Your SlideShare is downloading. ×
21505992 bd-43-101-04-121224224458-phpapp01
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Introducing the official SlideShare app

Stunning, full-screen experience for iPhone and Android

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

21505992 bd-43-101-04-121224224458-phpapp01

1,730
views

Published on


0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
1,730
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
475
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. БАРИЛГЫН НОРМАТИВ БАРИМТ БИЧГИЙН ТОГТОЛЦОО М Монгол улсын барилгын норм ба дїрэм МОНГОЛ УЛСЫН ЦАХИЛГААН ТОНОГ ТЄХЄЄРЄМЖИЙН БАЙГУУЛАМЖИЙН ДЇРЭМ БД 43-101-03 THE MONGOLIAN REGULATIONS FOR DESIGN AND MAINTENANCE OF ELECTRICAL INSTALLATIONS Албан ёсны хэвлэл Монгол Улсын Дэд Бїтцийн Хєгжлийн Яам УЛААНБААТАР ХОТ, 2003
  • 2. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм Ємнєх їг Монгол улс зах зээлийн эдийн засагт шилжсэн, шинжлэх ухаан, технологийн хєгжлийн їр дїнд тєрєл бїрийн цахилгаан тоног тєхєєрємж орж ирэх болсон, урьд ємнє мєрдєж байсан єєрийн гэх дїрэмгїй байсан зэрэг нь цаашид цахилгаан эрчим хїчний барилга байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын ажлыг олон улсын стандартын тївшинд хийхэд хїндрэл учрах боллоо. Иймээс Барилга, хот байгуулалт, нийтийн аж ахуйн газар (БХБНААГ), Тїлш эрчим хїчний удирдах ерєнхий газар (ТЭХЕГ)-ын захиалгаар ШУТИС, ТЭХЕГ, Дэд бїтцийн хяналтын алба, УБЦТС ХХК-ийн мэргэжлийн ажлын хэсэг ОХУ-ын “Правила устройства электроустановок” дїрэм, Америк, Шведийн цахилгаан байгууламжийн дїрэм, єєрийн орны байгаль цагуурын онцлог, ашиглаж байгаа болон цаашид ашиглагдах цахилгаан тоног тєхєєрємжийн техникийн баримт бичигт тулгуурлан “Монгол улсын цахилгаан тоног тєхєєрємжийн байгууламжийн дїрэм”-ийг боловсруулав. Энэхїї дїрмийг боловсруулахад инж. Ж.Доржпїрэв, Н.Сейл, Ж. Аюушжав, С.Жамъянжав, Б.Батбаатар, С.Цогтжав, Б.Бїжинлхам, Ц.Хасбаатар, Н.Тєрбат, С.Сїхтємєр, Б.Пїрэвсїрэн, Н.Пїрэвсїрэн, Н.Батчимэг нар дїрмийн анхны эхийг бэлтгэх, экспертиз хийхэд оролцож, їнэтэй шїїмж, зєвлєгєє єгсєнийг энэхїї дїрэмд тусгав. Энэхїї дїрмийн 1-р бїлгийг Ч.Зундуйсїрэн, Д.Балбар, Г.Дашдаваа, М.Хуягдорж, Ч.Наранцэцэг; 2-р бїлгийг Ч.Зундуйсїрэн, Д.Балбар, Г.Дашдаваа; 3-р бїлгийг Ч.Зундуйсїрэн, Д.Гягар; 4-р бїлгийг Минжїїр, Ч.Зундуйсїрэн; 5-р бїлгийг Ч.Зундуйсїрэн, Б.Болормаа, Н.Дашням; 6-р бїлгийг Ч.Зундуйсїрэн, Б.Болормаа, Д.Балбар; 7-р бїлгийг Д.Балбар, Ч.Зундуйсїрэн нар эмхтгэн боловсруулж, Ч.Зундуйсїрэн, Д.Балбар, Б.Наранбаатар нар хянан тохиов. Энэхїї “Монгол улсын цахилгаан тоног тєхєєрємжийн байгууламжийн дїрэм”-ийг Монгол улсын нутаг дэвсгэрт бїх тєрлийн цахилгаан станц, цахилгаан дамжуулах шугам, дэд єртєє, хуваарилах байгууламж, хїчний ба гэрэлтїїлгийн сїлжээ, тусгай зориулалтын цахилгаан тоног тєхєєрємжийн зураг боловсруулах, тэдгээрийг барьж байгуулахад ємчийн хэлбэр харгалзахгїйгээр цахилгаан эрчим хїчний барилга байгууламжийн зураг тєслийн ба барилга угсралтын байгууллагуууд нэгэн адил дагаж мєрдвєл зохино. Дэд Бїтцийн Сайдын 2003 оны 7 дугаар сарын … -ны … тоот тушаалаар батлаж, 2003 оны 7-р сарын … -ны єдрєєс эхлэж мєрдєхєєр шийдвэрлэв. “Монгол улсын цахилгаан тоног тєхєєрємжийн байгууламжийн дїрэм”-ийг Барилга, хот байгуулалт, нийтийн аж ахуйн газрын зєвшєєрєлгїй бїрэн буюу хэсэгчлэн олшруулж тараахыг хориглоно. 2
  • 3. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм ГАРЧИГ Ємнєх їг 2 БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 1.1. 1.2. ЕРЄНХИЙ ХЭСЭГ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн угсралтын ерєнхий заалт Цахилгаан тоног тєхєєрємжийг эрчим хїчний системд холбох Цахилгаан тоног тєхєєрємжийг ашиглалтанд єгєх ЦАХИЛГААН ХАНГАМЖ БА ЦАХИЛГААН ШУГАМ СЇЛЖЭЭ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Цахилгаан хангамжийн хэрэглэгчдийн зэрэглэл ба найдваржилтыг хангах Хїчдлийн тївшин ба тохируулга, хуурмаг чадлыг тэгштгэх нь 1.3. 20 23 29 31 33 33 33 35 36 36 ЦАХИЛГААН ЭРЧИМ ХЇЧИЙГ ТООЦОХ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Цахилгаан эрчим хїчний тооцооны хэрэгсэл тавих пункт Тооцооны тоолуурт тавих шаардлага Хэмжїїрийн транформатор хэрэглэж тооцоо хийх Тоолуур тавьж, залгалтын утсыг угсрах Техник-хяналтын тооцоо 1.6. 19 19 ЦАХИЛГААН АППАРАТ, ХЭРЭГСЭЛ БА ДАМЖУУЛАГЧИЙГ БОГИНО ЗАЛГАЛТЫН НЄХЦЄЛЄЄР СОНГОХ Хэрэглэх хїрээ Їндсэн шаардлага Аппарат хэрэгсэл, дамжуулагчийн сонгох їеийн богино залгалтын гїйдлийг тодорхойлох Богино залгааны гїйдлийн динамик хїчний їйлчлэх нєхцлєєр дамжуулагч, тусгаарлагчийг сонгох даацын бїтээцийг шалгах Богино залгалтын їеийн халалтын нєхцєлєєр дамжуулах утасыг сонгох 1.5. 16 16 17 18 ДАМЖУУЛАХ УТСЫГ СОНГОХ Хэрэглэх хїрээ Дамжуулах утасны огтлолыг халалтаар сонгох Резин ба пластмассан тусгаарлагатай кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Тос нэвчмэл цаасан тусгаарлагатай кабелийн зєвєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Бїрээсгїй утас ба шинийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Дамжуулах утасны огтлолыг хэмнэлттэй гїйдлийн нягтын аргаар сонгох Дамжуулагчийг титэмлэлт ба шуугианы нєхцєлєєр шалгах 1.4. 11 13 15 15 37 37 38 40 40 41 42 ГАЗАРДУУЛГА БА ЦАХИЛГААН АЮУЛГЇЙН АРГА ХЭМЖЭЭ Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт Нийтлэг шаардлага Газардуулах ба нойлтуулах шаардлагатай эд анги ба тэдгээрийн хэсэг 1 кВ-оос дээш хїчдлийн бїтэмжтэй газардуулсан саармагтай цахилгаан тєхєєрємж 1 кВ ба тїїнээс дээш хїчдлийн тусгаарласан саармагтай цахилгаан тоног 3 43 45 46 47
  • 4. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм тєхєєрємж 1 кВ хїртэлх хїчдэлийн гїн газардуулсан саармагтай цахилгаан тоног, тєхєєрємж 1 кВ хїртэл хїчдэлийн тусгаарласан саармагтай цахилгаан тєхєєрємж Хєрсний хувийн эсэргїїцэл ихтэй газрын цахилгаан тоноглол Газардуур (газардуулга) Газардуулгын ба нойлын хамгаалалтын дамжуулагч Газардуулах ба нойлын хамгаалалтын утсыг холбох Зєєврийн цахилгаан тоног, тєхєєрємж Нїїдлийн цахилгаан тєхєєрємж Зєєврийн цахилгаан хэрэгсэл 1.7. 49 50 50 51 51 52 54 54 55 55 ЦАХИЛГААН ХЇЛЭЭН АВАХ, ХЇЛЭЭЛГЭН ЄГЄХ ТУРШИЛТЫН НОРМ Ерєнхий заалт Синхрон генератор, компенсатор Тогтмол гїйдлийн машин Хувьсах гїйдлийн цахилгаан хєдєлгїїр Хїчний трансформатор, автотрансформатор, тосон реактор, газардуулсан нум унтраах реактор (нум унтраах ороомог) Хэмжїїрийн трансформатор Тосон таслуур Агаарын таслуур Ачаалал таслуур Хуурай салгуур, тусгаарлагч, богино холбуур Гадна ба дотор байрлуулах иж бїрдмэл хуваарилах байгууламж (ИБХБ, гадны ИБХБ) Агаарын хєргєлттэй иж бїрдмэл халхавчтай гїйдэл дамжуулагч ба шин дамжуулагч Цуглуулгын ба холболтын шин Гїйдэл хязгаарлах хуурай реактор Їйлдвэрийн зориулалттай статик хувиргуур Цаас-тосон конденсатор Вентилэн цахилуур Хоолойт цахилуур 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй гал хамгаалуур Нэвтрэх тусгаарлагч ба оруулга Дїїжин ба тулгуур (суурь)-ын шаазан тусгаарлагч Трансформаторын тос 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй цахилгаан аппарат, хоёрдогч хэлхээ, цахилгаан дамжуулагч Аккумляторын батерей Газардуулгын тєхєєрємж Хїчний кабель шугам 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй цахилгаан дамжуулах агаарын шугам 56 57 61 63 65 67 69 71 72 73 74 75 76 77 77 77 80 81 81 81 83 84 84 86 87 87 89 БЇЛЭГ 2. ЦАХИЛГААН ЭРЧИМ ХЇЧИЙГ ДАМЖУУЛАХ 2.1. ЦАХИЛГААН ДАМЖУУЛАХ УТАС Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Цахилгаан утас ба кабелийн сонголт, тэдгээрийг тавих аргууд Байрны доторх цахилгааны ил утас Байрны доторх цахилгааны далд утас Дээврийн хєндийн цахилгаан утас Гаднах зориулалттай цахилгаан утас Хот суурин газрын гэр хороолол ба гэрт хэрэглэх цахилгаан дамжуулах утас 4 90 91 92 96 97 97 97 98
  • 5. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм 2.2. 35 кВ ХЇРТЭЛХ ХЇЧДЭЛТЭЙ ГЇЙДЭЛ ДАМЖУУЛАХ ШИН Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй гїйдэл дамжуулагч 1 кВ, тїїнээс дээш хїчдэлтэй гїйдэл дамжуулагч (шин) 1 кВ, тїїнээс дээш хїчдэлтэй гїйдэл дамжуулах уян утас 2.3. 220 кВ ХЇРТЛЭХ ХЇЧДЭЛТЭЙ КАБЕЛЬ ШУГАМ Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Кабель тавих аргыг сонгох Кабелийг сонгох Кабелийн холболт ба їзїїрлэгээ Газардуулга Цахилгаан станц, дэд станц, хуваарилах байгууламжийн кабелийн аж ахуйд тавих тусгай шаардлага Кабель шугамыг газарт тавих Кабель шугамыг кабелийн блок, хоолой, тємєр-бетон тавиурт байрлуулах Кабель шугамыг кабелийн байгууламжинд тавих Кабель шугамыг їйлдвэрийн байранд тавих Кабель шугамыг усан доогуур тавих Кабель шугамыг тусгай байгууламжинд тавих 2.4. 102 103 104 105 107 107 108 109 112 113 117 117 118 1 кВ ХЇРТЭЛ ХЇЧДЭЛТЭЙ ЦАХИЛГААН ДАМЖУУЛАХ АГААРЫН ШУГАМ Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Тооцооны цаг уурын нєхцєл Цахилгааны утас ба арматур Тулгуур дээрх утасны байрлал Тусгаарлага (тусгаарлуур) Хэт хїчдэлийн хамгаалалт ба газардуулга Тулгуур ба шон Овор (габарит), огтлолцол ба ойртолт 2.5. 99 99 100 101 102 118 118 119 120 120 120 121 121 122 1 кВ-ООС ДЭЭШ ХЇЧДЭЛТЭЙ ЦАХИЛГААН ДАМЖУУЛАХ АГААРЫН ШУГАМ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Цаг уурын нєхцєл Утас ба аянга хамгаалалтын трос (хэц) Утас, хэцний байрлал, тэдгээрийн хоорондох зай Тусгаарлага Хэт хїчдлийн хамгаалалт ба газардуулга Арматур Тулгуур Агаарын шугам сууршилгїй, хїрэхэд хїндрэлтэй газраар єнгєрєх Агаарын шугамыг ой, таримал суулгац ба хагалсан газраар єнгєрїїлэх Агаарын шугам суурин газраар єнгєрєх Агаарын шугам єєр хоорондоо огтлолцох ба ойртох Агаарын шугам холбоо, дохиолол, радио нэвтрїїлэх байгууламжтай огтлолцох ба ойртох Агаарын шугам тємєр замтай ойртох ба огтлолцох Агаарын шугам нь автомашины замтай ойртох ба огтлолцох Агаарын шугам нь троллейбусны шугамтай ойртох ба огтлолцох Агаарын шугам гол, мєрєнтэй огтлолцох Агаарын шугам гїїрэн дээгїїр єнгєрєх 5 127 128 130 134 138 143 145 149 150 153 154 154 156 158 162 163 164 165 166
  • 6. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм Агаарын шугам нь хаалт, далангаар єнгєрєх Агаарын шугам газар дээрх болон газарт тавигдах шугам хоолой ба канатан замтай огтолцох ба ойртох Агаарын шугам газар доорх дамжуулах хоолойтой огтлолцох ба ойртох Агаарын шугам хєргєлтийн байгууламжинд ойртох Агаарын шугам нь тэсрэх ба галын аюултай байгууламжтай ойртох Агаарын шугам нь нисэх буудал (аэродром)-той ойртох 166 166 168 169 169 169 БЇЛЭГ 3. РЕЛЕ-ХАМГААЛАЛТ БА АВТОМАТИК 3.1. 1 кВ ХЇРТЛЭХ ХЇЧДЛИЙН ЦАХИЛГААН СЇЛЖЭЭНИЙ ХАМГААЛАЛТ Хамаарах хїрээ, тодорхойлолт Хамгаалалтын аппарат, хэрэгсэлд тавих шаардлагууд Хамгаалалтыг сонгох Хамгаалалтын аппаратыг байрлуулах 3.2. РЕЛЕ-ХАМГААЛАЛТ Хэрэглэх хїрээ Ерєнхий шаардлагууд Генераторын хїчдэлтэй цуглуулах шинд ажиллах турбогенераторын хамгаалалт (3) 6 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй єндєр талын ороомог бїхий трансформатор ба салаалгын реакторын хамгаалалт Генератор - трансформаторын блок (хослол)-ын хамгаалалт Тусгаарлагдмал саармагтай (3) 6-10 кВ-ын хїчдэлтэй сїлжээний агаарын ба кабель шугамын хамгаалалт 35 кВ-ын хїчдэлтэй, тусгаарлагдсан саармаг бїхий сїлжээний агаарын ба кабель шугамын хамгаалалт Шууд (бїтэмжтэй) газардсан саармагтай 110 кВ-оос дээш хїчдэлийн сїлжээний агаарын шугамын хамгаалалт Шинийн хамгаалалт ба тойруу, холболт, бїлэг дээрх таслуурын хамгаалалт Синхрон тэгштгїїр (компенсатор)-ийн хамгаалалт 3.3. 170 170 171 172 173 174 180 183 187 191 192 193 196 197 АВТОМАТИК БА ТЕЛЕМЕХАНИК Хэрэглээний хїрээ, ерєнхий шаардлагууд Автоматаар дахин залгах (АДЗ) Бэлтгэл тэжээл ба тєхєєрємжийг автоматаар залгах (БТбаТАЗ) Генераторуудыг залгах Єдєєлт, хїчдэл ба хуурмаг чадлын автомат тохируулга (ЄХ ба ХЧАТ) Давтамж ба бодит чадлын автомат тохируулга (ДБЧАТ) Тогтворжилт алдагдалтаас автоматаар сэргийлэх (ТААС) Асинхрон горимыг автоматаар арилгах (АГАА) Давтаж бууралтыг автоматаар хязгаарлах (ДБАХ) Хїчдэл бууралтыг автоматаар хязгаарлах (ХБАХ) Хїчдэл ихсэлтийн автоматаар хязгаарлах (ХИАХ) Тоноглолыг хэт ачааллаас автоматаар сэргийлэх (ТХААС) Телемеханикийн хэрэгсэл 3.4. 198 198 203 205 206 208 209 210 210 212 212 212 212 ХОЁРДОГЧ ХЭЛХЭЭ 214 БЇЛЭГ 4. ХУВААРИЛАХ БАЙГУУЛАМЖ БА ДЭД ЄРТЄЄ 4.1 ХУВЬСАХ ГЇЙДЛИЙН 1кВ ХЇРТЭЛХ БА ТОГТМОЛ ГЇЙДЛИЙН 1.5 кВ ХЇРТЭЛХ ХЇЧДЭЛИЙН ХУВААРИЛАХ БАЙГУУЛАМЖ 220 Хэрэглэгдэх хїрээ 6
  • 7. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм Ерєнхий шаардлага Багаж хэрэгсэл болон тєхєєрємжийг суурилуулах Шин, утас, кабель Хуваарилах байгууламжийн хийц Хуваарилах байгууламжийг цахилгааны байранд суурилуулах Хуваарилах байгууламжийг їйлдвэрлэлийн байранд суурилуулах Хуваарилах байгууламжийг гадаа ил суурилуулах 4.2. 1 кВ-ООС ДЭЭШ ХЇЧДЭЛТЭЙ ХУВААРИЛАХ БАЙГУУЛАМЖ БА ДЭД ЄРТЄЄ Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт Ерєнхий шаардлагууд Ил хуваарилах байгууламж Хаалттай хуваарилах байгууламж ба дэд єртєє Цехийн доторх трансформаторын дэд єртєє Тулгуур дээр тавигдах (агаарын) трансформаторын дэд єртєє Аянганы хэт хїчдэлээс хамгаалах Эргэлдэх цахилгаан машиныг аянгын хэт хїчдэлээс хамгаалах Дотоод хэт хїчдэлийн хамгаалалт Хийн шахуургын аж ахуй Тосны аж ахуй Хїчний трансформаторыг суурилуулах 4.3. 223 224 227 236 243 245 245 257 259 261 264 265 ХУВИРГАХ ДЭД ЄРТЄЄ БА БАЙГУУЛАМЖ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Хувиргагч агрегатын хамгаалат Тоноглолын байршил, хамгаалалтын арга хэмжээнїїд Хувиргуурын хєргєлт Халаалт, агааржуулалт ба усан хангамж Барилгын хэсэг 4.4. 220 220 221 221 221 222 222 270 270 271 272 274 275 275 АККУМУЛЯТОРЫН БАЙГУУЛАМЖ Хэрэглэх хїрээ Цахилгааны хэсэг Барилгын хэсэг Эрїїл ахуйн техникийн хэсэг 276 276 278 279 БЇЛЭГ 5. ЦАХИЛГААН ХЇЧНИЙ ТЄХЄЄРЄМЖ, ЦАХИЛГААНЫ БАЙР 5.1. ЦАХИЛГААН МАШИНЫ БАЙР Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Цахилгаан тоноглолыг байрлуулах ба суурилуулах Цахилгаан машины холхивчийн тосолгоо Салхилуур ба дулаалга Барилгын хэсэг 5.2. 281 281 281 283 284 284 ГЕНЕРАТОР БА СИНХРОН КОМПЕНСАТОР Хэрэглэх хїрээ Ерєнхий шаардлага Хєргєлт ба тосолгоо Єдєєлтийн систем Генератор, синхрон компенсаторыг байрлуулах ба суурилуулах 7 285 285 286 288 289
  • 8. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм 5.3 ЦАХИЛГААН ХЄДЄЛГЇЇР БА ТЇЇНИЙ СЭЛГЭН-ЗАЛГАЛТЫН АППАРАТ, ХЭРЭГСЭЛ Хэрэглэх хїрээ ба ерєнхий шаардлага Цахилгаан хєдєлгїїрийг сонгох Цахилгаан хєдєлгїїрийг тавих Сэлгэн-залгалтын аппарат, хэрэгсэл 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй синхрон ба асинхрон цахилгаан хєдєлгїїрийн хамгаалалт 1 кВ хїртлэх хїчдэлтэй цахилгаан хєдєлгїїрийн хамгаалалт 5.4. 297 297 298 299 300 300 ЛИФТНИЙ ЦАХИЛГААН ТОНОГЛОЛ Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Бїхээгний гїйдэл єгєх цахилгаан утас Машины байр (єрєє)-ын цахилгаан тоноглол ба хамгаалалт Гэрэлтїїлэг ба газардуулга Удирдлагын авалцаагїй аппарат, хэрэгслийг суурилуулах 5.6. 293 295 КРАНЫ ЦАХИЛГААН ТОНОГЛОЛ Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага 1 кВ хїртэлх хїчдлийн троллейн утас Утас ба кабелийг сонгох ба тавих Гэрэлтїїлэг ба газардуулга 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй краны цахилгаан тоноглол 5.5. 290 291 291 292 301 301 301 302 302 303 КОНДЕНСАТОРЫН ТЄХЄЄРЄМЖ Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт Цахилгаан холболтын бїдїївч ба тєхєєрємжийг сонгох Хамгаалалт Цахилгаан хэмжїїр Конденсаторыг байрлуулах 304 304 305 305 305 БЇЛЭГ 6. ЦАХИЛГААН ГЭРЭЛТЇЇЛЭГ БА ОРОН СУУЦ, ОЛОН НИЙТИЙН БАЙГУУЛАМЖИЙН ЦАХИЛГААН ТЄХЄЄРЄМЖ 6.1. ЦАХИЛГААН ГЭРЭЛТЇЇЛЭГ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Аваарийн ба нїїлгэн шилжїїлэлтийн гэрэлтїїлгийн тэжээл Гэрэлтїїлгийн сїлжээний угсралт ба хамгаалалт Газардуулга ба нойлтуулга Дотор гэрэлтїїлэг Гадна гэрэлтїїлэг Чимэглэлийн гэрэлтїїлэг Гэрэлтїїлгийн аппарат, хэрэгсэл Суурилах аппарат, хэрэгсэл Гэрэлтїїлгийн удирдлага 6.2 307 307 309 310 310 311 312 315 316 317 318 ОРОН СУУЦ БОЛОН ОЛОН НИЙТИЙН БАРИЛГЫН ЦАХИЛГААН ТОНОГЛОЛ Хэрэглэх хїрээ, їндсэн тодорхойлолт Їндсэн шаардлага Трансформаторын дэд станц 319 320 320 8
  • 9. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм Оруулгын байгууламж, хуваарилах самбар, хуваарилах цэг ба бїлгийн хайрцаг Цахилгаан утас ба калбель шугам Дотоод цахилгаан тоноглол Хїчний цахилгаан тоноглол Цахилгаан эрчим хїчийг тооцох Аюулгїй ажиллагааны хамгаалалтын арга хэмжээ 6.3. 320 322 324 325 326 326 ЇЗВЭРИЙН ГАЗАР, КЛУБ, СПОРТЫН БАЙГУУЛАМЖИЙН ЦАХИЛГААН ТОНОГЛОЛ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Їндсэн шаардлага Цахилгаан хангамж Цахилгаан гэрэлтїїлэг Хїчний цахилгаан тоноглол Цахилгааны утас ба кабелийг сунгах Газардуулга ба нойлтуулга 328 328 328 331 332 333 334 БЇЛЭГ 7. ТУСГАЙ ЗОРИУЛАЛТЫН ТЄХЄЄРЄМЖИЙН ЦАХИЛГААН ТОНОГЛОЛ 7.1. ТЭСРЭХ АЮУЛТАЙ ОРЧИНД ТАВИГДАХ ЦАХИЛГААН ТОНОГЛОЛ Хэрэглэх хїрээ Тодорхойлолт Тэсрэлтийн хамгаалалттай цахилгаан тоноглолын ангилал ба тєрєл Тэсрэх аюултай орчны ангилал Тэсрэх аюултай орчинд цахилгаан тоноглолыг сонгох Цахилгаан машин Цахилгаан тєхєєрємж, хэрэгсэл Ачаа єргєгч цахилгааны механизм Цахилгаан гэрэлтїїлэг (гэрэлтїїр) Хуваарилах байгууламж, трансформатор ба хувиргах дэд станц Цахилгаан дамжуулагч ба кабєль шугам Газардуулга ба нойлтуулга Аянгын хамгаалалт болон статик цахилгааны хамгаалалт 7.2 ГАЛЫН АЮУЛТАЙ ОРЧИНД ТАВИГДАХ ЦАХИЛГААН ТОНОГ ТЄХЄЄРЄМЖ Хэрэглэх хїрээ ба ерєнхий шаардлага Цахилгаан машин ба аппарат хэрэгсэл Цахилгаан ачаа єргєх механизм ба цахилгаан гэрэлтїїр Хуваарилах байгууламж ба трансформаторын дэд станц Агаарын ба кабель шугам, цахилгааны утас 7.3. 360 361 362 362 363 ЦАХИЛГААН ХАЛААЛГЫН ТЄХЄЄРЄМЖ Хэрэглэх хїрээ ба ерєнхий шаардлага 7.4. 335 335 342 344 348 350 350 351 351 352 353 358 359 364 ЦАХИЛГААН ГАГНУУРЫН ТЄХЄЄРЄМЖ Хэрэглэх хїрээ. Тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Цахилгаан гагнуурын тєхєєрємж ба гагнуурын цэг бїхий байранд тавих шаардлага Цахилгаанаар хайлуулж гагнах тєхєєрємж Даралттай цахилгаан гагнуурын тєхєєрємж 9 368 369 370 371 372
  • 10. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм ЛАВЛАХ ХАВСРАЛТУУД: Зураг тєсєл, барилгын ажилд зориулсан Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн бїсчлэлийн зураг. Хавсралт 1. Эрчим хїчний нэгдсэн системийн хєгжлийн зураг Хавсралт 2. Салхины хурдны бїсчлэлийн зураг Хавсралт 3. –30°С-ээс дооших хїйтний бїсчлэлийн зураг Хавсралт 4. Аянганы їйлчлэлийн жилийн цагийн мужлалын зураг Хавсралт 5. Хур тундас, мєстлєгийн ханын зузааны бїсчлэлийн зураг Хавсралт 6. Нар гийгїїлэх хугацааны бїсчлэлийн зураг Хавсралт 7. Хєрс-газарзїйн мужлалын зураг Хавсралт 8. Дїрэмд тїгээмэл хэрэглэгдэх нэр томъёо Цахилгаан техникийн хэмжилзїйн лавлах Хэмжигдэхїїн Урт Масс Хугацаа Гїйдлийн хїч Хурд Хурдатгал Ажил, эрчим хїч Хїч Чадал Цахилгааны тоо Хїчдэл, цахилгаан хєдєлгєгч хїч Цахилгаан багтаамж Гїйдлийн нягт Цахилгаан эсэргїїцэл Цахилгаан дамжуулац Хувийн эсэргїїцэл Хуурмаг чадал Соронзон урсгал Соронзон нєлєєлгє Соронзон орны хїчлэг Нэгжийн нэр Нэгжийн хэмжээ Їндсэн хэмжигдэхїїн: метр М килограмм Кг секунд С ампер А Механик хэмжигдэхїїн: секундэнд метр М/с секунд2-д метр М/с2 жоуль буюу ваттКг.м2/с2=Ж сек ньютон Кг.м2/с2=Ж/м ватт Кг.м2/с3=В.А Цахилгаан хэмжигдэхїїн: кулон А.с=Кл вольт Кг.м2/А.с2=В Фарад А2с3/кг.м2=с/Ом Кв.метр ампер А/м2 Ом Кг.м2/А2с3=с/Ом Сименс А/м2 Метрт ом Ом.м Вар Кг.м2/с3 Соронзон хэмжигдэхїїн: Вебер В.с Тесла В.с/м2 Метрт ампер А/м Тэмдэглээ М Кг С А m kg S A М/с М/с2 Ж M/s M/s2 J Н Вт N W Кл В C V Ф А/м2 Ом См Ом.м Вар F A/m2 W S W.m Var Вб Т А/м Wb T A/m Эрчим (энерги)-ийг шилжїїлэх хїснэгт 1Ж 1кВтц 1 кгс.м 1 ккал/с Ж 1 360*106 9.81 4.19*103 кВтц 2.78*10-7 1 2.72*10-6 1.16*10-3 кгс.м 0.102 3.67*105 1 427 Ккал 2.39*104 860.0 2.34*10-3 1 м.х. 1.36*10-3 1.33*10-2 1 5.69 Ккал/с 1.107 2.34*10-3 0.176 1 Чадлыг шилжїїлэх хїснэгт 1 Вт 1 кгс.м/с 1 м.х. 1 ккал/с Вт 1 9.81 736 4.19*103 Кгс.м/с 0.120 1 75 427 10
  • 11. ÒÀÍÈËÖÓÓËÃÀ “ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÖÀÕÈËÃÀÀÍ ÁÀÉÃÓÓËÀÌÆÈÉÍ ÇÓÐÀà ҪѪË, ÓÃÑÐÀËÒÛÍ Ä¯ÐÝÌ”-èéí òºñºë áîëîâñðóóëñàí òóõàé Íèéãýì ýäèéí çàñãèéí øèíý õàðèëöàà ã¿íçãèéð÷, Áàðèëãà, Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëò, õóóëü ýðõ ç¿éí òîãòîëöîî óëàì áîëîâñðîíãóé áîëæ áàéãààòàé óÿëäóóëàí ºìíº õýðýãëýæ áàéñàí ÎÕÓ-ûí öàõèëãààí òîíîã òºõººðºìæèéí óãñðàëòûí ä¿ðìèéã ýð÷èì õ¿÷íèé çóðàã òºñºë, áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí àæèëä àøèãëàõ, ò¿¿ãýýð ýíý òºðëèéí õàðèëöààã çîõèöóóëàõ àñóóäàë õ¿íäðýëòýé áîëæ áàéãàà þì. Èéìä çàõ çýýëèéí íèéòëýã çàð÷ìûí äàãóó õºðºí㺠îðóóëàã÷, çóðàã òºñëèéí áà áàðèëãûí ã¿éöýòãýã÷ áàéãóóëëàãóóäûí õîîðîíäûí àæèë, ¿éë÷èëãýýíèé óÿëäààã çîõèöóóëàõ ¿¿äíýýñ ýíýõ¿¿ “Ìîíãîë Óëñûí öàõèëãààí áàéãóóëàìæèéí çóðàã òºñºë, óãñðàëòûí ä¿ðýì”-èéã 2002 îíû 8 ñàðààñ 2003 îíû 4 ñàð õ¿ðòýë õàìòàðñàí ãðóïï àæèëëàæ, á¿ðýí õýìæýýíèé áîëîâñðóóëàëò õèéñíèé ¿íäñýí äýýð ÁÕÁÍÀÀÃ-èéí ñàëáàðûí øèíæëýõ óõààí òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí çºâëºëèéí õóðàëä îðóóëæ áàéíà. Ä¿ðìèéã áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä ÒÝÕÅà (õóó÷èíààð ÝÕÓÃ)-ûí äàðãûí òóøààëààð áàòëàãäñàí ýêñïåðòèçèéí ãðóïï, ÁÕÁÍÀÀÃ, ÄÁÕÃ-ûí øèéäâýðýýð áàðèëãûí öàõèëãààí èíæåíåð¿¿äèéí ýêñïåðòèçèéí ãðóïï-ä òóñ òóñ ¿ç¿¿ëæ, õîëáîãäîõ ñàíàë, çºâëºìæèéã òóñãàñíààñ ãàäíà ÒÝÕÅÃ-ûí íýãäñýí ðåäàêöèéí ãðóïïòýé õàìòðàí íèéòýä íü õÿíàæ õýâëýëòýíä áýëòãýâ. Ä¿ðìèéã áîëîâñðóóëàõäàà Ìîíãîë óëñûí öàõèëãààí õàíãàìæèéí áàéäàë, öàã óóðûí îíöëîãèéã òóñãàõ, óëìààð ÎÕÓ-ûí “Ïðàâèëà óñòðîéñòâà ýëåêòðîóñòàíîâîê” íýðòýé 1998, 2002 îíû õýâëýëèéã òóëãóóð áîëãîí èíòåðíåòýä áàéãàà ä¿ðìèéí øèíý õýëýëö¿¿ëýã, Øâåäèéí “Swedish regulations for design and maintenance of electrical installations”, ÀÍÓ-ûí “Electrical code” çýðãèéã áàðèìòëàí, òýäãýýðòýé òàíèëöàæ øààðäëàãàòàé çààëòûã íýìæ îðóóëñàí áîëíî. Ýíýõ¿¿ “Öàõèëãààí áàéãóóëàìæèéí çóðàã òºñºë, óãñðàëòûí ä¿ðýì” íü Äýä á¿òöèéí äýä ñàéäûí 2002 îíû 5-ð ñàðûí 8-íû ºäðèéí 12/02 òîîòîîð áàòàëñàí “Öàõèëãààí òîíîã òºõººðºìæèéí óãñðàëòûí ä¿ðýì” áîëîâñðóóëàõ òåõíèêèéí äààëãàâàðûí äàãóó õèéãäñýíýýñ ãàäíà òºñºë áîëîâñðóóëàõ ¿íäýñëýëèéí äàãóó “çàõ çýýëèéí õàðèëöààíû øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýõ” çààëòòàé óÿëäóóëàí ãýðýëò¿¿ëãèéí áà òýñðýõ àþóëòàé îð÷èíû, òîîëóóðûí á¿ëýã õýä õýäí øèíý çààëò, òóõàéëáàë, ìîíãîë ãýðèéí öàõèëãààí õàíãàìæ, 3 áà 5 óòàñòàé ñèñòåì, ãýðýëò¿¿ëãèéí çàðèì òîíîãëîëûí ººð÷ëºëò, òýñðýõ àþóëòàé áîäèñûí íýð, õèìèéí á¿òýö, ýëåêòðîí òîîëóóð, àâòîìàòæóóëñàí ñèñòåìèéí òóõàé çààëòóóä îðñîí áîëíî. Ýíýõ¿¿ ä¿ðìèéí äýýð äóðüäñàí îíöëîã, àíõ óäàà ìºðäºõ ãýæ áàéãàà, öààøèä æèë á¿ð, ýñâýë òîäîðõîé õóãàöààíä òîäîòãîë õèéõ áîëîìæ çýðýãò ¿íäýñëýí 7 á¿ëýã, 33 äýä á¿ëýãòýé õèéæ, ìîíãîë îðíû öàõèëãààíæóóëàëò, çóðàã òºñºë, áàðèëãûí àæèëä çîðèóëñàí õºðñ, öàã óóðûí õîëáîãäîëòîé 8 õàâñðàëò, ä¿ðýìä ò¿ãýýìýë õýðýãëýãäýõ íýð òîìú¸îíû Îðîñ-Àíãëè-Ìîíãîë ¿ãèéí òîâú¸ã çýðãèéã îðóóëæ áîëîâñðóóëàâ. “Öàõèëãààí áàéãóóëàìæèéí çóðàã òºñºë, óãñðàëòûí ä¿ðýì” íü äàðààõ ¿íäñýí á¿ëýã, ç¿éëýýñ á¿ðäýæ áàéãàà þì. ¯¿íä: 1. Åðºíõèé ä¿ðýì á¿ëýã íü öàõèëãààíû çóðàã òºñºë, áàðèëãà óãñðàëòûí àæëûí íèéòëýã ç¿éë, åðºíõèé øààðäëàãà, öàõèëãààí õàíãàìæ, öàõèëãààí øóãàì ñ¿ëæýýíèé äàìæóóëàõ óòñûã ñîíãîõ, öàõèëãààí àïïàðàò áîëîí áîãèíî çàëãàëòûí íºõöºë, öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèéã òîîöîîëîõ, ãàçàðäóóëãà, öàõèëãààí òîíîã òºõººðºìæèéí òóðøèëò çýðýã ç¿éëèéã áàãòààñàí áºãººä íèéòäýý 79 õóóäàñòàé.
  • 12. 2. Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷èéã äàìæóóëàõ á¿ëýãò öàõèëãààí äàìæóóëàõ óòàñ, 35 ê õ¿ðòëýõ õ¿÷äýëòýé ã¿éäýë äàìæóóëàõ øèí, 220 ê õ¿ðòëýõ õ¿÷äýëòýé êàáåëü øóãàìûã òàâèõ, ñóíãàõ çàð÷èì, 1 ê õ¿ðòëýõ áà 1 êÂ-îîñ äýýø õ¿÷äýëòýé àãààðûí øóãàìûã ñîíãîõ àðãà÷èëàë, õàìãààëàëòûí òóõàé àâ÷ ¿çñýí áîëíî. ̺í ÀØ-ûã áóñàä èíæåíåðèéí áàéãóóëàìæòàé îãòëîëöîõ, õàæóóãààð íü ºíãºðºõ òàëààð äýëãýðýíã¿é îðñîí áºãººä íèéòäýý 80 õóóäàñòàé. 3. Õàìãààëàëò áà àâòîìàòèê á¿ëýãò öàõèëãààí õàíãàìæ, øóãàì ñ¿ëæýýíèé õàìãààëàëòûã ñîíãîõ, ðåëå õàìãààëàëò áà àâòîìàòèê, òåëåìåõàíèêèéí á¿õ òºðëèéí õýðýãñýë, òºõººð㺺ð õýðõýí òîíîãëîõ òóõàé îðóóëñàí áàéíà. Õóóäàñíû òîî 50. 4. Õóâààðèëàõ áàéãóóëàìæ áà äýä ñòàíö á¿ëýãò õóâüñàõ ã¿éäëèéí 1 ê õ¿ðòëýõ áà òîãòìîë ã¿éäëèéí 1.5 ê õ¿ðòëýõ õ¿÷äýëòýé õóâààðèëàõ áàéãóóëàìæèéã áàéãóóëàõ, 1 êÂ-îîñ äýýø õ¿÷äýëòýé õóâààðèëàõ áàéãóóëàìæ áà äýä ºðòººã áàéãóóëàõ áîëîí àÿíãàíû õýò õ¿÷äëýýñ õàìãààëàõ, õóâèðãóóðûí äýä ºðòºº áà àêêóìóëÿòîðûí áàéãóóëàìæèéí òóõàé àâ÷ ¿çñýíýýñ ãàäíà öàõèëãààí òîíîã òºõººðºìæèéí áàéðøóóëàõ òàëààð õýä õýäýí ¿ç¿¿ëýõ çóðàã õàâñðàãäñàí áºãººä íèéò 61 õóóäàñòàé. 5. Öàõèëãààí õ¿÷íèé òºõººðºìæ, öàõèëãààíû áàéð á¿ëýãò öàõèëãààí ìàøèí, ãåíåðàòîð, ñèíõðîí êîìïåíñàòîð, õºäºëã¿¿ð áîëîí íèéòëýã çîðèóëàëòûí êðàí, ëèôòíèé öàõèëãààí õàíãàìæ, áàéãóóëàõ çàð÷èìûí òàëààð îðóóëñàí áºãººä 26 õóóäàñòàé. 6. Öàõèëãààí ãýðýëò¿¿ëýã áà îðîí ñóóö, îëîí íèéòèéí áàðèëãûí öàõèëãààí òîíîãëîë á¿ëýãò ýíý ÷èãëýëä õàìðàãäàõ ãàäíû áà äîòîðõ öàõèëãààí õàíãàìæ, ÷èìýãëýëèéí ãýðýëò¿¿ëýã, ¿çâýðèéí ãàçàð, êëóá, ñïîðòûí áàéãóóëàìæèéí öàõèëãààí ãýðýëò¿¿ëýã, õ¿÷íèé òîíîãëîëûã áàðüæ áàéãóóëàõ òóõàé îðóóëñàíààñ ãàäíà îð÷èí ¿åèéí ãýðýëò¿¿ëãèéí ñèñòåìèéí ººð÷ëºëòèéã àëü áîëîõîîð òóñãàõ ÷èãëýë áàðèìòàëñàí áîëíî. Íèéò 28 õóóäàñòàé. 7. Òóñãàé çîðèóëàëòûí òºõººðºìæèéí öàõèëãààí òîíîãëîë á¿ëýãò òýñðýõ áà ãàëûí àþóëòàé îð÷èíä öàõèëãààí òîíîãëîëûã õýðõýí òàâèõ, ÿìàð øààðäëàãà òàâèãäàõ òàëààð òîäîðõîé çààæ îðóóëñàí áºãººä øèíý ìàòåðèàëààð áàÿæóóëæ ºãñºí þì. ̺í öàõèëãààí õàëààëãûí áà ãàãíóóðûí öàõèëãààí òîíîãëîëä òàâèãäàõ øààðäëàãà, áàðüæ áàéãóóëàõ çàð÷èìûã òîäîðõîé îðóóëñàí áîëíî. “Öàõèëãààí áàéãóóëàìæèéí çóðàã òºñºë, óãñðàëòûí ä¿ðýì”-èéã áîëîâñðóóëàõäàà îëîí óäààãèéí ÿðèëöëàãà, ýêñïåðòèçèéí ø¿¿ìæýýñ ä¿ãíýëò õèéæ, îð÷óóëãûí íýð òîìú¸î çàðèì èëýðõèéëýëèéã õýðõýí çîõèöóóëàõ, ÿàæ á¿ëýãëýõ àñóóäëûã ÷óõàë÷èëæ, õýëýëöñýíèé ýöýñò îð÷óóëãûã íýã ìºð áîëãîæ, çàðèì ¿ã õýëëýãèéã õàâñàðãàõ, ìàíàé îíöëîãòîé óÿëäàí øèíý ç¿éë, çààëò îðæ áàéãàà, ÎÕÓûí ä¿ðìèéã ¿íäýñëýëã¿é õóóëáàðëàõ íü ¿ð ä¿íòýé áèø ãýæ ¿çñýíèé ¿íäñýí äýýð çàðèì äýä á¿ëãèéã, òóõàéëáàë îðîí ñóóö, îëîí íèéòèéí áàéãóóëàìæèéí öàõèëãààí òîíîãëîë ãýñýí äýä á¿ëýãò íýìýëò õèéæ øèëæ¿¿ëñýí áîëíî. Áàðèëãûí ñàëáàðò ìºðäºæ áàéãàà õóóëü ýðõ ç¿éí áàðèìò áè÷ãèéí øààðäëàãàíä íèéö¿¿ëýí “Öàõèëãààí áàéãóóëàìæèéí çóðàã òºñºë, óãñðàëòûí ä¿ðýì”-èéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàí áàòëóóëæ ìºðä¿¿ëýõýýð óã ä¿ðìèéí òàíèëöóóëãà, Øèíæëýõ óõààí òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí çºâëºëèéí øèéäâýð, Ñàéäûí òóøààëûí òºñºë çýðãèéã õàâñàðãàâ. ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÐÛÍ ÕÝÐÝÃƯ¯ËÝÃ× ÀÃÅÍÒËÀÃ-ÁÀÐÈËÃÀ, ÕÎÒ ÁÀÉÃÓÓËÀËÒ, ÍÈÉÒÈÉÍ ÀÆ ÀÕÓÉÍ ÃÀÇÀÐ
  • 13. Òºñºë ÁÀÐÈËÃÀ, ÕÎÒ ÁÀÉÃÓÓËÀËÒ, ÍÈÉÒÈÉÍ ÀÆ ÀÕÓÉÍ ÃÀÇÀÐ Øèíæëýõ óõààí, òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí õóðëààñ øèéäâýðëýñýí íü: 1. “Öàõèëãààí áàéãóóëàìæèéí çóðàã òºñºë, óãñðàëòûí ä¿ðýì”-èéã ÁÕÁÍÀÀÃ-ûí øèíæëýõ óõààí, òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí çºâëºëèéí õóðëààð õýëýëöýýä Äýä á¿òöèéí ßàìààð áàòëóóëæ, ìºðäºõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çýâ. 2. “Öàõèëãààí áàéãóóëàìæèéí çóðàã òºñºë, óãñðàëòûí ä¿ðýì” áîëîâñðóóëàõ àæèë äóóññàí òóë ÁÕÁÍÀÀÃ-ûí ØÓÒÈÑ-èéí ÝÕÈÑ-òàé 2002 îíû 8-ð ñàðä áàéãóóëñàí ãýðýýã äóóñãàâàð áîëãîõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çýâ.
