþóóáò åîõðçñåôïýí ðñïöáíþò ôï íá óõíäÝïõìå ëÝîåéò. Óõíéóôïýí ôçí ãñáììáôéêÞ ìéáò ãëþóóáò. Áõôü ôï ãëùóóéêü Ýñãï äåí ïëïêëçñþíåé, ùóôüóï, ôçí áðïóôïëÞ ôïõò. Ëåéôïõñãïýí åðßóçò óôï åðßðåäï ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò: ç óýíôáîç ôçò ãëþóóáò ó÷åôßæåôáé ìå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ìðïñïýí íá ðáñïõóéáóèïýí ôá ðñÜãìáôá óå åìÜò, ìå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ìðïñïýìå íá ôá áðïâëÝøïõìå êáé íá ôá äéáñèñþóïõìå. Ôá óõíôáêôéêÜ ìÝñç ôçò ãëþóóáò åîõðçñåôïýí óôï íá åêöñÜóïõìå ôïõò óõíäõáóìïýò ôùí ðá- ñïõóéÜóåùí, ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ôá ðñÜãìáôá ìðïñïýí íá ðáñïõóéáóèïýí óýìöùíá ìå ðïéêßëåò ó÷Ýóåéò ‘üëïí-ìÝñç’. Ç öáéíïìåíïëïãßá äåí åîåôÜæåé áðëÜ êáé ìüíï ôïí ãëùóóéêü ñüëï ôçò ãñáììáôéêÞò, üðùò êÜíåé ç äïìéêÞ ãëùó- óïëïãßá: ó÷åôßæåé åðßóçò ôç óýíôáîç ìå ôç äñáóôçñéüôçôá ôïõ íá öáíåñþíïõìå ôçí áëÞèåéá, ìå ôçí åðßôåõîç ôçò åíÜñãåéáò. Ôá ìç-óõíôáêôéêÜ óôïé÷åßá ôçò ãëþóóáò (ïé üñïé üðùò ‘äÝíôñï’ êáé ‘ðñÜ- óéíï’) áðëÜ êáé ìüíï ïíïìáôßæïõí ôá ðñÜãìáôá êáé ôá ãíùñßóìáôÜ ôïõò, áëëÜ ôá óõíôáêôéêÜ ìÝñç åêöñÜæïõí ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ôá ðñÜãìáôá êáé ôá ãíùñßóìáôá áíáäýïíôáé óôçí áíôßèåóÞ ôïõò. Ôá óõíôáêôéêÜ ìÝñç ôùí åêöñÜ- óåùí Ý÷ïõí áíôéêåéìåíéêÜ óýóôïé÷á. Óôçí äÞëùóç: ‘ôï äÝíôñï åßíáé ðñÜóéíï’, ïé üñïé ‘äÝíôñï’ êáé ‘ðñÜóéíï’ ðñïöáíþò ïíïìáôßæïõí ôá ðñÜãìáôá êáé ôá ãíùñß- óìáôá ðïõ ìðïñïýí íá äïèïýí óôçí áíôßëçøç, áëëÜ êáé ôï óõíäåôéêü ñÞìá ‘åß- íáé’ Ý÷åé åðßóçò áíôéêåéìåíéêÞ áíáöïñÜ, äéüôé ç äÞëùóç äåí ðáñïõóéÜæåé áðëÜ êáé ìüíï ôï äÝíôñï êáé ôï ðñÜóéíï. Ç äÞëùóç ðáñïõóéÜæåé ôï ‘åßíáé-ðñÜóéíï ôïõ äÝíôñïõ’, Þ ôçí êáôÜóôáóç-ðñáãìÜôùí üôé ôï äÝíôñï åßíáé ðñÜóéíï. Ôï üôé ôï äÝíôñï ‘åßíáé ìå ãíùñßóìáôá’ áíôéóôïé÷åß óôï óõíäåôéêü ñÞìá ‘åßíáé’. Ôï óõíäåôéêü ñÞìá ‘åßíáé’ äåí óõíäÝåé áðëÜ êáé ìüíï ôéò ëÝîåéò ‘äÝíôñï’ êáé ‘ðñÜ- óéíï’, áëëÜ åðéôñÝðåé íá áðïâëÝðïõìå ôï ‘åßíáé-ðñÜóéíï ôïõ äÝíôñïõ’, áêüìá êáé åí ôç áðïõóßá ôïõ. Ãéá íá ðÜñïõìå Ýíá Üëëï ðáñÜäåéãìá, åÜí èÝëáìå íá óõíäõÜóïõìå äýï üñïõò, üðùò ôï ‘ðéðÝñé’ êáé ôï ‘áëÜôé’, ï ãñáììáôéêüò óýíäå- óìüò ‘êáé’ èá áíôéóôïé÷ïýóå óôï ‘åßíáé ìáæß’ ôùí äýï áíôéêåéìÝíùí: ôá äýï áõôÜ ðñÜãìáôá äåí ðáñïõóéÜæïíôáé áðëÜ êáé ìüíï áôïìéêÜ, áëëÜ ðáñïõóéÜæïíôáé ùò ðñïò ôï üôé åßíáé ìáæß, óáí íá èåùñïýíôáé Ýíá ðñÜãìá. Óõíåðþò, ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï ôá ðñÜãìáôá ìðïñïýí íá äéáñèñùèïýí ãéá
  • 135. 112 ÊÅÖ. 7: ÊÁÔÇÃÏÑÉÁÊÅÓ ÁÐÏÂËÅØÅÉÓ ìáò, ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï ìðïñïýí íá áðïôåëÝóïõí áíôéêåßìåíï áðüâëåøçò, åí ôç áðïõóßá Þ åí ôç ðáñïõóßá ôïõò, ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï ‘äéá÷ùñßæïíôáé’ Þ ‘åíþíïíôáé óå Ýíá üëïí’, êáèßóôáôáé äõíáôüò ÷Üñç óôç óýíôáîç ôçò ãëþóóáò, êáé ôï ðíåýìá ôçò ãñáììáôéêÞò ôçò êÜèå ãëþóóáò ðáñÝ÷åé Ýíá ýöïò ðáñïõóßáóçò ðïõ åßíáé äéáöïñåôéêü ãéá êÜèå ãëþóóá. Ç öáéíïìåíïëïãßá ó÷åôßæåé ôç óýíôáîç ìå ôéò ôñïðéêüôçôåò ôçò ðáñïõóßáóçò. ¼ôáí êáôáãñÜöïõìå Ýíá êáôçãïñéáêü áíôéêåßìåíï, êéíïýìáóôå áðü ôçí óõíÝ÷åéá ôçò áíôßëçøçò óôçí ðéï áðüôïìç, áóõíå÷Þ ðáñïõóßá ôùí äéáíïçôé- êþí áíôéêåéìÝíùí, üðïõ ôï üëïí êáé ôá ìÝñç áíáãíùñßæïíôáé ñçôÜ. Ðáñïõ- óéÜæïõìå êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá õøçëüôåñçò âáèìßäáò êáé áõôÜ ôá áíôéêåß- ìåíá ôïðïèåôïýíôáé óå äéáêñéôÜ ‘äÝìáôá’. ÕðÜñ÷ïõí ðïëëÜ ôÝôïéá äÝìáôá, ôá ïðïßá åêöñÜæïíôáé óôéò äéÜöïñåò äçëþóåéò ðïõ êÜíïõìå, êáé åßíáé üëá áëëçëï- ó÷åôéæüìåíá. Ôá áíôéêåßìåíá ðïõ äßäïíôáé óôçí äéÜíïéá äéáìïñöþíïõí Ýíá äß- êôõï. Ôåêìçñéþíïõìå ôï êÜèå êáôçãïñéáêü áíôéêåßìåíï üôáí ôï åêöñÜæïõìå: âÜæïõìå ôïí åáõôü ìáò óôç äéáäéêáóßá ôçò åããñáöÞò, èÝôïõìå áêñéâþò áõôü Þ åêåßíï. ËÝìå êÜôé, óôç óõíÝ÷åéá ëÝìå êÜôé Üëëï, êáé ðÜëé êÜôé Üëëï, áëëÜ, êáèþò ìåôáêéíïýìáóôå óå íÝåò äçëþóåéò, áõôÝò ðïõ êÜíáìå ðñïçãïõìÝíùò ðá- ñáìÝíïõí óå éó÷ý, êáé ü,ôé ëÝìå óôç óõíÝ÷åéá èá ðñÝðåé íá åßíáé óõíåðÝò ìå ü,ôé åßðáìå ðñïçãïõìÝíùò. Ïé óõíäÝóåéò áíÜìåóá óå üëá áõôÜ ôá êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá åßíáé ëïãéêÝò êáé ü÷é áðëÜ êáé ìüíï óõíåéñìéêÝò. Ìðïñïýìå íá ñùôÞóïõìå êáôÜ ðüóïí áõôü ôï êáôçãïñéáêü áíôéêåßìåíï åßíáé óõíåðÝò ðñïò Ýíá Üëëï, ìðïñïýìå íá êáëÝóïõìå ôïí ïìéëçôÞ íá áðïöýãåé ôéò áíôéöÜóåéò (äçëáäÞ, íá áðïöýãåé íá ðåé êÜôé ‘åíÜíôéá’ óå áõôü ðïõ åßðå ðñïçãïõìÝíùò). Ìðïñïýìå åðßóçò íá êáëÝóïõìå ôïí ïìéëçôÞ íá åîçãÞóåé ôé Ý÷åé äéáñèñþóåé, íá äþóåé ëüãï ãéá áõôü Þ íá äþóåé äéáóáöçíßóåéò. Ôï êáôçãïñéáêü ðåäßï åßíáé ï ÷þñïò ôïõ ëüãïõ, êáé ç öáéíïìåíïëïãßá åîåôÜæåé ôéò óýíèåôåò áðïâëåðôéêü- ôçôáò ðïõ ôï óõãêñïôïýí. ¼ôáí åðéôõã÷Üíïõìå íá ìåôáöÝñïõìå ôá áíôéêåßìåíá ôçò åìðåéñßáò óôçí áêñßâåéá ôùí êáôçãïñéáêþí áíôéêåéìÝíùí, äåí ôá áðïóðáóìáôïðïéïýìå óå êïì- ìÜôéá ÷ùñßò óýíäåóç ôï Ýíá ìå ôï Üëëï. Ðïëý ìÜëëïí, êáèéóôïýìå ðñïóéôÞ ìéá ðéï âáèéÜ óõíÝ÷åéá áíÜìåóá óôá ðñÜãìáôá. Áíôß ãéá ìéá áíôéëçðôéêÞ ñïÞ, äßäïõìå áëëçëï-ó÷åôéæüìåíåò êáôáóôÜóåéò-ðñáãìÜôùí êáé, ðßóù áðü áõôÝò, ôï íüçìá åíüò êüóìïõ. Ôï êáôçãïñéáêü ðåäßï öÝñåé ìéá íÝá äéáñèñùìÝíç Ýííïéá ôïõ üëïõ: äåí éó÷ýåé ç èÝóç üôé ìüíï ôï ðñï-êáôçãïñéáêü ðåäßï åßíáé ïëéóôéêü. Ç áêñßâåéá êáé ç äéáêñéôüôçôá óôçí óêÝøç äåí åîáôïìéêåýïõí ôá ðñÜãìáôá, áëëÜ ÷ïñçãïýí ìéá ðéï ïîåßá åêôßìçóç ôçò üëçò åéêüíáò, åðéôñÝðïíôÜò ìáò íá êáôáíïïýìå ôï äÜóïò åðåéäÞ áêñéâþò êáôáíïïýìå ôá äÝíôñá. Ôá óõíôáêôéêÜ ìÝñç ôçò ïìéëßáò åêöñÜæïõí êáôçãïñéáêÝò ìïñöÝò, êáé êÜ- íïíôáò êÜôé ôÝôïéï ìáò âïçèïýí íá åêöñÜóïõìå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ðá- ñïõóéÜæåôáé óå åìÜò ï êüóìïò, áëëÜ åðéôåëïýí åðßóçò êáé ìéá Üëëç ëåéôïõñãßá.
  • 136. § 7.7. ÊáôçãïñéáêÜ Áíôéêåßìåíá êáé Áíèñþðéíç ÄéÜíïéá 113 Ìáò ÷ñçóéìåýïõí ùò ðñïò ôï üôé áðïôåëïýí Ýíäåéîç Þ óÞìá üôé ï ïìéëçôÞò åðéôåëåß åêåßíá ôá åíåñãÞìáôá óêÝøçò ðïõ óõãêñïôïýí ôá êáôçãïñéáêÜ áíôé- êåßìåíá. Áðïôåëïýí óÞìá ãéá ôï üôé ï ïìéëçôÞò ïìéëåß êáé åêöÝñåé ìéá Üðïøç, üôé áõôü ðïõ êÜíåé äåí åßíáé áðëþò íá ãïããýæåé êáé íá ñåýåôáé. ¼ôáí áêïýìå êÜðïéïí íá ìéëÜ, áêïýìå êÜôé ðåñéóóüôåñï áðü ü,ôé ïé áðëïß Þ÷ïé: áêïýìå åðßóçò ôçí ãñáììáôéêÞ ôÜîç ôùí Þ÷ùí. ×Üñç óå áõôü ôïí êþäéêá åêöñÜæåôáé óå ìÜò ï êüóìïò êáé ôá ðñÜãìáôá, êáé äßäåôáé óå ìáò ç ðáñïõóßá åíüò ïìé- ëçôÞ ï ïðïßïò ëáìâÜíåé ôçí åõèýíç ãéá ôï üôé ï êüóìïò åêöñÜæåôáé ìå áõôü ôïí ôñüðï. Ç ãëþóóá êáé ç óýíôáîç ÷ñçóéìïðïéïýíôáé ãéá íá áðïêáëõöèåß Ýíáò êüóìïò êáé ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óå áõôü ôïí êüóìï, áëëÜ åðßóçò áðïêáëý- ðôïõí, ìå Ýíá äéáöïñåôéêü ôñüðï, ôïí ïìéëçôÞ ðïõ ÷ñçóéìïðïéåß ôçí ãëþóóá êáé ôç óýíôáîç åêåßíç ôçí óôéãìÞ. Áðïêáëýðôïõí Ýíá õðåñâáôïëïãéêü åãþ, Ýíáí õðåýèõíï öïñÝá ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò êáé ôçò åíÜñãåéáò. Óå áõôü ôï ÊåöÜëáéï åîåôÜóáìå ôçí êáôçãïñéáêÞ áðïâëåðôéêüôçôá, ôç ìïñöÞ ôçò áðüâëåøçò ðïõ åðéóõìâáßíåé åðß ôùí ðéï âáóéêþí ìïñöþí ôçò áíôßëç- øçò êáé ôùí åêäï÷þí ôçò. Ç êáôçãïñéáêÞ áðüâëåøç åßíáé ôï ðåäßï ôïõ Ëüãïõ. ÅãêáèéóôÜ êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá, áíôéêåßìåíá ðïõ Ý÷ïõí äéáâñùèåß áðü ôç óýíôáîç, áíôéêåßìåíá üðïõ êáôáãñÜöïíôáé ñçôÜ ôï üëïí êáé ôá ìÝñç. Ôá êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá óôçñßæïíôáé óôçí ïíôïëïãéêÞ ðëåõñÜ ôùí ðñáãìÜôùí (êáôáóôÜóåéò-ðñáãìÜôùí, ðñÜãìáôá, êáôçãïñÞìáôá) êáé åðßóçò óôçí áðïöá- íôéêÞ ðëåõñÜ (êñßóåéò, ðñïôÜóåéò, íïÞìáôá, õðïêåßìåíá, êáôçãïñïýìåíá). Ç åðáëÞèåõóç êéíåßôáé áíÜìåóá óôéò äýï áõôÝò ðëåõñÝò, áíÜìåóá óôçí ïíôïëï- ãéêÞ êáé ôçí áðïöáíôéêÞ ðëåõñÜ. Ïé êáôáóôÜóåéò-ðñáãìÜôùí êáé ïé êñßóåéò ðñÝðåé íá ïäçãçèïýí óôçí äéáêñéôüôçôá ðñïôïý ìðïñÝóïõí íá ãßíïõí åðéäå- êôéêÝò åðéâåâáßùóçò Þ äéÜøåõóçò, êáé ìÜëéóôá ðñïôïý ìðïñÝóïõí íá ãßíïõí êáôáíïçôÝò (ðñÜãìáôé, ôï íá ïäçãçèïýí óôçí äéáêñéôüôçôá óçìáßíåé íá êáôá- íïçèïýí). Ïäçãïýíôáé óôç äéáêñéôüôçôá åîåñ÷üìåíåò áðü ôçí ìÞôñá ôçò áóÜ- öåéáò, ç ïðïßá áðïôåëåß Ýíá åßäïò èåìåëßïõ êáé ðçãÞò ôçò êáôçãïñéáêüôçôáò. Ç ðñïóï÷Þ ìáò êáôåõèýíèçêå ðñïò ôá êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá áëëÜ, üðùò Ý÷ïõìå óçìåéþóåé, ôï ðåäßï ôçò êáôçãïñéáêüôçôáò åìðåñéÝ÷åé åðßóçò ôçí áíÜ- äåéîç åíüò õðåýèõíïõ ïìéëçôÞ. Áðáéôåß Ýíá åãþ ðïõ èá Ý÷åé áíõøùèåß ðÜíù áðü åêåßíï ôï åãþ ðïõ óõãêñïôåßôáé óôçí áíôßëçøç, ôçí áíÜìíçóç êáé ôçí öáíôáóßá. Ôá êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá ðåñéëáìâÜíïõí ôçí êáôçãïñéáêÞ äñáóôçñéüôçôá, ç ïðïßá áðáéôåß, ìå ôç óåéñÜ ôçò, Ýíáí öïñÝá ôçò áëÞèåéáò ðïõ åðéôåëåß áõôÞ ôçí äñáóôçñéüôçôá. Ðñïò áõôü ôï åãþ, ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ, èá óôñáöïýìå ôþñá.
  • 137. 114 ÊÅÖ. 7: ÊÁÔÇÃÏÑÉÁÊÅÓ ÁÐÏÂËÅØÅÉÓ
  • 138. ÊåöÜëáéï 8 ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÔÏÕ ÅÁÕÔÏÕ Ôá ðñÜãìáôá ðïõ äßäïíôáé óôçí åìðåéñßá ðáñïõóéÜæïíôáé ùò ôáõôüôçôåò óôï åóùôåñéêü åíüò ðïëëáðëïý åìöáíßóåùí. Ï ßäéïò ìáò ï åáõôüò, ôï ‘åãþ’ ìáò, åãêáèßóôáôáé åðßóçò êáé ðáñïõóéÜæåôáé óå ìáò ùò ìéá ôáõôüôçôá óôçí ðïëëü- ôçôá åìöáíßóåùí, áëëÜ ôï ðïëëáðëü åíôüò ôïõ ïðïßïõ ðáñïõóéáæüìáóôå óôïõò åáõôïýò ìáò åßíáé äéáöïñåôéêü áðü åêåßíï åíôüò ôïõ ïðïßïõ ðáñïõóéÜæïíôáé ôá ðñÜãìáôá. Äåí åìöáíéæüìáóôå óôïí êüóìï ùò áðëÜ êáé ìüíï Ýíá åðéðëÝïí ðñÜãìá: åãåßñåôáé ï êáèÝíáò áðü åìÜò ùò êÝíôñï, ùò öïñÝáò ôçò áðïâëåðôéêÞò ôïõ æùÞò, ùò åêåßíïò óôïí ïðïßï äßäåôáé ï êüóìïò êáé ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï. Ç äýíáìÞ ìáò áõôÞ ãéá äéÜíïéîç ôïõ êüóìïõ, ôï üôé åßìáóôå ç äïôéêÞ ôçò åìöÜíéóçò ôùí ðñáãìÜôùí ðïõ åìöáíßæïíôáé, ìáò åéóÜãåé óôçí æùÞ ôïõ ðíåýìáôïò êáé óôïí áíèñþðéíï ôñüðï ôïõ åßíáé. 8.1 Ôï Åìðåéñéêü êáé ôï Õðåñâáôïëïãéêü Åãþ Õößóôáôáé ìéá êáôáðëçêôéêÞ áìöéëïãßá ó÷åôéêÜ ìå ôï åãþ: áðü ôç ìéá, áðïôåëåß Ýíá óýíçèåò ìÝñïò ôïõ êüóìïõ, Ýíá áðü ôá ðïëëÜ ðñÜãìáôá ðïõ åíïéêïýí óå áõôüí. ÊáôáëáìâÜíåé ÷þñï, äéáñêåß ìÝóá óôïí ÷ñüíï, Ý÷åé öõóéêÜ êáé øõ÷éêÜ ãíùñßóìáôá, êáé áëëçëåðéäñÜ áéôéáêÜ ìå Üëëá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï. ÅÜí ðÝóåé, ðÝöôåé üðùò êáé êÜèå Üëëï óþìá. ÅÜí óðñù÷èåß, áíáôñÝðåôáé üðùò êáé êÜèå Üëëï ðñÜãìá. ÅÜí ôý÷åé ÷çìéêÞò åðåîåñãáóßáò, áíôéäñÜ üðùò êáé êÜèå Üëëïò æùíôáíüò ïñãáíéóìüò. ÅÜí öùôåéíÝò áêôßíåò êôõðÞóïõí ôá ïðôéêÜ üñ- ãáíÜ ôïõ, áíôéäñÜ çëåêôñïíéêÜ, ÷çìéêÜ êáé øõ÷ïëïãéêÜ. ‘Åãþ’ åßìáé Ýíá õëéêü, ïñãáíéêü êáé øõ÷ïëïãéêü ðñÜãìá. ÅÜí Ýðñåðå íá åêëÜâïõìå ôïí åáõôü áðëÜ êáé ìüíï ùò Ýíá áðü ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï, èá ôïí áíôéìåôùðßæáìå ùò áõôü ðïõ ìðïñïýìå íá ïíïìÜóïõìå åìðåéñéêü åãþ. 115
  • 139. 116 ÊÅÖ.8: ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÔÏÕ ÅÁÕÔÏÕ Áðü ôçí Üëëç, áõôüò ï ßäéïò åáõôüò ìðïñåß íá öáíåñùèåß êáô’áíôßèåóç ðñïò ôïí êüóìï. Áðïôåëåß ôï êÝíôñï ôçò äéÜíïéîçò, êÝíôñï óôï ïðïßï ðáñïõóéÜæåôáé ï êüóìïò êáé êáèåôß ìÝóá óôïí êüóìï. Áðïôåëåß ôïí öïñÝá ôçò áëÞèåéáò, áõôüí ðïõ åßíáé õðåýèõíïò ãéá ôéò êñßóåéò êáé ôéò åðáëçèåýóåéò, ôïí áíôéëçðôéêü êáé ãíùóéáêü ‘êÜôï÷ï’ ôïõ êüóìïõ. ¼ôáí åîåôÜæåôáé ìå áõôü ôïí ôñüðï, ï åáõôüò äåí áðïôåëåß ðëÝïí áðëÜ êáé ìüíï Ýíá ìÝñïò ôïõ êüóìïõ. Áðïôåëåß áõôü ðïõ ïíïìÜæåôáé õðåñâáôïëïãéêü åãþ. Ôï åìðåéñéêü êáé ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ äåí áðïôåëïýí äýï ïíôüôçôåò: áðïôåëïýí Ýíá êáé ôï áõôü ïí, ôï ïðïßï üìùò åîåôÜæåôáé ìå äýï ôñüðïõò. Åðé- ðëÝïí, äåí åßíáé ìüíïí ï ôñüðïò åîÝôáóçò áõôüò ðïõ åéóÜãåé ôçí äéÜêñéóç áíÜ- ìåóá óôï åìðåéñéêü êáé ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ: äåí åßíáé ìüíï ç õéïèÝôçóç ìéáò åìðåéñéêÞò Þ ìéáò õðåñâáôïëïãéêÞò óôÜóçò ðïõ åãêáèéóôÜ ôçí äéôôüôçôá óôïí åáõôü. Ðïëý ìÜëëïí, ôï åãþ õðÜñ÷åé õðü áõôüí ôïí äéðëü ôñüðï. Ìðï- ñïýìå íá ôï åîåôÜóïõìå ìå áõôüí ôïí äéôôü ôñüðï, ìüíï åðåéäÞ ÷áßñåé åíüò åßíáé ôÝôïéïõ åßäïõò ðïõ ôïõ åðéôñÝðåé íá åîåôáóôåß ìå áõôüí ôïí ôñüðï. Äåí èá ìðïñïýóáìå íá áðïäþóïõìå Ýíá õðåñâáôïëïãéêü åãþ óå Ýíá äÝíôñï Þ óå ìéá ãÜôá. Ç áìöéëïãßá ôïõ åãþ óõíßóôáôáé óôï ãåãïíüò üôé êÜôé ðïõ åßíáé ìÝñïò ôïõ êüóìïõ ìðïñåß íá åãåßñåôáé êáô’ áíôßèåóç ðñïò ôïí êüóìï, êáé ìÜëéóôá íá ‘êáôÝ÷åé’ ôïí êüóìï Þ íá óõóôïé÷åß ðñïò áõôüí. Ôï åãþ öáßíåôáé íá åßíáé êáé ôáõôü÷ñïíá íá ìçí åßíáé ìÝñïò ôïõ êüóìïõ. Áõôü äåí óçìáßíåé üôé ôï åãþ èá ìðïñïýóå íá áðïóðáóèåß áðü ôïí êüóìï, üôé èá ìðïñïýóå íá âñåèåß Ýíá åãþ, Þ üôé èá ìðïñïýóáìå íá öáíôáóèïýìå Ýíá åãþ, ðïõ èá õðÞñ÷å åñÞìçí ôïõ êüóìïõ. Áêüìá êáé ùò õðåñâáôïëïãéêüò, ï áðïâëåðôéêüò ÷áñáêôÞñáò ôïõ åãþ áðáéôåß üôé ôï åãþ Ý÷åé ùò óýóôïé÷ü ôïõ Ýíáí êüóìï êáé ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óå áõôü ôïí êüóìï. Ôï åãþ êáé ï êüóìïò áðïôåëïýí óôïé÷åßá ôï Ýíá ôïõ Üëëïõ. Ùóôüóï, üôáí ôï åãþ åîåôÜæåôáé ùò áõôü ðïõ Ý÷åé Ýíáí êüóìï, äåí áðïôåëåß ðëÝïí áðëÜ êáé ìüíï ìÝñïò ôïõ êüóìïõ. Óõóôïé÷åß ðñïò ôïí êüóìï ùò ç äïôéêÞ óôçí ïðïßá ‘äßäåôáé’ ï êüóìïò. ÕðÜñ÷åé ìéá éó÷õñÞ ôÜóç íá áíÜãåôáé ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ óôï åìðåé- ñéêü. ¼ôáí áó÷ïëïýìáóôå ìå ôçí áíèñþðéíç ãíþóç, Ý÷ïõìå ôçí ôÜóç íá èÝ- ëïõìå íá áíôéìåôùðßóïõìå ôï åãþ ùò Ýíá áêüìá óôïé÷åßï óôéò áéôéáêÝò áíôáë- ëáãÝò ðïõ ëáìâÜíïõí ÷þñá ìÝóá óôïí êüóìï, éóüôéìá ìå ôá ðñÜãìáôá ðïõ áðëÜ êáé ìüíï äåóìåýïíôáé óôï åóùôåñéêü ìéáò ìç÷áíéêÞò, ÷çìéêÞò êáé âéïëïãéêÞò áéôéüôçôáò. Óõíåðþò, ç äçìéïõñãßá ôçò ãíþóçò óôï íïõ ëáìâÜíåôáé óõ÷íÜ ùò êÜôé üìïéï ðñïò ôçí äçìéïõñãßá ÷çìéêþí áëëáãþí óôï óþìá. Íïìßæïõìå üôé ìðïñïýìå íá äþóïõìå ìéá åîáíôëçôéêÞ åîÞãçóç ãéá ôï åßíáé ç ãíþóç, äßäïíôáò ëüãï ãéá ôï ôé óõìâáßíåé, áò ðïýìå, óôïí åãêÝöáëï êáé óôï íåõñéêü óýóôçìá üôáí öèÜíïõìå óôçí ãíþóç ôùí ðñáãìÜôùí. Ðïëëïß óõããñáöåßò óôïí ÷þñï ôçò ãíùóôéêÞò åðéóôÞìçò, ãéá ðáñÜäåéãìá, ðñïóðáèïýí íá áíáãÜãïõí ôçí ãíþóç
  • 140. § 8.1. Ôï Åìðåéñéêü êáé ôï Õðåñâáôïëïãéêü Åãþ 117 êáé Üëëá Ýëëïãá åðéôåýãìáôá óå áìéãþò öõóéêÝò êáôáóôÜóåéò ôïõ åãêåöÜëïõ. Ôï íá ðñïóðáèåß êáíåßò íá åðåîåñãáóôåß ôçí ãíþóç ìå áõôü ôïí ôñüðï èá ìðïñïýóå íá êëçèåß âéïëïãéóìüò Þ âéïëïãéêüò áíáãùãéóìüò. ¸íá Üëëï åßäïò áíáãùãéóìïý, Ýíá ðéï ëåðôïäïõëåìÝíï åßäïò, åßíáé ï øõ- ÷ïëïãéêüò: êáëåßôáé øõ÷ïëïãéóìüò. Áðü ôçí ÝíáñîÞ ôçò óôéò áðáñ÷Ýò ôïõ åé- êïóôïý áéþíá, ç öáéíïìåíïëïãßá åðéôÝèçêå óôçí øõ÷ïëïãéóôéêÞ åñìçíåßá ôçò áëÞèåéáò, ôïõ ëüãïõ êáé ôïõ åãþ. Ï øõ÷ïëïãéóìüò Þôáí áõôü êáô’ áíôßèåóç ðñïò ôï ïðïßï ç öáéíïìåíïëïãßá áõôï-ðñïóäéïñßóèçêå áñ÷éêÜ. Ðáñüëá áõôÜ, êáô’ áñêåôÜ ðáñÜäïîï ôñüðï, ðïëëïß Ýâëåðáí ëáíèáóìÝíá óôçí ßäéá ôç öáéíï- ìåíïëïãßá ìéá ìïñöÞ ôïõ øõ÷ïëïãéóìïý. Ôé åííïïýìå ìå ôïí üñï ‘øõ÷ïëïãéóìüò’; Ï øõ÷ïëïãéóìüò åßíáé ï éó÷õñéóìüò üôé ôá ðñÜãìáôá üðùò ç ëïãéêÞ, ç áëÞèåéá, ç åðáëÞèåõóç, ç åíÜñãåéá êáé ç Ýëëïãç äñáóôçñéüôçôá áðïôåëïýí áðëþò åìðåéñéêÝò äñáóôçñéüôçôåò ôçò øõ÷Þò ìáò. Óôïí øõ÷ïëïãéóìü, ï ëüãïò êáé ç áëÞèåéá ïõäåôåñïðïéïýíôáé. Ïé íüìïé ôçò áëÞèåéáò êáé ôçò ëïãéêÞò ëáìâÜíïíôáé ùò õøçëü-âáèìïé åìðåéñéêïß íüìïé ðïõ ðåñéãñÜöïõí ðþò ëåéôïõñãåß ï íïõò ìáò: äåí ëáìâÜíïíôáé ùò íüìïé óõãêñï- ôçóéáêïß ôçò ßäéáò ôçò óçìáóßáò ôçò áëÞèåéáò êáé ôïõ ëüãïõ. Ãéá ðáñÜäåéãìá, óôïí øõ÷ïëïãéóìü, ç áñ÷Þ ôçò ìç-áíôßöáóçò èá ìðïñïýóå íá ëçöèåß áðëÜ ùò ìéá äÞëùóç ãéá ôï ðþò åñãÜæåôáé ï íïõò ìáò: èá Ýèåôå ëïéðüí ôï ðþò óõìâáßíåé íá äéåõèåôïýíôáé ïé éäÝåò. Äåí èá ëáìâáíüôáí ùò áñ÷Þ ðïõ êõâåñíÜ ôï ðþò ìðïñïýí ôá ðñÜãìáôá íá áðïêáëõöèïýí óå åìÜò. Èá ìáò ìéëïýóå ãéá ôéò Ýîåéò, åßôå ôéò åê ãåíåôÞò åßôå ôéò áðïêôçèåßóåò, ôïõ íïõ ìáò, ü÷é ãéá ôï ðþò ìðïñïýí íá åßíáé ôá ðñÜãìáôá êáé ãéá ôï ðþò ìðïñïýí íá äéáíïé÷èïýí. Óõíåðþò, ôï ãåãï- íüò üôé ïé áíèñþðéíåò ãëþóóåò áðáéôïýí êÜôé óáí óýíôáîç èá ðáñïõóéáæüôáí ùò áðëÜ êáé ìüíï Ýíá éóôïñéêü ãåãïíüò ó÷åôéêÜ ìå ôá áíèñþðéíá üíôá êáé ôçí øõ÷ïëïãéêÞ ôïõò áíÜðôõîç. Ï øõ÷ïëïãéóìüò, ðáñÜëëçëá ðñïò ôïí âéïëïãéóìü, ÷åéñßæåôáé ôç óçìáóßá êáé ôçí áëÞèåéá ùò æÞôçìá åìðåéñéêþí ãåãïíüôùí, ü÷é ùò ìéá äéÜóôáóç ðïõ õðüêåéôáé óôï êáé ôáõôü÷ñïíá õðåñâáßíåé ôï åìðåéñéêü óôïé÷åßï, ü÷é ùò ìéá äéÜóôáóç ðïõ áíÞêåé óôï åßíáé ôùí ðñáãìÜôùí. Ï øõ÷ïëïãéóìüò åßíáé ç ðéï óõíÞèçò êáé ç ðéï äüëéá ìïñöÞ áíáãùãéóìïý. Ï âéïëïãéóìüò ôïí áêïëïõèåß êáôÜ ðüäáò. ¢ðáî êáé áíáãÜãïõìå ôïõò íüìïõò ôçò óçìáóßáò, ôçò áëÞèåéáò êáé ôçò ëïãéêÞò óå øõ÷ïëïãéêïýò íüìïõò, èá íéþ- óïõìå ôçí ôÜóç íá ïäçãÞóïõìå ôçí áíáãùãÞ Ýíá âÞìá ðáñáðÝñá, äçëáäÞ óôéò âéïëïãéêÝò äïìÝò ðïõ õðüêåéíôáé ôçò øõ÷ïëïãéêÞò ìáò óýóôáóçò. Óõíåðþò, óôïí âéïëïãéóìü, ôï ãåãïíüò üôé ç áíèñþðéíç ãëþóóá åìðåñéêëåßåé áðü ôçí ïõóßá ôçò êÜôé óáí óýíôáîç èá ëáìâáíüôáí ùò êÜôé ðïõ ðñïêëÞèçêå áéôéáêÜ áðü ôïí ôñüðï ìå ôï ïðïßï ï åãêÝöáëïò åßíáé êáëùäéùìÝíïò êáé áðü ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßïí Ý÷åé áíáðôõ÷èåß. Äåí èá âáóéæüôáí óôï ãåãïíüò üôé ôá ðñÜãìáôá èá ðñÝðåé íá åßíáé äéáñèñùìÝíá üôáí äéáíïßãïíôáé. Ç üëç åîÞãçóç ãéá ôç óýíôáîç èá âáóéæüôáí óôïí åãêÝöáëï, ÷ùñßò íá äßäåôáé êáìéÜ ðñïóï÷Þ óôïí
  • 141. 118 ÊÅÖ.8: ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÔÏÕ ÅÁÕÔÏÕ ôñüðï ìå ôïí ïðïßï õðÜñ÷ïõí êáé ðáñïõóéÜæïíôáé ôá ðñÜãìáôá. Ìéá öáéíïìåíïëïãéêÞ ðñïóÝããéóç, áðü ôçí Üëëç, èá óõìöùíïýóå ðñïöá- íþò üôé ç êáëùäßùóç ôïõ åãêåöÜëïõ åßíáé ìßá áðü ôéò áéôßåò ãéá ôçí ýðáñîç óýíôáîçò óôçí ãëþóóá, üðùò åðßóçò êáé ãéá ôçí áíôßëçøç, ôéò êáôçãïñéáêÝò áðïâëÝøåéò, ôçí ãíþóç êáé ôçí åðéóôÞìç, áëëÜ èá éó÷õñéæüôáí óôçí óõíÝ÷åéá üôé èá ðñÝðåé åðßóçò íá ðáñáó÷åèåß ìéá åîÞãçóç Üëëïõ åßäïõò ðïõ èá âáóßæåôáé óôá ðñÜãìáôá ðïõ åìöáíßæïíôáé. ÐÝñá áðü ôï íá êïéôÜîïõìå óôçí êáëùäßùóç ôïõ åãêåöÜëïõ, èá ðñÝðåé åðßóçò íá êïéôÜîïõìå óôï ãåãïíüò üôé ôá ðñÜãìáôá ìðïñïýí íá äéáêñéèïýí óå üëïí êáé óå ìÝñç, üôé ìðïñïýí íá äïèïýí ùò áíôé- êåßìåíï ôçò áíôßëçøçò êáé ôçò åîåéêüíéóçò, üôé, êÜèå öïñÜ ðïõ ôá ðñÜãìáôá ðáñïõóéÜæïíôáé óå åìÜò, ìðïñïýí íá äéáêñéèïýí ôá ïõóéþäç êáé ôá óõìâå- âçêüôá. Áõôü ôï äåýôåñï åßäïò åîÞãçóçò åßíáé äéáöïñåôéêü, ðñïöáíþò, áðü åêåßíï ôï åßäïò åîÞãçóçò ðïõ åîåôÜæåé ôçí êáëùäßùóç ôïõ åãêåöÜëïõ êáé ôéò øõ÷éêÝò ìáò ðñïäéáèÝóåéò. ºóùò åßíáé äýóêïëï íá ãßíåé êáíåßò óáöÞò ùò ðñïò ôï ôé åßíáé áõôü ôï åßäïò åîÞãçóçò, áëëÜ åßíáé åê ôùí ùí ïõê Üíåõ. Ç öáéíïìåíïëïãßá Ý÷åé äéåîáãÜãåé åîáñ÷Þò ìéá çñùéêÞ ìÜ÷ç åíÜíôéá óôïí øõ÷ïëïãéóìü. Ðñïóðáèåß íá äåßîåé üôé ç äñáóôçñéüôçôá ôçò åðßôåõîçò ôçò óç- ìáóßáò, ôçò áëÞèåéáò êáé ôçò ëïãéêÞò ÷ñÞóçò ôïõ ëüãïõ äåí áðïôåëåß áðëÜ êáé ìüíï Ýíá ãíþñéóìá ôçò øõ÷ïëïãéêÞò Þ ôçò âéïëïãéêÞò ìáò óýóôáóçò, áëëÜ üôé ìáò åéóÜãåé óå Ýíá íÝï ðåäßï, óôï ðåäßï ôçò Ýëëïãçò äñáóôçñéüôçôáò, Ýíá ðåäßï ðïõ õðåñâáßíåé ôï øõ÷ïëïãéêü ðåäßï. Äåí åßíáé åýêïëï íá ãßíåé áõôÞ ç äéÜ- êñéóç. Ôï åãþ åßíáé ðñÜãìáôé êáé åìðåéñéêü êáé õðåñâáôïëïãéêü, êáé êÜðïéïò ìðïñåß íá ðåñéïñßóåé ôçí åîÝôáóÞ ôïõ óôçí åìðåéñéêÞ ðëåõñÜ ôùí ðñáãìÜôùí. Ç óçìáóßá êáé ç áëÞèåéá Ý÷ïõí êáé ôéò åìðåéñéêÝò ôïõò äéáóôÜóåéò, áëëÜ áðïôå- ëïýí êÜôé ðåñéóóüôåñï áðü áðëÜ åìðåéñéêÜ ðñÜãìáôá. Ôï íá ôéò äéá÷åéñéóôïýìå ùò êÜôé áðëþò øõ÷ïëïãéêü óçìáßíåé üôé áöÞíïõìå áðÝîù êÜôé ôï óçìáíôéêü. Ùóôüóï, äåí åßíáé åýêïëï íá äåßîåé êáíåßò ôé åßíáé áõôü ôï åðéðëÝïí. 8.2 Ôé Åßíáé ôï Õðåñâáôïëïãéêü Åãþ; ×ñåéÜæåôáé ôþñá íá åîåôÜóïõìå ôçí öýóç ôïõ Ýëëïãïõ ðåäßïõ êáé ôï ðþò áõôü äéáöÝñåé áðü ôï âéïëïãéêü êáé ôï øõ÷ïëïãéêü ðåäßï, ôï ðþò ôï õðåñâáôïëï- ãéêü ðåäßï äéáöÝñåé áðü ôï åìðåéñéêü. Ìðïñïýìå íá ðñÜîïõìå êÜôé ôÝôïéï, åîåôÜæïíôáò ôçí áíèñþðéíç ãíþóç êáé ôçí áíèñþðéíç áñåôÞ, êáèþò áìöüôå- ñåò ëáìâÜíïõí ÷þñá óôï õðåñâáôïëïãéêü ðåäßï. Ôï ïõóéáóôéêü óôïé÷åßï ðïõ ðñÝðåé íá ôïíéóôåß åßíáé üôé üôáí åîáóêïýìå ôï Ýëëïãï óôïé÷åßï ìÝóá ìáò, üôáí åíåñãïýìå ùò öïñåßò ôçò áëÞèåéáò êáé ôçò óçìáóßáò, åìðëåêüìáóôå óå äñáóôç- ñéüôçôåò ðïõ äåí ìðïñïýí íá ôý÷ïõí êáôÜëëçëçò åðåîåñãáóßáò áðü ìéá áìéãþò åìðåéñéêÞ ïðôéêÞ ãùíßá.