  • 14. Цахилгаан техникийн хэмжилзїйн лавлах Хэмжигдэхїїн Урт Масс Хугацаа Гїйдлийн хїч Хурд Хурдатгал Ажил, эрчим хїч Хїч Чадал Цахилгааны тоо Хїчдэл, цахилгаан хєдєлгєгч хїч Цахилгаан багтаамж Гїйдлийн нягт Цахилгаан эсэргїїцэл Цахилгаан дамжуулац Хувийн эсэргїїцэл Хуурмаг чадал Соронзон урсгал Соронзон нєлєєлгє Соронзон орны хїчлэг Нэгжийн нэр Нэгжийн хэмжээ Їндсэн хэмжигдэхїїн метр М килограмм Кг секунд С ампер А Механик хэмжигдэхїїн секундэнд метр М/с секунд2-д метр М/с2 жоуль буюу Кг.м2/с2=Ж ватт-сек ньютон Кг.м2/с2=Ж/м ватт Кг.м2/с3=В.А Цахилгаан хэмжигдэхїїн кулон А.с=Кл Тэмдэглээ М Кг С А m kg S A М/с М/с2 Ж M/s M/s2 J Н Вт N W Кл C вольт Кг.м2/А.с2=В В V Фарад А2с3/кг.м2=с/Ом Ф F Кв.метр ампер Ом А/м2 Кг.м /А2с3=с/Ом А/м2 Ом A/m2 W Сименс А/м2 См S Метрт ом Ом.м Ом.м W.m Вар Вар Var Вебер Кг.м2/с3 Соронзон хэмжигдэхїїн В.с Вб Wb Тесла В.с/м2 Т T Метрт ампер А/м А/м A/m кгс.м 0.102 3.67*105 1 427 Ккал 2.39*104 860.0 2.34*10-3 1 м.х. 1.36*10-3 1.33*10-2 1 5.69 Ккал/с 1.107 2.34*10-3 0.176 1 2 Эрчимийг шилжїїлэх хїснэгт 1Ж 1кВтц 1 кгс.м 1 ккал/с Ж 1 360*106 9.81 4.19*103 кВтц 2.78*10-7 1 2.72*10-6 1.16*10-3 Чадлыг шилжїїлэх хїснэгт 1 Вт 1 кгс.м/с 1 м.х. 1 ккал/с Вт 1 9.81 736 4.19*103 Кгс.м/с 0.120 1 75 427
  • 15. БД 43-101-03 БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 1.1. ЕРЄНХИЙ ХЭСЭГ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт 1.1.1 Монгол Улсын Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн байгууламжийн дїрэм (ЦТТБД)-д Монгол улсын “Барилгын хууль”, “Эрчим хїчний тухай хууль”, Засгийн газраас баталсан “Цахилгаан эрчим хїч хэрэглэх дїрэм”, Дулааны эрчим хїч хэрэглэх дїрэм”, “Монгол улсын нутаг дэвсгэрт баригдах барилга байгууламжийн зураг тєсєл боловсруулах журам” БНбД 11-03-02, бусад холбогдолтой тєрєл бїрийн “Барилгын норм ба дїрэм” (цаашид БНбД гэх) зэрэг техникийн баримт бичгийн дагуу цахилгаан эрчим хїчний їйлдвэрлэл, хуваарилалт, хэрэглээний техник, технологид гарч байгаа шинэлэг зїйл, улс орны цаг уур, эдийн засгийн онцлог нєхцєл байдлыг тусгах зорилт тавьсан болно. “Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн байгууламжийн дїрэм” (цаашид Дїрэм гэх)-ийг шинээр барьж байгуулж байгаа, цаашид байгуулах, улмаар єргєтгєл, шинэтгэл хийх нийтлэг зориулалтын цахилгаан тоног тєхєєрємж болон тусгай зориулалтын, шинэ хийц загварын цахилгаан тоног тєхєєрємж, байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын бїх тєрлийн ажлыг гїйцэтгэх, удирдан зохион байгуулахад мєрдєхєєс гадна ашиглалтын нєхцєлд шалган зааварлахад хэрэглэнэ. Энэхїї дїрмийн 6, 7-р бїлэгт дурдагдаагїй гадаадаас шинээр орж ирж байгаа тусгай зориулалтын цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хувьд тїїнийг дагалдах захирамжлах техникийн баримт, бичгээр журамлана. Дїрмийн їндсэн шаардлагыг энэхїї дїрэмд дурдсан цахилгаан тоног тєхєєрємжтэй хийц, ажиллах нєхцєлєєрєє адил тєстэй цахилгаан тоног тєхєєрємж, байгууламжинд хэрэглэж болно. Ажиллаж байгаа цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хувьд энэхїї дїрмийн зарим шаардлагыг цахилгаан тоног тєхєєрємжтэй адилавтар байвал, дїрэмд авч їзсэн цахилгаан тоног тєхєєрємжтэй ерєнхий їзїїлэлтээрээ тохирч байвал, хэрэв єргєтгєх зардал нь техник-эдийн засгийн тооцоогоор батлагдаж байвал, хэрэв єргєтгєл нь аюулгїй ажиллагааны шаардлагыг хангахад чиглэгдсэн бол ашиглахыг зєвшєєрнє. Єргєтгєл хийж, шинэчилж байгаа цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хувьд энэхїї дїрмийн шаардлагууд нь цахилгаан тоног тєхєєрємжийн шинэтгэл хийгдэх хэсэгт, тухайлбал, богино залгалтын гїйдлийн нєхцєлєєр солих шаардлагатай байгаа тєхєєрємжинд хамаарагдана. 1.1.2 ЦТТБД-ийн дагуу цахилгаан тоног тєхєєрємжийн зураг тєсєл угсралтын ажилд тоног тєхєєрємж, материалыг сонгохдоо Монгол орны байгаль, цаг уурын нєхцєлд тохирсон, эрїїл ахуйн болон галын аюулгїйн шаардлага хангасан, улмаар хїрээлэн байгаа орчиндоо сєрєг нєлєєлєлгїй, Олон улсын стандартын шаардлагатай нийцэж байвал зохино. Энэхїї Дїрэмд дээрх шаардлагуудыг авч їзсэнээс гадна цахилгаан тоног тєхєєрємж, тэдгээрийн ашиглалт, туршилтын явцад зайлшгїй хийгдэх тєлєвлєгєєт урьдчилан сэргийлэх їзлэг, тохируулга, засвар, тїїнчлэн аюулгїй ажиллагааны ба техникийн ашиглалтын дїрмийн шаардлагаар їечлэн хийгдэх сургалт, їйлчилгээний хїмїїсийн їзлэг, шалгалтын їр дїнг ашиглаж боловсруулсан болно. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 11
  • 16. БД 43-101-03 1.1.3 Цахилгаан тоног тєхєєрємж (ЦТТ) гэж цахилгаан эрчим хїчийг їйлдвэрлэх, хувиргах, хувьсгах, дамжуулах, хуваарилах ба эрчмийн єєр тєрєлд хувиргах зориулалттай машин, тєхєєрємж, шугам, туслах тоноглол, байгууламж (тэдгээрийг суурилуулсан барилга байгууламж)ын бїрдлийг нэрлэнэ. Цахилгаан тоног тєхєєрємжийг цахилгааны аюулгїйн нєхцлєєр (їйлчлэх хїчдлийн утгаар нь) 1 кВ хїртэл ба 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй гэж ангилна. 1.1.4 Ил буюу гаднах цахилгаан тоног тєхєєрємж гэж атмосфер, хїрээлэх орчин, цаг уурын їйлчлэлээс байшин, барилгаар хамгаалагдаж халхлагдаагїй цахилгаан тоног тєхєєрємжийг нэрлэнэ. Мєн саравч (асар), сараалж тор, хашлагаар халхласан бол гаднах гэж їзнэ. Хаалттай буюу дотор байрлуулах цахилгаан тоног тєхєєрємж гэж атмосферийн гадны їйлчлэлээс хамгаалагдсан барилга байшингийн дотор байрлах цахилгаан тоноглолыг нэрлэнэ. 1.1.5 Зєвхєн мэргэжсэн їйлчилгээний хїмїїс (1.1.14) орох эрхтэй цахилгаан тоног тєхєєрємж байрлах тухайлбал тороор тусгаарлагдсан байрны хэсгийг цахилгаан байр гэнэ. 1.1.6 Агаарын харьцангуй чийглэг нь 60 %-иас хэтрэхгїй бол хуурай байр гэнэ. Тийм байранд 1.1.9-1.1.12-д заасан нєхцєл бїрдээгїй бол ердийн байр гэж нэрлэнэ. 1.1.7 Уур ба усжих конденсат чийг богино хугацаанд бага биш хэмжээгээр ялгарах байрыг чийгтэй байр гэж нэрлэнэ. Харин агаарын харьцангуй чийглэг нь 60%-иас их, 75 %-иас хэтрэхгїй байна. Агаарын харьцангуй чийглэг нь удаан хугацааны 75 %-иас дээш байх байрыг нойтон байр гэнэ. 1.1.8 Агаарын харьцангуй чийглэг 100 % орчимд, (байрны тааз, хана, шал ба доторх тоноглол нь чийгээр бїрхэгдсэн) байвал онцгой нойтон байр гэж нэрлэнэ. 1.1.9 Тєрєл бїрийн дулаан (цацраг)-ны їйлчлэлээр халуун нь тогтмол буюу тодорхой (1 хоногоос илїї) хугацаанд +35 °С (жишээлбэл, хатаагуур, хатаалгын ба шатаах пийшин, зуухны газар г.м)-ын температуртай байрыг халуун байр гэнэ. 1.1.10 Їйлдвэрлэлийн нєхцєлтэй уялдан їїссэн тоос нь дамжуулах утсанд суух, машин тєхєєрєгийн дотор нэвтрэх хэмжээнд хїрсэн байрыг тоостой байр гэнэ. Тоостой байрыг гїйдэл дамжуулах ба дамжуулахгїй гэж хоёр ангилна. 1.1.11 Тогтмол буюу тодорхой хугацаанд хортой уур, хий, шингэн агуулж байдаг, улмаар цахилгаан тоноглолын тусгаарлага ба гїйдэл дамжуулах хэсгийг гэмтээх болох хєгц, хаг їїсч, хуримтлагдах нєхцєлтэй байрыг химийн идэвхтэй ба органик орчинтой байр гэнэ. 1.1.12 Цахилаан гїйдлийн нэрвэгдэл ба нєлєєлєлєєр хїмїїс гэмтэх, амь насаа алдаж болох аюултай байрыг дараах ангилалд хуваана. Їїнд: 1. 2 ба 3-д заасан хэт аюултай ба онцгой аюултай нєхцєл бїрдээгїй байрыг аюулгїй байр гэнэ. 2. Дараах нєхцлийн аль нэгээр нь буюу хавсран тодорхойлогдох байрыг хэт аюултай байр гэнэ. Їїнд: · Нойтон (1.1.8) ба гїйдэл дамжуулах тоостой (1.1.10) байр, · Гїйдэл дамжуулах шалтай (металл, шороон, тємєр-бетон, тоосго) байр, · Халуун (1.1.9) байр, · Хїмїїс нь газар, барилгын тємєр бїтээц, технологийн тєхєєрєг, механизмтай холбогдсон хэсэг нэг талаас, нєгєє талаас цахилгаан тоноглолын тємєрлєг их биетэй нэгэн зэрэг хїрэлцэх боломжтой байр. 1.1.13 Дараах нєхцлєєс аль нэгээр нь тодорхойлогдох байрыг онцгой аюултай байр гэнэ. Їїнд: · Онцгой нойтон (1.1.8) байр, · Химийн идэвхтэй буюу органик орчинтой (1.1.11) байр, · Хоёр ба тїїнээс дээш хэт аюултай нєхцєл (1.1.12-ын 2) нэгэн зэрэг бїрдсэн байр. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 12
  • 17. БД 43-101-03 Ил буюу гаднах цахилгаан тоног тєхєєрємжийг байрлуулах дэвсгэр газарт хїмїїс цахилгаан гїйдэлд гэмтэх, нэрвэгдэж болох, улмаар амь насанд халтай гэж їздэг тул тїїний онцгой аюултай байрын тоонд оруулах нь зїйтэй. 1.1.14 Тос дїїргэмэл цахилгаан тєхєєрєг гэж тоноглолын ердийн нєхцєлд очлох болон нум їїсэх зарим хэсгїїд хоорондоо буюу орчины агаараар дамжин хїрэлцэх боломжийг хязгаарлахын тулд (тусгай) тосонд дїрж суулгасан цахилгаан тоноглолуудыг нэрлэнэ. Тоноглолын параметрийн хэвийн (нэрэлсэн, номиналь) утга гэж їйлдвэрлэгчдээс цахилгаан тоног тєхєєрємжийг нийлїїлэхдээ техник, технологийн хувьд тогтоосон дээд їзїїлэлтийг нэрлэх буюу энэ нь ашиглалт-туршилтын тооцоонд тогтмол байх ба харьцуулах анхдагч параметр нь болох ёстой. Мэрэгжсэн їйлчилгээний хїмїїс гэж цахилгаан тоног тєхєєрємжийн ашиглалтын явцад аюулгїй ажиллагааны техникийн мэргэжлийн зэрэгтэй, єгєгдсєн ажилд (тушаалаар) заавал мэдэх зїйл, цар хэмжээний мэдлэгийг урьдчилан шалгуулж, тусгай бэлтгэгдсэн нэг ба бїлэг хїмїїсийг нэрлэнэ. 1.1.15 Энэхїї Дїрмийн шаардлагыг заавал биелїїлэх їїднээс “ёстой”, “мєрдєнє”, “шаардлагатай”, “зохино”, зїйтэй” гэсэн їгс, эсвэл тэдгээрийг хамтатган хэрэглэх нь зїйтэй. “Дїрэм мэт, дїрмийн дагуу, ёсоороо бол” їгс нь єгєгдсєн шаардлага давамгайлах чанартайг єгїїлэхээс гадна їїнээс ухрах нь заавал їндэслэлтэй, баримттай байх ёстойг илэрхийлэх болно. Харин “Зєвшєєрнє”, “болно” гэдэг їг нь єгєгдсєн техникийн ба шийдлийг тухайн байдлаас болж зайлшгїй хийхээс тїдгэлзэж болох боловч їїнийгээ батлах їйлдэл, баримт тооцоог хавсаргах шаардлагатайг анхаарах ёстой. “Зєвлєж байна” гэсэн їгийг єгєгдсєн шийдэл нь хамгийн зєв оновчтой боловч заавал биелїїлэх шаардлагагїй гэж ойлгож болно. Дїрэмд орсон нормчлогдсон хэмжигдэхїїн, тоон єгєгдлийн утгатай холбогдон заагдсан “багагїй” гэдгийг хамгийн бага утга, “ихгїй” гэдгийг хамгийн их утга гэж гэж авна. Дїрэмд “хїртэл” ба “тїїнээс” гэж заагдсан хэмжигдэхїїний утгыг авахдаа зєвхєн тухайн тоог нь оруулж авах зарчимыг баримитлах ёстой. Хамгийн зохистой хэмжээ, нормыг сонгож авахдаа цахилгааны ба гал (тїймэр)-ын аюулгїй ажиллагааны шаардлага, ашиглалт угсралтын туршилагыг иш їндэс болгоно. Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн угсралтын ерєнхий заалт 1.1.16 Суурилуулах (тавигдах) гэж байгаа цахилгаан тоног тєхєєрємжийн бїрдэлд орох цахилгаан тоноглол, материалыг Монгол улсын УСТ ба тогтоогдсон журмаар батлагдсан техникийн нєхцєлийг шаардлагыг хангасан байвал зохино. Хэрэглэх машин, тоноглол, багаж хэрэгсэл бусад цахилгаан тєхєєрєг, тїїнчлэн кабель, дамжуулах утасны хийц, гїйцэтгэл, тавих арга ба тусгаарлагын зэрэглэл нь дїрмийн холбогдох бїлгїїдэд заасан шаардлагаар барих сїлжээ, цахилгаан тоног тєхєєрємж, хїрээлэх орчны нєхцєлтэй харгалзан тохирч байвал зохино. Цахилгаан тоног тєхєєрємжийг бїрдїїлж байгаа цахилгаан машин, тоноглол, хэрэгсэлийн хийц, бїтээц, тусгаарлагын ангилал, тавих арга; кабель ба утасны нормчлогдсон, баталгаатай, тооцооны ба горимын тодорхойломж нь тухайн цахилгаан тоног тєхєєрємж, сїлжээний ажлын нєхцєлтэй харгалзан таарч байх ёстой. Иймээс цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хийц нь хїрээлэх орчны їйлчлэл болон дээрх шаардлагатай уялдан зогсож байхаар бїрээс, тулгуур, ивээс, тулаас (шон, тавцан)-тай байх ёстой. 1.1.17 Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн барилгын ба ариун цэвэр-техникийн хэсэг (барилгын бїтээц, тїїний элементїїд, дулаацуулга, салхилуулга, усан хангамж г.м) нь энэхїї дїрэмд орсон нэмэгдэл шаардлагыг заавал хангахаас гадна Монгол улсад мєрдєж байгаа бусад “Барилгын норм ба дїрэм”-тэй харгалзан тохирч байвал зохино. 1.1.18 Цахилгаан тоног тєхєєрємж нь хїрээлэн байгаа орчныг бохирдуулахгїй байх, хортой буюу саад болох шуугиан, доргилт, цахилгаан ороноос хамгаалах талаар мєрдєж байгаа захирамжлах баримт бичгийн шаардлагыг хангах ёстой. Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн зураг тєсєлд хог, хаягдлыг тухайлбал, химийн бодис, тос, техникийн ус зэргийг цуглуулах, зайлуулах арга хэмжээг тусгаж єгєх ёстой. Мєн хїрээлэн байгаа орчныг хамгаалах мєрдєгдєж байгаа шаардлагатай уялдуулан тухайн хогийг усан сан, борооны ус цуглуулах систем, гуу жалга болон эдгээр хогийг зориулалтгїй нутаг дэвсгэрт хаяхыг хориглоно. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 13
  • 18. БД 43-101-03 1.1.19 Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн бїрдэлт, схем сонгох зураг тєсєл хийхдээ заавал техник эдийн засгийн харьцуулалтын їндсэн дээр энгийн, найдвартай схем хэрэглэх, ашиглалттуршилтыг тооцож шинэ техник нэвтрїїлэх, єнгєт тємєрлєг, бусад ховор материалыг бага, хэмнэлттэй зарцуулах зарчмыг тусгах ёстой. Цахилгааны буюу хєрсний зэврэлт їїсэх аюултай нєхцєл бїхий бїс нутагт барилга байгууламж, тоног тєхєєрємж, дамжуулах хоолой ба бусад газрын доорхи инженерийн сїлжээг хамгаалах арга хэмжээг тусгаж єгвєл зохино. 1.1.20 Цахилгаан тоног тєхєєрємж, тїїний хэсэг, эд анги тус бїрийн схем нь энгийн, харагдахуйц; бичлэг, тєрєлжилт нь нэг маягийн; єнгєєр ялган танихад хялбар байх нєхцлийг хангах ёстой. 1.1.21 Цахилгаан тоног тєхєєрємж бїрт нэгэн тєрлийн шиний їсэг тоон ба єнгєний тэмдэглээ адилхан байх ёстой. Шин нь дараахь ялгац єнгє, тэмдэглээтэй хийгдсэн байвал зохино. Їїнд: 1. Гурван фазын хувьсах гїйдлийн хувьд: А фазын шинийг шар єнгєєр, В-г ногооноор, С-г улаанаар, ажлын нойлтуулгын шин (N)-ийг цэнхэр єнгєєр будах ба нойлын хамгаалалтын їїрэг гїйцэтгэх нєхцєлд шар ногоон єнгийн тууш зураас гаргаж тэмдэглэнэ. 2. Нэг фазын хувьсах гїйдлийн хувьд: Тэжээлийн їїсгїїрийн ороомгийн эхтэй холбогдсон А шинийг шар єнгєєр; ороомгийн тєгсгєлтэй холбогдсон В шинийг улаан єнгєєр тэмдэглэнэ. Нэг фазын гїйдлийн шин нь 3 фазын системийн шинээс салбарласан бол тухайн фазыг харгалзах шинийн єнгєєр тэмдэглэнэ. 3. Тогтмол гїйдлийн хувьд: Эерэг шин (+)-ийг улаан, сєрєг (-)-ийг хєх єнгєєр будаж єгєх ба ажлын нойл (М)-ийг цэнхэрээр тэмдэглэнэ. 4. Бэлтгэлд ба нєєцєнд байгаа їндсэн шинийн хувьд: Хэрэв бэлтгэл шин нь їндсэн шинийн аль нэгийг орлох бол тїїнийг їндсэн шинийн єнгєєр хєндлєн зурвас тавьж тэмдэглэнэ. Єнгєний тэмдэглээ нь тїїний бїх уртын дагууд хийгдсэн бол хїчтэй хєргєлттэй буюу зэврэлийн эсрэг хамгаалалттай шин болохыг илтгэнэ. Єнгєний тэмдэглээг шинийн бїх уртын дагуу биш, зєвхєн шиний холбогдох хэсэгт: єнгєний, зєвхєн їсэг-тоон тэмдэглээ, эсвэл єнгєний ба їсэг-тоон тэмдэглээ хосолсон байхыг зєвшєєрнє. Хэрэв тусгаарлагагїй шин нь тухайн їед хїчдэлтэй, їзлэг хийх боломжгїй бол тэмдэглээ хийхгїй байхыг зєвшєєрнє. Энэ нь цахилгаан тоног тєхєєрємжийг їйлчлэх їеийн аюулгїй ажиллагааны болон харагдах тодорхой байдлыг бууруулахгїй байх ёстой. 1.1.22 Хуваарилах байгууламжид шинийг байрлуулахдаа дараах журмыг баримтлах шаардлагатай. Їїнд: 1. Гурван фазын хувьсах гїйдэлтэй, хаалттай хуваарилах байгууламж (бэлэн хийцийн бїрдмэл хуваарилах байгууламжнаас бусад)-нд шинийг байрлуулахдаа дараахь нєхцлийг биелїїлэх ёстой. Тухайлбал, * Цуглуулах ба тойруу шин, тїїнчлэн бїх тєрлийн секц холбох шин босоо байрлалтай байвал А-В-С гэж дээрээс нь доош нь, хэрэв хэвтээ, налуу, гурвалжин байрлалтай байвал їйлчилгээний гудамаас хамгийн хол шинийг А, дундахыг В, ойрхоныг нь С; * Цуглуулах шинээс салбарласан бол їйлчилгээний гудамаас (хэрэв гурван гудамтай бол дундаас нь) харж зїїнээс нь баруун тийш А-В-С гэж байрлуулна. 2. Гурван фазын хувьсах гїйдэлтэй, нээлттэй хуваарилах байгууламжинд дараахь нєхцлийг биелїїлэх ёстой. Тухайлбал, * Цуглуулах ба тойруу шин, тїїнчлэн бїх тєрлийн секц холбох шин, шїнтлэх холбоос, цагираг бїдїївчин дахь холбоостой бол зэрэгт ерєнхий трансформаторын єндєр хїчдэлтэй шинийн А талаас, * Ил хуваарилах байгууламжид цуглуулах шиний салбарлалтыг трансформаторын шин талаас харахад шиний холболтын байрлал нь зїїнээс баруун тийш А-В-С нєхцєлийг хангах естой. Шїїгээн дэх салбарласан шинийн байрлал нь цуглуулах шинтэй харьцуулахад тэдгээрийн байрлалаас хамааралгїй, ижилхэн дараалалтай байвал зохино. 3. Тогтмол гїйдэлтэй хэлхээнд шин нь дараахь байрлалын нєхцлийг хангах ёстой. Їїнд: * Цуглуулах шин босоо байрлалтай бол дээд талд нь М, дундах нь(-), доодох нь(+); * Цуглуулах шин хэвтээ байрлалтай бол їйлчилгээний гудамаас шинийг харахад хамгийн алс байгаа нь М, дундах нь (-), ойрхон нь (+); БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 14
  • 19. БД 43-101-03 * Цуглуулах шинийн салбарлалтанд бол їйлчилгээний гудамаас харахад зїїн талын шин нь М, дундах нь (-), баруун нь (+) байна. Зарим онцгой тохиолдолд, тухайлбал, дээрхи шаардлагыг биелїїлэхэд цахилгаан тєхєєрємжинд онцгой хїндрэл учруулах (жишээлбэл, цахилгаан дамжуулах агаарын шугамын утасны байрлалыг єєрчлєхєд дэд станцын ойролцоо тусгай тулгуур босгох зайлшгїй шаардлага гарах г.м) буюу дэд станц дээр хїчдэлийг 2 ба тїїнээс илїї шатлалаар хувьсгах хэрэгцээ гарвал дээрхи шаардлагаас татгалзахыг зєвшєєрнє. 1.1.23. Їйлчилгээний ба гадны хїмїїсийн аюулгїй байдлыг дараах замаар хангана. Їїнд: · Тогтоосон (тооны) тусгаарлагыг хэрэглэх, шаардлагатай гэж їзвэл нэмэгдїїлэх, · Давхар тусгаарлагыг хэрэглэх, · Гїйдэл дамжуулах хэсэг хїртлэх тогтоосон зайг мєрдєх, гїйдэл дамжуулах хэсгийг халхалж хаалт, хашлага хийх, · Санамсаргїй хїчдэлтэй тоног тєхєєрємжийг найдвартай хурдан їйлчилгээтэй автоматаар шугам сїлжээний гэмтэлтэй хэсгийг хамгаалалтаар тус тус хамгаалах, · Санамсаргїй хїчдэлтэй болсон цахилгаан тоног тєхєєрємж, сїлжээний гэмтэлтэй хэсгийг найдвартай, хурдан їйлчилгээтэй автоматаар таслах, · Алдаатай їйлдэл хийх ба гїйдэл дамжуулах хэсэгт хїрэлцэх явдлыг сэргийлэх зорилгоор тїгжих, цоожлох, хязгаарлах, хориглох хэрэгсэл тавих, · Тусгаарлага гэмтэсний улмаас цахилгаан тоноглолын их бие нь хїчдэлтэй болж мэдэх, цахилгаан тєхєєрємжийн элемент, тїїний их биеийг газардуулах буюу нойлтуулах, · Потенциалыг тэгшитгэх, · Хуваагч трансформаторыг хэрэглэх, · 50 Гц-ийн давтамжтай хувьсах гїйдлийн хувьд 42 (50) В тїїнээс доош, тогтмол гїйдлийн хувьд110 В тїїнээс доош хїчдэлийг хэрэглэх, · Урьдчилан анхааруулж сануулах дохиолол, бичээс, зурагт хуудас хэрэглэх, · Цахилгаан орны хїчлэгийн бууруулах тєхєєрємж хэрэглэх, · Цахилгаан орны хїчлэг нь зєвшєєрєгдєх нормоос хэтэрч болох цахилгаан тєхєєрємжинд цахилгаан орны їйлчлэлээс хамгаалах зориулалттай хэрэгслийг ашиглах г.м. 1.1.24. 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй цахилгаан тєхєєрємж бїхий байранд тусгаарлагагїй ба тусгаарлагатай гїйдэл дамжуулах хэсгийг хїрэлцэх хїчдэлийн хамгаалалтгїйгээр, єєрєєр хэлбэл тухайн нєхцєлд ийм тєрлийн хамгаалалт ямар нэг єєр зорилгоор (жишээлбэл, механик їйлчлэлээс хамгаалах г.м) шаардлагагїй бол байрлуулахыг зєвшєєрнє. Харин цахилгаан тоноглолын хэсэгт хїрэлцэх їйлдлийн їед хэвийн їйлчилгээ хийх, явуулах їед аюулгїй байх ёстой. 1.1.25. Орон сууц, олон нийтийн барилга байгууламж, тїїнтэй тєстэй байруудад гїйдэл дамжуулах хэсгийг хааж хаших, хязгаарлах, зориулалтын хашлага нь битїї хаалттай, їйлдвэрийн цахилгааны байранд битїї хаалттай, торон ба сараалжин нїхтэй байхыг зєвшєєрнє. Хязгаарлах ба хааж хаших бїх тоноглол нь тїлхїїр, багаж хэрэгслэлийн тусламжтайгаар нээж хаах, авах боломжтой хийгдвэл зохино. 1.1.26. Бїх тєрлийн хязгаарлах хаалт хашлага нь тухайн нєхцєлд тохирсон хангалттай механик бєх бат байх ёстой. 1 кВ тїїнээс дээш хїчдэлтэй байранд хязгаарлах хашлагын, тємєр хийцийн ялтасны зузаан нь 1 мм-ээс багагїй байх ёстой. Дамжуулах утас, кабелийг механик гэмтлээс хамгаалах зориулалттай хэрэгсэл нь аль болохоор тухайн машин, багажын хийцэд суулгах буюу оруулж хийгдсэн байвал зохистой. 1.1.27. Їйлчилгээний хїмїїсийг нь цахилгаан гїйдлийн нэврэгдэл, цахилгаан нумны їйлчлэл г.м-ээс сэргийлэх, хамгаалахын тулд бїх цахилгаан тоног тєхєєрємжийг хамгаалах хэрэгсэл, мєн “Ашиглаж байгаа цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хамгаалах хэрэгслэлийг турших ба хэрэглэх дїрэм”-ийн дагуу анхны тусламж їзїїлэх хэрэгсэлээр тус тус хангаж єгсєн байх ёстой. Тос дїїргэмэл аппарат, хэрэгсэл, кабель, тїїнчлэн тос, лак, хар тос г.м-ээр бїрхїїлсэн буюу нэвчїїлсэн цахилгаан тоноглолоос бїрдсэн галын болон, тэсрэх аюултай цахилгаан тоног тєхєєрємж нь энэхїї дїрмийн харгалзах 7.1 ба 7.2 бїлгїїдэд тусгагдсан шаардлага биелэгдэж байх ёстой. Ийм тєрлийн цахилгаан тоног, тєхєєрємжийг ашиглалтанд єгєхдєє мєрдєгдєж байгаа журмын дагуу гал эсэргїїцэх багаж, эд хэрэгсэл, материалаар хангасан байвал зохино. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 15
  • 20. БД 43-101-03 Цахилгаан тоног тєхєєрємжийг эрчим хїчний системд холбох 1.1.28. Цахилгаан тоног тєхєєрємжийг эрчим хїчний системд холбохдоо Монгол улсын “Эрчим хїчний тухай хууль”, Засгийн газрын баталсан “Цахилгаан эрчим хїч хэрэглэх дїрэм”, “Эрчим хїчний шугам сїлжээг хамгаалах дїрэм-ийн дагуу гїйцэтгэнэ. Цахилгаан тоног тєхєєрємжийг ашиглалтад єгєх 1.1.29. Шинээр баригдсан, шинэчлэн тєхєєрємжилж єргєтгєсєн, цахилгаан тоног тєхєєрємж, тэнд тавигдсан цахилгаан аппарат хэрэгсэл нь хїлээн авах, хїлээлгэн єгєх туршилтанд орох ёстой (бїлэг 1.7-г їзэх). Шинээр баригдсан, шинэчлэн тєхєєрємжилж єргєжсєн цахилгаан тоног тєхєєрємжийг ашиглалтанд оруулахдаа мєрдєгдєж байгаа журмын дагуу хїлээн авсны комиссын дїгнэлтийг їндэслэн байнгын ашиглалтанд авна. 1.2. ЦАХИЛГААН ХАНГАМЖ БА ЦАХИЛГААН ШУГАМ СЇЛЖЭЭ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт 1.2.1 Дїрмийн энэхїї бїлэг нь цахилгаан хангамжийн бїх систем, шугам сїлжээнд хамаарагдана. Газрын доорх, уурхайн болон зїтгїїр-татуургын зэрэг бусад тусгай зориулалтын цахилгаан хангамжийн систем нь энэ бїлгийн шаардлагаас гадна тухайн їйлдвэрийн тусгай дїрмийн шаардлагатай давхар нийцэж байх ёстой. 1.2.2 Єєр хоорондоо цахилгаан, дулааныг їйлдвэрлэх, хувиргах, хуваарилах, їйлдвэрлэлийн їргэлжилсэн тасралтгїй процессийн нэгдмэл горимоор холбоотой, горимын ерєнхий удирдлага бїхий цахилгаан станц, цахилгаан ба дулаан шугам сїлжээний нэгтгэлийг эрчим хїчний систем (ЭХС) гэнэ. Эрчим хїчний системийн цахилгаан станц, цахилгаан шугам сїлжээний цахилгаан тоног тєхєєрємжийн нэгтгэлийг ЭХС-ийн цахилгаан хэсэг гэнэ. 1.2.3. Цахилгаан эрчим хїчийг їйлдвэрлэх, дамжуулах, хуваарилах ба хэрэглэх г.м. технологийн процессийн нэгдэлтэй эрчим хїчний системийн цахилгааны хэсэг, тїїнээс тэжээгдэж байгаа хэрэглэгчдийг цахилгаан хангамжийн эрчим хїчний систем гэнэ. * Хэрэглэгчдийг цахилгаан эрчим хїчээр хангахыг цахилгаан хангамж гэнэ. Хэрэглэгчдийг цахилгаан эрчим хїчээр хангах зориулалттай цахилгаан тоног тєхєєрємжийн нэгдлийг цахилгаан хангамжийн систем гэнэ. * Эрчим хїчний системээс холбогдсон хэрэглэгчдийн цахилгаан хангамжийг тєвлєрсєн цахилгаан хангамж гэнэ. * Тодорхой бїс нутагт баригдсан цахилгаан эрчим хїчийг дамжуулж, хуваарилах зориулалттай цахилгаан тоног тєхєєрємж, дэд єртєє, хуваарилах байгууламж, гїйдэл дамжуулах агаарын ба кабель шугамын нэгдлийг цахилгаан сїлжээ гэнэ. * Цахилгаан эрчим хїчийг єєр тєрлийн эрчим хїчинд хувиргах зориулалттай цахилгаан хэрэгсэл, тоноглол, тєхєєрєг, механизм зэргийг цахилгаан эрчим хїчний хїлээн авагч (цахилгаан хэрэгсэл) гэж нэрлэнэ. * Тодорхой нутаг дэвсгэрт байрлах, технологийн процессоор холбоотой цахилгаан эрчим хїчний хэрэглэгч нэг буюу бїлэг хїлээн авагчдыг цахилгаан эрчим хїчний хэрэглэгч, цахилгаан эрчим хїчний хэрэглэгчид гэнэ. 1.2.4. Цахилгаан эрчим хїчний хїлээн авагч ба бїлэг хэрэглэгчдийн тэжээлийн хамааралгїй бие даасан їїсгїїр гэж цахилгаан хэрэглэгчдийн тэжээлийн їїсвэр нь доголдох, тасрах, єєр хэрэглэгчдийг тэжээх зэрэг аваарийн горимын дараа хїчдэл нь энэхїї дїрмээр тогтоогдсон хязгаарт баригдаж байх тэжээлийн їїсгїїрийг нэрлэж болно. Тэжээлийн їл хамаарах (хамааралгїй) эх їїсвэрийн тоонд нэг ба хоёр цахилгаан станц, дэд станц, тэжээлийн хоёр секц буюу шиний систем орно. Гагцхїї дараах хоёр нєхцєл нэгэн зэрэг биелэгдэж байх ёстой. Їїнд: * Шиний систем буюу секц бїр нь їл хамаарах тэжээлийн їїсгїїрээс тэжээлтэй байх, БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 16
  • 21. БД 43-101-03 * Шиний секц (систем) нь єєр хоорондоо холбоогїй, эсвэл аль нэг шиний секцийн хэвийн ажиллагаа алдагдахад хїрвэл автоматаар таслагдах холбоотой байх; Ерєнхий шаардлага 1.2.5. Цахилгаан хангамжийн ба цахилгаан тоног тєхєєрємжийн угсралт, шинэчлэлтийн зураг тєслийг боловсруулахдаа дараах асуудлыг авч їзэж, шийдвэрлэх ёстой. Їїнд: * Цахилгаан шугам сїлжээг шинээр байгуулахдаа тухайн орон нутгийн цахилгаан эрчим хїчний системийн ба цахилгаан хангамжийн хєгжлийн хэтийн тєлєвийг хуучин ба шинээр баригдах цахилгаан сїлжээтэй нь буюу шинээр байгуулах єєр зориулалтын, єєр хїчдэлийн сїлжээтэй нь тус тус харьцуулах; * Цахилгаан сїлжээний їйлчлэх бїс нутагт байрлах бїх цахилгаан хэрэглэгчдийг тэдгээрийн харъяалалыг їл хамааруулан тєвлєрсєн цахилгаан хангамжинд бїрэн хамруулах бололцоог эрж хайх; * Хэтийн тєлєвийн хєгжилтэй уялдуулан тухайн цахилгаан системд тодорхойлогдох хязгаарлах богино залгалтын гїйдлийн шатлалыг тївшин бїрт нь авч їзэх; * Цахилгаан эрчмийн алдагдлыг бууруулах асуудлыг авч їзэх, г.м. Їїний тулд дотоод ба гадаад цахилгаан хангамжийн шийдлээр, зураг тєсєлд технологийн бэлтгэл бий болгох боломж, эрчим хїчний хэмнэлт, эдийн засгийн їр ашгийг тооцох ёстой. Цахилгаан хангамжийн бэлтгэл чадлын асуудлыг шийдвэрлэхдээ цахилгаан тоног тєхєєрємжийн тухайн элементийн хэт ачаалагдах чадвар, технологийн тєхєєрємжийн бэлтгэл, нєєц байгаа эсэхийг тодотгох шаардлагатай. 1.2.6. Цахилгаан хангамжийн системийн хэтийн хєгжлийн асуудлыг шийдвэрлэхдээ хэвийн, засварын, аваарын ба аваарийн дараахи горим тус бїрийг тооцож оруулбал зохино. Энэхїї дїрмийн 1.2.5 зїйлийн шаардлага нь эрчим хїчний систем ба хэрэглэгчдийн цахилгаан хангамжийн хєгжлийн тодорхой їе шатуудад авч їзэгдэх ёстой. 1.2.7. Цахилгаан сїлжээний зураг тєсєл боловсруулахдаа тэдгээрийн ашиглалт, їйлчилгээний тєрлийг (байнгын, ээлжийн тогтмол ба гэрээр жижїїрлэх, явуулын ба їйлчилгээний баг байх г.м) тусгаж хэрэгжїїлнэ. 1.2.8. (3) 6-35 кВ-ын цахилгаан сїлжээний зураг тєсєлд сїлжээний саармаг (нейтраль)-ийг нум унтраах реактор тавьж тусгаарлах ба газардуулах боломжийг тусгах нь зїйтэй. Газарлуу холбогдох (газардах) їеийн багтаамжийн гїйдлийг тэгшитгэхдээ хэвийн горимын їеийн гїйдлийн утгыг тооцож авах ёстой. Їїнд: * 6(10)-20 кВ-ын тємєр-бетон ба металл тулгууртай агаарын шугам сїлжээ болон 35 кВ-ын бїх тєрлийн сїлжээнд: -10 А-аас дээш; * Тємєр-бетон ба металл тулгуургїй сїлжээнд: 3-6 кВ-ын хїчдэлтэй бол 30 А-аас дээш, 10 кВ-ын хїчдэлтэй бол -20 А-аас дээш, 15-20 кВ-ын сїлжээнд –15 А- аас дээш; Газарлуу холбогдох їеийн гїйдэл нь 50 А-аас илїї байвал хоёроос дээш тооны газардуулгын нум унтраах реактор тавихыг зєвлєж байна. Цахилгаан хангамжийн хэрэглэгчдийн зэрэглэл ба найдваржилтыг хангах 1.2.9. Цахилгаан хангамжийн найдваржилт, хэрэглэгчдийг цахилгаанаар тасралтгїй хангах їїднээс цахилгаан хэрэглэгчдийг дараах 3 зэрэглэлд хуваана. Цахилгаан хангамжийн тасалдал нь хїмїїсийн аминд аюултай, улс, нийгэмд мэдэгдэхїйц хохирол учруулах, єндєр їнэтэй їндсэн тоног тєхєєрємж эвдрэх, их хэмжээний бїтээгдэхїїний гологдол гарах, технологийн нийлмэл їйл явц ба нийгэм ахуйн онцгой чухал хэрэглэгчдийн їйл ажиллагаа алдагдах цахилгаан хїлээн авагчийг I зэрэглэлийн гэнэ. I зэрэглэлийн хїлээн авагч дотроос цахилгаан эрчим хїчээр тасралтгїй хангах шаардлагатай, тухайлбал, хїмїїсийн амь насанд шууд аюул заналхийлэх, дэлбэрэх, гал гарах, єндєр єртєгтэй тоног тєхєєрємж эвдрэх зэрэг їр дагавартай, їйлдвэрлэлийг нь зогсоож їл болох хїлээн авагчийг онцгой бїлгийн гэж ангилна. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 17
  • 22. БД 43-101-03 Цахилгаан хангамжийн тасалдал нь хїлээн авагчдад бїтээгдэхїїний дутуу їйлдвэрлэл, гологдол бий болгох, ажилчдын машин, механизмын ба їйлдвэрийн тээврийн сул зогсолт гарах, хот, хєдєєгийн хїн амын амьдралын хэвийн їйл ажиллагаа алдагдахад хїргэж байвал II зэрэглэлийн хїлээн авагчид гэж ангилна. I ба II зэрэглэлийн цахилгаан хэрэглэгчдийн тодорхойлолтонд хамаарахгїй їлдсэн хэрэглэгчдийг III зэрэглэлийн хїлээн авагчид гэнэ. 1.2.10. Тэжээлийн їїсгїїрийн аль нэгний нь цахилгаан хангамж тасалдахад хїрвэл цахилгаан хангамж тасалдах хугацааны завсарлага (тасалдал) нь тэжээлийг автоматаар сэргээн залгах хугацаатай тэнцїї байх ёстой. I зэрэглэлийн цахилгааны онцгой бїлгийн цахилгаан хангамжинд хоорондоо хамааралгїй, харилцан бие биедээ бэлтгэл болон орлох гурав дахь нэмэгдэл тэжээлийн їїсвэр авч їзэх шаардлагатай. Онцгой бїлгийн хэрэглэгчдийн тэжээлийн їл хамааралгїй, харилцан нєєцлєгдєх гурав дахь їїсгїїр, I зэрэглэлийн бусад хэрэглэгчдийн тэжээлийн їл хамааралгїй, харилцан нєєцлєгдєх хоёр дахь їїсгїїрт орон нутгийн ба эрчим хїчний систем (генераторын хїчдэлтэй шин г.м.)-ийн цахилгаан станц, тасралтгїй ажиллагаатай тусгай агрегатууд, аккумуляторын батерай байж болно. Хэрэв цахилгаан хангамжийн бэлтгэл тэжээл нь технологийн процессийн тасралтгїй чанарыг хангаж чадахгїйд хїрвэл, эсвэл цахилгаан хангамжийн бэлтгэл тэжээл нь эдийн засгийн їр ашиггїй байвал цахилгаан хангамж тасарсан їед ажиллах технологийн нєєцийн бэлтгэлийг харилцан нєєцлєгдєх (нэг нь зогсоход нєгєє нь ажиллах г.м.) технологийн агрегат суурилуулах, технологийн процессийн аваарийн зогсолтгїй ажиллагааг хангах тусгай тєхєєрємж ашиглах замаар хэрэгжїїлж болно. Технологийн тасралтгїй ажиллагаатай, ажлын горимыг сэргээхэд удаан хугацаа зарцуулах онцгой нийлмэл процесс бїхий I зэрэглэлийн хїлээн авагчдийн цахилгаан хангамжийг техник-эдийн засгийн їндэслэл дээр технологийн процессийн онцлогоор тодорхойлогдох нэмэгдэл шаардлагыг тусгасан тэжээлийн їл хамаарах, харилцан нєєцлєгдєх (орлох) хоёр їїсгїїрээс єгєхийг зєвлєж байна. II зэрэглэлийн хїлээн авагчдийн цахилгааны тэжээл нь тусгай оруулгагїй тэжээгдэж болно. 1.2.11 II зэрэглэлийн цахилгаан хэрэглэгчдийг хоорондоо хамааралгїй, харилцан нєєцлєгдєх тэжээлийн хоёр їїсгїїрээс цахилгаан эрчим хїчээр хангавал зохино. II зэрэглэлийн цахилгаан хэрэглэгчдийн хувьд тэжээлийн їїсгїїрийн аль нэгний нь цахилгаан хангамж тасалдахад хїрвэл цахилгаан хангамжийн тасалдалтын їргэлжлэх хугацаа нь шаардлагатай бэлтгэл тэжээлийн їїсгїїрийг жижїїрийн хїн буюу шуурхай їйлчилгээний явуулын баг очиж залгах їйлдлээр хэмжигдэх ёстой. II зэрэглэлийн хэрэглэгчдийн тэжээл нь кабелийн залгаастай (ба залгаасгїй) нэг агаарын шугамаас, хэрэв энэ шугамын аваарийн засвар нь 1 хоногоос хэтрэхгїй хугацаанд хийгдэх боломжтой нєхцєлд л єгєгдєж болно. Энэ шугамын кабель оруулга нь хоёр кабелиас бїрдэх бєгєєд кабель бїр нь агаарын шугамын їргэлжлэх хамгийн их гїйдлээр сонгогдсон байх ёстой. Мєн II зэрэглэлийн цахилгаан хэрэглэгчдийг нэг ерєнхий аппаратанд холбогдох хоёроос доошгїй кабель бїхий нэг кабель шугамаас тэжээжийг зєвшєєрнє. Трансформаторын тєвлєрсєн нєєц (бэлтгэл)тэй байхад гэмтсэн трансформаторыг нэг хоногоос илїїгїй хугацаанд солих боломжтой бол II зэрэглэлийн хэрэглэгчдийн тэжээлийг нэг трансформатороос єгєхийг зєвшєєрнє. 1.2.12 III зэрэглэлийн хэрэглэгчдийн цахилгаан хангамжийг шийдэхдээ цахилгаан хангамжийн тасалдлын їргэлжлэх хугацаа нь тухайн хангамжийн системийн эвдэрсэн ба гэмтсэн элементийг засах буюу солиход шаардагдах хугацаа нь 1 хоногоос хэтрэхгїй байх нєхцєлд тэжээлийн нэг їїсгїїрээс тэжээж болно. Хїчдэлийн тївшин ба тохируулга, хуурмаг чадлыг тэгшитгэх нь 1.2.13 Цахилгаан шугам сїлжээний хувьд цахилгаан эрчим хїчний чанарыг хангах техникийн арга хэмжээг MNS-ын дагуу “Цахилгаан эрчим хїчний чанар”, “Цахилгаан тоног тєхєєрємж”-ын шаардлагыг харгалзан тусгаж єгвєл зохино. Хїчдэлийн тохируулах тєхєєрємж нь хуваарилах шугам сїлжээ холбогдох цахилгаан станц, дэд станцын 6-20 кВ-ын хїчдэлтэй шин дээр хамгийн их ачааллын їеийн нэрэлсэн хэвийн хїчдлийг 105 %-иас доошгїй, хамгийн бага ачааллын їеийн тогтоосон (нэрэлсэн) хэвийн хїчдлийг 100 %-иас ихгїй хязгаарт барьж байх ёстой. 1.2.14 Цахилгаан шугам сїлжээнд хуурмаг чадлыг тэгшитгэх тєхєєрємжийг сонгож, байрлуулахдаа хуурмаг чадлыг тэгшитгэх талаар мєрдєгдєж байгаа зааврыг харгалзан гїйцэтгэнэ. Хэрэглэгчийн эрчим хїчний тоноглолыг эрчим хїчний системд холбох нєхцлийн дагуу эрчим хїчний БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 18
  • 23. БД 43-101-03 системийн хуурмаг чадлыг хэмжээнд нь байлгах їїднээс хуурмаг чадлыг тэгштгэх тоног тєхєєрємжийг тухайн хэрэглэгчийн дэргэд нь суурилуулвал зохино. 1.3. ДАМЖУУЛАХ УТСЫГ СОНГОХ Хэрэглэх хїрээ 1.3.1 Дїрмийн энэхїї бїлгийг цахилгаан дамжуулах тєрєл бїрийн утасны (бїрээстэй ба бїрээсгїй утас, кабель, шин) хєндлєн огтлол (цаашид, огтлол гэх)-ыг халалтаар, хэмнэлттэй гїйдлийн нягтаар, титэмлэх (кроны) нєхцєлєєр сонгоход мєрдєнє. Хэрвээ дамжуулагчийн огтлол нь эдгээр аргаар тодорхойлоход бусад нєхцєл (богино залгалтын гїйдлийн їед їїсэх халууны ба цахилгаан хїчний тэсвэрлэх чадвар)-ээр шалгахад зайлшгїй шаардагдах огтлолоос бага гарч байвал аль их огтлолтой дамжуулах утас (цаашид, дамжуулагч, утас)-ыг сонгон авах зарчмыг баримтлах нь зїйтэй. Дамжуулах утасны огтлолыг халалтаар сонгох 1.3.2 Нийтлэг хэрэгцээний дамжуулах утас нь тухайн сїлжээний ажлын хэвийн горим тєдийгїй аваарийн дараах горим, мєн тїїнчлэн засварын їед, цахилгаан дамжуулах шугам, ХБ-ын секц, шинийн хооронд гїйдэл тэгш биш хуваарилагдах їеийн горимыг тус тус тооцсон зєвшєєрєгдєх халалтын хязгаарын шаардлагыг хангаж байх ёстой. Халалтыг шалгахдаа тухайн сїлжээний элементийн хагас цаг дутамд авах гїйдлийн дундажаас хамгийн их утгаар авч тооцоно. 1.3.3 Давтагдах-богино хугацааны ба богино хугацааны горим ажиллагаатай цахилгаан хэрэглэгчид (сїлжээнд бїтэн залгагдах їе нь 10 минут,їїнээс жинхэнэ ажлын їеийн їргэлжлэх хугацаа нь 4 мин-аас ихгїй байх)-ийн дамжуулагчийн огтлолыг халалтаар сонгохдоо тооцооны гїйдлийг дараах зарчмыг їндэслэн їргэлжийн горимд шилжїїлэн тооцоолох ёстой. Їїнд: * 6 мм2 хїртэл огтлолтой зэс утас, 10 мм2 хїртэл огтлолтой хєнгєн цагаан утасны хувьд гїйдлийг їргэлжийн горим ажиллагаатай тоног, тєхєєрємжийн адилаар авч тооцоолох; * 6 мм2-аас их огтлолтой зэс утас, 10 мм2 -аас их огтлолтой хєнгєн цагаан утас хувьд їргэлжийн зєвшєєрєгдєх гїйдлийг 0,875/ÖТдд коэффициентээр їржиж тодорхойлох. Энд: Тдд- ажлын їеийн їргэлжлэх хугацааны харьцангуй илэрхийлэл, (є.х. ажлын їеийн їргэлжлэх хугацааг тїїний нэг бїтэн циклийн хугацаанд харьцуулсан харьцаа,%) Богино хугацааны ажлын горимтой, залгаатай байх хугацаа нь 4 мин-аас ихгїй, залгалтын завсарлагын хооронд дамжуулагчийг хїрээлэх орчин нь хєргєєд байх бололцоотой цахилгаан хэрэглэгчдийн хамгийн их зєвшєєрєгдєх гїйдлийг давтагдах-богино хугацааны горим, ажиллагаатай цахилгаан тоноглолын адил нормоор авах нь зїйтэй. Харин залгаатай байх хугацаа нь 4 мин-аас их, залгалт хоорондын завсарлага нь удаан їргэлжлэхгїй нєхцєлд хамгийн их зєвшєєрєгдєх гїйдлийг їргэлжийн горим ажиллагаатай тоноглолын адилаар тодорхойлно. 1.3.4 10 кВ хїртэл хїчдэлтэй, нэвчмэл цаасан тусгаарлагатай кабелийн даацын ачаалал нь тогтоосон хэмжээнээс бага (ачааллын коэффициент 0,6/0,8) байвал кабелийн богино хугацааны зєвшєєрєгдєх хэт ачааллын хэмжээг доорх хїснэгтэнд їзїїлэв. Тавигдсан байдал Хєрсєнд далд Агаарт ил Хоолой дотуур газарт 0,5 цаг 1.35/1.20 1.25/1.15 1.20/1.10 1,0 цаг 1.30/1.15 1.15/1.10 1.10/1.05 3.0 цаг 1.15/1.10 1.10/1.05 1.00/1.00 Аваарийн горимыг устгасны дараах 5 хоногийн турш их ачааллын їргэлжлэх хугацаа нь хоногт 6 цагаас хэтрэхгїй бол полиэтилен тусгаарлагатай кабель 10%-ийн, поливинилхлорид тусгаарлагатай кабель 15 %-ийн хэт ачаалалтай байхыг зєвшєєрнє. Энэ хугацааны туршид БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 19
  • 24. БД 43-101-03 хоногийн бусад цагуудад тухайн кабелийн ачаалал нь тогтоосон хэмжээнээсээ илїї гарахгїй байх ёстой. Аваарийн горимыг устгасны дараах 5 хоногийн туршид 10 кВ хїртлэх хїчдэлтэй, нэвчмэл цаасан тусгаарлагатай кабелийн зєвшєєрєгдєх хэт ачааллыг доор їзїїлэв. Тавигдсан байдал: Хєрсєнд далд Агаарт ил Хоолой дотуур газарт 1 цаг 1.50/1.35 1.35/1.30 1.30/1.20 3 цаг 1.35/1.25 1.25/1.20 1.20/1.15 6 цаг 1.25/1.20 1.25/1.25 1.15/1.10 Ашиглалтанд 15 жилээс дээш хугацаагаар байгаа кабель шугамын хэт ачаалалыг 10%-иар бууруулах ёстой. Хэт ачааллыг 20 -35 кВ-ын хїчдэлтэй кабель шугаманд зєвшєєрєхгїй. 1.3.5 Кабелийн хэвийн ба аваарийн дараах хэт ачаалалд тавигдах шаардлага нь тїїний залгалтын ба тєгсгєлийн муфт, їзїїрлэгээ, тєгсгєвч-д мєн адил хамааралтай байна. Гурван фазын гїйдлийн дєрвєн утастай системийн нойлын ажлын утас нь фазны утастай харьцуулахад 50%-иас багагїй цахилгаан дамжуулац (цахилгаан дамжуулах чадвар)-тай нєхцєлд фазын утастай ижил (100%) дамжуулацтай байвал зохино. 1.3.6 Тодорхой халуунтай орчинд (1.3.8-1.3.15-д єгєгдсєн нєхцєлєєс илт ялгаатай) ил, далд тавьсан кабель; бїрээстэй, бїрээсгїй утас; шин хатуу ба зєєлєн гїйдэл дамжуулагчийн їргэлжийн зєвшєєрєгдєх гїйдлийг тодорхойлоход шаардлагатай засварын коэффициентийг хїснэгт 1.3.1-д оруулж, хавсаргав. Хїснэгт 1.3.1. Кабель, бїрээстэй ба бїрээсгїй утас, шиний гїйдлийн тавигдах газар, агаарын температураас хамааруулсан засалын коэффициент То - орчины температурын халууны хэм, °С, Тн –судлын нормчлогдсон температур, °С, То Тн °С 15 25 25 15 25 15 25 15 15 °С 80 80 70 65 65 60 60 55 50 Кабель, бїрээстэй ба бїрээсгїй утас, шинийн гїйдэлийн тавилдах агаар, газрын орчины температураас хамааруулан оруулах засалын коэффициент, С° -5 0 +5 +10 +15 +20 +25 +30 +35 +40 1.14 1.11 1.08 1.04 1.00 0.96 0.92 0.88 0.83 0.78 1.24 1.20 1.17 1.13 1.09 1.04 1.00 0.95 0.90 0.85 1.29 1.24 1.20 1.15 1.11 1.05 1.00 0.94 0.88 0.81 1.18 1.14 1.10 1.05 1.00 0.95 0.89 0.84 0.77 0.71 1.32 1.27 1.22 1.17 1.12 1.06 1.00 0.94 0.87 0.79 1.20 1.15 1.12 1.06 1.00 0.94 0.88 0.82 0.75 0.67 1.36 1.31 1.25 1.20 1.13 1.07 1.00 0.93 0.85 0.76 1.22 1.17 1.12 1.07 1.00 0.93 0.86 0.79 0.71 0.61 1.48 1.41 1.34 1.26 1.18 1.09 1.00 0.89 0.78 0.63 Резин ба пластмассан тусгаарлагатай кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл 1.3.7 Резин ба поливинилхлорид бїрээстэй утас, резин тусгаарлагатай шижим утас болон резин ба хуванцар тусгаарлагатай, тугалган ба поливинилхлорид бїрхїїлтэй кабелийн їргэлжийн зєвшєєрєгдєх гїйдлийг хїснэгт 1.3.2.-оос 1.3.6 -д їзїїлэв. Энэ тооцоонд утас, кабелийн судлалын халууны температурыг +65°С, орчны агаарын хувьд +25°С, газрын хувьд +15°С гэж авсан болно. Нэг хоолойд сївлэх утасны тоог тодорхойлохдоо гурван фазын гїйдлийн 4 утаст системийн нойлын ажлын утас, тїїнчлэн газардуулгын ба нойлын хамгаалалтын утсыг тооцдоггїй. 1.3.8 Дїрмийн 1.3.3, 1.3.5 -д єгєгдсєн їргэлжийн зєвшєєрєгдєх гїйдлийн утга нь тэдгээрийг тавих газрын байдал (агаарт, хаалт, хашлаганд, тавиурт г.м.), сївлэх хоолойн тооны тодорхойгїй нєхцєлд тооцоологдсон болно. Кабелийн хайрцаг ба сараалжин тавиурт багцаараа тавигдах утас ба кабелийн хувьд зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийн утгыг хїснэгт 1.3.7 -д єгсєн утас нь хоолойд сувлэсэн, хїснэгт 1.3.11-д єгсєн кабель нь агаарт тавигдсан гэдгээс їндэслэн ялгаатай авбал зохино. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 20
  • 25. БД 43-101-03 1.3.9 Хоолойд сївлэгдэх, хайрцаг ба сараалжин тавиурт багцаараа тавигдах утасны тоо нь 4 ба тїїнээс олон байх нєхцєлд зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг агаарын орчинд хїснэгт 1.3.2, 1.3.6-д зааснаар, 5-6 утастай бол 0,68; 7-9 утастай бол 0,63; 10-12 хїртэл бол 0,6 гэсэн засалын коэффициент оруулж бууруулж авах зохино. Харин хоёрдогч хэлхээний утасны хувьд бууруулах коэффициент хэрэглэхгїй. Кабелийн тавиур дээр багцаар нь биш нэг эгнээнд тавьсан утасны зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг ил агаарт тавьсан утасны адилаар хїснэгтээс авна. Хайрцагт тавигдах кабель ба утасны зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг хїснэгт 1.3.7-оос 1.3.11-д єгсєнєєр; ил агаарт дангаар нь тавих кабель ба утасны гїйдлийг дїрмийн 1.3.13 зїйлд єгсєн бууруулах коэффициентийг ашиглан тодорхойлбол зохино. Хяналтын ба бэлтгэл утас, кабелийг сонгохдоо бууруулах коэффицентныг тооцохгїй. Хїснэгт 1.3.2. Резин ба поливинилхлорид тусгаарлагатай, зэс судал бїхий утас ба шнурийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах судлын огтлол, мм2 0,5 0.75 1.0 1.2 1.5 2.0 2.5 3.0 4.0 5.0 6.0 8.0 10.0 16.0 25.0 35.0 50.0 70.0 ил агаарт 11 15 17 20 23 26 30 34 41 46 50 62 80 100 140 170 215 270 1 судалт 2 утас 16 18 19 24 27 32 38 42 46 54 70 85 115 135 185 225 Утасны гїйдэл, А Нэг хоолойд сївлэгдэх 1 судалт 1 судалт 2 судалт 1 3 утас 4 утас утас 15 14 15 16 15 16 17 16 18 22 20 23 25 25 25 28 26 28 35 30 32 39 34 37 42 40 40 51 46 48 60 50 55 80 75 80 100 90 100 125 115 125 170 150 160 210 185 195 3 судалт 1 утас 14 14.5 15 19 21 24 27 31 34 43 50 70 85 100 135 175 Хїснэгт 1.3.3. Резин ба поливинилхлорид тусгаарлагатай, хєнгєн цагаан судал бїхий утасны, шнурийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах судлын огтлол, мм2 2.0 2.5 3.0 4. 5. 6. 8. 10 16 25 35 50 70 95 БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ ил агаарт 21 24 27 32 36 39 46 60 75 105 130 165 210 255 1 судалт 2 утас 19 20 24 28 32 36 43 50 60 85 100 140 175 215 Утасны гїйдэл, А Нэг хоолойд сївлэгдэх 1 судалт 1 судалт 2 судалт 3 утас 4 утас 1 утас 18 15 17 19 19 19 22 21 22 28 23 25 30 27 28 32 30 31 40 37 38 47 39 42 60 55 60 80 70 75 95 85 95 130 120 125 165 140 150 200 175 190 21 3 судалт 1 утас 14 16 18 21 24 26 32 387 55 65 75 105 135 165
  • 26. БД 43-101-03 120 150 295 340 245 275 220 255 200 - 230 - 190 - Хїснэгт 1.3.4 Резин тусгаарлагатай, хамгаалалтын металл бїрхїїл бїхий зэс судалтай утас, резинен тусгаарлагатай, тугалган, поливинилхлорид, найрит буюу резин бїрхээстэй, хуягласан ба хуяглаагїй хийцийн зэс голтой кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах судлын огтлол, мм2 Утас ба кабелийн гїйдэл, А хоёр судалтай гурван судалтай Тавигдах байрлал агаарт Газарт агаарт газарт 19 33 19 27 27 44 25 38 38 55 35 49 50 70 42 60 70 105 55 90 90 135 75 115 115 175 95 150 140 210 120 180 175 265 145 225 215 320 180 275 260 385 220 330 нэг судалтай 2.5 4 6 10 16 25 35 50 70 95 агаарт 23 30 41 50 80 100 140 170 215 270 325 Тайлбар: Дамжуулах утас ба кабелийн гїйдэл нь нойлын судалтай ба судалгїй нєхцєлд тооцоологдсон болно. Хїснэгт 1.3.5. Резинен ба пластмассан тусгаарлагатай, тугалган поливинилхлорид ба резин бїрхїїлтэй, хуягласан ба хуяглаагїй хийцийн хєнгєн цагаан голтой кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах судлын огтлол, мм2 Кабелийн гїйдэл, А хоёр судалтай Тавигдах байрлал агаарт газарт 21 34 29 42 38 55 55 80 70 105 90 135 105 160 135 205 165 145 200 295 230 340 нэг судалтай Агаарт 23 31 38 60 75 105 130 165 210 250 295 2.5 4 6 10 16 25 35 50 70 95 120 гурван судалтай агаарт 19 27 32 42 60 75 90 110 140 170 200 газарт 29 38 46 70 90 115 140 175 210 255 295 Тайлбар: Дамжуулах утас ба кабелийн гїйдэл нь нойлын судалтай ба судалгїй нєхцєлд тооцоологдсон болно. Хїснэгт 1.3.6 Судалтай зєєврийн хєнгєн ба хїнд шланган дунд, зєєврийн шланган кабель, уурхайн уян шланган ба прожекторын кабель, зєєврийн утасны зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах судлын огтлол, мм2 нэг судалтай 0.5 0.75 1.0 1.5 Утас, кабель, шнурийн гїйдэл, А хоёр судалтай гурван судалтай - БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 12 16 18 23 22 14 16 20
  • 27. БД 43-101-03 2.5 4 6 10 16 25 35 50 70 40 50 65 90 120 160 190 235 290 33 43 55 75 95 125 150 185 235 28 36 45 60 80 105 130 160 200 1.3.10 Хєдєлгєєнтэй зєєврийн ба нїїдлийн цахилгаан хэрэглэгчдийн зориулалттай резин тусгаарлагатай зэс судалтай уян шланган кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэлийг дараах єгєгдлийг ашиглаж тодорхойлох нь зїйтэй. 16 мм2 90 А 25 мм2 120 А 35 мм2 145 А 50 мм2 180 А 70 мм2 220 А 95 мм2 265 А 1.3.11 Цахилгаанжсан тээврийн, резин тусгаарлагатай, зэс судалтай утасны зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэлийг дараах байдлаар тодорхойлбол зохино. 1.0 мм2 20 А 1.5 мм2 25А 2.5 мм2 40А 4 мм2 50А 6 мм 2 65А 10 мм2 90 А 16 25 мм2 мм2 115 А 150 А 35 мм2 50 мм2 185 А 230 А Хїснэгт 1.3.7. Хайрцаганд тавигдах кабель, утасны зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг бууруулах коэффициент Тавигдах арга · Олон давхараар нь ба багцаар нь тавих · Дангаар нь тавих Кабель ба утасны тоо Нэг Олон судалтай судалтай 2 3 -9 10 -11 12 -14 2 -4 5 4 хїртэл 5 -6 7 -9 10 -11 12 -14 2 -4 5 Бууруулах коэффициент 0,7 хїртэл 0,7-оос их ашиглалтын ашиглалтын коэффициент коэффициент бїхий бїхий цахилгаан цахилгаан хэрэглэгчид хэрэглэгчид 1,0 0.85 0.75 0.70 0.65 0,67 0,60 Тос нэвчмэл цаасан тусгаарлагатай кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл 1.3.12 35 кВ хїртлэх хїчдэлтэй, нэвчмэл цаасан тусгаарлагатай, тугалган, хєнгєн цагаан ба поливинилхлорид бїрхїїлтэй кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл нь тэдгээрт кабелийг судлын зєвшєєрєгдєх температуртай нь уялдуулан авна.Тухайлбал: Хэвийн хїчдэл, кВ 1 кВ хїртэл Кабелийн судлын зєвшєєрєгдєх халуун, °С +80 6 +65 10 +60 35 +50 1.3.13 Газарт булсан кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг хїснэгт 1.3.8, 1.3.9, 1.3.10, 1.3.13 –д оруулж хавсаргав. Эдгээр гїйдлийг агаарын температур нь +15°С, хєрсний хувийн эсэргїїцэл нь 120 см*К/Вт байх їеийн 0,7-оос 1,0 м-ийн гїн шуудуунд нэгээс илїїгїй кабель тавих нєхцєлєєр тооцоолсон болно. Кабелийг газарт тавих нєхцєлд хєрсний хувийн эсэргїїцэл нь 120 см*К/Вт-аас ялгаатай бол їргэлжийн гїйдлийн утганд хєрсний хувийн эсэргїїцлээс хамааруулан дараах засалын коэффициент (Кзас )-ийг оруулж тооцно. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 23
  • 28. БД 43-101-03 Доор дурьдсан єгєгдлийг баримтлан газарт булагдах кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг олохдоо хєрсний хувийн эсэргїїцлээс хамааруулан авах дараах заслын коэффициентыг ашиглах ёстой. Хєрсний їзїїлэлт: Хувийн эсэргїїцэл, см*К/Вт 9 %-єєс их чийглэгтэй элс ба 1%-оос их чийглэгтэй элс-шаваран хєрс 80 * 7-9 % чийглэгтэй ердийн хєрс элс 12-14 % -ийн чийглэгтэй элс-шаваран хєрс 120 * 4-7%-ийн чийглэгтэй элс ба 8 -12% -ийн чийглэгтэй элс-шаваран хєрс 200 * 4 % хїртэл чийглэгтэй элс буюу чулуурхаг хєрс 300 Заслалын Кзас * 1,05 1,00 0,87 0,75 Хїснэгт 1.3.8. Газарт тавигдах тос-давирхай нэвчмэл цаасан ба урсдаггїй массан тусгаарлагатай, тугалган бїрхїїлтэй, зэс судал бїхий кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах огтлол, мм2 6 10 16 25 35 50 70 95 120 150 185 240 Кабелийн зєвшєєрєгдєх гїйдэл, А нэг хоёр гурван судалтай кабель: судалтай судалтай хїчдэл, кВ 1 кВ хїртэл 1 кВ 1 кВ хїртэл 6 10 хїртэл 80 70 140 105 95 80 175 140 120 105 95 235 185 160 135 120 285 225 190 160 150 360 270 235 200 180 440 325 285 245 215 520 380 340 295 265 595 435 390 340 310 675 500 435 390 355 755 490 440 400 880 570 510 460 дєрвєн судалтай 1 кВ хїртэл 85 115 150 175 215 265 310 350 395 450 - Хїснэгт 1.3.9. Газарт тавигдах тос-давирхай нэвчмэл цаасан ба урсдаггїй массан тусгаарлагатай, тугалган бїрхїїлтэй, хєнгєн цагаан судал бїхий кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах огтлол, мм2 6 10 16 25 35 50 70 95 120 150 185 240 300 400 БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ Кабелийн зєвшєєрєгдєх гїйдэл, А нэг хоёр гурван судалтай кабель: судалтай судалтай хїчдэл, кВ 1 кВ хїртэл 1 кВ 1 кВ хїртэл 6 10 хїртэл 60 55 110 80 75 60 135 110 90 80 75 180 140 125 105 90 220 175 145 125 115 275 210 180 155 140 340 250 220 190 165 400 290 260 225 205 460 335 200 260 240 520 385 340 300 275 580 390 340 310 675 440 390 355 770 940 24 дєрвєн судалтай 1 кВ хїртэл 65 90 115 135 165 200 240 270 305 345 -
  • 29. БД 43-101-03 Хїснэгт 1.3.10. Газарт ба агаарт (ил) тавигдах дулимаг (дутуу) нэвчмэл тусгаарлагатай, гадуураа тугалган бїрхїїлтэй, гурван (зэс ба хєнгєн цагаан) судал бїхий 6 кВ-ын кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл Дамжуулах судлын огтлол, мм2 16 25 35 50 70 95 120 120 кабелийн гїйдэл, А газарт 90 120 145 180 220 265 310 355 агаарт (ил) 65 90 110 140 170 210 245 290 хєнгєн цагаан судалтай кабелийн гїйдэл, А Газарт агаарт (ил) 70 50 90 70 110 85 140 110 170 130 205 160 240 190 275 225 1.3.14 Барилга, байгууламжийн гадаа ба дотор талд агаарт ил тавигдах кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг хїснэгт 1.3.10, 1.3.11, 1.3.12 -д тус тус їзїїлэв. Энд хїрээлэх орчин агаарын температурыг +25°С гэж тооцоонд авсан болно. Газарт, агаарт, усанд тавигдах тос-нэвчмэл цаасан ба урсдаггїй массан тусгаарлагатай 20; 35 кВ-ын хїчдэлтэй кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийн хэмжээг хїснэгт 1.3.13, 1.3.14-д їзїїлэв. Нэг судалтай тос, хий дїїргэмэл хуягласан болон шинэ хийцийн кабелийг гадаад орны їйлдвэрлэгч нарын техникийн тодорхойломжийг їндэслэн сонголт хийнэ Хїснэгт 1.3.11. Агаарт (ил) тавигдах тос-давирхай нэвчмэл цаасан ба урсдаггїй массан тусгаарлагатай, тугалган бїрхїїлтэй, зэс судал бїхий кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах огтлол, мм2 6 10 16 25 35 50 70 95 120 150 185 240 нэг судалтай 1 кВ хїртэл 95 120 160 200 245 305 360 415 470 525 610 Кабелийн гїйдэл, А гурван судалтай кабель: хїчдэл, кВ 3 кВ 6 10 хїртэл 45 55 65 60 105 90 85 125 110 105 155 145 135 200 175 165 245 215 200 285 250 240 330 290 270 375 325 305 430 375 350 хоёр судалтай 1 кВ хїртэл 55 75 95 130 150 185 225 275 320 375 - дєрвєн судалтай 1 кВ хїртэл 60 80 100 120 145 185 215 260 300 340 - Хїснэгт 1.3.12. Агаарт (ил) тавигдах тос-давирхай нэвчмэл цаасан ба урсдаггїй массан тусгаарлагатай, тугалган бїрхїїлтэй, хєнгєн цагаан судал бїхий кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах огтлол,мм2 6 БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ Кабелийн зєвшєєрєгдєх гїйдэл, А нэг хоёр гурван судалтай кабель: судалтай судалтай хїчдэл, кВ 1 кВ 1 кВ 1 кВ хїртэл 6 10 хїртэл хїртэл 42 35 25 дєрвєн судалтай 1 кВ хїртэл -
  • 30. БД 43-101-03 10 16 25 35 50 70 95 120 150 185 240 300 400 75 90 125 155 190 235 275 320 360 405 470 555 675 55 75 100 115 140 175 210 245 290 - 46 60 80 95 120 155 190 220 255 290 330 - 42 50 70 85 110 135 165 190 225 250 290 - 46 65 80 105 130 155 185 210 235 270 - 45 60 75 95 110 140 165 200 230 260 - Хїснэгт 1.3.13. Газар, ус, агаарт тавигдах тос-давирхай нэвчмэл цаасан ба урсдаггїй массан тусгаарлагатай, тугалгадсан зэс судал бїхий кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл Дамжуулах судлын огтлол, мм2 25 35 50 70 95 120 150 185 Гурван судалтай кабелийн їргэлжийн гїйдэл, А Хїчдэл 20 кВ Хїчдэл 35 кВ Тавигдах байдал газарт усанд Агаарт Газарт усанд агаарт 110 120 85 135 145 100 165 180 120 200 225 150 240 275 180 275 315 205 270 290 205 315 350 230 310 230 355 390 265 - Хїснэгт 1.3.14. Газар, ус, агаарт тавигдах тос-давирхай нэвчмэл цаасан ба урсдаггїй массан тусгаарлагатай, тугалгадсан хєнгєн цагаан судал бїхий кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах судлын огтлол, мм2 25 35 50 70 95 120 150 185 Гурван судалтай кабелий їргэлжийн гїйдэл, А Хїчдэл 20 кВ Хїчдэл 35 кВ Тавигдах байрдал: газарт усанд агаарт газарт усанд агаарт 85 90 65 105 110 75 125 140 90 155 175 115 185 210 140 210 245 160 210 225 160 240 270 175 240 175 275 300 205 - 1.3.15. Усанд, усан доогуур тавих зориулалттай кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийн хэмжээг хїснэгт 1.3.15-д їзїїлэв. Энд хїрээлэх орчины усны халууныг +15°С гэж авсан болно. Хїснэгт 1.3.15. Усанд, усан доогуур тавигдах тос-давирхай нэвчмэл цаасан ба урсдаггїй массан тусгаарлагатай,тугалган бїрхїїлтэй, зэс ба хєнгєн цагаан судал бїхий кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэлд БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ Зэс/хєнгєн цагаан судалтай кабелийн гїйдэл, А 26
  • 31. БД 43-101-03 дамжуулах судлын огтлол, мм2 16 25 35 50 70 95 120 150 3 судалтай кабелийн хїчдэл, кВ: 3 кВ хїртэл 6 10 210/160 250/190 305/235 375/290 440/340 505/390 565/435 135/105 170/130 205/160 255195 310/240 375/290 430/330 500/385 4 судалтай 1 кВ хїртэл 120/90 150/115 180/140 220/170 275/210 340/260 395/305 450/345 195/150 230/175 285/220 350/270 410/315 470/360 - 1.3.16 Хоолойд сївлэж, газарт дангаар нь тавих кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл нь тухайн газрын орчины температурт харгалзуулан агаарт тавьсаны адилаар дараах 1.3.17-р хїснэгтээс тооцоолж авах нь зїйтэй. Кабелийг хольж сївлэсэн нєхцєлд зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг тїїний урт нь 10 м-ээс их бол шугамын хєргєлтийн хамгийн хїндрэлтэй трассын нєхцєлєєр авна. Энэ нєхцєлийг их огтлолтой кабелийн залгаастай адилтгаж авахыг зєвлєж байна. 1.3.17 Хэд хэдэн кабелийг (хоолойнд сївлэж) газарт зэрэгцээ тавих нєхцєлд кабелийн зєвшєєрєх їргэлжийн гїйдэлийг тїїний тооноос хамааралтай доор єгєгдсєн засалын коэффициентийг хэрэглэж бууруулах нь зїйтэй. Энэхїї заслын коэффициентийг бэлтгэлд байгаа кабелийн хувьд тооцохгїй. Газарт тавигдах хэд хэдэн кабелийн хоорондох зай нь 100 мм-ээс бага бол энэ коэффициентийг хэрэглэхгїй байж болно. хоорондох зай, мм 100 200 300 1 1.00 1.00 1.00 зэрэгцээ тавигдах кабелийн тоо 2 3 4 5 0.9 0.85 0.80 0.78 0.92 0.87 0.84 0.82 0.93 0.90 0.87 0.86 1.3.18 Блокоор, тавиурт тавигдах тодорхойлохдоо дараах томьёог ашиглана.  кабелийн зєвшєєрєгдєх 6 0.75 0.81 0.85 їргэлжийн гїйдлийг I = a × b × c × I 0  Эндээс: Iî - 1.3.16-р хїснэгтээс тодорхойлогдох 10 кВ-ын хїчдэлтэй, гурван судалтай, зэс буюу хєнгєн цагаан кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл, А; à- доорхи єгєгдлєєс блок дахь кабелийн байрлал, дугаар, тїїний огтлолоос хамааруулан сонгон авах коэффициент a-ийн утга; Гїйдэл дамжуулах судлын огтлол, мм2 25 35 50 70 95 120 150 185 200 Блок, тавиур дахь сувгийн дугаар: 1 0.44 0.54 0.67 0.81 1.00 1.14 1.33 1.50 1.78 2 0.46 0.57 0.69 0.84 1.00 1.13 1.30 1.46 1.70 3 0.48 0.57 0.69 0.84 1.00 1.13 1.29 1.45 1.68 4 0.51 0.60 0.71 0.85 1.00 1.12 1.26 1.38 1.55 b - кабелийн нэрэлсэн (хэвийн) хїчдэлээс хамааруулан сонгох коэффициентын утга; Кабелийн хэвийн хїчдэл, кВ Коэффициент, b БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 3 кВ хїртэл 1.09 27 6 1.05 10 1.00
  • 32. БД 43-101-03 c - нийт блокын хоногийн дундаж (Sхд) ачааллаас хамааруулан авах коэффициент; Хоногийн дундаж ачаалал, Sхд/Sном Коэффициент, c 1.00 1.00 0.85 1.07 0.70 1.16 Бэлтгэлд байгаа кабелийг блокийн дугааргїй сувагт тавих ба ажлын кабель таслагдах їед залгагдах зарчимаар ажиллах ёстой. Ижил хэлбэр хийцтэй хоёр зэрэгцээ блок-д тавигдах кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг блокын хоорондох зайнаас хамааруулан сонгож авахдаа доор єгєгдсєн коэффициент (Кзз ) -ээр їржиж авбал зохино. Блокийн хоорондох зай, мм Коэффициент, Кзз 500 0.85 1000 0.89 1500 0.91 2000 0.93 2500 0.95 3000 0.96 Хїснэгт 1.3.16. Блокоор тавигдах 10 кВ-ын хїчдэлтэй, 95 мм2 огтлолтой, зэс ба хєнгєн цагаан судалтай кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл 1  5  0  м м 150 мм  Сувгийн дугаар Бїлэг Блокын хэлбэр Зэс 1 2 3 3 2 3 2 3 2 3 3 3 3 3 154 119 147 138 113 106 2 3 2 191 173 167 2 3 1 Хєнгєн цагаан 147 133 129 2 I II Кабелийн гїйдэл, I о 143 135 110 104 3 3 3 III 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 IV 2 3 3 2 2 3 3 2 2 3 2 2 3 2 V 2 3 3 2 3 3 2 3 2 2 2 2 3 2 2 3 3 3 2 2 3 3 2 3 3 2 2 3 3 2 2 2 2 2 2 2 2 БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 28 2 2
  • 33. БД 43-101-03 VI 3 2 3 2 VIII 2 3 4 2 4  3 2 3 3 3 2 3 3 2 3 2 3 2 3 3 3 3 3 32 3 3 3 3 2 2 2 2 2 2 4  3 4 4 135 124 104 104 96 80 3 2 3 2 3 3 3 2 3 103 102 91 3 3 2 3 140 132 118 3 3 3 2 2 Бїрээсгїй утас ба шиний зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл 1.3.19. Бїрээсгїй (нїцгэн) утас ба будагтай шинийн їргэлжийн зєвшєєрєгдєх гїйдлийг хїснэгт 1.3.17-1.3.21-д єгсєнєєр тооцож авбал зохино. Эдгээр тооцоо нь хїрээлэх агаарын температур +25°С байхад утасны зєвшєєрєгдєх халалт нь +70°С байх нєхцєлєєр хийгдсэн болно. Хїснэгт 1.3.17. Бїрээсгїй (нїцгэн) утасны зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Хэвийн огтлол, мм2 Хєн/ган огтлол, мм 2 10 16 25 35 50 70 95 120 10/1.8 16/2.7 25/4.2 35/6.2 50/8 70/11 95/16 120/19 120/27 150/19 150/24 150/34 185/24 185/29 185/43 240/32 240/39 240/56 300/39 300/48 300/66 330/27 400/22 400/51 40064 500/27 150 185 240 300 330 400 500 Утасны маркаас хамаарах гїйдэл, А АС,АСКС, АСК,АСКП М А ба АКП М А ба АКП Байрны Байрны Байрны гаднах Байрны дотор гаднах дотор 84 53 95 60 111 79 133 105 102 75 142 109 183 136 137 106 175 135 223 170 173 130 210 165 275 215 219 165 265 210 337 265 268 210 330 260 422 320 341 255 390 313 485 375 395 300 375 450 365 570 440 465 355 450 365 450 520 430 650 500 540 410 510 425 515 605 505 760 590 685 490 610 505 610 710 600 880 680 740 570 690 585 680 730 830 713 105 815 895 690 825 705 0 860 960 830 980 820 1.3.20. Практикт бїрээсгїй ган утасыг ихэвчлэн тросын зориулалтаар ашиглахаас гадна бас цахилгаан дамжуулах зорилгоор тїїний зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг ПС, ПСО маягийн утасаар тооцоолж, їр дїнг хїснэгт 1.3.18-д їзїїлэв.  БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 29
  • 34. БД 43-101-03 Хїснэгт 1.3.18. Бїрээсгїй ган утасны зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Утасны марк Гїйдэл, А ПСО-4 30 ПСО-5 35 ПС-25 ПС-35 60 75 ПС-50 90 ПС-70 125 ПС-95 135 Мєн ПА500, ПА600 маягийн хєндий гуурсан хєнгєн цагаан утсыг хэрэглэх ба зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг харгалзан ПА-500-д 1340 А, ПА600-д 1680 А гэж авах нь зїйтэй. 1.3.21. Дугуй ба хоолой хэлбэрийн огтлолтой шиний їргэлжийн зєвшєєрєгдєх гїйдлийг хїснэгт 1.3.19-д тооцож оруулав. Хїснэгтийн дугуй шинийн їргэлжийн гїйдлийн їржвэрт нь хувьсах гїйдлийн їеийн, хуваарьт нь тогтмол гїйдлийн їеийн зєвшєєрєгдєх гїйдлийн хэмжээг їзїїлсэн болно. Мєн зэс ба хєнгєн цагаан хоолойн шинийн голчын хэмжээг гадаад ба дотоод хэмжээгээр нь єгсєнийг анхаарах нь зїйтэй. 1.3.22. Тэгш єнцєгт огтлолтой шинийг тавих, байрлуулахдаа хїснэгт 1.3.20-д єгсєн їргэлжийн гїйдлийг шин нь 60 мм хїртэл єргєнтэй бол 5 %-иар, 60 мм-ээс дээш єргєнтэй бол 8 %иар бууруулж авбал зохино. Их огтлолтой шин сонгох шаардлагатай бол шинийн гадаргуугийн ба ойртолтын їйлчлэлээс їїсэх нэмэлт алдагдлыг бага байлгах, хєргєлтийн хамгийн сайн нєхцєлийг хангах їїднээс (багц дахь зурвасын тоог багасгах, багцыг оновчтой байрлуулах, янз бїрийн хэлбэрийн шинийг хэрэглэх г.м.) аль хэмнэлтээр нь сонговол зохино. Хїснэгт 1.3.19. Дугуй ба хоолой хэлбэрийн огтлолтой шиний зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Голч, мм 2 6 7 8 10 12 14 15 16 18 19 20 21 22 Дугуй шин: гїйдэл, А Зэс Хєнцагаан 155/155 120/120 195/195 150/150 235/235 180/180 320/320 245/245 415/415 320/320 505/505 390/390 565/565 435/435 610/615 475/475 720/725 560/560 780/785 605/610 835/840 650/655 900/905 695/700 955/965 740/745 Зэс хоолой: голч ,мм2 Гїйдэл, А 12/15 340 14/18 460 16/20 505 18/22 555 20/24 600 22/26 650 25/30 830 29/34 925 35/40 1100 40/45 1200 45/50 1330 49/55 1580 53/60 4860 Хєнгєн цагаан хоолой голч, мм2 Гїйдэл, А 13/16 295 17/20 345 18/22 425 27/30 500 26/30 575 25/30 640 36/40 765 35/40 850 40/45 935 45/50 1040 50/55 1150 54/60 1340 64/70 1545 Тайлбар: Хїртвэрт нь хувьсах гїйдлийн, хуваарийг тогтмол гїйдлийн хэмжээг їзїїлсэн болно. Хїснэгт 1.3.20 Тэгш єнцєгт огтлолтой шинийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Хэмжээ, мм фаз дахь шиний тоо 15х3 20х3 25х3 30х4 40х4 40х5 50х5 50x6 60x6 80x6 100x6 60x8 80x8 БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ Зэс шин 1 2 210 275 340 475 625 -/1090 700/705 -/1250 860/870 -/1525 955/960 -/1700 1125 1740 1480 2110 1810 2470 1320 2160 1690 2620 Хєнгєн цагаан шин 1 2 165 215 265 365/370 480/-/855 540/545 -/965 665/670 -/1180 740/745 -/1315 870 1350 1150 1630 1425 1935 1025 1680 1320 2040 30 Ган шин хэмжээ: гїйдэл,А 16x2.5 55/70 20x2.5 60/90 25x2.5 75/100 20x3 65/100 25x3 80/120 30x3 95/140 40x3 125/190 50x3 155/230 60x3 185/280 70x3 215/320 75x3 230/345 80x3 245/365 90x3 275/410
  • 35. БД 43-101-03 100x8 120x8 2080 2400 3060 3400 1625 1900 2380 2650 100x3 20x4 305/460 70/115 Тайлбар: Хїснэгтийн хїртвэрт нь хувьсах гїйдлийн, хуваарьт тогтмол гїйдлийн хэмжээг їзїїлсэн болно. Хїснэгт 1.3.21. Хайрцаг хэлбэрийн (хєндлєн) огтлолтой шинийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл a 75 75 100 100 125 150 175 200 200 Шинийн хэмжээ: b c 35 4 35 5.5 45 4.5 45 6 55 6.5 65 7 80 8 90 10 90 12 r 6 6 8 8 10 10 12 140 16 Нэг шиний огтлол, мм2 520 695 775 101 1370 1785 2440 3435 4040 Хоёр (хос) шин дэх гїйдэл,А зэс хєнгєн цагаан 2730 3250 2670 3620 2820 4300 3500 5500 4640 7000 5650 8550 6430 9900 7550 10500 8830 Дамжуулах утасны огтлолыг хэмнэлттэй гїйдлийн нягтын аргаар сонгох 1.3.23. Дамжуулах утасны огтлолыг хэмнэлттэй гїйдлийн аргаар заавал шалгасан байх ёстой. Эдийн засгийн хэмнэлттэй хєндлєн огтлол (Smax)-ыг дараахи томьёогоор тодорхойлно.  S max = I t  /  J ýç  эндээс: It - их ачааллын їеийн тооцооны гїйдэл, А; Jýç - гїйдлийн хэмнэлттэй нягтын нормчлогдсон утга, А/мм2. Ажлын нєхцєл тодорхой єгєгдсєн тохиолдолд хїснэгт 1.3.22-р хїснэгтээс энэхїї гїйдлийн нягтыг тодорхойлно. Тооцооны їр дїнд гарган авсан утасны огтлолын хэмжээг утасны стандартын дагуу ойролцоох огтлолд дээш нь шилжїїлж авах нь зїйтэй. Тооцооны гїйдлийг ажлын хэвийн горимын хувьд авах бєгєєд засварын ба аваарийн дараахи горимын гїйдлийн єсєлтийг тооцохгїй. Хїснэгт 1.3.22. Гїйдлийн хэмнэлттэй нягт, А/мм2 Дамжуулах утас Их ачааллын жилийн ашиглалтын цаг, Т 1000 -3000 3000 –5000 5000 дээш Бїрээсгїй утас ба шин: - зэс - хєнгєн цагаан Цаасан тусгаарлагатай кабель ба резин, поливинилхлорид бїрээстэй утасны судал: - зэс - хєнгєн цагаан Резин ба пластмассан тусгаарлагатай кабель - зэс - хєнгєн цагаан БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 2.5 1.3 1.8 1.0 3.0 1.6 2.5 1.4 2.0 1.2 3.5 1.9 31 2.1 1.1 3.1 1.7 2.7 1.6
  • 36. БД 43-101-03 1.3.24. 220 кВ ба тїїнээс дээш хїчдлийн ба систем хоорондын зориулалттай, тїїнчлэн их ачаалал ашиглалтын цаг (Т) єндєртэй ажиллах цахилгаан дамжуулах шугамын утасны огтлолыг сонгохдоо техник-эдийн засгийн харьцуулалтын тооцоон дээр їндэслэх ёстой. Техник эдийн засгийн тооцоонд цахилгаан хангамжийн найдваржилтын нєхцєл, цахилгаан ачааллын єсєлт, тухайн їеийн шугамын утасны огтлол, шугамын тєгсгєлд байх хуваарилах байгууламжийн болон хїчдлийн хэмжээг єсгєх, бууруулах асуудал тусгагдах ёстой. Энэ нєхцєлд тухайн шугамын хэлхээний тоог нэмэгдїїлэхгїй байх, тїїнээс зайлсхийхийн тулд хїснэгт 1.3.22-д єгєгдсєн гїйдлийн хэмнэлттэй нягтыг 2 дахин нэмэгдїїлж авахыг зєвшєєрнє. Мєн энэ тохиолдолд шугамыг барьж байгуулах, хуучин шугамыг буулгах ажлын бїрэн зардал тусгагдахаас гадна газар, тоног тєхєєрємж, материалын єртєг, тээврийн зардлын хамт авч їзсэн байх ёстой. 1.3.25 Дараах нєхцєлїїдэд утасны сонголтын тооцоог хэмнэлттэй гїйдлийн нягтын аргаар шалгах шаардлагагїй. Тухайлбал: * Їйлдвэрийн газрын их ачаалал ашиглалтын цаг нь 4000 -5000 байхад 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй їйлдвэрийн зориулалтын сїлжээ ба байгууламжинд; * 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй, цахилгаан хэрэглэгчийн салбар шугам, тїїнчлэн їйлдвэрийн газар, орон сууцны ба олон нийтийн гэрэлтїїлгийн сїлжээнд; * Бїх тєрлийн хїчдэлтэй ил ба далд хуваарилах байгууламжийн хїрээн дэх цахилгаан тоноглолын цуглуулах шин, Тїр барилгын цахилгаан сїлжээ болон 3-5 жилийн ашиглалтын хугацаатай байгууламжинд эсэргїїцэл ба асаалт (реостат г.м.)-ын цахилгаан хэрэгсэлд; * Тїр зуурын болон 3 -аас 5 жилийн хугацаанд ашиглах барилга, байгууламжинд; г.м. 1.3.26. Хїснэгт 1.3.22-д єгсєн гїйдлийн хэмнэлттэй нягтын нормчлогдсон утгыг ашиглахдаа дараах зїйлийг мєрдлєг болговол зохино (3.1.24-ыг їзэх). Їїнд: * Тухайн хэрэглэгчдийн ачааллын их утга нь шєнийн цагуудад болох тохиолдолд хэмнэлттэй гїйдлийн нягтыг нь 40 %-иар нэмэгдэх; * 16 мм2, тїїнээс бага огтлолтой, бїрээстэй утасны хэмнэлттэй гїйдлийн нягтыг нь 40 %-иар нэмэгдїїлэх; * Нэгэн тєрлийн огтлолтой n хэрэглэгчид нэг шугамнаас салбарлах нєхцєлд шугамын эхэнд хэмнэлттэй гїйдлийн нягтыг k дахин нэмэгдэх тул энэ єсєлтийг дараах томьёогоор тодорхойлно.  k  = 2  1  2  2  2  j  L  2  I  l  + I  l  + ... + I n  l n  2  1  1  эндээс: I1, I2,..., In - шугамын n хэсгийн гїйдлийн ачаалал, А;  l  , l 2 ,... l  – шугамын тухайн 1  n  хэсгийн урт, км; L - шугамын нийт урт, км. * Харилцан бие биенээ орлон бэлтгэлд гарган ажиллах зориулалттай нэг маягийн n тєрлийн (ус хангамжийн насос, хувиргуурын агрегат г.м.) цахилгаан хэрэглэгчдийн тэжээлийн утасны огтлолыг сонгохдоо тэдгээрийн хэд (m) нь ажилд байдагтай уялдуулан гїйдлийн хэмнэлттэй нягт нь хїснэгт 1.3.22-д єгсєн хэмжээнээс нэмэгдэх тул kí коэффициентийг ашиглана.  k n = n  m  1.3.27. Хєдєє орон нутгийн зориулалттай, ачааллын дор хїчдлийн тохируулга бїхий 35/(610) кВ-ын бууруулах трансформаторыг тэжээж байгаа 35 кВ-ын хїчдэлтэй агаарын шугамын утасны (хєндлєн) огтлолыг сонгохдоо нягтын хэмнэлттэй гїйдлийн аргыг заавал хэрэглэх ёстой. Утасны огтлолыг сонгохдоо тооцооны ачааллыг агаарын шугамын ашиглалтанд орсон жилээс нь эхлэн ойрын 5-10 жилийн тєлєвийг тодорхойлж, шинэ ба хуучин хэрэглэгчдийн ачааллын єсєлтийг тооцож оруулбал зохино. Хєдєє орон нутгийн 35 кВ-ын сїлжээнд бэлтгэлийн зориулалттай нєєц шугамыг тухайн цахилгаан хэрэглэгчдийг зєвхєн аваарийн дараахи ба засварын горимд цахилгаанаар хангана гэж їзээд дамжуулах утасыг нь хамгийн бага зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлээр сонговол зохино. 1.3.28. Дундаас нь чадал авах салбар, салбарлагуудтай агаарын ба кабель шугамын утасны хэмнэлттэй огтлолыг сонгохдоо хэсэг тус бїрт харгалзах тооцооны гїйдлийг їндэслэн авах нь БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 32
  • 37. БД 43-101-03 зохистой. Гэхдээ энэ тохиолдолд шугамын зэрэгцээ хэсгїїдэд, тухайлбал, хамгийн урт хэсэг, тїїнд харгалзах тооцооны ачааллаар сонгогдсон хэмнэлттэй огтлолыг иш їндэс болгон шугамын бусад хэсэгт нь стандартын дагуу єгєгдсєн огтлолын нэгэн шатлалын, ижил огтлолтой утсыг сонгон авч болно. Хэрэв салбар шугам нь 1 км хїрэхгїй бол їндсэн шугам ба бусад салбар шугамын хэсэгт сонгосон утасны огтлолтой адилаар авах нь зїйтэй. 6-20 кВ-ын цахилгаан дамжуулах шугамын хувьд хїснэгт 1.3.22-оор гїйдлийн нягтыг авахдаа хэрэглэх гэж байгаа хїчдэл тохируулгын ба хуурмаг чадлын тэгштгэх (компенсацлах) хэрэгсэлийг тооцож, цахилгаан эрчим хїчний хэрэглэгчид дээр гарах хїчдэлийн хазайлтыг зєвшєєрєгдсєн хязгаарт нь барьж байхаар тооцоолох нь зїйтэй. Дамжуулагчийг титэмлэлт (корончлол) ба шуугианы нєхцєлєєр шалгах 1.3.29 35 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй шугамын дамжуулах утсыг агаарын жилийн дундаж температур, нягтын хэмжээ, цахилгаан тоноглолын далайн тївшнээс дээш байрлах байдал, дамжуулагчийн їйлчлэх шилжилтийн радиус, тїїнчлэн дамжуулагчийн гадаргын єнгєлгєєний коэффициентын зэргээс хамааран їїсэх титэмлэх (корончлох) нєхцєлєєр шалгах нь зїйтэй. Харин ашиглалтын дундаж хїчдэлээр тодорхойлогдох аливаа дамжуулагчийн гадрага дээр їїсэх хамгийн их хїчлэгийн талбай нь ерєнхий титэмлэг їїсгэх цахилгаан орны анхны хїчлэгээс 0,9-оос ихгїй байвал зохино. Энэхїї тооцоог мєрдєж байгаа гарын авлага, зааврын дагуу гїйцэтгэхээс гадна дамжуулах утсыг титэмлэхээс їїсэх радио шуугианы зєвшєєрєгдсєн тївшний нєхцєлєєр шалгасан байвал зохино. 1.4. ЦАХИЛГААН АППАРАТ, ХЭРЭГСЭЛ БА ДАМЖУУЛАГЧИЙГ БОГИНО ЗАЛГАЛТЫН НЄХЦЄЛЄЄР СОНГОХ Хэрэглэх хїрээ 1.4.1. Дїрмийн энэхїї бїлгийн дараах зїйлїїд нь 1 кВ-оос дээш ба доош хїчдэлтэй 50 Гцийн їелзэл (давтамж)-тэй хувьсах гїйдлийн цахилгаан тоног тєхєєрємжинд тавих цахилгаан тоног тєхєєрємж, аппарат, хэрэгсэл, дамжуулах утасыг богино залгалтын нєхцєлєєр сонгож хэрэглэхэд хамааралтай. Їндсэн шаардлага 1.4.2. Богино залгалтын горимоор байгууламжийг шалгах ёстой. Їїнд: дараах тоног тєхєєрємж, аппарат хэрэгсэл, 1. 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хувьд: * цахилгаан аппарат, хэрэгсэл, гїйдэл дамжуулах шин, кабель ба бусад дамжуулах утас, тэдгээрийн тулгуурын ба даацын бїтээц, хийцїїд; * богино залгалтын гїйдлийн динамик їйлчилэлээр утас мушгирах, эвхрэхээс урьдчилан сэргийлэх їїнээс 50 кА буюу тїїнээс дээш богино залгалтын цохилтын гїйдэлтэй цахилгаан дамжуулах агаарын шугам; Тїїнээс гадна (расщеплёный) задалбар утастай шугамны хувьд утас эвхрэх нєхцєлд дамжуулах утас ба тэвхний гэмтэлээс урьдчилан сэргийлэх їїднээс задалбар утасны хєндлєн тэвхний хоорондох зайг шалгавал зохино. * хурдан їйлчилгээтэй дахин залгалтын автоматаар тоноглогдох агаарын шугамын фазнуудын утсыг халуун даах чадвараар шалгах нь зїйтэй. 2. 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хувьд зєвхєн хуваарилах щит, гїйдэл дамжуулах шин, хїчний самбарыг шалгана. Харин гїйдлийн трансформаторыг богино залгалтыг горимоор шалгах шаардлагагїй. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 33
  • 38. БД 43-101-03 Мєн богино залгалтын гїйдлийг таслах буюу ажиллах нєхцєлєєрєє богино залгалт болох хэлхээний залгах зориулалтын аппарат хэрэгсэл нь бїх боломжит богино залгалтын їед залгажсалгах (коммутацын) їйлдлийг гїйцэтгэх чадвартай ба богино залгалтын нєхцєлєєр шалгагдсан байх ёстой. Богино залгалтын зориулалттай дээрх аппарат, хэрэгслийн суурь нь їйлчлэх гїйдлийн хїчний тооцооны нєхцєлєєр шалгагдаж, цахилгаан, механик болон єєр тєрлийн гэмтэл, эвдрэл, хэв гажилтыг даах, цаашдын хэвийн ашиглалтын нєхцєлд саад болохгїй байхаар хийгдвэл зохино. 1.4.3. 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй дараах тоног тєхєєрємж, хэрэгслийг богино залгалтын горимоор шалгахгїй байж болно. Їїнд: 1. 60 А хїртэл нэрэлсэн (хэвийн) гїйдэлтэй тавил бїхий хайламтгай гал хамгаалуур тавигдах аппарат, хэрэгсэл ба дамжуулагч зэргийг цахилгаан динамик хїчний даацаар; 2. Тэдгээрийн хэвийн гїйдэл, хэлбэрээс хамаарахгїй хайламтгай гал хамгаалуур тавигдах аппарат, хэрэгсэл ба дамжуулагч зэргийг халуун даах чадвараар; Хэлхээнд хайламтгай гал хамгаалуур тавигдсан, хэрэв тїїний таслах чадвар нь энэхїї дїрмийн дагуу сонгогдсон, тэр нь єгєгдсєн гол хэлхээний боломжит хамгийн бага аваарийн гїйдлийг таслаж байвал хэлхээг (гал) хамгаалуураар тоноглогдсон гэж їзнэ. 3. Бие даасан цахилгаан хэрэглэгчийн тухайлбал, 20 кВ хїртэл єндєр хїчдэлтэй, 2,5 МВа хїртэл чадалтай цех, тасгийн зориулалтын трансформаторын хэлхээний дамжуулах утасны хувьд нэгэн зэрэг дараах нєхцєл биелэгдэж байвал, тухайлбал: а. цахилгааны ба технологийн хэсэгт шаардлагатай бэлтгэл, нєєцтэй, тухайн цахилгаан хэрэглэгчийг хэлхээнээс таслахад їйлдвэрлэл, їйлчилгээний технологийн процесс алдагдахгїй, б. богино залгалтын їед утасны гэмтлээс їїсэлтэй тэсрэлт буюу гал гаргах аюулгїй , в. дамжуулах утасыг тєвєггїйгээр солих боломжтой бол богино залгалтын горимоор шалгах шаардлагагїй. 4. Энэхїї зїйлийн 3-д заасан бие даасан хэрэгсэл, тїїнчлэн том биш хуваарилах пунктэд залгагдах тэжээлийн утас, хэрвээ ийм цахилгаан хэрэгсэлд хуваарилах пункт нь єєрийнхєє зориулалтад хариуцлага багатай, ядахдаа 3.б-д нєхцєл биелэгдэж байвал заавал шалгах шаардлагагїй. 5. Тэжээлийн трансформатор буюу шугамын 20 кВ хїртлэх хїчдэлтэй хэлхээндэх гїйдлийн трансформаторыгбогино залгалтыннєхцлєєр сонголт хийсэн тохиолдолд тїїнд холбогдсон хэмжих багаж хэрэгсэлїїд (тооцооны тоолуур)- ийн шаардлагатай нарийвчлал нь хангагдахгїй трансформацлах коэффициент нь их байгаа нєхцєлд, хїчний трансформаторын хэлхээний єндєр хїчдлийн талд нь тогтвортой биш богино залгалтын їед гїйдлийн трансформатор хэрэглэхээс зайлсхийх, харин тооцооны багаж хэрэгслийг нам хїчдлийн тал дахь гїйдлийн трансформаторт холбохыг тус тус зєвлєж байна. 6. Агаарын шугамын утас (1.4.2-ын 1-р зїйлийг їзэх) 7. Тусгай камер буюу гал хамгаалуурт суулгасан нэмэлт эсэргїїцлийн цаана байгаа хїчдлийн трансформаторын хэлхээний дэх шин ба аппарат; 1.4.4. Богино залгалтынгїйдлийг тодорхойлох тооцооны схемийн сонголт хийхдээ авч їзэж байгаа тухайн цахилгаан тоног тєхєєрємжийн тїїний ажиллагааны їргэлжлэх нєхцєлийг иш їндэс болгох болоод тїїний удаан хугацааны ашиглалтад авч їзээгїй богино хугацааны хэлбэрийн єєрчлєлтийн схемийг авч їзэхгїй. Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн засварын ба аваарийн дараах ажлын горимыг богино хугацааны єєрчлєлттэй схем гэж їзэхгїй. Тооцооны бїдїївчинд авч їзэж байгаа тоног тєхєєрємжтэй цахилгаан холбоотой гадаад хэлхээ, цахилгаан їїсгїїр хэтийн хєгжлийг авч їзвэл зохино. Гагцхїї богино залгалтынгїйдлийн тооцоо нь ойролцоогоор богино залгалтынанхны агшин дахь єєрчлєлтийг тусгавал зохино. 1.4.5. Богино залгалтынзориулалт, тооцооны тєрлєєс нь хамааруулан дараах байдлаар ангилна. Їїнд: 1. Тоног тєхєєрємж, аппарат хэрэгсэл, хатуу шин тэдгээрийг тогтоон барьж байх тулгуур, бїтээцийн цахилгаан динамик хїчний даацыг тодорхойлохдоо - гурван фазын богино залгалтаар; БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 34
  • 39. БД 43-101-03 2. Аппарат хэрэгсэл, дамжуулагчийн халуун тэсвэрлэх чадварыг тодорхойлох - гурван фазын богино залгалтаар; тухайлбал, цахилгаан станцын генераторын хїчдэл шин дээр гурав ба хоёр фазын залгалтын їед аль нь их халалттай байгаа нєхцєлєєр; 3. Аппарат, хэрэгслийг залгах-салгалтын чадвараар нь тодорхойлох - гурван фазын ба нэг фазын газарлуу холбогдсон (газардлагын) аль их утгаар ; Газарлуу холбогдсон (газардсан) их хэмжээний гїйдэлтэй сїлжээнд: хэрвээ таслуур нь залгалт, салгалтын чадвараараа 2 утгаар тодорхойлогдох бол: гурав ба нэг фазын богино залгалтын утгаар нь, эсвэл аль алины нь утгаар авч тоцоолж болно. 1.4.6. Богино залгалтынтооцооны гїйдлийг авч їзэж байгаа хэлхээндбогино залгалтынїед аппарат, хэрэгсэл нь хамгийн хїнд гэмтсэн цэгийн нєхцєлєєс їндэслэн тодорхойлно. Тухайн схемийн янз бїрийн фаз нь хоёр єєр єєр цэгт нэгэн зэрэг газартай болох богино холболтыг боломжгїй гэж їзнэ. Хаалттай хуваарилах байгууламж дахь реакторын шугаманд байгаа, тїїний ємнє тавигдах аппарат хэрэгсэл, утас нь тэжээлийн цуглуулах шинээс тусдаа, хаалт, хашлагаар тусгаарлагдсан, хамтдаа нэг байранд шин-ээр холбогдсон байвал богино залгалтын гїйдлийг реакторын цаадах гїйдлээр авч болно. Реакторын тусгаарлах давцан ба нэвтрэх тусгаарлагч хїртэлх цуглуулах шинээс гарсан шинийн салбарлагатай бол сїїлчийнх нь реактор хїртэл гїйдэлд їндэслэн сонгох ёстой. Халууны даацын чадварын тооцоог хийхдээ тооцооны хугацааг богино залгалтын цэгийн ойролцоох таслуурт тавигдах їндсэн хамгаалалтын (ДЗА АПВ, ARE) їйлчлэлийг тооцоод тїїний ажиллах хугацаа ба тухайн таслуурын бїрэн таслах хугацааны нийлбэрээр авна. Хэрэв їндсэн хамгаалалтын дэргэд (гїйдэл, хїчдэл ба эсэргїїцэлээр) мэдрэхгїй зон бий болоход хїрвэл тухайн цэгт болох гэмтлийг мэдрэн ажиллах хугацаа дээр нь таслуурын бїрэн таслах хугацаа нэмэгдэж байгааг харгалзан халууны даацын чадвараар дахин шалгах шаардлагатай болно. Энэ тохиолдолд богино залгалтын тооцооны гїйдлийг гэмтэл болсон цэгийн харгалзах утгаас ихээр авбал зохино. 60 МВт ба тїїнээс дээш чадалтай генератор, мєн тийм чадалтай генератортрансформаторын блокын хэлхээнд гїйдэл дамжуулагч болон аппаратыг сонгохдоо халууны даацын чадвараар тооцож шалгана. Богино залгалтын гїйдэл єнгєрєх хугацааг 4 секундээр бодож авах нь зїйтэй. Аппарат хэрэгсэл, дамжуулагчийн сонгох їеийн богино залгалтын гїйдлийг тодорхойлох 1.4.7. 1 кВ, тїїнээс дээш хїчдэлтэй цахилгаан тоног тєхєєрємжинд аппарат, хэрэгсэл ба дамжуулах утасыг сонгох, даацын бїтээцэд їйлчлэх хїчийг тооцох шаардлагатай. Дараахи мєрдлєгийг иш їндэс болгоно. Їїнд: 1. Богино залгалт болж байгаа цэгийн тэжээлд оролцох бїх тєрлийн эх їїсгїїр (генератор)їїд нэгэн зэрэг хэвийн ачааллаараа ажиллаж байх; 2. Бїх тєрлийн синхрон машин нь хїчдлийн автомат тохируулгатай (ХАТ, АРН, AVC), єдєєлтийг нэмэгдїїлэх байгууламжтай байх; 3. Богино залгалтын гїйдэл хамгийн их утгандаа байх тэр агшинд богино холболт болж байх; 4. Бїх тєрлийн їїсгїїрийн цахилгаан хєдєлгєгч хїч нь фазаараа давхцаж байх; 5. Тооцооны шатлал бїрт хїчдэлийг сїлжээний хэвийн хїчдлээс 5%-оор дээгїїр авах; 6. Богино залгалтын гїйдэлд тухайн сїлжээнд байгаа синхрон компенсатор, синхрон, ба асинхрон хєдєлгїїрийн нєлєєллийг тооцох ёстой. Хэрэв асинхрон хєдєлгїїрийн нийт чадал нь 100 кВт хїрэхгїй бол, эсвэл богино залгалт болж байгаа цэгээс хїчдлийн нэг трансформацлах шатлал алслагдсан бол асинхрон хєдєлгїїрийн богино залгалтын гїйдэлд їйлчлэх нєлєєлийг тооцоонд авч їзэх шаардлагагїй. Богино залгалт болж байгаа цэгээс хїчдлийн нэг хувьсгалтын шатлал алслагдсан, эсвэл богино залгаа болж байгаа цэгээс хоёр буюу тїїнээс дээш хувьсгалтын шатлал алслагдсан нєхцєлд цахилгаан хєдєлгїїрийн чадал харьцангуйгаар, эсвэл богино залгалт болж байгаа цэг нь сїлжээний харьцангуй их эсэргїїцэлтэй (тухайлбал; шугам, трансформатор, г.м.) хэсэгт болж байгаа бол тооцоонд авч їзэх шаардлагагїй. 1.4.8. 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй цахилгаан тоног тєхєєрємжинд тооцооны эсэргїїцэл болгон цахилгаан машин, трансформатор, автотрансформатор, реактор, агаарын ба кабель шугам, тїїнчлэн гїйдэл дамжуулах шинийн нєлєєлємжийн хуурмаг эсэргїїцлийг авч їзнэ. Гэхдээ 1 кВ БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 35