  • 142. § 8.2. Ôé Åßíáé ôï Õðåñâáôïëïãéêü Åãþ; 119 Áò åîåôÜóïõìå ôéò öõóéêÝò åðéóôÞìåò. Ï øõ÷ïëïãéóìüò èá éó÷õñéæüôáí üôé ç Ýëëïãç äñáóôçñéüôçôá, ôï åðé÷åßñçìá, ç ãíþóç êáé ç åðéóôÞìç áðïôåëïýí áðëþò æÞôçìá ôçò øõ÷ïëïãéêÞò ìáò óýóôáóçò. Ïé åðéóôÞìåò ôçò öõóéêÞò, ôçò âéïëïãßáò êáé ôùí ìáèçìáôéêþí, ãéá ðáñÜäåéãìá, ëÝãåôáé üôé áðïôåëïýí ôñü- ðïõò ìå ôïõò ïðïßïõò ï ïñãáíéóìüò ìáò ðñïóáñìüæåôáé óôï ðåñéâÜëëïí ôïõ: äåí ëáìâÜíïíôáé ùò êÜôé ðïõ ìáò ëÝåé ôçí áëÞèåéá ãéá êÜôé. Ç ßäéá ç éäÝá ôçò áëÞèåéáò êáèßóôáôáé ðñïâëçìáôéêÞ óôïí øõ÷ïëïãéóìü: ïé êñßóåéò Þ ïé ðñïôÜ- óåéò ðïõ ìïñöþíïõìå èåùñïýíôáé, ôåëéêÜ, áðëÜ êáé ìüíï ïñãáíéêÝò Þ øõ÷éêÝò áíôéäñÜóåéò, ü÷é ðñáãìáôéêÜ êÜôé üëùò äéáöïñåôéêü áðü ôïõò êôýðïõò ôçò êáñ- äéÜò, ôçí ÷þíåøç óôï óôïìÜ÷é Þ áðü ìéá äéÜèåóç áãáëëßáóçò Þ êáôÜèëéøçò. Áêüìá êáé óôï åóùôåñéêü ôùí åðéóôçìþí, óýìöùíá ìå ôïí øõ÷ïëïãéóìü, äåí äéáíïßãïõìå áõôü ðïõ õðÜñ÷åé: áðëÜ êáé ìüíï áíôéäñïýìå. Êáô’ áíôßèåóç, ç öáéíïìåíïëïãßá èá åðÝìåíå üôé, áí êáé åßìáóôå âéïëïãéêÜ êáé øõ÷ïëïãéêÜ ðëÜóìáôá, áí êáé ïé áíôéëÞøåéò êáé ïé êñßóåéò ìáò áðáéôïýí Ýíáí åãêÝöáëï êáé Ýíá íåõñéêü óýóôçìá êáé õðïêåéìåíéêÝò áíôéäñÜóåéò, üôáí åéóäýïõìå óôçí äñáóôçñéüôçôá ôçò êñßóçò Þ ôçò åðáëÞèåõóçò êáé ôïõ ëüãïõ, ìïñöþíïõìå óçìáóßåò êáé åðéôõã÷Üíïõìå ðáñïõóéÜóåéò ðïõ ìðïñïýí íá äéá- êñéèïýí áðü ôïí âéïëïãéêü êáé ôïí øõ÷ïëïãéêü ìáò ôñüðï ôïý åßíáé. ÁõôÝò ïé óçìáóßåò êáé ïé ðáñïõóéÜóåéò ìðïñïýí íá êïéíïðïéçèïýí óôïõò Üëëïõò (ïé ïðïßïé ßóùò Ý÷ïõí õðïêåéìåíéêÜ áéóèÞìáôá ðïõ åßíáé ðïëý äéáöïñåôéêÜ áðü ôá äéêÜ ìáò), êáé ìðïñïýí íá åããñáöïýí, íá ÷ñçóéìïðïéçèïýí ùò ðñïêåßìå- íåò óå åðé÷åéñÞìáôá, êáé åðßóçò íá åðéâåâáéùèïýí Þ íá äéáøåõóèïýí. ¸÷ïõí êÜðïéï åßäïò õðüóôáóçò. Ìðïñïýí íá äåé÷èïýí áëçèåßò Þ øåõäåßò êáèáõôÝò, åñÞìçí ôçò äéêÞ ìáò õðïêåéìåíéêüôçôáò. Åßíáé ïé ßäéåò ïé óçìáóßåò ðïõ åßíáé êáèáõôÝò åóùôåñéêÜ óõíåêôéêÝò Þ áíôéöáôéêÝò. Åßíáé ïé ßäéåò ïé êñßóåéò ðïõ åßíáé áëçèåßò Þ øåõäåßò. Ïé óçìáóßåò êáé ïé êñßóåéò áíÞêïõí óå áõôü ðïõ ìðïñïýìå íá áðïêáëÝóïõìå ‘÷þñï’ ôùí ëüãùí, êáé åéóáãüìáóôå óå áõôüí ôïí ÷þñï üôáí åðéôåëïýìå êáôçãïñéáêÜ åíåñãÞìáôá. Óõíåðþò, ðÝñá áðü ôï íá åß- ìáóôå âéïëïãéêÜ, øõ÷ïëïãéêÜ êáé õðïêåéìåíéêÜ üíôá, åéóáãüìáóôå åðßóçò, ùò ðñÜôôïíôåò, óôïí ÷þñï ôïõ ëüãïõ, åéóáãüìáóôå óôçí ðåñéï÷Þ ôïõ Ýëëïãïõ êáé, üôáí åíåñãïýìå Ýôóé, ‘õðåñâáßíïõìå’ ôçí õðïêåéìåíéêüôçôÜ ìáò: åíåñãïýìå ùò õðåñâáôïëïãéêÜ åãþ. Áò åîåôÜóïõìå åðßóçò ôçí áñåôÞ ôçò äéêáéïóýíçò. Êáèþò Ýíá ðáéäß áíá- ðôýóóåôáé óå þñéìï ðñüóùðï, êáèßóôáôáé Ýëëïãï üí. ÖèÜíåé óå Ýíá åðßðåäï üðïõ ìðïñåß íá êáôáíïÞóåé Ýíá åðé÷åßñçìá êáé åíåñãåß óýìöùíá ìå ôá óõ- ìðåñÜóìáôÜ ôïõ. Ìðïñåß íá ëåéôïõñãÞóåé ìå âÜóç éäÝåò, êáé ü÷é ìüíï ìå âÜóç êëßóåéò Þ óõíáéóèÞìáôá. Óôéò ðñþéìåò öÜóåéò ôçò æùÞò, ôï ðáéäß åßíáé, åí ðïëëïßò, ìéá äÝóìç ôÜóåùí êáé ðáñïñìÞóåùí, êáé äéáèÝôåé ìüíï ìéá áôåëÞ ëïãéêüôçôá. Êáèþò ðåñíÜ ï ÷ñüíïò, ôï ðáéäß áñ÷ßæåé íá êáôáíïåß üôé ðñÝðåé íá äåé ôïí åáõôü ôïõ ùò Ýíáí áíÜìåóá óôïõò ðïëëïýò, üôé äåí ìðïñåß áðëÜ êáé
  • 143. 120 ÊÅÖ.8: ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÔÏÕ ÅÁÕÔÏÕ ìüíï íá ðñïôéìÜ óõíå÷þò ôéò ðñïóùðéêÝò ôïõ éêáíïðïéÞóåéò. Èá ðñÝðåé íá äåé åðßóçò üôé õðÜñ÷ïõí êáé Üëëïé åêåß Ýîù, êáé üôé ðñÝðåé íá ôïõò áðïäþóåé ôá äÝïíôá. Ìå áõôüí ôïí ôñüðï, ìéá áßóèçóç äéêáéïóýíçò áíáäýåôáé ìÝóá óôï ðáéäß. Ðñþéìá óôÜäéá áõôÞò ôçò áßóèçóçò óõíáíôþíôáé áêüìá êáé óå ìéêñÜ ðáéäéÜ, ðïõ ìðïñïýí ãñÞãïñá íá êñßíïõí üôé áõôÞ Þ ç Üëëç ðñÜîç äåí åßíáé ‘äßêáéç’. Äýï ðñÜãìáôá ÷ñåéÜæïíôáé ãéá ôçí áíÜðôõîç ôçò áñåôÞò ôçò äéêáéïóýíçò. Ôï åí ëüãù ðñüóùðï èá ðñÝðåé, ìÝóù êáèïäÞãçóçò êáé åðáíáëáìâáíüìåíçò äñáóôçñéüôçôáò, íá ãßíåé çèéêÜ åíÜñåôï, áëëÜ, åðéðñüóèåôá, êáé ùò âáèýôåñç óõíèÞêç äõíáôüôçôáò, ôï ðñüóùðï èá ðñÝðåé åðßóçò íá ãßíåé Ýíáò Ýëëïãïò ðñÜôôùí. Èá ðñÝðåé íá Ý÷åé åéóÝëèåé óôï ÷þñï ôïõ ëüãïõ êáé íá åßíáé éêáíü íá åðéôåëÝóåé êáôçãïñéáêÜ åíåñãÞìáôá. Ç áíÜäåéîç ìéáò áßóèçóçò äéêáéï- óýíçò áðáéôåß ôçí ðáñïõóßá ôïõ ëüãïõ óôï íåáñü ðñüóùðï. Åßíáé ìÝóù ôçò äýíáìçò ôïõ ëüãïõ ðïõ ìðïñïýìå íá ëÜâïõìå ìéá áíôéêåéìåíéêÞ ïðôéêÞ ãéá ìéá êáôÜóôáóç êáé íá êñßíïõìå ôé åßíáé ðñÜãìáôé áõôü ðïõ ïöåßëåôáé óôï êÜèå ðñü- óùðï ðïõ åìðëÝêåôáé óôçí êáôÜóôáóç, óõìðåñéëáìâáíïìÝíùí êáé ôùí åáõôþí ìáò. Ç áñåôÞ ôçò äéêáéïóýíçò óõíéóôÜ ôçí êáôåîï÷Þí åîÜóêçóç ôïõ ëüãïõ óôá ðñáêôéêÜ èÝìáôá. ¢ëëåò áñåôÝò åìðåñéÝ÷ïõí åðßóçò ôçí áíÜðôõîç ôïõ ëüãïõ, áëëÜ ç äéêáéïóýíç ôçí åìðåñéÝ÷åé óå ìåãáëýôåñï âáèìü, äéüôé áðáéôåß ôçí éêá- íüôçôá íá ðñïóäéïñßæïõìå ðïéüôçôåò, íá ëÝìå ðïéï åßíáé êÜèå öïñÜ ðñáãìáôéêÜ ‘ôï ßäéï’ ãéá ìÝíá êáé ôïõò Üëëïõò. ¼ëç ìáò ç çèéêÞ êáé óõíáéóèçìáôéêÞ æùÞ ùò áíèñþðéíùí üíôùí êáèßóôáôáé äõíáôÞ ÷Üñç óôï ãåãïíüò üôé åîáóêïýìå Ýëëïãç äñáóôçñéüôçôá. ¸íá þñéìï ðñüóùðï åßíáé áõôü ðïõ ìðïñåß íá áêïýåé ôá åðé÷åéñÞìáôá ãéá ôá çèéêÜ æçôÞ- ìáôá, íá ôá áîéïëïãåß, êáé íá ðñÜôôåé áíôéóôïß÷ùò. ÏñéóìÝíïé Üíèñùðïé äåí ìðïñïýí íá ôï ðñÜîïõí. Ôïõò äéáëýïõí ôá óõíáéóèÞìáôá êáé ïé ïñìÝò ôïõò: äåí ìðïñåßò íá óõæçôÞóåéò ìáæß ôïõò ìå åðé÷åéñÞìáôá. ¼ôáí óõìâáßíåé êÜôé ôÝôïéï, åßôå ðñüêåéôáé ãéá ìéá ðñïóùñéíÞ åßôå ãéá ìéá ìüíéìç êáôÜóôáóç, ôá õðåñâáôïëïãéêÜ åãþ áõôþí ôùí ðñïóþðùí Ý÷ïõí äéáâñùèåß áðü ôçí áóÜöåéá. Ç êáôçãïñéáêÞ óêÝøç ðïõ èá Ýðñåðå íá åéóá÷èåß óôçí óõìðåñéöïñÜ ôïõò äåí ìðïñåß íá õðåñéó÷ýóåé. Óå áìöüôåñá ôá èåùñçôéêÜ êáé ôá ðñáêôéêÜ æçôÞìáôá, óõíåðþò, ôï õðåñâá- ôïëïãéêü ìáò åãþ åßíáé áõôü ôï ìÝñïò ôïõ åáõôïý ìáò ðïõ áðïôåëåß ôïí öïñÝá ôïõ ëüãïõ êáé ôçò áëÞèåéáò. Ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ åßíáé ï êáèÝíáò áðü ìáò üôáí åêëáìâÜíåôáé ùò öïñÝáò ôçò áëÞèåéáò, ùò áõôüò ðïõ ìðïñåß íá äçëþ- óåé õðåýèõíá ôé ðñÜãìáôé óõìâáßíåé. ÐÝñá áðü ôï íá åßìáóôå âéïëïãéêïß êáé øõ÷ïëïãéêïß ïñãáíéóìïß, åßìáóôå Ýëëïãá üíôá ðïõ áíÞêïõìå óå áõôü ðïõ ï Kant áðïêáëïýóå ‘âáóßëåéï ôùí óêïðþí’: üôáí áíáãíùñßæïõìå ôïõò åáõôïýò ìáò ùò Ýëëïãá üíôá, ÷åéñéæüìáóôå ôïõò åáõôïýò ìáò ùò õðåñâáôïëïãéêÜ åãþ. Ç öáéíïìåíïëïãßá ðñïóðáèåß íá ðåñéãñÜøåé ðïéåò ôõðéêÝò äïìÝò éäéÜæïõí óôï
  • 144. § 8.2. Ôé Åßíáé ôï Õðåñâáôïëïãéêü Åãþ; 121 üôé åßìáóôå Ýíá õðåñâáôïëïãéêü åãþ. Ç öáéíïìåíïëïãßá åßíáé ç äéåñåýíçóç ôïõ õðåñâáôïëïãéêïý åãþ óå üëåò ôéò áðïâëåðôéêÝò ôïõ ìïñöÝò êáé óýìöùíá ìå ôá áíôßóôïé÷á ‘íïçìáôéêÜ’ óýóôïé÷á ðïõ óõíáíôþíôáé ùò óôü÷ïé áõôþí ôùí áðïâëåðôéêïôÞôùí. Óôï ìÝôñï ðïõ ôï Ýëëïãï óôïé÷åßï åßíáé áõôü ðïõ ìáò êá- èéóôÜ áíèñþðéíá üíôá, ç öáéíïìåíïëïãßá óõíéóôÜ ôçí äéåñåýíçóç ôùí åáõôþí ìáò ùò ðñïò ôï áíèñþðéíï åßíáé ìáò. Ïé öéëüóïöïé åß÷áí ðÜíôïôå ìéá ðïëý ðåñéïñéóìÝíç êáôáíüçóç áõôïý ðïõ ìáò êáèéóôÜ Ýëëïãïõò. Åß÷áí åêëÜâåé ôïí Ýëëïãï ÷áñáêôÞñá ìáò, óôçí ðñùôáñ- ÷éêüôçôÜ ôïõ, ùò ôçí äýíáìç íá óõëëáìâÜíïõìå áöáéñåôéêÜ êáèïëéêÝò Ýííïéåò åêêéíþíôáò áðü åðéìÝñïõò åìðåéñßåò, ôçí äýíáìç íá óõëëïãéæüìáóôå, êáé ôçí äýíáìç íá Ý÷ïõìå Üìåóç áíôßëçøç áõôáðüäåéêôùí áëçèåéþí. Ùóôüóï, ï Ýëëï- ãïò ÷áñáêôÞñáò ìáò óõíßóôáôáé óå êÜôé ðïëý ðåñéóóüôåñï áðü áõôÝò ôéò éêáíü- ôçôåò: åìðåñéêëåßåé åðßóçò ôéò áðïâëåðôéêüôçôåò ÷Üñç óôéò ïðïßåò ôáõôïðïéïýìå ôá ðñÜãìáôá åí ôç ðáñïõóßá êáé åí ôç áðïõóßá ôïõò, ôéò áðïâëåðôéêüôçôåò ÷Üñç óôéò ïðïßåò åéóÜãïõìå óýíôáîç êáé óõíèÝóåéò üëïõ-ìåñþí óå áõôü ðïõ äßäåôáé åìðåéñéêÜ, ôïõò éäéáßôåñïõò áíèñþðéíïõò ôñüðïõò ôçò åíèýìçóçò, ôçò öáíôáóßáò êáé ôçò ðñü-ëçøçò, êáé ôéò ìïñöÝò ôçò åíÜñãåéáò êáé ôçò åðáëÞèåõ- óçò ðïõ ìðïñïýìå íá åðéôåëÝóïõìå. Åìðåñéêëåßåé åðßóçò ôéò áðïâëåðôéêüôçôåò ÷Üñç óôéò ïðïßåò Ý÷ïõìå åãêáèéäñõèåß ùò õðåýèõíïé çèéêïß ðñÜôôïíôåò. ¼ëåò áõôÝò êáé ðïëëÝò áêüìá ìïñöÝò áðïâëåðôéêüôçôáò åßíáé ôüóï óçìáíôéêÝò ùò ðñïò ôï üôé åßìáóôå Ýëëïãïé, üóï óçìáíôéêÞ åßíáé êáé ç äýíáìç íá äçìéïõñ- ãïýìå ìå ôñüðï áöáéñåôéêü êáèïëéêÝò Ýííïéåò êáé ç äýíáìç íá åðéôåëïýìå óõëëïãéóôéêïýò ëïãéóìïýò. ¼ëåò ïé äïìÝò ðïõ ðåñéãñÜöïíôáé óå áõôü ôï âé- âëßï áðïôåëïýí óõóôáôéêÜ ìÝñç ôïý ôé óçìáßíåé íá åßìáóôå õðåñâáôïëïãéêÜ åãþ, äçëáäÞ õðåýèõíïé öïñåßò ôçò áëÞèåéáò êáé ôçò åðáëÞèåõóçò. Ç öáéíï- ìåíïëïãßá ÷ïñçãåß ìéá ðéï åõñåßá ðåñéãñáöÞ ôïý ôé åßìáóôå ùò äïôéêÝò ôçò åìöÜíéóçò ôùí ðñáãìÜôùí. ÐñÜãìáôé, Ýíá áðü ôá óõóôáôéêÜ ôïõ Ýëëïãïõ ÷áñáêôÞñá ìáò åßíáé ç éêá- íüôçôá íá ëÝìå ‘åãþ’, ç äýíáìç íá ÷ñçóéìïðïéïýìå Ýíá óõãêåêñéìÝíï óýì- âïëï/óçìåßï óå ìéá óõãêåêñéìÝíç ãëþóóá ãéá íá áíáöåñüìáóôå óôïí åáõôü ìáò ùò ÷ñÞóôç ôçò ãëþóóáò êáé ùò êÜðïéïí ðïõ êÜíåé ìéá áëçèÞ äÞëùóç, ôç óôéãìÞ áêñéâþò ðïõ ÷ñçóéìïðïéïýìå ôç ëÝîç ‘åãþ’. ÅÜí ðù êÜôé óáí ‘åãþ ðé- óôåýù üôé ç ðüñôá åßíáé áíïéêôÞ’, ç ÷ñÞóç ôïõ üñïõ ‘åãþ’ êÜíåé ôñßá ðñÜãìáôá: ðñþôïí, áðëþò áíáöÝñåôáé óå åìÝíá, ìå êáôáäåéêíýåé ùò Ýíá ïí ãéá ôï ïðïßï ãßíåôáé ëüãïò, äåýôåñïí, áðïôåëåß óçìåßï ãéá åìÝíá ùò áõôüí ðïõ åßðå ôçí óõ- ãêåêñéìÝíç ðñüôáóç, áëëÜ êáé, ôñßôïí, áðïôåëåß óçìåßï ãéá åìÝíá ùò öïñÝá ôçò áëÞèåéáò ãéá ôçí óõãêåêñéìÝíç äÞëùóç ðïõ áêïëïõèåß. Óçìáôïäïôþ ôïí åáõôü ìïõ ùò áõôüí ðïõ åßíáé õðåýèõíïò ãéá ôçí êáôçãïñéáêÞ äéÜñèñùóç êáé ãéá ôçí áîßùóç ãéá áëÞèåéá ðïõ åíõðÜñ÷åé ìÝóá ôçò, áîßùóç ç ïðïßá åêöñÜóôçêå óôçí ðñüôáóç. Ìüíï Ýíá õðåñâáôïëïãéêü åãþ ìðïñåß íá ðåé ‘åãþ’ ìå áõôü ôïí
  • 145. 122 ÊÅÖ.8: ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÔÏÕ ÅÁÕÔÏÕ ôñüðï. Ìðïñåß íá ÷ñçóéìïðïéÞóåé ìéá ãëþóóá ãéá íá ðåé üôé äçëþíåé êÜôé óôï åóùôåñéêü áõôÞò ôçò ãëþóóáò. Ùò áñùãü ãéá ôçí êáôáíüçóç ôçò äéáöïñÜò ìåôáîý õðåñâáôïëïãéêïý êáé åìðåéñéêïý åãþ áò ÷ñçóéìïðïéÞóïõìå ôçí áíÜðôõîç ìéáò áíáëïãßáò áíÜìåóá óôï åãþ êáé Ýíá ðéüíé ôïõ óêáêéïý. Áò åîåôÜóïõìå ôï ðéüíé ôïõ óêáêéïý ìÝóá êáé Ýîù áðü ôï ðáéãíßäé ôïõ óêáêéïý. Õðü ìéá Ýííïéá, Ýíá ðéüíé óêáêéïý åß- íáé áðëÜ êáé ìüíï Ýíá åìðåéñéêü ðñÜãìá. ÅÜí Þôáí íá ðåôÜîù Ýíá ðýñãï óôï ôñáðÝæé, èá ôïí áíôéìåôþðéæá áðëÜ êáé ìüíï ùò Ýíá åìðåéñéêü ðñÜãìá, Ýíáí ‘åìðåéñéêü ðýñãï’. Áêüìá êé áí ôïí êéíïýóá áðü ôï Ýíá ôåôñÜãùíï ôçò óêáêéÝñáò óôï Üëëï, èá ôïí áíôéìåôþðéæá ùò Ýíá áðëÜ óõíçèéóìÝíï ðñÜãìá: ßóùò ôïí åêëÜìâáíá ùò Ýíá Ýã÷ñùìï êïììÜôé îýëïõ ðïõ êéíåßôáé óå ìéá áðü- óôáóç äÝêá éíôóþí áðü åìÝíá. Ùóôüóï, åÜí åðñüêåéôï íá åêëÜâù ôï êïììÜôé áõôü ùò åìðëåêüìåíï óôï ðáéãíßäé ôïõ óêáêéïý, ùò Ýíá êïììÜôé ðïõ óôÞíåé, ãéá ðáñÜäåéãìá, Ýíá ìáô, èá ôï áíôéìåôþðéæá ùò ‘õðåñâáôïëïãéêü ðýñãï’, ü÷é áðëÜ êáé ìüíï ùò åìðåéñéêü ðýñãï. Èá ôï áíôéìåôþðéæá ùò ðáßêôç óôï ðáéãíßäé ôïõ óêáêéïý, êáé áõôü èá åíåñãïýóå ùò ôÝôïéïò ðáßêôçò. ÁíÜëïãá, ï óùìáôéêüò ìïõ ïñãáíéóìüò åßíáé åíåñãüò ùò õðåñâáôïëïãéêü åãþ üôáí ðáßæåé óýìöùíá ìå ôïõò êáíüíåò ôïõ ëüãïõ êáé üôáí åìðëÝêåôáé óôï ðáéãíßäé ôçò áëÞèåéáò. Ç áíáëïãßá èá Þôáí ðéï ðñïóöõÞò, âÝâáéá, åÜí ï ðýñãïò êéíåßôï êáôÜ êÜðïéï ôñüðï ìüíïò ôïõ óôï ðáéãíßäé ôïõ óêáêéïý (áíôß íá åôåñï-êéíåßôáé áðü åìÝíá), êáé åÜí äÞëùíå ôïí åáõôü ôïõ ùò êéíïýìåíï. Ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ ìðïñåß íá êÜíåé üëá áõôÜ ôá ðñÜãìáôá: ü÷é ìüíï åíåñãåß ìå äéêÞ ôïõ ðñùôïâïõëßá óôï ðáéãíßäé ôçò áëÞèåéáò (ðïõ åßíáé ôï ðáéãíßäé ôçò æùÞò), áëëÜ êáé åêöñÜæåé ôïí åáõôü ôïõ ùò êÜðïéïí ðïõ åíåñãåß ôïéïõôïôñüðùò. Ôá æþá Ý÷ïõí óõíåßäçóç, áëëÜ äåí Ý÷ïõí õðåñâáôïëïãéêÜ åãþ. ºóùò ðñï- óåããßæïõí êÜôé óáí ãëþóóá êáé áëÞèåéá, áëëÜ äåí åéóÜãïíôáé ðëÞñùò óôï ÷þñï ôïõ ëüãïõ. ÅÜí ï óêýëïò ìïõ êÜíåé êÜôé ‘ëÜèïò’ (åÜí ëåñþóåé ôï ÷áëß), ßóùò ôïõ êÜíù êÜôé åêåßíç ôç äåäïìÝíç óôéãìÞ êáé óå åêåßíï ôïí äåäïìÝíï ÷þñï, áëëÜ äåí èá åß÷å íüçìá íá ðñïóðáèÞóù Ýíá ìÞíá áñãüôåñá íá áíáöåñèþ óå áõôÞ ôïõ ôçí ‘ðñÜîç’ Þ óå ìéá ‘Üðïøç’ ðïõ åß÷å åêöÝñåé íùñßôåñá. ÁëëÜ Ý÷åé íüçìá ãéá åóÝíá íá äéáìáñôõñçèåßò ãéá êÜôé ðïõ åßðá ðÝñóé Þ ãéá êÜôé ðïõ Ýêáíá ôïí ðñïçãïýìåíï ìÞíá, äéüôé ìßëçóá êáé Ýðñáîá óôï åóùôåñéêü ôïõ ÷þñïõ ôïõ ëüãïõ. ¸êáíá ìéá êßíçóç óôï ðáéãíßäé ôçò áëÞèåéáò, êáé ü,ôé åßðá Þ Ýðñáîá Ý÷åé áöÞóåé ôåêìÞñéá êáé õößóôáôáé ùò ôÝôïéá êßíçóç áêüìá êáé åñÞìçí ôçò êáôÜóôáóçò óôçí ïðïßá Ýëáâå ÷þñá. Ìðïñþ íá åíåñãÞóù ùò õðåñâáôïëïãéêü åãþ, ðñÜãìá ðïõ äåí ôï ìðïñåß Ýíá ìç-áíèñþðéíï æþï.
  • 146. § 8.3. Äçìïóéüôçôá ôïõ Õðåñâáôïëïãéêïý Åãþ 123 8.3 Äçìïóéüôçôá ôïõ Õðåñâáôïëïãéêïý Åãþ Ç æùÞ ôïõ ðíåýìáôïò åßíáé Ýíá äçìüóéï ðñÜãìá. Äåí åãêëåßåôáé óôçí ìïíá÷é- êüôçôá Þ ôçí éäéùôéêüôçôá ôçò ‘óöáßñáò ôçò óõíåßäçóçò’. ÅêöñÜæåôáé óå ñçôÞ óõìðåñéöïñÜ êáé óå åðéôåýãìáôá, óå áíèñþðéíá üíôá ðïõ ðåñðáôïýí ãýñù ìáò, ðïõ ìéëïýí ôï Ýíá óôï Üëëï, ðïõ åîåôÜæïõí åðéóôçìïíéêÜ üñãáíá, åóôéÜæïõí ìéá áêôßíá ëÝéæåñ óå Ýíá óôü÷ï, óêÜâïõí óå Ýíá áñ÷áéïëïãéêü ÷þñï, ãñÜöïõí ãñÜììá óå Ýíá ößëï, ðñïóðáèïýí íá ðåßóïõí êÜðïéïí íá øçößóåé ãéá ìéá óõãêå- êñéìÝíç ðñüôáóç. Ç æùÞ ôïõ ðíåýìáôïò åßíáé ðáñïýóá óå ëÝîåéò, åéêüíåò êáé óçìáóßåò. Åßíáé ðáñïýóá ìå ôïí ßäéï ôñüðï ðïõ åßíáé ðáñüíôá Ýíá ãêïë óå Ýíáí áãþíá ðïäïóöáßñïõ Þ Ýíá ôå÷íéêü íïê-Üïõô óå Ýíáí áãþíá ðõãìá÷ßáò. Ìéá áñ÷áéïëïãéêÞ áíáóêáöÞ Þ Ýíá ðïëéôéêü åðé÷åßñçìá äåí ìðïñïýí íá åîçãçèïýí ÷ùñßò íá åìðåñéêëåßïõí üñïõò üðùò ‘åñãáëåßá’, ‘ëÝîåéò’, ´äçëþóåéò’, ‘ëüãïé’, êáé ‘áëÞèåéá’, êáé áõôïß ïé üñïé áíáöÝñïíôáé óå äçìüóéåò óõìðåñéöïñÝò êáé ü÷é óå éäéùôéêÜ, åóùôåñéêÜ åðåéóüäéá. Åßíáé ôï Ýëëïãï æþï êáé ü÷é ç áðïìïíùìÝíç óõíåéäçôüôçôá, êáé ü÷é ç ðëáôéÜ, êïßëç óöáßñá ôçò óõíåßäçóçò, ðïõ åéóÜãåôáé óôçí Ýëëïãç æùÞ. Ç äçìüóéá æùÞ ôïõ ðíåýìáôïò âéþíåôáé áðü ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ, ðïõ óõíéóôÜ êáé áõôü ìéá äçìüóéá ïíôüôçôá. ¼ôáí êÜíïõìå ëüãï ãéá ôï õðåñâáôï- ëïãéêü åãþ, ßóùò íéþèïõìå ôïí ðåéñáóìü íá öáíôáóôïýìå êÜôé óáí Ýíá ìáãéêü åßäïò ðñÜãìáôïò ðïõ Ý÷åé åãêáôáóôáèåß ìÝóá ìáò, óáí ìéá êïõêßäá ôïðïèå- ôçìÝíç êÜðïõ óôï êÝíôñï ôïõ ìõåëïý ìáò êáé ç ïðïßá æåé ìéá ìõóôéêÞ æùÞ. Ìéá ôÝôïéá åñìçíåßá èá Þôáí ëáíèáóìÝíç, êáé ãéá íá åíáíôéùèþ ðñïò áõôÞ ôçí åñìçíåßá, èá Þèåëá íá ðáñÜó÷ù ìéá ðéï óõãêåêñéìÝíç åéêüíá ôïý ôé åßíáé ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ. Êáèþò ãñÜöù áõôÝò ôéò óåëßäåò, åßíáé ÍïÝìâñéïò, êáé ïé Üíèñùðïé èõ- ìïýíôáé ôçí áíáêù÷Þ ôïõ ðñþôïõ ðáãêïóìßïõ ðïëÝìïõ, ç ïðïßá Ýëáâå ÷þñá óôéò Ýíôåêá ç þñá, ôçò åíäÝêáôçò çìÝñáò, ôïõ åíäÝêáôïõ ìÞíá ôïõ Ýôïõò 1918. Óôçí ôçëåüñáóç ðáñïõóéÜæïíôáé éóôïñßåò áðü ôïí ðüëåìï. Óå ìéá áðü áõôÝò, äåß÷íïíôáé öùôïãñáößåò ôñéþí íåáñþí Üããëùí ðïõ ðÞãáí óôïí ðüëåìï ÷ùñßò íá åðéóôñÝøïõí. Óêåöèåßôå ìéá áðü áõôÝò ôéò öùôïãñáößåò, ôçí åéêüíá åíüò Üíäñá åßêïóé åíüò ÷ñïíþí. ¹ôáí êÜðïôå æùíôáíüò, öùôïãñáöÞèçêå ìå ôçí óôñáôéùôéêÞ ôïõ óôïëÞ, êáé óêïôþèçêå óôïí ðüëåìï. Ìéá áßóèçóç ìåëáã÷ïëßáò ðåñéóôïé÷ßæåé ôçí åéêüíá, ôï åßäïò åêåßíï ìåëáã÷ïëßáò ðïõ ðñïâÜëëïõìå óôéò åéêüíåò üóùí ðÝèáíáí óôçí ìÜ÷ç, êáôÜ ôçí äéÜñêåéá åêåßíïõ Þ üðïéïõ Üëëïõ ðïëÝìïõ. Ôá ìÜôéá óôçí åéêüíá öáßíïíôáé Ýôïéìá íá êëåßóïõí. Ôé ÷Üèçêå üôáí ðÝèáíå ï íåáñüò áõôüò Üíäñáò; ¼÷é áðëÜ êáé ìüíï ìéá âéïëïãéêÞ æùÞ, áëëÜ ç æùÞ ôïõ ðíåýìáôïò ðïõ èá åß÷å äéáäñáìáôéóôåß óå áõôüí ôïí íåáñü êáé óå üóïõò ôïí ðåñéÝâáëáí, åÜí åß÷å óõìðëçñþóåé ôá åâäïìÞíôá
  • 147. 124 ÊÅÖ.8: ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÔÏÕ ÅÁÕÔÏÕ ôïõ. ÁõôÞ ç æùÞ ôïõ ðíåýìáôïò äåí èá ðåñéïñéæüôáí ìüíï óôéò áëçèåßò êáé ôéò øåõäåßò åêöïñÝò ðïõ èá åß÷å ðñáãìáôïðïéÞóåé üëá áõôÜ ôá ÷ñüíéá, áëëÜ êáé óôéò âïõëåýóåéò, ôéò åðéëïãÝò êáé ôéò áíèñþðéíåò óõíáëëáãÝò ðïõ èá åß÷å åðéôåëÝóåé. Áõôü ðïõ èá åß÷å ðñáãìáôïðïéÞóåé ùò õðåýèõíïò öïñÝáò ôçò áëÞ- èåéáò ÷Üèçêå ìáæß ìå ôçí áöáßñåóç ôçò ïñãáíéêÞò ôïõ æùÞò. Ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï èá åß÷å öáíåñùèåß ï êüóìïò óôá ìÜôéá ôïõ êáé óôá þôá ôïõ ðïôÝ äåí õëï- ðïéÞèçêå. Ï èÜíáôüò ôïõ äåí Þôáí áðëþò ìéá áíÜìéîç ÷çìéêþí óôïé÷åßùí Þ ôï ôÝëïò åíüò æùíôáíïý ïñãáíéóìïý, áëëÜ ç ïëïêëÞñùóç ìéáò áíèñþðéíçò æùÞò, ìéáò æùÞò åíôüò ôçò ïðïßáò ï ëüãïò öùôßæåé ôá ðñÜãìáôá ãýñù ôïõ êáé åðéôñÝ- ðåé çèéêÝò ðáñåìâïëÝò. Ï åáõôüò ðïõ ôáõôïðïéåßôï ðßóù áðü ôï ðñüóùðï ôçò öùôïãñáößáò, áõôüò ðïõ åß÷å óõóóùñåýóåé áíáìíÞóåéò êáé ðñï-ëÞøåéò êáé ðïõ åß÷å ôçí åìðåéñßá ôïõò ìÝóá ôïõ, Ýðáøå íá åßíáé ìéá äïôéêÞ ãéá ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï åìöáíßæïíôáé ôá ðñÜãìáôá óôï üëïí ðïõ ïíïìÜæïõìå êüóìï. Áõôü ðïõ áãáðÞèçêå áðü üóïõò ôïí áãÜðçóáí äåí Þôáí áðëÜ êáé ìüíï ìéá åõ÷Ü- ñéóôç óõíôñïöéÜ, áëëÜ êÜðïéïò ðïõ ìðïñïýóå íá åéóÝëèåé óå Ýíá åßäïò æùÞò óôï ïðïßï äåí èá ìðïñïýóå íá åéóÝëèåé Ýíá áðëü æþï: êÜðïéïò õðåýèõíïò ãéá ôçí áëÞèåéá üóùí åßðå êáé Ýðñáîå, êÜðïéïò ðïõ èá ìðïñïýóå íá áãáðÞóåé êé áõôüò ìå ôç óåéñÜ ôïõ, äéüôé ìðïñïýóå íá åêôéìÞóåé êÜðïéïí Üëëïí ùò Üîéïí áãÜðçò. Ôï åãþ áõôïý ôïõ íåáñïý, ôï õðåñâáôïëïãéêü ôïõ åãþ, äåí áðïôåëïýóå ìéá ïíôüôçôá äéáêñéôÞ áðü áõôüí: Þôáí áõôüò ï ßäéïò Üíèñùðïò ùò ðáßêôçò óôï ðáéãíßäé ôçò áëÞèåéáò, êÜðïéïò ðïõ èá ìðïñïýóå íá êÜíåé äçëþóåéò êáé íá åðéâåâáéþíåé, íá áíáöÝñåé ôá ëüãéá Üëëùí êáé íá óõìðåñáßíåé, íá ðáñáðëáíÜ êáé íá áðïêáëýðôåé, íá âïõëåýåôáé êáé íá áðïöáóßæåé. Ôï åãþ äåí åßíáé Ýíá îå÷ùñéóôü ðñÜãìá, áëëÜ ï Üíèñùðïò ùò éêáíüò íá æÞóåé Ýíá Ýëëïãï åßäïò æùÞò. Åßíáé ç ïíôüôçôá ðïõ ìðïñåß íá ðåé ‘åãþ’ êáé íá ëÜâåé ôçí åõèýíç üóùí ëÝåé. ÐåñáéôÝñù, ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ äåí åßíáé áðëÜ êáé ìüíï ï öïñÝáò ôçò åðéóôÞìçò: äåí åßíáé áðëÜ êáé ìüíï ç ‘äéÜíïéá’ ðïõ ðñïâáßíåé óå óõìðåñÜóìáôá êáé êáôáóêåõÜæåé õðïèÝóåéò, äåí åßíáé áðëÜ êáé ìüíï ìéá õðïëïãéóôéêÞ ìç÷áíÞ. ÐÝñá áðü ôï íá åßíáé ï öïñÝáò ôçò åðéóôÞìçò, ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ åßíáé åðßóçò ï öïñÝáò ôçò áëÞèåéáò üóïí áöïñÜ óôçí áíèñþðéíç óõìðåñéöïñÜ, üðïõ ïé ðñÜîåéò åßíáé åëåýèåñåò êáé õðåýèõíåò åðåéäÞ áðïôåëïýí ôï áðïôÝëåóìá äéáíïçôéêþí åêôéìÞóåùí. Ôï ‘åãþ’ ðïõ ìðïñåß íá ðåé ‘óêÝðôïìáé áõôü Þ åêåßíï’ åßíáé ôï ßäéï åãþ ðïõ ìðïñåß íá ðåé ‘Ý÷ù ôçí ðñüèåóç íá ðñÜîù áõôü Þ åêåßíï’, êáé ôï ßäéï ðïõ ïé Üëëïé ìðïñïýí íá åãêáëÝóïõí ãéá ìéá åðåîÞãçóç ãéá ü,ôé Ýðñáîå. Ç éêáíüôçôá íá ëÝù ‘åãþ’ êáé íá ðáñåìâáßíù óôïí êüóìï ìÝóù ìéáò õðåýèõíçò ðñÜîçò åîáñôÜôáé áðü ôçí ïñãáíéêÞ æùÞ ðïõ õðüêåéôáé ôçò óêÝøçò, ôçí ïñãáíéêÞ æùÞ åíôüò ôçò ïðïßáò åíóùìáôþíåôáé ç æùÞ ôçò óêÝøçò, áëëÜ äåí åîáíôëåßôáé óå áõôÞí ôçí ïñãáíéêÞ æùÞ: åéóÜãåôáé óôï ÷þñï ôïõ ëüãïõ êáé óôï âáóßëåéï ôùí óêïðþí.