  • 40. БД 43-101-03 хїртлэх хїчдэлтэй цахилгаан тоног тєхєєрємжийн тооцооны эсэргїїцэл гэдэгт тухайн хэлхээний бїх элементийн идэвхтэй ба идэвхгїй эсэргїїцэл, хэлхээний контактны шилжилтийн идэвхтэй эсэргїїцлийг нэмж авна. Аль нэг эсэргїїцлийг (тухайлбал, идэвхтэй ба идэвхгїй ) тооцохгїй нєхцєлд хэлхээний бїтэн эсэргїїцэлийн хэмжээ нь 10 %-оос илїїгїй хэмжээнд буурах байвал энэхїї хялбарчлалыг хэрэглэж болно. Хэрэв хэлхээний бїрэн эсэргїїцэл нь 10 %-иас илїїгїй хэмжээнд буурахаар байвал аль нэг тєрлийн эсэргїїцэл (идэвхтэй ба идэвхгїй)-ийг тооцохгїй байхыг зєвшєєрнє. 1.4.9. 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй цахилгаан сїлжээ нь бууруулах трансформатораас тэжээгдэж байгаа нєхцєлд богино залгалтын тооцоо хийхдээ трансформаторт єгєгдєж байгаа хїчдэлийг нь єєрчлєлтгїй буюу тїїний нэрэлсэн (хэвийн) хїчдэлтэй тэнцїї гэж авна. Мєн гїйдэл хязгаарлах їйлчлэлтэй хайламтгай гал хамгаалуураар тоноглогдсон хэлхээний элементийн цахилгаан динамик хїчний даацыг богино залгалтын гїйдлийн хамгийн их агшин зуурын утгаар шалгах нь зїйтэй. Богино залгалтын гїйдлийн динамик хїчний їйлчлэх нєхцєлєєр дамжуулагч, тусгаарлагчийг сонгох даацын бїтээцийг шалгах 1.4.10 Хатуу шинд їйлчлэх хїч, тэндээс тусгаарлагчид ба тэдгээрийн бэхэлгээний бїтээцэд дамжих хїчийг шалгахдаа фаз дахь гїйдлийн хоорондын шилжилтийг тооцсон (Iбх) гурван фазын богино залгалтын хамгийн их агшин зуурын утгаар шинийн бїтээцийн механик хэлбэлзлийг тооцохгїйгээр авч їзнэ. Зарим нєхцєлд тухайлбал, механик хїчдлийн хязгаарын тооцоонд энэхїї шин ба шиний бїтээцийн механик хэлбэлзлийг тооцож болно. Уян (зєєлєн) утас, тэдгээрийн тусгаарлуур, гаргалга ба бэхэлгээний хийцийн бїтээцэд їйлчлэх хїчний импульсийг зэрэгцээ фазуудын хооронд болох хоёр фазын богино залгалтын гїйдлийн дундаж квадрат утгаар тооцно. Задалбар дамжуулах утас ба уян дамжуулагчийн нэг фазын богино залгааны гїйдлийн харилцан їйлчлэлийг гурван фазын богино залгалтын гїйдлийн їйлчлэх утгаар авч тодорхойлно. Уян гїйдэл дамжуулагчийн хувьд тїїний мушгирах эвхрэцийг шалгах ёстой. 1.4.11 1.4.10-д харгалзах тооцоогоор олсон богино залгалтын їеийн хатуу шин, тулах ба нэвтрэх тусгаарлагчид їйлчлэх механик хїчдэл (хїчитгэл) нь нэг тусгаарлагч хэрэглэх нєхцєлд хамгийн их эвдлэх хїчний баталгаат утгын 60 %-иас ихгїй, тулаасны хосолсон тусгаарлагчид бол нэг тусгаарлагчийн эвдлэх хїчний 100 %-иас ихгїй байвал зохино. Тєрєл бїрийн хийц, хэлбэртэй (давхар туузан ба хоёр швеллер маягийн) шин хэрэглэх їед механик хїчдэл нь фазын ба шин бїрийн элементїїдийн хоорондын харилцан їйлчлэлцэх нєхцєлєєр хїчитгэлийн арифметик нийлбэр байдлаар тодорхойлогдоно. Хатуу шиний материалд їйлчлэх хамгийн их механик хїчдэл нь тасралтын їеийн шилжих эсэргїїцлийн 0,7-оос хэтрэх ёсгїй. Богино залгалтын їеийн халалтын нєхцєлєєр дамжуулах утасыг сонгох 1.4.12 Тооцоонд богино залгалтын їед дамжуулах утасны халах температур (°С) нь дараах зєвшєєрєгдєх хязгаарын утгаас илїї гарахааргїй байх ёстой. Тухайлбал: § дараах материалиар хийгдэх гїйдэл дамжуулах шин: зэс - 300°С, хєнгєн цагаан - 200°С, аппарат, хэрэгсэлтэй шууд холболтгїй ган - 400° С, аппарат, хэрэгсэлтэй шууд холболттой ган - 300° С, § дараах хїчдэл бїхий тос нэвчмэл цаасан тусгаарлагатай кабель: 10 – 15 кВ хїртэл - 200° С, 20 - 220 кВ хїртэл - 125° С, § дараах тусгаарлага бїхий зэс ба хєнгєн цагаан судалтай кабель ба бїрээстэй утас: резин ба поливинилхлорид - 150° С, полиэтилен - 120° С, § дараах таталтын хїч (Н/мм2) бїхий бїрээсгїй (нїцгэн) зэс утас: 20 Н/мм2 хїртэл - 250° С ба тїїнээс дээш, 20 Н/мм2 ба тїїнээс дээш - 200° С, § дараах таталтын хїч (Н/мм2) бїхий бїрээсгїй хєнгєн цагаан утас: 10 Н/мм2 хїртэл - 200° С ба тїїнээс дээш, БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 36
  • 41. БД 43-101-03 10 Н/мм2 ба тїїнээс дээш - 160° С, § ган-хєнгєн цагаан утасны хєнгєн цагаан хэсэг – 200 °С. 1.4.13. Богино залгалтын гїйдлийн халалтаар кабелийг шалгахдаа дїрмийн 1.4.2, 1.4.3-ын шаардлагыг мєрдлєг болгох бол дараах нєхцєлийг авч їзвэл зохино. Їїнд: § барилгын стандартын нэг барбанд харгалзах дан кабелийг тїїнийн эхэнд болох богино залгалтын нєхцєлєєр; § барилгын стандартын нэг барбанд харгалзах хэд хэдэн шатлалд залгаж тавигдах кабелийг шинэ огтлол бїрт болох богино залгалтын нєхцєлєєр; § хоёр ба тїїнээс дээш зэрэгцээ тавигдах кабелийн багц бїр дээр шууд болох богино залгалтын нєхцєлєєр (богино залгалтын нэвтрэх гїйдлээр) г.м. 1.4.14 Хурдан їйлчилгээтэй хамгаалалт ДЗА [AПВ,ARE]-аар тоноглогдох аппарат хэрэгсэл ба шугамын утсыг халуун даах чадвараар шалгахдаа ийм тєрлийн шугамаар богино залгалтын гїйдэл єнгєрєх нийлбэр хугацаа нэмэгдсэнтэй уялдан их халдагийг тооцох нь зїйтэй. Агаарын шугамын задалбар утасыг халууны нєхцєлєєр шалгахдаа нийлбэр огтлол бїхий нэг утасны адилаар гїйцэтгэнэ. Залгалт-салгалт (коммутац)-ын чадвараар аппаратыг сонгох. 1.4.15 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй таслуурыг сэлгэн-залгалтын (коммутацын) таслах чадвараар нь сонгохдоо дараах зїйлийг анхаарвал зохино. Їїнд: · сэргээлтийн хїчдлийн харгалзах параметрийг тооцож таслах чадвараар нь шалгах; · залгах чадвараар шалгах. Энэ тохиолдолд генераторын хїчдлийн талд тавигдах генераторын таслуур нь эсрэг фазын нєхцєлд зєвхєн синхрон биш залгалтыг хянах ёстой. 1.4.16 (Гал) хамгаалуурыг таслах чадвараар нь сонгох нь зїйтэй. Энэ нєхцєлд тооцооны гїйдлийг хамгаалуурын гїйдэл хязгаарлах чадварыг тооцолгїйгээр богино залгалтын эхний гїйдлийн їечилсэн хэсгийн жинхэнэ утгаар авах нь зїйтэй. Ачаалал таслуур ба богино залгуурыг богино залгалт болох їеийн хязгаарын зєвшєєрєгдєх гїйдлээр сонгоно. Холтгуур (зааглавч, отделитель) ба салгуурыг богино залгалтын їеийн залгахсалгалтын чадвараар шалгах шаардлагагїй юм. Харин холтгуур ба салгуурыг ачаалалгїй шугам ба трансформаторыг таслах буюу зэрэгцээ хэлхээний тэгштгэх гїйдлийг залгаж, салгахад хэрэглэх бол тэдгээрийг залгах-салгах горимоор шалгавал зохино. 1.5. ЦАХИЛГААН ЭРЧИМ ХЇЧИЙГ ТООЦОХ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт 1.5.1 Дїрмийн энэ бїлэгт цахилгаан тоног тєхєєрємжийн цахилгаан хэрэглээний тооцоонд тавигдах шаардлагыг оруулсан болно. Харин орон сууц, ба олон нийтийн барилгын цахилгаан хэрэглээний тооцоонд тавих нэмэлт шаардлагыг бїлэг 6.2.34-6.2.38-д заасан журмыг баримтлавал зохино. 1.5.2 Їйлдвэрлэх ба хэрэглэгчдэд тїгээсэн цахилгааныг худалдах, борлуулах зорилгоор мєнгєн хэлбэрээр хийх тооцоог цахилгааны бїртгэл тооцоо гэнэ. Энэхїї цахилгааны бїртгэл тооцооны зориулалтаар їйлдвэрлэгч ба хэрэглэгчдийн эзэмшлийн зааг дээр тавьсан тоолуурыг цахилгааны тооцооны тоолуур гэнэ. Цахилгаан станц, дэд єртєє, їйлдвэр, орон сууц, барилга байшингийн єрєєний доторхи цахилгааны дотоод зарцуулалтанд техникийн хяналт тавих тооцоог цахилгааны эрчим хїчний техник-хяналтын тооцоо гэнэ. Техник-хяналтын тооцооны зориулалтаар їйлдвэрлэгч ба хэрэглэгчдийн эзэмшлийн зааг дээр буюу доторх гаргалгаанд тавьсан тоолуурыг техник-хяналтын тооцооны тоолуур гэнэ. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 37
  • 42. БД 43-101-03 Ерєнхий шаардлага 1.5.3 Бодит цахилгаан эрчим хїчний тооцоо нь доорхи цахилгаан эрчим хїчний тоо, хэмжээг тодорхойлох нєхцлийг бїрэн хангасан байх ёстой. Їїнд: 1. Цахилгаан станцын генератораар їйлдвэрлэсэн; 2. Цахилгаан станц, дэд єртєєний дотоод ба ахуйн хэрэгцээнд хэрэглэсэн; 3. Цахилгаан станцын шинээс гарч байгаа шугамаар дамжин хэрэглэгчдэд шууд тїгээсэн; 4. Бусад эрчим хїчний системд дамжуулсан буюу авсан, 5. Цахилгаан сїлжээнээс хэрэглэгчдэд тїгээсэн. Їїнээс гадна бодит цахилгаан эрчим хїчний тооцоо нь доорхи нєхцєл, боломжийг хангасан байх ёстой. Тухайлбал, · Эрчим хїчний системийн хїчдэлийн янз бїрийн ангилалтай шугам сїлжээ тус бїрээр дамжсан цахилгааныг тооцох; · Эрчим хїчний системийн аж ахуйн тооцоотой хэсэг, нэгж тус бїрээр цахилгаан эрчим хїчний тэнцэл баланс зохиох; · Хэрэглэгчид нь єгєгдсєн хэрэглээний горим ба балансыг дагаж мєрдєж байгаа эсэхэд хяналт тавих. 1.5.4. Хуурмаг цахилгаан эрчим хїчий тооцоо нь цахилгаанаар хангагч байгууллагаас хэрэглэгчдэд ирж, гарч байгаа хуурмаг цахилгааны тоо хэмжээг тодорхойлох боломжийг хангасан байх ёстой. Гэхдээ зєвхєн хуурмаг чадлыг тэгшитгэх тєхєєрємжийн ажлын горимд хяналт тавих буюу тооцоо хийх тохиолдолд хуурмаг цахилгааны зарцуулалтыг тооцоолвол зохино. Цахилгаан эрчим хїчний тооцооны хэрэгсэл тавих пункт 1.5.5 Цахилгаан эрчим хїчээр хангагч байгууллага нь хэрэглэгчтэйгээ тооцоо хийх зорилгоор тооцооны тоолуурыг цахилгаанаар хангагч байгууллага болон цахилгаан хэрэглэгчдийг зааглаж байгаа цахилгаан шугам сїлжээний эзэмшилийн зааг дээр тавих нь зїйтэй. 1.5.6 Цахилгаан станцын хувьд бодит цахилгаан эрчимийн тоолуурыг доорх цэгїїдэд тавих нь зїйтэй. Їїнд; 1. Генератор бїрийн їйлдвэрлэсэн бїх цахилгааныг тооцох зориулалтаар генератор тус бїр дээр; 2. Генераторын хїчдэлтэй шиний холболт бїр дээр хоёр тийшээ тооцох боломжтой, хориг бїхий 2 тоолуур тавих; 3. Систем хоорондын цахилгаан дамжуулах шугам дээр (тїгээсэн буюу хїлээж авсан цахилгааныг тус бїрт нь тооцох зорилготой) хориг бїхий 2 тоолуур тавих, 4. Цахилгаан станцын шинээс гарч байгаа болон хэрэглэгчдэд очиж байгаа тєрєл бїрийн хїчдэлтэй шугамын гаргалга бїр дээр, (1.5.8-ыг їзэх); Цахилгаан станцын шинээс гарч байгаа 10 кВ хїртэлх хїчдэлтэй шугам тус бїрт ямар ч тохиолдолд цахилгааны тооцооны хэлхээ, холбох хавчаар, тоолуур тавих цэгийг урьдчилан тооцсон байх шаардлагатай. (1.5.16 заалтыг їзэх); 5. Дотоод хэрэгцээний їндсэн хїчдэлийн 1 кВ-оос дээш шинийг тэжээж байгаа бїх трансформатор болон шугам бїрт; Тоолуурыг єндєр хїчдэлийн тал дээр нь тавина. Хэрэв цахилгаан станцын дотоод хэрэгцээний трансформатор нь 35 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлийн шинээс эсвэл 10 кВ-оос дээш хїчдэлтэй блокоос салбарлан тэжээгдэж байгаа бол тоолуурыг хїчний трансформаторын нам хїчдэлийн тал дээр тавихыг зєвшєєрнє. 6. Аж ахуйн хэрэгцээний (жишээлбэл, засвар їйлдвэрлэлийн баазын тоног тєхєєрємж, механизмын тэжээлд зориулсан г.м.) ба цахилгаан станцын дотоод хэрэгцээний хуваарилах байгууламжаас гадны хэрэглэгчдийг тэжээж байгаа шугаманд; 7.Тойруу тосон таслуурын, эсвэл цахилгааны бїртгэл тооцоо хийх зориулалтаар ашиглаж байгаа шин холбогч (секц хооронд)-ын тосон таслуурын хэлхээнд хориг бїхий 2 тоолуур тавих. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 38
  • 43. БД 43-101-03 Мэдээллийг нэгтгэн цуглуулж боловсруулалт хийдэг автоматжуулсан систем, тооцооны компьютерээр тєхєєрємжлєгдєх цахилгаан станцуудад энэ системийг цахилгааны тоо бїртгэлийн болон техникийн тєвлєрсєн тооцоонд ашиглах хэрэгтэй. Ашиглалтанд байгаа болон бусад шинээр баригдах станцуудад цахилгааны їйлдвэрлэл-хэрэглээний тооцооны автоматжуулсан микропроцессорын электрон систем хэрэглэхийг зєвлєж байна. 1 МВт хїртэл чадалтай цахилгаан станцуудад бодит цахилгаан эрчим хїчний тооцооны тоолуурыг нь зєвхєн генератор ба дотоод хэрэгцээний трансформатор дээр, эсвэл зєвхєн дотоод хэрэгцээний трансформатор, гаргалгын шугамууд дээр тавих нь зїйтэй. 1.5.7 Эрчим хїчний системийн дэд єртєєний хувьд доорх цэгїїдэд бодит цахилгаан эрчим хїчний тооцооны тоолуурыг тавибал зохино. Їїнд: 1. Хэрэглэгч рїї гарч байгаа цахилгаан дамжуулах шугам тус бїрт: (1.5.8-ыг їзэх); 2. Систем хоорондын цахилгаан дамжуулах шугаманд дамжуулсан ба хїлээн авсан цахилгааныг тооцох зориулалтаар хориг бїхий 2 тоолуур тавих; 3. Хэрвээ эрчим хїчний єєр системд салбарласан шугам байвал дамжуулсан буюу хїлээн авсан цахилгаан эрчмийг зориулалтаар дээрх эрчим хїчний системийн дэд єртєєний оролт дээр хориг бїхий хоёр тоолуур. 4. Дотоод хэрэгцээний трансформатор бїрт; 5. Дотоод хэрэгцээний шинд холбогдсон аж ахуйн хэрэгцээний шугам болон гадны хэрэглэгчдийн шугаманд; 6. Тойруу шинд тоноглогдсон тосон таслуурт, эсвэл цахилгааны бїртгэл тооцоо хийдэг залгалтын тойруу тосон таслуурын зориулалтаар ашиглаж байгаа шин холбосон секц хоорондын тосон таслуурын хэлхээнд хориг бїхий 2 тоолуур тавих; 10 кВ хїртэлх хїчдэлтэй шугам тус бїрт ямар ч тохиолдолд цахилгааны тооцооны хэлхээ, тоолуур тавих цэгийг урьдчилан тооцсон байх шаардлагатай. 1.5.8. Цахилгаан станц, дэд єртєє дээрх богино залгааны гїйдэл ба дифференциал хамгаалалтын тодорхойломжоор сонгож авсан гїйдлийн трансформатор нь цахилгаан хэрэглээний тооцоо хийх нарийвчлалыг хангахгїй тохиодолд 1.5.6-ын 4-р зїйл, 1.5.7-д заасан бїртгэл тооцооны тоолуурыг тэжээлийн шугаман дээр биш хэрэглэгчдэд очиж байгаа шугамын тєгсгєлд тавихыг зєвшєєрнє. Хэрэглэгчдэд хамаарагдах дэд єртєєтэй дээр бодит цахилгааны тооцооны тоолуурыг дараах цэгїїдэд тавих шаардлагатай. Їїнд: 1. Эрчим хїчний системийн бусад дэд єртєєтэй болон тэжээлийн хїчдэлээрээ бусад хэрэглэгчидтэй цахилгаан холбоогїй бол хэрэглэгчийн дэд станцад ирж байгаа шугамын оруулга дээр; 2. Эрчим хїчний системийн бусад дэд єртєєтэй болон тэжээлийн хїчдэлээрээ бусад хэрэглэгчтэй холбоотой бол хэрэглэгчийн дэд єртєєний трансформаторын єндєр хїчдэлийн тал дээр г.м. Богино залгалтын гїйдэл ба дифференциал хамгаалалтын тодорхойломжоор сонгож авсан гїйдлийн трансформатор нь цахилгаан хэрэглээний тооцоо хийх нарийвчлалыг хангахгїй, мєн тїїнчлэн тавигдах гэж байгаа гїйдлийн трансформаторт 0.5 нарийвчлалын ангиллын ороомог байхгїй тохиолдолд тоолуурыг трансформаторын нам хїчдэлийн тал дээр тавьж болно. Хїчний трансформаторын нам хїчдэлийн тал дээр гїйдлийн трансформаторын нэмэгдэл бїрдэл тавих тохиолдолд тооцооны тоолуур тавих (ИБХБ ба гадны ИБХБ) боломжгїй бол цахилгааны тооцоог гарч байгаа 6-10 кВ-ийн шугаманд тавих нь зїйтэй. Цахилгаанаар хангагч байгууллагатай их ачааллын чадлаар тооцоо хийдэг їйлдвэрийн газруудын хувьд тооцоо хийдэг цэг нь нэг байх тохиолдолд их ачаалал хэмжигчтэй буюу хоёр, гурван тарифийн тоолуур, тооцоо хийдэг цэг нь хоёр буюу тїїнээс дээш тохиолдолд цахилгаан эрчмийн тооцооны автоматжуулсан систем, тооцооны урьдчилсан тєлбєртэй цахим карт бїхий электрон тоолуурын систем нэвтрїїлэх шаардлагатай. 3. Хэрэв хїчний трансформаторын єндєр хїчдэлийн тал дээр хэмжїїрийн трансформатор бусад зорилгоор тавих шаардлагагїй тохиолдолд нам ба дунд хїчдэлийн тал дээр; 4. Дотоод хэрэгцээний цахилгааныг тооцох тоолуур єєр газарт тавигдаагїй тохиолдолд тоолуурыг дотоод хэрэгцээний трансформаторын нам хїчдэлийн тал дээр; 5. Хэрэв шугам ба трансформатораас бие даасан цахилгааны тооцоо, тэнцэлтэй гаднын бусад хэрэглэгч тэжээгдэж байвал їндсэн ба гадны хэрэглэгчийн эзэмшилийн зааг дээр г.м. Мєн БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 39
  • 44. БД 43-101-03 тєрєл бїрийн тарифаар тооцоо хийдэг хэрэглэгч тус бїрт бїртгэл-тооцооны тоолуур тавих нь зїйтэй. 1.5.9 Хуурмаг цахилгаан эрчим хїчний тоолуурыг дараахь цэгїїдэд тавибал зохино. Їїнд: 1. Хуурмаг цахилгаан чадал ашиглах зєвшєєрєлтэй хэрэглэгчдийн бодит цахилгааны тоолуур байрлуулсан тэр схемийн нэгэн ижил тэр л цэг дээр; 2. Хэрэв тухайн хэрэглэгч нь хуурмаг чадлын їїсгїїр болж, эрчим хїчний системд цахилгаан чадал єгч байгаа, эсвэл хэрэглэгчийн єгєгдсєн ажлын горимыг хянаж байгаа нєхцєлд хэрэглэгчийн хуурмаг чадлын їїсгїїрийн холболт дээр; г.м. 1.5.10 Хэрэв їйлдвэрийн газар нь эрчим хїчний системтэй тохиролцсоны їндсэн дээр цахилгаан сїлжээнд хуурмаг цахилгаан чадал нийлїїлж байвал бодит цахилгааны тооцооны тоолуур тавьсан цэгт хуурмаг цахилгааны хориг бїхий 2 тоолуур тавих шаардлагатай. Бусад бїх тохиолдолд хуурмаг цахилгааны хориг бїхий нэг тоолуур тавьж болно. Цахилгаанаар хангагч байгууллагатай хуурмаг чадлын их ачааллаар тооцоо хийдэг їйлдвэрийн хувьд их ачаалал хэмжигчтэй тоолуур, тооцоо хийх цэг нь хоёр буюу тїїнээс дээш байх тохиолдолд цахилгааны тооцооны автоматжуулсан ба бїртгэл-тооцооны электрон систем нэвтрїїлэхийг зєвлєж байна. Тооцооны тоолуурт тавих шаардлага 1.5.11 Суурилуулах гэж байгаа тооцооны тоолуур бїрийн хавхлаг (таг)-ийг бэхлэх боолтонд нь Улсын стандарт, хэмжилзїйн газар (УСХЗГ)-ын тоолуурыг шалгаж баталгаажуулсан ломбо, тагны доорх залгалтын хавчаар (гаргалга) дээр цахилгаанаар хангагч байгууллагын тавьсан лац байх шаардлагатай. Мєн шинээр суурилуулж байгаа 3 фазын тоолуур дээр 12 сараас хэтрээгїй хугацаанд улсын їзлэг хийсэн лац, 1 фазын тоолуур дээр 2 жилээс хэтрээгїй хугацаанд улсын їзлэг хийсэн лац байвал зохино. Гурван фазын гїйдлийн бодит ба хуурмаг цахилгаан зарцуулалтын тооцоог зориулалтын 3 фазын тоолуураар хийх шаардлагатай. 1.5.12 Тєрєл бїрийн хэрэглэгчид, объектын цахилгаан хэрэглээний тооцоо хийх зориулалттай бодит цахилгаан эрчим хїчний тоолуурын нарийвчлалын зєвшєєрєгдєх ангиллыг дор їзїїлэв. Їїнд: 1. 50 МВт-аас дээш чадалтай генератор, 220 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй систем хоорондын цахилгаан дамжуулах шугам, 63 МВа тїїнээс дээш чадлын трансформаторт бол 0.5 ; ( импортын тоолуурт 0.7), 2. 12-50 МВт чадалтай генератор, 110-150 кВ хїчдэлтэй систем хоорондын цахилгаан дамжуулах шугам, 10-40 МВа чадлын трансформаторт бол 1.0; 3. Тооцооны бусад объектод бол -2.0 г.м. Хуурмаг цахилгаан эрчим хїчний тоолуурын нарийвчлалын ангиллыг бодит цахилгаан эрчмийн тоолуурын нарийвчлалын ангилалтай ижил буюу нэг ангилал доогуур байхаар сонгож авахыг зєвшєєрнє. Хэмжїїрийн трансформатор хэрэглэж тооцоо хийх 1.5.13 Цахилгааны тооцооны тоолуур залгах зориулалттай гїйдлийн ба хїчдэлийн трансформаторын нарийвчлалын ангилал нь 0.5-аас их байж болохгїй. 1.0 нарийвчлалтай хїчдэлийн трансформаторт 2.0 нарийвчлалын ангилалтай цахилгааны тооцооны тоолуур залгаж холболт хийхийг зєвшєєрнє. Техник-хяналтын тоолуур залгах зориулалтын гїйдлийн трансформаторын нарийвчлал нь 1.0 байж болох ба хэрэв 1.0 нарийвчлалын ангилал гаргахын тулд нэмэлт гїйдлийн трансформаторын (иж) бїрдэл шаардагдахаар байвал 1.0-оос доогуур нарийвчлалтай нэгэнт тавигдсан гїйдлийн трансформаторыг ашиглаж болно. Техникийн тооцооны хяналтын тоолуур холбох зориулалттай хїчдэлийн трансформаторын нарийвчлалын ангилал нь 1.0-ээс доогуур байж болно. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 40
  • 45. БД 43-101-03 Хэрэв их ачааллын їед гїйдлийн трансформаторын хоёрдогч ороомгийн гїйдэл нь тоолуурын хэвийн гїйдлийн 40 %-иас багагїй, хамгийн бага ачааллын їед 5 %-иас багагїй байвал єндєржїїлсэн хувьсгах коэффициенттэй (цахилгаан динамик ба халуун даацын тооцоогоор буюу шин хамгаалах нєхцлєєр) гїйдлийн трансформатор хэрэглэх нь зїйтэй. 1.5.14 Тоолуурын гїйдлийн ороомгийг гїйдлийн трансформаторын хоёрдогч ороомогт холбохдоо хамгаалалтын хэлхээнээс тусад нь цахилгаан хэмжих багажуудтай хамтатган холболт хийхийг зєвшєєрнє. Хэрэв тусад нь холбоход нэмэлт гїйдлийн трансформатор шаардагдахаар байвал, хэрэв хамтатган холбоход тавигдах багажын нарийвчлал, гїйдлийн трансформаторын найдвартай ажиллагаа нь реле хамгаалалтын шаардлагыг хангаж байвал гїйдлийн хэлхээг хамтад нь холбож болно. Бїртгэл-тооцооны тоолуур залгахдаа завсрын зориулалттай гїйдлийн трансформатор ашиглахыг хориглоно (1.5.25-д дурдсанаас бусад тохилдолд). Хэмжїїрийн трансформаторын тоолуур залгах хоёрдогч хэлхээний ачаалал нь хэвийн утгаасаа хэтэрч болохгїй. Тооцооны тоолуурын хїчдэлийн хэлхээний утас, кабелийн огтлол, уртыг сонгож авахдаа эдгээр хэлхээн дэх хїчдэлийн алдагдал нь 0.5 нарийвчлалын ангилалтай хїчдэлийн трансформатораас тэжээж байгаа нєхцєлд хэвийн хїчдэлийнхээ 0.25%, харин 1.0 нарийвчлалын ангилалтай хїчдэлийн трансформатораас тэжээж байгаа нєхцєлд 0.5%-иас ихгїй байхыг тус тус зєвшєєрнє. Энэ шаардлагыг хангахын тулд хїчдэлийн трансформатораас тоолуур хїртэл тусгай кабель, утас хэрэглэж болно. Хїчдэлийн трансформатораас техникийн хяналтын тоолуур хїртэлх сїлжээний хїчдэлийн алдагдал нь хэвийн хїчдэлийнхээ 1.5%-иас хэтрэхгїй байх шаардлагатай. Бїртгэл-тооцооны тоолуурыг 110 кВ ба тїїнээс дээшх хїчдэлийн цахилгаан дамжуулах шугаманд холбохдоо нэмэлт гїйдлийн трансформатор хэрэглэхийг (тоолуур холбох хоёр дахь ороомоггїй, тооолуурын нарийвчлалын ангилалыг хангаж чадах, хоёр дахь ороомогийн нєхцєлєєр г.м.) зєвшєєрнє. 1.5.15 Суулгамал гїйдлийн трансформатортай 110 ба 220 кВ -ын тойруу тосон таслуурын хувьд эдгээр гїйдлийн трансформаторын нарийвчлалын ангиллыг 1.5.13.-д зааснаар нэг тївшингээр бууруулан авч болно. Суулгамал гїйдлийн трансформатор бїхий 110 кВ-ын тойруу тосон таслуур, энэ зориулалтаар ашиглаж байгаа 110 кВ-ын шин холбогч (секц хоорондын) тосон таслуурын хувьд тоолуурын гїйдлийн хэлхээг (0.5-аас єндєргїй нарийвчлалтай завсрын гїйдлийн трансформатор ашигласан тохилдолд) хамгаалалтын хэлхээтэй хамт холбохыг зєвшєєрнє. Энэ тохиолдолд гїйдлийн трансформаторын нарийвчлалын ангиллыг нэг шатаар доогуур авах нь зїйтэй. Тоолуур дээрх холболтыг болон нарийвчлалын зэргийг нэг шатаар доошлуулахыг суулгамал гїйдлийн трансформатортай тойруу шиний зориулалтаар ашиглаж байгаа шин залгалтын (секц хоорондын) 220 кВ-ын тосон таслуур ба суулгамал трансформатортай 110, 220 кВын хїчдэлд зєвшєєрнє. 1.5.16 Тоолуурын хэлхээний тэжээлд нэг ба гурван фазын хїчдэлийн трансформатор, тїїнчлэн тєрєл бїрийн тусгаарлага шалгах зориулалттай дєрєв ба таван зїрхэвчтэй хїчдэлийн трансформаторыг ашиглаж болно. Тооцооны хэлхээг залгалтын ерєнхий хавчаараас тусад нь гаргаж залгалтын нэг цуглуулга болгох шаардлагатай. Хавчаар бїхий цуглуулга байхгїй тохиолдолд туршилтын блок байрлуулж болно. Хавчаар нь гїйдлийн трансформаторын хоёрдогч хэлхээг богиносгох, тоолуурын фаз бїрт тїїнийг шалгах, засварлах їед гїйдлийн ба хїчдэлийн хэлхээг таслах, тїїнчлэн утас, кабелийн холболтыг салгахгїйгээр шалгалтын жишиг (їлгэр жишээ, эталон) тоолуур залгах нєхцлийг хангаж байвал зохино. Тооцооны тоолуурын цуглуулга ба хавчаасны хайрцгийн хийц нь тэдгээрийг лацдах нєхцлийг хангасан байх шаардлагатай. 1.5.17 Хїчдлийн єндєр талдаа гал хамгаалуур бїхий зєвхєн тооцооны зориулалттай, хїчдлийн трансформатор нь гал хамгаалуурын бїтэн байдлын тусгай хяналттай байх ёстой. Хэд хэдэн шиний системд байгаа, хїчдэлийн трансформаторын холболт нь зєвхєн тухайн шиний системд холбогдсон тохиолдолд тоолуурын хэлхээг бусад шин, системд хїчдэлийн трансформаторт сэлгэн залгах тєхєєрємж байх шаардлагатай. 1.5.18 Хэрэглэгчдийн дэд єртєє дээр тооцооны зориулалттай хїчдлийн трансформаторын єндєр талд нь гал хамгаалуур тавигдсан байвал хашлага тор, хаалга хийж, лацдах боломжтой байвал зохино. Тооцооны зориулалттай хїчдэлийн трансформаторын салгуурын дамжуургын гар буюу бариул нь тїгжиж, ломбодох тєхєєрєгтэй байвал зохино. Тоолуур тавьж, залгалтын утсыг угсрах БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 41
  • 46. БД 43-101-03 1.5.19 Тоолуурыг гар хїрэхэд хялбар, хуурай газарт, євлийн улиралд 0°С-ээс хїйтэнгїй, їйлчилгээ явуулахад боломжтой байранд тавибал зохино. 1.5.20 Їйлдвэрийн нийтлэг зориулалттай тоолуурыг їйлдвэрлэлийн нєхцлєєс хамаарч +40°С хїртэл халдаг, тєрєл бїрийн хортой орчин бїхий байранд тавихыг хориглоно. Тоолуурыг цахилгаан станц, дэд єртєєний хуваарилах байгууламжийн дулаацуулгагїй байр, коридорт, мєн гадаа байрлах шїїгээнд байрлуулж болно. Энэ тохиолдолд євлийн улиралд дулаацуулга хийх шаардлагатай. Тоолуурын шїїгээний доторхи агаарыг цахилгаан чийдэнгээр, эсвэл халаагч элементээр +20°С-аас ихгїй байхаар тооцож, дулаацуулгын бїрхїїл хийж єгнє. 1.5.21 Цахилгаан станцын генераторын їйлдвэрлэж байгаа цахилгаан эрчим хїчийг хэмжих зориулалттай тоолуурыг +15°С-ээс +25°С дундаж температуртай байранд байрлуулах ёстой. Ийм байр байхгїй тохиолдолд тоолуурыг жилийн туршид дээр дурдсан дулааныг барьж байх тусгай шкаф, шїїгээнд байрлуулж болно. 1.5.22 Тоолуур нь иж бїрмэл хуваарилах байгууламж (ИБХБ ба гадны ИБХБ)-ийн шїїгээ, шургуулганд, мєн бат бєх хийцийн самбар (щит, панель)-ын хананд суурилагдсан байж болно. Мєн тоолуурыг модон, пластмасс, тємєр самбарт бэхэлж болно. Шалнаас тоолуурын залгалтын хавчаар хїртэлх єндєр нь 0.8-1.7 м байх ёстой. Тоолуурын байрлалын єндєр нь 0.8 м-ээс бага байж болох боловч 0.4 м-ээс багагїй байх ёстой. 1.5.23 Тоолуурыг механик гэмтэл учруулж болзошгїй, бохирдолт ихтэй, мєн гадны їйлчлэлд орж болзошгїй газар (коридор, гудам, шат, тавцан)-т тавихдаа тоолуурын тоо нь харагдаж байхаар жижиг цонх гаргасан тїгжээтэй шїїгээнд байрлуулбал зохино. Нам хїчдэлийн тал дээр тавигдах цахилгааны бїртгэл-тооцооны тоолуур, гїйдлийн трансформаторыг хот, хєдєєгийн гэр хороолол, зарим сууцны байшингийн дотор ба гадна, хашаа бїхий кабель оруулгагїй гэр, байшинд жижиг цонх бїхий шатдаггїй материалаар хийсэн шїїгээ, щит ба шургуулганд байрлуулахыг зєвшєєрнє. Гэр хорооллын нєхцєлд хэд хэдэн (4-6) айл тоолуурыг тїгжээ бїхий нэг шїїгээнд нэгтгэн байрлуулж болно. Тоолуурыг гэр, сууцны дотор, хєдєлгєєнтэй нєхцєлд тавихыг хориглоно. 1.5.24 Шїїгээ, щит, шургуулга, самбарын хийц ба хэмжээ нь тоолуур ба гїйдлийн трансформаторын хавчааруудад холболт хийх, солих боломжтой, їйлчлэхэд тохиромжтой нєхцлийг хангасан байх ёстой. Хана, хашаа, шїїгээнд тоолуурыг эгц босоо бэхлэхийг зєвшєєрєх бєгєєд хазайлт нь 1` градусаас ихгїй байх ёстой. Тоолуурыг нїїрэн талаас нь авах, угсрахад боломжтой байдлаар бэхэлсэн байвал зохино. 1.5.25 Тоолуурын цахилгаан утасны холболт, огтлолын хэмжээ нь 2.1 ба 3.4 бїлэгт єгсєн заалтыг иш їндэс болгон сонголт хийнэ. Цахилгааны утсыг тоолуурт гагнах ба уях аргаар холбохыг хориглоно. 1.5.26 Тоолуурын холболтод хэрэглэх утас ба кабелийн огтлолыг 3.4.-3 (мєн тїїнчлэн 1.5.14-ийг їзэх)-ын дагуу сонгож авахыг зєвлєж байна. Цахилгааны утсыг тоолуурт шууд холбохдоо тоолуурын хавчаарт холбох хэсгийг 120 мм-ээс багагїй нугалж їлдээх ба нойлын утасны бїрээсийг 100 мм хэмжээнд ялгах єнгийн будгаар будаж єгвєл зохино. 1.5.27 0.4 (380) кВ хїртэл хїчдэлтэй сїлжээнд тоолуурыг холбохдоо тїїнийг солих ба тавихад хялбар байлгах їїднээс 10 м хїртлэх зайнд тоолуурын бїх фазыг таслах зориулалттай залгах-салгалтын аппарат, хэрэгсэл ба гал хамгаалуураар тоноглох ёстой. Мєн 0.4 кВ хїртэл хїчдэлтэй сїлжээнд тоолуур холбох зориулалттай гїйдлийн трансформаторыг чадал урсах чиглэлийн дагуу, залгах-салгалт (коммутац)-ын аппаратын дараа нь байрлуулах нь зїйтэй. 1.5.28 Тоолуур ба гїйдлийн трансформаторыг нойлтуулахдаа 1.6 бїлэгт заасан шаардлагыг їндэслэн гїйцэтгэх ёстой. Гэхдээ 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй сїлжээнд тоолуур ба гїйдлийн трансформаторын газардуулгын ба нойлын хамгаалалтын утас нь хамгийн ойрхон цуглуулгын хавчаар, самбар хїртэл зэс голчтой утсаар хийхийг зєвлєж байна. 1.5.29 Олон тооны цахилгаан хэрэглэгчдийн бїртгэл-тооцооны тоолуур нэг самбарт байрлах тохиолдолд тоолуурт харгалзах хэрэглэгчийн нэр, дугаар бичигдсэн байх ёстой. Техник-хяналтын тооцоо 1.5.30 Мэдээлэл-удирдлагын тооцоолох системээр тоноглогдоогїй цахилгаан станцын агрегатууд (блокоор ажиллах)-д техник-эдийн засгийн їзїїлэлтийг тооцоолох їїднээс техникБЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 42
  • 47. БД 43-101-03 хяналтын тооцооны байнгын ба инвентар зєєврийн тоолуур тавих нь зїйтэй. Мєн дотоод хэрэгцээний їндсэн хїчдлийн хуваарилах байгууламжаас тэжээгдэж байгаа хєдєлгїїрийн ба шинээс тэжээгдэх бїх трансформаторын хэлхээнд бодит цахилгаан эрчим хїчний тоолуур тавьж єгвєл зохино. 1.5.31 Хєндлєн холбоотой буюу ерєнхий уурын шугамтай цахилгаан станц дээр трансформатораар єсгєгдєх генераторын хїчдэлтэй талд генераторын тооцооны тоолууруудыг шалгах зориулалтаар бодит ба хуурмаг цахилгаан чадлын техник-хяналтын тооцооны нэмэгдэл тоолуур тавих нь зїйтэй. 1.5.32 Эрчим хїчний системийн 35 кВ, тїїнээс дээш хїчдэлтэй дэд станц дээр, тухайлбал, тухайн системийн санхїї-эдийн засгийн тэнцэлд бїртгэгдсэн хїчний трасформаторын дунд ба нам хїчдэлийн талд, 6 кВ-оос дээш хїчдэлтэй цахилгаан дамжуулах шугамын гаргалга бїрт техникхяналтын тооцооны зориулалттай бодит цахилгааны тоолуур тавибал зохино. Техник-хяналтын тооцооны хуурмаг цахилгааны тоолуурыг 35 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй хїчний трансформаторын хувьд дунд ба нам хїчдлийн талд тавих нь зїйтэй. 1.5.33 Тєрєл бїрийн аж ахуйн газарт їйлдвэрийн тасаг, цех, технологийн шугам, тусгай зориулалтын эрчим хїч их хэрэглэх машин, тоноглол болон нэгж бїтээгдэхїїн ба хагас боловсруулсан бїтээгдэхїїнд зарцуулах цахилгаан эрчим хїчний хэмжээг тодорхойлох зорилгоор цахилгаан эрчим хїчний нормыг хязгаарлалтыг хянаж байх зориулалтын байнгын ба зєєврийн тоолуур хэрэглэх нь зїйтэй. Мєн тухайн їйлдвэр, аж ахуйн газрын цахилгаан зарцуулалтын бїртгэл тооцооны тоолуур нь цахилгаан станц ба дэд єртєєний хуваарилах байгууламжинд тавигдах бол їйлдвэрийн оруулган дээр техник-хяналтын тооцооны зориулалттай бодит цахилгааны тоолуур тавихыг зєвшєєрнє. Їйлдвэрийн зориулалттай техник-хяналтын дотоод тооцооны зориулалттай тоолуурыг авах, тавихдаа цахилгаан хангагч байгууллагаас зєвшєєрєл авах шаардлагагїй. Техникхяналтын зориулалтаар тавигдэх бодит цахилгааны тоолуурын нарийвчлалын ангилал нь 220 кВоос дээш хїчдэлтэй шугам, 63 МВа-аас дээш чадалтай трансформаторт 1,0; бусад обьектонд 2,0 байхыг зєвшєєрнє. 1.5.34 Їйлдвэрийн газрын техникийн тооцооны хэрэгсэл (тоолуур ба хэмжилтийн трансформатор) хэрэглэгчийн єєрийн нь харъяалал ба мэдэлд байх ба 1.5.8 (цахилгаан хангагч байгууллагаас лацдахаас бусад) 1.5.11 ба 1.5.12-д заагдсан нєхцлийг хангаж байх ёстой. 1.5.35. Бодит цахилгаан эрчим хїчний техникийн тооцооны тоолуурын нарийвчлалын ангилал нь дараах єгєгдсєн утгатай тохирч байх ёстой. Їїнд:  ­  Хоёр талын тэжээлтэй 220 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй цахилгаан дамжуулах шугам болон 63 МВа ба їїнээс дээш чадалтай трансформаторт, 1.0  ­  Бусад объектын тооцоонд, 2.0 Хуурмаг чадлын техник-хяналтын тооцооны тоолуурын нарийвчлалын ангилал нь бодит чадлын техникийн тооцооны тоолуурын нарийвчлалын ангилалаас нэг шат доогуур байхыг зєвшєєрнє. 1.6. ГАЗАРДУУЛГА БА ЦАХИЛГААНЫ АЮУЛГЇЙН АРГА ХЭМЖЭЭ Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт 1.6.1 Дїрмийн энэхїї бїлэгт 1 кВ хїртэлх ба тїїнээс дээших хїчдэлтэй хувьсах ба тогтмол гїйдлийн бїх тєрлийн цахилгаан тоног тєхєєрємжийг газардуулах ба тэдгээрийн тусгаарлага гэмтэх нєхцєлд цахилгаан гїйдлээс хїмїїсийг хамгаалах арга хэмжээний нийтлэг шаардлагыг авч їзсэн болно. Тэдгээртэй холбогдох нэмэгдэл шаардлага нь “Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралт, зураг дїрэм”-ийн бусад харгалзах бїлэгт тусгагдсан болно. 1.6.2 Цахилгаан тоног тєхєєрємжийг аюулгїй ажиллагааны арга, авч хэрэгжїїлэх хэлбэрээр нь дараах байдлаар ангилна. Їїнд: БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 43
  • 48. БД 43-101-03 1. Бїтэмж (гїн, эффективно)-тэй газардуулсан саармагтай ( газарлуу залгалтын их гїйдэл гїйх) сїлжээний 1 кВ ба тїїнээс дээших хїчдлийн цахилгаан тоног тєхєєрємж (1.6.20-1.6.25), 2. Тусгаарлагдсан саармагтай (газарлуу залгалтын бага гїйдэл гїйх) сїлжээний 1 кВ ба тїїнээс дээших хїчдлийн цахилгаан тоног тєхєєрємж (1.6.26-1.6.27), 3. Гїн газардуулагдсан саармагтай 1 кВ хїртэлх хїчдлийн цахилгаан тоног тєхєєрємж (1.6.28-1.6.30), 4. Тусгаарлагдсан саармагтай 1 кВ хїртэлх хїчдэлийн цахилгаан тоног тєхєєрємж (1.6.31). 1.6.3 Бїтэмжтэй газардуулсан саармаг (нейтрал)-тай цахилгаан сїлжээ гэж газардлагын залгалт (газардлага)-ын коэффициент нь 1,4-єєс хэтрэхгїй байх 1 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй гурван фазын цахилгаан сїлжээг нэрлэнэ. Гурван фазын цахилгаан сїлжээний газардлагын залгалтын коэффициент нь газардлагын цэг дээрх гэмтэлгїй фаз ба газрын, эсвэл єєр хоёр фазын чадавх (потенциал)-ын ялгаварыг газардлагын ємнєх тухайн цэг дээрх фазуудын хоорондох потенциалын ялгаварт харьцуулсан харьцаагаар тодорхойлогдоно. 1.6.4 Трансформатор ба генераторын саармаг (нейтрал) нь шууд газардуулгын байгууламжтай холбогдсон буюу бага эсэргїїцэл (жишээ нь: гїйдлийн трансформатор)-ээр дамжин холбогдохоор байвал гїн газардуулагдсан саармаг гэж нэрлэнэ. 1.6.5 Трансформатор ба генераторын саармаг нь газардуулгын байгууламжинд холбогдоогїй буюу дохиолол, хэмжилт, хамгаалалтын багаж, газардуулгын нум унтраах реактор болон адил тєстэй их эсэргїїцэл бїхий хэрэгсэлээр дамжин холбогдох бол тусгаарлагдсан саармаг гэж нэрлэнэ. 1.6.6 Цахилгаан тоног тєхєєрємж, тїїний аль нэг хэсгийг зориудаар цахилгаан холбоосоор газардуулгын байгууламжтай холбохыг газардуулга гэнэ. 1.6.7 Цахилгааны аюулгїй ажиллагааг хангах їїднээс цахилгаан тоноглолын аль нэг хэсгийг газардуулахыг хамгаалалтын газардуулга гэнэ. 1.6.8 Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хэвийн ажиллагааг хангах їїднээс тїїний гїйдэл дамжуулах хэсгийн аль нэг цэгийг заавал газардуулахыг ажлын газардуулга гэнэ. 1.6.9 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй цахилгаан тоног тєхєєрємжийн нойлтуулга гэж цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хэвийн ажлын їед хїчдэлгїй байгаа аль нэг цэгийг, гурван фазын сїлжээнд бол генератор буюу трансформаторын гїн газардуулагдсан саармагтай, нэг фазын сїлжээнд бол гїйдэл їїсгїїрийн гїн газардуулсан гаргалгатай, тогтмол гїйдлийн сїлжээнд бол їїсгїїрийн гїн газардуулгын дунд талын цэгтэй холбогдохыг хэлнэ. 1.6.10 Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хїчдэлтэй хэсэг нь газраас тусгаарлагдаагїй бїтээцийн хэсэг буюу шууд газартай санамсаргїй холбогдохыг газардлага (нэг фазын газарлуух богино залгалт) гэнэ. Цахилгаан тоноглолын хїчдэлтэй хэсэг нь ажлын хэвийн нєхцєлд хїчдэлгїй байгаа бїтээцийн хэсэг, их биетэй санамсаргїй холбогдохыг их биеийн газардлага гэнэ. 1.6.11 Газардуур (газардуулга) ба газардуулгын дамжуулах утсын бїрдэлийг газардуулах байгууламж гэнэ. 1.6.12 Газартай шууд харьцаж байгаа (газарт шаасан) дамжуулагч (электрод, дамжуулагч) буюу хоорондоо цахилгаан дамжуулагчаар холбогдож, газардсан тємєрлєгийн нэгдлийг газардуур (газардуулга, электрод) гэнэ. 1.6.13 Харин зориудаар газардуулах зорилгоор хийгдсэн газардуурыг хиймэл (зохиомол) газардуулга гэнэ. 1.6.14 Газардуулгын зорилгоор ашиглаж болохоор газартай шууд харьцаж байгаа (газарт суулгасан зоомол, булмал) їйлдвэрийн ба єєр зориулалтын барилга, байгууламж, суваг, шуудууны цахилгаан дамжуулах тємєрлєг (металл) хэсгийг ердийн газардуулга гэнэ. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 44
  • 49. БД 43-101-03 1.6.15 Газардуулж байгаа буюу нойлын хамгаалалтын дамжуулах утас (дамжуулагч) нь хоёр буюу тїїнээс дээш салбарлагатай байвал газардуулгын буюу нойлтуулгын гол шугам гэнэ. 1.6.16 Газардуулах хэсгийг газарт зоосон (булмал) газардууртай холбох дамжуулах утсыг газардуулгын дамжуулагч гэнэ. 1.6.17 Цахилгаан гїйдлээс хїн ба амьтаны нэрвэгдэхээс хамгаалах зориулалтаар хэрэглэгдэж байгаа дамжуулах утсыг цахилгаан тоноглолын хамгаалалтын утас (PE) гэнэ. 1 кВ хїртлэх хїчдэлтэй цахилгаан тоног тєхєєрємжин дэх генератор ба трансформаторын гїн газардуулсан саармагтай холбогдох хамгаалалтын дамжуулагчийг нойлын хамгаалалтын утас гэнэ. 1.6.18 1 кВ хїртэлх хїчдлийн цахилгаан тоноглолын нойлын хамгаалалтын дамжуулагч (дамжуулах утас, N) гэж уг тоноглолын нойллох хэсгийг гурван фазын хэлхээнд бол генератор, трансформаторын гїн газардуулсан саармагтай; нэг фазын їїсгїїрт бол гїн газардуулсан гаргалгатай; тогтмол гїйдлийн хэлхээнд бол гїн газардуулгын дунд талын цэгтэй холбогдох утасыг нэрлэнэ. Мєн 1 кВ хїртэлх хїчдлийн цахилгаан тоноглолын нойлын ажлын дамжуулагч (утас) гэж гурван фазын сїлжээнд трансформатор, генераторын гїн газардсан сїлжээний саармагтай; нэг фазын гїйдлийн їїсгїїрт тїїний гаргалгатай; тогтмол гїйдлийн хэлхээнд гїн газардуулгын дунд талын цэгтэй холбогдох цахилгаан тоноглолын тэжээлийн утасыг нэрлэх ба 1 кВ хїртэлх хїчдлийн гїн газардуулсан саармагтай цахилгаан тєхєєрємжинд нойлын ажлын дамжуулагч нь нойлын хамгаалалтын дамжуулагчийн хамтатгасан (PEN) їїрэг гїйцэтгэнэ. Газардуураас гїйдэл тархах їед тодорхой потенциалын градиент їїсэх газар дахь мужын хязгаарыг потенциалын гадагшлах бїс гэнэ. Гадагшлах бїсээс цааш давсан газрын хэсгийг нойл (тэглэх) потенциалтай бїс гэнэ. 1.6.19 Газардуулгын байгууламж дахь хїчдэл гэж тїїгээр гїйдлийн орох цэг ба тэглэх потенциалын (тархалтын бїсээс цааших) бїсийн хооронд газардуулгаар гїйдэл тархах їед їїсэх хїчдэлийг нэрлэнэ. Мєн их бие хоорондын богино залгалт болох їед газартай харьцуулсан хїчдэл їїсэх бєгєєд энэ нь их биеийн гадрага ба тэглэх потенциалын бїсийн хоорондох хїчдэлтэй тэнцїї байх ёстой. Газарлуу буюу их биеийн богино залгалт (газардлага) гарсан нєхцєлд хэлхээний хоёр цэгийн хооронд буюу нэгэн зэрэг тэдгээрт хїн хїрэлцэх їеийн хїчдлийг шїргэлтийн (хїрэлцэх) хїчдэл гэнэ. Газартай богино залгалт (газардлага) гарч, гїйдэл тархах їед тухайн газрын хоёр цэгийн хоорондох буюу хїний хєлийн хооронд нэгэн зэрэг їїсэх хїчдлийг алхамын хїчдэл гэнэ. Газарлуу богино холболт болсон (тухайн) цэгээр тархах гїйдлийг газардлагын гїйдэл гэнэ. 1.6.20 Газардуулгын байгууламжийн эсэргїїцэлийг газардуулгын байгууламж дээрх тухайн хїчдлийг тухайн цэгийн газардлагаар газарлуу тархах гїйдлийн утганд харьцуулсан харьцаагаар тодорхойлох нь зїйтэй. Мєн нэгэн тєрлийн биш бїтэцтэй газрын хувийн эсэргїїцэл гэж газардуулах байгууламжийн эсэргїїцэл нь нэгэн тєрлийн биш хєрсєнд тооцоологдсон байх нэгэн тєрлийн бїтэцтэй газрын хувийн эсэргїїцлийг авч хэрэглэхийг зєвшєєрнє. Их биеийн газардлага гарах буюу тусгаарлагын тївшин тодорхой утгаас буурах нєхцєлд гїйх гїйдлийн хэмжээ, тїїний хугацааны хамаарлаас хїний аюулгїй байдлыг хангах зорилгоор сїлжээний бїх фазыг автоматаар нэгэн зэрэг таслахыг цахилгаан тоног тєхєєрємж дэх хамгаалалтын таслалт гэнэ. 1 кВ хїртэлх хїчдлийн цахилгаан хэрэгсэлийн хоёрлосон (давхар) тусгаарлага гэж цахилгаан хэрэгсэлийн хэсэгт хялбар хїрэлцэх нєхцєлд зєвхєн ажлын ба зєвхєн хамгаалалтын тусгаарлага гэмтсэн їед аюултай хїчдэл бий болохооргїй байлгах їїднээс ажлын ба (хамгаалалтын) нэмэгдэл тусгаарлага хийхийг ойлгох ёстой. Энэхїї бїлэгт дурьдагдах бага (нам) хїчдэл гэж цахилгааны аюулгїй байдлыг хангах їїднээс цахилгаан тоног тєхєєрємжинд хэрэглэх газартай харьцуулсан фазын хоорондох тогтоосон хїчдэл нь 42 (50) В-оос ихгїй байх хїчдлийг ойлгох нь зїйтэй. Цахилгаан хэрэглэгчийн тэжээлийг тїїний анхдагч сїлжээнээс тусгаарлах, тїїнчлэн газардуулгын сїлжээ ба нойлтуулгаас салгах зориулалттай трансформаторыг хуваагч трансформатор гэнэ. Нийтлэг шаардлага 1.6.21 Тусгаарлага гэмтсэн нєхцєлд хїмїїсийг цахилгаан гїйдлийн аюулаас хамгаалахын тулд дараах хамгаалалтын арга хэмжээний (ядахдаа) аль нэгийг нь хэрэглэсэн байх ёстой. Тухайлбал: газардуулга, нойлтуулга, хамгаалах таслалт, хуваагч трансформатор, бага хїчдэл, хоёрлосон давхар тусгаарлага, потенциалыг тэгштгэх г.м. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 45
  • 50. БД 43-101-03 1.6.22 Цахилгаан тоноглолын газардуулга ба нойлтуулгыг : 1. 380 В ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй хувьсах гїйдлийн ба 440 В ба тїїнээс дээш хїчдлийн тогтмол гїйдлийн бїх цахилгаан тоног тєхєєрємжинд, 2. тогтоосон хїчдэл нь 42 В-оос дээш, 380 В-оос доош хувьсах гїйдлийн, 110 В-оос дээш, 440 В-оос доош тогтмол гїйдлийн цахилгаан тоноглолд илїї (нэмэгдїїлсэн) аюултай, онцгой аюултай нєхцєлд буюу тэдгээрийг гадаа байрлах зэрэг нєхцєлд хийж єгнє. Цахилгаан дамжуулах шугамын тулгуур дээр байрлах цахилгаан тоноглолыг (хїчний ба хэмжїїрийн трансформатор, салгуур, гал хамгаалуур, хуримтлуур болон бусад аппарат, хэрэгсэл) газардуулах ба нойлтуулах ажлыг энэхїї дїрмийн бусад бїлэгт (1.6.15-1.6.18; 6.3.27; 6.3.28) заасны дагуу гїйцэтгэх ёстой. Агаарын шугамын тулгуур дээр суурилагдах 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй гїн газардуулсан саармагтай гурван фазын сїлжээ ба нэг фазын гїйдэл їїсгїїрийн газардуулмал (газардсан) гаргалгатай нэг фазын сїлжээний цахилгаан тоноглолд нойлтуулга хийвэл зохино. 1.6.23 Цахилгаан тєхєєрємжийн газардуулгыг хийхдээ юуны ємнє ердийн газардуурыг ашиглах нь зїйтэй. Харин ердийн газардуулгаар єнгєрєх, тїїгээр тархах гїйдлийн нягтыг бууруулах шаардлагатай бол хиймэл (зохиомол) газардуулга ашиглах нь зїйтэй. Нэг нэгэндээ ойрхон талбайд байрлах янз бїрийн зориулалт, тєрєл бїрийн хїчдэлтэй цахилгаан тоног тєхєєрємжийн газардуулгыг нэг ерєнхий газардуулга ашиглаж, хооронд нь холболт хийх нь зїйтэй гэж зєвлєж байна. Тєрєл бїрийн зориулалттай нэг бїрчилсэн буюу ерєнхий газардуулга нь цахилгаан тоног тєхєєрємжийн тусгаарлага гэмтэлтэй їед цахилгаан гїйдлийн аюулаас хїмїїсийг хамгаалах, цахилгаан тоног тєхєєрємжийг хэт хїчдлээс хамгаалахаас гадна сїлжээний ажлын горимтой зохицуулах шаардлагыг хангах ёстой. Энэхїї бїлгийн шаардлагаар ерєнхий газардуулах тєхєєрємжийн эсэргїїцэл ба хїрэлцэх хїчдэл нь хамгийн таагїй хїнд нєхцєлийг хангаж байхаар тооцоологдох ёстой. Хєрсний хувийн эсэргїїцлийг жилийн улирал бїрт харгалзуулан авч, газардуулах байгууламжийн эсэргїїцэл буюу хїрэлцэх хїчдлийг хамгийн их утгаар авч тодорхойлох нь зїйтэй. 1.6.24 1 кВ хїртэлх хїчдлийн хувьсах гїйдлийн цахилгаан тоног тєхєєрємж нь гїн газардуулсан буюу тусгаарлагатай саармагтай байх; тогтмол гїйдлийн цахилгаан тоноглол нь гїн газардуулсан буюу дундах цэгээс тусгаарласан саармагтай байх ба нэг фазын гїйдлийн їїсгїїртэй цахилгаан тоноглол нь нэг гїн газардуулсан саармагтай, хоёулаа тусгаарласан гаргалгатай байж болно. Гурван фазын дєрвєн утастай сїлжээ ба тогтмол гїйдлийн гурван утастай сїлжээ нь гїн газардуулсан саармагтай буюу гїйдлийн їїсгїїрийн дундах цэгээс тусгаарлагдсан саармагтай байх нь зайлшгїй юм. 1.6.25 Гїн газардуулсан саармагтай буюу нэг фазын гїйдлийн їїсгїїрийн гїн газардуулсан гаргалгатай, тїїнчлэн тогтмол гїйдлийн гурван утастай сїлжээний дундах цэгээс гїн газардуулсан 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй цахилгаан тоноглолд заавал нойлтуулга хийж єгєх нь зїйтэй. Ийм тоног тєхєєрємжийг хэрэглэхдээ цахилгаан хэрэгсэлийн их биеийг газардуулах, тэдгээрт нойлтуулга хийхгїй байхыг зєвшєєрєхгїй. Тодорхой їндэслэлээр шаардлагатай гэж їзвэл (зєєврийн гар цахилгаан багаж, тємєр бїтээц ихтэй зарим орон сууцнй ба албан байранд г.м.) хамгаалах таслалт хийхийг зєвлєж байна. 1.6.26 1 кВ тїїнээс дээш хїчдлийн тусгаарласан саармагтай цахилгаан тоног тєхєєрємжинд заавал газардуулга хийх ёстой. Ийм тоноглолын хувьд газардлага болсон газрыг хурдан хайж олох боломжийг тусгах нь зїйтэй. Газардлагын хамгаалалт нь аюулгїй ажиллагааны нєхцєлєєр (зєєврийн дэд станцын тэжээлийн шугамын хувьд г.м.) шаардлагатай їед (сїлжээний бїх холбоосыг) таслах їйлчлэлээр тогтоогдоно. Цахилгаан тоноглолын аюулгїй ажиллагаа нь газардуулгын ба нойлтуулга хийснээр хангагдахгїй, эсвэл газардуулга ба нойлтуулга хийх нь гїйцэтгэхэд хїндрэлтэй, эдийн засгийн хувьд їр ашиггїй бол хамгаалалтын їндсэн ба нэмэгдэл арга хэмжээ болгон хамгаалалтын таслалт хэрэглэхийг зєвлєж байна. Хамгаалалтын таслалт нь найдвартай ажиллагааны хувьлд тусгай техникийн нєхцєлийг хангасан таслах зориулалтын аппарат, хэрэгсэлээр хийгдэнэ. 1.6.27 1 кВ хїртэлх хїчдэлтэй, тусгаарласан саармаг бїхий гурван фазын сїлжээнд буюу 1 кВ-оос дээш хїчдлийн сїлжээтэй холбоотой трансформатораар дамжин холбогдсон тусгаарласан гаргалгатай 1 кВ хїртлэх хїчдлийн нэг фазын сїлжээнд трансформаторын єндєр, нам талын хїчдлийн ороомгийн хооронд тусгаарлагын гэмтэл їїсэх їеийн аюулаас хамгаалахын тулд мултрах БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 46
  • 51. БД 43-101-03 гал хамгаалуур тавьж єгнє. Гал хамгаалуур нь трансформатор бїрийн нам хїчдлийн талд саармаг цэг дээр буюу фазанд тавигдах ба хамгаалуурын мултрах бєглєєний бїтэн байдлыг хянаж байх нь зїйтэй. 1.6.28 Мєн 1 кВ хїртлэх хїчдэлийн цахилгаан тоноглолд хамгаалалтын нэг арга хэмжээ болгон хуваагч буюу бууруулах трансформаторыг хэрэглэх нь зїйтэй. Трансформаторын хоёрдогч хїчдэл нь хуваагч трансформаторын хувьд 380 В-оос ихгїй, бууруулах трансформаторын хувьд 42 В-оос ихгїй байна. Ийм тєрлийн арга хэмжээг хэрэгжїїлэхдээ трансформатор нь тусгай нэмэгдїїлсэн техникийн нєхцєлєєр найдвартай бїтээцтэй, туршигдсан байх; анхдагч тал дээрээ (гал) хамгаалуурын хайламтгай тавил ба автомат таслуурын салгавчийн хэвийн гїйдэл нь 15 А-аас ихгїй байх зєвхєн нэг цахилгаан хэрэглэгчийг тэжээх; хуваагч трансформаторын хоёрдогч ороомгийг газардуулахгїй байх нєхцєлийг хангахаас гадна сїлжээний саармагийн горимоос хамааруулан трансформаторын их бие, анхдагч ороомгийг газардуулах буюу нойлтуулганд холбох нь зїйтэй. Ийм тєрлийн трансформаторт холбогдсон цахилгаан хэрэглэгчийн их биеийг заавал газардуулах шаарлдлагагїй. Газардуулах ба нойлтуулах шаардлагатай эд анги ба тэдгээрийн хэсэг 1.6.29 Дїрмийн 1.6.12 заалтын дагуу дараах цахилгаан тоноглолд газардуулга ба нойлтуулга хийгдэх ёстой. Їїнд: 1. Цахилгаан машин, трансформатор, аппарат хэрэгсэл, гэрэлтїїлгийн их бие, арьс, гадаргуу (10.6.18-ыг їзэх); 2. Цахилгаан аппаратуудын дамжуулга, хєтлїїр; 3. Хэмжїїрийн трансформаторын хоёрдогч ороомог (3.4.21, 3.4.22-ыг їзэх), 4. Хуваарилах самбар, удирдлагын щит, шїїгээ, шургуулганы ихбие, тїїнчлэн хувьсах гїйдлийн 42 В-оос дээш, тогтмол гїйдлийн 110 В-оос дээш хїчдэлтэй онгойдог хаалга бїхий шїїгээ болон авагдах ба онгойх хэсэг. 5. ХБ-ын тємєрлєг бїтээц, кабелийн тємєр хийц, кабелийн холбоосны металл бугуйвч (муфт), хяналтын ба хїчний кабелийн тємєрлєг хуяг ба бїрээс, дамжуулах утасны ган хоолой ба гуурс, углаас, шин дамжуулагчийн гэр буюу суурь бїтээц, кабелийн утсыг тогтоох тавиур, хайрцаг, хэц ба ган тууз, чавхдас болон бусад цахилгаан хэрэгслийн тємєр ба ган хийцїїд, 6. Нийтлэг металл хйиц, бїтээцэд шургуулах, хоолой хайрцаг, тавиурт сївлэх хувьсах гїйдлийн 42 В-оос доош, тогтмол гїйдлийн 110 В-оос доош хїчдэлтэй хїчний ба хяналтын кабель, утасны металл бїрээс ба хуяг г.м. Кабель ба утасны хамт ган (тємєрлєг) бїрээс ба хуягийг газардуулах, нойлтуулах шаардлагтай. 7. Нїїдлийн ба зєєврийн цахилгаан хэрэглэгчдийн тємєр их бие, 8. Суурь машин, механизмын хєдлєх хэсэгт байрлах цахилгаан тоноглол г.м. Дээр дурьдсан байр буюу гаднах тоног тєхєєрємжинд потенциалыг тэгштгэх зорилгоор барилгын ба їйлдвэрлэлийн бїтээц, бїх тєрлийн суурин тавигдах дамжуулах хоолой, технологийн тєхєєрємжийн ихбие, краны доорх тємєр зам ба тємєр замын рельсийг газардуулгын ба нойлтуулгын сїлжээнд холбож єгєх ёстой. Харин дараах нєхцєлд заавал газардуулга ба нойлтуулга хийхийг шаардахгїй. Їїнд: 1. Газардуулга ба нойлтуулгатай найдвартай цахилгаан авалцаа бїхий тусгай суурин дээр металл бїтээцээр суурилагдах (бїлэг 7.1.-ээс бусад) ХБ, щит, шїїгээ суурь машины хормойн хэсэгт байрлах цахилгаан тоног тєхєєрємж, аппарат, цахилгаан угсралтын бїтээцийн их бие ба корпус, 2. Энэхїї зїйлийн 4.6.19-ийн 5-д дурьдсан цахилгаан тоног тєхєєрємж нь газардуулга ба нойлтуулгатай болон єєр хоорондоо найдвартай авалцаатай нєхцєлд тавигдах дээрх тоног тєхєєрємж, 3. Агаарын шугамын модон тулгуур, шон, дэд станцын модон хийц нь хэрэв хэт хїчдлийн хамгаалалтын нєхцєлєєр газардуулах шаардлагагїй бол тэдгээрт тавигдах бїх тєрлийн тусгаарлуур, татлага, бэхэлгээний ба гэрэлтїїлгийн арматур, 4. ХБ, шїїгээ, хааалт хашлаганы нээгдэх ба авагдах хэсэг дээр нь цахилгаан хэрэгсэл тавигдахгїй буюу тавигдсан ч тэдгээр нь хувьсах гїйдлийн 42 В-оос доош, тогтмол гїйдлийн 110 Воос доош хїчдэлтэй байвал тэдгээр нээгдэх ба авагдах хэсгийг (бїлэг 7.1.-ээс бусад), 5. Давхар тусгаарлагатай цахилгаан хэрэгсэлийн их бие, БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 47
  • 52. БД 43-101-03 6. Кабелийн нэвтрэлтийн механик хамгаалалтын зориулалттай тємєр торгоц, бэхэлгээ, хоолойны тайрдас г.м.-ийг. 1 кВ-оос дээш хїчдлийн бїтэмжтэй газардуулсан саармагтай цахилгаан тєхєєрємж 1.6.30 Бїтэмжтэй газардуулагдсан саармагтай 1 кВ-оос дээш хїчдэл бїхий цахилгаан тєхєєрємжийн газардуулгыг тэдгээрийн газардуурын эсэргїїцлээр (1.6.21), хїрэлцэх хїчдлээр (1.6.22), газардуурын хийцийн байдлаар (1.6.23), газардуурын хязгаарлах хїчдэлийн (доорх) заалтуудыг мєрдлєг болгон гїйцэтгэнэ. Харин (1.6.20-1.6.23) -ийн заалт, шаардлагыг агаарын шугамын газардуулах байгууламжинд хэрэглэх албагїй. Газардуулгын байгууламжаар газарлуу гїйдэл тархах їеийн тїїн дээрх хїчдэл нь 10 кВ-оос хэтэрч болохгїй. Харин газардуулгын байгууламж нь потенциал, хїчдлийг цахилгаан тоног тєхєєрємжийн байрлаж байгаа байшин, хашааны гадна гаргахаар хийгдсэн бол 10 кВ-оос дээших хїчдэлтэй байхыг зєвшєєрнє. Газардуулгын байгууламжинд 5 кВ-оос 10 кВ хїртэл хїчдэлтэй байхад гаргалгын холбооны ба телемеханикийн шугамын тусгаарлагыг хамгаалах, аюултай потенциалыг цахилгаан тоноглолоос холдуулах урьдчилсан арга хэмжээ авах ёстой. 1.6.31. Газардуулгын байгууламжинд эсэргїїцлээр тавигдах шаардлага нь жилийн ямарч улиралд тїїний эсэргїїцэл нь ердийн газардуулгын эсэргїїцлийг тооцоод 0,5 Ом-оос хэтрэхгїй байх ёстой. Газардуулгын цахилгааны потенциалыг тэгштгэх, тоноглолын байрлаж байгаа орчины бусад хэрэглэгчдийг газардуулгад хамруулах зорилгоор дагуу, хєндлєн, хэвтээ газардуурыг булж, хооронд нь газардуулгын тороор холбож єгнє. Дагуу газардуулга нь цахилгаан тоног тєхєєрємжинд їйлчлэх талаас нь тэнхлэгийн дагуу 0,5аас 0,7 м гїнд тавигдаж, газрын гадрагаас тоноглолын суурь ба довжоо хїртлэх зай нь 0,8-аас 1 м-т байвал зохино. Хэрэв нэг газардуулгын шугамд хоёр эгнээ тоноглол холбогдохоор байвал суурь ба тоноглолын довжоо хїртлэх зайг 1,5 м хїртэл, хэрэв їйлчилгээний тал нь нэг нь нєгєєрїїгээ харсан бол суурь ба хоёр эгнээний довжоо хїртлэх зайг 3 м хїртэл нэмэгдїїлэхийг зєвшєєрнє. Хєндлєн газардуулга нь холбох боломжтой тоноглолуудын хооронд газрын гадрага руу 0,50,7 м -ийн гїнд тавигдана. Тэдгээрийн хоорондох зайг газардуулгын торны тєвєєс алслагдах хязгаарт тохируулан авах ёстой. Энэ зай нь алслагдах хязгаараас эхлэн 4,0; 5,0; 6,0; 7,5; 9,0; 11,0; 13,5; 16,0 ба 20,0 м-ээс хэтрэхгїй байх ёстой. Газардуулгын торны їїр (нїд)-ний хэмжээ нь газардуулгын байгууламжинд холбох хїчний трансформаторын ба богино залгуурын саармагт нийлэх хэсэгт 6 х 6 м2-аас илїї гарч болохгїй. Хэвтээ газардуулгыг тухайн газардуулгын байгууламжийн эзлэж байгаа орчины захад хийх ба улмаар нийлж газардуулгын битїї хїрээ їїсгэх боломжтой юм. Хэрэв газардуулгын байгууламжийн хїрээ нь цахилгаан тоног тєхєєрємжийн гаднах хашлагын хязгаарт дэвсгэр газрын орц, гарц хамрагдаж байвал тїїний эсрэг талд хэвтээ газардуулгын дэргэд хоёр босоо газардуур хийх замаар газардуулгын потенциалыг тэгштгэх болно. Босоо газардуур нь 3-5 м урттай, тэдний хоорондох зай нь оролт, гаралтын єргєнтэй тэнцуу байвал зохино. 1.6.32. Газардуулгын байгууламжаар жилийн ямарч улиралд газардуулгын гїйдэл тархах їед хїрэлцэх хїчдлийн утга нь нормчлогдсон хэмжээнээс хэтэрч болохгїй. Энэ нєхцєлд газардуулгын байгууламжийн эсэргїїцлийг тїїн дээрх зєвшєєрєгдєх хїчдэл ба газарлуу гїйх гїйдлээр тодорхойлно. Дагуу ба хєндлєн тавигдах хэвтээ газардуулгын байрлал нь хїрэлцэх хїчдлийн хязгаарлалт, газардуулах тоноглолын холбогдох байдлаар шийдэгдэх ёстой. Харин дагуу ба хєндлєн тавигдах хэвтээ хиймэл газардуулгын хоорондох зай нь 30 м-ээс хэтрэхгїй, тэдгээрийг хєрсєнд булах гїн нь 0,3 м-ээс багагїй байх ёстой. Ажлын байранд тооцоогоор батлагдсан бол газардуурыг єєрсдєє гїехэн булж болох ба энэ нь газардуулгын ажиллах хугацаа, тоноглолын їйлчлэх ая-тухтай байдлыг бууруулах їндэс болохгїй. Шаардлагатай нєхцєлд ажлын байранд хїрэлцэх хїчдлийг бууруулахын тулд 0,1-0,2 м зузаантай хайрга, сайр дэвсэж єгєх нь зїйтэй. 1.6.33. Газардуулгын байгууламжийг гїйцэтгэхдээ тїїнд тавигдах эсэргїїцэл, хїрэлцэх хїчдлийн шаардлагыг дээрх 1.6.20 -1.6.22 зїйлд зааснаас гадна дараах нэмэлт заалтуудыг мєрдєх нь зїйтэй гэж зєвлєж байна. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 48
  • 53. БД 43-101-03 1. Тоног тєхєєрємж, бїтээцийг газардуулгад холбож байгаа газардуулгын утсыг газарт 0,3 м-аас багагїй гїнд суулгасан байх, 2. Хїчний трансформатор, богино холбуурын газардуулсан саармагийн ойролцоо газарт дагуу ба хєндлєн хэвтээ газардуулгыг (їндсэн 4 чиглэлд) хийх, 3. Газардуулгын байгууламж нь цахилгаан тоноглолын хашлагын хязгаараас гарсан бол хэвтээ газардуулга нь тоноглолын гадна 1 м-ийн гїнд хийгдэх ба энэ тохиолдолд газардуулах байгууламжийн гадаад хїрээг олон єнцєгт хэлбэртэй гїйцэтгэхийг зєвлєж байна. Цахилгаан тоноглолын гаднах хашаа, хайсыг газардуулгын байгууламжинд холбох шаардлагагїй. Хэрэв цахилгаан тоноглолоос 110 кВ ба тїїнээс дээш хїчдлийн агаарын шугам гарч байвал хашаа, хайсыг бїх уртаар нь тойруулан 2-3 м урттай босоо газардуурыг 20-50 м-ийн зайтай хашааны шонгийн дэргэд зоож, хооронд нь холбож газардуулна. Ийм тєрлийн газардуулга нь тємєр ба тємєр бетон (арматур нь хашаатай холбогдсон) шонтой хашаанд шаардлагагїй. Мєн гаднах хашааны дагуу дотуур нь ба гадуур нь, хоёр талаар нь байрлах газардуур хїртлэх зай нь 2 м-ээс багагїй байвал хашааг газардуулах байгууламжтай цахилгаан холбоос заавал хийх шаардлагагїй. Хашаанаас гадагшаа гарах зориулалтын хэвтээ газардуулга, ган хоолой, металл хуягтай кабель болон бусад тємєрлєг шугамыг хашааны шонгийн хоорондуур гаргахдаа 0,5 м-ээс багагїй гїнд булж єгвєл зохино. Цахилгаан тоноглол, байгууламжийн дэвсгэр, хїрээнд байрлах бууруулах трансформатораас гадна талын хашаан дээрх 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй цахилгаан хэрэглэгчийг тэжээх шаардлагагїй боловч зайлшгїй нєхцєлд хуваагч трансформатораар дамжуулан тэжээх нь зїйтэй. Хуваагч трансформаторын хоёрдогч ороомгийг хашаан дээрх цахилгаан хэрэглэгчтэй холбох шугам нь газардуулгын байгууламж дээрх хїчдлийн тооцооны утгатай уялдуулан газраас тодорхой хэмжээгээр тусгаарлагдсан байвал зохино. Газардуулгын байгууламжийг гїйцэтгэхдээ хїрэлцэх хїчдлийг бууруулах, потенциалыг тэгштгэх зорилгоор хашааны гадна талаас 1 м зайнд, доошоо 1 м-ийн гїнд хэвтээ газардуулга хийж, 4-єєс багагїй цэгээр газардуулгын байгууламжтай холбож єгєх нь зїйтэй. 1.6.34. Хэрэв їйлдвэрийн буюу бусад цахилгаан тєхєєрємжийн газардуулгын байгууламж нь 1 кВ-оос дээш хїчдэлийн бїтэмжтэй газардуулсан саармагтай цахилгаан тоноглолын газардуулгатай металл бїрээстэй кабель буюу хуяг, бусад тємєрлєгєєр холбогдохоор байвал тухайн цахилгаан тоноглол буюу байшинг хїрээлэх потенциалын тархалт тэгшрэх боловч дараах заалуудын аль нэгийг давхар мєрдєх нь зїйтэй. Тухайлбал, 1. Байшингийн суурь буюу цахилгаан тоноглол байрлах дэвсгэрийн хїрээнээс 1 м зайнд, доошоо 1 м-ийн гїнд барилгын ба їйлдвэрийн зориулалттын тємєрлєг хийцтэй буюу газардуулгын сїлжээтэй холбоотой газардуурыг булж тавих; Байшингийн орц, гарцын дэргэд газардуулгаас 1-2 м-ийн зайнд, харгалзан 1-1,5 м-ийн гїнд дамжуулагчийг булж, газардуулгатай холбох; 2. Дїрмийн 1.6.13. ба 1.6.33 зїйлийг їндэслэн потенциалын тархалтын зєвшєєрєгдєх хэмжээ хангагдаж байвал тємєр бетон суурийг газардуулга болгон тус тус ашиглаж болно. Хэрэв байшингийн эргэн тойрон, байшингийн орц, гарцын хэсэгт цементэн ба асфальтин хучлагатай бол дээрх хоёр заалтыг заавал биелїїлэхийг шаардахгїй. Хэрэв ийм хучлага байхгїй бол потенциалыг тэгштгэх зорилгоор 2 дамжуулагчийг зоохдоо энэхїї зїйлийн 1 заалтыг баримтлан 2 дахь заалтын нєхцєлєєр гїйцэтгэх ёстой. Аль ч тохиолдолд 1.6.25-р заалтын шаардлагыг мєрдлєг болгох ёстой. 1.6.35. Потенциалыг зєєх явдлаас сэргийлж, газардуулгын байгууламжийн хязгаараас гадна орших бїтэмжтэй газардуулгын саармагтай 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй цахилгаан тоног тєхєєрємжнєєс, эсвэл газардуулгын хїрээнээс гадна байрлах газардсан саармагтай трансформаторын 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй аливаа ороомгоос цахилгаан хэрэглэгчдийг тэжээхийг хориглоно. Хэрэв тийм хэрэглэгчдийг тэжээх шаардлагатай бол тусгаарласан саармагтай трансформаторын 1 кВ хїртэлх хїчдэлтэй талаас нь металл бїрээсгїй, хуяггїй кабелээр, эсвэл агаарын шугамаар тэжээнэ. Харин хуваагч трансформатороор дамжуулан тэжээл авахыг зєвшєєрнє. 1 кВ ба тїїнээс дээш хїчдлийн тусгаарласан саармагтай цахилгаан тоног тєхєєрємж 1.6.36. 1 кВ ба тїїнээс дээш хїчдлийн тусгаарласан саармагтай цахилгаан тоног тєхєєрємжинд газардуулгын эсэргїїцлийг (R, Oм) жилийн ямарч улиралд газарлуу залгагдах БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 49
  • 54. БД 43-101-03 тооцооны гїйдлийн хэмжээ ( I, А )-ээс хамааруулан, ердийн газардуулгын эсэргїїцлийг тооцож, тодорхойлоход дараах зїйлийг баримтлан доор зааснаас илїїгїйгээр авах ёстой. Їїнд: 1. 1 кВ ба тїїнээс дээш хїчдлийн тусгаарласан саармагтай цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хувьд газардуулгын байгууламжийг 1 кВ ба тїїнээс доош хїчдлийн цахилгаан тоног тєхєєрємжтэй нэгэн зэрэг ашиглах нєхцєлд R = 125 / I гэж тодорхойлох ба эсэргїїцэл нь 10 Омоос ихгїй байвал зохино. Энд: I - газарлуу залгагдах тооцооны гїйдэл, 2. Зєвхєн 1 кВ ба тїїнээс дээш хїчдлийн цахилгаан тєхєєрємжийн хувьд газардуулгын байгууламж ашиглах нєхцєлд R = 250/ I гэж тодорхойлох боловч эсэргїїцэл нь 10 Ом-оос ихгїй байвал зохино. Газарлуу залгагдах (газардлагын) тооцооны гїйдлийг авахдаа, тухайлбал: 1. Багтаамжийн гїйдлийн тэгштгэц (компенсац)-гїй сїлжээнд бол газарлуу залгагдах бїрэн гїйдлийг, 2. Багтаамжийн гїйдлийн тэгштгэцтэй сїлжээнд: 1) газардуулгын байгууламжийн хувьд тэгштгэх тєхєєрємж нь холбогдсон бол эдгээр аппаратын хэвийн гїйдлийн 125 %-тай тэнцїї гїйдлийг; 2) газардуулгын байгууламжийн хувьд тэгштгэх тєхєєрємж нь холбогдоогїй бол хамгийн том чадалтай тэгштгэх байгуууламж буюу олон салбар бїхий сїлжээний хэсэг тасрах їеийн газарлуу гїйх їлдэгдэл гїйдлийг тус тус тооцоолох нь зїйтэй. Мєн тооцооны гїйдлээр нэг фазын газардлагын хамгаалалт нь газардлагын холболтыг таслахаар хийгдэх бол нэг фазын ба фаз хоорондын богино залгааны гїйдэлд ажиллах гал хамгаалуур ба реле хамгаалалтын гїйдлийг авч тооцоолох ёстой. Энэ тохиолдолд газарлуу холбогдох гїйдэл нь реле хамгаалалтын ажиллах гїйдлээс 1,5-аас багагїй, гал хамгаалуурын хэвийн гїйдлээс 3 дахин их байвал зохино. 1.6.37. 1 кВ ба тїїнээс дээш хїчдлийн тусгаарласан саармагтай ил (гадны) цахилгаан тоног тєхєєрємжийн байрлаж байгаа талбайн эргэн тойрон 0,5 м-ээс багагїй гїнд хэвтээ газардуур (хїрээ) хийж, газардуулах тєхєєрємжтэй холбож єгвєл зохино. Хэрэв газардуулгын байгууламжийн эсэргїїцэл нь 10 Ом-оос их бол тоноглолын эгнээний дагуу, їйлчилгээний талаас нь 0,5 м-ын гїнд, суурь буюу байгууламжийн довжоо хїртлэл 0,8- 1,0 м зайнд хэвтээ газардуур хийж єгєх ёстой. 1 кВ хїртлэх хїчдэлийн гїн газардуулсан саармагтай цахилгаан тоног, тєхєєрємж 1.6.38. Генератор, трансформаторын 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй талын саармагийг газардуулгын утсаар ерєнхий газардуурт шууд холбож єгнє. Газардуулах дамжуулагчийн огтлол нь хїснэгт 1.6.1д зааснаас багагїй байвал зохино. Газардуулах дамжуулагчаар генератор, трансформаторын саармагаас хуваарилах байгууламжийн щит рїї холбогдсон нойлын ажлын дамжуулагчийг орлуулахыг зєвшєєрєхгїй. Тухайн газардуулга нь заавал генератор, трансформаторын ойролцоо шууд булагдсан байвал зохино. Зарим тохиолдолд, тухайлбал, їйлдвэрийн дотоод дэд станцын газардуулга нь шууд байшингийн ханын дагуу тууш байдлаар хийгдэх ёстой. ХБ-ын щит дахь генератор трансформаторын саармагийн нойлын ажлын дамжуулагийн гаргалга нь шин бїхий фазын гаргалганд бол тусгаарлуур дээрх шинээр, кабель, утсан гаргалганд бол кабелийн судалаар хийгдэх ёстой. Хєнгєн цагаан бїрээстэй кабелийн хувьд бїрээсийг дєрєвдэх судлын хамт нойлын ажлын дамжуулагчаар ашиглахыг зєвшєєрнє. Генератор, трансформатораас гарч байгаа нойлын ажлын дамжуулах утасны цахилгаан дамжуулах чадвар нь фазын гаргалгын цахилгаан дамжуулацын 50 %-иас багагїй байх ёстой. 1.6.39. Генератор, трансформаторын саармагт буюу нэг фазын гїйдлийн їїсгїїрийн гаргалганд холбогдсон газардуулах байгууламжийн эсэргїїцэл нь жилийн ямарч улиралд гурван фазын гїйдлийн їїсгїїрийн шугаман хїчдэл 660, 380, ба 220 В; нэг фазын гїйдлийн їїсгїїрийн хїчдэл 380, 220 ба 127 В байхад харгалзан 2, 4 ба 8 Ом -оос багагїй байна. Энэ эсэргїїцэлд ердийн газардуулга ашигласан ба хоёроос багагїй тооны шугам гарсан 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй агаарын шугамын нойлын утасны давтан газардуургын тооцсон гэж їзнэ. Эндээс генератор, трансформаторын саармаг буюу нэг фазын гїйдлийн їїсгїїрийн гаргалгын шууд ойролцоо булагдсан газардуулах байгууламжийн эсэргїїцэл нь гурван фазын їїсгїїрийн шугаман хїчдэл 660, 380, ба 220 В; нэг фазын гїйдлийн їїсгїїрийн хїчдэл 380, 220 ба 127 В байхад харгалзан 15, 30 ба 60 Ом -оос багагїй байх ёстой. Газрын хувийн эсэргїїцэл r=100 Ом-оос их байхад дээрх нормыг 0.01*r дахин ихэсгэж болох боловч аравтын орон (арав дахин)-оор зєвшєєрєхгїй. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 50
  • 55. БД 43-101-03 1.6.40. Агаарын шугам (АШ), тїїний салбарлагын хувьд нойлтуулгыг тухайн тулгуурт татагдах фазын утасны адилаар нойлын ажлын утсыг сунгаж гїйцэтгэвэл зохино. 200 м-ээс ихгїй урттай агаарын шугамын тєгсгєлд, тїїнчлэн АШ-ын цахилгаан тоноглолын оруулган дээр нойлтуулгыг нойлын ажлын утсын давтан газардуулгаар гїйцэтгэнэ. Энд юуны ємнє, ердийн газардуулгыг хэрэглэх, тухайлбал, тулгуурын газрын доорхи хэсэг, аянганы хэт хїчдлийн хамгаалалтын зориулалттай газардуулгын байгууламжийг (бїлэг 2.4.19-ийг їзэх) ашиглах нь зїйтэй. Нойлын утасны давтан газардуулгын газардуулах дамжууулагчийг їргэлжлэх гїйдлийн нєхцєлєєр 25 А-аас ихгїйгээр сонгоно. Механик бєх батын хувьд энэхїї утас нь хїснэгт 1.6.1-д заасан хэмжээнээс багагїй байвал зохино. Агаарын шугам бїрийн нойлын ажлын утсын давтан газардуулгын газардуураар тархах ерєнхий эсэргїїцэл нь жилийн ямарч улиралд гурван фазын гїйдлийн їїсгїїрийн шугаман хїчдэл 660, 380, ба 220 В; нэг фазын гїйдлийн їїсгїїрийн хїчдэл 380, 220 ба 127 В байхад харгалзан 5, 10 ба 20 Ом -оос багагїй байх ёстой. Эндээс давтан газардуулга бїрийн газардуураар тархах эсэргїїцэл нь дээрх хїчдэлд харгалзан 15, 30 ба 60 Ом байна. Газрын хувийн эсэргїїцэл r=100 Ом-оос их байхад дээрх нормыг 0.01*r дахин ихэсгэж болох боловч аравтын орон (арав дахин)-оор зєвшєєрєхгїй. 1 кВ хїртэл хїчдэлийн тусгаарласан саармагтай цахилгаан тєхєєрємж 1.6.41. Цахилгаан тоног, тєхєєрємжийг газардуулахад ашиглаж байгаа газардуулах байгууламжийн эсэргїїцэл нь 4 Ом-оос ихгїй байх ёстой. Хэрэв генератор ба трансформаторын чадал нь 100 кВА-аас бага бол газардуулгын байгууламжийн эсэргїїцэл нь 10 Ом-оос ихгїй байж болно. Мєн генератор, трансформатор нь зэрэгцээ ажиллаж байвал, тэдгээрийн нийлбэр чадал нь 100 кВА-аас ихгїй бол газардуулгын эсэргїїцэлийг 10 Ом гэж авахыг зєвшєєрнє. Хєрсний хувийн эсэргїїцэл ихтэй газрын цахилгаан тоноглол 1.6.42. 1 кВ-оос дээш хїчдлийн бїтэмжтэй газардуулсан саармагтай цахилгаан тєхєєрємжийн газардуулгын байгууламж нь газрын хувийн эсэргїїцэл ихтэй дїїрэгт, тухайлбал, олон жилийн цэвдэгтэй хєрсєнд хїрэлцэх хїчдлийн зєвшєєрєгдєх хэмжээ (1.6.21-1.6.23) -г иш їндэс болгох нь зїйтэй. Хадан бїтэцтэй хєрсєнд хэвтээ газардуулгыг дїрмийн 1.6.22, 1.6.23-д зааснаас бага, тухайлбал, 0,15 м-ээс багагїй гїнд байрлуулж болох ба оролт, гаралтын босоо газардуулгыг хийхгїй байж болно. 1.6.43. Газрын хувийн эсэргїїцэл ихтэй дїїрэгт буюу орон нутагт хиймэл газардуурыг байгуулахдаа дараах заалтыг мєрдлєг болгоно. Їїнд: § Хєрсний хувийн эсэргїїцэл хєрсний гїнрїїгээ буурч байвал босоо газардуулгын уртыг нэмэгдїїлэх, § Хэрэв цахилгаан тоноглолын ойролцоо хувийн эсэргїїцэл нь харьцангуй бага хєрстэй ( 2 км-ийн дотор) бол зєєврийн газардуулга хэрэглэх, § Хадан бїтэцтэй хєрсний дараагийн їе нь чийглэг шавартай байвал хэвтээ газардуурыг тойруулан шуудуу ухаж, хайргаар дїїргэх, § Дээрх арга хэмжээг хэрэгжїїлэх боломжгїй бол газрын хувийн эсэргїїцлийг бууруулах зорилгоор хєрсєнд хиймэл аргаар боловсруулалт хийх, § Мєнх цэвдэгтэй дїїрэг, уулархаг газарт дээрхээс гадна ган хоолой суулгаж ашиглах, зуны улиралд хєрсний гадрага гэсэх їед газардуулгын гїнийг 0,5 м-ээр нэмэгдїїлэх, євєлд газардуулгын бїсийг дулаан тусгаарлах материалаар хучих г.м. 1 кВ-оос дээш хїчдэлийн ба 1 кВ хїртэлх хїчдлийн тусгаарлагдсан саармагтай цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хувьд газрын хувийн эсэргїїцэл нь 500 Ом.м-оос дээш эсэргїїцэлтэй бол дээрх аргууд эдийн засгийн хувьд хэрэгжїїлэх ач холбогдол багатай гэж їзвэл дїрмийн 1.6.321.6.44-д заасан газардуулах байгууламжийн эсэргїїцлийн утгыг 0,002*r гэж нэмэгдїїлэхийг зєвшєєрнє. Энд r нь хєрсний эквивалент хувийн эсэргїїцэл болно. Газардуур (газардуулга) 1.6.44. Ердийн газардуулгаар ашиглаж болох суурин газардуулганд: БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 51
  • 56. БД 43-101-03 1. Шатамхай шингэн, шатамхай ба тэсрэмтгий хий, тэдгээрийн хольцийг дамжуулах ган хоолойноос бусад тєрлийн газарт тавигдсан ус дамжуулах болон єєр зориулалтын ган хоолой, 2. Худаг, цооногийг тойруулж суулгасан ган хоолой, 3. Хєрсєнд суулгаж байгуулсан байшин, барилгын тємєр ба тємєр бетон хийц, 4. Гидро-техникийн байгууламж, ус оруулгын ба хаалтны металл (тємєрлєг) салбар, 5. Газарт булж тавигдсан кабелийн тугалган бїрээс (харин кабелийн хєнгєн цагаан бїрээсийг ердийн газардуулга болгон ашиглахыг хориглоно.) 6. Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн газардуулгын байгууламжтай АШ-ын аянга хамгаалах хэцний тусламжтайгаар холбогдох ( хэрэв хэц нь АШ-ын тулгуураас тусгаарлагдсан биш бол) АШын тулгуурын газардуулга, 7. 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй АШ-ын тоо нь хоёроос ихгїй бол давтан газардуулгатай АШ-ын нойлын утас, 8. Цахилгаанжаагїй гол (магистраль) тємєр замын рельс, ємнє нь аль нэг хэсэгт хоорондоо тємєрлєг холбоос бїхий оруулгын рельсэн тємєр замыг тус тус ашиглаж болно. Газардуулга нь газардуулагчтай янз бїрийн цэгт холбоотой хоёроос цєєнгїй дамжуулагчаар магистраль газардуулгатай холбогдсон байх ёстой. Энэ шаардлага нь АШ-ын тулгуур, нойлын утасны давтан газардуулга ба кабелийн тємєрлєг бїрээсэнд хамааралгїй. 1.6.45. Зориудын хиймэл газардуулганд зориулалтын хэмжээ, хийцтэй хавтгай ба бєєрєнхий ган-тємєр дамжуулагчийг хэрэглэнэ. Хиймэл газардуулгыг будаж болохгїй. Хиймэл ган-тємєр газардуулгын газардуурын зєвшєєрєгдєх хамгийн бага хэмжээг доор хавсаргав. * * * * Бєєрєнхий (саваан) газардуулгын голч, мм 6-10 (цайрдаагїй бол 10 мм, цайрдсан бол 6 мм) Тэгш єнцєгт газардуурын огтлол, мм2 48 Тэгш єнцєгт газардуурын зузаан, мм 4 Єнцєг тємєр гангийн зузаан, мм 4 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй цахилгаан тєхєєрємжийн хувьд хэвтээ газардуулагчийн огтлолыг халуунд тэсвэрлэх чанараар, тухайлбал, халалтын зєвшєєрєгдєх температурыг 400°С байхаар тооцож авах ёстой. Газардуулгыг дулаан дамжуулах хоолойн їйлчлэлээр їргэлж хатаж байдаг хуурай хєрсєнд тавихыг хориглоно. Хэвтээ газардуулгын шуудууг хайрга, барилгын хог агуулаагїй нэгэн тєрлийн зєєлєн хєрсєєр булах ёстой. Газардуурыг зэврэлээс хамгаалахын тулд тооцооны ба ажиллах хугацааг харгалзан тїїний оглолыг нэмэгдїїлэх, цайрдаж тавих, цахилгаан хамгаалалт хэрэглэх зэрэг арга хэмжээг авч хэрэгжїїлбэл зохино. Хиймэл газардуулганд цахилгаан дамжуулах бетон, тїїний тємєр арматурыг ашиглаж болно. Газардуулгын ба нойлын хамгаалалтын дамжуулагч 1.6.46. Нойлын хамгаалалтын дамжуулагчаар юуны ємнє нойлын ажлын дамжуулагч, дамжуулах утасыг ашиглах нь зїйтэй. Тухайлбал, газардуулгын ба нойлын хамгаалалтын дамжуулагчаар: 1. энэ зорилгоор татагдах дамжуулах утас, 2. барилгын тємєрлєг бїтээц ба хийц: татанг (ферм), багана, 3. тємєр бетон барилгын хийц ба суурийн хэлхээс (арматур), 4. їйлдвэрлэлийн зориулалттай металл (тємєр) бїтээц: краны зам, хуваарилах байгууламжийн хэрлэг (каркас), галерей, талбай, лифтийн худаг, єргїїр, элеватор, сувгийн хїрээ г.м. 5. цахилгааны утас сївлэсэн ган хоолой, 6. кабелийн хєнгєн цагаан бїрээс, 7. шин (туушин)-ий металл гадрага ба тулаасны бїтээц: тємєр хайрцаг ба цахилгаан тоноглолын шланган ханцуйвч, гуурс БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 52
  • 57. БД 43-101-03 8. Халуун ба тэсрэмтхий хольц, сувагжилт ба тєвлєрсєн дулаацуулгын дамжуулах хоолойноос бусад бїх тєрлийн зориулалтын байнгын ил тавигдах дамжуулах хоолойнуудыг тус тус ашиглаж болно. Дээр дурьдсан дамжуулагч ба бїтээцийн эсэргїїцэл нь энэ бїлгийн шаардлагыг хангаж, бїх уртынхаа турш цахилгаан хэлхээний тасралтгїй чанарыг хадгалж байвал газардуулгын ба нойлын хамгаалалтын цорын ганц дамжуулагч болох тул зэврэлээс хамгаалвал зохино. 1.6.47. Хоолойт дамжуулагчийн ба цахилгаан утас бїхий єлгємєл хэцний металл бїрээс, тусгаарлагын зориулалттай хоолойн металл бїрээс тїїнчлэн газардуулгын ба нойлын утас, кабелийн хуяг ба тугалган бїрээсийг газардуулгын ба нойлын хамгаалалтын дамжуулагчаар ашиглахыг хориглоно. Харин энэ зорилгоор зєвхєн кабелийн тугалган бїрээсийг хотын цахилгаан хуваарилах сїлжээний 380/220 В-ийн єргєтгєлийн їед ашиглаж болох юм. Металл холбоосны баривч (муфт), хайрцаг нь кабелийн металл бїрхїїл, хуягтай нь гагнаасан ба боолтон холбоосоор нягт холбогдсон зохино. 1.6.48. Їзлэг хийхэд хялбар байх їїднээс нойлын судал, кабелийн бїрээс нь тємєр бетон бїтээц дээгїїр, газардуулгын ба нойлын хамгаалалтын дамжуулагчийг ган хоолой, хайрцаганд татах нь тїгээмэл биш юм. Газардуулгын гол шугамаас 1 кВ хїртэлх хїчдэлтэй цахилгаан тоноглолд єгєх салбарлагыг шууд хананд, шалан доогуур орчины хортой їйлчилгээнээс хамгаалж ямар нэг залгаасгїй хийх ёстой. Гадны тоноглолын газардуулгын ба нойлын хамгаалалтын дамжуулагчийг газраар, шалаар буюу технологийн тоноглолын суурь, талбайн захаар тавихыг зєвшєєрнє. Тусгаарлагагїй хєнгєн цагаан дамжуулах утсыг газардуулгын болон нойлын хамгаалалтын зориулалтаар ашиглаж їл болно. 1 кВ хїртэлх хїчдэлийн цахилгаан тоноглолд газардуулгын ба нойлын хамгаалалтын дамжуулагчийг хїснэгт 1.6.1-д заасан хэмжээнээс багагїйгээр сонгож авах ёстой. АШ-ын нойлын хамгаалалтын ба нойлын ажлын дамжуулагчийн (хєндлєн) огтлолыг дїрмийн 2.4-д заасныг мєрдлєг болгон сонгох нь зїйтэй. Хїснэгт 1.6.1. Газардуулгын ба нойлын хамгаалалтын дамжуулагчийн хамгийн бага хэмжээ Дамжуулагчийн нэр Бїрээсгїй дамжуулагч: огтлол, мм2 диаметр, мм Бїрээстэй дамжуулагч огтлол, мм2 Нэг ерєнхий хамаалалтын бїрээстэй кабелийн газардуулгын ба нойлын судал, огтлол, мм2 Єнцгийн ган: зузаан, мм Туузан ган: огтлол, мм2 зузаан, мм2 Ус, хий дамжуулах хоолой, (ган) ханын зузаан, мм Нимгэн ханатай ган хоолой, ханын зузаан, мм Хєнгєн цагаан Байшин дотор Ган: Гадны тоноглолд Газарт 4 - 6 - 5 6 10 1,5 2,5 - - - 1 - 2,5 - 2 24 3 2,5 48 4 4 48 4 - - 2,5 2,5 2,5 2,5 хэрэглэхгїй Зэс - - 1,5 1.6.49. 1 кВ-оос дээш хїчдэлийн бїтэмжтэй газардуулсан саармагтай цахилгаан тоноглолын газардуулах дамжуулагчийн огтлолыг сонгохдоо тїїгээр нэг фазын богино залгалтын хамгийн их гїйдэл гїйхээр буюу дамжуулагчийн халалт нь 400°С-ээс хэтрэхгїй байх нєхцєлийг баримтлана. 1.6.50. 1 кВ хїртэл ба дээш хїчдэлийн, тусгаарласан саармагтай цахилгаан тоноглолын газардуулах дамжуулагчийн цахилгаан дамжуулац (дамжуулах чадвар) нь фазын утасны дамжуулагийн 1/3-аас багагїй, огтлол нь хїснэгт 1.6.1-д єгсєн хэмжээнээс багагїй байна. Харин 25 мм2-аас бага зэс, 35 мм2-аас бага хєнгєн цагаан, 120 мм 2-аас бага огтлолтой ган дамжуулагч БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 53
  • 58. БД 43-101-03 хэрэглэх нь тохиромжгїй гэж їзэж байна. Їйлдвэрийн байранд ийм газардуулгын гол шугамыг 100 мм2-аас багагїй тэгш єнцєгт ба бєєрєнхий огтлолтой ган дамжуулагчаар хийхийг зєвшєєрнє. 1.6.51. 1 кВ хїртэл хїчдэлийн гїн газардуулсан саармагтай цахилгаан тоноглолд аваарийн хэсгийг автоматаар таслах боломжийг хангах зорилгоор фазын ба нойлын хамгаалалтын дамжуулагчийн цахилгаан дамжуулаг (дамжуулах чадвар) нь их биетэй богино залгалт болох їеийн буюу нойлын хамгаалалтын дамжуулагчид їїсэх богино залгалтын гїйдлийг 1) хамгийн ойрхон гал хамгаалуурын хайламтгай тавилын хэвийн гїйдлээс 3 дахин, 2) гїйдлээс урвуу хамааралтай тодорхойломж бїхий автомат таслуурын тохируулагагїй салгавч (расцепитель, release, tripping)ийн хэвийн гїйдлээс 3 дахин, тохируулгатай салгавчийн гїйдлийн тавилаас хэтрїїлэхгїй байхаар сонгох ёстой. Зєвхєн цахилгаан соронзон салгавчтай автомат таслуураар хэлхээг хамгаалж байхад єгєгдсєн дамжуулагчийн цахилгаан дамжуулац нь агшин зуурын салгах гїйдлийн савлалтыг тооцсон ба нєєцийн коэффициент 1,1-ээр їржсэн тавилаас доогуур биш байвал зохино. Заводын єгєгдєл байхгїй тохиолдолд 100 А хїртэл хэвийн гїйдэлтэй автомат таслуурын хувьд тавилтай харьцуулсан богино залгалтын гїйдлийн давталт нь 1,4-єєс багагїй, 100 А-аас илїї хэвийн гїйдэлтэй автомат таслуурын хувьд 1,25-аас багагїй байвал зохино. Нойлын хамгаалалтын дамжуулагчийн бїрэн дамжуулац (дамжуулах чадвар) нь бїх тохиолдолд фазын утасны дамжуулагийн 50 %-аас багагїй байх ёстой. 1 кВ хїртэл хїчдэлийн гїн газардуулсан саармагтай цахилгаан тоноглолд дээрх (1.6.9-ийн) шаардлагыг хангахын тулд нойлын хамгаалалтын дамжуулах утсыг фазын утасны хамт буюу шууд ойролцоо байрлуулахыг зєвшєєрнє. 1.6.52. Нойлын ажлын дамжуулагчийг ажлын гїйдлийн їргэлжлэх утгаар тооцоолж сонгох ба фазын утасны тусгаарлагатай ижил тусгаарлага бїхий утсыг хэрэглэхийг зєвлєж байна. Хэрэв нойлын ажлын ба хамгаалалтын дамжуулагчаар иж бїрдмэл шиний гадрага ба суурийн бїтээц, иж бїрдмэл хуваарилах байгууламжийн шин, тїїнчлэн кабелийн хєнгєн цагаан ба тугалган бїрээс хэрэглэсэн тохиолдолд ийм тусгаарлагыг заавал шаардахгїй. Хэвийн орчинтой їйлдвэрийн байранд нойлын ажлын дамжуулагч нь 1.6.40-ийн зїйлд зааснаар бага чадлын нэг фазын нэг хэрэглэгчийн тэжээлд зориулсан шин дамжуулагчийн металл бїтээц, ган хоолой, их бие ба тулаасыг ашиглаж болно. Тухайлбал, 42 В хїртэлх хїчдэлтэй сїлжээнд, соронзон асаагуур ба авалцуур (контактор, contactor)-ын нэг ороомгийг фазын хїчдэлд холбох, цахилгаан гэрэлтїїлэг ба краны удирдлага, дохиоллын хэлхээг фазын хїчдэлд холбох тохиолдолд хэрэглэнэ. 1.6.53. Нэг фазын ба тогтмол гїйдлийн зєєврийн цахилгаан хэрэглэгчдийг холбосон нойлын ажлын утсыг нойлын хамгаалалтын утас болгон хэрэглэхийг хориглоно. Ийм цахилгаан хэрэглэгчдийн хувьд гурав дахь утсыг хэрэглэх бєгєєд салбарлагын самбар, хайрцаг, щитний шигтгїїр бїхий хавчаарт тусд нь холбож єгєх ёстой. 1.6.54. Газардуулах ба нойлын хамгаалалтын дамжуулагчийн хэлхээнд салгах хэрэгсэл ба гал хамгаалуур тавих шаардлаггїй. Нойлын ажлын утас нь нэгэн зэрэг нойлтуулгын їїрэг гїйцэтгэж байгаа хэлхээнд нойлын ажлын дамжуулагчтай хамт хїчдэлтэй байсан бїх утсыг нэгэн зэрэг таслах хамгаалалтын таслуур тавьж болно. Харин нэг туйлт таслуурыг нойлын ажлын утсанд биш, фазын утсанд тавих нь зїйтэй. Шугамын нойлын хамгаалалтын утсыг єєр шугамаас тэжээгдэж байгаа цахилгаан тоноглолыг нойлтуулахад ашиглаж болохгїй. Гэрэлтїїлгийн шугамын нойлын ажлын утсыг хэрэв тэдгээр шугам нь нэг трасформатораас тэжээгдэж, дамжуулац нь энэ бїлгийн шаардлагыг хангаж байвал єєр шугамаас тэжээгдэж байгаа цахилгаан тоноглолыг нойлтуулахад ашиглаж болно. Єєр шугамын ажлын нєхцєлд нойлын ажлын утасны тасрах боломжийг їгїйсгэх ба нойлын ажлын ба фазын утсыг хамтад нь таслах хамгаалалтын таслуур хэрэглэж болохгїй. Хортой орчингїй хуурай байранд газардуулах ба нойлын хамгаалалтын утсыг шууд хананд бэхэлж тогтоох нь зїйтэй. Харин чийгтэй, нойтон ба онцгой нойтон байранд болон хортой орчинд газардуулгын ба нойлын хамгаалалтын утсыг хананаас 10 мм-ээс багагїй зайнд хєндийрїїлэх тєдїїл (заделка) тавьж угсрах нь зїйтэй. Газардуулах ба нойлын хамгаалалтын утсыг бїх тєрлийн химийн їйлчлэл, бїх тєрлийн механик гэмтлээс хамгаалж єгєхєєс гадна хана, саадыг нэвтрэх їед нь залгаас хийхгїй, зєвхєн тєдїїл тавивал зохино. Байшингийн оруулгын хэсэгт таних тэмдэг тавина. Газардуулах ба нойлын хамгаалалтын утсыг холбох БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 54