  • 148. § 8.3. Äçìïóéüôçôá ôïõ Õðåñâáôïëïãéêïý Åãþ 125 Êáé åÜí ç åéêüíá êÜðïéïõ ðïõ ðÝèáíå ðñéí ôçò þñáò ôïõ ìðïñåß, åîáéôßáò ôçò áðïõóßáò åíüò ìÝëëïíôïò, íá ìáò äßíåé ðñÜãìáôé ìéá åíôýðùóç ãéá ôï ôé åßíáé Ýíá õðåýèõíï åãþ, êáé ç åéêüíá êÜðïéïõ ðïõ äåí Ý÷åé áêüìá ãåííçèåß, êÜðïéïõ ðïõ ç ýðáñîÞ ôïõ óõíßóôáôáé ó÷åäüí ïëïêëçñùôéêÜ óôï ìÝëëïí êáé ï ïðïßïò äåí Ý÷åé áêüìá üíïìá, ìðïñåß íá åîõðçñåôÞóåé ôïí ßäéï óêïðü. ¸÷ïõìå äåé åéêüíåò ôùí ðñþéìùí óôáäßùí ôçò æùÞò êáôÜ ôçí äéÜñêåéá ôçò áíÜðôõîçò ôïõ åìâñýïõ, üôáí ôá ìÜôéá ìïéÜæïõí ìå âïýëåò êáé ôï óôüìá åßíáé ÷ùñßò öùíÞ êáé ìÝíåé âõèéóìÝíï óôï áìíéáêü õãñü. Ôï óôüìá ðïõ áíïéãïêëåßíåé ÷ùñßò Þ÷ï åêåßíç ôçí óôéãìÞ åßíáé ôï ßäéï ìå ôï óôüìá ðïõ èá ÷ñçóéìïðïéçèåß ãéá íá åéðùèåß áñãüôåñá ôï ‘åãþ’, êáé ç ðñþéìç áßóèçóç ôïõ åáõôïý ðïõ åãêáèéäñýåôáé ÷Üñç óôçí óõí-áßóèçóç ôçò áöÞò êáé ôçò áêïÞò êáé ôçò êßíçóçò ôïõ óþìáôïò åßíáé ç ßäéá ðïõ èá Ý÷åé áíáìíÞóåéò êáé ðïõ èá ó÷åäéÜæåé ðñÜîåéò ôá ÷ñüíéá ðïõ èá áêïëïõèÞóïõí ôçí ãÝííçóç. Ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ, ç äïôéêÞ ôçò åìöÜíéóçò, åßíáé Þäç åêåß, åãêáèéäñýïíôáò ôçí âÜóç ãéá ôçí äéêÞ ôïõ ìåëëïíôéêÞ êáôçãïñéáêÞ äñáóôçñéüôçôá êáé ôéò çèéêÝò ôïõ ðáñåìâÜóåéò. Ï ðñþéìïò åáõôüò åßíáé Þäç êÜôé óáí ðáßêôçò óôï ðáéãíßäé ôçò áëÞèåéáò. Óõíåðþò, êáé ï íïõò êáé ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ åßíáé äçìüóéá êáé äçìüóéá åßíáé êáé ç æùÞ ðïõ æïõí. ¸íá åíÝñãçìá ôïõ öïñÝá ôçò áëÞèåéáò, üðùò ìéá êñßóç, åßíáé, óýìöùíá ìå ôéò áñ÷Ýò ôïõ, Ýíá äçìüóéï åíÝñãçìá. Ìðïñåß íá óõãêñéèåß ìå Ýíáí ÷áéñåôéóìü, ðïõ ìðïñåß íá ëÜâåé ÷þñá ìüíïí áíÜìåóá óå äýï Þ ðåñéóóüôåñïõò áíèñþðïõò. Ìéá êñßóç áðïôåëåß ìéá êßíçóç óôï ðáéãíßäé ôçò áëÞèåéáò, êáé åìðåñéêëåßåé, óýìöùíá ìå ôéò áñ÷Ýò ôçò, Ýíá öïñÝá, áðïäÝêôåò êáé èåáôÝò. Äåí ëáìâÜíåé ÷þñá áðëÜ êáé ìüíï ìÝóá ìáò. Áêüìá êáé ç áíôßëçøç ìïéÜæåé ðåñéóóüôåñï ìå Ýíáí ÷áéñåôéóìü ðáñÜ ìå Ýíáí ðüíï óôï óôïìÜ÷é: êáé ç áíôßëçøç åßíáé ìéá áñ÷éêÞ êßíçóç óôï ðáéãíßäé ôçò áëÞèåéáò, ðïõ ìáò âÜæåé óå èÝóç íá êÜíïõìå ìéá äÞëùóç, íá Üñïõìå ôçí ðßóôç óå áõôü ðïõ åßðå êÜðïéïò Þ íá êÜíïõìå êÜðïéï Üëëï âÞìá óôï åóùôåñéêü ôùí áíèñþðéíùí óõæçôÞóåùí. Ôá åíåñãÞìáôá ôïõ õðåñâáôïëïãéêïý åãþ åßíáé ôüóï äçìüóéá üóï äçìüóéï åßíáé ôï óþìá ðïõ åìðëÝêåôáé óôçí åðéôÝëåóç áõôþí ôùí åíåñãçìÜôùí. Áðïôåëïýí åíåñãåßá Þ äõíÜìåé ðáñåìâïëÝò êáé ü÷é áðëÜ êáé ìüíï éäéùôéêÝò óêÝøåéò. Ãéá íá öÝñïõìå óôçí åðéöÜíåéá ôïí äçìüóéï ÷áñáêôÞñá ôïõ õðåñâáôïëïãé- êïý åãþ, åßíáé ÷ñÞóéìï íá èõìçèïýìå üôé õðÜñ÷åé åðßóçò Ýíá ‘õðåñâáôïëïãéêü åóý’. ÐñÜãìá ðïõ óçìáßíåé üôé ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ ìðïñåß íá áíáãíùñé- óèåß ùò ôÝôïéï ü÷é ìüíï áðü ôïí åáõôü ôïõ áëëÜ åðßóçò êáé áðü ôïõò Üëëïõò, êáé üôáí áíáãíùñßæåôáé áðü áõôïýò êáëåßôáé ‘åóý’. Ùóôüóï, õðÜñ÷ïõí ëüãïé ðïõ êÜíïõí ôï ëáôéíéêü tu ùò äéðëüôõðï ôïõ åãþ íá ìçí áêïýãåôáé åäþ ùò ï êáôÜëëçëïò üñïò.
  • 149. 126 ÊÅÖ.8: ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÔÏÕ ÅÁÕÔÏÕ 8.4 Ôï Åãþ óôç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÓôÜóç Óçìåéþíïõìå üôé üëåò ïé äñáóôçñéüôçôåò ôïõ õðåñâáôïëïãéêïý åãþ ðïõ åîåôÜ- óáìå åðéôåëïýíôáé óôçí öõóéêÞ óôÜóç. Áðïôåëïýí áóêÞóåéò ðñïò ôçí åðßôåõîç ôçò áëÞèåéáò, õðåýèõíåò ëåéôïõñãßåò ôïõ ëüãïõ. Ôï åãþ ðïõ åßíáé ï öïñÝáò üëùí áõôþí ôùí äñáóôçñéïôÞôùí åßíáé ôï åãþ ðïõ Ý÷åé Ýíáí êüóìï êáé óõ- íå÷ßæåé íá äéáôçñåß ôçí õðïêåßìåíç ðßóôç ôïõ óôïí êüóìï. ¼ôáí åéóáãüìáóôå óôçí öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç, ôüôå áðåìðëåêüìáóôå áðü ôçí öõóéêÞ óôÜóç êáé åîåôÜæïõìå ùò èåùñïß êáé ðåñéãñÜöïõìå ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ êáé üëá ôïõ ôá åðéôåýãìáôá, üëåò ôïõ ôéò áðïâëåðôéêüôçôåò, êáé åðßóçò åîåôÜæïõìå ùò èåù- ñïß ôá éäéáßôåñá ðïëëáðëÜ ìÝóù ôùí ïðïßùí óõãêñïôåßôáé ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ. ÐåñéãñÜöïõìå ôï ðþò ôï åãþ åãêáèéäñýåé êáé ðáñïõóéÜæåé ôïí åáõôü ôïõ, óôï ßäéï áëëÜ êáé óôïõò Üëëïõò, ùò öïñÝá ôçò åìöÜíéóçò ôùí ðñáãìÜôùí. ÁõôÞ ç êßíçóç óôçí öáéíïìåíïëïãéêÞ áíáóôü÷áóç ‘åêôåßíåé’ ôï åãþ áêüìá ðåñáéôÝñù óå ó÷Ýóç ìå ôéò äñáóôçñéüôçôÝò ôïõ óôçí öõóéêÞ óôÜóç. ¼ôáí åé- óáãüìáóôå óôçí öáéíïìåíïëïãéêÞ áíáóôü÷áóç, ãéíüìáóôå öïñåßò ôçò áëÞèåéáò ìå Ýíá íÝï, öéëïóïöéêü, ôñüðï. Äéáôõðþíïõìå éó÷õñéóìïýò ãéá ôçí áëÞèåéá áðü ìéá Üëëç ðñïïðôéêÞ, ìéá ðñïïðôéêÞ ôåëåßùò äéáöïñåôéêÞ áðü üëåò åêåßíåò ðïõ åßíáé óå ëåéôïõñãßá óôçí öõóéêÞ óôÜóç. Ìðïñïýìå íá ðïýìå ‘åãþ’ áðü ìéá Üëëç ãùíßá, ìå Ýíá íÝï íüçìá. Êáé üìùò, ôï öéëïóïöéêü åãþ ðïõ êïéôÜæåé ôï öõóéêü åãþ äåí åßíáé ìéá Üëëç ïíôüôçôá, äåí åßíáé êÜðïéïò Üëëïò: åßíáé ôï ßäéï ‘åãþ ï ßäéïò’ áëëÜ ôþñá åêôåßíåôáé óå ìéá íÝá ìïñöÞ áíáóôü÷áóçò. Äåí éó÷ýåé, ðÜíôùò, ç èÝóç üôé ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ áíáëáìâÜíåé ôïí ñüëï ôïõ ìüíï ìÝóá óôçí öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç. Äåí éó÷ýåé ç èÝóç üôé ìüíï ôï öéëïóïöéêÜ áíáóôï÷áóôéêü åãþ åßíáé ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ. Ôï õðåñâáôï- ëïãéêü åãþ åßíáé åíåñãü Þäç óôçí öõóéêÞ óôÜóç. ÊÜèå åðßôåõîç ôçò áëÞèåéáò, êÜèå åîÜóêçóç ôçò ëïãéêüôçôáò, åßíáé Ýñãï ôïõ õðåñâáôïëïãéêïý åãþ. ÊÜèå êáôçãïñéáêÞ áðüâëåøç ðïõ åãåßñåé ôï æÞôçìá ôçò áëÞèåéáò åßíáé Ýñãï ôïõ õðåñ- âáôïëïãéêïý åãþ. Ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ åðéôõã÷Üíåé ôçí áëÞèåéá óôçí öõóéêÞ óôÜóç, áëëÜ áõôÞ ç áðëïúêÞ åðßôåõîç ôçò áëÞèåéáò æçôÜ ôçí öéëïóïöéêÞ ôçò óõ- ìðëÞñùóç, ç ïðïßá êáé èåùñçôéêïðïéåß ôçí áëÞèåéá. Ç áëÞèåéá ðïõ åðéôåëåßôáé óôçí öõóéêÞ óôÜóç åßíáé áôåëÞò, äéüôé äåí åîåôÜæåé ùò èåùñüò ôïí åáõôü ôçò. Ç öéëïóïößá, Ýôóé üðùò åðéôåëåßôáé óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç, ïäçãåß óå Ýíá íÝï åðßðåäï ôéò åìöáíßóåéò ðïõ åðéôõã÷Üíïíôáé óôçí ðñï-öéëïóïöéêÞ æùÞ. Óôçí öõóéêÞ óôÜóç Ý÷ïõìå Ýíáí êüóìï, åîáóêïýìå ôçí ëïãéêüôçôá, ôáõôïðïéïýìå ôá ðñÜãìáôá ìÝóù ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò, åðéâåâáéþíïõìå êáé äéáøåý- äïõìå, êáé åðßóçò ëÝìå øÝìáôá, ðáñáðëáíïýìå, õðïðßðôïõìå óå óöÜëìáôá: áëëÜ åßíáé óôç öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç ðïõ äéáóáöçíßæïõìå ôé óçìáßíåé íá êÜ- íïõìå üëá áõôÜ ôá ðñÜãìáôá.
  • 150. § 8.4. Ôï Åãþ óôç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÓôÜóç 127 Èá Þôáí ÷ñÞóéìï íá ÷áñÜîïõìå ôñßá óôÜäéá ùò ðñïò ôçí áíáãíþñéóç ôçò ôáõôüôçôáò ôïõ åãþ: 1) Óôï ðñþôï åðßðåäï, åðéôõã÷Üíåôáé ìéá ôáõôüôçôá ãéá ôïí öïñÝá ôùí áðïâëå- ðôéêþí åíåñãçìÜôùí ôçò áíôßëçøçò êáé ôùí åêäï÷þí ôçò: ìéá ôáõôüôçôá ôïõ åãþ ëáìâÜíåé ÷þñá, ôñüðïí ôéíÜ, áíÜìåóá óôï åãþ ðïõ æåé óå ìéá êáôÜóôáóç åäþ êáé ôþñá êáé óôï åãþ ðïõ ìåôáêéíåßôáé óôçí åíèýìçóç, ôçí öáíôáóßá êáé ôçí ðñü-ëçøç. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ôï åãþ ùò õðïêåßìåíï êáé ùò áíôéêåßìåíï ôçò åíèýìçóçò åßíáé Ýíá êáé ôï áõôü. 2) Óôï äåýôåñï óôÜäéï, ìéá áíõøùìÝíç ôáõôüôçôá åðéôõã÷Üíåôáé ãéá ôïí öïñÝá ôçò êáôçãïñéáêÞò äñáóôçñéüôçôáò. Ôï ðñüóùðï ðïõ äéáñèñþíåé óõíôá- êôéêÜ áõôü ðïõ áíôéëáìâÜíåôáé Þ áõôü ðïõ åíèõìåßôáé êÜíåé êÜôé ðå- ñéóóüôåñï áðü ôï áðëÜ êáé ìüíï íá áíôéëáìâÜíåôáé êáé íá åíèõìåßôáé. ÖÝñíåé óôçí åðéöÜíåéá êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá, ìå üëåò ôéò äéáóôÜóåéò õðåõèõíüôçôáò êáé åðáëÞèåõóçò ðïõ áõôÜ õðïäçëþíïõí. Ôï åãþ ðïõ åíåñãïðïéåß ôïí åáõôü ôïõ óå áõôü ôï åðßðåäï åßíáé éêáíü íá áíáöÝñåôáé óôïí åáõôü ôïõ êÜèå öïñÜ ðïõ ëáìâÜíåé ñçôÜ èÝóç ãéá êÜðïéï æÞôçìá áëÞèåéáò Þ åìöÜíéóçò, êáé ôüôå ëÝåé êÜôé óáí ‘îÝñù üôé p’ Þ ‘õðïðôåýï- ìáé üôé p’. Ôï åãþ ðïõ áíáêýðôåé åäþ åßíáé ðñïöáíþò ôï ßäéï ìå åêåßíï ðïõ áíáäõüôáí óôï åðßðåäï ôçò áíÜìíçóçò, ôçò öáíôáóßáò êáé ôçò ðñü- ëçøçò, áëëÜ ôþñá áíáäýåôáé ìå ìåãáëýôåñç õðåõèõíüôçôá êáé åðéóôçìï- íéêÞ áêñßâåéá. Ôþñá ëáìâÜíåé èÝóåéò êáé Ý÷åé áðüøåéò ãéá ôéò ïðïßåò ìðïñåß íá åããõçèåß. Ðñïöáíþò, äåí èá åß÷å öèÜóåé íá áðïôåëåß Ýíá åãþ áõôïý ôïõ åðéðÝäïõ, åÜí äåí åß÷å ðñþôá ðáãéþóåé ôçí ôáõôüôçôÜ ôïõ óôï ðñþôï åðßðåäï, êáé ïé øõ÷ïëïãéêÝò äéáññÞîåéò óôï êáôþôåñï åðßðåäï ìðïñïýí íá åìðïäßóïõí ôéò äñáóôçñéüôçôåò ôïõ õøçëüôåñïõ åðéðÝäïõ. Ïé óõíáéóèçìáôéêÝò äéáôáñÜîåéò ìðïñïýí íá õðïíïìåýóïõí ôçí Ýëëïãç óêÝøç. 3) Óôï ôñßôï óôÜäéï, ìéá ðåñáéôÝñù ôáõôüôçôá åðéôõã÷Üíåôáé üôáí ôï åãþ äåí áíáðôýóóåé áðëÜ êáé ìüíï üëï êáé ðåñéóóüôåñåò áðüøåéò Þ åðéóôçìïíéêÝò áëÞèåéåò, áëëÜ áíáóôï÷Üæåôáé åðß ôïõ ôé óçìáßíåé íá Ý÷åé êáíåßò áðüøåéò êáé ôïõ ôé óçìáßíåé íá áíáæçôÜ êáé íá åðáëçèåýåé ôïõò åðéóôçìïíéêïýò éó÷õñéóìïýò. Ôþñá ôï åãþ ‘áéùñåßôáé’ ðÜíù áðü üëåò ôéò áðïâëåðôéêüôç- ôåò ôùí äýï ðñþôùí óôáäßùí êáé ôéò áíáëýåé. Åðßóçò ðñïóêôÜ êáôï÷Þ ôïõ äéêïý ôïõ åáõôïý ìå Ýíáí íÝï ôñüðï: áðïêôÜ õðåõèõíüôçôá ùò öïñÝáò ôçò áëÞèåéáò, ðñÜãìá ðïõ åßíáé äéáöïñåôéêü áðü ôéò õðåõèõíüôçôåò ðïõ åß÷å óôï äåýôåñï óôÜäéï. Èá åîåôÜóïõìå ôïí åéäéêü ÷áñáêôÞñá ôçò öáéíïìåíïëïãéêÞò áëÞèåéáò êáé ôçí õðåõèõíüôçôá ðïõ ó÷åôßæåôáé ìå áõôÞí, óôï ÊåöÜëáéï 13. Ðñïò ôï ðáñüí, åðáñ-
  • 151. 128 ÊÅÖ.8: ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÔÏÕ ÅÁÕÔÏÕ êåß ç ðáñáôÞñçóç ãéá ôï ðþò ç áßóèçóç ãéá ôï åãþ Þ ãéá ôïí åáõôü áíáðôýóóåôáé óå áõôÜ ôá ðïéêßëá óôÜäéá. 8.5 Ôï Åãþ êáé ç Óùìáôéêüôçôá Áêüìá êáé ùò õðåñâáôïëïãéêü, ùò öïñÝáò ôçò áëÞèåéáò, ôï åãþ õðÜñ÷åé óù- ìáôéêÜ. Ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï ôï åãþ Ý÷åé ôçí åìðåéñßá ôïõ äéêïý ôïõ óþìáôïò åßíáé äéáöïñåôéêüò áðü ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï Ý÷åé ôçí åìðåéñßá ôùí ðñáãìÜ- ôùí ìÝóá óôïí êüóìï, êáé ùóôüóï ôï óþìá åßíáé êáé áõôü Ýíá ðñÜãìá ìÝóá óôïí êüóìï êáé ðáñïõóéÜæåôáé ùò ôÝôïéï ðñÜãìá. ¸÷ïõìå ôçí åìðåéñßá ôïõ äéêïý ìáò óþìáôïò êáé Ýóùèåí êáé Ýîùèåí. ÐåñáéôÝñù, Ý÷ïõìå êõñéáñ÷ßá åðß ôïõ äéêïý ìáò óþìáôïò ìå ôñüðï ñéæéêÜ äéáöïñåôéêü áðü ôïí Ýëåã÷ï ðïõ áóêïýìå åðß ôùí õðïëïßðùí ðñáãìÜôùí ìÝóá óôïí êüóìï. Ðïéá åßíáé ïñéóìÝíá áðü ôá ãíùñßóìáôá ôçò óùìáôéêüôçôáò åãþ; Ïé éäéáéôåñüôçôåò ôçò åìðåéñßáò ôùí äéêþí ìáò óùìÜôùí êáôáäåéêíýïíôáé óôçí áßóèçóç ôçò áöÞò: 1) üôáí áããßæù Ýíá óçìåßï ôïõ óþìáôüò ìïõ ìå Ýíá Üëëï (áããßæù ôïí áñéóôåñü ìïõ áãêþíá ìå ôï äåîß ìïõ ÷Ýñé), ôï óùìáôéêü ìÝñïò ðïõ áããßæù áíôéìåôùðßæåôáé üðùò êáé êÜèå Üëëï ðñÜãìá ìÝóá óôïí êüóìï ðïõ ßóùò áããßîù. Ôï ÷Ýñé ìïõ ðïõ áããßæåé áðïôåëåß ôï óçìåßï üðïõ åíåñãïðïéåßôáé ôï õðåñâáôïëïãéêü ìïõ åãþ, óôçí áíôéëçðôéêÞ êáé ôçí êáôçãïñéáêÞ ôïõ äéÜñ- èñùóç, êáé ç ðñïóï÷Þ ôïõ êáôåõèýíåôáé ðñïò Ýíá Üëëï ìÝñïò ôïõ åáõôïý ìïõ, ôïí áãêþíá (‘Ï áãêþíáò ìïõ öáßíåôáé íá ðñÞæåôáé’), 2) Áêüìá êáé óå áõôü ôï óôÜäéï, ùóôüóï, ôï ìÝñïò ôïõ óþìáôïò ðïõ áããßæåôáé, ï áãêþíáò, íéþèåé ôçí ðßåóç ôïõ ÷åñéïý ðïõ ôï áããßæåé, êáé óõíåðþò Ý÷ù ìéá áíôßëçøç, ßóùò ðáèç- ôéêÞ, êáé áðü åêåßíç ôçí êáôåýèõíóç, êáèþò Ý÷ù ôçí áßóèçóç ôïõ ôé óçìáßíåé íá íéþèåéò ðñÞîéìï óôïí áãêþíá, 3) ÁëëÜ ôüôå, ôï ìÝñïò ðïõ áããßæåôáé ìðïñåß íá ãßíåé åêåßíï ðïõ áããßæåé åíåñãçôéêÜ: áêüìá êáé ôçí óôéãìÞ ðïõ ôï ÷Ýñé ìïõ áããßæåé ôïí áãêþíá, ìðïñþ íá áíôéóôñÝøù ôçí êáôåýèõíóç êáé íá îåêéíÞóù íá ðáñáôçñþ ðþò ï áãêþíáò íéþèåé ôï ÷Ýñé. ¼óï áðßèáíï êáé íá ìïéÜæåé, ï áãêþíáò ìðïñåß íá ãßíåé ôï üñãáíï ðïõ áíôéëáìâÜíåôáé åíåñãçôéêÜ. Ôüôå áã- ãßæù ôï ÷Ýñé ìÝóù ôïõ áãêþíá êáé áñ÷ßæù íá êéíþ ôïí áãêþíá ùò ôï ìÝñïò ôïõ óþìáôïò ðïõ áããßæåé. Óõíåðþò, ïé ñüëïé áõôïý ðïõ áããßæåé êáé áõôïý ðïõ áã- ãßæåôáé ìðïñïýí íá áíáóôñáöïýí: ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ ìðïñåß íá åñãáóèåß êáé óôéò äýï êáôåõèýíóåéò. Ìüíï óôï åóùôåñéêü ôïõ äéêïý ìïõ óþìáôïò êáé ìüíï óå ó÷Ýóç ìå ôçí áß- óèçóç ôçò áöÞò, ðïõ åßíáé ç âáóéêüôåñç üëùí ôùí áéóèÞóåùí, åßíáé äõíáôÞ áõôÞ ç áíôéóôñïöÞ. ¸íáò åíáãêáëéóìüò ìå Ýíá Üëëï ðñüóùðï ßóùò åßíáé êÜôé áíÜ- ëïãï, êáé ßóùò íá åßíáé êáé ðÜëé ìéá ðñïóðÜèåéá íá ãåéôíéÜóïõìå ôçí åíüôçôá ðïõ Ý÷ïõìå ùò ðñïò ôïõò åáõôïýò ìáò (ßóùò ðïýìå, ìåôáöïñéêÜ, üôé ãéíüìáóôå
  • 152. § 8.5. Ôï Åãþ êáé ç Óùìáôéêüôçôá 129 Ýíá óþìá ìå áõôïýò ðïõ áãêáëéÜæïõìå), áëëÜ ðïôÝ äåí ãßíåôáé ðñáãìáôéêÜ ü,ôé êáé ìå ôçí áöÞ. Ï Shakespeare ìÜò èõìßæåé áõôü ôïí äéôôü ÷áñáêôÞñá ôçò áöÞò üôáí âÜæåé ôçí ×ñõóßäá óôï Ôñùßëïò êáé ×ñõóßäá íá ëÝåé: ‘Óôï öéëß, äßíåéò Þ ðáßñíåéò;’ Ç ðåñßåñãç áíôéóôñåøéìüôçôá ðïõ óõíáíôÜìå óôçí áßóèçóç ôçò áöÞò äåß- ÷íåé üôé áêüìá êáé ùò õðåñâáôïëïãéêÜ åãþ, áêüìá êáé ùò öïñåßò ôçò áëÞèåéáò, åßìáóôå äéçñçìÝíïé ìÝóá óå Ýíá óþìá. ÐåñáéôÝñù, õðÜñ÷ïõí Üëëïé ôñüðïé ìå ôïõò ïðïßïõò Ý÷ïõìå ôçí åìðåéñßá ôïõ óþìáôïò, üëïé ó÷åôéæüìåíïé ìå ôçí áß- óèçóç ôçò áöÞò, ðïõ ìáò âïçèïýí íá åãêáèéäñýóïõìå ôçí óùìáôéêüôçôÜ ìáò. Ç áßóèçóç ðïõ Ý÷ïõìå ãéá ôçí èÝóç ìáò óôï ÷þñï, ç åìðåéñßá ãéá ôçí êáôÜóôáóç ôùí ìåñþí ôïõ óþìáôïò, ç áßóèçóç éóïññïðßáò êáé áíôßóôáóçò ðïõ íéþèïõìå óå ó÷Ýóç ìå ôçí Ýëîç ôçò âáñýôçôáò, êáé ç ðßåóç ðïõ íéþèïõìå áðü ôçí êáñÝ- êëá Þ ôï Ýäáöïò. Ç óùìáôéêüôçôÜ ìáò, Ýôóé üðùò ôçí íéþèïõìå, êáèïñßæåé ìéá èÝóç áðü ôï åóùôåñéêü ôÞò ïðïßáò ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ åîáóêåß üëåò ôïõ ôéò áðïâëåðôéêüôçôåò, áðü ôçí áíôßëçøç êáé ôéò åêäï÷Ýò ôçò ìÝ÷ñé ôéò êáôçãï- ñéáêÝò äéáñèñþóåéò êáé ôçí öáéíïìåíïëïãéêÞ áíáóôü÷áóç. ÊÜèå áßóèçóç ôçò üñáóçò, ôçò áêïÞò êáé ôçò ãåýóçò ëáìâÜíåé ÷þñá óôï åóùôåñéêü ôïõ ÷þñïõ ôïõ óþìáôïò, êáé åêåß áðïèçêåýïíôáé ïé ßäéåò ïé áíáìíÞóåéò ìáò. ¼ëåò ïé áðïâëå- ðôéêÝò äñáóôçñéüôçôåò, åßôå áíôéëçðôéêÝò åßôå êáôçãïñéáêÝò, ëáìâÜíïõí ÷þñá óôï åóùôåñéêü ôïõ ÷þñïõ ðïõ êáèïñßæåôáé ðñïò ôá ðÜíù áðü ôï êåöÜëé êáé ðñïò ôá êÜôù áðü ôá ðüäéá ìáò, áðü ôçí üøç êáé ôçí ðëÜôç ìáò, êáé áðü ôéò äåîéÝò êáé ôéò áñéóôåñÝò ðëåõñÝò ìáò êáé ôïõò þìïõò ìáò. Ç ÷ùñéêüôçôá ôïõ óþìáôïò äåí åßíáé ìüíï ôçò ôÜîçò ôçò áöÞò, áëëÜ êáé êéíçôéêÞ. ¸÷ïõìå êõñéáñ÷ßá åðß ôùí ìåñþí ôïõ óþìáôïò êáé ìðïñïýìå íá ôá êéíÞóïõìå Üìåóá. ÅÜí èÝëïõìå íá êéíÞóïõìå Üëëá ðñÜãìáôá, ìðïñïýìå íá ôï åðéôý÷ïõìå ìüíïí åÜí ðñþôá êéíÞóïõìå ìÝñç ôïõ åáõôïý ìáò (êéíïýìå êÜôé ìüíïí åÜí êéíÞóïõìå ôá ÷Ýñéá ìáò êáé ôïõò þìïõò ìáò, áëëÜ äåí ÷ñåéÜæåôáé íá êéíÞóïõìå ôßðïôå Üëëï ãéá íá óçêþóïõìå ôá ÷Ýñéá êáé ôïõò þìïõò ìáò). Ôá ìÝñç ôïõ óþìáôïò ìðïñïýí íá êéíçèïýí ôï Ýíá óå ó÷Ýóç ìå ôï Üëëï, êáé ôï ßäéï ôï óþìá êéíåßôáé ìÝóá óôï ÷þñï ôïõ êüóìïõ. ÁëëÜ äåí êéíïýìáóôå ìüíï ãéá íá åéóáãÜãïõìå ôçí êßíçóç óå Üëëá áíôéêåßìåíá. Áêüìá êáé ïé áíôéëÞøåéò ìáò, êáé áêüìá êáé ç óêÝøç ìáò, åìðåñéÝ÷ïõí êéíÞóåéò åíüò Þ ôïõ Üëëïõ åßäïõò. Êéíïýìáóôå ãýñù áðü ôï áíôéêåßìåíï ãéá íá äïýìå ôçí Üëëç üøç ôïõ, íá ëÜ- âïõìå ìéá êáëýôåñç èÝóç ãéá íá áêïýóïõìå ôï âéïëß, íá ìõñßóïõìå êáëýôåñá áõôü ðïõ ìáãåéñåýåôáé. Êéíïýìå ôá äÜêôõëÜ ìáò ðÜíù óôï ãõáëü÷áñôï ãéá íá äïýìå ôé âáèìïý åßíáé, êáé ðåñéóôñÝöïõìå ôçí ôñïöÞ ðÜíù óôç ãëþóóá ìáò ãéá íá åêôéìÞóïõìå ôçí ãåýóç ôçò. Ç üñáóÞ ìáò áðáéôåß êßíçóç: áêüìá êáé Ýíá ìïíü ìÜôé ìðïñåß íá ðñïóáñìüóåé ôçí åóôßáóÞ ôïõ óýìöùíá ìå ôï åããýò êáé ôï ìáêñéÜ. Äýï ìÜôéá ìáæß, ìå ôçí åëáöñÜ ôïõò åðéêÜëõøç, ðñïóöÝñïõí óôåñå- ïóêïðéêÞ êáé õðü ðñïïðôéêÞ èÝá ôçò ðñáãìáôéêüôçôáò. Ôï êåöÜëé ìðïñåß íá
  • 153. 130 ÊÅÖ.8: ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÔÏÕ ÅÁÕÔÏÕ êéíçèåß áðü ôç ìéá ðëåõñÜ óôçí Üëëç, êáé ç êßíçóç ôïõ üëïõ óþìáôïò åðéôñÝðåé óôá ìÜôéá íá åêôåßíïõí ôçí èÝá åðß üëùí ôùí ðëåõñþí ôïõ áíôéêåéìÝíïõ ðïõ âëÝðïõìå êÜèå öïñÜ. ÐñÜãìáôé, åãêáèéäñýïíôáé ãéá ìáò óçìåßá óôïí áíôéêåé- ìåíéêü ÷þñï, ìüíï üôáí åßìáóôå éêáíïß íá êéíïýìáóôå óôïí ÷þñï. ÅÜí Þìáóôáí áêßíçôïé, èá ìðïñïýóáìå íá Ý÷ïõìå äéá ôçò üñáóçò ôçí åìðåéñßá ïñéóìÝíùí åðéöáíåéþí ùò ôÝôïéùí ðïõ êëåßíïõí ôï ðÝñáóìá óå Üëëåò åðéöÜíåéåò, áëëÜ äåí èá ìðïñïýóáìå íá Ý÷ïõìå ôçí áßóèçóç åíüò ðáãéùìÝíïõ óçìåßïõ ãýñù áðü ôï ïðïßï ìðïñïýí íá êéíïýíôáé êõêëéêÜ ôá ðñÜãìáôá. Óõíåðþò, õðÜñ÷ïõí ðïëëÜ ìÝñç êáé ðïëëÝò ïëüôçôåò, ðïëëÜ óôïé÷åßá, óôçí áíèñþðéíç áéóèçôéêüôçôá, êáé ëåéôïõñãïýí ùò ìéá âÜóç ãéá ôçí äéÜñèñùóç ôïõ üëïõ êáé ôùí ìåñþí, äéÜñèñùóç ðïõ ëáìâÜíåé ÷þñá óôçí êáôçãïñéáêÞ ðñÜîç. Ïé äéÜöïñåò áéóèÞóåéò åðéôõã÷Üíïõí ôáõôüôçôåò ìÝóá áðü ôçí óõí- áßóèçóç, åðéôõã÷Üíïõí ôçí áíáãíþñéóç åíüò åíéêïý áíôéêåéìÝíïõ ðïõ äßäåôáé ìÝóù äéÜöïñùí áéóèÞóåùí ðïõ êáôáíÝìïíôáé óå üëï ìáò ôï óþìá. ÁõôÝò ïé ðïéêéëßåò áéóèçôçñéáêþí ìåñþí, ôüóï ‘íïçôéêþí’ üóï êáé ‘íïçìáôéêþí’, ëåéôïõñ- ãïýí ùò ðïëëáðëü ìÝóù ôïõ ïðïßïõ ôáõôïðïéïýíôáé ôá áíôéêåßìåíá áðü üëï êáé ðåñéóóüôåñåò ðñïïðôéêÝò: ôï äÝíôñï ôï âëÝðïõìå, ôï áêïýìå (üôáí öõóÜåé ï Üíåìïò), ôï áããßæïõìå, ôï ìõñßæïõìå, ðåñðáôÜìå ãýñù ôïõ êáé áíáññé÷üìáóôå åðÜíù ôïõ, óôïëßæïõìå ôá êëáäéÜ ôïõ êáé êüâïõìå êïììÜôéá áðü ôéò íåêñÝò öëïýäåò. Óå üëá áõôÜ, êáôáãñÜöåôáé Ýíá êáé ôï áõôü äÝíôñï óôçí ôáõôüôçôÜ ôïõ êáé óýìöùíá ìå ôá ðïëëÜ ãíùñßóìáôÜ ôïõ. ÁõôÞ ç êáôáãñáöÞ ôïõ äÝíôñïõ ïëïêëçñþíåôáé, ðåñáéôÝñù, áðü ôï õðåñ- âáôïëïãéêü åãþ ðïõ áíôéëáìâÜíåôáé êáé äéáñèñþíåé ôï äÝíôñï, êáé åíüóù ôáõ- ôïðïéåß ôá äÝíôñá êáé Üëëá ðñÜãìáôá óôïí êüóìï, ôï åãþ ôáõôïðïéåß óõíå÷þò ôï ßäéï ôïõ ôï óþìá ùò ôï ðñïíïìéïý÷ï áíôéêåßìåíï ‘ìÝóá óôï ïðïßï’ æåé ôçí æùÞ ôïõ, ùò ôï áíôéêåßìåíï ðïõ ðáñÝ÷åé ôï áíáðüäñáóôï óùìáôéêü ‘åäþ’, ôï ‘åäþ’ áðü ôï ïðïßï ôï åãþ äåí ìðïñåß ðïôÝ íá äéáöýãåé. Ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï ôï óþìá åßíáé ‘åäþ’ ãéá ìÝíá åßíáé äéáöïñåôéêüò áðü ôïí ôñüðï õðü ôïí ïðïßï ìðïñåß íá åßíáé ‘åäþ’ êÜèå èÝóç ìÝóá óôïí êüóìï, áêüìá êé áí ðñüêåéôáé ãéá ôïí ðéï ïéêåßï êáé ôïí ðéï áãáðçôü ôüðï äéáìïíÞò. ÐåñáéôÝñù, êáèþò ôï åãþ ôáõôïðïéåß ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï êáé ôï ßäéï ôïõ ôï óþìá, ôáõôïðïéåß óõíå÷þò êáé ôïí åáõôü ôïõ. Åßíáé ôï ßäéï åãþ ðïõ åíèõìåßôáé ôïí åáõôü ôïõ íá áíáññé÷Üôáé óå áõôü ôï äÝíôñï ðñéí åéêïóéðÝíôå ÷ñüíéá, ôï ïðïßï âëÝðåé ðñï-êáôáâïëéêÜ áõôü ôï äÝíôñï óôï ÷éüíé ôïõ åðüìåíïõ ÷åéìþíá, êáé ôï ïðïßï öáíôÜæåôáé ðþò èá Ýìïéáæå ôï äÝíôñï åÜí åß÷áí öõôåõôåß êé Üëëá äÝíôñá äßðëá ôïõ. Ìéá áðü ôéò ðéï åíäéáöÝñïõóåò üøåéò ôçò óùìáôéêüôçôÜò ìáò åßíáé ï ôñü- ðïò ðïõ ïé áíáìíÞóåéò áðïèçêåýïíôáé óôï óþìá ìáò. Ç ôáõôüôçôá ðïõ Ý÷ïõìå ùò õðåñâáôïëïãéêÜ åãþ åãêáèéäñýåôáé ìÝóù ôùí ìåôáôïðßóåùí êáé ôùí ôáõôï- ðïéÞóåùí ðïõ ãßíïíôáé óôï åóùôåñéêü ôçò åíèýìçóçò: åãþ, åäþ êáé ôþñá, åßìáé