  • 59. БД 43-101-03 1.6.55. Газардуулах ба нойлын хамгаалалтын утсыг хооронд нь найдвартай авалцаатай байлгах зорилгоор гагнуураар гагнаж холбох нь зїйтэй. Хортой нєхцєлгїй байранд буюу гадны тоноглолын газардуулгын ба нойлын хамгаалалтын утсыг УСТ-ын шаардлагын дагуу зохих ангилалаар гїйцэтгэх ёстой. Ердийн їргэлжийн газардуулгатай (ган хоолой г.м.) газардуулгын дамжуулагчийг холбох байр ба арга нь ажлын їед газардуурыг салгахад газардуулгын байгууламжийн эсэргїїцлийн тооцооны утга нь зєвшєєрєгдєх хэмжээнд байх хэрэгтэй. Їїний тулд ус хангамжийн хоолой, хаалт, хэмжїїрийг газардуулгын хэлхээний тасралтгїй байдлыг хадгалах їїднээс тойруу дамжуулагчаар хїрээлэн холбож єгєх нь зїйтэй. Газардуулах ба нойлын хамгаалалтын утсыг цахилгаан тоноглолын хэсэгтэй холбохдоо боолтон ба гагнууран холбоос хэрэглэх ёстой. Холбоосны авалцаа нь сулрах, зэврэлд орохгїй байхаас гадна їзлэг хийхэд хялбар байвал зохино. Зєєврийн цахилгаан тоног, тєхєєрємж. 1.6.56. Зєєврийн цахилгаан хэрэгслийн газардуулга ба нойлтуулга нь нэг бїрээсэнд фазын утасны хамт (гурав дахь утас нь нэг фазын ба тогтмол гїйдлийн хэрэгсэлд, дєрєв дэх нь гурван фазын хэрэгсэлд) байрлаж, цахилгаан тоноглолын тусгай авалцаа буюу шигтгїїрт холбогдох ёстой. Огтлол нь фазын утасны огтлолтой тэнцїї байж болно. Энэ зорилгоор нэг бїрээсэнд байрлах нойлын ажлын утасыг ашиглаж болохгїй. Зєєврийн цахилгаан хэрэгслийн газардуулга ба нойлтуулгын кабель ба утасны судал нь їйлдвэрийн зориулалттай зєєврийн цахилгаан хэрэгсэлд 1,5 мм 2, ахуйн цахилгаан хэрэгсэлд 0,75 мм2-аас багагїй огтлолтой уян зэс утас байвал зохино. Туршилтын ба шинжилгээний зориулалттай тєхєєрємжийн зєєврийн цахилгаан хэрэгсэлийг тэдгээрийн ажиллах їе, хугацаанаас їл хамааруулан байнгын ба тусгай газардуулга хийж єгєх ба 1.6.34 заалтын дагуу єгєгдсєн огтлолтой уян, зэс кабель байх ёстой. 1.6.57. Зєєврийн цахилгаан хэрэгслийн тэжээл холбох шигтгїїрт уртасгасан кабель ба утсан дамжуулагч хэрэглэж болох ба шигтгїїрт нь газардуулах ба нойлын хамгаалалтын утсыг холбох тусгай оруулга (авалцаа) хийж єгнє. Шигтгїїрт холбоосонд сэрээ холбогдоход эхлээд газардуулгын авалцаа залгагдсаны дараа фазын авалцаа хїрэхээр хийгдэх ёстой. Авалцааны салах дараалал нь эсрэгээр байна. Газардуулга ба нойлтуулгын зєєврийн уртасгах утасны судал нь ялгагдахаар єнгє, шинжтэй байвал зохино. Нїїдлийн цахилгаан тєхєєрємж 1.6.58. Цахилгаан эрчим хїчний хэрэглэгчдийг суурин ба тєвлєрсєн цахилгаан їїсгїїр (цахилгаан хангамжийн систем)-ээс хамааралгїйгээр цахилгаанаар хангах зориулалттай (бага чадлын) їїсгїїрийг цахилгааны биеэ даасан нїїдлийн їїсгїїр гэнэ. Нїїдлийн цахилгаан їїсгїїр нь байнгын суурин ба нїїдлийн цахилгаан хэрэглэгчдийг тэжээх зориулалттай. Харин нїїдлийн цахилгаан хэрэгсэл нь суурин ба байнгын цахилгааны їїсгїїрээс гїн газардуулсан буюу тусгаарласан саармагтай сїлжээгээр тэжээл авч болно. 1.6.59. Нїїдлийн цахилгаан хэрэгслийн тэжээлийг гїн газардуулсан саармагтай байнгын ба нїїдлийн їїсгїїрээс авахдаа нойлтуулгыг давтан газардуулгатай нойлтуулгатай хослуулах, хамгаалалтын таслалт буюу нойлтуулгыг хамгаалалтын таслалттай хослуулах зэрэг хамгаалалтын арга хэмжээ авбал зохино. Нїїдлийн цахилгаан тоноглолыг нойлтуулга хийхдээ фазын ба нойлын хамгаалалтын утсыг 1.6.40-ийн заалтыг мєрдлєг болгон сонгож авах ёстой. Нїїдлийн цахилгаан хэрэгслийг тусгаарласан саармагтай байнгын ба нїїдлийн цахилгаан їїсгїїрээс тэжээхдээ хамгаалалтын газардуулгыг тєхєєрємжийн ба цахилгаан їїсгїїрийн их бие буюу хамгаалалтын таслалттай хослуулах нь зїйтэй. Энэ тохиолдолд нїїдлийн тоноглолын газардуулах байгууламжийн эсэргїїцэл нь 1.6.26, 1.6.31 заалтын дагуу хийгдэх ёстой. Фазын ба металл холбоос (дамжуулагч)ын дамжуулах чадварыг 1.6.40 заалтыг баримтлан цахилгаан тоноглолын хоёр фазын богино залгалт янз бїрийн их биетэй болох нєхцєлєєр тооцож авна. Нїїдлийн цахилгаан тоноглолыг тусгаарласан саармагтай нїїдлийн бие даасан їїсгїїрээс тэжээх нєхцєлд газардуулах байгууламж нь нэг туйлт богино залгалт их биетэй болоход ємнєхийн адил газардуулгын эсэргїїцлийн ба хїрэлцэх хїчдлийн шаардлагыг биелїїлэх ёстой. Газардуулгыг эсэргїїцлийн утгыг анхаарч хийвэл тїїний эсэргїїцлийг 25 Ом-оос хэтрїїлж болохгїй. Энэхїї хэмжээг дїрмийн 1.6.40-ын заалт биелэгдэх нєхцєлд нэмэгдїїлж болно. Нїїдлийн тоног тєхєєрємжийн цахилгаан хэрэгсэлийг бие даасан нїїдлийн эх їїсвэрээс тэжээхдээ гурван фазын гїйдлийн гурав ба дєрвєн утастай сїлжээний нейтрал, нэг фазын БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 55
  • 60. БД 43-101-03 гїйдлийн хоёр утастай сїлжээний гаргалгаас авах ба дїрмийн дагуу тусгаарлагдсан байх ёстой. Энэ тохиолдолд хамгаалалтын газардуулга нь зєвхєн тэжээлийн їїсгїїрээс авахыг зєвшєєрєх ба харин цахилгаан хэрэгсэлийн газардуулгын зориулалттай газардуулах дамжуулагчаар тїїний ихбиеийн металл холбоосыг ашиглаж болно. Тусгаарласан саармагтай бие даасан нїїдлийн цахилгаан їїсгїїрээс тэжээгдэх нїїдлийн цахилгаан тєхєєрмжийн хувьд дараах нєхцєлїїдэд хамгаалалтын газардуулга хийх шаардлагагїй. Їїнд: 1. Хэрэв цахилгаан эрчимийн їїсгїїр ба цахилгаан хэрэглэгч нь нэг нїїдлийн суурин дээр, тэдгээрийн их бие хоорондоо металл холбоостой, єєр хэрэглэгч тэжээгдээгїй бол, 2. Хэрэв 2-оос илїїгїй хэрэглэгч зєвхєн тэдгээрт зориулсан цахилгаан їїсгїїрээс тэжээгдэж, хоорондын алслалт нь 50 м-ээс ихгїй , їїсгїїр, хэрэглэгчид нь хоорондоо металл холбоостой байвал , 3. Хэрэв газардуулах байгууламжийн эсэргїїцэл нь их биетэйгээ нэг туйлт богино залгалтын їеийн хїрэлцэх хїчдлээр тооцоологдож, эсэргїїцэл нь їргэлж хяналттай байх тусгаарлагын эсэргїїцлээс их бол газардуулга хийх шаардлагагїй. 1.6.60. Зєєврийн цахилгаан хэрэглэгчид, тоног тєхєєрєг, хэрэгслийн их бие нь цахилгаан їїсгїїрийн их биетэй найдвартай металл (тємєрлєг)-аар холбоотой байвал зохино. Энэхїї гїйдэл їїсгїїр, нїїдлийн цахилгаан хэрэгслийн хоорондох металл холбоосонд дамжуулагчийн нь хувьд: 1. Нойлын ажлын утастай гурван фазын сїлжээнд кабелийн тав дахь судлыг, 2. Нойлын ажлын утасгїй гурван фазын сїлжээнд кабелийн дєрєв дэх судлыг, 3. Нэг фазын сїлжээнд кабелийн гурав дахь судлыг тус тус ашиглаж болно. Газардуулгын ба нойлын ажлын дамжуулагч, тоноглолын их биеийн холбоосны утас зэрэг нь дїрмийн дагуу зэс голчтой, уян, нэг ерєнхий бїрээсэнд фазын утастай ижил огтлолтой байвал зохино. Харин тусгаарласан саармагтай сїлжээнд их биеийн металл холбоосны газардуулах утас нь фазын утаснаас тусдаа байх ба 2,5 мм2 -аас багагїй огтлолтой байхыг зєвшєєрнє. Биеэ даасан гурван фазын цахилгаан їїсгїїрийн нойлын ажлын утасыг генераторын саармагаас хуваарилах байгууламжийн щитний хавчуур хїртэлх зайнд газардуулгын утас болгон ашиглаж болно. Зєєврийн цахилгаан хэрэгсэл 1.6.61. Зєєврийн цахилгаан хэрэгслийн тэжээлийг 380/220 кВ-ын хїчдэлтэй сїлжээнээс тэжээнэ. Тухайн байрын онцлог, хїмїїс гїйдэлд нэрвэгдэх аюулын тївшинтэй уялдуулан зєєврийн цахилгаан хэрэгслийг шууд сїлжээнээс, эсвэл хуваагч ба бууруулах трансформатораар дамжуулан авна. Илїї аюултай буюу онцгой аюултай байр болон гаднын зориулалтын тоног тєхєєрємжинд хувьсах гїйдлийн 42 В-оос дээш хїчдэлтэй зєєврийн цахилгаан хэрэгслийг давхар бїрээстэй, эсвэл хуваагч трансформатораас тэжээгдээгїй нєхцєлд заавал газардуулж, нойлтуулга хийж єгнє. 1.6.62. Зєєврийн цахилгаан хэрэгслийн газардуулга ба нойлтуулга нь цахилгаан тоноглолын их биеийг залгавчийн сэрээний (уртавтар) авалцаатай холбосон уян дамжуулах утасны фазын судалтай хамт нэгэн бїрхїїлд байрлах тусгай судал (нэг ба тогтмол гїйдлийн хэрэглэгчийн хувьдгуравдах, гурван фазын гїйдлийн хэрэглэгчийн хуьвд- дєрєвдэх)-аар хэрэгжинэ. Энэ судлын хєндлєн огтлол нь фазын судлын огтлолтой тэнцїї байна. Энэ зорилгоор нэг бїрхїїлд байгаа нойлын ажлын утас ашиглахыг хоиглоно. Зєєврийн цахилгаан хэрэглэгчдийн газардуулга, нойлтуулганд ашиглах утас ба кабелийн судлын огтлол нь їйлдвэрийн хэрэглэгчийн хувьд 1.5 мм2аас багагїй, ахуйн хэрэглэгчийн хувьд 0.75 мм2-аас багагїй, уян зэс утас байвал зохино. Зєєврийн цахилгаан хэрэглэгчийг залгавчийг шигтгїїрэн (штепсель) їїрэнд холбоход фазын авалцаа нь газардлагын авалцааны дараа залгагдах, салгахад эсрэг байхаар хийхээс гадна залгавчийн их бие нь тємєрлєг хийцтэй бол газардуулгын авалцаанд цахилгаан холбоотой байх ёстой. Зєєврийн хэрэгсэлийн газардуулга, нойлын хамгаалалтын утас нь ялгагдах шинжтэй байвал зохино. БЇЛЭГ 1.7 ЦАХИЛГААН ХЇЛЭЭН АВАХ, ХЇЛЭЭЛГЭН ЄГЄХ ТУРШИЛТЫН НОРМ БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 56
  • 61. БД 43-101-03 Ерєнхий заалт 1.7.1. 500 кВ хїртэл хїчдэлтэй цахилгаан тоноглолыг эрчим хїчний систем ба хэрэглэгчдэд шинээр ашиглалтанд оруулахдаа энэхїї бїлгийн шаардлагын дагуу хїлээн авах-єгєх хэмжилттуршилтыг гїйцэтгэх ёстой. Энэхїї нормд хамрагдаагїй цахилгаан тоноглолыг хїлээн авч-єгєлцєх туршилтыг явуулахдаа їйлдвэрийн дагалдах зааврыг мєрдлєг болгоно. 1.7.2. Цахилгаан станц, дэд станцын цахилгаан автоматик, реле хамгаалалтын тєхєєрємжийг тогтоон баталсан заавраар шалгана. Цахилгаан дамжлагын ба бусад хэрэглэгчдийн цахилгаан тєхєєрємжийн автоматик, хамгаалалтыг мєрдєж байгаа баталсан зааврын дагуу шалгах ёстой. 1.7.3. Энэхїї бїлэгт авч їзсэн туршилтаас гадна бїх цахилгаан тоноглолын механик хэсгийн ажиллагааг їйлдвэрийн болон угсралтын зааврын дагуу шалгах ёстой. Тухайн тоноглол бїрд харгалзах бїх туршилтын дїнг авч їзсэний їндсэн дээр тоноглолын бїрэн бїтэн байдлын дїгнэлтийг гаргах замаар акт їйлдэж ашиглалтанд єгнє. 1.7.4 Мєрдєж буй норм, нормативын баримт бичиг, їйлдвэрийн заавар, энэхїї нормтой зохицох бїх хэмжилт, туршилтын зохих акт, протоколыг угсралт явуулсан, тїїнчлэн зїгшрэлттохируулга хийсэн хїмїїс (туршилтын баг) цахилгаан тоноглолыг ашиглалтанд оруулахын ємнє бїрдїїлсэн байх ёстой. 1.7.5 35 кВ ба тїїнээс доош хїчдэлтэй бїх цахилгаан тоноглолыг заавал єндєрсгєсєн (нэмэгдїїлсэн) хїчдэлээр туршина. Харин туршилтын тусгай тєхєєрємж байгаа бол 35 кВ-оос дээш хїчдэлтэй цахилгаан тоноглолд энэ бїлэгт зааснаас гадна єндєрсгєсєн хїчдэлээр туршилт явуулж болно. Хэвийн хїчдэлтэй тоноглол, тусгаарлагч, тїїнд хэрэглэгдэх єндєрсгєсєн хэвийн хїчдэлтэй тєхєєрємжийг тухайн цахилгаан тєхєєрємжийн тусгаарлагын ангилалтай зохицох ойролцоо нормоор єндєрсгєсєн хїчдэлээр туршиж болно. Нийлїїлэгчийн бусад заалт байхгїй бол цахилгаан бєх бат нь энэ бїлэгт авч їзсэн нормоос доогуур байгаа, гадаад орнуудын цахилгаан тоноглолын тусгаарлагыг (эргэлдэгч машинаас бусад) їйлдвэрийн туршилтын хїчдэлийн 90% -тай тэнцэх хїчдэлээр турших ёстой. 1.7.6 Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлтэй аппаратуудын тусгаарлагын туршилтыг хуваарилах байгууламжийн шинийн тусгаарлагын туршилттай хамтад нь гїйцэтгэх ёстой. Энэ нєхцєлд туршилтын хамгийн бага хїчдэлтэй тоноглолын нормоор туршилтын хїчдэлийг сонгон авахыг зєвшєєрнє. Цахилгаан тоноглолын тусгаарлагын зарим нэг тєрлийн туршилтыг єндєрсгєсєн хїчдэлээр явуулахын ємнє тэдгээрт холдбогдох бусад тєрлийн туршилт хийгдсэн байх ёстой. 1.7.7 Їйлдвэрийн давтамжтай, 1 кВ хїчдэлтэй тусгаарлагын туршилтыг 2.5 кВ-ын мегаомметрээр тусгаарлагын эсэргїїцлийн 1 минутын хэмжилтээр орлуулж болох юм. Энэ нєхцєлд эсэргїїцлийн утга нь мєрдєгдєж буй нормоос бага байвал їйлдвэрийн давтамжтай, 1 кВын хїчдэлээр туршилтыг заавал явуулна. Эрчим хїчний системийн 60 В-оос дээш ажлын хїчдэлтэй цахилгаан тєхєєрємжийн хоёрдогч хэлхээний тусгаарлагын туршилтыг їйлдвэрийн давтамжтай хїчдэлээр заавал явуулах ёстой. 1.7.8 Энэхїї бїлэгт дараах нэр томьёог хэрэглэх болно. Їїнд: 1. Їйлдвэрийн давтамжтай туршилтын хїчдэл –туршилтын тодорхой нєхцєлд цахилгаан тоноглолын гадаад дотоод тусгаарлагыг 1 минутын (буюу 5 минут) туршид барих ёстой. Практикийн хувьд синуслэг, 50 Гц давтамжтай хїчдэлийн їйлчлэх утга. 2. Хэвийн тусгаарлагатай цахилгаан тоноглол –аянга хамгаалалтын ердийн хэмжээнд атмосферийн хэт хїчдэлийн їйлчлэлд орохгїй цахилгаан тєхєєрємжинд хэрэглэх зориулалттай цахилгаан тоноглол. 3. Хєнгєрїїлсэн тусгаарлагатай цахилгаан тоноглол –атмосферийн хэт хїчдэлийн амплитуд утгыг їйлдвэрийн давтамжтай туршилтын хїчдэлийн амплитуд утгаас хэтрэхгїй болтол хязгаарлах аянга хамгаалалтын тусгай тєхєєрємжєєр тоноглосон буюу атмосферийн хэт БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 57
  • 62. БД 43-101-03 хїчдэлийн їйлчлэлд їл ордог цахилгаан тєхєєрємжїїдэд хэрэглэхэд зориулагдсан цахилгаан тоноглол. 4. Аппаратууд (аппарат хэрэгсэл)–бїх ангилалын хїчдэлийн таслуур, хуурай салгуур, зааглавч, богино залгуур, гал хамгаалуур, цахилуур, гїйдэл хязгаарлагч реакторууд, конденсатор, экранчилсан (халхавчтай) дамжуулагч, дамжуулах утас. 5. Нормчлогдоогїй хэмжигдэх хэмжигдэхїїн –нормын заалтанд їнэмлэхїй утга нь заагдаагїй хэмжигдэхїїн. Энэ тохиолдолд тодорхойломж нь сайтар мэдэгдэж байдаг нэгэн тєрлийн тоноглол дээр хийгдсэн ижилхэн хэмжилтийн дїнтэй буюу бусад туршилтын дїнтэй жиших замаар тоноглолын тєлєв байдлын їнэлэлтийг явуулах нь зїйтэй. 6. Цахилгаан тоноглолын хїчдэлийн ангилал –тухайн цахилгаан тоноглолыг ажиллагаанд зориулсан цахилгаан хангамжийн системийн хэв (номиналь)-ийн хїчдэл. Синхрон генератор, компенсатор 1.7.9 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй, 1 МВт-аас их чадалтай синхрон генератор, тїїнчлэн синхрон компенсаторыг энэ зїйлийн бїрэн хэмжээнд турших ёстой. 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй, 1 МВт хїртэл чадалтай генераторыг энэ зїйлийн 1-5, 7-15-д зааснаар турших ёстой. 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй генераторыг тэдгээрийн чадлаас хамааруулахгїйгээр энэ зїйлийн 2, 4, 5, 8, 10-14-д зааснаар турших ёстой. 1. 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй генераторыг хатаалт (хатаалга) хийхгїйгээр залгах боломжийг тодорхойлох. Синхрон генератор ба синхрон компенсаторын статорын компаунд, термореактив, хонгио маягийн тусгаарлагыг зайлшгїй хатаах асуудлыг шийдвэрлэхдээ БНбД-ийн заалтыг мєрдлєг болгоно. Цаас-тосон тусгаарлагатай генераторыг зайлшгїй хатаахдаа їйлдвэрийн дагалдах зааврыг баримтална. Шугаман бишийн коэффициент нь 3-аас их, тусгаарлагын бусад тодорхойломж (R60/R15 ба R60) тогтоогдсон нормыг хангаж байвал ТГВ-300 маягийн турбогенераторыг хатаахгїйггэр залгахыг зєвшєєрнє. 2. Тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих. Тусгаарлагын эсэргїїцэл нь хїснэгт 1.7.1-д їзїїлсэн утгаас багагїй байх ёстой. Хїснэгт 1.7.1 Тусгаарлагын зєвшєєрєгдєх эсэргїїцэл Туршигдах объект 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй статорын ороомог (фаз бїр нь их биетэйгээ харьцангуй ба бусад газардуулсан фазтай тусдаа ) 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй статорын ороомог (фаз бїр нь их биетэй харьцангуй ба бусад газардуулсан фазтай тусдаа ) Роторын ороомог Мегаомметр ийн хїчдэл, кВ 10 - 30 °С температуртай їед 0,5 МОм-оос багагїй 1 2,5 1 (0,5 зєвшєєрнє ) Генераторын холхивч, єдєєгїїр 1 Голын устєрєгчийн нягтруулга 1 БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ Тусгаарлагын эсэргїїцэл 58 БНбД-ийн шаардлагатай зохицсон байх ёстой. Усан хєргєлттэй генераторын ороомгийн тусгаарлагын эсэргїїцэлийг усгїй байхад статорын ороомогт гаднын хєргєлтийн системээс тусгаарласан, ус цуглуулгын коллекторыг мегаомметрийн экрантай холбосон їед хэмждэг 10 - 30 °С температуртай їед 0,5 МОм-оос багагїй. Тусгаарлагын эсэргїїцэл 20 °С температуртай їед 20 кОм, 75 °С температуртай їед 2 кОм-оос доошгїй байх далд туйлтай роторыг ашиглалтанд оруулахыг зєвшєєрнє. Тос цуглуулах хоолой бїрэн цуглуулагдсан їед суурийн хавтантай харьцангуй хэмжсэн тусгаарлагын эсэргїїцэл гидрогенераторт 0,3 МОм, турбогенераторт 1 МОм–оос багагїй байх ёстой. 1 МОм-оос багагїй
  • 63. БД 43-101-03 ТВВ серийн турбогенераторын агааржуулагчийн самбар, щит 1 ТГВ серийн турбогенераторын агааржуулагчийн самбар, щит 1 Статорын гангийн хїрэлцэж болох татлагын тусгаарлах боолт ТГВ серийн турбогенераторын дух, диффузор 1 Генераторын дулааны индикатор ба синхрон компенсатор: Статорын ороомгийн дам хєргєлттэй Статорын ороомгийн шууд хєргєлттэй Генераторын єдєєлтийн хэлхээ ба єдєєгїїр (роторын ороомоггїй ба цахилгаан машины єдєєгч) Агааржуулагчийн хагас самбар хооронд ба дотоод самбартай харьцангуй тусгаарлагын эсэргїїцэл 0,5 МОм-оос багагїй байх ёстой. Диффузорын хэсгїїдийн хооронд хэмжсэн тусгаарлагын эсэргїїцэл 1 МОм-оос багагїй байх ёстой. 1 МОм-оос багагїй 0,5 Духны хоёр тал, дотоод самбар ба дух, дотоод самбар ба диффузор, диффузорын арын диск ба нягтруулагч хооронд хэмжсэн тусгаарлагын эсэргїїцэл 1 МОм-оос багагїй байх ёстой. Дамжуулагч утаснуудын эсэргїїцэлтэй хамтад нь хэмжсэн тусгаарлагын эсэргїїцэл 1 МОм-оос багагїй байх ёстой. Дамжуулагч утаснуудын эсэргїїцэлтэй хамтад нь хэмжсэн тусгаарлагын эсэргїїцэл 0,5 МОм-оос багагїй байх ёстой. 0,25 0,5 1 (0,5 байхыг зєвшєєрнє) Холбогдсон бїх аппаратурын эсэргїїцэлтэй хэмжсэн тусгаарлагын эсэргїїцэл 1 МОм-оо багагїй байх ёстой. 3. Фазаар хэрэх (шїїрэх) гїйдлийн хэмжилттэй єндєрсгєсєн шулуутгамал хїчдэлээр статорын ороомгийн тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих. Их биетэй холбогдсон салаа буюу бусад фазуудыг тус бїрт нь салаа буюу фаз бїрийг туршиж їзэх шаардлагатай. Генераторын хийцийн хувьд туршилт явуулах боломжтой гэж їзвэл усан хєргєлттэй генераторын статорын туршилтыг явуулах нь зїйтэй. Туршилтын хїчдэлийн байж болох хэмжээний утгыг хїснэгт 1.7.2-т їзїїлэв. Хїснэгт 1.7.2 Синхрон генераторын ба компенсаторын статорын ороомгийг шулуутгасан (тогтмол) хїчдэлээр турших Генераторын (МВт) ба компенсаторын (МВА) чадал 1-ээс бага 1 ба тїїнээс их Хэвийн хїчдэл, кВ Бїх хїчдэл 3,3 хїртэл 3,3-аас дээш 6,6 хїртэл 6,6-аас дээш Туршилтын хїчдэлийн амплитуд утга, кВ 2,4UХЭВ+1,2 2,4UХЭВ+1,2 3U ХЭВ 2,4UХЭВ+3,6 ТГВ-300 маягийн турбогенераторын туршилтыг салаагаар гїйцэтгэнэ. ТГВ-200 ба ТГВ-300 маягийн генераторын шулуутгасан туршилтын хїчдэлийг тэдгээр генераторын ашиглалтын зааврын дагуу сонгох нь зїйтэй. Хїчдэлээс шїїрэлт (хэрэх)-ийн гїйдлийн хамаарсан муруйг байгуулахын тулд шїїрэлтийн гїйдлийг хэмжихдээ 0,2UМАХ-аас UМАХ хїртэл тэнцїї шатлалаар авсан шулуутгасан хїчдэлийн таваас доошгїй утга тус бїрт нь гїйцэтгэвэл зохино. Гарган авсан тодорхойломж (характеристик)-инд БНбД-ийн дагуу їнэлэлт єгєх нь зїйтэй. 4. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр тусгаарлагыг турших. Туршилтыг хїснэгт 1.7.3-д їзїїлсэн дарааллаар хїчдлийн нормын дагуу гїйцэтгэнэ. Их биетэй холбогдсон салаа буюу бусад фазуудад тус бїрт нь салаа буюу фаз бїрийг туршиж їзэх шаардлагатай. Нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їйлчлэх хугацаа нь 1 минут байвал зохино. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр туршилт явуулахдаа дараах заалтыг мєрдлєг болгоно. а) Генераторын статорын ороомгийн тусгаарлагын туршилтыг статор дахь роторын оролт хїртэл явуулахыг зєвлєж байна. Хэрэв гидрогенераторын статорын угсралт ба холбоосууд БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 59
  • 64. БД 43-101-03 угсралтын тавцан дээр байрлах ба улмаар статор нь хонгил (цооног)-д бїрэн угсармал байдлаар тавигдахаар байвал тїїний тусгаарлагыг хоёр дахин турших нь зїйтэй. Тухайлбал, угсралтын тавцан дээрх угсралтын дараа ба статорыг хонгилд байрлуулсаны дараа статор дахь роторын оролт хїртэл г.м. Хїснэгт 1.7.3 Синхрон генератор ба компенсаторын ороомгийг їйлдвэрийн давтамжтай хїчдэлээр турших Туршигдах объект Синхрон генератор ба компенсаторын статорын ороомог Бїх аппаратуртай холбогдох генераторын єдєєлтийн хэлхээ Єдєєлтийн реостат Нум унтраах резистор Газардуулагч резистор Синхрон генераторын статорын ороомог (угсралтын байранд гїйцэтгэх, синхрон генераторын статорын ороомгийн тусгаарлага ба ороомгийг бїрэн угсарсны эцэст гїйцэтгэх) Ил туйлтай роторын ороомог Далд туйлтай роторын ороомог Цахилгаан машины тодорхойломж Чадал 1 МВт хїртэл, хэвийн хїчдэл 100 В-оос дээш Чадал 1 МВт-аас их, хэвийн хїчдэл 3,3 кВ хїртэл Чадал 1 МВт-аас их, хэвийн хїчдэл 3,3 кВ-оос их 6,6 кВ хїртэл - Туршилтын хїчдэл, кВ 1,6UХЭВ +0,8 гэхдээ 1,2оос багагїй 1,6UХЭВ +0,8 2UХЭВ 1 Чадал 1 МВт –аас их, хэвийн хїчдэл 6,6 кВ-оос дээш 1 2 1,5UХЭВ генераторын 1,6UХЭВ +2,4 Чадал 1 МВт хїртэл, хэвийн хїчдэл 100 В-оос дээш Чадал 1 МВт-аас их, хэвийн хїчдэл 3,3 кВ хїртэл Чадал 1 МВт-аас их, хэвийн хїчдэл 3,3 кВ-оос их 6,6 кВ хїртэл Чадал 1 МВт –аас их, хэвийн хїчдэл 6,6 кВ-оос дээш - 2UХЭВ +1 гэхдээ 1,5-аас багагїй 2UХЭВ +1 - 2,5UХЭВ 2UХЭВ +3 7,5UХЭВ генераторын єдєєлтийн, гэхдээ 1,1ээс багагїй ба 2,8-аас ихгїй 1 (їйлдвэрлэгчийн техникийн нєхцєлийн шаардлагатай зєрчилдєхгїй тохиолдолд) Туршилтын їед машины духны хэсгийн тєлєв байдлыг турбогенераторт хажуугийн самбарыг авсан їед, гидрогенераторт салхилуурын цонх нээлттэй їед ажиглах ёстой. б) Усан хєргєлттэй машины статорын ороомгийн тусгаарлагын туршилтыг 75 кОм/см-ээс багагїй хувийн эсэргїїцэлтэй, хэвийн зарцуулалттай, хєргєлтийн системд нэрмэл усаар эргэлт хийж байх їед явуулбал зохино. в) 10 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй генераторын статорын ороомгийг 1 минутын турш єндєрсгєсєн хїчдэлээр туршсаны дараа туршилтын хїчдэлийг генераторын хэвийн хїчдэл хїртэл бууруулж статорын ороомгийн духны хэсгийн корон (титэмлэлт)-ыг ажиглахын тулд 5 минутын турш барих ёстой. Энэ їед салангад цэгїїдийн тєвлєрсєн хэсэгт улаан, шар єнгийн гэрэл, утаа, жийрэг (бандаж)-ний уугилт зэрэг їзэгдэл ажиглагдахгїй байх ёстой. Цэнхэр, цагаан гэрэл гарахыг зєвшєєрнє. г) Турбогенераторын роторын ороомгийн тусгаарлагын туршилтыг роторын эргэлтйн давтамж хэв (номинал)-ийн їед гїйцэтгэнэ. 5. Эсэргїїцлийг тогтмол гїйдлээр хэмжих. Эсэргїїцлийг тогтмол гїйдлээр хэмжих їеийн эсэргїїцлийн хэлбийлт (хазайлт)-ийн зєвшєєрєгдєх нормыг хїснэгт 1.7.4-д їзїїлэв. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 60
  • 65. БД 43-101-03 Хїснэгт 1.7.4 Тогтмол гїйдлээр хэмжих їеийн эсэргїїцлийн хэлбийлтийн зєвшєєрєгдєх утга Туршигдах объект Статорын ороомог (фаз бїрийг болон салааг тусад нь хэмжих) Роторын ороомог Єдєєлтийн реостат, унтраах резистор соронзон орныг Норм Янз бїрийн фазуудын ороомгийн хэмжигдсэн эсэргїїцэл хїйтэн тєлєвтэй байхад бие биенээсээ 2%-оос их байх ёсгїй. Хийцийн онцлогоос хамаарч зарим тєрлийн генераторын салаануудын хоорондох эсэргїїцлийн ялгаа 5% хїрч болно. Ороомгийн хэмжигдсэн эсэргїїцэлийн ялгаа тухайн їйлдвэрлэгчээс хамаарч 2%-оос их байх ёсгїй. Ил туйлтай роторын хэмжилтийг туйл тус бїрт ба хосоор нь явуулна. Тухайн їйлдвэрлэгчийн єгєгдлєєс эсэргїїцэлийн ялгаа 10%-оос их байх ёсгїй. 6. Роторын ороомгийн эсэргїїцлийг їйлдвэрийн давтамжтай хувьсах гїйдлээр хэмжих. 1 МВт-аас дээш чадалтай генераторт энэ туршилтыг явуулах нь зїйтэй. Хэвийн эргэлтийн давтамжийг оруулаад эргэлтийн давтамжийн гурав-дєрвєн шатлалд, мєн хєдєлгєєнгїй їед 220 Воос илїїгїй хїчдэлээр хэмжилтийг явуулна. Ил туйлтай машины хувьд хєдєлгєєнгїй тєлєвбайдалд холболтыг хєндийрїїлээгїй байх їед туйл тус бїрт нь болон хосоор нь хэмжилт явуулна. Тухайн їйлдвэрлэгчээс болон туйлуудын дундаж эсэргїїцэлээс хамаарч хэмжигдсэн утгын хэлбийлт (хазайлт) нь хэмжилтийн нарийвчлалын хязгаарт орших ёстой. 7. Генераторын ротор ба статорын хоорондох агаарын завсар (зайц)-ыг хэмжих. Тєрєл бїрийн генераторын зааварт илїї хатуу норм заагаагїй бол тїїний диаметрийн дагуух эсрэг цэгїїд дахь агаарын завсар дараах хэмжээнээс илїїгїй ялгаатай байж болно. Тухайлбал, · дамжуулагч (дамжуулах утас) нь шууд хєргєлттэй 150 МВт ба тїїнээс дээш чадалтай турбогенераторын хувьд дундаж утгын 5%, · Бусад турбогенераторт 10%, · Гидрогенераторт 20% байж болно. Ил туйлтай машины агаарын завсарын хэмжилтийг бїх туйлуудын дор явуулах ёстой. 8. Єдєєлтийн системийг турших, шалгах. Цахилгаан машины єдєєгчийн туршилт, шалгалтыг 1.7.10-д зааснаар гїйцэтгэнэ. Хагас дамжуулагчин єндєр давтамжийн єдєєгчийн туршилт, шалгалтыг їйлдвэрийн дагалдах зааврын дагуу гїйцэтгэнэ. 9. Генераторын хамаарамжийг тодорхойлох. а) Гурван фазын богино холболт. Гїйдлийг хэвийн утга хїртэл єєрчилж хамаарамжийг авна. Їйлдвэрийн хамаарамжаас ялгагдах хэлбийлт нь хэмжилтийн нарийвчлалын хязгаарт оршиж байх ёстой. Хэмжсэн хамаарамжийн бууралт нь хэмжилтийн нарийвчлалаас хэтэрсэн бол роторын ороомогт ороодос хоорондын холболт (богино залгалт) байгааг гэрчилнэ. Трансформатортой блокоор ажиллаж буй генераторын богино залгалтын хамаарамжийг бїх блокоор нь авна. Їйлдвэрийн стенд дээр туршсан протокол байгаа бол трансформатортой блокоор ажиллаж буй генераторын єєрийнх нь хамаарамжийг туршилтаар тодорхойлохгїй байхыг зєвшєєрнє. Їйлдвэрийн дагалдах хамаарамж байхгїй бол хєєлтийн хєдєлгїїргїй синхрон компенсаторын гурван фазын богино залгалтын хамаарамжийг гїйлтийн їед авч болно. б) Хоосон явалт. Турбогенратор, синхрон компенсаторын хэвийн давтамжтай їед хэвийн хїчдэлийн 130% хїртэл, гидрогенераторын хэвийн хїчдэлийн 150% хїртэл хїчдэлийг єргєж хоосон явалтанд гїйцэтгэнэ. Турбогенератор ба гидрогенераторын хоосон явалтын хамаарамжийг бууруулсан давтамжтай їед нь статорын ороомгийн хїчдэлийг хэвийн утгын 1,3 дахинаас хэтрїїлэхгїйгээр єдєєлтийн гїйдлийн хэвийн утга хїртэл авахыг зєвшєєрнє. Синхрон компенсаторын хамаарамжийг гїйлтийн їед нь авахыг зєвшєєрнє. Трансформатортой блокоор ажиллаж буй генераторын хувьд блокийн хоосон явалтын хамаарамжийг (трансформатораар хязгаарлах) генератор нь хэвийн хїчдэлийн 1,15 хїртэл єдєєгдєж байх їед авах нь зїйтэй. Трансформатораас блокоор холбогдсон генераторын єєрийнх нь хоосон явалтын хамаарамжийг їйлдвэрийн туршилтын протокол байгаа бол авахгїй байхыг зєвшєєрнє. Хоосон явалтын хамаарамжийн їйлдвэрийн дагалдах єгєгдлєєс хэлбийх хазайлтыг нормчлохгїй. Гэхдээ хэмжилтийн нарийвчлалын хязгаарт байх ёстой. 10. Ороодос хоорондын тусгаарлагыг турших. Турбогенратор, синхрон компенсаторын хэвийн давтамжтай їед хэвийн хїчдэлийн 130% хїртэл, гидрогенераторын хэвийн хїчдэлийн 150% хїртэл хїчдэлийг єргєж хоосон явалтанд туршилтыг гїйцэтгэнэ. Трансформатортой блокоор ажиллаж буй генераторын хувьд 9-р заалтыг мєрдєх нь зїйтэй. Энэ їед фаз бїрийн хїчдэлийн тэгшхэмийг шалгана. Туршилтыг хамгийн их хїчдэлтэй нєхцєлд 5 минут їргэлжлїїлж болно. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 61
  • 66. БД 43-101-03 Ороодос хоорондын тусгаарлагын туршилтыг хоосон явалтын хамаарамжийг авахтай нэгэн зэрэг явуулахыг зєвлємж болгоно. 11. Доргилтыг хэмжих. Синхрон генератор ба компенсаторын холхивчийн гурван чиглэлд хэмжигдсэн доргилт (хэлбэлзлийн хоёрлосон амплитуд), чичиргээ ба тэдгээрийн єдєєгчийн доргилт нь хїснэгт 1.7.5-д їзїїлсэн утгаас хэтрэхгїй байх ёстой. Хїснэгт 1.7.5 Синхрон генератор, компенсатор ба тэдгээрийн єдєєгчийн холхивчийн доргилтын зєвшєєрєгдєх хамгийн их утга Роторын хэвийн эргэлтийн давтамж, мин-1 Доргилт, мкм 30001 40 1500-5002 70 375-214 100 187 150 100 хїртэл 180 150 МВт ба тїїнээс дээш чадалтай блок генераторын хувьд доргилт 30 мкм хэмжээнээс хэтрэхгїй байх ёстой. 750-1000 мин-1 роторын эргэлтийн давтамжтай синхрон компенсаторын хувьд доргилт 80 мкм хэмжээнээс хэтрэхгїй байх ёстой. 12. Хєргєлтийн системийг турших шалгах. Їйлдвэрийн зааврын дагуу гїйцэтгэх ёстой. 13. Тос хангамжийн системийг турших шалгах. Їйлдвэрийн зааврын дагуу гїйцэтгэх ёстой. 14. Генератор (компенсатор)-ын ажиллагааны їед холхивчийн тусгаарлагыг шалгах. Голын тєгсгєлїїдийн хооронд, мєн тусгаарласан холхивчийн их бие ба суурийн хавтангийн хоорондох хїчдэлийг хэмжих замаар гїйцэтгэх ёстой. Энэ їед холхивч ба суурийн хавтангийн хоорондох хїчдэл нь голын тєгсгєлїїдийн хоорондох хїчдэлээс ихгїй байх ёстой. Хїчдэлїїдийн хоорондох зєрїї 10%-оос их байвал тусгаарлага гэмтэлтэйг гэрчилнэ. 15. Генератор (компенсатор)-ыг ачааллын дор турших. Ачаалал нь хїлээн авах-єгєх туршилтын боломжоор тодорхойлогдох ёстой. Тухайн ачаалалтай їед статорын халалт паспортын єгєгдєлтэй зохицож байвал зохино. 16. Роторын хэлхээний автоматаар нум унтраагч (АНУ) салгагдах їед їлдэгдэл хїчдэлийг хэмжих. Їлдэгдэл хїчдэлийн утга нормчлогдохгїй. 17. Генераторын хугацааны тогтмол ба индуктив эсэргїїцлийг тодорхойлох. Генераторын хугацааны тогтмол ба индуктив эсэргїїцлийн утга нормчлогдохгїй. Тогтмол гїйдлийн машин 1.7.10 Дїрэмд 440 В хїртэл хїчдэлтэй, 200 кВт хїртэл чадалтай тогтмол гїйдлийн машинуудыг энэ зїйлийн 2, 2, 4, 8 –д зааснаар, бусдыг 3, 4,а, 5-д зааснаар турших ёстой. Синхрон генераторын єдєєгч ба компенсаторыг энэ зїйлийн 1-6, 8-д зааснаар туршина. Угсрах газарт задгай байдлаар ирсэн машины хэмжилтийг энэ зїйлийн 7-д заасны дагуу гїйцэтгэнэ. 1. Тогтмол гїйдлийн машиныг хатаахгїйгээр залгах боломжийг тодорхойлох. БНбДийн заалтын дагуу гїйцэтгэх ёстой. 2. Тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих. Ороомгийн тусгаарлагын эсэргїїцлийг машины жийрэг (бандаж), их биетэй харьцангїй, мєн ороомгуудын хооронд 1 кВ хїчдэлтэй мегаомметрээр хэмжилтийг гїйцэтгэнэ. Тусгаарлагын эсэргїїцэл нь дараах хэмжээнээс багагїй байх ёстой: Ороомгуудын хооронд ба ороомог бїр их биетэй харьцангуй 10-30°С температуртай байхад 0,5 мОм; Якорын бандажийг (єдєєгчєєс гадна) нормчлохгїй. Єдєєгчийн якорын жийрэг нь 1 мОм байна. 3. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр тусгаарлагыг хэмжих. Туршилтыг хїснэгт 1.7.6-д їзїїлсэн нормын дагуу гїйцэтгэх ёстой. Нормчилсон туршилтын хїчдэлийг 1 минутын хугацаанд їйлчлїїлнэ. 4. Тогтмол гїйдлээр эсэргїїцлийг хэмжих: а) Єдєєлтийн ороомог. Эсэргїїцлийн утга нь їйлдвэрийн єгєгдєлєєс 2%-оос ихгїй, гэхдээ ялгаатай байх ёстой. б) Якорын ороомог (коллекторын ялтасуудын хооронд). Эсэргїїцлийн утга нь бие биенээсээ 10%-оос ихгїй ялгаатай байх ёстой. Хїснэгт 1.7.6 БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 62
  • 67. БД 43-101-03 Тогтмол гїйдлийн машины тусгаарлагыг їйлдвэрийн давтамжтай хїчдэлээр турших Туршигдах объект Тогтмол гїйдлийн машины ороомог (синхрон машины єдєєгчєєс бусад) Синхрон генератор (синхрон компенсатор)-ын єдєєгчийн ороомог Синхрон хєдєлгїїрийн єдєєгчийн ороомог Якорын жийрэг буюу бандаж Реостат ба асаалт тохируулах резистор (єдєєлтийн хэлхээтэй нь хамт туршилтыг явуулж болно) Цахилгаан машины тодорхойломж Хэвийн хїчдэл 100 В хїртэл Чадал 1МВт хїртэл, хэвийн хїчдэл 100 В-оос дээш Чадал 1 МВт-аас дээш, хэвийн хїчдэл 100 В-оос дээш - Туршилтын хїчдэл, кВ 1,6 UХЭВ+0,8 1,6 UХЭВ+0,8, байх боловч 1,2-оос багагїй 1,6 UХЭВ+0,8 8UХЭВ байх боловч 1,2-оос багагїй, 2,8-аас ихгїй 8UХЭВ байх боловч 1,2-оос багагїй 1 1 - в) Реостат ба асаалт тохируулах резисторууд. Ерєнхий эсэргїїцлийг хэмжих ба гагнаасны бїтэн байдлыг шалгана. Эсэргїїцлийн утга нь їйлдвэрийнхээс 10%-оос ихгїй ялгаатай байх ёстой. 5. Хоосон явалтын хамаарамжийг авах ба ороодсын тусгаарлагыг турших. Тогтмол гїйдлийн генераторын туршилтыг хэвийн хїчдэлийн 130% хїртэл. єдєєгчийн туршилтыг хамгийн их буюу їйлдвэрээс тогтоосон хїчдэлд хїртэл хїчдэлийг єсгєж гїйцэтгэнэ. Дєрвєєс дээш тооны туйлтай машины ороодосын тусгаарлагыг турших їед зэрэгцээ коллекторуудын хоорондох дундаж хїчдэл 24 В-оос дээшгїй байх ёстой.Ороодсын тусгаарлагыг туршихад їргэлжлэх хугацаа 5 минут. 6. Ачааллын хамаарамжийг авах. Генераторын єдєєлтийн хэвийн гїйдлийн утгаас доошгїй утга хїртэл єдєєгчийн хамаарамжийг авна. Їйлдвэрийн хамаарамжаас хэлбийх хэмжээг нормчлохгїй. 7. Туйлуудын хоорондох агаарын завсарыг хэмжих. Диаметрийн дагуу эсрэг орших цэгїїдэд завсрын хэмжээ бие биенээсэ завсрын дундаж хэмжээнээс 10%-оос ихгїй ялгаатай байх ёстой. 300 МВт ба тїїнээс дээш чадалтай турбогенераторын єдєєгчд энэ ялгаа 5%-оос хэтрэхгїй байх ёстой. 8. Ачаалын дор ба хоосон явалтанд турших. Їйлдвэрийн ба зураг тєслийн єгєгдєлтэй харгалзах хїчдэл, эргэлтийн давтамжийн тохируулах хязгаарыг тодорхойлох ёстой. Ачаалалтай ажиллаж байгаа їед оч їїсэлтийн зэрэглэлийг шалгаж, хїснэгт 1.7.7-д єгсєний дагуу хувиараар їнэлнэ. Хїснэгт 1.7.7 Коллекторын оч їїсэлтийн тодорхойломж Очны зэрэглэл 1 1,25 1,5 2 Очны зэрэглэлийн тодорхойломж Оч їїсэхгїй, очлохгїй Щетконы багахан хэсэгт сулхан цэгээр очлох Щетконы багахан хэсэгт сулхан очлох Богино хугацааны ачааллын тїлхэц, хэт ачааллын їед щетконы захуудаар бїхэлдээ очлох БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 63 Щеток, коллекторын тєлєв Щеткон дээрх єнгєр, хаг, коллеккторт харлалт байхгїй Мєн адил Коллекторын гадаргууг бензинээр арчихад хялбархан арилах, харласан мєрїїд коллекторт їїсэх, мєн щеткон дээр єнгєр, хаг ажиглагдах Бензинээр коллекторын гадаргууг арчихад арилахгїй харласан мєрїїд коллекторт гарах, тїїнчлэн щеткон дээр єнгєр, хаг тогтох
  • 68. БД 43-101-03 3 Щетконы бїх захуудаар хурц цацарсан их хэмжээний очлолт явагдах. Энэ їед щетка, коллекторын байдал цааш нь ажиллулж болохоор байвал шууд залгах (реостатны шатлалгїй) буюу цахилгаан машины реверс хийхийг зєвшєєрнє. Бензинээр коллекторын гадаргууг арчихад арилахгїй їлэмж их хэмжээний харлалт коллектор дээр їїсэх, тїїнчлэн щеток гэмтэх, єнгєртєх, хагтах Їйлдвэрээс очлох зэрэглэлийг тусгайлан заагаагїй бол тэр нь хэвийн горимд 1,5–аас дээшгїй байх ёстой. Хувьсах гїйдлийн цахилгаан хєдєлгїїр 1.7.11 Бїх тєрлийн 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй хувьсах гїйдлийн цахилгаан хєдєлгїїрийг энэ зїйлийн 2, 4,б, 10, 11-ийн дагуу турших ёстой. 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй хувьсах гїйдлийн цахилгаан хєдєлгїїрїїдийг энэ зїйлийн 1-4, 7, 9-11-ийн дагуу туршвал зохино. Задгай байдлаар угсралтанд ирїїлсэн бїх хєдєлгїїрийг энэ зїйлийн 5,6,8-ийн дагуу туршина. 1. 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй цахилгаан хєдєлгїїрийг хатаахгїйгээр залгах боломжийг тодорхойлох. Энэхїї зїйлийн 3-р хэсэгт заасан БНбД-ийн заалтын дагуу гїйцэтгэнэ. 2. Тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих. 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй цахилгаан хєдєлгїїрийн тусгаарлагын эсэргїїцлийн зєвшєєрєгдєх утга 1-д заасан зааврын шаардлагатай зохицож байх ёстой. Бусад тохиолдолд тусгаарлагын эсэргїїцэл хїснэгт 1.7.8.-д їзїїлсэн нормтой зохицож байх ёстой. Хїснэгт 1.7.8 Хувьсах гїйдлийн цахилгаан хєдєлгїїрийн тусгаарлагын эсэргїїцлийн зєвшєєрєгдєх хэмжээ Туршигдах объект 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй статорын ороомог Фазын ротортой цахилгаан хєдєлгїїр ба синхрон хєдєлгїїрийн роторын ороомог Термоиндикатор 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй синхрон хєдєлгїїрийн холхивч Мегаомметрийн хїчдэл, кВ 1 0,5 0,25 1 Тусгаарлагын эсэргїїцэл 10-30°С температуртай їед 0,5 м Ом-оос багагїй 10-30°С температуртай їед 0,2 мОм-оос багагїй (далд туйлтай роторт +20°С температуртай їед 20 кОм буюу +75°С температуртай їед 2 кОм –оос багагїй байхыг зєвшєєрнє.) Нормчлохгїй Нормчлохгїй (тос дамжуулагчийг бїрэн угсарсан їед суурийн хавтантай харьцангуй хэмжилтийг гїйцэтгэнэ) 3. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр турших. Цахилгаан хєдєлгїїрийг бїрэн бїрдїїлж угсарсан байдалд гїйцэтгэх ёстой. Их биетэй нь харьцуулахад нєгєє хоёр нь корпустай холбогдсон байхад фаз бїрийг тусад нь статорын ороомгийн туршилтыг явуулна. Туршилтын хїчдэлийн утгыг хїснэгт 1.7.9-д їзїїлэв. Нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їргэлжлэх хугацаа 1 минут байх ёстой. Хїснэгт 1.7.9 Хувьсах гїйдлийн цахилгаан хєдєлгїїрийг їйлдвэрийн давтамжтай хїчэлээр турших Туршигдах объект Статорын ороомог БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ Цахилгаан хєдєлгїїрийн тодорхойломж Чадал 1 МВт хїртэл, хэвийн хїчдэл 1 кВ-оос дээш 64 Туршилтын хїчдэл, кВ 1,6 UХЭВ+0,8
  • 69. БД 43-101-03 Синхрон хєдєлгїїрийн роторын ороомог Фазын ротортой цахилгаан хєдєлгїїрийн роторын ороомог Реостат ба асаалт тохируулах резистор Синхрон хєдєлгїїрийн орныг унтраах резистор Чадал 1 МВт –аас дээш, хэвийн хїчдэл 3.3 кВ хїртэл Чадал 1 МВт-аас дээш, хэвийн хїчдэл 3,3 кВ-оос дээш 6,6 кВ хїртэл Чадал 1 МВт-аас дээш, хэвийн хїчдэл 6,6 кВ-оос дээш - 1,6 UХЭВ+0,8 2 UХЭВ 1,6 UХЭВ+2,4 - 8UХЭВ єдєєлтийн систем, байх боловч 1,2-оос багагїй 1 - 1 - 2 4. Тогтмол гїйдлээр эсэргїїцлийг хэмжих: а) Статор, роторын ороомог. 300 кВт ба тїїнээс дээш чадалтай цахилгаан хєдєлгїїрийн тусламжтайгаар гїйцэтгэнэ. Ороомгийн янз бїрийн фазуудын эсэргїїцлийн хэмжигдсэн утга бие биенээсээ болон їйлдвэрийн єгєгдєлєєс 2%-оос ихгїй ялгаатай байх ёстой. б) Реостат, асаалт тохируулах резистор. Ерєнхий эсэргїїцлийг хэмжиж, гагнаасны бїрэн бїтэн байдлыг шалгана. Эсэргїїцлийн утга паспортын єгєгдєлєєс 10%-оос ихгїй ялгаатай байх ёстой. 5. Статор ба роторын гангийн хоорондох завсарыг хэмжих. Диаметрийн дагуу эсрэг цэгїїдэд буюу роторын тэнхлэгтэй харьцангуй 90°-ын хєдлєлд агаарын завсарын хэмжээ дундаж хэмжээнээс 10%-оос ихгїй ялгаатай байх ёстой. 6. Гулсах холхивчийн завсарыг хэмжих. Холхивч дахь завсарын байж болох хэмжээг хїснэгт 1.7.10-д їзїїлэв. Хїснэгт 1.7.10 Цахилгаан хєдєлгїїрийн гулсах холхивчон дахь завсарын зєвшєєрєгдєх хамгийн их хэмжээ Голын хэвийн диаметр, мм 18-30 30-50 50-80 80-120 120-180 180-260 260-360 360-500 Эргэлтийн давтамжинд Гц, харгалзах завсар , мм 16,7-оос бага 16,7-25 25-аас их 0,04-0,093 0,060-0,130 0,140-0,280 0,050-0,112 0,075-0,160 0,170-0,340 0,065-0,135 0,095-0,195 0,200-0,400 0,080-0,160 0,120-0,235 0,230-0,460 0,100-0,195 0,150-0,285 0,260-0,580 0,120-0,225 0,180-0,300 0,300-0,600 0,140-0,250 0,210-0,380 0,340-0,680 0,170-0,305 0,250-0,440 0,380-0,760 7. Цахилгаан хєдєлгїїрийн холхивчийн доргилтыг хэмжих. Холхивч бїр дээр хэмжсэн доргилт, чичрэлтийн утга дараах їзїїлсэн утгаас ихгїй байх ёстой: Цахилгаан хєдєлгїїрийн эргэлтийн синхрон давтамж, Гц 50 25 16,5 12,5 ба тїїнээс доош Зєвшєєрєгдєх доргилт, мкм . . . . 50 100 130 160 8. Тэнхлэгийн дагууд роторын гїйлтийг хэмжих. Гулсах холхивчтой цахилгаан хєдєлгїїрийн хувьд гїйцэтгэнэ. Тэнхлэгийн гїйлт 2-4 мм-ээс хэтрэхгїй байх ёстой. 9. Гидравлик даралтаар агаарын хєргїїрийг турших. Туршилтыг 0,2-0,25 МПа (2-2,5 кгс/см2 ) илїїдэл гидравлик даралтаар гїйцэтгэнэ. Туршилтын їргэлжлэх хугацаа 10 минут байх ёстой. Энэ їед туршилтанд хэрэглэсэн шингэний шїїрэлт буюу даралтын бууралт ажиглагдахгїй байх ёстой. 10. Ачаалалгїй механизмтай буюу хоосон явалтанд цахилгаан хєдєлгїїрийн ажиллагааг шалгах. 1 цагаас багагїй хугацаанд шалгах ёстой. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 65
  • 70. БД 43-101-03 11. Ачааллын дор цахилгаан хєдєлгїїрийн ажиллагааг шалгах. Ашиглалтанд єгєхєд технологийн тоноглолоор хїрэлцэхїйц ачаалалтай їед гїйцэтгэнэ. Эргэлтийн давтамжийн тохируулгатай хєдєлгїїрт тохируулгын хязгаарыг тодорхойлох ёстой. Хїчний трансформатор, автотрансформатор, тосон реактор, газардуулсан нум унтраах реактор (нум унтраах ороомог) 1.7.12 Дїрмийн дагуу 1,6 мВА хїртэл чадалтай тосон дїїргэлттэй трансформаторын туршилтыг энэ зїйлийн 1, 2, 4, 8, 9, 11-14-ийн дагуу гїйцэтгэнэ. 1,6 мВА ба тїїнээс дээш чадалтай тосон дїїргэлттэй трансформатор, мєн цахилгаан станцын єєрийн хэрэгцээний чухал трансформаторыг чадлаас хамааруулахгїй энэхїї зїйлд зааснаар бїрэн хэмжээгээр турших ёстой. Хуурай ба совтолоор дїїргэсэн бїх чадлын трансформаторыг энэ зїйлийн 1-8, 12, 14-д зааснаар туршина. 1. Трансформаторыг залгах нєхцєлийг шалгах. БНбД-ийн дагуу гїйцэтгэнэ. 2. Тусгаарлагын тодорхойломжийг хэмжих. Тусгаарлагын эсэргїїцлийн зєвшєєрєгдєх утга R60 , абсорбцийн коэффициент R60/R 15 , диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенс, C2/C50 ба DC/C харьцааг 1-р зїйлийн зааврын дагуу тогтоох журамтай. 3. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр турших: а) Ороомгийн тусгаалагыг гаралтуудтай нь хамт. Туршилтын хїчдэлийг хїснэгт 1.7.11-д їзїїлэв. Нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їйлчлэх хугацаа 1 минут байх ёстой. Хїснэгт 1.7.11 Тосон дїїргэлттэй хїчний трансформаторын дотоод тусгаарлага, хэвийн тусгаарлагатай реактор, хєнгєвчилсєн тусгаарлагатай трансформатор (хуурай ба тосон дїїргэлттэй )-ыг турших їйлдвэрийн давтамжтай туршилтын хїчдэл. Ороомгийн хїчдэлийн ангилал, кВ 0,69 хїртэл 3 6 10 15 20 Тусгаарлагын їед их биетэй ба бие биетэй нь харьцангуй турших хїчдэл, кВ Хэвийн 4,5 16,2 22,5 31,5 40,5 49,5 хєнгєвчилсєн 2,7 9 15,4 21,6 33,3 - Ороомгийн хїчдэлийн ангилал, кВ 35 110 150 220 330 500 Тусгаарлагын їед их биетэй ба бие биетэй нь харьцангуй турших хїчдэл, кВ хэвийн хєнгєвчилсєн 76,5 180 207 292,5 414 612 - Ашиглалтанд оруулах їед тосон дїїргэлттэй трансформаторын ороомгийн тусгаарлагыг їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр заавал турших албагїй. Хуурай трансформаторын ороомгийн тусгаарлагыг їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр заавал турших ба хєнгєвчилсєн тусгаарлагатай аппаратуудын хувьд хїснэгт 1.7.11-д їзїїлсэн нормоор гїйцэтгэнэ. 35 кВ хїртэл хїчдэлтэй газардуулах реакторын туршилтын хїчдэл трансформаторын зохих ангилалд дурьдсантай адил байна. Нейтраль (саармаг)-ын тусгаарлага нь бїрэн биш байдаг (туршилтын хїчдэл 35 ба 110 кв) 110 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлийн ангилалд хамрагдах трансформаторуудын ороомгийн шугамын гаралтын тусгаарлагыг зєвхєн индукцэлсэн хїчдэлээр, харин нейтралийн тусгаарлагыг хэрэглэх хїчдэлээр нь туршина. б) Ярмогийн дамнуур ба бїслїїрт шахаж чангалсан сїлбээрийн тусгаарлага. Тоноглолын идэвхтэй хэсэгт їзлэг хийсний дараа туршилтыг гїйцэтгэнэ. Туршилтын хїчдэл 1-2 кВ, нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їйлчлэх хугацаа 1 минут байх ёстой. 4. Тогтмол гїйдлээр ороомгийн эсэргїїцлийг хэмжих. Зїрхэвчийг заавал гаргаж авах шаардлагагїй бол бїх салбарлалтууд дээр гїйцэтгэнэ. Эсэргїїцэл нь їйлдвэрийн єгєгдєл ба бусад фазуудын салбарлалтын эсэргїїцлээс 2%-оос ихгїй ялгаатай байх ёстой. 5. Трансформацлах коэффициентийг шалгах. Їїнийг сэлгэн залгагчийн бїх шатлалд гїйцэтгэнэ. Трансформацлах коэффициент їйлдвэрийн єгєгдєл ба бусад фазуудын салбарлалтын утгаас 2%-оос ихгїй ялгаатай байх ёстой. Ачааллын дор тохируулагчтай (РПН) трансформаторын трансформацлах коэффициентийн хоорондох зєрїї нь тохируулгын шатлалын утгаас хэтрэхгїй байх ёстой. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 66
  • 71. БД 43-101-03 6. Гурван фазын трансформаторын холболтын бїлэг ба нэг фазын трансформаторын гаргалгын туйлшралыг шалгах. Паспортын єгєгдєл байхгїй буюу эдгээрийн талаар эргэлзээтэй бол угсралтын їед гїйцэтгэнэ. Холболтын бїлэг нь паспортын єгєгдєл ба самбарт тэмдэглэсэнтэй тохирч байх ёстой. 7. Хоосон явалтын алдагдал ба гїйдлийг хэмжих. Энэхїї туршилтыг доор заасан хэмжилтийн аль нэгээр гїйцэтгэнэ: а) хэвийн хїчдэлтэй їед. Хоосон явалтын гїйдлийг хэмжинэ. Гїйдлийн утга нь нормчлогдохгїй. б) бага хїчдэлтэй їед. Алдагдалыг хэвийн хїчдэлд шилжїїлэх буюу шилжїїлэхгїйгээр (жиших аргаар) хэмжилтийг гїйцэтгэнэ. 8. Дугуй диаграммын хамаарамжийг авах ба сэлгэн залгах тєхєєрємжийн ажиллагааг шалгах. Сэлгэн залгагчийн бїх байрлалд дугуй диаграммын хамаарамжийг авах ажиллагааг гїйцэтгэнэ. Дугуй диаграмм нь їйлдвэрийнхээс ялгагдахгїй байх ёстой. Авалцаа (контакт) бїрийн даралт ба сэлгэн залгагчийн элэгдэлийг їйлдвэрийн зааврын дагуу шалгана. 9. Радиатортой бакыг гидравлик даралтаар турших. Дїїргэсэн тэлэгчийн тївшингийн єндєр, тосон баганын гидравлик даралтаар авна: хоолой хэлбэрийн ба гєлгєр шулуун баканд 0,6 м, долгиолог, радиаторын ба хєргєлттэй баканд 0,3 м байх ёстой. Тосны температур +10°С –ээс доошгїй їед туршилтыг 3 цаг їргэлжлїїлнэ. Туршилтын їед тос гоожилт ажиглагдахгїй байх ёстой. 10. Хєргєлтийн системийг шалгах. Хєргєлтийн тєхєєрємжийн ажиллагааны ба асаалтын горим нь їйлдвэрийн заавартай тохирч байх ёстой. 11. Силикагелийн тєлєвийг шалгах. Индикаторын силикагель жигд цэнхэр єнгийг їзїїлсэн байх ёстой. Єнгєний єєрчлєлт нь силикагелийн чийгтсэнийг гэрчилнэ. 12. Трансформаторын фазын дараалал. Фазаараа давхацсан байрлалд байх ёстой. 13. Трансформаторын тосыг турших. Тосгїй ирсэн трансформаторыг шинээр ашиглалтанд оруулахын ємнє дїїргэх шинэ тос нь энэ зїйлийн 1, 2, 4-12, хїснэгт 1.7.38-д їзїїлсэн їзїїлэлтээр туршигдсан байх ёстой. Тосгїй тээвэрлэсэн трансформатораас тосны їлдэгдэлийг (ёроолоос нь) угсралт эхлэхийн ємнє гаргана. 110-220 кВ-ын трансформаторын тосны їлдэгдэлийн цахилгаан бєх бат нь 35 кВ-оос багагїй, 330-500 кВ-ын трансформаторын хувьд 45 кВ-оос багагїй байх ёстой. Тостой тээвэрлэсэн 110 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй трансформаторын тосыг угсралт эхлэхийн ємнє энэ зїйлийн 1-6, 12, хїснэгт 1.8.38-д їзїїлсэн їзїїлэлтээр турших ёстой. Тосны туршилтын протоколгїй, 1 т-оос дээш жинтэй тостой нийлїїлэгдсэн трансфоматорын тосыг ажиллагаанд оруулахын ємнє энэ зїйлийн 1-11, хїснэгт 1.7.38-д їзїїлсэн їзїїлэлтээр, харин 110 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй трансформаторын тосыг дээрх туршилтаас гадна энэ зїйлийн 12, хїснэгт 1.7.38-д їзїїлсэн їзїїлэлтээр турших ёстой. 110 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй трансформаторын тосыг энэ зїйлийн 1-6, хїснэгт 1.7.38-д їзїїлсэн їзїїлэлтээр туршилтыг гїйцэтгэж, тосны диэлектрик алдагдлын єнцгийн тангенсийг хэмжинэ. Тусгаарлагын диэлектрик алдагдлын єнцгийн тангенсийн утга нь єндєр байдаг трансформаторт ч тосны диэлектрик алдагдлын єнцгийн тангенсын хэмжилтийг гїйцэтгэнэ. Трансформаторыг ажиллагаанд залгах хїртэл 6 сараас ихгїй хугацаанд явуулсан їйлдвэрийн туршилтын їзїїлэлтийн нормыг хангаж байгаа їед угсралтанд дїїрэн тостой ирсэн I, II оворын трансформаторын тосыг зєвхєн энэ зїйлийн 1, 2, хїснэгт 1.7.38-д їзїїлсэн їзїїлэлтээр туршихыг зєвшєєрнє. 14. Хэвийн хїчдэлд огцом залгаж турших. Трансформаторыг хэвийн хїчдэлд 3-5 удаа залгах явцад трансформаторын тєлєв байдлыг їл хангах їзэгдэл ажиглагдахгїй байх ёстой. Генератортой блок схемээр угсрагдсан трансформаторыг сїлжээнд залгахдаа хїчдэлийг нь тэгээс дээшлїїлэн залгана. 15. Оруулгыг турших. Энэхїї дїрмийн 1.7.26-д зааснаар гїйцэтгэнэ. 16. Гїйдлийн трансформаторыг турших. Энэхїї дїрмийн 1.7.17-д зааснаар гїйцэтгэнэ. Хэмжїїрийн трансформатор 1.8.17. Хэмжїїрийн трансформаторыг энэхїї зїйлийн бїх заалтаар бїхэлд нь турших нь зїйтэй. 1. Тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих: а) Анхдагч ороомог. 2500 В-ын мегаомметрээр гїйцэтгэнэ. Тусгаарлагын эсэргїїцлийн утга нь нормчлогдохгїй. 330 кВ хїчдэлтэй, ТФКН-330 маягийн гїйдлийн трансформаторын тусгаарлагын эсэргїїцлийн хэмжилтийг салангид бїсээр гїйцэтгэнэ. Энэ їед тусгаарлагын эсэргїїцлийн утга нь хїснэгт 1.7.12-д їзїїлсэнээс багагїй байх ёстой. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 67
  • 72. БД 43-101-03 Хїснэгт 1.7.12 ТФКН-330 маягийн гїйдлийн трансформаторын анхдагч ороомгийн тусгаарлагын эсэргїїцлийн зєвшєєрєгдєх хамгийн бага утга Тусгаарлагын хэмжигдэх хэсэг Сїїлчийн ємнєх хавтасны їндсэн тусгаарлага Хэмжилтийн конденсатор (сїїлчийн ємнєх ба сїїлчийн хавтасны хоорондох тусгаарлага) Анхдагч ороомгийн гадаад їе (сїїлчийн хавтасны их биетэй харьцангуй тусгаарлага) Тусгаарлагын эсэргїїцэл, мОм 5000 3000 1000 б) Хоёрдогч ороомог. 500 ба 1000 В-ийн мегаомметрээр гїйцэтгэнэ. Тїїнд холбогдсон хэлхээтэйгээ хамт хоёрдогч ороомгийн тусгаарлагын эсэргїїцэл нь 1 мОм-оос багагїй байх ёстой. 2. Тусгаарлагын диэлектрик алдагдлын єнцгийн тангенсийг хэмжих. 110 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй гїйдлийн трансформаторт гїйцэтгэнэ. +20°С температуртай їед гїйдлийн трансформаторын тусгаарлагын диэлектрик алдагдлын єнцгийн тангенс хїснэгт 1.7.13-д їзїїлсэн утгаас хэтрэхгїй байх ёстой. 3. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр турших: а) Анхдагч ороомгийн тусгаарлага. 35 кВ хїртэл хїчдэлтэй хїчдэлийн трансформатор ба гїйдлийн трансформаторт энэхїї туршилтыг (гаргалганаас нэгийнх нь сулруулах тусгаарлагатай хїчдэлийн трансформатораас бусад) заавал явуулна. Хэмжїїрийн трансформаторын туршилтын хїчдэлийн зєвшєєрєгдєх утгыг хїснэгт 1.7.14-д їзїїлэв. Хїснэгт 1.7.13 Гїйдлийн трансформаторын тусгаарлагын диэлектрик алдагдлын єнцгийн тангенсийн зєвшєєрєгдєх хамгийн их утга Туршигдах объектийн нэр Тосон дїїргэлттэй гїйдлийн трансформатор (їндсэн тусгаарлага) ТФКН-300 маягийн гїйдлийн трансформатор: Сїїлчийн ємнєх хавтастай харьцангуй їндсэн тусгаарлага Хэмжилтийн конденсатор (сїїлчийн ба сїїлчийн ємнєх хавтасны хоорондох тусгаарлага ) Анхдагч ороомгийн гадаад їе (их биетэй харьцангуй сїїлчийн хавтасны тусгаарлага) Хэвийн хїчдэлийн, кВ їед диэлектрик алдагдлын єнцгийн тангенс, % 110 150-220 330 500 2,0 1,5 1,0 - - 0,6 - - - 0,8 - - - 1,2 - Хїснэгт 1.7.14 Хэмжїїрийн трансформаторын їйлдвэрийн давтамжтай туршилтын хїчдэл Хэвийн хїчдэлийн, кВ їед туршилтын хїчдэл, кВ 3 6 10 15 20 35 21,6 28,8 37,8 49,5 58,5 85,5 9 14 22 33 - Хэмжїїрийн трансформаторын тусгаарлагын хийц Хэвийн Сулруулсан Нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їйлчлэх хугацаа нь хїчдэлийн трансформаторт 1 минут, керамик, шингэн, цаас-тосон тусгаарлагатай гїйдлийн трансформаторт 1 минут, кабелийн масс, хатуу органик материалан тусгаарлагтай гїйдлийн трансформаторт 5 минут байх ёстой. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 68
  • 73. БД 43-101-03 б) Хоёрдогч ороомгийн тусгаарлага. Тїїнд холбогдсон хэлхээтэйгээ хамт хоёрдогч ороомгийн тусгаарлагын туршилтын хїчдэлийн утга 1 кВ-д хїрэх ёстой. Номчилсон туршилтын хїчдэлийн їйлчлэх хугацаа 1 минут байвал зохино. 4. Хоосон явалтын гїйдлийг хэмжих. 110 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй каскад (угсраа)ын трансформаторт хэвийн хїчдэлийн їед хоёрдогч ороомогт энэхїї туршилтыг гїйцэтгэнэ. Хоосон явалтын гїйдлийн утга нормчлогдохгїй. 5. Гїйдлийн трансформаторын соронзончилгооны хамаарамжийг авах. 380 В-оос дээш хїчдэл шаардлагагїй бол тэг (0)-ээс хэвийн утга хїртэл гїйдлийг єєрчилж гїйцэтгэнэ. Тэгээс соронзон дамжуулагчийн халалт эхлэх утга хїртэл гїйдлийг єєрчилж хамаарамж авах, хэвийн гїйдлээс дээш гїйдэл нэвтрїїлэх нєхцєлд хэрэглэх зєвшєєрєгдєх ачаалал, балансгїй гїйдэл ба алдааны тооцоо, явуулахад шаардагдах реле хамгаалалтын тєхєєрємжийн тэжээл, аваарын автомат осциллограф, тогтоох багаж зэрэгт зориулагдсан гїйдлийн трансформаторт туршилтыг явуулна. Ороомог нь салбарлагатай байвал ажлын салбар дээр нь дээрх хамаарамжийг авах нь зїйтэй. Авсан хамаарамжийг соронзончилгооны нэг маягийн хамаарамж ба бусад гэмтэлгїй ижил тєрлийн гїйдлийн трансформаторын соронзончилгооны хамаарамжтай жишиж їзвэл зохино. 6. Хэмжїїрийн трансформаторын холболтын бїлэг (гурван фазын), буюу гаргалгааны туйлшралыг (нэг фазын) шалгах. Паспортын єгєгдєл байхгїй буюу эдгээр єгєгдєлд эргэлзэлтэй байвал угсралтын їед энэхїї туршилтыг гїйцэтгэнэ. Туйлшрал ба холболтын бїлэг нь паспортын єгєгдєлтэй тохирч байх ёстой. 7. Бїх салбарлага дээр трансформацлах коэффициентийг хэмжих. Сэлгэн залгах (коммутацын) тєхєєрємж (сэлгэн залгагчийн бїх байрлалд) бїхий гїйдлийн трансформатор ба трансформаторуудад гїйцэтгэнэ. Паспортын єгєгдлєєс коэффицентийн тухайн олсон утгын хэлбийх хэлбийлт нь хэмжилтийн нарийвчлалын хязгаар дотор байх ёстой. 8. Тогтмол гїйдлээр ороомгийн эсэргїїцлийг хэмжих. Каскадын хїчдэлийн трансформаторын холбогч ороомогт ба сэлгэн залгах тєхєєрємж бїхий 10 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй гїйдлийн трансформаторын анхдагч ороомогт энэхїї туршилтыг гїйцэтгэнэ. Паспортын утгаас ороомгийн эсэргїїцлийн хэмжигдсэн тухайн утгын хэлбийлт буюу бусад фазуудын ороомгийн эсэргїїцлээс 2 %-оос хэтрэхгїй байх ёстой. 9. Трансформаторын тосыг турших. 35 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй хэмжїїрийн трансформаторт дїрмийн 1.7.28-д зааснаар гїйцэтгэх ёстой. Тусгаарлагын диэлектрик алдагдлын єнцгийн тангенс єндєр байх їзїїлэлт бїхий хэмжїїрийн трансформаторт тосны туршилтыг хїснэгт 1.8.33-ийн зааснаар явуулна. Тосон дїїргэлттэй хэмжїїрийн трансформаторын тосны тєлєв байдлын їнэлгээг угсраа (каскад) бїрт ажлын хэвийн хїчдэлд тохирох нормоор тусад нь явуулна. 10. НДЕ- маягийн багтаамжийн хїчдэлийн трансформаторыг турших. Їйлдвэрийн дагалдах зааврын дагуу гїйцэтгэнэ. 11. НДЕ- маягийн вентилийн цахилуурын хїчдэлийн трансформаторыг турших. Дїрмийн 1.7.29-д зааснаар гїйцэтгэнэ. Тосон таслуур 1.7.13 Хїчдэлийн бїх ангилалын тосон таслуурыг энэхїї зїйлд авч їзэх заалтаар бїхэлд нь турших ёстой. 1. Тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих: а) Органик материалаар хийсэн чиглїїлэх ба хєдєлгєєнтэй хэсгїїд. Дїрмийн дагуу 2,5 кВ хїчдэлтэй мегаомметрээр гїйцэтгэнэ. Тусгаарлагын эсэргїїцэл нь доорх хэмжээнээс багагїй утгатай байх ёстой: Таслуурын хэвийн хїчдэл, кВ 3-10 15-150 220-500 Тусгаарлагын эсэргїїцэл, мОм 1000 3000 5000 б) Залгах, салгах цахилгаан соронзон, хоёрдогч хэлхээ г.т. Дїрмийн 1.7.27-д зааснаар гїйцэтгэнэ. 2. Оруулгуудыг турших. Дїрмийн 1.7.26-д зааснаар гїйцэтгэнэ. 3. Нум унтраах тєхєєрємжийн тусгаарлага, бакны доторх тусгаарлагын тєлєвийг їнэлэх. Суурилуулах оруулгатай, 35 кВ-ын хїчдэлтэй таслуурт тусгаарлагын диэлектрик алдагдлын єнцгийн тангенсийг хэмжих замаар гїйцэтгэнэ. Хэмжсэн тангенсийн утга оруулгын диэлектрик алдагдлын єнцгийн тангенсаас 2 дахин их байвал, нум унтраах тєхєєрємжийн бакны БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 69
  • 74. БД 43-101-03 доторх хэмжсэн тусгаарлагын нєлєєлєл бїрэн байхгїй болох хїртэл, є.х. таслуурт оруулгыг тавихаас ємнє бакны доторх тусгаарлагыг хатаалтанд єгєх ёстой. 4. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр тусгаарлагыг турших. а) Таслуурын их биетэй харьцангуй тусгаарлага буюу тулгуурын тусгаарлага. 35 кВ хїртэл хїчдэлтэй таслуурт гїйцэтгэнэ. Таслуурын туршилтын хїчдэлийг хїснэгт 1.7.15-д їзїїлсэн єгєгдєлийн дагуу туршилтын хїчдэлийг сонгоно. Нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їргэлжлэх хугацаа 1 минут байвал зохино. Хїснэгт 1.7.15 Аппаратуудын гадна тусгаарлагын їйлдвэрийн давтамжтай туршилтын хїчдэл. Хїчдэлийн ангилал, кВ Хэвийн керамик 3 6 10 15 20 35 24 32 42 55 65 95 Тусгаарлагатай аппаратуудын туршилтын хїчдэл, кВ Органик ХєнгєвчилОрганик материалаар материалаар сєн керамик хийсэн хєнгєвчилсєн хийсэн хэвийн 21,6 13 11,7 28,8 21 18,9 37,8 32 28,8 49,5 48 43,2 58,5 85,5 - б) Залгах, салгах цахилгаан соронзонгийн ороомог ба хоёрдогч хэлхээний тусгаарлага. Туршилтын хїчдэлийн утга 1 кВ, нормчисон туршилтын хїчдэлийн їргэлжлэх хугацаа 1 минут байх ёстой. 5. Тогтмол гїйдлээр эсэргїїцлийг хэмжих: а) Тосон таслуурын авалцуур. Таслуурын туйлын гїйдэл дамжуулах системийн ба тїїний элементїїдийн эсэргїїцлийг тусад нь хэмжих ёстой. Тогтмол гїйдэлд авалцаа (контакт)-ны эсэргїїцлийн утга їйлдвэрийн дагалдах єгєгдєлтэй тохирч байх ёстой. б) Нум унтраах тєхєєрємжийн шунтлэгч резистор. Эсэргїїцлийн хэмжсэн утга їйлдвэрийн дагалдах єгєгдєлєєс 3%-оос ихгїй ялгаатай байх ёстой. в) Залгах, салгах цахилгаан соронзонгийн ороомог. Ороомгийн эсэргїїцэлийн утга їйлдвэрийн дагалдах єгєгдєлтэй тохирч байх ёстой. 6. Таслуурын хурдны ба хугацааны хамаарамжийг хэмжих. Бїх ангилалын хїчдэлийн таслуурын хугацааны хамаарамжийн эсэргїїцлийн хэмжилтийг гїйцэтгэнэ. 35 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлийн таслуур, тїїнчлэн їйлдвэрийн заваар шаардагдах тохиолдолд хїчдэлийн ангилалаас хамаарахгїй залгалт, салгалтын хурдны хэмжилтийг гїйцэтгэнэ. Хэмжигдсэн хамаарамж їйлдвэрийн єгєгдєлтэй тохирч байх ёстой. 7. Таслуурын хєдєлгєєнтэй хэсгийн явалт, залгах їеийн шахагдалт, авалцааны нэгэн зэрэг залгагдалт, салалтыг хэмжих. Гарган авсан утга нь їйлдвэрийн дагалдах єгєгдєлтэй тохирч байх ёстой. 8. Таслуур, дамжлага, механизмын тохируулах ба тогтоох хамаарамжийг шалгах. Бїх тєрлийн таслуур, дамжлагын паспорт ба їйлдвэрийн зааврын нормоор бїхэлд нь гїйцэтгэнэ. 9. Чєлєєт расцепителийн механизмын їйлчлэлийг шалгах. Таслуурын анхдагч хэлхээг залгах агшнаас бїрэн залгаатай байрлал хїртэл- салгалтын їед хєдєлгєєнтэй авалцааны явалтын хэсэгт гїйцэтгэнэ. Энэ їед дамжлагын хийц, залгалтын цахилгаан соронзонгийн зїрхэвч тултал єргєгдсєн їед чєлєєт расцепителийн механизмын їйлчлэлийг шалгах шаардлагыг тодохойлох, буюу пїрш шахагдсан їе зэрэг онцлог шаардлагыг тооцох ёстой. 10. Таслуурын дамжлагын ажиллах хїчдэлийг (даралтыг) шалгах. Таслуур ажиллах чадвартай єєрєєр хэлвэл эхнээсээ эцэс хїртэлээ залгах, салгах їйлдэл хийгдэж байгаа їед дамжлагын цахилгаан соронзонгийн залгуур дахь хїчдэлийн бодит утга буюу хийн дамжлагын шахагдсан агаарын даралтыг тодорхойлох зорилгоор (таслуурын анхдагч хэлхээнд гїйдэлгїй байхад) гїйцэтгэнэ. Энэ їед хурдны ба хугацааны хамаарамж нормчилсон утгатай тохирохгїй байж болно. Ажиллах хїчдэл нь дамжлагын цахилгаан соронзонгийн залгуур дахь ажлын хїчдэлийн доод хязгаараас 15-20% -оор бага, харин хийн дамжлагын ажиллах даралт ажлын даралтын доод БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 70
  • 75. БД 43-101-03 хязгаараас 20-30%-оор бага байх ёстой. Пїршин дамжлагатай таслуурын ажиллах чадварыг їйлдвэрийн дагалдах зааврын дагуу залгах пїршний багавтар шахалтын їед шалгах хэрэгтэй. Дамжлагын цахилгаан соронзонгийн залгуур дахь хїчдэлийн дараах утгуудад тосон таслуурын найдвартай ажиллагаа хангагдсан байх ёстой: Салгах їед хэвийн хїчдэлийн 65-120%, залгах їед хэвийн хїчдэлийн 80-110% (50 кА хїртэл залгалтын хэвийн гїйдэлтэй), хэвийн хїчдэлийн 85-110% (50 кА-аас их залгалтын хэвийн гїйдэлтэй). Хийн дамжлагтай таслуурын ажиллах даралтын єєрчлєлт 90-110%-оос багагїй байх ёстой. Таслуурын дамжлагын (анхдагч хэлхээнд гїйдэлгїй) ажлын хїчдэл (даралт) доод хязгаарын заагдсан утгын їед хугацааны ба хурдны хамаарамжийн харгалзах нєхцєлийн їйлдвэрийн нормчлолыг хангаж байх ёстой. 11. Олон удаагийн залгалт, салгалтаар таслуурыг шалгах. Тосон таслуурын олон удаагийн туршилтыг цахилгаан соронзонгийн залгуур дахь хїчдэлийн дараах утгуудад гїйцэтгэнэ: залгалтыг хэвийн хїчдэлийн 110, 100, 80 (85)% ба ажиллах хїчдэлийн хамгийн бага утганд, салгалтыг хэвийн хїчдэлийн 120, 100, 65% ба ажиллах хїчдэлийн хамгийн бага утганд. Їйлдлийн тоо бууруулсан ба єндєрсгєсєн хїчдэлд 3-5, хэвийн хїчдэлд 10 удаа байх ёстой. Тїїнээс гадна таслуурыг З-С циклд (хугацааны барилтгїй) 3-5 удаа, автоматаар давтан залгах (AПВ) горимд ажиллах таслуурт 2-3 удаа С-З ба З-С циклд гїйцэтгэнэ. Нийлмэл циклд таслуурын ажиллагаа дамжлагын цахилгаан соронзонгийн залгуурт хэвийн ба 80 (85)% хїртэл буурулсан хїчдэлд шалгагдсан байх ёстой. 12. Таслуурын тосны трансформаторыг турших. Хїчдэлийн бїх ангилалын бактай таслуур ба 110 кВ, тїїнээс дээш хїчдэлийн бага багтаамжийн таслуурын тосны туршилтыг таслуурт тос хийхийн ємнє ба хийсний дараа гїйцэтгэнэ. 35 кВ хїртэл хїчдэлтэй бага багтаамжийн таслуурын нум унтраах камерт тосыг хийхээс ємнє туршина. Тосны туршилтыг 1.7.27-ын дагуу гїйцэтгэнэ. 13. Гїйдлийн суулгамал трансформаторыг турших. 1.7.11-д зааснаар гїйцэтгэнэ. Агаарын таслуур 1.7.14 Бїх ангилалын хїчдэлийн агаарын таслуурыг энэхїї зїйлд заасны дагуу бїхэлд нь турших ёстой. 1. Тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих: а) Бїх ангилалын хїчдэлийн таслуурын тусгаарлах татуурга, тусгаарлагч ба унтраах камерийн тусгаарлагч, тулгуурын тусгаарлагч. 2,5 кВ-ын хїчдэлийн мегаомметр буюу шулуутгах гїйдлийн хїчдэлийн їїсгїїрээр гїйцэтгэнэ. Шаардлагатай тохиолдолд тусгаарлагч, унтраах камерийн тусгаарлагч, тулгуурын тусгаарлагчийн тусгаарлагын эсэргїїцлийг гаднах гадаргуу дээр нь хамгаалах бїсний тєхєєрємжтэй гїйцэтгэнэ. Тусгаарлагын эсэргїїцэлийн утга нь хїснэгт 1.7.16-д їзїїлсэнээс багагїй байх ёстой. Хїснэгт 1.7.16 Агаарын таслуурын хєдєлгєєнтэй хэсгийн тусгаарлага ба тулгуурын тусгаарлагын эсэргїїцлийн зєвшєєрєгдєх хамгийн бага утга Туршигдах объект Тулгуурын тусгаарлагч, агаар дамжуулагч ба шаазан татуурга (тус бїрд нь) Органик материалаар хийсэн татуурга Таслуурын хэвийн хїчдэлийн утганд кВ, тусгаарлагын эсэргїїцэл, мОм 15 хїртэл 20-35 110, тїїнээс дээш 1000 5000 5000 - 3000 - б) Залгах, салгах цахилгаан соронзонгийн ороомгууд, хоёрдогч хэлхээ. 1.7.34-д зааснаар гїйцэтгэнэ. 2. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр турших: а) Таслуурын тусгаарлага. Дїрмийн дагуу 35 кВ хїртэл хїчдэлтэй таслуурт заавал хийнэ. Таслуурын тулгуурын шаазан тусгаарлагыг їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр хїснэгт БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 71
  • 76. БД 43-101-03 1.8.17-д їзїїлсэний дагуу гїйцэтгэнэ. Нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їйлчлэх хугацаа 1 минут байна. Олон элемент бїхий тусгаарлагчтай таслуурын тусгаарлагыг 1.7.32-ын дагуу гїйцэтгэнэ. б) Удирдлагын цахилгаан соронзонгийн ороомог ба хоёрдогч хэлхээний тусгаарлага. 1.7.34ийн дагуу гїйцэтгэнэ. 3. Тогтмол гїйдлээр эсэргїїцлийг хэмжих. а) Бїх ангилалын хїчдэлийн агаарын таслуурын авалцаа (контакт)-нууд. Унтраах камерийн элемент бїрийн авалцаа, хутга, тусгаарлагчийн эсэргїїцэлийн хэмжилтийг тус тусад нь явуулна. Агаарын таслагчийн авалцааны эсэргїїцлийн зєвшєєрєгдєх хамгийн их утгыг хїснэгт 1.7.17-д їзїїлэв. б) Таслуурын залгалт, салгалтын цахилгаан соронзонгийн ороомог. Бїх тєрлийн таслуурын їйлдвэрийн єгєгдєлийг хїснэгт 1.7.18-д їзїїлсэнээр тогтоох нь зїйтэй. Хїснэгт 1.7.17 Хэвийн гїйдэл нь 2 кА, агаарын таслууруудын авалцааны тогтмол гїйдэлд їзїїлэх зєвшєєрєгдєх хамгийн их эсэргїїцэл. 20 20 20 18 - 40 60 80 - Отделителийн нэг элементийн 40 60 80 - 120 160 200 500* 60 Хутга (отделителийн) Унтраах камерийн нэг элементийн 110 150 220 500 35 Унтраах камерийн ВВН-110-6 ВВН-154-8 ВВН-220-10 ВВ-500-2000/25 ВВН-35-2 Туйлын бїх хїрээний Таслуурын тєрєл Хэвийн хїчдэл,кВ Контактын эсэргїїцэл, мкОм 20 20 20 28 - * Агаараар дїїргэсэн отделительтэй таслуурт авалцааны холболтын шилжилтийн эсэргїїцлийг хэмжиж гїйцэтгэнэ: - унтраах камерийг отделительтай холбосон шин (50 мкОм-оос хэтрэх ёсгїй.) - тусгаарлагчийн хоёр хэсгийг холбосон шин (80 мкОм-оос хэтрэх ёстой.) Тусгаарлах салгуурын аппаратын гаралтаас отделителийн фланцыг холбосон шинд шилжих эсэргїїцэл нь 10 мкОм-оос хэтрэх ёсгїй. в) Таслуурын шунтлэгч резистор ба хїчдэл хуваагч. Эдгээрийн нормыг їйлдвэрийн єгєгдєлєєр тогтоож єгнє. Хїснэгт 1.7.18 Агаарын таслуурын цахилгаан соронзонгийн ороомгийн тогтмол гїйдлийн эсэргїїцэл Таслуурын тєрєл ВВН-110-6 ВВН-154-8 ВВН-220-10 ВВ-330Б ВВ-500 ВВМ-500М БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ Гурван фазын цахилгаан соронзонгийн холболт Хуваах буюу зэрэгцээ (форсировктой цахилгаан соронзон) Хїчдэл, кВ Ороомгийн эсэргїїйцэл, Ом 220 1-р ороомог: 10±1,5; 2-р ороомог: 45±2,0 хоёр ороомог: 55±3,5 1-р ороомог: 24±0,05 2-р ороомог 11,3±0,55 хоёр ороомог 13,7±0,55 110 72
  • 77. БД 43-101-03 4. Таслуурын тодорхойломжийг шалгах. Нийлмэл цикл, энгийн їйлдлээр хэвийн, хамгийн их, хамгийн бага даралтын їед авсан таслуурын тодорхойломж нь їйлдвэрийн дагалдах єгєгдєлтэй тохирох ёстой. 5. Бууруулсан хїчдэлтэй їед таслуурын дамжлагын ажиллагааг шалгах. Бакан дахь хийн даралт хамгийн их 2,06МПА (21кгс/см2 ) байхад удирдлагын цахилгаан соронзонгийн ажиллах хїчдэл нь хэвийн хїчдэлийн 65%-оос ихгїй байх ёстой. 6. Таслуурыг олон удаагийн залгалт, салгалтаар шалгах. Таслуур бїрт гїйцэтгэх нийлмэл циклийн ба їйлдлийн тоог хїснэгт 1.7.19-д їзїїлсэнээр тогтооно. Хїснэгт 1.7.19 Агаарын таслуурыг олон удаагийн туршилтаар турших їйлдлийн тоо Цикл буюу їйлдлийн нэр Залгалт, салгалт Цикл З-С Цикл С-З (давтан залгалт амжилттай) Цикл С-З-С (давтан залгалт амжилттай) Таслуурыг турших даралт Ажиллах хамгийн бага даралт Ажлын хамгийн бага даралт Хэвийн Ажлын хамгийн их Ажиллах хамгийн бага Ажлын хамгийн бага* Ажлын хамгийн их* Давтан залгалтанд хамгийн бага Хэвийн* Давтан залгалтанд хамгийн бага Давтан залгалтанд хамгийн их Гїйцэтгэх цикл буюу їйлдлийн тоо 3 3 3 2 2 2 2 2 2 * Таслуурын ажиллагааны осциллограмыг авах ёстой. 7. Таслуурын хїчдэл хуваагчийн конденсаторыг турших. 1.7.27-д зааснаар гїйцэтгэнэ. 8. Удирдлагын цахилгаан соронзонгийн якорын явалтыг шалгах. Форсировктой цахилгаан соронзонгийн якорын явалт 8 мм байх ёстой. Ачаалал таслуур 1.7.15 Бїрэн цуглуулж тохируулсан ачаалал таслагчийг энэхїї зїйлд заасны дагуу бїрэн турших ёстой. Їїнд: 1. Удирдлагын цахилгаан соронзонгийн ороомог ба хоёрдогч хэлхээний тусгаарлагын ороомогийн эсэргїїцлийг хэмжих. Дїрмийн 1.7.29-д зааснаар гїйцэтгэнэ. 2. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр турших: а) Ачаалал таслагч (таслуур)-ийн тусгаарлага. Хїснэгт 1.7.15-д їзїїлсэний дагуу гїйцэтгэнэ. б) Удирдлагын цахилгаан соронзонгийн ороомог ба хоёрдогч хэлхээний тусгаарлага. Дїрмийн 1.8.29-д зааснаар гїйцэтгэнэ. 3. Тогтмол гїйдлээр эсэргїїцлийг хэмжих: а) Ачаалал таслагчийн авалцаа (контакт)-нууд. Ажлын хос авалцаа бїрийг ба туйлын гїйдэл дамжуулах системийн эсэргїїцлийн хэмжилтийг гїйцэтгэнэ. Эсэргїїцлийн утга нь їйлдвэрийн єгєгдєлтэй тохирч байх ёстой. б) удирдлагын цахилгаан соронзонгийн ороомог. Эсэргїїцлийн утга нь їйлдвэрийн єгєгдєлтэй тохирч байх ёстой. 4. Чєлєєт салгавчийн механизмын їйлчлэлийг шалгах. Чєлєєт салгавчийн механизмыг ажиллагаанд нь 1.7.18-ийн зїйл 9-д зааснаар гїйцэтгэнэ. 5. Бууруулсан хїчдэлтэй їед дамжлагын ажиллагааг шалгах. Дїрмийн энэ зїйлийн 1.7.18-ийн зїйл 10-д зааснаар гїйцэтгэнэ. 6. Олон удаагийн туршилтаар ачаалал таслагчийг турших. Энэ зїйлийн 1.7.15-ийн зїйл 11-д зааснаар гїйцэтгэнэ. 7. Гал хамгаалагчийг шалгах. 1.7.25-д зааснаар гїйцэтгэнэ. Хуурай салгуур, тусгаарлагч, богино холбуур 1.7.16 Бїх ангиллын хїчдэлийн бїрэн угсарч тохируулсан хуурай салгуур, тусгаарлагч, богино холбуурыг бїхэлд нь дїрмийн энэ зїйлд заасны дагуу турших ёстой. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 73
  • 78. БД 43-101-03 1. Тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих. а) Органик материалаар хийсэн татуурга, бариул. 2,5 кВ-ийн мегаомметрээр гїйцэтгэнэ. Тусгаарлагын эсэргїїцэл нь дїрмийн 1.7.13, 1,а-д заасан утгаас багагїй байх ёстой. б) Олон элементтэй тусгаарлагч 1.7.27-д зааснаар гїйцэтгэнэ. в) Удирдлагын цахилгаан соронзонгийн ороомог ба хоёрдогч хэлхээ. Дїрмийн 1.7.29-д зааснаар гїйцэтгэнэ. 2. Їйлдвэрийн дамтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр турших: а) Хуурай салгуур, тусгаарлагч, богино холбуурын тусгаарлага. Хїснэгт 1.7.15-д їзїїлсэн дарааллын дагуу гїйцэтгэнэ. б) Удирдлагын цахилгаан соронзонгийн ороомог ба хоёрдогч хэлхээний тусгаарлага. Дїрмийн 1.7.29-д зааснаар гїйцэтгэнэ. 3. Тогтмол гїйдлээр эсэргїїцлийг хэмжих: а) 110 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй хуурай салгуур, тусгаарлагчийн авалцааны систем. Хэмжилтийн утга нь їйлдвэрийн дагалдах єгєгдєл ба хїснэгт 1.7.20-д їзїїлсэнтэй тохирч байх ёстой. Хїснэгт 1.7.20 Хуурай салгуур, холтгох салгуур (отделитель)-ын авалцааны системийн тогтмол гїйдлийн эсэргїїцлийн зєвшєєрєгдєх хамгийн их утга Хуурай ба холтгох салгуурын тєрєл РОНЗ РЛН Хэвийн хїчдэл, кВ 400-500 110-220 110-500 Бусад тєрєл Хэвийн гїйдэл, А 2000 600 600 1000 1500-2000 Эсэргїїцэл, мкОм 200 220 175 120 50 б) Удирдлагын цахилгаан соронзонгийн ороомог. Ороомгуудын эсэргїїцлийн утга нь їйлдвэрийн єгєгдєлтэй тохирч байх ёстой. 4. Хєдєлгєєнгїйгээс хєдєлгєєнтэй авалцааг тэнийлгэх хїчийг хэмжих. 35 кВ-ын хуурай ба холтгох салгуураар гїйцэтгэх ба харин эрчим хїчний тєхєєрємжинд хїчдэлийн ангилалаас хамаарахгїй хийгдэх ёстой. Авалцааны гадаргуй тосгїй їед хэмжсэн утга нь їйлдвэрийн дагалдах єгєгдєлтэй тохирч байх ба їйлдвэрийн єгєгдєл байхгїй їед хїснэгт 1.7.21-д їзїїлсэнтэй тохирч байх ёстой. Хїснэгт 1.7.21-д зааснаас гадна 630-2000 А хэвийн гїйдэлтэй, 35-220 кВ-ын хїчдэлтэй гадна тєхєєрємжийн хуурай салгуурын норм, їйлдвэрээс тогтоосон тэнийлгэх хїчний ерєнхий норм 78,5-98 Н (8-10 кгс) –той харьцуулах нь зїйтэй. Хїснэгт 1.7.21 Хуурай ба хотгох салгуурын хєдєлгєєнгїйгээс хєдєлгєєнтэй (нэг хутганы хувьд) авалцааг тэнийлгэх хїчний норм Аппаратын тєрєл Хэвийн гїйдэл, А Хїч, Н (кгс) Хуурай салгуур РВК-10 3000, 4000, 5000 490-540 (50-55) РВК-20 5000, 6000 490-540 (50-55) 7000 830-850 (85-87) РВ(З)-20 400 118-157 (12-16) РВ(З)-35 600 137-176 (14-18) 1000 176-225 (18-23) РЛНД-110 600 157-176 (16-18) 1000 176-196 (18-20) Холтгох салгуур (отделитель) ОД-110М, ОД-150М 600 157-176 (16-18) ОД-220М 1000 176-196 (18-20) 5. Ажиллагааг шалгах. Гар удирдлагаар 10-15 удаагийн залгах, салгах їйлдэл гїйцэтгэх замаар аппаратуудыг шалгана. Алсын удирдлагатай аппаратуудыг удирдлагын хэвийн хїчдэлтэй їед залгалт салгалтын 25 цикл ба залгах, салгах цахилгаан соронзонгийн (цахилгаан БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 74
  • 79. БД 43-101-03 хєдєлгїїрийн) хэвийн хїчдэлийн 80% хїртэл бууруулсан хїчдэлтэй їед залгалт, салгалтын 5-10 цикл хийх замаар гїйцэтгэнэ. 6. Хугацааны хамаарамжийг тодорхойлох. Богино холбуурыг залгах їед, холтгох салгуурыг салгах їед туршилтыг гїйцэтгэнэ. Хэмжигдсэн утга нь їйлдвэрийн єгєгдєлтэй тохирч байх ба їйлдвэрийн єгєгдєл байхгїй бол хїснэгт 1.7.22-т їзїїлсэнтэй тохирч байх ёстой. Хїснэгт 1.7.22 Богино холбуурыг залгах ба холтгох салгуурыг таслах зєвшєєрєгдєх хамгийн их хугацаа Аппаратын тєрєл ОД-35 ОД-110 ОД-110М ОД-150 ОД-150М ОД-220 ОД-220М Салгах хугацаа, ихгїй, с Ялгагч 0,5 0,7-0,9 0,5 1,0 0,7 1,0 0,7 Аппаратын Салгах хугацаа, тєрєл ихгїй, с Богино холбогч КЗ-35 0,4 КЗ-110 0,4 КЗ-110М 0,35 КЗ-220, КЗ-150 0,5 КЗ-150М 0,4 КЗ-220М 0,4 Гадна ба дотор байрлуулах иж бїрдмэл хуваарилах байгууламж (ИБХБ, гадны ИБХБ) 1.7.17 Иж бїрдмэл хуваарилах байгууламжийг угсарсны дараа бїхэлд нь дїрмийн энэхїї зїйлд заасны дагуу туршина. Дотор тавигдах иж бїрдмэл хуваарилах байгууламж (ИБХБ)-ийн элементїїдийг турших норм: Тосны ба хїчний трансформатор, хуурай салгуур, гал хамгаалуур, вентилийн цахилуур, ачаалал таслуур, хэмжїїрийн трансформатор, тосон таслуурын туршилтыг энэ бїлэгт заасны дагуу явуулах нь зїйтэй. 1. Тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих. а) Анхдагч хэлхээ. Хэмжилтийг 2,5 кВ-ын хїчдэлээр мегаомметрээр гїйцэтгэнэ. Туршилтын дїнд нєлєєлж болох зангилаа, эд ангиуд ИБХБ-д тавигдах анхдагч хэлхээг бїрэн цуглуулсан тусгаарлагын эсэргїїцэл нь 1000 МОм байх ёстой. Туршилтын дїн хангалтгїй їед туршилтыг элемент бїрээр гїйцэтгэхэд элемент бїрийн тусгаарлагын эсэргїїцэл 1000 мОм-оос багагїй байх ёстой. б) Хоёрдогч хэлхээ. 0,5-1 кВ-ын мегаомметрээр гїйцэтгэнэ. Бїх холбогдох аппаратууд (реле, багаж, гїйдэл ба хїчдэлийн трансформаторын хоёрдогч ороомог)-тай хоёрдогч хэлхээний холболт бїрийн тусгаалагын эсэргїїцэл 1 мОм-оос багагїй байх ёстой. Тухайлбал, 2. Їйлдвэрийн давтамжтай нэмэгдїїлсэн хїчдэлээр турших. а) ИБХБ ба гадны ИБХБ-ийн їїр (ячейк)-ийн анхдагч хэлхээний тусгаарлага. Хаалгууд хаалттай, тэргэнцэрїїд ажиллах байдалд байх їеийн ИБХБ ба гадны ИБХБ-ийн хайрцгууд бїрэн угсрагдсан їеийн туршилтын хїчдэлийг хїснэгт 1.7.23-д їзїїлэв. Хїснэгт 1.7.23 ИБХБ ба гадны ИБХБ-ийн хайрцгуудын тусгаарлагын їйлдвэрийн давтамжтай туршилтын хїчдэл Хїчдэлийн ангилал, кВ 3 6 10 Тусгаарлагатай хайрцгийн туршилтын хїчдэл, кВ керамик Хатуу органик материал 24 21,6 32 28,8 42 37,8 Хїчдэлийн ангилал, кВ 15 20 35 Тусгаарлагатай хайрцгийн туршилтын хїчдэл, кВ керамик Хатуу органик материал 55 49,5 65 58,5 95 85,5 Хїснэгт 1.7.24 ИБХБ ба гадны ИБХБ-ын авалцааны тогтмол гїйдлийн зєвшєєрєгдєх хамгийн их эсэргїїцэл БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 75
  • 80. БД 43-101-03 Хэмжигдэх объект Цуглуулгын шинный холболт (сонголтоор) Анхдагч хэлхээний салдаг холбоос (ХБийн хийц болохоор байвал сонголтоор) Хоёрдогч авалцаа хїчний хэлхээний салдаг Эсэргїїцэл, Ом Шинный хэсгийн эсэргїїцэл тїїний холбогдоогїй уртаас 1,2 дахинаас ихээр хэтрэх ёсгїй Їйлдвэрийн заавраар тодорхойлно. КРУийн зааварт эсэргїїцлийг нормчлоогїй бол тэдгээрийн эсэргїїцэл дараах утгаас ихгїй байх ёстой: 400 А –ийн авалцаанд 75 мкОм 600 А –ийн авалцаанд 60 мкОм 900 А –ийн авалцаанд 50 мкОм 1200 А –ийн авалцаанд 40 мкОм Авалцааны эсэргїїцэл 4000 мкОм-оос ихгїй байх ёстой. Керамик тусгаарлагатай ячейкны нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їйлчлэх хугацаа 1 минут, хатуу органик материалаар хийсэн ячейкны хувьд 5 минут байх ёстой. 3. Тогтмол гїйдлээр эсэргїїцлийг хэмжих. Холболтын боолтон ба салдаг холбоосын тогтмол гїйдлийн эсэргїїцэл нь хїснэгт 1.7.24-д їзїїлсэнээс ихгїй байх ёстой. 4. Механик туршилт. Їйлдвэрийн дагалдах зааврын дагуу гїйцэтгэнэ. Механик туршилтанд: а) салдаг авалцааны харилцан залгагдал, тїїнчлэн блоклол, бэхэлгээ, ороогдол зэргийг шалгахтай хамт хєдєлгєєнтэй элементийн єнхєрч орох, гарах байдлыг шалгана. б) анхдагч хэлхээний салдаг авалцааны шахалтыг шалгах, в) хуурай салгуурын газардуулгын авалцааны тєлєв-байдал, ажиллагааг шалгах. Агаарын хєргєлттэй иж бїрдмэл халхавчтай гїйдэл дамжуулагч ба шин дамжуулагч 1.7.18 Гїйдэл дамжуулагч ба шин дамжуулагчид холбогдох тоноглол (генератор, хїчний ба хэмжїїрийн трансформатор г.м.)-ын туршитын норм, хэмжээг энэ бїлэгийн харгалзах зїйлїїдэд заасны дагуу гїйцэтгэнэ. Бїрэн угсрагдах гїйдэл дамжуулагчуудыг энэ зїйлд заасан хэмжээнд гїйцэтгэнэ. 1. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр турших. Гїйдэл дамжуулагчийн тусгаарлагын хїчдэлийн трансформатор, хїчний трансформатор, генераторын ороомгийг салгаатай нєхцєлд хїснэгт 1.7.25-д їзїїлсэн туршилтын хїчдэлээр гїйцэтгэнэ. Хїснэгт 1.7.25. Гїйдэл дамжуулагчийн тусгаарлагын їйлдвэрийн давтамжтай туршилтын хїчдэл Хїчдэлийн ангилал, кВ 6 10 15 20 Тусгаарлагатай гїйдэл дамжулагчийн туршилтын хїчдэл, кВ Шаазан Холимог (хатуу органик материалаар хийсэн керамик) 32 28,8 42 37,8 55 49,5 65 58,5 Цэвэр шаазан тусгаарлагатай гїйдэл дамжуулагчид їйлчлэх нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їйлчлэх хугацаа 1 минут байх ёстой. Хэрэв гїйдэл дамжуулагчийн тусгаарлага хатуу органик материалаар хийсэн элементїїдийг агуулсан байвал туршилтын хїчдэлийн їйлчлэх хугацаа 5 минут байвал зохино. 2. Гагнуурын ба боолтон холболтын гїйцэтгэлийн чанарыг шалгах. Гїйдэл дамжуулагчийн холболтын боолтны чангалалтыг сонголтоор тїївэрлэж шалгана. Захиалагчийн байхгїйд гїйдэл дамжуулагчийг угсарсан байвал авалцах холболтын гїйцэтгэлийн чанарыг шалгах зорилгоор гїйдэл дамжуулагчийн холболтын 1-2 боолтыг сонголтоор тайлж туршилтыг хийнэ. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 76