  • 154. § 8.6. Ôï Ìç-Óçìåéáêü Åãþ 131 ï ßäéïò ìå åêåßíïí ðïõ åíèõìïýìáé üôé Þôáí åêåß ôüôå óýìöùíá ìå ôçí áíÜìíçóç ðïõ Ýñ÷åôáé óôï íïõ ìïõ. ÁëëÜ ôá ìÝñç ôçò æùÞò ìïõ ðïõ äßäïíôáé óôçí åíèý- ìçóç äåí åßíáé ðÜíôá åíåñãÜ: ùò åðß ôï ðëåßóôïí, ðáñáìÝíïõí ëáíèÜíïíôá êáé áðïèçêåõìÝíá óôï íåõñéêü ìïõ óýóôçìá, óôï óþìá ðïõ äéáöïñïðïéåß ôïí åáõôü ôïõ áðü ü,ôé ôï ðåñéâÜëëåé. ÊáôÜ êÜðïéïí ôñüðï, ïôéäÞðïôå Ý÷ù æÞóåé åßíáé åêåß, êáé äéÜöïñá ìÝñç ôïõ Ýñ÷ïíôáé êáôÜ êáéñïýò óôï öùò. Åíüóù ðáñáìÝíåé áðïèçêåõìÝíï, åßíáé áðëÜ êáé ìüíï ÷çìéêü êáé ïñãáíéêü áëëÜ, üôáí åíåñãï- ðïéåßôáé, ãßíåôáé îáíÜ ìÝñïò ôçò õðåñâáôïëïãéêÞò ìïõ æùÞò. Ç äéöïñïýìåíç ó÷Ýóç áíÜìåóá óôï õðåñâáôïëïãéêü êáé ôï åìðåéñéêü åãþ ãßíåôáé éäéáæüíôùò öáíåñÞ óôçí ðåñßðôùóç ôïõ ëáíèÜíïíôá ÷áñáêôÞñá ôùí áíáìíÞóåùí. Ìéá áðü ôéò åñãáóßåò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò åßíáé íá åðåîåñãáóôåß ëåðôïìå- ñþò, áðü ôçí õðåñâáôïëïãéêÞ óôÜóç, ôï ðþò ïé ðïéêßëåò áéóèÞóåéò êáé ç ðïéêßëç êéíçôéêüôçôÜ ìáò óõíåñãïýí ãéá íá åãêáèéäñýóïõí ôçí äéêÞ ìáò óùìáôéêüôçôá. ÁðëÜ êáé ìüíï Ýäùóá Ýíá ó÷åäéÜãñáììá ïñéóìÝíùí ðåñéãñáöþí ðïõ èá ìðï- ñïýóáí íá ãßíïõí. Èá Ýðñåðå íá óçìåéùèåß üôé ïé äïìÝò ôçò äéÜíïéîçò ðïõ ðáñïõóéÜæïõí ôá óþìáôÜ ìáò óå åìÜò ôïõò ßäéïõò áðïôåëïýí ìÝñïò ôçò ßäéáò ãíùóôéêÞò æùÞò ðïõ áíáöÝñåôáé óå ðñÜãìáôá üðùò ç êáôçãïñéáêÞ óêÝøç, ç áêñéâÞò åðéóôÞìç, ç ôõðéêÞ ëïãéêÞ êáé ôá ìáèçìáôéêÜ. Ç ìßá êáé áõôÞ äïôéêÞ ôçò åìöÜíéóçò åßíáé åðß ôù Ýñãù óå üëá áõôÜ ôá åðßðåäá áðïâëåðôéêüôçôáò. 8.6 Ôï Ìç-Óçìåéáêü Åãþ Ìéá áðü ôéò áéôéÜóåéò ðïõ äéáôõðþíïíôáé ó÷åôéêÜ ìå ôçí öáéíïìåíïëïãßá åßíáé üôé ç ôåëåõôáßá öáßíåôáé íá õðïóôáóéïðïéåß ôï åãþ, üôé ìåôáôñÝðåé ôï åãþ óå Ýíá åßäïò ðáãéùìÝíïõ óçìåßïõ ðïõ äéáöåýãåé ôçò ßäéáò ôçò éóôïñßáò ôïõ, üôé ôï ìåôáôñÝðåé óå Ýíáí ‘ðüëï-åãþ’ ðïõ åßíáé áõôÜñêçò, ìç äéöïñïýìåíïò êáé áíåðçñÝáóôïò áðü ü,ôé êÜíåé êáé ü,ôé õößóôáôáé. Ï åáõôüò, ëÝíå, åßíáé ðïëý ðéï áðáôçëüò, åõëýãéóôïò êáé äåóìåõìÝíïò óå ó÷Ýóç ìå üóá õößóôáôáé. ÁëëÜ ç öáéíïìåíïëïãßá äåí ìåôáôñÝðåé ôï åãþ óå óçìåßï: áíáãíùñßæåé ôçí éäéáßôåñç ôáõôüôçôá ôïõ åáõôïý, ðåñéãñÜöïíôáò ôï ðïëëáðëü ðïõ ôïõ éäéÜæåé. Ï åáõôüò ðïõ áíáãíùñßæåôáé áðü ôçí öáéíïìåíïëïãßá äåí åßíáé Ýíá óçìåßï ðïõ ßóôáôáé ðßóù Þ Ýîù áðü ôéò áíôéëÞøåéò, ôéò áíáìíÞóåéò, ôéò öáíôáóßåò, ôéò åðéëïãÝò Þ ôá ãíùóôéêÜ åíåñãÞìáôá. Ðïëý ìÜëëïí, óõãêñïôåßôáé ùò ôáõôüôçôá ìÝóù áõôþí ôùí åðéôåõãìÜôùí. Åíåñãïðïéåßôáé ìÝóù áíáâïëþí êáé äéáöïñïðïéÞóåùí. Åß- íáé, ãéá ðáñÜäåéãìá, Ýíá êáé ôï áõôü åãþ ùò õðïêåßìåíï êáé ùò áíôéêåßìåíï ôçò áíÜìíçóçò. ËáìâÜíåé ÷þñá ‘áíÜìåóá’ êáé ü÷é ‘ðßóù’ áðü ôéò ðáñïýóåò áíôéëÞøåéò ôïõ êáé ôéò ìåôáôïðßóåéò ôïõ. Óõíåðþò, ï åáõôüò äéáóêïñðßæåôáé óôï æùíôáíü óþìá êáé åßíáé åíåñãüò óå üëá ôá ìÝñç ôïõ óþìáôïò, êáé ü÷é óôáèìåõìÝíïò ðßóù áðü ôï óþìá. Áíáãíùñßæåôáé óôçí ôáõôüôçôÜ ôïõ êáé óôï
  • 155. 132 ÊÅÖ.8: ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÔÏÕ ÅÁÕÔÏÕ áóõíåßäçôü ôïõ êáé óôçí óùìáôéêÞ ôïõ æùÞ. Ôï åãþ ðïõ ãåñíÜåé ôüóï óôçí óù- ìáôéêÞ ôïõ üóï êáé óôçí øõ÷éêÞ ôïõ æùÞ ôáõôïðïéåß ôïí åáõôü ôïõ ùò Ýíá êáé ôï áõôü åãþ ðïõ Þôáí êÜðïôå ðáéäß êáé ðïõ õðÞñîå êÜðïôå íÝïò (ïé ßäéåò ìáò ïé öùôïãñáößåò ùò ìùñþí Ý÷ïõí êÜôé ôï ìõóôçñéþäåò). Ï åáõôüò óõãêñïôåßôáé ìå Ýíáí äéáöïñåôéêü ôñüðï áêüìá êé üôáí êïéôÜæåé ôïõò ßäéïõò ôïõò óùìáôéêïýò ôïõ áíôéêáôïðôñéóìïýò óå Ýíáí êáèñÝðôç, üôáí Ý÷åé ìéá åéêüíá ãéá ôïí åáõôü ôïõ ôÝôïéïí ðïõ ôïí âëÝðïõí ïé Üëëïé. Ï ßäéïò åáõôüò ðïõ áíôéëáìâÜíåôáé, öáíôÜæåôáé êáé åíèõìåßôáé êáé ðïõ åßíáé óå ëáíèÜíïõóá êáôÜóôáóç óôéò áíáìíÞóåéò ðïõ Ý÷ïõí áðïèçêåõèåß óôï óþìá ôïõ, åßíáé åðßóçò ï åáõôüò ðïõ ëÝåé ‘åãþ’ êáé åðéôåëåß êáôçãïñéáêÜ åíåñãÞìáôá. Áõôüò ï åáõôüò, áõôü ôï åãþ, äéáñèñþíåé êáôáóôÜóåéò (ìÝóù ôçò âïýëåõóçò) êáé óõíåðþò êáèïñßæåé äõíáôüôçôåò ðñáêôéêÞò êáé çèéêÞò óõìðåñéöïñÜò. Ìå- ôáôïðßæåé öáíôáóéáêÜ ôïí åáõôü ôïõ óôïí óõíôåëåóìÝíï ìÝëëïíôá, åêôéìþíôáò ðþò èá Þôáí åÜí åðéôåëïýóå áõôÞ Þ ôçí Üëëç ðñÜîç. Óå ðéï èåùñçôéêÜ æçôÞ- ìáôá, ï åáõôüò öÝñåé áðüøåéò ãéá ôï ðþò åßíáé ôá ðñÜãìáôá, êáé äéáôçñåß áõôÝò ôéò áðüøåéò åíÜíôéá óôéò áðüøåéò Üëëùí åáõôþí ðïõ ßóùò óêÝðôïíôáé äéáöïñå- ôéêÜ. Áêïýåé ôá åðé÷åéñÞìáôá êáé ßóùò ðáñáäå÷èåß üôé Ýêáíå ëÜèïò, êáé üôáí êÜíåé êÜôé ôÝôïéï äéáöïñïðïéåß ôïí åáõôü ôïõ üðùò åßíáé ôþñá áðü ôïí åáõôü ôïõ ùò åêåßíïí ðïõ åß÷å ðñïçãïõìÝíùò ìéá Üëëç ðßóôç. ¸íá ðïëëáðëü, áðü ôá ðéï åíôõðùóéáêÜ ìÝóù ôùí ïðïßùí åãêáèéäñýåôáé ôï åãþ, ôï óõíáíôÜìå óôï öáéíüìåíï ôçò áíáöïñÜò åíôüò åéóáãùãéêþí, üôáí ôï åãþ ÷ñçóéìïðïéåß ôçí äéêÞ ôïõ öùíÞ ãéá íá åêöñÜóåé ôïí íïõ êÜðïéïõ Üëëïõ, üôáí óõãêñïôåß êáôçãïñéáêÜ áíôéêåßìåíá ü÷é ùò äéêÜ ôïõ áíôéêåßìåíá áëëÜ ùò ôÝôïéá ðïõ áíÞêïõí óå êÜðïéïí Üëëïí: åãþ, åäþ êáé ôþñá, êáé åíþ ï êüóìïò åìöáíßæåôáé óå åìÝíá Ýôóé üðùò åìöáíßæåôáé, ìðïñþ íá êÜíù íá åìöáíßæåôáé ìÝóá áðü ôéò äéêÝò ìïõ ëÝîåéò Ýíá ìÝñïò ôïõ êüóìïõ Ýôóé üðùò áõôü åìöáíßæåôáé óå êÜðïéïí Üëëïí. Åäþ ëáìâÜíåé ÷þñá êÜôé óáí äéðëáóéáóìüò ôïõ íïõ êáé ôáõôü÷ñïíá Ýíáò äéðëáóéáóìüò áõôïý ðïõ ëÝåé ‘åãþ’. Ï åáõôüò ðïõ Ýñ÷åôáé óôï öùò óå üëåò áõôÝò ôéò äéáöïñïðïéÞóåéò êáé ôéò äñáóôçñéüôçôåò äåí åßíáé Ýíá óçìåéáêü ðñÜãìá, äåí áðïôåëåß ìéá ðÜíôá ðëÞñç ôáõôüôçôá, áëëÜ ìéá ôáõôüôçôá ðïõ õðÜñ÷åé ìüíï óôï åóùôåñéêü åíüò ðëïýóéïõ ðïëëáðëïý åìöáíßóåùí êáé óõìðåñéöïñþí. Õößóôáôáé ìéá ôáõôüôçôá ôïõ åáõôïý, áëëÜ áõôÞ åðéôõã÷Üíåôáé áêñéâþò ìÝóù áðïêÝíôñùóçò. ÂÝâáéá, ï åáõôüò ìåôáôñÝðåôáé ïñéóìÝíåò öïñÝò óå óçìåßï: åÜí âñßóêïìáé óôï åóùôåñéêü ìéáò ïìÜäáò áíèñþðùí ðïõ öÝñïõí áðüøåéò ðïëý äéáöïñåôéêÝò áðü ôéò äéêÝò ìïõ, ôüôå äéáêñßíïìáé ùò ‘ï Ýíáò’ ðïõ åðéìÝíåé üôé Ýôóé Þ áëëéþò Ý÷ïõí ôá ðñÜãìáôá. ×ñåéÜæåôáé ‘äýíáìç ôïõ åãþ’ ãéá íá äéáôçñÞóù óôáèåñÜ ôçí èÝóç ìïõ. ÅÜí äéáìïñöþíåôáé ãýñù ìïõ ìéá óçìáíôéêÞ êáôÜóôáóç êáé ãß- íåôáé öáíåñü üôé êáíåßò äåí èá äñÜóåé åÜí äåí ôï êÜíù åãþ, ôüôå êáèïñßæïìáé ùò óçìåßï ÷Üñç óôï ðñáêôéêü áßôçìá íá äñÜóù. ¼ëåò ïé åõèåßåò óõíáíôþíôáé
  • 156. § 8.6. Ôï Ìç-Óçìåéáêü Åãþ 133 ðÜíù ìïõ, åðÜíù óå åìÝíá êáé óå êáíÝíáí Üëëïí. Ôï öùò åóôéÜæåé åðÜíù ìïõ, áêñéâþò äéüôé åßìáé ï ðñïåîÝ÷ùí öïñÝáò ôçò êáôçãïñéáêÞò äñáóôçñéüôçôáò, ï öïñÝáò ôçò åíÜñãåéáò êáé ï êÜôï÷ïò ìéáò áðáßôçóçò ãéá ôçí áëÞèåéá, åßôå óôçí èåùñçôéêÞ åßôå óôçí ðñáêôéêÞ ôÜîç. Åßìáé Ýíáò ôÝôïéïò öïñÝáò áëÞèåéáò ü÷é äéüôé åßìáé ìéá öõóéêÞ Þ øõ÷ïëïãéêÞ ïíôüôçôá, áëëÜ äéüôé åßìáé êÜðïéïò ðïõ ìðïñåß íá ðåé ‘åãþ’. Áêüìá êáé áõôÝò ïé éó÷õñÝò ôáõôïðïéÞóåéò ôïý åãþ äåí åßíáé, ùóôüóï, áðüëõôåò. Áêüìá êé üôáí ç æùÞ ìïõ åßíáé õðü ôïõò ðñïâï- ëåßò, åßìáé áêüìá ï ßäéïò ìå åêåßíïí ðïõ åíèõìåßôáé êáé ðñï-ëáìâÜíåé Üëëåò êáôáóôÜóåéò, áõôüò ðïõ Ý÷åé êõñéáñ÷ßá åðß ôïõ óþìáôüò ôïõ (ðïõ åßíáé, ðñïò óôéãìÞ, óôï êÝíôñï ôùí ðñáãìÜôùí), áõôüò ôá óõíáéóèÞìáôá ôïõ ïðïßïõ ßóùò éó÷õñïðïéçèïýí êáé êáôáâÜëïõí ôçí áðüöáóç ðïõ ðñïóðáèþ íá ðÜñù. Ôï ðïëëáðëü ðïõ éäéÜæåé óôïí åáõôü äåí ìðïñåß íá ðñáãìáôïðïéçèåß óôïõò âñÜ÷ïõò, óôá äÝíôñá êáé óôá ìç-áíèñþðéíá æþá. ÉäéÜæåé óôçí äïôéêÞ ôçò åìöÜ- íéóçò, ï åáõôüò ôçò ïðïßáò åßíáé ôáõôü÷ñïíá êáé åõëýãéóôïò êáé óõíå÷þò ï ßäéïò êáôÜ ôç äéÜñêåéá üëçò ôïõ ôçò æùÞò. Ç öáéíïìåíïëïãßá áíáãíùñßæåé ôçí ðï- ëõðëïêüôçôá êáé ôï ìõóôÞñéï ôïõ öïñÝá ôçò áëÞèåéáò, ç öùíÞ ôïõ ïðïßïõ ü÷é ìüíï ìéëÜ ãéá ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï õðÜñ÷ïõí ôá ðñÜãìáôá, áëëÜ êáôáãñÜöåé ôïí åáõôü ôïõ ëÝãïíôáò ‘åãþ’, êáôáãñÜöåé ôïí åáõôü ôïõ áêñéâþò ùò êÜðïéïí ðïõ ìéëÜ ãéá ôá ðñÜãìáôá.
  • 157. 134 ÊÅÖ.8: ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÔÏÕ ÅÁÕÔÏÕ
  • 158. ÊåöÜëáéï 9 Ç ×ÑÏÍÉÊÏÔÇÔÁ Ç öáéíïìåíïëïãßá Ý÷åé áíáðôýîåé ìéá õøçëÞò ðåñéðëïêüôçôáò èåùñßá ãéá ôïí ÷ñüíï êáé ôçí åìðåéñßá ôïõ ÷ñüíïõ. Ç ÷ñïíéêüôçôá, üðùò ðåñéãñÜöåôáé, ðáß- æåé Ýíáí óçìáíôéêü ñüëï óôçí åãêáèßäñõóç ôçò ðñïóùðéêÞò ôáõôüôçôáò. Ðå- ñáéôÝñù, åßíáé óôçí ðåñéï÷Þ ôçò ÷ñïíéêüôçôáò üðïõ ç öáéíïìåíïëïãßá ðñïóåã- ãßæåé áõôü ðïõ èá ìðïñïýóå íá áðïêëçèåß ‘ðñþôåò áñ÷Ýò ôùí ðñáãìÜôùí’ ðïõ êÜèå öïñÜ åîåôÜæåé. Ï ÷ñüíïò äéáðåñíÜ üëá ôá ðñÜãìáôá, êáé óôçí ‘íïçìáôéêÞ’ êáé óôçí ‘íïçôéêÞ’ ðëåõñÜ, ðïõ ôßèåíôáé õðü óõæÞôçóç óôçí öáéíïìåíïëïãßá êáé ç ðåñéãñáöÞ ôçò öáéíïìåíïëïãéêÞò ‘ðñïÝëåõóçò’ ôïõ ÷ñüíïõ ãßíåôáé ãéá áõôÞí Ýíá åßäïò öéëïóïöéêïý êÝíôñïõ. 9.1 Åðßðåäá ×ñïíéêüôçôáò Ìðïñïýí íá äéáêñéèïýí ôñßá åðßðåäá ÷ñïíéêÞò äïìÞò: 1. Ôï ðñþôï åßíáé ï êïóìéêüò ÷ñüíïò, ï ÷ñüíïò ôùí ñïëïãéþí êáé ôùí çìå- ñïëïãßùí. Ìðïñåß åðßóçò íá ïíïìáóôåß õðåñâáôéêüò Þ áíôéêåéìåíéêüò ÷ñüíïò. Åßíáé ï ÷ñüíïò ðïõ áíÞêåé óå ü,ôé äéáäñáìáôßæåôáé Þ óõìâáß- íåé ìÝóá óôïí êüóìï. ¼ôáí ëÝìå üôé Ýíá äåßðíï äéÞñêåóå äýï þñåò, Þ üôé ç Ìáßñç åðÝóôñåøå äýï ìÝñåò ðñéí áðü ôïí Èåüäùñï, üôé ç ïõ- âåñôïýñá ðñïçãåßôáé ôçò üðåñáò, äéåõèåôïýìå áõôÜ ôá ðñÜãìáôá êáé ôá ãåãïíüôá óôïí êïóìéêü ÷ñüíï. ¸íáò ôÝôïéïò ÷ñüíïò ìðïñåß íá óõãêñéèåß ìå ôçí ÷ùñéêüôçôá ôïõ êüóìïõ, ôçí ãåùìåôñéêÞ åêôáôüôçôá ðïõ êáôÝ÷ïõí ôá ðñÜãìáôá êáé ôçí ó÷åôéêüôçôá ùò ðñïò ôïí ôüðï ðïõ Ý÷ïõí ìåôáîý ôïõò. ¼ðùò êáé ï áíôßóôïé÷ïò ÷þñïò, áõôüò ï áíôéêåéìåíéêüò ÷ñüíïò åß- íáé äçìüóéïò êáé åðáëçèåýóéìïò: ìðïñïýìå íá ÷ñçóéìïðïéÞóïõìå Ýíá 135
  • 159. 136 ÊÅÖ. 9: Ç ×ÑÏÍÉÊÏÔÇÔÁ ñïëüé ãéá íá ìåôñÞóïõìå ðüóï áêñéâþò äéÞñêåóå Ýíá ãåãïíüò, êáé èá óõìöùíÞóïõìå ùò ðñïò ôçí ìÝôñçóç. Ï ÷ñüíïò ðïõ ìåôñéÝôáé Ý÷åé ùò ôüðï ôïõ ôïí êüóìï, ôïí êïéíü ÷þñï ôïí ïðïßï åíïéêïýìå üëïé ìáò. 2. Ôï äåýôåñï åðßðåäï åßíáé ï åóùôåñéêüò ÷ñüíïò. Ìðïñåß åðßóçò íá ïíï- ìáóôåß åììåíÞò Þ õðïêåéìåíéêüò ÷ñüíïò. Áõôü ôï åßäïò ÷ñüíïõ áíÞêåé óôçí äéÜñêåéá êáé ôçí áêïëïõèßá ôùí íïçôéêþí åíåñãçìÜôùí êáé åìðåé- ñéþí, óôá ãåãïíüôá ôçò óõíåéäçôÞò æùÞò. Ôá áðïâëåðôéêÜ åíåñãÞìáôá êáé ïé åìðåéñßåò áêïëïõèïýí ôï Ýíá ôï Üëëï, êáé ìðïñïýìå åðßóçò íá áíáêáëÝóïõìå ìÝóù ôçò áíÜìíçóçò ïñéóìÝíåò ðñïçãïýìåíåò åìðåéñßåò. ÅÜí åíèõìïýìáé íá åßäá ôï Ýñãï ÷èåò âñÜäõ, ôþñá åðáí-åíåñãïðïéþ ôçí áíôßëçøç ðïõ åß÷á ôüôå. Ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï ïé áðïâëÝøåéò ìïõ êáé ôá áéóèÞìáôÜ ìïõ âñßóêïíôáé óå ÷ñïíéêÞ ôÜîç, ôüóï óå ó÷Ýóç ôï Ýíá ìå ôï Üëëï üóï êáé óå ó÷Ýóç ìå ôéò ðáñïíôéêÝò ìïõ åìðåéñßåò, ëáìâÜíåé ÷þñá óôïí åóùôåñéêü ÷ñüíï. Ìéá ôÝôïéá åììåíÞò ÷ñïíéêüôçôá ìðïñåß íá óõãêñéèåß ìå ôçí ÷ùñéêüôçôá ôïõ óþìáôïò, ç ïðïßá äßäåôáé åìðåéñéêÜ ‘åê ôùí Ýóù’. Óôïí åóùôåñéêü ÷ñüíï õðÜñ÷ïõí áêïëïõèßåò, êáèþò ç ìßá äñáóôçñéüôçôá Þ åìðåéñßá ìðïñåß íá ëáìâÜíåé ÷þñá ðñéí, ìåôÜ Þ êáé óå óýìðñáîç ìå ìéá Üëëç, áëëÜ áõôÞ ç áêïëïõèßá êáé ç äéÜñêåéá äåí ìåôñþíôáé áðü ôïí êïóìéêü ÷ñüíï, üðùò åîßóïõ äåí ìðïñåß íá ìåôñçèåß êáé ç ‘áðüóôáóç’ ðïõ íéþèù áíÜìåóá óôïí áãêþíá ìïõ êáé ôïí êáñðü ìïõ, Þ áíÜìåóá óôï óôÞèïò êáé ôï óôïìÜ÷é ìïõ. ¸÷ù ôçí åìðåéñßá åíüò óõíåéäçôïý ãåãïíüôïò ùò ôÝôïéïõ ðïõ Ýðåôáé Þ ðñïçãåßôáé åíüò Üëëïõ, áëëÜ äåí ìðïñþ íá ‘÷ñïíïìåôñÞóù’ ôçí áêïëïõèßá üðùò ìðïñþ íá ÷ñï- íïìåôñÞóù êÜðïéïí ðïõ ôñÝ÷åé óå Ýíáí áãþíá. Ï åóùôåñéêüò ÷ñüíïò äåí åßíáé äçìüóéïò áëëÜ éäéùôéêüò. 3. ºóùò êÜðïéïò íïìßóåé üôé ôá äýï åðßðåäá ÷ñüíïõ ðïõ Ý÷ïõìå äéáêñßíåé åîáíôëïýí ôéò äõíáôÝò ìïñöÝò ÷ñüíïõ. ºóùò êÜðïéïò íïìßóåé üôé åßíáé áñêåôü íá äéáêñßíåé áíÜìåóá óôïí áíôéêåéìåíéêü êáé ôïí õðïêåéìåíéêü ÷ñüíï. Ùóôüóï, Ýíá ôñßôï åðßðåäï èá ðñÝðåé íá ðñïóôåèåß óôá ðñïçãïý- ìåíá, áõôü ôçò óõíåßäçóçò ôïõ åóùôåñéêïý ÷ñüíïõ. Áõôü åßíáé Ýíá âÞìá ðÜíù áðü ôï äåýôåñï åðßðåäï. Ôï äåýôåñï åðßðåäï åßíáé áõôü ôçò åóù- ôåñéêÞò ÷ñïíéêüôçôáò, áëëÜ ôï ôñßôï åðßðåäï åßíáé ç óõíåßäçóç áõôÞò ôçò åóùôåñéêÞò ÷ñïíéêüôçôáò. Ìå Üëëá ëüãéá, ôï äåýôåñï åðßðåäï äåí åßíáé åðáñêÝò ãéá íá äþóåé ëüãï ãéá ôçí äéêÞ ôïõ áõôï-óõíåéäçóßá. ÐñÝðåé íá åéóáãÜãïõìå Ýíá ôñßôï åðßðåäï ãéá íá äþóïõìå ëüãï ãéá ü,ôé äßäåôáé ùò åìðåéñßá óôï äåýôåñï åðßðåäï. Áõôü ôï ôñßôï åðßðåäï ÷áßñåé åíüò éäéáßôåñïõ åßäïõò ‘ñïÞò’, äéáöïñåôéêïý áðü áõôÜ ðïõ åíõðÜñ÷ïõí óôïí õðåñâáôéêü êáé ôïí åóùôåñéêü ÷ñüíï. Ôï ôñßôï åðßðåäï, ùóôüóï, äåí
  • 160. § 9.1. Åðßðåäá ×ñïíéêüôçôáò 137 áðáéôåß ôçí åéóáãùãÞ åíüò áêüìá åðéðÝäïõ ðÜíù áðü áõôü. Ôï ôñßôï åðßðåäï óõíåðþò åðéôõã÷Üíåé Ýíá åßäïò êëåéóôüôçôáò êáé ðëçñü- ôçôáò. Äåí ÷ñåéÜæåôáé íá ôåèïýí ðÜíù áðü áõôü ðåñáéôÝñù åðßðåäá. Óôçí öáéíïìåíïëïãßá, áõôü ôï ôñßôï åðßðåäï, ìå ôçí åéäéêÞ ñïÞ ðïõ ëáìâÜíåé ÷þñá ìÝóá ôïõ, åßíáé êÜôé ôï áðüëõôï. Åßíáé ôï ðåäßï ÷Üñç óôï ïðïßï öèÜíïõìå óôçí ðñþôç Ýíáñîç ôùí ðñáãìÜôùí ùò öáéíïìÝíùí. Äåí ðáñáðÝìðåé óå ôßðïôå ðéï âáóéêü ðÜíù áðü ôïí åáõôü ôïõ. Áðïôåëåß ôï Ýó÷áôï ðëáßóéï, ôïí ôåëéêü ïñßæïíôá, ôçí ôåëéêÞ ãñáììÞ. ÐáñÝ÷åé ôï ðëáßóéï äéåõèÝôçóçò üëùí ôùí Üëëùí åðéìÝñïõò ðñáãìÜôùí êáé ãåãïíüôùí ðïõ áíáëýïíôáé óôçí öáéíïìåíïëïãßá, êáé äåí ðñïûðïèÝôåé, ìå ôçí óåéñÜ ôïõ, êÜðïéï ðéï Ýó÷áôï ðëáßóéï. Óôçñßæåé üëá ôá üëá ÷ùñßò íá óôçñßæåôáé óå ôßðïôå. Ôï ðåäßï ôçò åóùôåñéêÞò óõíåßäçóçò ôïõ ÷ñüíïõ åßíáé, óôçí öáéíïìåíïëïãßá, ï ôüðïò ðñïÝëåõóçò ôùí ðéï âáèéþí äéáêñßóåùí êáé ôáõôïôÞôùí, áõôþí ðïõ ðñïûðïôßèåíôáé áðü üëåò ôéò Üëëåò ðïõ ëáìâÜíïõí ÷þñá óôçí åìðåéñßá ìáò. Åßíáé, ðñïöáíþò, Ýíá ðåäßï ãéá áõôü ðïõ åßíáé äýóêïëï íá ìéëÞóåé êáíåßò, äéüôé áðáéôåß ìéá ìåôáôñïðÞ ôïõ ëåîéëïãßïõ ðïõ Ý÷åé ðñïóáñìïóôåß êáôáñ÷Üò êáé ùò åðß ôï ðëåßóôïí óôá êïóìéêÜ áíôéêåß- ìåíá. Ùóôüóï, åÜí êÜíïõìå ÷ñÞóç ôïõ üëïõ êáé ôùí ìåñþí, ôçò ôáõôüôçôáò óôçí ðïëëüôçôá, êáé ôçò áðïõóßáò êáé ôçò ðáñïõóßáò, ßóùò åßìáóôå éêáíïß íá åêöñÜóïõìå ìå ìåãáëýôåñç óáöÞíåéá ôá æçôÞìáôá ðïõ ðñïêýðôïõí óå áõôü ôï ðåäßï. Ðñïôïý ðñïóåããßóïõìå ôá åñåèéóôéêÜ æçôÞìáôá ôçò åóùôåñéêÞò óõíåßäçóçò ôïõ ÷ñüíïõ èá ðñÝðåé, ùóôüóï, íá ðïýìå êÜôé ãéá ôçí áëëçëüäñáóç áíÜìåóá óôïí õðåñâáôéêü êáé ôïí åóùôåñéêü ÷ñüíï, áíÜìåóá óôï ðñþôï êáé ôï äåýôåñï åðßðåäï ôçò ÷ñïíéêüôçôáò ðïõ äéáêñßíáìå óôçí áñ÷Þ ôïõ Êåöáëáßïõ. ºóùò íïìßóåé êáíåßò üôé ï áíôéêåéìåíéêüò ÷ñüíïò åßíáé ï ðéï âáóéêüò, äéüôé ç äéÜñ- êåéá ôïõ ÷ñüíïõ èá óõíå÷ßóåé ôçí ñïÞ ôçò, Ýóôù êé áí åìåßò, ç õðïêåéìåíéêüôçôÜ ìáò, ðÜøåé íá õößóôáôáé. Ùò öáéíüìåíï, ùóôüóï, ï áíôéêåéìåíéêüò ÷ñüíïò åß- íáé åîáñôçìÝíïò áðü ôïí åììåíÞ ÷ñüíï: ôï åðßðåäï 1 åßíáé åîáñôçìÝíï áðü ôï åðßðåäï 2. Ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï ìðïñïýí íá ìåôñçèïýí ìå ñï- ëüãéá êáé çìåñïëüãéá, êáé ìðïñïýìå íá Ý÷ïõìå ôçí åìðåéñßá ôïõò ùò êÜôé ðïõ äéáñêåß, ìüíï åðåéäÞ Ý÷ïõìå ôçí åìðåéñßá ìéáò áêïëïõèßáò íïçôéêþí äñáóôç- ñéïôÞôùí óôçí õðïêåéìåíéêÞ ìáò æùÞ. ÅÜí äåí Þìáóôáí éêáíïß ãéá ðñü-ëçøç êáé áíÜìíçóç, äåí èá ìðïñïýóáìå íá ïñãáíþóïõìå óå ÷ñïíéêÜ ó÷åäéáãñÜì- ìáôá ôá ãåãïíüôá ðïõ ëáìâÜíïõí ÷þñá ìÝóá óôïí êüóìï. ¼ôáí ðñïóðáèïýìå íá äþóïõìå ìéá öáéíïìåíïëïãéêÞ áíÜëõóç ôïõ êïóìéêïý ÷ñüíïõ, èá ðñÝðåé íá áíáöÝñïõìå ôéò äïìÝò ôïõ åóùôåñéêïý ÷ñüíïõ ùò óõíèÞêç äõíáôüôçôáò ôïõ ðñþôïõ. Ç Ýêèåóç ôïõ áíôéêåéìåíéêïý ÷ñüíïõ óå ìáò åßíáé äõíáôÞ ìüíï äéüôé êáôÝ÷ïõìå ôïí õðïêåéìåíéêü, åììåíÞ ÷ñüíï. Ç ‘íïçìáôéêÞ’ äïìÞ ôïõ êüóìïõ åîáñôÜôáé, ëïéðüí, áðü ôéò ‘íïçôéêÝò’ äïìÝò ôïõ åóùôåñéêïý ÷ñüíïõ. ¼ðùò
  • 161. 138 ÊÅÖ. 9: Ç ×ÑÏÍÉÊÏÔÇÔÁ êïéôÜæïõìå ôçí áðïâëåðôéêüôçôá áðü ôçí êïñõöÞ ôçò öáéíïìåíïëïãéêÞò óôÜ- óçò, âëÝðïõìå, óõíåðþò, ôïí áíôéêåéìåíéêü ÷ñüíï ùò êÜôé óýóôïé÷ï ðñïò ôïí åóùôåñéêü ÷ñüíï. Ï õðåñâáôéêüò ÷ñüíïò óôçñßæåôáé, ùò öáéíüìåíï, óôïí åì- ìåíÞ ÷ñüíï. ÖõóéêÜ, ùò æùíôáíïß ïñãáíéóìïß åìðëåêüìáóôå óôïí áíôéêåéìåíéêü ÷ñüíï. Èá êáåßò åÜí ìåßíåéò ôñåéò þñåò óôïí Þëéï, êáé äåí ìðïñþ íá óêåöôþ ìå óáöÞ- íåéá åÜí ìåßíù üëï ôï áðüãåõìá óå Ýíá ðíéãçñü äùìÜôéï, êÜðïéïò áñãåß óôï ñáíôåâïý ôïõ. ¼ðùò üëá ôá õðüëïéðá áíôéêåßìåíá, õðïêåßìåèá óôá áéôéáêÜ ãåãïíüôá ðïõ ëåéôïõñãïýí ìÝóá óôïí êüóìï. ÁëëÜ äåí åßìáóôå áðëÜ êáé ìüíï ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï: åßìáóôå êáé äïôéêÝò ôçò åìöÜíéóçò ôùí ðñáãìÜôùí Þ õðåñâáôïëïãéêÜ åãþ, êáé ùò ôÝôïéá éóôÜìåèá áðÝíáíôé áðü ôïí êüóìï, êáé ï êüóìïò åìöáíßæåôáé óå ìáò, êáé ç ÷ñïíéêÞ ñïÞ ôùí óõíåéäçôþí ìáò åìðåéñéþí åßíáé ìéá óõíèÞêç äõíáôüôçôáò ôçò åìöÜíéóçò ôïõ êüóìïõ êáé ôùí ðñáãìÜ- ôùí ìÝóá óôïí êüóìï. Ç ðáñÜäïîç ó÷Ýóç áíÜìåóá óôï åãþ ùò ìÝñïò ôïõ êüóìïõ êáé óôï ôáõôü÷ñïíï åãþ ðïõ Ý÷åé ôïí êüóìï åðáíÝñ÷åôáé óôï ðñïóêÞ- íéï óå ó÷Ýóç ìå ôçí ÷ñïíéêüôçôá: ç åóùôåñéêÞ ñïÞ ôçò óõíåßäçóçò åìöùëåýåé óôï åóùôåñéêü ôùí ãåãïíüôùí ðïõ ëáìâÜíïõí ÷þñá ìÝóá óôïí êüóìï, áëëÜ ôáõôü÷ñïíá ßóôáôáé áðÝíáíôé áðü ôïí êüóìï êáé ðáñÝ÷åé ôéò ‘íïçôéêÝò’ äïìÝò ðïõ åðéôñÝðïõí óôïí êüóìï íá åìöáíßæåôáé. Âñßóêïõìå ôïõò åáõôïýò ìáò íá æïõí ôáõôü÷ñïíá óôïí áíôéêåéìåíéêü êáé óôïí õðïêåéìåíéêü ÷ñüíï. Ç äïôéêÞ ôçò åìöÜíéóçò, ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ, äåí áðïôåëåß Ýíá åíéêü êáé óôáôéêü óçìåßï: åìðåñéêëåßåé ìÝóá ôïõ ìéá ðïñåßá ðïõ äéáñêåß ìÝóá óôï ÷ñüíï, áëëÜ ôïýôï óýìöùíá ìå ôçí äéêÞ ôïõ åóùôåñéêÞ ÷ñïíéêüôçôá, êáé ü÷é óýìöùíá ìå ôçí áíôéêåéìåíéêÞ ÷ñïíéêüôçôá ôïõ ñïëïãéïý êáé ôïõ çìåñïëïãßïõ. Ôþñá, åÜí ï åóùôåñéêüò ÷ñüíïò åßíáé ç óõíèÞêç äõíáôüôçôáò ãéá ôçí åìöÜ- íéóç ôïõ áíôéêåéìåíéêïý ÷ñüíïõ, ôï ôñßôï åðßðåäï ÷ñïíéêüôçôáò, ç óõíåßäçóç ôïõ åóùôåñéêïý ÷ñüíïõ, åßíáé ìå ôç óåéñÜ ôçò ç óõíèÞêç äõíáôüôçôáò ãéá ôçí åìöÜíéóç ôïõ åóùôåñéêïý ÷ñüíïõ. 9.2 Ôï Ðñüâëçìá ôçò ÅóùôåñéêÞò Óõíåßäçóçò ôïõ ×ñüíïõ Áò äéåñåõíÞóïõìå ôï æÞôçìá ôçò åóùôåñéêÞò óõíåßäçóçò ôïõ ÷ñüíïõ. Ç åóù- ôåñéêÞ ÷ñïíéêüôçôá ðïõ ëáìâÜíåé ÷þñá êáô’ áíôßèåóç ðñïò ôïí êïóìéêü ÷ñüíï äåí åßíáé, üðùò Þäç åßðáìå, ôï ôåëéêü åßäïò ÷ñüíïõ: äåí áðïôåëåß ôï ôåëéêü ðëáßóéï. Äåí ìÝíïõìå ìüíï ìå ôçí áíôéêåéìåíéêÞ ñïÞ ôïõ ÷ñüíïõ êáé ôçí õðï- êåéìåíéêÞ ñïÞ ðïõ óõóôïé÷åß ðñïò áõôÞí. Ðïëý ìÜëëïí, ç ñïÞ ôïõ åììåíïýò ÷ñüíïõ åãêáëåß êÜôé ðéï âáóéêü, åðß ôïõ ïðïßïõ èá óôçñé÷èåß. Áõôü ôï ðéï âá- óéêü åßíáé ôï ðåäßï ôçò åóùôåñéêÞò óõíåßäçóçò ôïõ ÷ñüíïõ. Ôá ôñßá åðßðåäá ìðïñïýí íá ó÷çìáôïðïéçèïýí üðùò äåß÷íåé ôï Ó÷Þìá 9.1.
  • 162. § 9.2. Ôï Ðñüâëçìá ôçò ÅóùôåñéêÞò Óõíåßäçóçò ôïõ ×ñüíïõ 139 _ _ _ _ _ _ _ _    ÅÌÌÅÍÇÓ   ×ÑÏÍÏÓ ÕÐÅÑÂÁÔÉÊÏÓ  ÅÓÙÔÅÑÉÊÇ  ÅìðåñéÝ÷åé: ×ÑÏÍÏÓ  ÓÕÍÅÉÄÇÓÇ  áíôéëÞøåéò ÅìðåñéÝ÷åé:  ÔÏÕ ×ÑÏÍÏÕ  áéóèçôçñéáêÝò äÝíäñá,   åìðåéñßåò, óðßôéá, áãþíåò,   åíèýìçóç,   äåßðíá, êôë. _ _ _ _ _ _ _ _ öáíôáóßá ê.ëð. Ó÷Þìá 9.1: Ç åóùôåñéêÞ óõíåßäçóç ôïõ ÷ñüíïõ åßíáé, ïýôùò åéðåßí, ‘ðéï åììåíÞò’ áðü ü,ôé åßíáé ï åììåíÞò ÷ñüíïò. Åßíáé áõôÞ ðïõ óõãêñïôåß ôçí ÷ñïíéêüôçôá ôùí äñáóôçñéïôÞôùí ðïõ ëáìâÜíïõí ÷þñá óôçí óõíåéäçôÞ ìáò æùÞ, üðùò åßíáé ç áíôßëçøç, ç öáíôáóßá, ç åíèýìçóç êáé ïé áéóèçôçñéáêÝò åìðåéñßåò ðïõ Ý÷ïõìå: åðéôñÝðåé óå ôÝôïéá åóùôåñéêÜ áíôéêåßìåíá íá åìöáíßæïíôáé ùò áíôéêåßìåíá ðïõ Ý÷ïõí ÷ñïíéêÞ Ýêôáóç êáé ÷ñïíéêÞ ôÜîç. Ùóôüóï, áõôÝò ïé ßäéåò ïé áðïâëÝ- øåéò äåí åßíáé ðáñÜ ç åìöÜíéóç ôùí ðñáãìÜôùí ðïõ áðïôåëïýí êÜèå öïñÜ ôïí áðïâëåðôéêü ôïõò óôü÷ï: äåí åßíáé ðáñÜ ïé áíôéëÞøåéò, ïé öáíôáóßåò êáé ïé êá- ôçãïñéáêÝò áðïâëÝøåéò ôùí áíôéêåéìÝíùí êáé ôùí ãåãïíüôùí ìÝóá óôïí êüóìï. ÊáôÜ óõíÝðåéá, ç åðßäñáóç ôçò åóùôåñéêÞò óõíåßäçóçò ôïõ ÷ñüíïõ åêôåßíåôáé êáé óå áõôÜ ôá õðåñâáôéêÜ áíôéêåßìåíá êáé óôïí äéêü ôïõò õðåñâáôéêü ÷ñüíï. Ç åóùôåñéêÞ óõíåßäçóç ôïõ ÷ñüíïõ äåí óõãêñïôåß ìüíï ôçí åóùôåñéêÞ ÷ñïíé- êüôçôá ôçò óõíåéäçôÞò ìáò æùÞò áëëÜ êáé ôçí áíôéêåéìåíéêÞ ÷ñïíéêüôçôá ôùí ãåãïíüôùí ìÝóá óôïí êüóìï. Ç åóùôåñéêÞ óõíåßäçóç ôïõ ÷ñüíïõ åßíáé ï ðõñÞ- íáò ôçò ÷ñïíéêüôçôáò üëùí ôùí Üëëùí ìïñöþí ôçò áðïâëåðôéêÞò óõãêñüôçóçò. ¼ëïé áõôïß ïé éó÷õñéóìïß ßóùò öáßíïíôáé ðïìðþäåéò. ºóùò öáßíïíôáé êÜ- ðùò áðßèáíïé êáé ßóùò ìïéÜæïõí ìå ôÝ÷íáóìá. Öáßíåôáé íá óõíõðïäçëþíïõí üôé ç åóùôåñéêÞ óõíåßäçóç ôïõ ÷ñüíïõ åßíáé êÜôé óáí ìéá íåï-ðëáôùíéêÞ ðçãÞ ôïõ åßíáé, åê ôçò ïðïßáò åêðïñåýïíôáé áìöüôåñá ç õðïêåéìåíéêÞ åìðåéñßá êáé ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï. Öáßíåôáé óáí íá ðáñÝ÷åôáé óôçí åóùôåñéêÞ óõ- íåßäçóç ôïõ ÷ñüíïõ Ýíá åßäïò ìåôáöõóéêÞò ðñïôåñáéüôçôáò Ýíáíôé êÜèå Üëëïõ ðñÜãìáôïò. Äåí åßíáé ìÜëëïí Ýíá åßäïò ìåôáöõóéêÞò èåùñßáò êáé äåí åßíáé õðåñâïëéêü íá ðñïéêßæïõìå ôçí åóùôåñéêÞ óõíåßäçóç ôïõ ÷ñüíïõ ìå ôÝôïéåò äõíÜìåéò; Ðþò ìéá ôÝôïéá êñõììÝíç ðåñéï÷Þ ôïõ êüóìïõ, ðþò êÜôé ôüóï åóùôå- ñéêü ðïõ åßíáé ðéï åììåíÝò êáé áðü ôá ßäéá ìáò ôá áðïâëåðôéêÜ åíåñãÞìáôá, Ý÷åé ìéá ôüóï éó÷õñÞ åðßäñáóç óôï åßíáé ôùí ðñáãìÜôùí; Ç öáéíïìåíïëïãßá öáß- íåôáé íá ëïîïäñïìåß óå ôå÷íéêÝò êáôáóêåõÝò üôáí åéóÜãåôáé óå áõôü ôï ðåäßï: äåí öáßíåôáé íá ðåñéãñÜöåé ìå ðéóôüôçôá áõôü ðïõ åìöáíßæåôáé óå åìÜò.
  • 163. 140 ÊÅÖ. 9: Ç ×ÑÏÍÉÊÏÔÇÔÁ Ç öáéíïìåíïëïãéêÞ ðåñéãñáöÞ ôçò åóùôåñéêÞò óõíåßäçóçò ôïõ ÷ñüíïõ åßíáé ðñÜãìáôé ìéá áóõíÞèçò èåùñßá. ÊÜôé áðü ôçí ïñïëïãßá ôçò öáßíåôáé íá åßíáé õðåñâïëéêÜ åóùôåñéêü: öáßíåôáé íá ëÝåé üôé óôïí ðõñÞíá ôïý åßíáé ìáò åßìá- óôå êëåéäùìÝíïé óå Ýíá åßäïò ìïíá÷éêïý ðåñéïñéóìïý ðïõ åßíáé ðéï éäéùôéêüò êáé áðü ôçí õðïêåéìåíéêüôçôá óôçí ïðïßá öèÜíåé ç õðåñâáôïëïãéêÞ áíáãùãÞ. Ç ñçôïñéêÞ êáé ç ïñïëïãßá áõôïý ôïõ æçôÞìáôïò ôçò ÷ñïíéêüôçôáò öáßíïíôáé êáôáñ÷Üò íá åßíáé åíï÷ëçôéêÜ. Ùóôüóï, ðñéí áðïêçñýîïõìå ôçí èåùñßá, èá Ýðñåðå íá åîåôÜóïõìå ôé Ý÷åé íá ðåé ãéá ôçí åìðåéñßá ôïõ ÷ñüíïõ. ºóùò íá õðÜñ÷ïõí åäþ ðåñéóóüôåñá óôïé÷åßá áðü üóá âëÝðåé ìéá ôõ÷áßá ìáôéÜ. 9.3 Ç ÄïìÞ ôïõ Æùíôáíïý Ðáñüíôïò ¼ôáí ðñïóðáèïýìå íá åîçãÞóïõìå ðþò äßäåôáé óå åìÜò ç åìðåéñßá ÷ñïíéêþí áíôéêåéìÝíùí, íéþèïõìå óõíÞèùò ôïí ðåéñáóìü íá ðïýìå üôé Ý÷ïõìå ìéá óåéñÜ áðü ‘ôþñá’ ðïõ ðáñïõóéÜæïíôáé óå åìÜò, ôï Ýíá ìåôÜ ôï Üëëï. ¸÷ïõìå ôçí ôÜóç íá ðïýìå üôé ç ÷ñïíéêÞ åìðåéñßá åßíáé êÜôé óáí ìéá ôáéíßá ðïõ ðáßæåôáé, üðïõ ç ìßá åéêüíá/êáñÝ (ðáñïõóßá ) äéáäÝ÷åôáé ãñÞãïñá ôçí Üëëç. Ç ìßá êáôÜóôáóç ôïõ áíôéêåéìÝíïõ ìÜò åðçñåÜæåé ìåôÜ ôçí Üëëç. ÁëëÜ ç åìðåéñßá ôçò ÷ñïíéêÞò äéÜñêåéáò äåí èá ìðïñïýóå íá ìïéÜæåé ìå êÜôé ôÝôïéï: åÜí Þôáí Ýôóé, äåí èá ìðïñïýóáìå ðïôÝ íá Ý÷ïõìå ôçí áßóèçóç ôçò äéÜñêåéáò, ìéáò óõíå÷ïýò ÷ñïíéêÞò ðïñåßáò, äéüôé áõôü êáé ìüíï ðïõ èá ìðïñïýóáìå íá Ý÷ïõìå óå êÜèå óôéãìÞ èá Þôáí ôï êïììÜôé ôçò ôáéíßáò ðïõ äßíåôáé åêåßíç ôçí óôéãìÞ. ÐåñáéôÝñù, ü÷é ìüíï ç ßäéá ç ôáéíßá ðïõ ðáñïõóéÜæåôáé, áëëÜ êáé ç äéêÞ ìáò óõíåßäçóç ôçò áêïëïõèßáò èá Þôáí åðßóçò êÜôé åîáôïìéêåõìÝíï êáé óáí staccato: åìåßò ïé ßäéïé èá Ýðñåðå íá ðçäÜìå áðü ôçí ìéá åìðåéñßá óôçí åðüìåíç, êáé äåí èá åß÷áìå ðïôÝ ìéá áßóèçóç üôé âëÝðïõìå êÜôé ðïõ õößóôáôáé ðÝñá áðü ôï êïììÜôé ðïõ äßäåôáé áõôÞ ôç óôéãìÞ. Äåí èá ìðïñïýóáìå, óõíåðþò, íá Ý÷ïõìå ìéá áßóèçóç ôçò åìðåéñßáò ìáò Þ áêüìá êáé ôùí åáõôþí ìáò ùò ôÝôïéùí ðïõ äéáñêïýí ìÝóá óôï ÷ñüíï. Ç áßóèçóç ôçò óõíå÷ïýò ñïÞò äåí èá ìðïñïýóå ðïôÝ íá áíáêýøåé ìÝóá ìáò. Óõíåðþò, ïýôå ôï áíôéêåßìåíï ïýôå ç åìðåéñßá ìáò ïýôå åìåßò ïé ßäéïé èá åß÷áìå êÜðïéá ÷ñïíéêÞ óõíÝ÷åéá. Åìåßò êáé áõôü ðïõ ìáò äßäåôáé åìðåéñéêÜ äåí èá Þôáí ôßðïôå Üëëï ðáñÜ óôéãìéáßåò åêëÜìøåéò, óôéãìéáßåò ðáñïõóßåò, óôéãìéáßåò åéêüíåò. ºóùò ðñïóðáèÞóïõìå íá åéóáãÜãïõìå óõíÝ÷åéá êáé áêïëïõèßá óôçí ðå- ñéãñáöÞ ôçò åìðåéñßáò ìáò ëÝãïíôáò ôï åîÞò: åßíáé áëÞèåéá üôé Ý÷ïõìå ìüíï Ýíá êïììÜôé ôçò ôáéíßáò ìðñïóôÜ ìáò ôçí êÜèå óôéãìÞ, áëëÜ åíþ äßäåôáé áõôü ôï Ýíá, åíèõìïýìáóôå ïñéóìÝíá áðü üóá ðñïçãÞèçêáí: ôá óõó÷åôßæïõìå ùò ðñïçãïýìåíá ðñïò áõôü ðïõ äßäåôáé ôþñá. Èá ìðïñïýóáìå íá åíèõìçèïýìå ôïõëÜ÷éóôïí åêåßíá ôá ëßãá ðïõ ìüëéò ðñïçãÞèçêáí åêåßíïõ ðïõ äßäåôáé ôþñá.
  • 164. § 9.3. Ç ÄïìÞ ôïõ Æùíôáíïý Ðáñüíôïò 141 Áíôßôõðá ôùí ðáëáéüôåñùí êïììáôéþí ôçò ôáéíßáò áíáêýðôïõí ìÝóá ìáò. Èá Þôáí ìÝóù åíüò ôÝôïéïõ åßäïõò áíÜìíçóçò, ç ïðïßá óõíïäåýåé ôçí áíôßëçøÞ ìáò, ðïõ èá äçìéïõñãåßôï ìÝóá ìáò ìéá áßóèçóç óõíÝ÷åéáò. ÁõôÞ ç åîÞãçóç, ùóôüóï, äåí âÜæåé âáèéÜ ôï íõóôÝñé. ÅÜí ðïýìå üôé åí- èõìïýìáóôå Ýíá ðáëáéüôåñï ðëÜíï ôçò ôáéíßáò, ðñïûðïèÝôïõìå ôï ãåãïíüò üôé Ý÷ïõìå Þäç ìéá áßóèçóç ôïõ ðáñåëèüíôïò. ÁëëÜ ðþò èá ìðïñïýóáìå íá Ý÷ïõìå ðïôÝ óõëëÜâåé ìéá ôÝôïéá áßóèçóç ôïõ ðáñåëèüíôïò; ÅÜí Ý÷ïõìå áðëÜ êáé ìüíï Ýíá ðëÜíï ôþñá êáé ìåôÜ Ýíá Üëëï ðëÜíï, áõôü ðïõ èá åß÷å äïèåß åìðåéñéêÜ äåí èá Þôáí ðáñÜ ðáñïíôéêÜ êÜèå öïñÜ ðëÜíá êáé, áêüìá êé áí êïéôÜîïõìå ðñïò ôá ðßóù, äåí èá åß÷å äïèåß óå åìÜò ðáñÜ ìüíï Ýíá áêüìá ðáñïíôéêü ðëÜíï. ¼,ôé èá åß÷áìå äåí èá Þôáí ðáñÜ ìüíï áìéãÞ ðáñïõóßá. ÐïôÝ äåí èá ìðïñïýóå íá äéáíïé÷èåß óå åìÜò ç áßóèçóç ôïõ ðáñåëèïíôéêïý, ïýôå êáé óôá áíôßôõðá ôùí ðñïçãïýìåíùí ðëÜíùí. Ç ßäéá ç äéÜóôáóç ôïõ ‘åßíáé-ðáñåëèüí’ äåí èá åß÷å ðïôÝ äéáöïñïðïéçèåß áðü ôï ðáñüí. Èá ìðïñïýóáìå åðßóçò íá ðñïóèÝóïõìå üôé ðÝñá áðü ôï íá èÝóïõìå ôéò áíáìíÞóåéò ôùí ðáñåëèüíôùí ðëÜíùí, èá Ýðñåðå åðßóçò íá èÝóïõìå ðñï- ëÞøåéò ôùí ðëÜíùí ðïõ Ýñ÷ïíôáé, äéüôé ç åìðåéñßá ìáò åêôåßíåôáé óôï ìÝëëïí üðùò êáé óôï ðáñåëèüí. Ç áíôßëçøÞ ìáò èá Ýðñåðå íá óõíïäåýåôáé áðü åíåñãÞ- ìáôá Üìåóçò áíÜìíçóçò êáé åíåñãÞìáôá ðñü-ëçøçò ãéá ôï åããýò ìÝëëïí. ÁëëÜ êáé ðÜëé, ðþò èá ìðïñïýóáìå ðïôÝ íá åêôéìÞóïõìå ôéò ðñï-ëÞøåéò ùò êÜôé ðïõ êáôåõèýíåôáé ðñïò ôï ìÝëëïí, åÜí ç ßäéá ç áßóèçóç ôïõ ìÝëëïíôïò äåí åß÷å äïèåß åîáñ÷Þò; Ðþò èá ìðïñïýóáìå íá îÝñïõìå üôé ôá ðëÜíá ðïõ äßäïíôáé óôçí ðñü- ëçøç åßíáé ìåëëïíôéêÜ, êáé ü÷é áðëÜ êáé ìüíï ðåñéóóüôåñá ðáñïíôéêÜ ðëÜíá; Ïýôå ôï ìÝëëïí ïýôå ôï ðáñåëèüí èá ìðïñïýóå íá åßíáé äéáöïñåôéêü áðü ôï ðáñüí. Åßíáé áíáãêáßï, åðïìÝíùò, íá ðïýìå üôé óôçí Üìåóç åìðåéñßá ìáò äåí äßäï- íôáé óå åìÜò áðëÜ êáé ìüíï êïììÜôéá ðáñïõóßáò: áêñéâþò óôçí ðéï óôïé÷åéþäç åìðåéñßá ìáò, Ý÷ïõìå Þäç Üìåóá ìéá áßóèçóç ðáñåëèüíôïò êáé ìÝëëïíôïò. Ãéá íá ÷ñçóéìïðïéÞóù ôçí öñÜóç ôïõ William James, ç åìðåéñßá óôçí ïðïßá äßäåôáé ôï ðáñüí äåí åßíáé ç êüøç åíüò ìá÷áéñéïý áëëÜ Ýíá äéóÜêé. ¼,ôé ìáò äßäåôáé óôçí áíôßëçøç, äßäåôáé ùò êÜôé ðïõ öèßíåé êáé ùò êÜôé ðïõ åéóÝñ÷åôáé óå ðá- ñïõóßá. ÅÜí ç åìðåéñßá ôïõ ðáñüíôïò äåí Þôáí êÜôé áõôïý ôïõ åßäïõò, äåí èá ìðïñïýóáìå ðïôÝ íá áðïêôÞóïõìå ìéá áßóèçóç ðáñåëèüíôïò Þ ìÝëëïíôïò. Ôï íá ðñïóðáèïýìå íá åéóÜãïõìå áõôÞ ôçí áßóèçóç óôçí åìðåéñßá åê ôùí õóôÝñùí, ìåôÜ ôçí áñ÷éêÞ åìðåéñßá, äåí èá Þôáí ðáñÜ ìéá ðñïóðÜèåéá õðåñâïëéêÜ êá- èõóôåñçìÝíç. Ìéá ðñùôáñ÷éêÞ áßóèçóç ðáñåëèüíôïò êáé ìÝëëïíôïò èá ðñÝðåé íá äßäåôáé Þäç åîáñ÷Þò. ÐåñáéôÝñù, ï éó÷õñéóìüò üôé Ý÷ïõìå ìéá ôÝôïéá óôïé÷åéþäç áßóèçóç ðá- ñåëèüíôïò êáé ìÝëëïíôïò äåí áðïôåëåß áðëÜ êáé ìüíï Ýíá áßôçìá óôï ïðïßï ïäçãïýìáóôå ìÝóù åðé÷åéñçìÜôùí, äåí áðïôåëåß ìéá õðüèåóç åñãáóßáò Þ ìéá
  • 165. 142 ÊÅÖ. 9: Ç ×ÑÏÍÉÊÏÔÇÔÁ óõíåðáãùãÞ. Ðïëý ìÜëëïí, ôáéñéÜæåé óôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ìáò äßäåôáé ç åìðåéñßá ôùí ðñáãìÜôùí: ü,ôé êáé íá äßäåôáé êÜèå öïñÜ óôçí åìðåéñßá, üðïéá ðñÜãìáôá êáé üðïéá ãåãïíüôá ìÝóá óôïí êüóìï êáé üðïéá õðïêåéìåíéêÜ åíåñãÞ- ìáôá êáé óõíáéóèÞìáôá, ìÜò äßäåôáé ùò êÜôé ‘ðïõ óõíå÷ßæåôáé’, ùò êÜôé ðïõ ðåñíÜ êáôÜ ôçí äéÜñêåéá ôçò ýðáñîÞò ôïõ. Ìüíï åðåéäÞ öèßíïõí, ìðïñïýìå íá ôá åíèõìïýìáóôå óôç óõíÝ÷åéá êáé íá ôá áíáãíùñßæïõìå ùò ðáñåëèüíôá, êáé ìüíï åðåéäÞ ìðïñïýí íá åéóÝñ÷ïíôáé ôþñá óå èÝá, ìðïñïýìå íá ôá äïýìå ðñï- ëçðôéêÜ ùò åõñéóêüìåíá óå ÷ñïíéêÞ áðüóôáóç. ¼ôáí áíáóôï÷áæüìáóôå åðß ôçò åìðåéñßáò ìáò, ôüôå êáôáíïïýìå üôé åßíáé ìéá Ýêèåóç óôï Üìåóï ðáñåëèüí êáé ôï Üìåóï ìÝëëïí. Ïé áñ÷éêÝò áðïõóßåò ôïõ ðáñåëèïíôéêïý êáé ôïõ ìåëëïíôéêïý åßíáé ðáñïýóåò óå üëç ìáò ôçí åìðåéñßá. ÕðÜñ÷ïõí ðïëëïß ôå÷íéêïß üñïé ðïõ Ý÷ïõí åéóá÷èåß áðü ôçí öáéíïìåíï- ëïãßá ãéá íá ìáò âïçèÞóïõí íá ðåñéãñÜøïõìå ôçí Üìåóç åìðåéñßá ôïõ ÷ñüíïõ. Ï üñïò: ‘æùíôáíü ðáñüí’ óçìáßíåé ôçí ðëÞñç Üìåóç åìðåéñßá ôçò ÷ñïíéêüôç- ôáò ðïõ Ý÷ïõìå ôçí êÜèå óôéãìÞ. Ôï æùíôáíü ðáñüí åßíáé ôï üëïí ôïõ ÷ñüíïõ óå êÜèå óôéãìÞ. Áõôü ôï æùíôáíü ðáñüí, ùò üëïí, áðïôåëåß óýíèåóç ôñéþí óôïé÷åßùí: ôçò ðñùôáñ÷éêÞò åíôýðùóçò, ôçò áíáêñÜôçóçò êáé ôçò ðñüêôçóçò 1 . ÁõôÜ ôá ôñßá ìÝñç, áõôÜ ôá ôñßá óôïé÷åßá, ôÝôïéá ðïõ ðñïêýðôïõí ìÝóá áðü áöáßñåóç, åßíáé áäéá÷þñéóôá ìåôáîý ôïõò. Äåí èá ìðïñïýóáìå íá Ý÷ïõìå ðïôÝ ìéá áíáêñÜôçóç áðëÜ êáé ìüíï äé’åáõôÞí, ïýôå èá ìðïñïýóáìå íá Ý÷ïõìå ìéá ðñùôáñ÷éêÞ åíôýðùóç Þ ìéá ðñüêôçóç äé’åáõôÝò. Ôï æùíôáíü ðáñüí åßíáé Ýíá üëïí ðïõ Ý÷åé äçìéïõñãçèåß áðü áõôÜ ôá ôñßá ìÝñç Þ óôïé÷åßá. Ç äïìÞ ôïõ æù- íôáíïý ðáñüíôïò ìðïñåß íá äïèåß äéáãñáììáôéêÜ üðùò äåß÷íåé ôï Ó÷Þìá 9.2. Ç áíáêñÜôçóç, üðùò õðïäçëþíåé ç ßäéá ç ëÝîç, ðáñáðÝìðåé óôï ðáñåëèüí. ‘Äéáôçñåß êÜôé’. Ôé åßíáé áõôü; Åßíáé ôï æùíôáíü ðáñüí ðïõ ìüëéò ðáñÞëèå. Ôï æÞôçìá áõôü åßíáé êáé ëåðôü êáé óçìáíôéêü. Ç áíáêñÜôçóç äåí óõãêñá- ôåß Üìåóá ìéá ðñïçãïýìåíç öÜóç ôïõ ÷ñïíéêïý áíôéêåéìÝíïõ ðïõ äßäåôáé óôçí åìðåéñßá, üðùò åßíáé ìéá ìåëùäßá Þ ôï óõíáßóèçìá ôïõ èõìïý. Óõãêñáôåß ôï æùíôáíü ðáñüí ðïõ ðáñÞëèå, ôçí ðáñåëèïýóá åìðåéñßá ôçò ÷ñïíéêüôçôáò. Ôþñá, áõôü ôï æùíôáíü ðáñüí ðïõ ðáñÞëèå áðïôåëåßôáé ôï ßäéï áðü ìéá ðñùôáñ÷éêÞ åíôýðùóç, ìéá ðñüêôçóç êáé ìéá áíáêñÜôçóç. Óõíåðþò, óõãêñá- ôþíôáò ôï æùíôáíü ðáñüí ðïõ ðáñÞëèå, ç ðáñïýóá áíáêñÜôçóç óõãêñáôåß ôáõôü÷ñïíá êáé ôçí áíáêñÜôçóç ðïõ ðáñÞëèå ìáæß ìå ôï ðáñåëèüí æùíôáíü 1 [ÓôÌ] Ðñüêåéôáé ãéá ôïõò üñïõò: Retention êáé Protention. Áõôïß ïé üñïé äåí Ý÷ïõí ôý÷åé áêüìá ìéáò êáèéåñùìÝíçò åëëçíéêÞò áðüäïóçò, åîáéôßáò ôçò õðåñâïëéêÞò äõóêïëßáò ðïõ áõôÞ óõíáíôÜ. Åßíáé öôéáãìÝíïé áðü ôéò ëáôéíéêÝò ñßæåò re- (áíÜ-) êáé pro- (ðñï-) êáé ôï ñÞìá tentio (êñáôþ). Ç ðñüèåóç áíá- åßíáé åäþ, ùóôüóï, ðáñáðëáíçôéêÞ, áöïý õðïäçëþíåé üôé Ý÷ïõìå íá êÜíïõìå ìå êÜðïéá åðáíÜëçøç, ðñÜãìá ðïõ áêñéâþò äåí èÝëåé íá äçëþóåé ï áíôßóôïé÷ïò öáéíïìåíïëïãéêüò üñïò. Ôï æçôïýìåíï èá Þôáí íá âñåèïýí óôá åëëçíéêÜ äýï üñïé ðïõ èá åìðåñéÝ÷ïõí ôï ßäéï ñÞìá ìå äýï äéáöïñåôéêÜ ðñïèÝìáôá.
  • 166. § 9.3. Ç ÄïìÞ ôïõ Æùíôáíïý Ðáñüíôïò 143 6 Ðñüêôçóç ðñùôáñ÷éêÞ áíôéêåßìåíï áíôéêåßìåíï / åíôýðùóç åóùôåñéêïý êïóìéêïý ÷ñüíïõ ÷ñüíïõ ÁíáêñÜôçóç ? Ó÷Þìá 9.2: ðáñüí. ÁõôÞ ç äåýôåñç áíáêñÜôçóç, ìå ôç óåéñÜ ôçò, åß÷å óõãêñáôÞóåé ôï æù- íôáíü ðáñüí ðïõ ðñïçãÞèçêå, êáé Ýôóé Ý÷ïõìå Ýíá óýíïëï, ìéá óåéñÜ, áðü ðáñåëèüíôá æùíôáíÜ ðáñüíôá ðïõ Ý÷ïõí óõãêñáôçèåß ìÝóù ôçò ìåóïëÜâç- óçò ðñïçãïýìåíùí æùíôáíþí ðáñüíôùí, ìÝóù ôçò ìåóïëÜâçóçò ðñïçãïýìåíùí áíáêñáôÞóåùí. Óôï æùíôáíü ðáñüí Ý÷ïõìå ìéá áíáêñÜôçóç ôçò áíáêñÜôç- óçò ôçò áíáêñÜôçóçò. ÐïôÝ äåí Ý÷ïõìå Ýíá áôïìéêü æùíôáíü ðáñüí äé’åáõôü: åîáéôßáò ôïõ óôïé÷åßïõ ôçò áíáêñÜôçóçò ìÝóá óôï æùíôáíü ðáñüí, ôï æùíôáíü ðáñüí Ý÷åé ðÜíôá óáí êïìÞôçò ìéá ïõñÜ ðáñåëèüíôùí æùíôáíþí ðáñüíôùí, ìáæß ìå ôéò áíáêñáôÞóåéò ðïõ ôá óõíïäåýïõí. Èá ðñÝðåé íá ôïíßóïõìå ôï ãåãïíüò üôé ç áíáêñÜôçóç ðïõ åìðåñéêëåßåôáé óôï æùíôáíü ðáñüí äåí áðïôåëåß Ýíá óõíçèéóìÝíï åíÝñãçìá åðáíåíèýìçóçò: åßíáé ðéï ðñùôáñ÷éêü êáé ðéï óôïé÷åéþäåò áðü ôçí áíÜìíçóç. Ç áíáêñÜôçóç ëåéôïõñãåß óôï åóùôåñéêü ôçò áñ÷éêÞò åãêáèßäñõóçò ôçò ÷ñïíéêÞò äéÜñêåéáò. Ðñïçãåßôáé ôçò åðáíåíèýìçóçò. Áõôü ðïõ óõãêñáôåßôáé äåí Ý÷åé áêüìá ðÝóåé óôçí áðïõóßá ôçò ëÞèçò, êáé Ýôóé ç áíÜìíçóç õðü ôçí ãíùóôÞ ôçò Ýííïéá äåí ìðïñåß íá äéáäñáìáôßóåé åäþ áêüìá êÜðïéïí ñüëï. Ðáñïìïßùò, ç ðñüêôçóç, ôï áíôßóôïé÷ï ôçò áíáêñÜôçóçò ðïõ êáôåõèýíåôáé ðñïò ôï ìÝëëïí, äåí ìïéÜæåé ìå ìéá ðñü-ëçøç Þ ìéá ðñïâïëÞ ðïõ äßäåé ôï áíôéêåßìåíï óôï ðñáãìáôéêü ôïõ ìÝãåèïò êáé óôçí ïðïßá öáíôáæüìáóôå ôïí åáõôü ìáò óå ìéá íÝá êáôÜóôáóç. Ç ðñüêôçóç åßíáé ðéï âáóéêÞ êáé ðéï Üìåóç: ìÜò äßäåé ôçí ðñþôç êáé ðñùôáñ÷éêÞ áßóèçóç ãéá êÜôé ðïõ ‘Ýñ÷åôáé’ Üìåóá ðÜíù áðü áõôü ðïõ Ý÷ïõìå ôþñá. Ç ðñüêôçóç äéáíïßãåé ôçí ßäéá ôçí äéÜóôáóç ôïõ ìÝëëïíôïò êáé, óõíåðþò, êáèéóôÜ äõíáôÞ ìéá ðëÞñùò áíáðôõãìÝíç ðñü-ëçøç. Ç ðñüêôçóç êáé ç áíáêñÜôçóç, ìáæß ìå ôçí ðñùôáñ÷éêÞ åíôýðùóç, óõíé- óôïýí ôçí ðñùôáñ÷éêÞ äéÜíïéîç ôçò åìðåéñßáò ìáò óôï ìÝëëïí êáé óôï ðáñåë- èüí. Ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï äéáöåýãïõìå áðü ôï Üìåóï ðáñüí óôï ìÝëëïí êáé óôï ðáñåëèüí Ý÷åé êëçèåß áðü ôïí Heidegger, ìå ôñüðï ìÜëëïí äñáìáôéêü, ï åêóôáôéêüò ÷áñáêôÞñáò ôçò åìðåéñßáò ìáò, êáé ïé ôñåéò ìïñöÝò äéÜíïéîçò ôïõ ÷ñüíïõ Ý÷ïõí êëçèåß åêóôÜóåéò ôïõ ÷ñüíïõ. Ïé üñïé Ý÷ïõí êáôáóêåõáóôåß óýì-
  • 167. 144 ÊÅÖ. 9: Ç ×ÑÏÍÉÊÏÔÇÔÁ öùíá ìå ôçí åëëçíéêÞ ðñüèåóç åê-, Ýîù, êáé ôï ïõóéáóôéêü óôÜóéò, ðïõ ðçãÜæåé áðü ôï ñÞìá ßóôçìé, êáé õðïäçëþíïõí üôé óôçí ðéï âáóéêÞ ÷ñïíéêÞ ìáò åìðåéñßá äåí åßìáóôå åãêëåéóìÝíïé óå ìéá ìïíá÷éêÞ ðáñïõóßá, áëëÜ åî-éóôÜìåèá åíôüò ôïõ ìÝëëïíôïò êáé ôïõ ðáñåëèüíôïò. Ç åîÞãçóç ôçò äïìÞò ôçò Üìåóçò åìðåéñßáò ôïõ ÷ñüíïõ, Ýôóé üðùò åðéêáëåß- ôáé ôçí ðñùôáñ÷éêÞ åíôýðùóç, ôçí áíáêñÜôçóç êáé ðñüêôçóç, Ý÷åé Ýíá ó÷åäüí ìáèçìáôéêü Üñùìá. Åßíáé óáí íá åðé÷åéñåß êÜðïéïò íá äçìéïõñãÞóåé ìéá óõ- íå÷Þ ãñáììÞ ðåñéãñÜöïíôáò óçìåßá ìå Ýíá ôÝôïéï ôñüðï, þóôå ôï êÜèå óçìåßï íá óõíõðïäçëþíåé ôá Üìåóá ãåéôïíéêÜ ôïõ óçìåßá (êáé ðñïò ôá äåîéÜ êáé ðñïò ôá áñéóôåñÜ), ôá ïðïßá ìå ôç óåéñÜ ôïõò èá óõíõðïäçëþíïõí ôá ãåéôïíéêÜ ôïõò óçìåßá êáé ïýôù êáèåîÞò. ÊÜèå óçìåßï èá ó÷åôéæüôáí ìå ôá ãåéôïíéêÜ óçìåßá ðïõ åßíáé ðéï áðïìáêñõóìÝíá ìüíï ìÝóù ôçò ìåóïëÜâçóçò ôùí Üìåóùí ãåé- ôüíùí ôïõ. Óýìöùíá ìå áõôüí ôïí ôñüðï êáôáíüçóçò, êÜèå óçìåßï äåí èá áðïôåëïýóå ìéá äéáêñéôÞ ìïíÜäá, áëëÜ èá ðáñÝðåìðå, ïýôùò åéðåßí, óôï åðü- ìåíï óçìåßï, êáé ìÝóù áõôïý óå üëá ôá Üëëá óçìåßá ôçò ãñáììÞò. Ãéá íá ó÷åäéÜóïõìå áõôÞ ôçí áíáëïãßá ëßãï åêôåíÝóôåñá, áò ðïýìå üôé èá Þôáí ùò åÜí ôï êÜèå óçìåßï åðß ôçò ãñáììÞò íá ìðïñïýóå íá óõíéóôÜ óçìåßï êáé íá ìðïñïýóå íá åêôßèåôáé ðñïò ôá Ýîù ‘åíþðéïí ôïõ êüóìïõ’, ìüíï åÜí óõíõðïäÞ- ëùíå ôïõò Üìåóïõò ãåßôïíÝò ôïõ êáé ìÝóù áõôþí ôïõò ðéï áðïìáêñõóìÝíïõò ôïõ ãåßôïíåò. Ôï áí ïé ìáèçìáôéêïß èá Þèåëáí íá ïñßóïõí åê íÝïõ ôï óçìåßï ìå áõôü ôïí ôñüðï äåí åßíáé êÜôé ðïõ èá ôï áðïöáóßóïõìå åìåßò, áëëÜ óôçí åìðåéñßá ôïý ÷ñüíïõ, ç ðéï Ýó÷áôç ìïíÜäá, ôï æùíôáíü ðáñüí (ôï ‘óçìåßï’) èá ðñÝðåé íá ðåñéãñáöåß ìå ôÝôïéï ôñüðï þóôå íá åìðåñéÝ÷åé, ôñüðïí ôéíÜ, ìéá áíáöïñÜ óôá ðñïçãïýìåíá êáé ôá åðüìåíá æùíôáíÜ ðáñüíôá êáé íá ôá ðåñéëáìâÜíåé ìÝóá ôïõ. ¼ôáí ÷åéñéæüìáóôå ôï æÞôçìá ôïõ ÷ñüíïõ, äåí ìðïñïýìå íá ïñßóïõìå ôá óôéãìéáßá óçìåßá ùò áðëþò áôïìéêÜ óçìåßá, ùò êÜôé áðëÜ êáé ìüíï ðáñïíôéêü ðïõ äåí åìðëÝêåé ôï éäéáßôåñï åßäïò áðïõóßáò ðïõ óõíéóôïýí ôï óôïé÷åéþäåò ðáñåëèüí êáé ôï óôïé÷åéþäåò ìÝëëïí. ÌÝ÷ñé ôþñá åîåôÜóáìå áðëÜ êáé ìüíï ôçí äïìÞ ôïõ æùíôáíïý ðáñüíôïò, ôçí ðáñïõóßá ôçò ÷ñïíéêüôçôáò. Ôï æùíôáíü ðáñüí äåí ðëÝåé åëåýèåñá: åßíáé áðïâëåðôéêü, êáé áðïâëÝðåé Þ åìöáíßæåé ÷ñïíéêÜ áíôéêåßìåíá, üðùò åßíáé ìéá ìåëùäßá Þ Ýíá óõíáßóèçìá ðüíïõ. Óôçí öáéíïìåíïëïãéêÞ ìáò áíÜëõóç, èá ðñÝðåé, ëïéðüí, íá ðåñéãñÜøïõìå ôéò ÷ñïíéêÝò üøåéò áõôþí ôùí áíôéêåéìÝíùí, ôá ïðïßá ßóôáíôáé åíþðéïí ôïõ æùíôáíïý ðáñüíôïò. Ç üøç ôïõ áíôéêåéìÝíïõ ðïõ óõóôïé÷åß ðñïò ôï åíåñãåßá æùíôáíü ðáñüí åßíáé ç ôþñá-öÜóç. Ç üøç ôïõ áíôéêåéìÝíïõ ðïõ óõóôïé÷åß ðñïò Ýíá æùíôáíü ðáñüí (æùíôáíü ðáñüí ðïõ Ý÷åé ðáñÝëèåé áëëÜ Ý÷åé åðßóçò óõãêñáôçèåß) åßíáé ìéá ðñïçãïýìåíç ôþñá-öÜóç. Ãéá íá ôï äþóïõìå ó÷çìáôéêÜ, êÜèå æùíôáíü ðáñüí ðïõ Ý÷åé óõãêñáôçèåß Ý÷åé ìéá ôþñá-öÜóç ôïõ áíôéêåéìÝíïõ, öÜóç ðïõ
  • 168. § 9.3. Ç ÄïìÞ ôïõ Æùíôáíïý Ðáñüíôïò 145 óõóôïé÷åß ðñïò áõôü ôï åêÜóôïôå æùíôáíü ðáñüí: Æùíôáíü ðáñüí 0 −→ ôþñá-öÜóç 0 Æùíôáíü ðáñüí 1 −→ ôþñá-öÜóç 1 Æùíôáíü ðáñüí 2 −→ ôþñá-öÜóç 2 Æùíôáíü ðáñüí 3 −→ ôþñá-öÜóç 3 êôë. Ôï ôñÝ÷ïí æùíôáíü ðáñüí óõãêñáôåß áõôü ðïõ ìüëéò ðáñÞëèå, ðïõ ìå ôç óåéñÜ ôïõ óõãêñáôåß ôï ðñïçãïýìåíï êáé ïýôù êáèåîÞò, êáé óôçí áíôéêåéìåíéêÞ ðëåõñÜ (ôçí ‘íïçìáôéêÞ’ ðëåõñÜ), ïé ÷ñïíéêÝò öÜóåéò ôïõ áíôéêåéìÝíïõ äéáôçñïýíôáé óýìöùíá ìå ôçí ôÜîç ìå ôçí ïðïßá äéáäÝ÷èçêáí ç ìßá ôçí Üëëç. Óõíåðþò, ïé öÜóåéò ìéáò ìåëùäßáò (Þ åíüò óõíáéóèÞìáôïò) äéåõèåôïýíôáé ÷ñïíéêÜ Üðáî êáé êáôáãñáöïýí ðñùôáñ÷éêÜ. ¸÷ïõí óôéãìáôéóèåß ìå ìéá óõãêåêñéìÝíç èÝóç óôï ÷ñüíï êáé Ý÷ïõí äéåõèåôçèåß åóùôåñéêÜ óôçí äéáäï÷Þ ôïõò. ¼ôáí ç ìåëùäßá áðïôåëåß áíôéêåßìåíï åðáíåíèýìçóçò, åßíáé ç ßäéá äéåõèÝôçóç ðïõ åðéóôñÝöåé, äéüôé ç áíÜìíçóç åðáí- åíåñãïðïéåß ôçí ÷ñïíéêÞ ñïÞ óå áìöüôåñåò ôçí õðïêåé- ìåíéêÞ êáé ôçí áíôéêåéìåíéêÞ ðëåõñÜ. Ôï æùíôáíü ðáñüí, êÜèå áðüóðáóìá ôçò ðéï âáèéÜò æùÞò ôçò óõíåßäçóçò, Ý÷åé ìéá äéðëÞ áðïâëåðôéêüôçôá. Áðü ôç ìéá, óõãêñáôåß ôï äéêü ôïõ ðñïç- ãçèÝí æùíôáíü ðáñüí êáé, óõíåðþò, ïéêïäïìåß Ýíá åßäïò åíáñêôÞñéáò áõôï- ôáõôïðïßçóçò. Áðü ôçí Üëëç, ìÝóù áõôþí ôùí ßäéùí áíáêñáôÞóåùí, ïéêïäïìåß ôçí óõíÝ÷åéá ôïõ áíôéêåéìÝíïõ ôçò áíôßëçøçò óôï ìÝôñï ðïõ ôï áíôéêåßìåíï äéá- ôçñåßôáé ìÝóá óôï ÷ñüíï. Ç óõíåßäçóç ôïõ åóùôåñéêïý ÷ñüíïõ åîáóêåß, ëïéðüí, áõôü ðïõ èá ìðïñïýóáìå íá áðïêáëÝóïõìå ìéá êÜèåôç áðïâëåðôéêüôçôá, ïéêï- äïìþíôáò ôçí äéêÞ ôçò óõíå÷Þ ôáõôüôçôá, êáé ìéá åãêÜñóéá áðïâëåðôéêüôçôá, ðïõ êÜíåé ôá áíôéêåßìåíÜ ôçò íá äßäïíôáé óôç äéÜñêåéá ôïõ ÷ñüíïõ. Ôï âåëçíåêÝò ôçò áíáêñÜôçóçò ðïõ åíõðÜñ÷åé óôï æùíôáíü ðáñüí öèÜíåé ùóôüóï ðñïò ôá ðßóù ìÝ÷ñé Ýíá ïñéóìÝíï óçìåßï: äåí åêôåßíåôáé ÷ùñßò äéáêïðÞ óôçí ßäéá ôçí Ýíáñîç ôçò óõíåéäçôÞò æùÞò. Óå êÜðïéá óôéãìÞ, ïé áíáêñáôÞóåéò åîáóèåíïýí, êáé ïé áíôßóôïé÷åò ôþñá-öÜóåéò õðïðßðôïõí óôçí ëÞèç. Áõôü åßíáé ôï ÷ñïíéêü óêïôÜäé ðïõ ðåñéâÜëëåé üëåò ôéò óõíåéäçôÝò ìáò óôéãìÝò. Ôï öùò ôçò óõíåßäçóçò ðçãáßíåé ðñïò ôá ðßóù êáôÜ ìÞêïò ëßãùí ìüíï öÜóåùí, êáé Ýðåéôá ôï áíôéêåßìåíï êáé ç óõíåßäçóÞ ìáò ãéá áõôü ðáýïõí íá êáôáãñÜöïíôáé. Åéó- äýïõí óå ìéá ðéï ïñéóôéêÞ áðïõóßá. Ùóôüóï, ìðïñïýìå íá ôá åðáíáêôÞóïõìå ìÝóù ôçò áíÜìíçóçò, óôçí ïðïßá æïýìå êáé ðÜëé ôçí ðñïçãïýìåíç ÷ñïíéêÞ ñïÞ, êáé ôçí åììåíÞ êáé ôçí õðåñâáôéêÞ, Ýôóé üðùò áõôÞ äéÞñêåóå áñ÷éêÜ. ÖÝñ- íïõìå ôüôå ðßóù óôç æùÞ áõôÜ ôá áíôéêåßìåíá, ôá áíáðáñïõóéÜæïõìå. Äåí èá ìðïñïýóáìå íá åíèõìçèïýìå êÜôé ðïõ óõíå÷ßæåôáé áêüìá óôï åóùôåñéêü ôïõ âåëçíåêïýò ôÞò áíáêñÜôçóçò óôï æùíôáíü ðáñüí: ç åìðåéñßá êáé ôï áíôéêåßìåíü ôçò ðñÝðåé íá õðïðÝóïõí óå ìéá êáôÜóôáóç ëÞèçò ðñïôïý áðïôåëÝóïõí áíôé-
  • 169. 146 ÊÅÖ. 9: Ç ×ÑÏÍÉÊÏÔÇÔÁ êåßìåíá åðáíåíèýìçóçò. Ç åíèýìçóç åßíáé, ëïéðüí, Ýíá åßäïò íÝáò åêêßíçóçò, ðïõ åðéóôñÝöåé óå êÜôé ðïõ åß÷å åêðÝóåé áðü ôçí óõíåéäçôüôçôá. ÐñÜãìáôé, üëåò ïé ìåôáôïðßóåéò ôçò óõíåßäçóçò ðïõ åîåôÜóáìå óôï ÊåöÜ- ëáéï 5 áðïôåëïýí Ýíá åßäïò äéáêïðÞò ôçò ðáñïíôéêÞò ÷ñïíéêÞò ñïÞò ôçò óõíåßäç- óçò êáé ôçí åéóáãùãÞ ìéáò íÝáò, äåýôåñçò, ñïÞò óôï åóùôåñéêü ôçò óõíåßäçóçò: ðñüêåéôáé ãéá ôçí ñïÞ ôùí åáõôþí ìáò óôï åóùôåñéêü ôçò åíèýìçóçò, ôçò öá- íôáóßáò êáé ôçò ðñü- ëçøçò. Ç ñïÞ ôçò ôñÝ÷ïõóáò åìðåéñßáò ìáò ìðïñåß íá Ý÷åé ìÝóá ôçò ìéá ðáñÜëëçëç ñïÞ ðïõ óõíäÝåôáé ìáæß ôçò. Ç êáôÜ âïýëçóç åîÜóêçóç áõôþí ôùí ìåôáôïðßóåùí åßíáé áíÜëïãç ðñïò ôçí åéóáãùãÞ ôçò êáôçãïñéáêÞò äñáóôçñéüôçôáò óôçí áíôßëçøç. Ïé ìåôáôïðßóåéò óôçí áíÜìíçóç, ôçí öáíôáóßá êáé ôçí ðñü-ëçøç åðéôñÝðïõí ìéá éäéáßôåñçò Ýíôáóçò áßóèçóç ôáõôüôçôáò-ôïõ- åáõôïý êáé ìéá áíôßóôïé÷ç áßóèçóç ôçò ôáõôüôçôáò ôùí áíôéêåéìÝíùí, ç ïðïßá õðåñâáßíåé ôçí ðéï áðëïúêÞ áëëÜ êáé ðéï âáóéêÞ ôáõôüôçôá ðïõ ëáìâÜíåé ÷þñá óôï åðßðåäï ôïõ æùíôáíïý ðáñüíôïò. 9.4 ËåðôïìÝñåéåò êáé ÐåñéðëïêÝò óôçí ÅóùôåñéêÞ Óõíåß- äçóç ôïõ ×ñüíïõ Ôï ðåäßï ôïõ åóùôåñéêÞò óõíåßäçóçò ôïõ ÷ñüíïõ õðüêåéôáé áìöüôåñùí ôçò õðï- êåéìåíéêÞò ñïÞò ôïõ åóùôåñéêïý ÷ñüíïõ êáé ôçò áíôéêåéìåíéêÞò ñïÞò ôïõ êïóìé- êïý ÷ñüíïõ, ôïõ õðåñâáôéêïý ÷ñüíïõ. ÅðéôñÝðåé óå áìöüôåñåò áõôÝò ôéò ñïÝò íá åìöáíßóïõí ôïõò åáõôïýò ôïõò, êáé áõôÞ ç åìöÜíéóç åßíáé öáéíïìåíïëïãéêÜ ðéï óçìáíôéêÞ áðü ôéò ßäéåò ôéò ñïÝò. Ùóôüóï, áõôü ôï ðåäßï äåí èá ìðï- ñïýóå íá õðÜñ÷åé åî åáõôïý. ¼ëï ôïõ ôï íüçìá óõíßóôáôáé óôï íá åðéôñÝðåé íá åìöáíßæïíôáé ÷ñïíéêÜ áíôéêåßìåíá êáé óôéò äýï áõôÝò ñïÝò ôïõ ÷ñüíïõ, ôçí õðïêåéìåíéêÞ êáé ôçí áíôéêåéìåíéêÞ. Äåí èá ìðïñïýóáìå íá áðïìïíþóïõìå ôçí åóùôåñéêÞ óõíåßäçóç ôïõ ÷ñüíïõ êáé íá ôçí ‘Ý÷ïõìå’ ìüíç ôçò êáé äé’åáõôÞ. Ôï íá åðé÷åéñÞóïõìå êÜôé ôÝôïéï èá Þôáí óáí íá êÜíáìå ôï öéëïóïöéêü ëÜèïò ôçò ìåôáôñïðÞò åíüò óôïé÷åßïõ óå êïììÜôé, ôçò ìåôáôñïðÞò åíüò áöçñçìÝíïõ ìÝñïõò óå üëïí. Ç åóùôåñéêÞ óõíåßäçóç ôïõ ÷ñüíïõ ðñïóêïëëÜôáé óôïí åóù- ôåñéêü ÷ñüíï êáé óôá áíôéêåßìåíÜ ôïõ êáé, ìÝóù áõôïý, óôïí êïóìéêü ÷ñüíï êáé ôá áíôéêåßìåíÜ ôïõ. Áí êáé åßíáé ðéï èåìåëéþäçò áðü áõôÜ, áðïôåëåß ùóôüóï ùò ðñïò áõôÜ Ýíá óôïé÷åßï. ÐåñáéôÝñù, ç áíÜëõóç ôçò óõíåßäçóçò ôïõ ÷ñüíïõ ìÜò ðáñÝ÷åé åðßóçò ôéò ôõðéêÝò äïìÝò ôïõ ÷ñüíïõ. Ï ÷ñüíïò äåí áðïôåëåß ôï ðáí: áðïôåëåß ìßá ìüíï ìïñöÞ áõôïý ðïõ åßíáé ÷ñïíéêü. ÐáñÝ÷ïíôáò ìéá áíÜëõóç ôçò ‘ðñïÝëåõóçò’ ôïõ ÷ñüíïõ, äåí åîçãïýìå ôçí ðñïÝëåõóç ôùí äÝíôñùí, ôçò ãÜôáò, ôçò ãñá- öåéïêñáôßáò, ôçò óçìáßáò, ôùí ìåëùäéþí, ôùí çëéáêþí óõóôçìÜôùí, ôùí óõíáé-
  • 170. § 9.4. ÅóùôåñéêÞ Óõíåßäçóç ôïõ ×ñüíïõ 147 óèçìÜôùí ôïõ ðüíïõ, ôùí áíôéëÞøåùí êáé ôùí êáôçãïñéáêþí äñáóôçñéïôÞôùí. Ôï ìüíï ðïõ åðéôõã÷Üíïõìå åßíáé íá ðñïóöÝñïõìå ìéá äéáóÜöçóç ôùí åðéðÝ- äùí ôïõ ÷ñüíïõ, åíôüò ôùí ïðïßùí ìðïñïýí íá õðÜñîïõí êáé íá åìöáíéóôïýí ôÝôïéá áíôéêåßìåíá. Ïé ôõðéêÝò äïìÝò ôïõ ÷ñüíïõ èá ðñÝðåé íá ðëçñùèïýí ìå áíôéêåßìåíá êáé äñáóôçñéüôçôåò äéáöüñùí åéäþí, ïé ïðïßåò åãêáëïýí Ýíá éäéáßôåñï êÜèå öïñÜ åßäïò áíÜëõóçò, êáèþò üëåò ôïõò Ý÷ïõí ìïñöÝò ðáñïõóß- áóçò ðïõ åßíáé äéáêñéôÝò áðü ôéò ìïñöÝò ôçò ÷ñïíéêüôçôáò. Ùóôüóï, åðåéäÞ ï ÷ñüíïò äéáðåñíÜ ôá ðÜíôá, ïé ÷ñïíéêÝò äïìÝò åöáñìüæïíôáé ðñÜãìáôé óå üëá ôá ðñÜãìáôá, óå ü,ôé õðïêåéìåíéêü êáé óå ü,ôé áíôéêåéìåíéêü. Ç óõíåßäçóç ôïõ åóùôåñéêïý ÷ñüíïõ åßíáé ðáñÜäïîç, üôáí ðñïóìåôñÜôáé óýìöùíá ìå ôá äåäïìÝíá ðïõ åöáñìüæïõìå óôá óõíÞèç áíôéêåßìåíá êáé ôá óõíÞèç ãåãïíüôá. ¼ðùò åßäáìå óôï Ó÷Þìá 9.1., ôï ðåäßï áõôÞò ôçò óõíåßäçóçò âñßóêåôáé õðåñÜíù Þ, áëëéþò, åßíáé ðéï åììåíÝò áðü ü,ôé åßíáé ôá ãåãïíüôá ôïõ õðïêåéìåíéêïý ÷ñüíïõ: åßíáé âáèýôåñï êáé áðü ôçí ßäéá ôçí ñïÞ ôùí óõíáé- óèçìÜôùí êáé ôùí áðïâëåðôéêþí åíåñãçìÜôùí. ÅðåéäÞ áêñéâþò áõôü ôï ðåäßï åßíáé ôüóï âáèý, èÝôåé õðü åñþôçóç ôçí ßäéá ôç ÷ñÞóç ôùí üñùí ‘åóùôåñéêüò’ Þ ‘åììåíÞò’ üôáí ÷ñçóéìïðïéïýíôáé ãéá íá ôï ðåñéãñÜøïõí. Êéíåßôáé óå Ýíá åðßðåäï ðïõ åßíáé õðåñÜíù ôïõ äéá÷ùñéóìïý áíÜìåóá óå åîùôåñéêü êáé óå åóùôåñéêü. Ìüëéò åßäáìå üôé ðñüêåéôáé ãéá êÜôé ðïõ äåí ìðïñåß óôçí ðñáãìá- ôéêüôçôá íá ÷ùñïèåôçèåß. Äéáöåýãåé ôïõ ÷þñïõ üðùò êáé ôïõ ÷ñüíïõ, õðü ôï óýíçèåò íüçìÜ ôïõò, êáé ôïõò äéáöåýãåé óå áêüìá ìåãáëýôåñï âáèìü áðü ü,ôé ç óõíÞèçò áðïâëåðôéêÞ ìáò äñáóôçñéüôçôá. Ç åóùôåñéêÞ óõíåßäçóç ôïõ ÷ñüíïõ äçìéïõñãåßôáé áðü ôï æùíôáíü ðáñüí ùò áõôü ðïõ äéáäÝ÷åôáé Ýíá æùíôáíü ðáñüí. ÁõôÞ ç äéáäï÷Þ áðïôåëåß ìéá äéáäéêáóßá; Ôï æùíôáíü ðáñüí ñÝåé ìå ôïí ßäéï ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ñÝïõí ôá óõíáéóèÞìáôá êáé ôá áðïâëåðôéêÜ åíåñãÞìáôá; ¼÷é: ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï áëëÜæåé èá ðñÝðåé íá åßíáé äéáöïñåôéêüò áðü ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï áëëÜæïõí ôá óõíáéóèÞìáôá êáé ôá åíåñãÞìáôá, ïé ìåëùäßåò êáé ïé áãþíåò. Êáé üìùò, ç åóùôåñéêÞ óõíåßäçóç ôïõ ÷ñüíïõ èá ðñÝðåé íá ‘áëëÜæåé’, íá Ý÷åé ôï äéêü ôçò åßäïò ñïÞò. ¸íá æùíôáíü ðáñüí ðñÜãìáôé äéáäÝ÷åôáé Ýíá Üëëï æùíôáíü ðáñüí. Êáé üìùò, ï üñïò ‘äéáäï÷Þ’, üôáí ÷ñçóéìïðïéåßôáé åäþ, äåí ìðïñåß íá óçìáßíåé ôï ßäéï ðïõ óçìáßíåé üôáí ÷ñçóéìïðïéåßôáé óå ó÷Ýóç ìå ìéá ìåëùäßá Þ Ýíá óõíáßóèçìá ðïõ áõîÜíåôáé êáé öèßíåé. Ôï ìüíï ðïõ ìðïñïýìå íá êÜíïõìå åßíáé íá åêöÝñïõìå ôéò éäéáéôåñüôçôåò áõôÞò ôçò äéáäï÷Þò, üðùò åêöñÜæïíôáé ìÝóù ôïõ ôñüðïõ ìå ôïí ïðïßï ëåéôïõñãïýí ç áíáêñÜôçóç êáé ç ðñüêôçóç. Ôï æùíôáíü ðáñüí 2 ‘ðñïçãÞèçêå’ ôïõ æùíôáíïý ðáñüíôïò 1, êáé ôá äýï Ý÷ïõí óõãêñáôçèåß óôï æùíôáíü ðáñüí 0, ðïõ åßíáé êáé ôï ìüíï ðïõ ìåôñÜåé áõôÞ ôç óôéãìÞ, áöïý åßíáé êáé ôï ìüíï ðïõ õðÜñ÷åé åíåñãåßá. Ç ìïñöÞ ôïõ æùíôáíïý ðáñüíôïò, ëïéðüí, áíôç÷åß ðÜíôá, ìå ôñüðï áõ- ôüìáôï êáé óôáèåñü, ïýôå ëéãüôåñï ïýôå ðåñéóóüôåñï ãñÞãïñá, ôï åíåñãåßá
  • 171. 148 ÊÅÖ. 9: Ç ×ÑÏÍÉÊÏÔÇÔÁ ôÞò ÷ñïíéêÞò åìðåéñßáò. Áðïôåëåß ôçí ìç÷áíÞ óôïí ðõñÞíá ôçò ÷ñïíéêüôçôáò. ÅðåéäÞ åßíáé ç ßäéá ç ðñïÝëåõóç ôïõ ÷ñüíïõ, åßíáé êáôÜ êÜðïéï ôñüðï Ýîù áðü ôïí ÷ñüíï (üðùò êáé Ýîù áðü ôïí ÷þñï), êáé ùóôüóï ÷áßñåé åóùôåñéêÞò äéá- öïñïðïßçóçò êáé äéáäï÷Þò, äéáäï÷Þò åíüò éäéáßôåñïõ äéêïý ôçò åßäïõò. Åßíáé ôáõôü÷ñïíá åí óôÜóåé êáé ñÝïõóá, stehend-str¨mende Gegenwart, üðùò Ýëåãå ï o Husserl. Äéáöïñïðïéåß êáé óõíåíþíåé, ñÝåé êáé ßóôáôáé, åêäéðëþíåé êáé åìðå- ñéêëåßåé, üðùò ç öùôéÜ êáé ôï ôñéáíôÜöõëëï ðïõ åßíáé Ýíá (T.S. Eliot, Little Gidding) óôï ôÝëïò.2 Áðïôåëåß ôïí ôüðï ôùí ðéï âáóéêþí ìåñþí êáé ôïõ ðéï âá- óéêïý üëïõ, ôçò ðéï âáóéêÞò ðáñïõóßáò êáé áðïõóßáò, ôçò ðéï âáóéêÞò ôáõôüôç- ôáò óôï ðïëëáðëü, óôï ìÝôñï ðïõ ôá ðáñáðÜíù ðñïûðïôßèåíôáé áðü üëåò ôéò ðéï óýíèåôåò ìïñöÝò ðïõ óõãêñïôïýíôáé óôá õøçëüôåñá óôñþìáôá ôçò åìðåéñßáò. Áõôü ôï æùíôáíü ðáñüí âñßóêåôáé, ëïéðüí, óôïí ôüðï ðñïÝëåõóçò ôçò ßäéáò ôçò ôáõôüôçôáò ôïõ åáõôïý ìáò ùò óõíåéäçôþí öïñÝùí ôçò áëÞèåéáò êáé ôçò ðñÜîçò áëëÜ, åðåéäÞ áêñéâþò âñßóêåôáé óå áõôüí ôïí ôüðï ðñïÝëåõóçò, åßíáé ðñï-ðñïóùðéêü. Ëåéôïõñãåß êáôÜ ôñüðï áíþíõìï. Äåí ìðïñïýìå íá êÜíïõìå ôßðïôå ãéá íá ôï áëëÜîïõìå Þ ãéá íá ôï åðéôá÷ýíïõìå êáé íá ôï åðéâñáäýíïõìå. Îåöåýãåé áðü ôá üñéá ôçò äéêÞò ìáò äýíáìçò. Äåí åëÝã÷ïõìå ôçí ðñïÝëåõóÞ ìáò. Ôï æùíôáíü ðáñüí áðëÜ êáé ìüíï óõíå÷ßæåé íá äïíåßôáé õðü ôïõò äéêïýò ôïõ üñïõò. Êáé üìùò ôáõôéæüìáóôå ìáæß ôïõ: åßíáé ‘äéêü ìáò’, ùò ôüðïò ôçò äéêÞò ìáò ðñïÝëåõóçò, ùò äéêÞ ìáò âÜóç. Áò ñßîïõìå ôï âëÝììá ìáò ãéá ëßãï óå ïñéóìÝíåò áðü ôéò ìéêñïóêïðéêÝò Þ ‘õðï- áôïìéêÝò’ óõíèÝóåéò ôçò ôáõôüôçôáò ðïõ ëáìâÜíïõí ÷þñá óôï åóùôåñéêü ôïõ æùíôáíïý ðáñüíôïò. ¼ôáí Ýíá åíåñãåßá æùíôáíü ðáñüí ðáñÝñ÷åôáé êáé äéáôçñåßôáé óôçí áíáêñÜôçóç ùò æùíôáíü ðáñüí 1, ìåôáôñÝðåôáé óå êÜôé áðüí, áëëÜ äåí ðåñéÝñ÷åôáé óå ëÞèç: ðáñïõóéÜæåôáé ùò áõôü ðïõ ìüëéò ðáñÞëèå, ç Üìåóç áðïõóßá ôïõ åßíáé êÜôé ðïõ äßäåôáé óå ìáò. Åäþ õðÜñ÷åé êÜôé ôï ðáñÜ- äïîï: ç ðñùôáñ÷éêÞ ÷ïñÞãçóç ìéáò áðïõóßáò, ç ðñùôáñ÷éêÞ ðáñïõóßá êÜôé ‘ðáñåëèïíôéêïý’. Ç ôñïðïðïßçóç ôïõ æùíôáíïý ðáñüíôïò åéóÜãåé ìéá áðïõóßá (êáô’ áíôßèåóç ðñïò ôïí åíåñãåßá ÷áñáêôÞñá ôïõ ïðïßïõ ÷áßñåé ôï æùíôáíü ðáñüí ðñéí ðáñÝëèåé), áëëÜ ç áðïõóßá ðáñïõóéÜæåôáé: ôï æùíôáíü ðáñüí 1 äß- äåôáé ùò áõôü ôï ßäéï ìå åêåßíï ðïõ ìüëéò äéÝöõãå áðü ôï êåíôñïìüëï åãþ, êáé Ýôóé ôáõôïðïéåßôáé ùò ôÝôïéï, áëëÜ áõôÞ ç ôáõôïðïßçóç åîáñôÜôáé áðü ôï áìåßëé- êôï ðÝñáóìá óôçí áðïõóßá. Ìéá ðñùôáñ÷éêÞ ìåôáôñïðÞ óå áðïõóßá ëáìâÜíåé ÷þñá óôçí áíáêñÜôçóç, áëëÜ áõôÞ ç ìåôáôñïðÞ åßíáé êÜôé ðïõ äßäåôáé, ðïõ ðá- ñïõóéÜæåôáé. Óå áõôü ôï áðëü ðÝñáóìá áðü ôï æùíôáíü ðáñüí óôçí êáôÜóôáóç ôçò áíáêñÜôçóçò, ç áðïõóßá ïñßæåôáé ùò óõìðëÞñùìá ôçò ðáñïõóßáò, êáé ôá äõï ôïõò áðïôåëïýí ìÝñç óôï åóùôåñéêü ôïõ üëïõ ôïõ æùíôáíïý ðáñüíôïò. Êá- 2 [ÓôÌ] «¼ôáí ðñïò ôá ìÝóá äéðëùèïýí ïé ãëþóóåò ôçò öëüãáò/ ìÝóá óôï óôáõñüêïìðï ôçò öùôéÜò/ êé ç öùôéÜ êáé ôï ñüäï ãßíïõí Ýíá» (ÔÝóóåñá ÊïõáñôÝôá, ìåô. Ê.Êýñïõ, Ñüðôñïí).
  • 172. § 9.5. ÔåëéêÝò ÐáñáôçñÞóåéò ãéá ôéò Áðïñßåò Ó÷åôéêÜ ìå ôïí ×ñüíï 149 èþò ïéêïäïìåßôáé ç ïõñÜ ôïõ êïìÞôç ôùí áíáêñáôÞóåùí, äçìéïõñãåßôáé Ýíá ðïëëáðëü êáé óå üëá ôá ðáñáðÜíù åðéôõã÷Üíåôáé ç óýíèåóç ôáõôüôçôáò ôïõ æùíôáíïý ðáñüíôïò, üðùò êáé ç óýíèåóç ôáõôüôçôáò ôùí ÷ñïíéêþí öÜóåùí ôùí ‘áíôéêåéìÝíùí’ ôçò åêÜóôïôå áðüâëåøçò (ïé öÜóåéò ôïõ óõíáéóèÞìáôïò Þ ôçò ìåëùäßáò). Åðéêåíôñþóáìå ôçí ðñïóï÷Þ ìáò óôçí ðëåõñÜ ôçò áíáêñÜôçóçò óôï åóùôå- ñéêü ôçò åóùôåñéêÞò óõíåßäçóçò ôïõ ÷ñüíïõ, áëëÜ äåí èá ðñÝðåé íá áãíïïýìå ôçí ðëåõñÜ ôçò ðñüêôçóçò. Ç ðñüêôçóç åßíáé ç äéÜíïéîç áõôïý ðïõ Ýñ÷åôáé. Áðïôåëåß ôçí ðñùôáñ÷éêÞ áíáìïíÞ áõôïý ðïõ Ýñ÷åôáé. Åßíáé ìïñöéêÞ, ðåñéìÝ- íïíôáò ‘êÜôé’ ðïõ äåí Ý÷åé ëÜâåé Ýíá óõãêåêñéìÝíï ðåñéå÷üìåíï, åÜí êáé ìéá óõãêåêñéìÝíç åìðåéñßá Ý÷åé ðÜíôá Ýíá ðåñéå÷üìåíïõ åíüò êÜèå öïñÜ äéáöïñå- ôéêïý åßäïõò êáé, óõíåðþò, åßíáé êÜôé ôï óõãêåêñéìåíïðïéçìÝíï (ìéá óõíÝ÷åéá ôïõ óõíáéóèÞìáôïò ôçò ìåëáã÷ïëßáò, êÜôé ðïõ Ýñ÷åôáé áðü ôç ãùíßá, åðéðëÝïí óáëÜôá, åðéðëÝïí óõæÞôçóç). ¸ôóé, üôáí ìéá öÜóç åíüò ãåãïíüôïò êáôáãñÜöå- ôáé óå ìéá ðñùôáñ÷éêÞ åíôýðùóç, Ý÷åé Þäç äïèåß ùò ðñüêôçóç óôçí ‘ðñü-ëçøç’, ôïõëÜ÷éóôïí üóïí áöïñÜ ôçí ÷ñïíéêÞ ôïõ ìïñöÞ êáé, óõíåðþò, Ý÷åé Þäç äïèåß ùò êÜôé ðïõ áíáìåíüôáí. Ìéá ìéêñïóêïðéêÞ óýíèåóç ôçò ôáõôüôçôáò ëáìâÜíåé ÷þñá ü÷é ìüíï óå ó÷Ýóç ìå ôçí áíáêñÜôçóç áëëÜ êáé óå ó÷Ýóç ìå ôçí ðñüêôçóç. 9.5 ÔåëéêÝò ÐáñáôçñÞóåéò ãéá ôéò Áðïñßåò Ó÷åôéêÜ ìå ôïí ×ñüíï ¼,ôé äéáâÜóáôå ðáñáðÜíù ó÷åôéêÜ ìå ôçí åóùôåñéêÞ óõíåßäçóç ôïõ ÷ñüíïõ ßóùò öáßíåôáé íá åßíáé ðñïúüí ìéáò õðåñâïëéêÜ èåùñçôéêÞò-ìåôáöõóéêÞò ðñïóÝã- ãéóçò êáé ó÷åäüí êÜôé öáíôáóôéêü. ºóùò öáßíåôáé íá õðåñâáßíåé ôéò ðéï ðñï- óéôÝò ðåñéãñáöÝò ðïõ äüèçêáí ðñïçãïõìÝíùò ãéá ôéò Üëëåò ìïñöÝò ôçò áðïâëå- ðôéêüôçôáò. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ç áíÜëõóç ðïõ ðáñÝ÷åôáé áðü ôçí öáéíïìåíïëïãßá ãéá ôçí áíôßëçøç êáé ôçí öáíôáóßá, Þ ãéá ôçí êáôçãïñéáêÞ äñáóôçñéüôçôá êáé ôçí åîåéêüíéóç, öáßíåôáé íá åßíáé ðéï ñåáëéóôéêÞ: öáßíåôáé íá óôåñåþíïíôáé óå áõôü ðïõ ðñáãìáôéêÜ äßäåôáé óôçí åìðåéñßá. Äéáêñßóåéò üðùò áõôÞ ìåôáîý ôçò áíÜìíçóçò êáé ôçò áíôßëçøçò öáßíåôáé íá åßíáé åíüò ôÝôïéïõ åßäïõò þóôå íá åðéôñÝðïõí óôïí áíáãíþóôç íá ôéò åðáëçèåýóåé Þ íá ôéò äéáøåýóåé óêåðôüìåíïò åðß ôçò óõíåéäçôÞò ôïõ æùÞò. ÁëëÜ ïé õðïèÝóåéò ãéá ôçí åóùôåñéêÞ óõíåßäçóç ôïõ ÷ñüíïõ ßóùò öáßíïíôáé íá åßíáé ñçôÜ îÝíåò ðñïò ôçí êáèçìåñéíÞ åìðåéñßá. Öáßíåôáé íá óýñïíôáé óôçí ðåñéï÷Þ ôïõ ìõóôéêéóôéêïý êáé ôïõ åñìçôéêïý. Áðï- ôåëïýí áêüìá ìÝñïò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò; Óõíéóôïýí ðåñéãñáöÝò Þ áðïôåëïýí ôå÷íçôÝò êáôáóêåõÝò;
  • 173. 150 ÊÅÖ. 9: Ç ×ÑÏÍÉÊÏÔÇÔÁ ºóùò êÜðïéïò äéáôõðþóåé áõôÞí ôçí áíôßññçóç ìå ôïí áêüëïõèï ôñüðï: èá óõìöùíÞóïõìå üôé ç ÷ñïíéêÞ åìðåéñßá äåí åßíáé êÜôé åîáôïìéêåõìÝíï, äåí åßíáé ç êüøç åíüò ìá÷áéñéïý áëëÜ Ýíá äéóÜêé, èá óõìöùíÞóïõìå üôé Ý÷åé êÜôé óáí ôçí ðñüêôçóç êáé ôçí áíáêñÜôçóç ðáñÜëëçëá ìå ôçí Üìåóç åíôýðùóç. Ç Ýíôáîç åíüò Üìåóïõ ðáñåëèüíôïò êáé åíüò Üìåóïõ ìÝëëïíôïò ìÝóá óôï ðáñüí öáßíåôáé êÜôé åðáñêþò ëïãéêü. ÁëëÜ ãéáôß íá ìçí ÷ùñïèåôÞóïõìå áõôÞ ôçí äïìÞ ìÝóá áêñéâþò óôç ñïÞ ôùí óõíáéóèçìÜôùí êáé ôùí áðïâëåðôéêþí åíåñãçìÜôùí, äç- ëáäÞ óôï äåýôåñï åðßðåäï ôçò ÷ñïíéêüôçôáò; Ãéáôß íá ìçí ôçí áöÞóïõìå ùò êÜôé ôï øõ÷ïëïãéêü; Ãéáôß íá ôçí èÝóïõìå ùò êÜôé ðéï âáèý êáé ðéï åììåíÝò áðü ôçí õðïêåéìåíéêÞ ñïÞ ôçò óõíåßäçóçò; Ãéáôß íá ôçí ðñïâÜëëïõìå óôï ðåäßï ôïõ æùíôáíïý ðáñüíôïò ðïõ óõíïäåýåôáé áðü áõôÞ ôçí ðåñßåñãç ôñïðéêüôçôá ôïõ ðáñÝñ÷åóèáé; Ãéáôß íá êáôáöýãïõìå óôçí ‘ðïëýôéìç’ ãëþóóá ôçò äéáöïñï- ðïßçóçò êáé ôçò óõíÝíùóçò óõëëáìâÜíïíôÜò ôá ùò Ýíá ðñùôáñ÷éêü ãåãïíüò; Åßíáé ôï ßäéï ôï áßôçìá ãéá Ýíá ôñßôï åðßðåäï ÷ñïíéêüôçôáò, ãéá Ýíá âáèýôåñï åðßðåäï ‘êÜôù’ áðü ôçí ñïÞ ôçò õðïêåéìåíéêÞò åìðåéñßáò, ðïõ öáßíåôáé íá åßíáé öéëïóïöéêÜ áêñáßï. Ùò áðÜíôçóç óå áõôÞ ôçí áíôßññçóç, ìðïñïýìå íá ðïýìå üôé ç áíÜëõóç ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò êáé ôçò ðáñïõóßáóçò äåí ìðïñïýí íá åöçóõ÷Üóïõí áðëÜ êáé ìüíï åðß ôïõ ðåäßïõ ôïõ êïóìéêïý ÷ñüíïõ êáé ôïõ ðåäßïõ ôïõ õðïêåéìåíéêïý ÷ñüíïõ. Ôï ðßóù êáé ôï åìðñüò ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò ðïõ ëáìâÜ- íåé ÷þñá óå áõôÜ ôá äýï åðßðåäá èá ðñÝðåé íá õðïóôçñßæåôáé áðü Ýíá åßäïò äéÜíïéîçò êáé îÝöùôïõ, áðü ìéá ðçãÞ äéáêñßóåùí, ðïõ äåí óõíéóôÜ áðëÜ êáé ìüíï Ýíá ãåãïíüò ìÝóá óôïí êüóìï Þ Ýíá øõ÷ïëïãéêü ãåãïíüò. Ôï ãåãïíüò üôé ôá ðñÜãìáôá êáé ïé åìðåéñßåò åêäéðëþíïíôáé êáé äéáôçñïýíôáé óôïí ÷ñüíï äåí áðïôåëåß Ýíá ìç÷áíéêü, ïñãáíéêü Þ øõ÷ïëïãéêü ãåãïíüò: Ý÷åé ôçí ðçãÞ ôïõ óå Ýíá âáèýôåñï åðßðåäï. Áõôü ôï åðßðåäï åßíáé ç ðçãÞ üëùí ôùí ôõðéêþí äïìþí, áõôþí ðïõ âñßóêïõìå óôçí ëïãéêÞ, óôá ìáèçìáôéêÜ, óôç óýíôáîç êáé óôéò ðïéêß- ëåò ìïñöÝò ôçò ðáñïõóßáóçò. ÐåñáéôÝñù, üôáí ôáõôïðïéïýìå êáé ãíùñßæïõìå ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï, êáé üôáí Ý÷ïõìå ôçí åìðåéñßá ôùí äéêþí ìáò áéóèçìÜôùí, ôùí áíôéëÞøåùí, ôùí áíáìíÞóåùí êáé ôùí äéáíïçôéêþí äñáóôç- ñéïôÞôùí ìáò, öÝñïõìå ðÜíôá ôáõôü÷ñïíá óôï öùò, ìå ôñüðï ìç áíáóôï÷áóôéêü, ôïõò åáõôïýò ìáò ùò ôçí ðçãÞ êáé ôïí ðáñáëÞðôç ôÝôïéùí åðéôåõãìÜôùí, ùò ìéá ðçãÞ åðéäåêôéêÞ ôáõôïðïßçóçò, ÷ùñßò íá õðÜñ÷åé êÜðïéá áíÜãêç ãéá êÜðïéá ðåñáéôÝñù äïôéêÞ ôçò åìöÜíéóçò ãéá íá äþóåé ëüãï ãéá áõôÞ ôçí åìöÜíéóç ôïõ åáõôïý. Ï Husserl ðñïóåããßæåé áõôÞ ôçí ðçãÞ óôçí èåùñßá ôïõ ãéá ôçí åóùôåñéêÞ óõíåßäçóç ôïõ ÷ñüíïõ, åíþ ï Heidegger åóôéÜæåé óå áõôÞí äéá ôùí åñìçôéêþí ðáñáôçñÞóåùí ðåñß Lichtung êáé Ereignis, üñïé ïé ïðïßïé áíáöÝñïíôáé óôçí ‘äéÜíïéîç’ åíüò ÷þñïõ üðïõ ìðïñïýí íá äïèïýí ôá ðñÜãìáôá êáé üðïõ åìåßò ìðïñïýìå íá ãßíïõìå ïé äïôéêÝò ôçò åìöÜíéóÞò ôïõò. Ç êëáóéêÞ öéëïóïößá áã-
  • 174. § 9.5. ÔåëéêÝò ÐáñáôçñÞóåéò ãéá ôéò Áðïñßåò Ó÷åôéêÜ ìå ôïí ×ñüíï 151 ãßæåé áõôÜ ôá æçôÞìáôá óôéò ðáñáôçñÞóåéò ôçò ãéá ôçí åêðüñåõóç ôùí äéáöïñþí áðü ôï ¸íá (Ðëùôßíïò), ãéá ôçí áëëçëüäñáóç ìåôáîý ôïõ Åíüò êáé ôçò áêáèü- ñéóôçò ÄõÜäáò (ÐëÜôùí ), êáé ßóùò ãéá ôïí ñüëï ðïõ åðéöõëÜóóåôáé óôï ðñþôï ‘êéíïýí áêßíçôï’ (ÁñéóôïôÝëçò ). ÅÜí êáëïýìáóôå íá èÝóïõìå óå óõæÞôçóç ôçí ðáñïõóßá êáé ôçí áðïõóßá ôùí ðñáãìÜôùí, èá ðñÝðåé íá åðéêáëåóèïýìå Ýíá åß- äïò ðñïÝëåõóçò áõôÞò ôçò þèçóçò êáé áõôÞò ôçò Ýëîçò áíÜìåóá óôçí ðáñïõóßá êáé ôçí áðïõóßá, êáé ôïýôï äåí ìðïñåß íá áðïôåëåß Ýíá áðü ôá ðñÜãìáôá ðïõ öáíåñþíïíôáé ìÝóá óôïí êüóìï Þ óôçí äéêÞ ìáò ñïÞ õðïêåéìåíéêþí åìðåéñéþí. ¼ðïéïò áéóèÜíåôáé ðéï Üíåôá üôáí áó÷ïëåßôáé ìå íåõñþíåò êáé õðïëïãé- óôéêÝò äéáäéêáóßåò, áò áðïóôñáöåß áõôÝò ôéò äçëþóåéò äåß÷íïíôáò ôñüìï êáé áðïóôñïöÞ. Ìðïñåß íá ðåé üôé åÜí ç öáéíïìåíïëïãßá ïäçãåß óå Ýíá åßäïò ìõ- óôéêéóìïý, äåí èÝëåé íá ðÜñåé ìÝñïò óå áõôÞí. Áíôßèåôá, èá åîçãÞóåé ôçí óõíåßäçóç êáé ôçí ãíþóç êáé ôçí åìðåéñßá ôïõ ÷ñüíïõ êáôáìåôñþíôáò ôçí äñá- óôçñéüôçôá ôùí íåõñþíùí êáé ÷ùñïèåôþíôáò ôçí óôïí åãêÝöáëï, üðïõ ëáìâÜ- íïõí ÷þñá ïé áíôéëÞøåéò, ïé áíáìíÞóåéò êáé Üëëá íïçôéêÜ ãåãïíüôá. ÁõôÜ åßíáé ðñÜãìáôá åðß ôùí ïðïßùí ìðïñïýìå íá âÜëïõìå ôá ÷Ýñéá ìáò, êáé ìéá ôÝôïéá åðéóôçìïíéêÞ åñãáóßá èá äåßîåé, ðéóôåýåé, ôé åßíáé ðñÜãìáôé ïé óõíåé- äçôÝò äñáóôçñéüôçôåò. ÁëëÜ ôï ôßìçìá ãéá ìéá ôÝôïéá åðéöýëáîç èá åßíáé ôï ãåãïíüò üôé áõôü ôï ðñüóùðï äåí èá ìðïñÝóåé íá äþóåé ðïôÝ ëüãï ãéá üñïõò üðùò ç ‘ðáñïõóßáóç’ êáé ç ‘áíáðáñïõóßáóç’, ç ‘åðáíåíèýìçóç’ êáé áêüìá êáé ï ‘õðïëïãéóìüò’, üñïõò ðïõ èá ðñÝðåé íá ÷ñçóéìïðïéÞóåé áëëÜ ðïõ äåí èá ìðï- ñåß íá äéêáéïëïãÞóåé. Èá åßíáé áíßêáíïò íá áíôéìåôùðßóåé ôçí áßóèçóç ôïõ ðáñåëèïíôéêïý, ôïõ ìåëëïíôéêïý êáé ôçò ôáõôüôçôáò. Èá ðåñéãñÜøåé ìç÷áíéêÜ êáé ïñãáíéêÜ ãåãïíüôá, áëëÜ äåí èá åßíáé éêáíüò íá ìéëÞóåé íüìéìá ãéá ôçí óõíåßäçóç êáé ôéò ðïëëáðëÝò ôçò ìïñöÝò, êáé äåí èá öèÜóåé ðïôÝ óôï åñþôçìá ãéá ôï ôé åßíáé ï ÷ñüíïò. Ç ïñïëïãßá êáé ç ãñáììáôéêÞ ðïõ ÷ñçóéìïðïéïýìå üôáí ìéëÜìå ãéá ôçí åóùôåñéêÞ óõíåßäçóç ôïõ ÷ñüíïõ Ý÷ïõí ôçí äéêÞ ôïõò áêñßâåéá êáé áõóôçñü- ôçôá. Èá ðñÝðåé íá ÷ñçóéìïðïéÞóïõí ìåôáöïñÝò êáé Üëëåò ôñïðéêüôçôåò, áëëÜ áõôü äåí ðñïêáëåß êÜðïéá Ýêðëçîç, áöïý ç ãëþóóá äåí èá ìðïñïýóå íá Ý÷åé áíáðôõ÷èåß åîáñ÷Þò ãéá íá ìéëÞóåé ãéá áõôü ôï ðåäßï: èá ðñÝðåé íá ðñï- óáñìüóïõìå ôïõò üñïõò ðïõ ÷ñçóéìïðïéïýìå óõíÞèùò ãéá íá ïíïìáôßóïõìå ôá ðñÜãìáôá êáé ôá ãåãïíüôá ìÝóá óôïí êüóìï. Ïé üñïé ïé ó÷åôéêïß ìå ôïí êüóìï èá ðñÝðåé íá ôñïðïðïéçèïýí ãéá íá öèÜóïõí óå áõôü ðïõ õðüêåéôáé ôçò ðá- ñïõóßáóçò ôùí ðñáãìÜôùí êáé ôçò éêáíüôçôÜò ôïõò íá ïíïìáôßæïíôáé. Ôï ‘åßíáé ôþñá’ êáé ôï ‘åßíáé åäþ (Þ åêåß)’, ôï íá åßíáé êÜðïéïò ìéá äïôéêÞ ôçò åìöÜíéóçò ôùí ðñáãìÜôùí êáé Ýíá îÝöùôï ãéá ôçí åìöÜíéóÞ ôïõò, èá ðñÝðåé íá äéáêñé- èïýí áðü ôá öõóéêÜ êáé ôá øõ÷ïëïãéêÜ ãåãïíüôá ðïõ ó÷åôßæïíôáé ìå åìÜò ôïõò ßäéïõò, üðùò ç ëïãéêÞ êáé ç åíÜñãåéá èá ðñÝðåé íá äéáêñéèïýí áðü ôéò öõóéêÝò êáé ôéò øõ÷éêÝò äéáäéêáóßåò. Ôï æÞôçìá ôçò åóùôåñéêÞò óõíåßäçóçò ôïõ ÷ñüíïõ
  • 175. 152 ÊÅÖ. 9: Ç ×ÑÏÍÉÊÏÔÇÔÁ õðüêåéôáé ôùí æçôçìÜôùí ôçò áëÞèåéáò êáé ôçò äéÜíïéîçò êáé ó÷åôßæåôáé ìå ôçí êëáóéêÞ óðïõäÞ ãéá ôï åßíáé ùò åßíáé, ìå ôçí äéåñåýíçóç ãéá ôï ðþò ìðïñïýí íá åìöáíßæïíôáé ôá ðñÜãìáôá.
  • 176. ÊåöÜëáéï 10 Ï ÊÏÓÌÏÓ ÔÇÓ ÆÙÇÓ ÊÁÉ Ç ÄÉÕÐÏÊÅÉÌÅÍÉÊÏÔÇÔÁ ÌåôÜ ôç óõæÞôçóç õðåñâïëéêÜ ôõðéêþí æçôçìÜôùí óôï ÊåöÜëáéï 9, ìåôáêéíïý- ìáóôå ôþñá óå ðéï óõãêåêñéìÝíá èÝìáôá. Óå áõôü ôï ÊåöÜëáéï èá åîåôÜóïõìå ôïí êüóìï-ôçò-æùÞò (Lebenswelt), ôïí êüóìï óôïí ïðïßï æïýìå, êáé èá åîåôÜ- óïõìå åðßóçò ôçí äéõðïêåéìåíéêüôçôá, ôï åßäïò åêåßíï ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò ðïõ ëåéôïõñãåß óôçí åìðåéñßá ðïõ Ý÷ïõìå ãéá ôá Üëëá ðñüóùðá. Ï ïéêåßïò ÷á- ñáêôÞñáò ôïõ êüóìïõ-ôçò-æùÞò êáé ï äçìüóéïò ÷áñáêôÞñáò ôçò äéõðïêåéìåíé- êüôçôáò èá ìáò ðñïóöÝñïõí ìéá êáëïäå÷ïýìåíç áíáêïýöéóç áðü ôéò áõóôçñÝò áíáëýóåéò ôïõ ðñïçãïýìåíïõ Êåöáëáßïõ. 10.1 Ï Êüóìïò−ôçò−ÆùÞò ùò Ðñüâëçìá Ï êüóìïò ôçò æùÞò ðñïêýðôåé ùò öéëïóïöéêü æÞôçìá óôçí áíôßèåóÞ ôïõ ðñïò ôçí íåüôåñç åðéóôÞìç. Ç ðëÞñùò ìáèçìáôéêÞ ìïñöÞ ôçò åðéóôÞìçò ðïõ åéóÞ- ÷èç áðü ôïí Galileo, ôïí Descartes êáé ôïí Newton ïäÞãçóå ôïõò áíèñþðïõò íá ðéóôåýïõí üôé ï êüóìïò óôïí ïðïßï æïýìå, ï êüóìïò ôùí ÷ñùìÜôùí, ôùí Þ÷ùí, ôùí äÝíôñùí, ôùí ðïôáìþí êáé ôùí âñÜ÷ùí, ï êüóìïò üóùí êÜðïôå áðïêëÞèç- êáí ‘äåõôåñåýïõóåò éäéüôçôåò’, äåí åßíáé ï ðñáãìáôéêüò êüóìïò. Óôç èÝóç ôïõ, ðñáãìáôéêüò ëåãüôáí üôé åßíáé ï êüóìïò ðïõ ðåñéÝãñáöáí ïé åðéóôÞìåò, Ýíáò êüóìïò áñêåôÜ äéáöïñåôéêüò áðü ôïí êüóìï ðïõ äßäåôáé Üìåóá óôçí åìðåéñßá ìáò. Áõôü ðïõ öáßíåôáé íá åßíáé ôï ôñáðÝæé óõíßóôáôáé, óôçí ðñáãìáôéêüôçôá, óå ìéá óýìðçîç áôüìùí, äõíáìéêþí ðåäßùí êáé êåíïý ÷þñïõ. Ôá Üôïìá, ôá ìüñéá, ôá ðåäßá êáé ïé äõíÜìåéò êáé ïé íüìïé ðïõ ðåñéãñÜöïíôáé áðü ôçí åðé- óôçìç, áõôü ëÝãåôáé üôé åßíáé ç áëçèéíÞ ðñáãìáôéêüôçôá. Ï êüóìïò óôïí ïðïßï 153
  • 177. 154 ÊÅÖ. 10: Ï ÊÏÓÌÏÓ ÔÇÓ ÆÙÇÓ æïýìå êáé ôïí ïðïßï áíôéëáìâáíüìáóôå Üìåóá äåí åßíáé ðáñÜ ìéá êáôáóêåõÞ ðïõ äçìéïõñãåßôáé áðü ôïí íïõ ìáò, Ýôóé üðùò áõôüò áíôéäñÜ óôá ðåñéå÷üìåíá ôùí áéóèÞóåùí, êáé ïé áéóèÞóåéò áíôéäñïýí ìå ôñüðï âéïëïãéêü óôá öõóéêÜ åñåèßóìáôá ðïõ ìåôáäßäïíôáé ìÝóù ôùí áíôéêåéìÝíùí. Ï êüóìïò óôïí ïðïßï æïýìå êáé ôÝôïéïò ðïõ äßäåôáé óôçí åìðåéñßá ìáò åßíáé ôåëéêÜ ìç- ðñáãìáôéêüò, åíþ ï êüóìïò óôïí ïðïßï ìÜò ïäçãåß ç ìáèçìáôéêÞ åðéóôÞìç, ï êüóìïò ðïõ ðñïêáëåß åêåßíïí ôïí ðñþôï áðëþò öáéíïìåíéêü êüóìï, åßíáé ï ðñáãìáôéêüò. Ç åðéóôÞìç Ý÷åé ìåãÜëç åîïõóßá óôïí ðïëéôéóìü ìáò äéüôé ïé Üíèñùðïé íïìß- æïõí üôé ìáò ëÝåé ôçí áëÞèåéá ôùí ðñáãìÜôùí. Áêüìá êáé áíèñþðéíá ðñÜã- ìáôá, üðùò åßíáé ç óõíåßäçóç, ç ãëþóóá êáé ç Ýëëïãç äñáóôçñéüôçôá, ëÝãåôáé üôé åîçãïýíôáé ôåëéêÜ ìå üñïõò ôùí åðéóôçìþí ôïõ åãêåöÜëïõ, ïé ïðïßåò èá ìðïñïýí íá áíá÷èïýí ôåëéêÜ, ùò ðñïò ôéò áñ÷Ýò ôïõò åÜí ü÷é êáé ðñáãìáôéêÜ, óôéò öõóéêÝò åðéóôÞìåò ôçò öõóéêÞò êáé ôçò ÷çìåßáò. Ôüôå èá Ý÷ïõìå äýï êü- óìïõò, ôïí êüóìï óôïí ïðïßï æïýìå êáé ôïí êüóìï ðïõ ðåñéãñÜöåôáé áðü ôéò ìáèçìáôéêÝò åðéóôÞìåò, êáé èåùñåßôáé åí ãÝíåé üôé ï êüóìïò-ôçò-æùÞò åßíáé Ýíá áðëü öáéíüìåíï, ïëïêëçñùôéêÜ õðïêåéìåíéêü, åíþ ï êüóìïò ôçò ìáèçìáôéêÞò åðéóôÞìçò åßíáé ï ðñáãìáôéêÜ áíôéêåéìåíéêüò êüóìïò. Ôï æÞôçìá ôïõ êüóìïõ-ôçò-æùÞò äåí åß÷å ðñïêýøåé ðñéí áðü ôïí åñ÷ïìü ôçò íåüôåñçò åðéóôÞìçò. Ðñéí áðü áõôÞí, ïé Üíèñùðïé ðßóôåõáí áðëÜ üôé ï êüóìïò óôïí ïðïßï æïýìå åßíáé ï ìüíïò êüóìïò ðïõ õðÜñ÷åé. Ç ðñï-íåüôåñç åðéóôÞìç áðëÜ êáé ìüíï äéÜñèñùíå ôïí ïéêåßï êüóìï. Äåí áîßùíå üôé âñßóêåé Ýíá õðïêáôÜóôáôï ôïõ êüóìïõ. Ðñïóðáèïýóå áðëÜ íá áíáðôýîåé áêñéâåßò üñïõò, ïñéóìïýò êáé ðåñéãñáöÝò ôùí ðñáãìÜôùí ðïõ áíôéìåôùðßæïõìå Üìåóá, ðñáãìÜôùí üðùò ïé æùíôáíïß ïñãáíéóìïß, ôá óõíáéóèÞìáôá, ôá ñçôïñéêÜ åðé- ÷åéñÞìáôá êáé ïé ðïëéôéêÝò êïéíùíßåò. Ôï ðñüâëçìá ãéá ôï ðþò èá ðñÝðåé íá åñìçíåýóïõìå ôïí êüóìï óôïí ïðïßï æïýìå – ãéá ôï åÜí èá ðñÝðåé íá ôïí åêëÜâïõìå ùò éó÷ýïíôá êáé Üîéï åìðéóôïóýíçò Þ ùò áìéãþò õðïêåéìåíéêü êáé ìç-åðéóôçìïíéêü- Ýñ÷åôáé óôï ðñïóêÞíéï ìå ôçí íåüôåñç åðéóôÞìç. Ðþò áíôéìåôþðéóå ç öáéíïìåíïëïãßá ôï ðñüâëçìá ôçò äéáöïñÜò ìåôáîý ôïõ áíôéêåéìåíéêïý, åðéóôçìïíéêïý êüóìïõ êáé ôïõ õðïêåéìåíéêïý êüóìïõ-ôçò-æùÞò; Åðé÷åéñåß íá äåßîåé üôé ïé áêñéâåßò/ìáèçìáôéêÝò åðéóôÞìåò Ý÷ïõí ôçí ðñïÝëåõóÞ ôïõò óôïí êüóìï-ôçò-æùÞò. Óôçñßæïíôáé óôïí êüóìï-ôçò-æùÞò. Ïé áêñéâåßò åðé- óôÞìåò áðïôåëïýí ìéá ìåôáôñïðÞ ôçò åìðåéñßáò óôçí ïðïßá äßäïíôáé Üìåóá ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï: ùèïýí áõôÞ ôçí åìðåéñßá óå Ýíá õøçëüôåñï åðß- ðåäï ôáõôïðïßçóçò, êáé óýóôïé÷á ìåôáôñÝðïõí ôá áíôéêåßìåíá ôçò åìðåéñßáò óå ìáèçìáôéêÜ áíôéêåßìåíá ðïõ Ý÷ïõí ãßíåé éäåáôÜ. ºóùò öáßíåôáé üôé ïé áêñé- âåßò åðéóôÞìåò áíáêáëýðôïõí Ýíá íÝï êáé äéáöïñåôéêü êüóìï, áëëÜ áõôü ðïõ ðñÜãìáôé êÜíïõí åßíáé, óýìöùíá ìå ôçí öáéíïìåíïëïãßá, íá õðïâÜëëïõí ôïí êáèçìåñéíü êüóìï óå ìéá íÝá ìÝèïäï. ÌÝóù áõôÞò ôçò ìåèüäïõ, ïé áêñéâåßò åðéóôÞìåò áðëÜ êáé ìüíï åíôåßíïõí ôçí ãíþóç ðïõ Ý÷ïõìå ãéá ôïí êüóìï-ôçò-
  • 178. § 10.2. Ðþò Óõãêñïôïýíôáé ïé ÌáèçìáôéêÝò ÅðéóôÞìåò 155 æùÞò: ðáñÝ÷ïõí ìéá ìåãáëýôåñç áêñßâåéá óôï ðþò áíôéìåôùðßæïõìå ôá ðñÜã- ìáôá, áëëÜ ðïôÝ äåí åãêáôáëåßðïõí êáé ðïôÝ äåí áðïññßðôïõí ôïí êüóìï ðïõ åßíáé óôç âÜóç ôïõò. ÁõôÝò ïé åðéóôÞìåò åßíáé óõíäåäåìÝíåò ìå ôïí êüóìï-ôçò- æùÞò: äåí åéóÝñ÷ïíôáé óå ìéá áíôáãùíéóôéêÞ èÝóç ðñïò áõôüí. ÅðéðëÝïí, ç öáéíïìåíïëïãßá ü÷é ìüíï âåâáéþíåé üôé ïé áêñéâåßò åðéóôÞìåò óôçñßæïíôáé óôïí êüóìï-ôçò-æùÞò: ðñïóðáèåß åðßóçò íá ðåñéãñÜøåé éäéáßôåñá åßäç áðïâëåðôéêïôÞôùí ðïõ óõãêñïôïýí áõôÝò ôéò åðéóôÞìåò. Ðñïóðáèåß íá åêöñÜóåé ìå áêñßâåéá ôï ðþò ï êüóìïò-ôçò-æùÞò ìåôáó÷çìáôßæåôáé óôïí êüóìï ôùí ãåùìåôñéêþí êáé ôùí áôïìéêþí ðñáãìáôéêïôÞôùí. Ç öáéíïìåíïëïãßá, ëïé- ðüí, éó÷õñßæåôáé üôé ïé áêñéâåßò åðéóôÞìåò èá ðñÝðåé íá ëÜâïõí èÝóç åíôüò ôïõ êüóìïõ-ôçò-æùÞò. Áðïôåëïýí Ýíáí áðü ôïõò èåóìïýò ðïõ Ý÷ïõí åãêáèéäñõèåß ìÝóá óå áõôü ôïí êüóìï, áëëÜ ðïôÝ äåí áíôéêáèéóôïýí ôïí êüóìï-ôçò-æùÞò ìå Ýíáí Üëëï êüóìï. Äåí èá ìðïñïýóáìå íá æÞóïõìå óå Ýíá êüóìï óáí áõôü ðïõ ðñïâÜëëåé ç åðéóôÞìç: ìðïñïýìå íá æÞóïõìå ìüíï ìÝóá óôïí êüóìï-ôçò-æùÞò êáé áõôüò ï âáóéêüò êüóìïò Ý÷åé ôéò äéêÝò ôïõ ìïñöÝò áëÞèåéáò êáé åðáëÞèåõ- óçò, ìïñöÝò ðïõ äåí åêôïðßæïíôáé, áëëÜ áðëÜ êáé ìüíï óõìðëçñþíïíôáé, áðü ôçí áëÞèåéá êáé ôçí åðáëÞèåõóç ðïõ åéóÜãåé ç íåüôåñç åðéóôÞìç. Ç êßíçóç ôçò öáéíïìåíïëïãßáò óõíßóôáôáé, ëïéðüí, óôï íá äåé÷èåß üôé ïé áêñéâåßò åðéóôÞìåò åßíáé ðáñÜãùãåò óôç âÜóç ôïõ êüóìïõ-ôçò-æùÞò êáé ôùí ðñáãìÜôùí ðïõ õðÜñ÷ïõí ìÝóá óå áõôüí ôïí êüóìï. Ç öáéíïìåíïëïãßá áíá- ãíùñßæåé ôçí áîßá êáé ôïí äéáêñéôü ñüëï ôçò íåüôåñçò ìáèçìáôéêÞò åðéóôÞìçò, áëëÜ äåí ôçí õðåñåêôéìÜ. Ìáò èõìßæåé üôé áõôÝò ïé åðéóôÞìåò ïéêïäïìÞèçêáí åðß ôùí ðñáãìÜôùí ðïõ äßäïíôáé óå ìáò ìå ôñüðï ðñï-åðéóôçìïíéêü, êáé ìáò èõìßæåé åðßóçò üôé áêüìá êáé ç åðéóôÞìç ‘êáôÝ÷åôáé’ Þ åðéôõã÷Üíåôáé áðü êÜ- ðïéïí. Ç åðéóôÞìç èá ðñÝðåé íá âåâáéþíåôáé áðü ôïõò åðéóôÞìïíåò, áðü áí- èñþðéíá üíôá ðïõ åðéôåëïýí ôï éäéáßôåñï åßäïò óêÝøçò êáé áðüâëåøçò ðïõ éäéÜæïõí óôçí åðéóôÞìç. Ç åðéóôÞìç åìðåñéêëåßåé ðïéêßëá åßäç áðïâëåðôéêüôç- ôáò, ðïéêßëá åßäç ðáñïõóßáò êáé áðïõóßáò, ðïéêßëá åßäç óýíèåóçò ôáõôüôçôáò. ÐñïûðïèÝôåé ïñéóìÝíåò ìïñöÝò áðïâëåðôéêüôçôáò ôéò ïðïßåò Ý÷åé áðü êïéíïý ìå Üëëåò äéáíïçôéêÝò ðñïóðÜèåéåò, êáé ôáõôü÷ñïíá áíáðôýóóåé ïñéóìÝíåò áðï- êëåéóôéêÜ äéêÝò ôçò ìïñöÝò áðïâëåðôéêüôçôáò, áëëÜ äåí ìåôåùñåß åëåýèåñç áðü ôá ðñüóùðá, åëåýèåñç áðü ôá õðåñâáôïëïãéêÜ åãþ ðïõ åðéôõã÷Üíïõí ôçí åðé- óôÞìç. 10.2 Ðþò Óõãêñïôïýíôáé ïé ÌáèçìáôéêÝò ÅðéóôÞìåò Ç íåüôåñç åðéóôÞìç áó÷ïëåßôáé ìå ðñÜãìáôá ðïõ Ý÷ïõí ãßíåé éäåáôÜ: ìå åðéöÜ- íåéåò äß÷ùò ôñéâÞ, ìå áêôßíåò öùôüò, ìå éäåáôÜ áÝñéá, ìå ìç óõìðéåæüìåíá áÝñéá, ìå éäåáôÜ áðïôåëåóìáôéêÝò ìç÷áíÝò, ìå éäåáôÝò ðçãÝò çëåêôñéóìïý, êáé åîåôÜ-
  • 179. 156 ÊÅÖ. 10: Ï ÊÏÓÌÏÓ ÔÇÓ ÆÙÇÓ æåé ìüñéá ðïõ äåí Ý÷ïõí êáìéÜ åðßäñáóç óôï ðåäßï üðïõ êéíïýíôáé. Ùóôüóï, áõôÝò ïé éäåáôÝò ìïñöÝò äåí êáôáóêåõÜæïíôáé áðü ôï ôßðïôå. Ðïëý ìÜëëïí, áðïôåëïýí ðñïâïëÝò ðïõ Ý÷ïõí ôç ñßæá ôïõò ìÝóá óôá ðñÜãìáôá ðïõ äßäïíôáé Üìåóá óôçí åìðåéñßá. Ãéá ðáñÜäåéãìá, áò åîåôÜóïõìå ðþò öèÜíïõìå óôçí éäÝá ìéáò ãåùìåôñéêÞò åðéöÜíåéáò. Åêêéíïýìå áðü ìéá óõíÞèç åðéöÜíåéá, üðùò åßíáé ç åðéöÜíåéá åíüò ôñáðåæéïý. Ëåéáßíïõìå êáé óôéëâþíïõìå ôçí åðéöÜíåéá êáé ôçí êÜíïõìå üëï êáé ðéï ëåßá. ÊÜðïéá óôéãìÞ, ùóôüóï, ìðïñïýìå íá ìåôáêéíçèïýìå áðü ôçí ðñáãìáôéêÞ ëåßáíóç êáé óôßëâùóç óå ìéá öáíôáóéáêÞ ðñïâïëÞ. Öáíôáæüìáóôå ôçí ëåßáíóç ôçò åðéöÜíåéáò ìÝ÷ñé ôïõ óçìåßïõ ðïõ áõôÞ äåí èá ìðïñåß íá ãßíåé ðåñéóóüôåñï ëåßá: ôçí öáíôáæüìáóôå óáí íá Ý÷åé öèÜóåé óôï üñéï ôïõ ëåßïõ. Óôçí ðñáãìáôéêüôçôá äåí ìðïñïýìå íá óôéëâþóïõìå ôçí åðéöÜíåéá óå áõôü ôïí âáèìü, áëëÜ ìðïñïýìå íá ‘áðïãåéùèïýìå’ áðü ôá öõóéêÜ âÞìáôá ôçò ëåßáíóçò êáé áðëÜ êáé ìüíï íá öáíôáóôïýìå üôé ç ëåßáíóç öèÜíåé óå áõôü ôï áîåðÝñáóôï üñéï. Áõôü ôï üñéï åßíáé ç êáèáñÞ ãåùìåôñéêÞ åðéöÜíåéá, êáé öèÜóáìå óå áõôÞí Ý÷ïíôáò ùò âÜóç ôçí ðñáãìáôéêÞ åìðåéñßá. Áðïôåëåß Ýíá ìåôáó÷çìáôéóìü ôùí åðéöáíåéþí ðïõ äßäïíôáé ðñÜãìáôé óôçí åìðåéñßá. ¸íá Üëëï ðáñÜäåéãìá ìðïñåß íá âñåèåß óôçí ïðôéêÞ. Åêêéíïýìå áðü Ýíá öùôåéíü óÞìá ðïõ Ýñ÷åôáé áðü ìéá ëÜìðá. Óôç óõíÝ÷åéá, êáëýðôïõìå Ýíá ìÝñïò ôçò ðçãÞò ôïõ öùôüò êáé êüâïõìå, áò ðïýìå, ôï öùôåéíü óÞìá óôá äýï. ÌåôÜ êáëýðôïõìå ôï ìéóü ôïõ õðüëïéðïõ ìÝñïõò ôçò öùôåéíÞò ðçãÞò. ÅðáíáëáìâÜ- íïõìå áõôÞ ôçí êßíçóç ìåñéêÝò öïñÝò, áëëÜ ôüôå áëëÜæïõìå ôïí ìç÷áíéóìü: ìåôáêéíïýìáóôå áðü ôçí ðñáãìáôéêÞ ðáñåìðüäéóç ìÝñïõò ôïõ öùôüò óôï íá öáíôáóôïýìå üôé Ý÷ïõìå åìðïäßóåé ôï öùò êáé óõíå÷ßæïõìå öáíôáæüìåíïé üôé Ý÷ïõìå ðåñéïñßóåé ôï öùò óå Ýíá ðïëý ëåðôü óÞìá, ôüóï ëåðôü ðïõ, åÜí äéá- êüðôáìå ïðïéïäÞðïôå ìÝñïò ôïõ, ôüôå èá åîáëåßöáìå ôï óÞìá ïëïêëçñùôéêÜ. Áõôü ôï ðéï ëåðôü óÞìá, áõôü ðïõ äåí äéáóðÜôáé ðåñáéôÝñù, ãßíåôáé ìéá ‘áêôßíá’ öùôüò, Ýôóé üðùò ïñßóôçêå áðü ôïí Newton óôçí ÏðôéêÞ ôïõ. Äåí èá ìðïñïý- óáìå óôçí ðñáãìáôéêüôçôá íá öèÜóïõìå ðïôÝ óå ìéá ôÝôïéá áêôßíá öùôüò, áëëÜ ìðïñïýìå íá ôçí öáíôáóôïýìå Þ íá ôçí óêåöèïýìå ùò Ýíá üñéï. Áìöüôåñá ç ðëÞñùò ëåßá åðéöÜíåéá êáé ç áêôßíá öùôüò åßíáé áíôéêåßìåíá ðïõ Ý÷ïõí ãßíåé éäåáôÜ. ÔÝôïéá áíôéêåßìåíá äåí èá ìðïñïýóáí ðïôÝ íá äïèïýí óôçí åìðåéñßá ìÝóá óôïí êüóìï-ôçò-æùÞò. Ôá åãêáèéäñýïõìå Þ ôá óõãêñïôïýìå ìÝóù åíüò éäéáßôåñïõ åßäïõò áðïâëåðôéêüôçôáò, åíüò åßäïõò ðïõ áðïôåëåß ìßîç áíôßëçøçò êáé öáíôáóßáò. ÁõôÞ ç áðïâëåðôéêüôçôá åêêéíåß áðü êÜôé ðïõ âñß- óêåôáé ìÝóá óôïí êüóìï-ôçò-æùÞò, áëëÜ äçìéïõñãåß êÜôé ðïõ öáßíåôáé íá ìçí áíÞêåé ðëÝïí óå áõôüí ôïí êüóìï. ¢ðáî êáé áðïêôÞóïõìå áõôÜ ôá éäåáôÜ áíôéêåßìåíá, ùóôüóï, ìðïñïýìå íá îåêéíÞóïõìå íá ôá óõó÷åôßæïõìå ðñïò ôá óõãêåêñéìÝíá áíôéêåßìåíá ðïõ äßäïíôáé óôçí åìðåéñßá. Ôá éäåáôÜ áíôéêåßìåíá ãßíïíôáé ôüôå ïé ôÝëåéåò åêäï÷Ýò áõôïý ðïõ äßäåôáé óôçí åìðåéñßá: öáßíåôáé óáí
  • 180. § 10.3. ÐåñáéôÝñù Áðüøåéò ôùí Åðéóôçìïíéêþí ÁíôéêåéìÝíùí 157 íá åßíáé ‘ðåñéóóüôåñï ðñáãìáôéêÜ’ áðü ôá ðñÜãìáôá ðïõ áíôéëáìâáíüìáóôå, äéüôé ôá éäåáôÜ áíôéêåßìåíá åßíáé ðéï áêñéâÞ. Ôá ðñÜãìáôá ðïõ áíôéëáìâá- íüìáóôå öáßíåôáé íá åßíáé áðëþò êáé ìüíï áíáêñéâÞ áíôßãñáöá ôïõ ôÝëåéïõ ðñïôýðïõ. ÅÜí, ëïéðüí, öÝñïõìå óôçí åðéöÜíåéá ðïëëÜ ôÝôïéá ðñÜãìáôá, ßóùò íïìß- óïõìå üôé Ý÷ïõìå áíáêáëýøåé Ýíáí ïëüêëçñï êüóìï áíôéêåéìÝíùí ðïõ åßíáé ðïëý êáëýôåñïò êáé ðïëý áêñéâÝóôåñïò áðü ôïí êüóìï ôçò áíôßëçøçò. Áõôü óõìâáßíåé üôáí ôï åßäïò ôçò åðéóôÞìçò ðïõ åéóÞãáãáí ï Galileo, ï Descartes êáé ï Newton êáèßóôáôáé êõñßáñ÷ï óôïí ðïëéôéóìü ìáò. Ïé Üíèñùðïé îå÷íïýí üôé ôá éäåáôÜ ðñÜãìáôá óôá ïðïßá áíáöÝñåôáé ç åðéóôÞìç Ý÷ïõí äçìéïõñãç- èåß ìÝóù åíüò ôñüðïõ óêÝøçò: ðéóôåýïõí üôé áõôÜ ôá ðñÜãìáôá åßíáé ðéï ðñáãìáôéêÜ áðü áõôü ðïõ äßäåôáé Üìåóá óôçí åìðåéñßá, êáé Ýôóé ðéóôþíïõí ôéò åðéóôÞìåò ðïõ Ý÷ïõí ôçí ãíþóç áõôþí ôùí ðñáãìÜôùí ìå ìåãÜëç åîïõóßá. ÅêëáìâÜíïõí áõôü ðïõ åßíáé ôï áðïôÝëåóìá ìéáò ìåèüäïõ ùò áíáêÜëõøç ìéáò ðñáãìáôéêüôçôáò íÝïõ åßäïõò. Ïé åéäéêïß ôçò åðéóôÞìçò, ïé åéäÞìïíåò óå áõôü ôï íÝï ðåäßï, ðéóôåýåôáé üôé Ý÷ïõí ìéá ðïëý ôåëåéüôåñç óýëëçøç ôçò öýóçò ôùí ðñáãìÜôùí áðü ü,ôé ïé õðüëïéðïé åî çìþí, áöïý åìåßò Ý÷ïõìå äïóïëçøßåò ‘áðëþò’ ìå ôïí ðñï-åðéóôçìïíéêü êüóìï, åíþ áõôïß Ý÷ïõí äïóïëçøßåò ìå ôïí êü- óìï üðùò ‘ðñáãìáôéêÜ’ åßíáé óôçí ðéï ôÝëåéá áêñßâåéÜ ôïõ. ÔÝôïéåò ðáñáãùãÝò éäåáôþí áíôéêåéìÝíùí Ý÷ïõí ðñïâëçèåß, ðåñáéôÝñù, ü÷é ìüíï óôç ãåùìåôñßá êáé ôçí öõóéêÞ, áëëÜ êáé óôéò êïéíùíéêÝò åðéóôÞìåò, óôçí ïéêïíïìßá, ôçí ðïëéôéêÞ êáé ôçí øõ÷ïëïãßá. ÌïíôÝëá ôçò èåùñßáò ðáéãíßùí Ý÷ïõí ÷ñçóéìïðïéçèåß, ãéá ðáñÜäåéãìá, ãéá íá õðïëïãéóèåß ç óôñáôçãéêÞ óå åìðüëåìåò êáôáóôÜóåéò êáé óôçí åîùôåñéêÞ ðïëéôéêÞ. 10.3 ÐåñáéôÝñù Áðüøåéò ôùí Åðéóôçìïíéêþí ÁíôéêåéìÝ- íùí Áò åîåôÜóïõìå ðéï ëåðôïìåñåéáêÜ ôçí äéáäéêáóßá ìÝóù ôçò ïðïßáò öèÜíïõìå óôçí ðáñáãùãÞ éäåáôþí áíôéêåéìÝíùí. Ôï áíôéêåßìåíï åêêßíçóçò åßíáé Ýíá áíôéêåßìåíï óôï ïðïßï ìðïñïýìå íá ôáõôïðïéÞóïõìå Ýíá ãíþñéóìá ãéá ôï ïðïßï åßíáé äõíáôÞ êÜðïéá äéáêýìáíóç, üðùò ôï ëåßï ôçò åðéöÜíåéáò êáé ôï ìÝãåèïò ôïõ öùôåéíïý óÞìáôïò. ÁõôÜ ôá äýï ãíùñßóìáôá åðéäÝ÷ïíôáé åêäï÷Ýò: ìðïñïýí áìöüôåñá íá õëïðïéçèïýí óå ìéêñüôåñï Þ ìåãáëýôåñï âáèìü. Ïé åêäï÷Ýò ãßíïíôáé üëï êáé ëéãüôåñåò, êáé ôüôå ðñïêýðôåé ç éäÝá ìéáò óõíèÞêçò óôçí ïðïßá äåí ìðïñïýìå íá óêåöèïýìå êáìéÜ ðåñáéôÝñù åêäï÷Þ: üëåò áíÜãïíôáé óôï ìçäÝí. Ç åðéöÜíåéá ãßíåôáé ôÝëåéá åðßðåäç, ôï óÞìá ãßíåôáé ðñáêôéêÜ ìéá ãñáììÞ. ¸÷ïõìå ‘êáôáóôÞóåé ãåùìåôñéêü’ Ýíá áíôéêåßìåíï ðïõ Þôáí êÜðïôå
  • 181. 158 ÊÅÖ. 10: Ï ÊÏÓÌÏÓ ÔÇÓ ÆÙÇÓ Ýíá ðñÜãìá ðïõ äüèçêå áíôéëçðôéêÜ ìÝóá óôïí êüóìï. Åßíáé óçìáíôéêü íá óçìåéþóïõìå üôé üôáí öèÜíïõìå óå áõôÞ ôçí éäåáôÞ óõíèÞêç, äéáôçñïýìå êÜôé áðü ôï ðåñéå÷üìåíï Þ ôçí ðïéüôçôá ôïõ ðñÜãìáôïò áðü ôï ïðïßï îåêéíÞóáìå. Äåí ìåôáôñÝðïõìå ôá ðÜíôá óå êáèáñÜ ìáèçìáôéêÜ. Ç éäåáôÞ åðéöÜíåéá óõíå÷ßæåé íá åßíáé Ýíá ÷ùñéêü ðñÜãìá, êáé ç áêôßíá åßíáé áêüìá ìéá áêôßíá öùôüò. Ç åðéöÜíåéá åßíáé äéáöïñåôéêÞ áðü ôçí áêôßíá öùôüò êáé áìöüôåñá åßíáé äéáöïñåôéêÜ, áò ðïýìå, áðü ôçí éäåáôÞ ðçãÞ çëåêôñéóìïý, ç ïðïßá, ìå ôç óåéñÜ ôçò, áðïôåëåß ðáñáãùãÞ åíüò éäåáôïý áíôéêåéìÝíïõ ðïõ åß÷å ùò åêêßíçóÞ ôïõ Üëëá áíôéêåßìåíá ìÝóá óôïí êüóìï. Åßíáé ç âáóáíéóôéêÜ áêñéâÞò ôáõôüôçôá ôùí éäåáôþí áíôéêåéìÝíùí áõôÞ ðïõ ôïõò åðéôñÝðåé íá éêáíïðïéïýí óå ôÝôïéï âáèìü ôçí äéÜíïéá. Åßíáé ôÝëåéá: åßíáé áêñéâþò ôá ßäéá üðïôå êé áí âñåèïýí, óå áíôßèåóç ìå ôéò ðïéêßëåò åðéöÜíåéåò êáé ôá ðïéêßëá óÞìáôá ôá ïðïßá áíôéìåôùðßæïõìå óôçí ðñáãìáôéêüôçôá. Óå ðñïçãïýìåíá KåöÜëáéá áõôïý ôïõ âéâëßïõ, åîåôÜóáìå ôï æÞôçìá ôçò ôáõôüôç- ôáò óå Üëëï ðëáßóéï: Ýíá áíôéêåßìåíï ôçò áíôßëçøçò (Ýíáò êýâïò) ðåñéãñÜöçêå ùò ìéá ôáõôüôçôá óôçí ñïÞ ôùí ðëåõñþí, ôùí áðüøåùí êáé ôùí óêéÜóåùí. ¸íá íïçôéêü åíÝñãçìá åßðáìå üôé åßíáé ìéá ôáõôüôçôá ðïõ äßäåôáé óôéò ðïéêßëåò åí- èõìÞóåéò ðïõ Ý÷ïõìå ãéá áõôü. Êáé áêüìá êáé ï åáõôüò ðáñïõóéÜóôçêå ùò ìéá ôáõôüôçôá ðßóù áðü ôá ðïéêßëá íïçôéêÜ ôïõ åðéôåýãìáôá. Ùóôüóï, üëåò áõôÝò ïé ôáõôüôçôåò åìðåñéÝ÷ïõí ìåôáâëçôÜ óôïé÷åßá: óõíéóôïýí áõôü ðïõ ìðïñåß íá áðïêëçèåß ìïñöïëïãéêÜ ðñÜãìáôá Þ ìïñöïëïãéêÝò ïõóßåò. Êáô’ áíôßèåóç, ôá éäåáôÜ ðñÜãìáôá óôá ïðïßá öèÜíåé ç ìáèçìáôéêÞ åðéóôÞìç, ïé áêñéâåßò ïõóßåò, äåí áíÝ÷ïíôáé êÜðïéá áìöéëïãßá Þ ìåôáâëçôüôçôá. Áðïêëåßïõí ìå ôñüðï èåôéêü ïðïéáäÞðïôå ìåôáâëçôüôçôá. Äåí ìðïñïýí üëá ôá ðñÜãìáôá íá ðñïâëçèïýí óå Ýíá üñéï êáé íá óõãêñï- ôçèïýí ùò áêñéâåßò ïõóßåò. Ìéá áíôßëçøç Þ ìéá áíÜìíçóç, ãéá ðáñÜäåéãìá, åìðåñéÝ÷ïõí ðÜíôá êÜðïéá áóÜöåéá êáé êÜðïéá ìåôáâëçôüôçôá. Äåí Ý÷åé íüçìá íá ðñïóðáèÞóåéò íá ðñïâÜëëåéò ôÝôïéïõ åßäïõò ðñÜãìáôá óå Ýíá éäåáôü üñéï: ðáñáìÝíïõí ‘ìïñöïëïãéêÝò’ ïõóßåò êáé ü÷é áêñéâÞ åßäç ðñáãìÜôùí. Óõíåðþò, ôÝôïéá ðñÜãìáôá öáßíåôáé íá åßíáé, óôá ìÜôéá ðïëëþí áíèñþðùí, áóáöÞ êáé õðïêåéìåíéêÜ, êáé ãßíïíôáé ðñïóðÜèåéåò íá åéóá÷èåß ìéá áêñéâÞò åðéóôÞìç ãéá áõôÜ, Ýíá åßäïò ìáèçìáôéêÞò øõ÷ïëïãßáò Þ ãíùóôéêÞò åðéóôÞìçò, ðïõ èá áíôé- êáôáóôÞóåé áõôÝò ôéò Ýííïéåò ìå Üëëåò ðéï áêñéâåßò. Ç ðñïóðÜèåéá íá åîçãçèåß ç áíèñþðéíç ãíùóôéêÞ éêáíüôçôá ùò ìéá ìïñöÞ íåõñùíéêþí õðïëïãéóìþí åßíáé Ýíá ôÝôïéï ðáñÜäåéãìá. Ç öáéíïìåíïëïãßá éó÷õñßæåôáé üôé ïé áêñéâåßò/ìáèçìáôéêÝò åðéóôÞìåò ôçò öýóçò äåí ìðïñïýí íá äþóïõí ëüãï ãéá ôçí ßäéá ôïõò ôçí ýðáñîç. Äåí Ý÷ïõí ôïõò üñïõò êáé ôéò Ýííïéåò ãéá íá äéá÷åéñéóôïýí ðñÜãìáôá üðùò ç áíôßëçøç êáé ç åíèýìçóç Þ ç åìðåéñßá ôùí Üëëùí íüùí êáé ôá ðáñüìïéá. Ç öáéíïìå- íïëïãßá éó÷õñßæåôáé üôé ìðïñåß íá ðáñÜó÷åé ôéò Ýííïéåò êáé ôéò áíáëýóåéò ðïõ
  • 182. § 10.4. Ç Äéõðïêåéìåíéêüôçôá: ¸íáò Êüóìïò áðü Êïéíïý 159 èá äéáóáöçíßóïõí ôï ðþò ïé áêñéâåßò åðéóôÞìåò ðñïêýðôïõí ìå âÜóç ôçí ðñï- åðéóôçìïíéêÞ ôïõò ðñïÝëåõóç. Ç öáéíïìåíïëïãßá áõôïðáñïõóéÜæåôáé ùò ìéá åðéóôÞìç ìå äéêÞ ôçò íïìéìüôçôá: äåí óõìðåñéöÝñåôáé üðùò ïé ìáèçìáôéêÝò åðéóôÞìåò ôçò öýóçò, áëëÜ Ý÷åé ôç äéêÞ ôçò ìïñöÞ áêñßâåéáò, ðïõ åßíáé äéá- öïñåôéêÞ áðü áõôÞ ôùí ìáèçìáôéêþí, áðü ôçí éäåáôÞ áêñßâåéá ôçò öõóéêÞò åðéóôÞìçò. Ç öáéíïìåíïëïãßá åßíáé, ìåôáîý Üëëùí, êáé ìéá åðéóôÞìç ãéá ôçí ßäéá ôçí åðéóôÞìç. Áðïôåëåß óõíåðþò ìéá åðéóôÞìç ãéá ôïí êüóìï-ôçò-æùÞò êáé ðñïóðáèåß íá äåßîåé ðþò ï êüóìïò-ôçò-æùÞò ëåéôïõñãåß ùò èåìåëßùóç êáé ùò ðëáßóéï ãéá ôéò ìáèçìáôéêÝò åðéóôÞìåò. Ç áíÜðôõîç ôçò öõóéêÞò êáé ôùí ìáèçìáôéêþí óôïí áéþíá ìáò Ý÷åé åãåßñåé åñùôÞìáôá ó÷åôéêÜ ìå ôçí áêñßâåéá ôùí öõóéêþí åðéóôçìþí. ÔÝôïéåò áíáêáëý- øåéò åßíáé ç áïñéóôßá ôçò ìÝôñçóçò êáé ç ó÷åôéêüôçôá ùò ðñïò ôïí ðáñáôçñçôÞ óôï ðëáßóéï ôçò èåùñßáò ôùí êâÜíôá, ç èåùñßá ôçò ó÷åôéêüôçôáò, ôï èåþñçìá ôçò ìç- ðëçñüôçôáò óôá ìáèçìáôéêÜ, ôá ìç ãñáììéêÜ óõóôÞìáôá, ç èåùñßá ôïõ ÷Üïõò êáé ç áóáöÞò ëïãéêÞ. ¼ëåò áõôÝò ïé áíáêáëýøåéò Ý÷ïõí ðñïêáëÝóåé áìöéâïëßåò óå ó÷Ýóç ìå ôçí êáôáíüçóç ôïõ êüóìïõ ðïõ ðáñïõóéáæüôáí óôçí öõóéêÞ ôïõ Newton (êáé ðïõ Ýèåôå ìÜëëïí ôÜîç óôïí êüóìï), üðùò êáé óå ó÷Ýóç ìå ôçí åðéóôÞìç êáé ìå ôá ìáèçìáôéêÜ ðïõ åðéêñáôïýóáí êáôÜ ôá ðñþôá ÷ñüíéá ôçò öáéíïìåíïëïãßáò. Ùóôüóï, áõôÞ ç áíÜðôõîç äåí åðçñåÜæåé ôï æÞôçìá ôïõ êüóìïõ-ôçò-æùÞò êáé ôçò åðéóôÞìçò. ¼ëç áõôÞ ç áíÜðôõîç Ý÷åé ëÜâåé ÷þñá óôï åóùôåñéêü ôçò åðéóôçìïíéêÞò ïðôéêÞò ãéá ôïí êüóìï, ïðôéêÞ ç ïðïßá, ðáñÜ ôçí ðáñáðÜíù äéáöïñïðïßçóç, ðáñáìÝíåé áêüìá óå äéÜóôáóç ðñïò ôïí êüóìï ôçò áõèüñìçôçò åìðåéñßáò. Ïé ðéï ðñüóöáôåò åêäï÷Ýò ôçò åðéóôÞìçò ßóùò áíÝ- ÷ïíôáé ôçí áíáêñßâåéá, áëëÜ áõôü ðïõ ðåñéãñÜöïõí åßíáé áêüìá äéáöïñåôéêü áðü ôïí êüóìï óôïí ïðïßï æïýìå, êáé ôï ðñüâëçìá ôçò ÝíôáîÞò ôïõò óå áõ- ôüí ôïí êüóìï äåí Ý÷åé åðéëõèåß. Ìéá óçìáíôéêÞ óõíåéóöïñÜ ãéá ôçí åðßëõóç áõôïý ôïõ ðñïâëÞìáôïò èá Ýãêåéôï óôçí ðñïóåêôéêÞ áíÜëõóç ôùí åéäþí áðï- âëåðôéêüôçôáò ðïõ åßíáé åðß ôù Ýñãù êáôÜ ôçí åãêáèßäñõóç ôçò åðéóôçìïíéêÞò ãíþóçò. 10.4 Ç Äéõðïêåéìåíéêüôçôá: ¸íáò Êüóìïò áðü Êïéíïý ÌÝñïò ôçò ïñïëïãßáò êáé ôçò åðé÷åéñçìáôïëïãßáò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò ßóùò äßíåé ôçí åíôýðùóç üôé ðñüêåéôáé ãéá ìéá ìïñöÞ öéëïóïößáò ðïõ êáôåõèýíåôáé ðñïò ôïí óïëéøéóìü. Ìå ôá ëåãüìåíÜ ôçò ãéá ôï õðåñâáôïëïãéêü åãþ, ôçí ÷ñï- íéêÞ ñïÞ ôçò óõíåßäçóçò êáé ôçí áíáãùãÞ, ç öáéíïìåíïëïãßá ßóùò öáßíåôáé üôé áãíïåß ôçí ýðáñîç êáé ôçí ðáñïõóßá ôùí Üëëùí áíèñþðùí êáé ôùí êïéíùíéþí. ÏñéóìÝíåò êñéôéêÝò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò äéáìáñôýñïíôáé ãéá ôï üôé áíÜãåé ôïõò Üëëïõò áíèñþðïõò óå áðëÜ öáéíüìåíá êáé ãéá ôï üôé ìåôáôñÝðåé ôï ìïíá÷éêü
  • 183. 160 ÊÅÖ. 10: Ï ÊÏÓÌÏÓ ÔÇÓ ÆÙÇÓ åãþ óå ìïíáäéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá. ÔÝôïéá ðáñÜðïíá åßíáé áóôÞñéêôá. Ç öáé- íïìåíïëïãßá Ý÷åé ðïëëÜ íá ðåé ãéá ôçí áíèñþðéíç êïéíüôçôá êáé ðáñÝ÷åé ìéá åêôåíÞ ðåñéãñáöÞ ôçò åìðåéñßáò ðïõ Ý÷ïõìå ãéá ôïõò Üëëïõò íüåò. ÕðÜñ÷ïõí äýï ðñïóåããßóåéò ùò ðñïò ôçí ðåñéãñáöÞ ôçò åìðåéñßáò ðïõ Ý÷ïõìå ãéá ôïõò Üëëïõò. Ðñþôïí, ìðïñïýìå íá ðåñéãñÜøïõìå áðëÜ ðþò ôá Üëëá ðñüóùðá äßäïíôáé Üìåóá óôçí åìðåéñßá, ôï ðþò áíáãíùñßæïõìå ôá óþ- ìáôá ôùí Üëëùí ùò ôçí óùìáôïðïßçóç ôùí Üëëùí íüùí êáé ôùí Üëëùí åáõôþí êáô’ áíôéóôïé÷ßá ðñïò ôá äéêÜ ìáò óþìáôá. Äåýôåñïí, ìðïñïýìå íá ðÜñïõìå Ýíáí ëéãüôåñï Üìåóï äñüìï êáé íá ðåñéãñÜøïõìå ôï ðþò äßäåôáé óôçí åìðåéñßá ìáò ï êüóìïò êáé ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï ùò ðñÜãìáôá ðïõ äßäïíôáé ôáõôü÷ñïíá óôçí åìðåéñßá Üëëùí íüùí êáé Üëëùí åáõôþí. Óå áõôÞ ôçí äåýôåñç ðñïóÝããéóç, äåí êïéôÜæïõìå ôçí Üìåóç ó÷Ýóç ìåôáîý åìþí êáé ôùí Üëëùí, áëëÜ ôçí ó÷Ýóç ðïõ Ý÷ïõìå áìöüôåñïé, Þ üëïé ìáò, ðñïò ôïí êüóìï êáé ðñïò ôá ðñÜã- ìáôá ðïõ êáôÝ÷ïõìå áðü êïéíïý. Áò îåêéíÞóïõìå ìå ôçí äåýôåñç ðñïóÝããéóç. ¼ôáí äßäåôáé óôçí åìðåéñßá ìïõ Ýíá óùìáôéêü áíôéêåßìåíï, üðùò Ýíáò êý- âïò, ôï áíáãíùñßæù ùò ìéá ôáõôüôçôá óôï ðïëëáðëü ôùí ðëåõñþí, ôùí üøåùí êáé ôùí óêéÜóåùí. Ôï ðïëëáðëü áõôü åßíáé äõíáìéêü: üðïéá ðñïïðôéêÞ êé áí ëÜâù óå ó÷Ýóç ìå ôïí êýâï ïðïéáäÞðïôå óôéãìÞ, ìðïñþ íá ìåôáêéíçèþ Þ íá ìåôáêéíÞóù ôïí êýâï êáé ôüôå äçìéïõñãþ ìéá íÝá ñïÞ ðëåõñþí, üøåùí êáé óêéÜóåùí. Áõôü ðïõ Þôáí ïñáôü äåí åßíáé ðëÝïí, êáé áõôü ðïõ äåí Þôáí ïñáôü åßíáé, åíþ ï êýâïò äéáôçñåßôáé óôçí ôáõôüôçôÜ ôïõ. ÊÜèå óôéãìÞ, ðñï-ëáìâÜíù ôéò ìåëëïíôéêÝò ïðôéêÝò ãùíßåò åðß ôïõ ðñÜãìáôïò êáé áíáêáëþ ôéò ðáñåëèï- íôéêÝò. ÁõôÝò ïé Üëëåò ïðôéêÝò ãùíßåò äßíïíôáé óå ìéá óõí-áðüâëåøç, åíüóù áðïëáìâÜíù ôçí ôùñéíÞ ïðôéêÞ ãùíßá åðß ôïõ ðñÜãìáôïò. Ç åìðåéñßá ìïõ åß- íáé ìéá ìßîç ôïõ åíåñãåßá êáé ôïõ äõíÜìåé: êÜèå öïñÜ ðïõ äßäïíôáé ïñéóìÝíåò ðëåõñÝò êáé üøåéò, áðïâëÝðù ôáõôü÷ñïíá åêåßíåò ðïõ äåí äßäïíôáé áëëÜ ðïõ èá ìðïñïýóáí íá äïèïýí åÜí Üëëáæá ôç èÝóç ìïõ, ôçí ðñïïðôéêÞ ìïõ, ôçí éêáíüôçôá ìïõ íá áíôéëáìâÜíïìáé êáé ïýôù êáèåîÞò. Ç ìßîç ôïõ åíåñãåßá êáé ôïõ äõíÜìåé ìåãéóôïðïéåßôáé üôáí åéóÝñ÷ïíôáé óôï ðáéãíßäé Üëëá õðïêåßìåíá áíôßëçøçò. ÅÜí åßíáé ðáñüíôåò ïé Üëëïé, ôüôå óõíåé- äçôïðïéþ üôé, üôáí âëÝðù Ýíá áíôéêåßìåíï áðü ìéá ðëåõñÜ, ïé Üëëïé ôï âëÝðïõí ôçí ßäéá óôéãìÞ õðü êÜðïéá Üëëç ãùíßá, ìéá ãùíßá ðïõ èá êáôåß÷á êé åãþ åÜí ðñüêåéôï íá ìåôáêéíçèþ åêåß üðïõ åßíáé ïé Üëëïé. ¼,ôé åßíáé äõíÜìåé ãéá ìÝíá åßíáé åíåñãåßá ãéá ôïõò Üëëïõò. Ôï áíôéêåßìåíï áðïêôÜ ëïéðüí ìéá ìåãáëý- ôåñç õðåñâáôéêüôçôá ùò ðñïò åìÝíá: äåí åßíáé ìüíï áõôü ðïõ âëÝðù êáé ðïõ èá ìðïñïýóá íá äù, áëëÜ åðßóçò ü,ôé âëÝðïõí áõôÞ ôç óôéãìÞ ïé Üëëïé. Ðå- ñáéôÝñù, êáôáíïþ ôï áíôéêåßìåíï ùò êÜôé ðïõ õðåñâáßíåé ôçí äéêÞ ìïõ ïðôéêÞ ãùíßá: ôï âëÝðù ùò êÜôé ðïõ âëÝðïõí êáé ïé Üëëïé êáé ü÷é ìüíï åãþ. ¸íá íÝï åðßðåäï ôáõôüôçôáò äßäåôáé óå åìÝíá. Ôï áíôéêåßìåíï äßäåôáé Þ ìðïñåß íá äïèåß äéõðïêåéìåíéêÜ, êáé ðáñïõóéÜæåôáé óå åìÝíá ùò ôÝôïéï.
  • 184. § 10.5. Äéõðïêåéìåíéêüôçôá: Ãíùñßæïíôáò ôïí ¢ëëïí 161 Ç éêáíüôçôá ôïõ áíôéêåéìÝíïõ íá äßäåôáé áíôéëçðôéêÜ óå ðåñéóóüôåñïõò èåáôÝò, áêñïáôÝò, óå ðåñéóóüôåñá õðïêåßìåíá ãåýóçò, üóöñçóçò êáé áöÞò, ëáìâÜíåé ÷þñá óôï áéóèçôçñéáêü åðßðåäï, áëëÜ ôï áíôéêåßìåíï ìðïñåß åðßóçò íá äéáñèñùèåß êáôçãïñéáêÜ áðü ðïëëïýò áíèñþðïõò êé ü÷é ìüíï áðü åìÝíá. Ìðïñåß íá êáôáíïçèåß êáé íá ãßíåé áíôéêåßìåíï óêÝøçò ìå ðïëëïýò êáôåõèõ- íôÞñéïõò ôñüðïõò. Ìðïñþ íá ãíùñßæù ôïí êýñéï ÉùÜííïõ ùò õðÜëëçëï ôïõ ôá÷õäñïìåßïõ, áëëÜ ç êõñßá ÉùÜííïõ ôïí ãíùñßæåé ùò óýæõãü ôçò, êáé ãíùñßæù ôïí õðÜëëçëï ôïõ ôá÷õäñïìåßïõ ùò áõôüí ðïõ ïé Üëëïé ãíùñßæïõí õðü Üëëåò ìïñöÝò ðåñéãñáöÞò êáé ãíùñéìßáò. Äåí åßìáé óå èÝóç íá äéáôõðþóù üëïõò ôïõò ôñüðïõò ìå ôïõò ïðïßïõò åßíáé äõíáôüí íá ãíùóèåß Ýíá áíôéêåßìåíï: êÜèå ãíù- ñéìßá ìå ôï áíôéêåßìåíï åßíáé ðñïóäåäåìÝíç óå Ýíá üñéï. Êáé üìùò, ãíùñßæù ôï áíôéêåßìåíï ùò ôÝôïéï ðïõ ìðïñåß íá ãßíåé ãíùóôü õðü ìïñöÝò ðïõ åãþ äåí ãíùñßæù. Áíáãíùñßæù áõôü ôï åðßðåäï õðåñâáôéêüôçôáò óå ó÷Ýóç ìå åìÝíá, áõôü ôï åðßðåäï áðïõóßáò óå ó÷Ýóç ìå åìÝíá. Êáé óôï áíôéëçðôéêü êáé óôï äéáíïçôéêü åðßðåäï, ï êüóìïò êáé ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óôïí êüóìï äßäïíôáé óå ðïëëïýò åáõôïýò, óå ðïëëÝò äïôéêÝò ôçò åìöÜíéóçò, Ýóôù êé áí èá áðïäåéêíýï- ìáé ðÜíôá ùò ï ðñïåîÝ÷ùí åáõôüò, ùò ï åáõôüò ðïõ âñßóêåôáé óôï êÝíôñï, êáé ï ïðïßïò èåìáôïðïéåßôáé ãéá ìÝíá ìå Ýíá ôñüðï ìå ôïí ïðïßï êáíÝíáò Üëëïò åáõôüò äåí ìðïñåß íá èåìáôïðïéçèåß, üóï áãáðçôüò Þ ïéêåßïò êé áí åßíáé. Áõôüò ï ðñïåîÝ÷ùí åáõôüò ùò ðñïò åìÝíá áðïôåëåß ìéá áíáãêáéüôçôá ôçò õðåñâáôï- ëïãéêÞò ëïãéêÞò êé ü÷é æÞôçìá åíüò çèéêïý åãùêåíôñéóìïý. ÊÜðïéïé Üíèñùðïé âñßóêïíôáé, óå ðñïóùðéêü åðßðåäï, ðéï êïíôÜ Þ ðéï ìáêñéÜ áðü åìÝíá, áëëÜ ç ßäéá ç äéÜóôáóç ôçò åããýôçôáò êáé ôçò áðüóôáóçò äåí ðñïêýðôåé ãéá ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï äßäïìáé óôïí åáõôü ìïõ. 10.5 Äéõðïêåéìåíéêüôçôá: Ãíùñßæïíôáò ôïí ¢ëëïí ÌÝ÷ñé ôþñá, ç óõæÞôçóç ãéá ôçí äéõðïêåéìåíéêüôçôá åóôßáóå ôï åíäéáöÝñïí ôçò óå áíôéêåßìåíá ðïõ ôá âëÝðïõìå ùò ôÝôïéá ðïõ äßäïíôáé ôüóï óôçí åìðåéñßá ôùí Üëëùí üóï êáé óôçí äéêÞ ìáò. Áò êÜíïõìå ôþñá ïñéóìÝíá ó÷üëéá ãéá ôçí Üìåóç åìðåéñßá ôùí Üëëùí ùò Üëëùí íüùí, ùò Üëëùí óùìáôïðïéÞóåùí ôçò óõíåßäçóçò. ¼÷é ìüíï êáôáíïïýìå ôïí êüóìï ùò ôÝôïéïí ðïõ äßäåôáé óôïõò Üëëïõò: ìðïñïýìå åðßóçò íá óôñáöïýìå ðñïò ôïõò Üëëïõò êáé áõôïß íá ìáò äïèïýí åìðåéñéêÜ ùò Üëëïé åáõôïß, ùò äïôéêÝò ôçò äéÜíïéîçò ôùí ðñáãìÜôùí, ùò áõôïß ïé ïðïßïé ìðïñïýí áìïéâáßá íá ìáò áíáãíùñßóïõí êáé íá ìáò äïõí ùò Üëëïõò åáõôïýò ôïõò. Ç åìðåéñßá åíüò Üëëïõ åáõôïý âáóßæåôáé óôçí åìðåéñßá åíüò Üëëïõ óþìáôïò ðïõ ìïéÜæåé ìå ôï äéêü ìáò. Äåí ãíùñßæïõìå áðëÜ êáé ìüíï ôïí íïõ êÜðïéïõ: ðñþôá ìÜò äßäåôáé ôï óþìá ôïõ, áëëÜ ôï óþìá äßäåôáé ùò Ýíáò ôüðïò óôïí ïðïßï
  • 185. 162 ÊÅÖ. 10: Ï ÊÏÓÌÏÓ ÔÇÓ ÆÙÇÓ ôçí åîïõóßá Ý÷åé ç óõíåßäçóç ôïõ Üëëïõ. ¼ðùò áêñéâþò åãþ ìðïñþ íá êéíÞóù ôï óþìá ìïõ êáé íá ôï ðñïóëáìâÜíù åìðåéñéêÜ, Ýôóé êáé ï Üëëïò ìðïñåß íá êéíåß ôï äéêü ôïõ óþìá êáé íá ôï ðñïóëáìâÜíåé åìðåéñéêÜ, ï Ü