  • 81. БД 43-101-03 Гагнаасан холбоосонд хєнгєн цагааныг гагнах зааврын дагуу буюу рентген, гаммадефектоскопын хяналтын арга болон їйлдвэрээс зєвлєсєн бусад аргаар їзлэг явуулах нь зїйтэй. 3. Тусгаарлах жийргийн тєлєв байдлыг шалгах. Тулгуурын металл хийцээс гадаргын арьс нь тусгаарлагдсан гїйдэл дамжуулагчид туршилтыг хийнэ. Тусгаарлах жийргийн бїтэн байдлыг фазын секцїїдийн тусгаарлах жийргэн дээрх хїчдэлийн уналт буюу секцийн сууриудын хоорондох металл хийцэд орох гїйдлийг хэмжиж жиших замаар шалгах нь зїйтэй. 4. Гїйдэл дамжуулагчийн зохиомол хєргєлтийн тєхєєрємжийг шалгах ба їзлэг хийх. Їйлдвэрийн дагалдах зааврын дагуу гїйцэтгэнэ. Цуглуулгын ба холболтын шин 1.7.19 Шинийг энэ бїлгийн заалтын дагуу бїхэлд нь туршилтыг хийх нь зїйтэй: 1 кВ хїртэл хїчдэлд 1, 3-5-д; 1 кВ-оос дээш хїчдэлд энэ зїйлийн 2-6-д зааснаар гїйцэтгэнэ. 1. Тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих. 1 кВ-ын хїчдэлээр мегаомметрээр гїйцэтгэнэ. Тусгаарлагын эсэргїїцэл 0,5 мОм-оос багагїй байх ёстой. 2. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр тусгаарлагыг турших: а) Нэг элементтэй тулгуурын тусгаарлагч. Гадна ба дотор тєхєєрємжийн нэг элементийн тулгуурын керамик тусгаарлагчийг 1.7.27-д заасны дагуу туршина. б) Олон элементийн ба дїїжин тусгаарлагч. Шєргєн ба дїїжин тусгаарлагчийг 1.7.27-ын 2,б –д зааснаар туршина. 3. Шиний авалцааны боолтон холболтын гїйцэтгэлийн чанарыг шалгах. Авалцааны татлагын зуултыг 2-3%-ийн ханзралт ба чанарыг сонголтоор гїйцэтгэнэ. Авалцах холболтын шилжилтийн эсэргїїцлийг хэмжихдээ цуглуулгын ба холболтын шиний холболтын 2-3% сонгож 1000 А ба тїїнээс дээш гїйдлээр турших нь зїйтэй. Авалцах холболттой газарт шинний хэсэг дээрх (0,7-0,8 м) эсэргїїцэл буюу хїчдэлийн уналт нь мєн тийм огтлолтой, тийм урттай шинний хэсэг дээрх эсэргїїцэл буюу хїчдэлийн уналтаас 1,2 дахинаас хэтрэхгїй байх ёстой. 4. Шинний авалцах (контакт) холболтон дахь шахагдлын гїйцэтгэлийн чанарыг шалгах. Дараах нєхцєлд авалцааны шахагдмал холболтыг гологдолтой гэж їзнэ. а) Тэдгээрийн геометр хэмжээ нь (шахагдмал хэсгийн диамерт, урт) тухайн тєрлийн холболтын залгуурын угсралтын зааврын шаардлагатай тохирохгїй, б) Залгуур ба холбогчийн гадаргуй дээр механик гэмтэл, их хэмжээний зэврэлтийн мєр, ан цав гарсан, в) Шахагдмал холболтын муруйлт тїїний уртын 3% -оос хэтэрсэн, г) Шахагдмал холболтын ган зїрхэвч тэгш биш хэмээр байрласан. Авалцаа (контакт)-ны шахмал холболтын 3-5% -ийн шилжилтийн эсэргїїцлийн хэмжилтийг сонголтоор гїйцэтгэнэ. Холболтын хэсэг дээрх эсэргїїцэл буюу хїчдэлийн уналт нь мєн тийм урттай, дамжуулагчийн хэсэг дээрх эсэргїїцэл буюу хїчдэлийн уналтаас 1,2 дахинаас хэтрэхгїй байх ёстой. 5. Авалцаа (контакт)-ны гагнамал холбоосыг хянах. Гагнаасыг гїйцэтгэсэний дараа доорх тохиолдолын аль нэг нь илэрвэл шууд гологдолд тооцно. а) Гадна ороолтын дамжуулагч тїлэгдсэн буюу дамжуулагчийн холболтыг нугалахад гагнаас гэмтсэн, б) Гагнаасны хэсэгт дамжуулагчийн диаметрийн 1/3 –аас гїн хонхор суусан, 6. Нэвтрэх тусгаарлагчийг турших. Дїрмийн 1.7.26-д зааснаар туршина. Гїйдэл хязгаарлах хуурай реактор 1.7.20. Гїйдэл хязгаарлах хуурай реактор нь энэ зїйлийн заалтын бїрэн хэмжээгээр туршигдсан байх ёстой. 1. Ороомгийн тусгаарлагын эсэргїїцлийг бэхэлгээний боолттой харьцангуйгаар хэмжих. 1-2,5 кВ-ын хїчдэлтэй мегаомметрээр гїйцэтгэнэ. Тусгаарлагын эсэргїїцэл 0,5 мОм-оос багагїй байх ёстой. 2. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр реакторын тулаасны шаазан тусгаарлагыг турших. Бїрэн тавигдах реакторын тулаасны тусгаарлагын туршилтын хїчдэл нь хїснэгт 1.7.26-д їзїїлсэн байдлаар тогтоогдоно. Хїснэгт 1.7.26 Гал хамгаалуур ба гїйдэл хязгаарлах хуурай реакторын шаазан тулаасны їйлдвэрийн давтамжтай туршилтын хїчдэл БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 77
  • 82. БД 43-101-03 Реакторын хїчдэлийн ангилал, кВ Туршилтын хїчдэл, кВ 3 24 6 32 10 42 15 55 20 65 35 95 Нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їйлчлэх хугацаа 1 минут байх ёстой. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр хуурай реакторын тулаасны тусгаарлагыг ячейкны шинийн тусгаарлагчтай хамтад нь туршилтыг явуулж болно. Їйлдвэрийн зориулалттай статик хувиргуур 1.7.21. Иж бїрдмэл статик хувиргуурыг энэ зїйлийн хэмжээнд туршина: Тухайлбал, эсрэгцэлгїй (реверсив биш) ионны байвал энэ зїйлийн 1-8, 10, 11-р; эсрэгцэлтэй (реверсив) ионны байвал 1-11-р; удирдлагатай хагас дамжулагч реверсив биш байвал энэ зїйлийн 1-4, 6-8, 10, 11-р; удирдлагатай хагас дамжуулагч реверсив байвал энэ зїйлийн 1-4, 6-11-р; удирдлагагїй хагас дамжуулагч байвал энэ зїйлийн 1-4, 7, 10, 11-р турших. Энэ бїлэгт тристорын єдєєлттэй синхрон генератор ба компенсаторыг авч їзээгїй болно. 1. Хувиргагчийн хэлхээ ба элементийн тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих. Їйлдвэрийн дагалдах зааврын дагуу гїйцэтгэнэ. 2. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр турших: а) Хувиргагч трансформатор, ионный хувиргагчийн хэлхээ ба зангилааны тусгаарлагыг їйлдвэрийн давтамжтай туршилтын хїчдэлд 1 минутын хугацаанд барих ёстой. Туршилтын хїчдэлийн утгыг хїснэгт 1.7.27-д їзїїлэв. Энд Ud – хувиргагч агрегатын хоосон явалтын хїчдэл. Вентилийн их бие ба катодын хоорондох туршилтын хїчдэл тусгаарласан катодтой хувиргагчуудад хамаарагдана. Цуваа холболттой хувиргагч ба цахилгаан дамжлагын хувиргагчын угтуулсан-зэрэгцээ холболттой схемийн хувьд вентилийн их бие ба катодын фаз бїрт, тїїнчлэн катодтой холбоостой хэлхээнд 2,25Ud+3500 хэмжээний хїчдэлээр турших ёстой. б) Хагас дамжуулах хувиргагчийн хэлхээ ба зангилааны тусгаарлага нь (хїчний хэлхээ-их бие хїчний хэлхээ-єєрийн хэрэгцээний хэлхээ) їйлдвэрийн дагалдах заавар болон їйлвэрийн давтамжтай 1,8 кВ туршилтын хїчдэлд 1 минут туршигдах ёстой. Хувьсах ба шулуутгах хїчдэлийн хїчний хэлхээ туршилтын їед хоорондоо цахилгаан холбоотой байх ёстой. Хїснэгт 1.7.27 Статик хувиргагчуудын хэлхээ ба элементийн їйлдвэрийн давтамжтай туршилтын хїчдэл Туршилтын хїчдэл, В Хувиргагчийн хэлхээ ба туршигдах зангилаа Тусгаарлагыг турших зангилаа тэг схемд Анодтой холбоостой хэлхээ Шїїгээнд байрлах катодтой холбоостой хэлхээ ба вентилийн корпус ба катод Араам Туслах трансформаторын хоёрдогч ороомог ба тїїнтэй холбогдох хэлхээ Хувиргуур: Газардуулах эд анги Мєн адил 2,25Ud+3750 1,5Ud+750 Мєн адил Туслах 1,5Ud+750 трансформаторын (2250-аас анхдагч ороомог ба ихгїй) тїїнтэй холбогдох хэлхээ, газардуулах эд ангид Хувиргагч трансформаторууд Вентилийн ороомог ба Их бие ба бусад 2,25Ud+3750 тэдгээрийн гаргалга ороомог Тэгшитгэх реактор (ороомог ба Их бие 2,25Ud+3750 гаргалгууд) гуравдах давтамжийн хоёрдогч ороомог Тэгшитгэх реакторын салаа Нэг нь нєгєєтэйгээ 1,025U d+750 харьцах БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 78 гїїрийн схемд 1,025Ud+3750 1,025U d+3750 1,5Ud+750 1,025U d+3750 (2250-аас ихгїй) 1,025Ud+3750 -
  • 83. БД 43-101-03 Анодын хуваагч гаргалга) (ороомог ба Их бие буюу газардуулах эд анги 2,25Ud+3750 1,025Ud+3750 3. Хувиргуурын хамгаалалтын бїх тєрлийг шалгах. Хамгаалалтын ажиллах хїчдэлийн хязгаар нь тєслийн тооцооны єгєгдєлтэй тохирч байх ёстой. 4. Реактор ба хувиргагч трансформаторыг турших. Туршилтыг 1.7.16-д зааснаар гїйцэтгэнэ. 5. Асаалтыг шалгах. Асаалт нь асаалтын системийн їргэлжилэх пульсацгїй, нарийн нєхцєлд явагдах ёстой. 6. Фазын дараалалыг шалгах. Удирдлагын импульсын фаз нь тохируулгын зурваст анодын хїчдэлийн фазтай зохицож байх ёстой. 7. Хєргєлтийн системийг шалгах. Мєнгєн уст хувиргуурын хєргєлтийн системийн оролт, гаралтын усны температурын зєрїї нь їйлдвэрийн єгєгдєлтэй тохирч байх ёстой. Агаарын албадмал хєргєлттэй хагас дамжуулах шулуутгагчийн агаарын хєргєлтийн хурд нь їйлдвэрийн дагалдах єгєгдєлтэй тохирч байх ёстой. 8. Шулуутгасан хїчдэлийн тохируулгын зурвасыг шалгах. Тохируулгын зурвас нь їйлдвэрийн єгєгдєлтэй зохицуулагдах ба шулуутгах хїчдэлийн утгын єєрчлєлт аажим явагдах ёстой. Хэвийн чадлын 0,1–ээс багагїй ачаалалтай їед тохируулгын хамаарамжийг авах ажиллагааг гїйцэтгэвэл зохино. Туршилтын їед хэрэглэгдэх ачааллын хамаарамж нь тїїнд зориулагдсан хувиргуурын хамаарамжтай зохицож байх ёстой. 9. Статик тэгшитгэх гїйдлийг хэмжих. Тохируулгын бїх зурваст хэмжилтийг гїйцэтгэнэ. Тэгшитгэх гїйдэл нь тоноглолын тєсєлд зааснаас хэтрэхгїй байх ёстой. 10. Хувиргуурын ажиллагааг ачааллын дор шалгах. (тохируулагдах хувиргуурын тохируулгын бїх хязгаарт). Энэ нєхцєлд вентил ба фазаар гїйдлийн хуваарилалт жигд байгаа эсэхийг шалгах ёстой. Жигд биш байдал нь хувиргагчийн вентил буюу аль нэгэн фазыг хэт ачаалалд оруулах шаардлагагїй. 11. Хувиргуурын зэрэгцээ ажиллагааг шалгах. Энэ нєхцєлд шулуутгах агрегатуудын зэрэгцээ ажиллагааны параметртэй зохицон ачаалал тогтвортой хуваарилагдсан байх ёстой. Цаас-тосон конденсатор 1.7.22. Чадлын коэффициентийг дээшлїїлэх конденсатор, дагуу компенсацлах конденсатор, хуваагч конденсатор, чадал сонголтын, холбооны цаас-тосон конденсаторыг энэ зїйлд заасан хэмжээнд туршина. 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй, чадлын коэффициентийг дээшлїїлэх конденсаторыг энэ зїйлийн 1, 4, 5; 1 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй конденсаторыг энэ зїйлийн 1, 2, 4, 5; хуваагч конденсатор ба чадал авах холбооны конденсаторыг энэ зїйлийн 1-4-д зааснаар тус тус туршина. 1. Тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих. 2,5 кВ хїчдэлтэй мегаомметрээр гїйцэтгэнэ. Конденсаторын их бие ба гаргалгуудын хооронд тусгаарлагын эсэргїїцэл ба R60/R15 харьцаа нормчлогдохгїй. 2. Багтаамжийг хэмжих. Туршилтыг 15-35°С-ын температуртай їед гїйцэтгэнэ. Хэмжсэн багтаамж нь хэмжилтийн нарийвчлалыг тооцсон паспортын єгєгдєл болон хїснэгт 1.8.28-д їзїїлсэн утгатай тохирч байх ёстой. 3. Диэлектрик алдагдлын єнцгийн тангенсийг хэмжих. Туршилтыг хуваагч конденсатор, чадал авалтын конденсатор, холбооны трансформаторт гїйцэтгэнэ. Диэлектрик алдагдлын єнцгийн тангенсийн 15-35°С температуртай їед хэмжсэн утга нь 0,4 %-оос хэтрэхгїй байх ёстой. 4. Єндєрсгєсєн хїчдэлээр турших. Чадлын коэффициент дээшлїїлэх зориулалттай конденсаторын туршилтын хїчдэлийг хїснэгт 1.7.29-д їзїїлэв. Чадал авагч, хуваагч, холбооны зориулалттай конденсаторын турших хїчдлийг хїснэгт 1.7.30-д, дагуу тэгшлэлт (компенсацлах)-ийн конденсаторын туршилтын хїчдлийг хїснэгт 1.7.31-д тус тус їзїїлэв. Хїснэгт 1.7.28 Конденсаторын багтаамжийн зєвшєєрєгдєх хамгийн их хэлбийлт Зєвшєєрєгдєх хэлбийлт, % Конденсаторын нэр, тєрєл Чадлын коэффициент дээшлїїлэх конденсатор: 1050 В хїртэл хїчдэлтэй: 1050 В-оос дээш хїчдэлтэй: БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 79 ±10 ±10
  • 84. БД 43-101-03 -5 +10 -5 ±5 ±10 Конденсаторын тєрєл: СМР-66/Ö3, СМР-110/Ö3 СМР-166/Ö3, СМР-133/Ö3, ОМР-15 ДМР-80, ДМРУ-80, ДМРУ-60, ДМРУ-55, ДМРУ-110 Хїснэгт 1.7.29 Чадлын коэффициент дээшлїїлэх зориулалттай конденсаторын їйлдвэрийн давтамжтай туршилтын хїчдэл Туршигдах тусгаарлага Хавтаснуудын хооронд Их биетэй харьцангуй Конденсаторын туршилтын хїчдэл, кВ (ажлын хїчдэлийн їед, кВ) 0,22 0,38 0,50 0,66 3,15 6,30 10,50 0,42 0,72 0,95 1,25 5,9 11,8 20 2,1 2,1 2,1 5,1 5,1 15,3 21,3 Хїснэгт 1.7.30 Хуваагч, чадал авалтын ба холбооны конденсаторын їйлдвэрийн давтамжтай туршилтын хїчдэл Конденсаторын тєрєл Конденсаторын элементїїдийн туршилтын хїчдэл, кВ 90 193,5 235,8 49,5 144 252 СМР-66/Ö3 СМР-110/Ö3 СМР-166/Ö3 ОМР-15 ДМР-80, ДМРУ-80, ДМРУ-60, ДМРУ-55 ДМРУ-110 Хїснэгт 1.7.31 Дагуу тэгшлэлтийн конденсаторын туршилтын хїчдэл Конденсаторын тєрєл КПМ-0,6-50-1 КПМ-0,6-25-1 КМП-1-50-1 КМП-1-50-1-1 Туршилтын хїчдэл, кВ Їйлдвэрийн давтамжтай, Тогтмол гїйдлийн , их биетэй харьцангуй конденсаторын хавтаснуудын хооронд 16,2 4,2 16,2 4,2 16,2 7,0 7,0 Туршилтын хїчдэлийн їргэлжлэх хугацаа 1 минут байх ёстой. Хїрэлцэхїйц их чадлын гїйдлийн їїсгїїр байхгїй тохиолдолд їйлдвэрийн давтамжтай туршилтын єндєрсгєсєн хїчдэлийн туршилтыг хїснэгт 1.7.29-1.7.31-д заасантай харьцангуйгаар хоёрлосон утгатай шулуутгасан хїчдэлийн туршилтаар солихыг зєвшєєрнє. Чадлын коэффициент дээшлїїлэх зориулалттай (буюу дагуу тэгштгэлтийн конденсатор) их биетэй холбогдсон гаргалгатай конденсаторын тусгаарлагыг их биетэй харьцангуй байх їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр туршилтыг явуулахгїй. 5. Конденсаторын батерейг гурван удаагийн залгалтаар турших. Фаз бїрийг гїйдлийн утгын хяналттай хэвийн хїчдэлд залгах замаар гїйцэтгэнэ. Єєр фазын гїйдэл нь харьцангуй бие биенээсээ 5%-оос ихгїй ялгаатай байх ёстой. Вентилэн цахилуур 1.7.23. Вентилэн цахилуурыг угсарсны дараа энэ зїйлд заасан хэмжээнд турших ёстой. 1. Цахилуурын элементийн эсэргїїцлийг хэмжих. 2,5 кВ-ын хїчдэлтэй мегаомметрээр гїйцэтгэнэ. Элементийн тусгаарлагын эсэргїїцлийг нормчлохгїй. Тусгаарлагыг їнэлэхдээ цахилуурын нэгэн ижил фазуудын элементїїдийн тусгаарлагын эсэргїїцлийн хэмжсэн утгыг БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 80
  • 85. БД 43-101-03 жишнэ. Тїїнээс гадна эдгээр утгуудыг иж бїрдэлийн бусад фазын элементїїдийн тусгаарлагын эсэргїїцэлтэй буюу їйлдвэрийн дагалдах єгєгдєлтэй жиших нь зїйтэй. 2. Дамжууламжийн гїйдлийг (шїїрэлтийн гїйдэл) хэмжих. Вентилэн цахилуурын тухайн элементийн дамжууламжийн гїйдлийн (шїїрэлтийн гїйдэл) зєвшєєрєгдєх утгыг хїснэгт 1.7.32-д їзїїлэв. 3. Їйлдвэрийн давтамжтай їед нэвчих гїйдлийг хэмжих. Їйлдвэрийн давтамжтай їед вентилэн цахилуурын элементїїдийн хоорондох очны нэвтлэх (очлох) хїчдэл нь хїснэгт 1.7.33-д заасан хязгаарт байх ёстой. Хїснэгт 1.7.32. Вентилэн цахилуурын элементийн дамжууламж (шїїрэлт)-ийн гїйдэл Цахилуурын тєрєл буюу тїїний элементїїд РВВМ-3 РВВМ-6 РВВМ-10 РВС-15 РВС-20 РВС-33, РВС-35 РВО-35 РВМ-3 РВМ-6 РВМ-10 РВМ-15 РВМ-20 РВП-3 РВП-6 РВП-10 Цахилуурын элемэнтїїд РВМГ-110, РВМГ-150, РВМГ-220, РВМГ-330, РВМГ-500 РВМК серийн цахилуурын їндсэн элемент РВМК серийн цахилуурын очлох элемент РВМК-330П, РВМК-500П цахилуурын їндсэн элемент Цахилуурын элементэд їйлчлэх шулуутгасан хїчдэл, кВ 4 6 10 16 20 32 42 4 6 10 18 24 4 6 10 30 Цахилуурын элементийн дамжууламжийн гїйдэл, мкА Шїїрэлтийн гїйдлийн дээд хязгаар, мкА 400-620 - 400-620 - 70-130 380-450 120-220 200-280 500-700 500-700 900-1300 10 10 10 - 18 900-1300 - 28 900-1300 - 24 900-130 Хїснэгт 1.7.33 Їйлдвэрийн давтамжтай їед вентилэн цахилуурын элементийн очлох завсарын нэвчих хїчдэл Элементийн тєрєл РВМГ-110, РВМГ-150, РВМГ-220 цахилуурын элемент РВМГ-330, РВМГ-500 цахилуурын элемент РВМК-330, РВМК-500 цахилуурын їндсэн элемент РВМК330, РВМК-500, РВМК-550П цахилуурын очлох элемент РВМК-500П цахилуурын їндсэн элемент Нэвчих хїчдэл, кВ 59-73 60-75 40-53 70-85 43-54 Шунтлэгч резистортой цахилуурын їйлдвэрийн давтамжтай нэвтлэх хїчдэлийн хэмжилтийг 0,1 А хїртэл гїйдлийн цахилуураар дамжуулан гїйдлийг хязгаарлах туршилтын тєхєєрємж дээр гїйцэтгэхийг зєвшєєрнє. Їйлчлэх хїчдэлийн їргэлжлэх хугацаа 0,5 секунд байна. Хоолойт цахилуур 1.7.24. Энэхїї бїлэгт заасан хэмжээнд хоолойт цахилуурыг турших ёстой. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 81
  • 86. БД 43-101-03 1. Цахилуурын гадаргуугийн тєлєв-байдлыг шалгах. Цахилуурыг тулгуур дээр тавихаас ємнє їзлэг хийх замаар гїйцэтгэнэ. Цахилуурын гаднах гадаргуйд ан цав, хууралт байхгїй байх ёстой. 2. Очлолтын гадна завсарыг хэмжих. Цахилуурын тєхєєрємжийн тусгай тулгуур дээр гїйцэтгэнэ. Очлох завсар нь єгєгдсєн хэмжээнээс ялгаатай байх ёсгїй. 3. Цахилах бїс (зон)-ийн байрлалыг шалгах. Цахилуурыг суурилуулсны дараа гїйцэтгэнэ. Цахилах бїс нь цахилуурын задгай їзїїрийн потенциалаас ялгаатай потенциалтай байдаг дамжуулах утас, хийцийн элементийг дайран огтлох ёсгїй. 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй гал хамгаалуур 1.7.25. 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй гал хамгаалуурыг энэ зїйлд заасан зарчимаар турших нь зїйтэй. Їїнд: 1. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр гал хамгаалагчийн суурийн тусгаарлагыг турших. Туршилтын хїчдэлийг хїснэгт 1.7.26-д зааснаар тогтооно. Нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їйлчлэх хугацаа 1 минут байвал зохино. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр гал хамгаалагчийн суурийн тусгаарлагын туршилтыг ячейкны шинийн тусгаарлагын туршилттай хамтад нь гїйцэтгэх нь зїйтэй. 2. Гїйдэл хязгаарлах резистор, гал хамгаалуурын хайламтгай тавилын бїтэн байдал ба тєслийн єгєгдєлтэй зохицох байдлыг шалгах. Гїйдэл хязгаарлах резистор, хайламтгай тавил нь тєслийн єгєгдєлтэй зохицуулан тохируулагдсан байх ёстой. Кварцын элстэй гал хамгаалуурт хайламтгай тавилын бїтэн байдлыг нэмж шалгавал зохино. Нэвтрэх тусгаарлагч ба оруулга 1.7.26. Нэвтрэх тусгаарлагч ба оруулгыг энэ зїйлд заасан хэмжээнд турших нь зїйтэй. Їїнд: 1. Тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих. Хэмжилтийг 1-2,5 кВ-ын хїчдэлээр мегаомметрээр цаас-тосон тусгаарлага бїхий оруулга бїрт хэмжилтийг гїйцэтгэнэ. Оруулгын сїїлчийн ялтас ба хэмжилтийн тусгаарлагын эсэргїїцлийг холбох цєнтэй харьцуулж хэмжих нь зїйтэй. Тусгаарлагын эсэргїїцэл 1000 МОм-оос багагїй байх ёстой. 2. Диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенсийг хэмжих. Туршилтыг цаас-тосон ба бакелит тусгаарлагатай, дотоод їндсэн тосны саадтай нэвтлэх тусгаарлага ба оруулганд гїйцэтгэнэ. Нэвтрэх тусгаарлагч ба оруулгуудын диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенс нь хїснэгт 1.7.34-д їзїїлсэн утгаас хэтрэхгїй байх ёстой. Потенциаметрийн тєхєєрємж рїї тусгай гаралт бїхий нэвтрэх тусгаарлагч, оруулгуудад хэмжилтийн конденсаторын тусгаарлага ба їндсэн тусгаарлагын диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенсийн хэмжилтийг гїйцэтгэнэ. Нэгэн зэрэг багтаамжийн хэмжилтийг явуулах нь зїйтэй. Хэмжилтийн конденсаторын болон їндсэн тусгаарлагын диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенсаар гологдлын нормыг тогтооно. Хїснэгт 1.7.34. +20°С температуртай їед нэвтрэх тусгаарлагч, хэмжилтийн конденсаторын оруулгын тусгаарлага ба їндсэн тусгаарлагын диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенсийн зєвшєєрєгдєх хамгийн их утга Їндсэн тусгаарлагын тєрєл ба туршилтын объектийн нэр Тосон дїїргэлттэй оруулга ба нэвтрэх тусгаарлагчийн тусгаарлага: Тосон саадтай: Цаас-тосон*: Бакелит тусгаарлагатай нэвтрэх тусгаарлага ба оруулга (тїїнээс тосон дїїргэлттэй.) Диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенс, %, Оруулгын хэвийн хїчдэл, кВ 3-15 20-35 60-110 150-220 330 500 - 3,0 - 2,0 1,0 2,0 0,8 1,0 0,7 1,0 0,5 3,0 3,0 2,0 - - - *Їндсэн тусгаарлагын хэмжилтээс гадна гурван залгуурт оруулганд тохируулагч ороомгоос гарсан тусгаарлагын хяналтыг гїйцэтгэх ёстой. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 82
  • 87. БД 43-101-03 Тусгаарлагын сїїлчийн їе болох ялтаснаас хэмжилтийн гаралттай (диэлектрик алдагдалын єнцгийн хэмжилтэнд зориулсан) байдаг оруулганд энэ тусгаарлагын диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенсийг хэмжихийг зєвшєєрдєг. Диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенсийг хэмжилтийг 3 кВ хїчдэлтэй байхад гїйцэтгэнэ. Нэвтрэх тусгаарлагч, оруулгын тусгаарлагын цаас-тосон ороолтын сїїлчийн їеїїдийн тєлєвийг їнэлэхийн тулд диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенсийн туршилгын дундаж утгыг авч їзэж болно: Тухайлбал, 110-115 кВ-ын оруулганд 3%, 220 кВ-ын оруулганд 2% байх ба 330-500 кВын оруулгын хувьд їндсэн тусгаарлагчийн зориулалтаар авсан диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенсийн хязгаарын утга байх ёстой. 3. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр турших. Туршилтыг 35 кВ хїртэл хїчдэлтэй нэвтрэх тусгаарлагч ба оруулга бїрт заавал гїйцэтгэх ёстой. Хуваарилах байгууламжинд тосон таслуурыг тавьсаны дараа буюу тусдаа туршигдах нєхцєлд нэвтрэх тусгаарлагч ба оруулга бїрийн туршилтын хїчдэлийг хїснэгт 1.7.35-д їзїїлсэнээр авна. Хїснэгт 1.7.35 Нэвтрэх тусгаарлагч ба оруулгын їйлдвэрийн давтамжтай туршилтын хїчдэл Туршилтын хїчдэл, кВ Хэвийн хїчдэл, кВ 3 6 10 15 20 35 Тусдаа туршигдах керамик тусгаарлагч 25 32 42 57 68 100 Їндсэн керамик буюу шингэн тусгаарлагатай нэвтрэх тусгаарлагч ба оруулга 24 32 42 55 65 95 Їндсэн бакелит тусгаарлагатай нэвтрэх тусгаарлагч ба оруулга 21,6 28,8 37,5 49,5 58,5 85,5 Хїчний трансформаторын оруулгын туршилтыг тїїний ороомгийн туршилттай хамт хїчний трансформаторын харгалзах нормоор (хїснэгт 1.7.11-ийг їзэх) гїйцэтгэвэл зохино. Цаас-тосон, шингэн, їндсэн керамик тусгаарлагатай нэвтрэх тусгаарлагч ба оруулгад нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їргэлжлэх хугацаа 1 минут, харин бакелит болон бусад хатуу органик материалан їндсэн тусгаарлагатайд 5 минут байвал зохино. Трансформаторын ороомгуудтай хамтдаа туршигддаг оруулганд нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їйлчлэх хугацаа 1 минут байх ёстой. Энэ нєхцєлд тосон дотор хэсэгчилсэн цахилалт, бїрхэх, гулсах, нэвтрэх цахилалт, хийн ялгаралт, тїїнчлэн туршсаны дараа тусгаарлаганд халсан газар ажиглагдахгїй байвал туршилтыг даасан гэж тооцно. 4. Оруулгын нягтралын чанарыг шалгах. Цаас-тосон тусгаарлага бїхий 110-500 кВ хїчдэлтэй тосон дїїргэлттэй битїїмжлээгїй оруулга бїрийн хувьд тэдгээрт тосны илїїдэл 98 кПа (1 кгс/см2 ) даралт їїсгэх замаар гїйцэтгэнэ. Туршилтын хугацаа 30 минут байх ёстой. Туршилтын їед тосны гоожилт ажиглагдахгїй байх ёстой. 5. Тосон дїїргэлттэй оруулгын трансформаторын тосыг турших. Оруулганд шинээр хийж байгаа тосыг 1.7.28-д зааснаар турших ёстой. Суурилуулсаны дараа тосыг хийж, 1-6-р зїйлд заасан ба хїснэгт 1.7.38-д їзїїлсэнээр туршилтыг явуулна. Харин 220 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй оруулгууд ба диэлектрик алдагдалын єндєрсгєсєн єнцгийн тангенстай байдаг оруулгын хувьд дээрх туршилтаас гадна тосны диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенсийн хэмжилтийг явуулах нь зїйтэй. Хэмжилтийн їзїїлэлтийн утга хїснэгт 1.7.38-д оруулсан єгєгдєєс муугїй байх ёстой. Харин диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенсийн утга нь хїснэгт 1.8.36-д їзїїлсэнээс ихгїй байх ёстой. Хїснэгт 1.7.36. +70°С температуртай їед тосон дїїргэлттэй оруулган дахь тосны диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенсийн зєвшєєрєгдєх хамгийн их утга. Оруулгын хийц БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ Диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенс, % (оруулгын хїчдэл, кВ ) 110-220 330-500 Т-750 маркийн Бусад маркийн Т-750 маркийн Бусад маркийн тос тос тос тос 83
  • 88. БД 43-101-03 Тосны саадтай Цаас-тосон: битїїмжгїй: битїїмжтэй: - 7 - 7 5 5 7 7 3 3 5 5 Дїїжин ба тулгуур (суурь)-ын шаазан тусгаарлагч 1.7.27. Дїїжин ба тулгуурын шаазан тусгаарлагчуудыг энэ зїйлд заасан хэмжээнд турших ёстой. Тулгуурын шилбэн тусгаарлагчуудыг їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр заавал турших шаардлагагїй. Цахилгааны туршилтыг дїїжин маягийн шилэн тусгаарлагчийн хувьд хийхгїй байж болно. Тэдгээрийн тєлєв-байдлын хяналтыг гадна їзлэг хийх замаар гїйцэтгэнэ. 1. Дїїжин ба олон элемент бїхий тусгаарлагчийн тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих. Зєвхєн орчны агаарын температур нэмэх байх їед 2,5 кВ-ын хїчдэлтэй мегаомметрээр гїйцэтгэнэ. Цахилгаан дамжуулах шугам ба хуваарилах байгууламжинд тавихын ємнє тусгаарлагч бїрийг нэг бїрчлэн шууд шалгана. Шилбэт тусгаарлагчийн элемент бїрийг болон дїїжин тусгаарлагч бїрийн тусгаарлагын эсэргїїцэл 300 МОм-оос багагїй байх ёстой. 2. Їйлдвэрийн давтамжтай хїчдэлээр турших: а) олон элемент бїхий суурийн тулгуурын тусгаарлагч. Гадна, дотор байгууламжид тавих эдгээр тусгаарлагчийн туршилтын хїчдэлийн утгыг хїснэгт 1.7.37-д їзїїлэв. Нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їргэлжлэх хугацаа 1 минут байх ёстой. Хїснэгт 1.7.37. Нэг элемент бїхий суурийн тулгууран тусгаарлагчийн туршилтын хїчдэл, кВ Туршигдах тусгаарлага Тусдаа туршигдах тусгаарлагч Шин ба аппаратын хэлхээнд тавигдах тусгаарлагч Туршилтын хїчдэл, кВ, (цахилгаан тєхєєрємжийн хэвийн хїчдэлийн їед, кВ) 3 6 10 15 20 35 25 32 42 57 68 100 24 32 42 55 65 95 б) олон элемент бїхий тулгуурын ба дїїжин тусгаарлагч. Шинээр тавигдаж буй шилбэт ба дїїжин тусгаарлагчийг тусгаарлах элемент бїрт тааруулан 50 кВ хїчдэлээр турших нь зїйтэй. Тусгаарлагчийн нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їргэлжлэх хугацаа нь хатуу органик материалаар хийсэн їндсэн тусгаарлагчийн хувьд 5 минут, керамик тусгаарлагчийн хувьд 1 минут байвал зохино. Трансформаторын тос 1.7.28. Трансформаторын масло, тосыг тїїний угсрах байранд нь энэ зїйлд заасан хэмжээнд турших нь зїйтэй. Їїнд: 1. Тоноглолд хийхийн ємнєх тосны шинжилгээ. Їйлдвэрээс нийлїїлсэн трансформаторын шинэ тосыг тоноглолд хийхээс ємнє 3-р зїйлийн заалтаас гадна хїснэгт 1.7.38-д їзїїлсэн єгєгдлєєр нэг удаагийн туршилт хийх ёстой. Туршилтын їед гарсан їзїїлэлтийн утгууд нь хїснэгт 1.7.38-д їзїїлсэнээс муугїй байх ёстой. Хїснэгт 1.8.38-д заагаагїй техникийн нєхцєлєєр бэлтгэсэн масло, тос нь мєн адил їзїїлэлтээр туршигдах ёстой боловч туршилтын нормыг эдгээр тосны техникийн нєхцєлтэй тохирч байхаар авах нь зїйтэй. 2. Аппаратаас тосыг хольж тогтонги байдалд авч турших. Тєрєл бїрийн маркийн тохирох шинэ тосны холимогийг аппаратанд хийх їед холигдолтын харьцааны тогтонги байдлыг шалгах нь зїйтэй. Энэ їед холимогийн тогтонги байдал хамгийн бага тогтонгитой нэгэн тєрлийн тосны тогтонгиос муугїй байх ёстой. Тосны холимогийн тогтонги байдлыг зєвхєн ингибированный, неингибированный тосны холимог байх тохиолдолд шалгах нь зїйтэй. Хїснэгт 1.8.38 Трансформаторын тосны чанарын їзїїлэлтийн утгын зєвшєєрєгдєх хязгаар Тоноглолд хийхээс ємнєх шинэ хуурай тос БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 84 Тоноглолд хийсний дараах тос
  • 89. БД 43-101-03 Масло, тосны чанарын їзїїлэлт 1. Тусгаарлагч ба трансформаторт зориулсан, стандарт саванд тодорхойлогдох тосны цахилгаан бэх бат, хїчдэлийн утганд, кВ: 15-аас дээш 35 кВ хїртэл 2. Механик холимогийн агуулга 3.Таслуур, трансформатор дахь жинлэсэн нїїрсний агууламж 4. 1 гр тосон дахь хїчлийн тоо, мг КОН 30 35 45 55 30 35 45 - 30 35 45 55 0,02 0,02 0,03 5. Усан татацын урвал 135 150 6. Дєлжих температур, °С-ээс доошгїй 7. Кинематик зуурамтгай чанар, 1×10-6 м 2/с, багагїй: 28 20°С їед 9,0 9,0 50°С їед -45 -45 8. Царцах температур, °С, ихгїй 9. Натрийн сорьц, балл, ихгїй 1 1 10. Тунгалагжилт, +5°С-д 11. Исэлдэлтийн эсрэг ерєнхий тогтонги исэлдсэний дараах тундасын хэмжээ, %, ихгїй 0.01 їгїй исэлдсэн тосны хїчлийн тоо, мг, КОН, 1 гр тосонд ихгїй 0,1 0,1 2 12. Диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенс, %, ихгїй 0,2 0,2 20°С їед 1,5 2,0 70°С їед 90°С їед 2 Тосон дїїргэлттэй оруулган дахь тосны диэлектрик алдагдалын 25 25 30 30 40 40 55 50 50 харахад байхгїй. байхгїй 25 30 40 50 50 0,02 0,03 0,0 1 нейтраль (саармаг) 135 135 135 150 135 135 0,01 0,02 30 9,0 9,0 - - - - -45 1 -53 1 Тунгалаг - - - 0,03 0,03 їгїй 0,03 - - - - 0,05 0,7 1,5 0,3 0,5 0,4 2,0 - 0,4 2,5 - 0,1 1,0 2,0 0,5 0,7 єнцгийн тангенсын норм. 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй цахилгаан аппарат, хоёрдогч хэлхээ, цахилгаан дамжуулагч 1.7.29. Цахилгаан аппарат, хоёрдогч хэлхээ, хамгаалалтын схем, удирдлага, дохиолол, хэмжилтийг энэ зїйлд заасан хэмжээнд турших ёстой. Хуваарилах пунктээс цахилгаан хэрэглэгч хїртэлх 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй цахилгаан дамжуулагч болон дамжуулах утасыг энэ зїйлийн 1-д зааснаар туршина. Їїнд: 1. Тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих. Тусгаарлагын эсэргїїцэл нь хїснэгт 1.7.39-д їзїїлсэн хэмжээнээс багагїй байх ёстой. 2. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр турших. Бїх холбогч аппаратууд (автомат салгавч, соронзон залгуур, контактор, реле, багаж) хэмжилт, дохиолол, удирдлага, хамгаалалтын схемийн хоёрдогч хэлхээний туршилтын хїчдэл 1 кВ байвал зохино. Нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їргэлжлэх хугацаа 1 минут байх ёстой. 3. Хамгийн их, хамгийн бага, їл хамаарах автомат салгавчийн їйлчлэлийг шалгах. 200 А ба тїїнээс дээш хэвийн гїйдэлтэй автомат салгагчын хувьд гїйцэтгэнэ. Салгавчийн їйлчлэх хязгаар їйлдвэрийн дагалдах єгєгдєлтэй тохирч байх ёстой. 4. Удирдлагын (оператив) гїйдлийн хэвийн ба бууруулсан хїчдэлд контактор, автомат салгагчийн ажиллагааг шалгах. Олон удаагийн залгалт, салгалтаар контактор, автомат салгагчийг туршихад хийгдэх їйлдлийн тоо, хїчдэлийн утгыг хїснэгт 1.7.40-д їзїїлэв. 5. Релейны аппаратурыг шалгах. Реле хамгаалалт, удирдлага, автоматик, дохиолол, бусад тєхєєрємжийг хїчинтэй їйлчилж буй бусад зааврын дагуу шалгах нь зїйтэй. Ажлын тавил дээрх релений ажиллах хязгаар тооцооны єгєгдєлтэй тохирч байх ёстой. Хїснэгт 1.7.39 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй цахилгаан дамжуулагч, хоёрдогч хэлхээ, аппаратуудын тусгаарлагын эсэргїїцлийн зєвшєєрєгдєх хамгийн бага хэмжээ Туршигдах объект БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ Мегаомметр ийн хїчдэл, В 85 Тусгаарлагын эсэргїїцэл, МОм Тайлбар
  • 90. БД 43-101-03 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй цахилгаан тєхєєрємжинд тавигдах дохиолол, хэмжилт, хамгаалалт, удирдлагын хоёрдогч хэлхээ г.м. Удирдлагын самбар дахь хїчдэлийн хэлхээний ба оператив гїйдлийн шин. Хуурай салгуур, таслуурын дамжуургын тэжээлийн хэлхээ ба хоёрдогч хэлхээ тус бїрийн холболт 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй тєхєєрємжийн релейны контакторын схем дахь дохиолол, хамгаалалт, удирдлагын хоёрдогч хэлхээ Удирдлага, тохируулгын системийн авалцаагїй схемийн хэлхээ, тїїнчлэн элементїїдтэй холбогдох хэлхээ Гїйдлийн гол хэлхээнд холбогдсон, 1,1 кВ хїртэл хїчдэлтэй тогтмол гїйдлийн машины єдєєлт ба хамгаалалт, удирдлагын хэлхээ Хїчний ба гэрэлтїїлгийн цахилгаан дамжуулагч ба дамжуулах утас 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй гїйдэл дамжулагчууд, самбар, хуваарилах байгууламж 500-1000 10 500-1000 1 500-1000 Хэлхээ салангид тасархай байхад туршилтыг гїйцэтгэнэ. Холбогдох бїх аппарат (дамжуургын ороомог контактор, реле, багаж, гїйдэл, хїчдэлийн трансформаторын хоёрдогч ороомог г.м.) туршилтыг явуулна. 0,5 Холбогдох бїх аппаратуудтай (соронзон залгуур, контактор, реле, багаж г.м.) туршилтыг гїйцэтгэнэ. Їйлдвэрийн єгєгдєлєєр 500-1000 1000 500-1000 1 0,5 0,5 - Гэрэлтїїлэгчийн их биед нойлын утас холбоотой байхад чийдэнг эрэгдэхээс ємнє гэрэлтїїлгийн дамжуулагч, дамжуулах утсанд туршина. Газар ба дамжуулагчийн хоорондох тусгаарлагыг хэмжинэ. Хуваарилах байгууламжийн секц бїрт туршилтыг гїйцэтгэнэ. Хїснэгт 1.7.40 Олон удаагийн залгалт, салгалтаар автомат салгавч, контакторуудыг турших Їйлдэл Залгалт Залгалт, салгалт Салгалт Удирдлагын (оператив) гїйдлийн хїчдэл, % (хэвийн) 90 100 80 Їйлдлийн тоо 5 5 10 6. Удирдлагын гїйдлийн янз бїрийн утганд бїрэн цуглуулсан схемийн зєв ажиллагааг шалгах. Схемийн бїх элементїїд нь хїснэгт 1.7.41-д їзїїлсэн оператив гїйдлийн янз бїрийн утганд найдвартай ажиллах ёстой. Хїснэгт 1.7.41. Схемийн хэвийн ажиллагааг хангах ёстой удирдлагын гїйдэлд харгалзах хїчдэл Туршигдах объект Оператив гїйдлийн хїчдэл, % хэвийн 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй тєхєєрємжийн 80, 100 дохиолол, хамгаалалтын схемїїд 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй тєхєєрємжийн удирдлагын схем: залгалтаар турших 90, 100 салгалтаар турших 80, 100 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй тєхєєрємжийн 90, 100 реле-контакторын схем Логик элемент дээр хийгдэх авалцаагїй схем БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 85, 100, 100 86 Тайлбар Товчлуурын энгийн схем бїхий соронзон залгуурыг буурах хїчдэлд ажиллагааг шалгахгїй байж болно Тэжээлийн блокийн оролтонд хїчдэлийг хэмжинэ.
  • 91. БД 43-101-03 Аккумляторын батерей 1.7.30. Угсарч дууссан аккумуляторын батерейг энэ зїйлд заасан хэмжээнд турших нь зїйтэй. Тухайлбал, 1. Тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих. Хэмжилтийг вольтметрээр гїйцэтгэнэ. (вольтметрийн дотоод эсэргїїцэл нарийн мэдэгдэж байх ба нарийвчлалын ангилал 1-ээс доошгїй байх ёстой.) Бїрэн ачаалал авсан їед батарейн хїчдэлийг тїїний хавчаар (шон) бїрийн хооронд ба хавчаар бїрийг газартай харьцуулж, хїчдэлийг хэмжсэн байх ёстой. Тусгаарлагын эсэргїїцэл, Rx-ийг дараах томъёогоор бодож олно. æ U  ö R X  =  R  ç - 1 ÷ q ç ÷ U 1  + U 2  è ø Энд :  R  - вольтметрийн дотоод эсэргїїцэл.  U -батерейн шон дээрх хїчдэл;  U  ,  U 2 -эерэг q  1  шон, газарын хооронд ба сєрєг шон, газар хоёрын хоорондох хїчдэл. Батерейн тусгаарлагын эсэргїїцэл нь доор заасан хэмжээнээс багагїй байх ёстой: Хэвийн хїчдэл, В 24 48 110 220 Эсэргїїцэл, кОм 14 25 50 100 2. Хэвшїїлсэн аккумуляторын батерейн багтаамжийг шалгах. Бїрэн цэнэглэсэн аккумуляторын батерейг 3 буюу 10 цагийн горимд харгалзах гїйдлээр цэнэг алдуулна. Аккумуляторын батерейн багтаамж +25°С-ын температурт шилжїїлсэнээр їйлдвэрийн єгєгдєлтэй тохирч байх ёстой. 3. Электролитийн температурын нягтыг шалгах. Батерейг цэнэглэсэн ба цэнэг алдуулсаны эцэст электролит дахь элемент бїрийн температур ба уусмалын нягт нь їйлдвэрийн єгєгдєлтэй тохирч байх ёстой. Электролит (цахилгаан уусмал)-ийн температур цэнэглэгдэх їед +40°С-ээс дээшгїй байх ёстой. 4. Электролитийн химийн шинжилгээ. Хїчлийн аккуммуляторын батерейнд электролит хийхдээ А сортын (УСТ-667-73) аккумуляторын зориулалттай хїхрийн хїчил, нэрмэл усыг (УСТ6709-72) бэлтгэсэн байх ёстой. Хутгасан электролит доторх ууршихгїй (дэгдэхгїй) їлдэгдэл ба холимогийн агууламж нь доорх нормчилсан утгаас хэтрэхгїй байх ёстой. Тунгалагжилт Колориметрийн тодорхойлолтоор єгсєн єнгє, мл 20°С температуртай їеийн нягт, т/м3 Агууламж, %: Моногидрат Тємєр Хїнцэл Марганц Азотын исэл Ууршихгїй їлдэгдэл,% Хїхэрт устєрєгчєєр суусан металлын урвал Марганц хїчлийн калиар сэргээсэн бодис Тунгалаг 0,6 1,18 24,8 0,006 0,00005 0,0005 0,00005 0,3 туршилт даах туршилт даах 5. Элементїїд дээрх хїчдэлийг хэмжих. Цэнэг алдуулсаны дараа элементїїд дээр їлдэх хїчдэл нь бусад элементийн дундаж хїчдэлээс 1-1,5 % -оос ихгїй ялгаатай байх ёстой. Харин бусад элементийн тоо нь батерейн дахь тэдгээрийн ерєнхий тооны 5%-оос ихгїй байх ёстой. Газардуулгын тєхєєрємж 1.7.31. Газардуулгын тєхєєрмжийг бїлгийн энэхїї зїйлийн хэмжээнд турших ёстой. 1. Газардуулгын тєхєєрємжийн элементїїдийг шалгах. Їзлэг хийх бололцоотой бїхий л хязгаарт газардуулгын тєхєєрємжийн элементїїдийг їзэх замаар гїйцэтгэнэ. Газардуулгын тєхєєрємжийн элементїїдийн дамжууламж, хєндлєн огтлол нь тєслийн єгєгдєл ба энэхїї дїрмийн шаардлагатай зохицож байх ёстой. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 87
  • 92. БД 43-101-03 2. Газардуулгын элемент ба газардуурын хоорондох хэлхээг шалгах. Холболт, холбоос, тэглэлт, газардуулгын дамжуулагч, газардуурын бєх бат, бїтэн байдал, огтлолыг шалгана. Хїрээ газардуулгатай холбогдох аппаратууд, газардуулгын дамжуулагч, газардуурын ил харагдах хэсэгт гэмтэл, тасралт байх ёсгїй. Гагнаасны найдварыг алхаар цохиж шалгана. 3. 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй цахилгаан тєхєєрємжийн нэвт цохигдох гал хамгаалуурын тєлєвийг шалгах. Нэвт цохигдох гал хамгаалуур нь цахилгаан тєхєєрємжийн хэвийн хїчдэлд тохирсон, гэмтэлгїй байх ёстой. 4. Гїн газардуусан нейтральтай 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй цахилгаан тєхєєрємжийн фазнойль хэлхээг шалгах. Дараах аргуудын аль нэгээр шалгах ёстой, тухайлбал, тусгай багажийн тусламжтайгаар дамжуулагч буюу их биед нэг фазын богино залгалтын гїйдлийг шууд хэмжих; фаз-нойль гогцооны бїрэн эсэргїїцлийг хэмжиж, тїїний дараа нь нэг фазын богино залгалтын гїйдлийг тодорхойлох; Их бие буюу нойлын утсан дахь нэг фазын богино залгалтын гїйдэл нь энэхїї дїрмийн харгалзах бїлэгт авч їзсэн коэффициентийг тооцсон хамгаалалтын найдвартай ажиллагааг хангаж байх ёстой. 5. Газардуулгын тєхєєрємжийн эсэргїїцлийг хэмжих. Эсэргїїцлийн утга нь энэхїї дїрмийн харгалзах бїлгїїдэд авч їзсэн утгатай тохирч байх ёстой. Хїчний кабель шугам 1.7.32. 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй хїчний кабель шугамыг энэ зїйлийн 1, 2, 7, 13-д зааснаар, 1 кВ-оос дээш 35 кВ хїртэл хїчдэлтэйд энэ зїйлийн 1-3, 6, 7, 11, 13-д зааснаар, 110 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэйд энэ зїйлийн бїрэн хэмжээгээр турших ёстой. 1. Кабелийн бїтэн байдал ба утасны фазын дараалалыг шалгах. Холбож буй кабелийн бїтэн байдал ба утасны фазын тэмдэглээний давхцалыг шалгана. 2. Тусгаарлагын эсэргїїцлийг хэмжих. Хэмжилтийг 2,5 кВ-ын хїчдэлтэй мегаомметрээр гїйцэтгэнэ. 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй хїчний кабелийн тусгаарлагын эсэргїїцэл 0,5 МОм-оос багагїй байх ёстой. 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй хїчний кабелийн тусгаарлагын эсэргїїцлийг нормчлохгїй. Хэмжилтийг єндєрсгєсєн хїчдэлээр кабелийг туршихын ємнє нь ба туршсаны дараа нь гїйцэтгэнэ. 3. Тогтмол гїйдлийн єндєрсгєсєн хїчдэлээр турших. 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй хїчний кабелийг шулуутгасан (тогтмол) гїйдлийн єндєрсгєсєн хїчдэлээр турших нь зїйтэй. Туршилтын хїчдэлийн утга, нормчилсон туршилтын хїчдэлийн їйлчлэх хугацааг хїснэгт 1.7.42-д їзїїлэв. Хїснэгт 1.7.42. Хїчний кабелийн шулуутгасан (тогтмол) гїйдлийн туршилтын хїчдэл Кабелийн марк, тусгаарлага Цаасан КГТШ, КШЭ, КШВГ, КШВГЛ, КШБГД маркийн, резин Пластмасс 2 12 - Туршилтын хїчдэл, кВ (кабелийн ажлын хїчдэл, кВ) 3 6 10 20 35 110 18 36 60 100 175 300 6 12 15 - - - - - 220 450 - Туршилт їргэлжлэх хугацаа, мин 10 5 - 10 Шулуутгасан гїйдлийн єндєрсгєсєн хїчдэлээр турших явцад шїїрэлт (хэрмэл)-ийн гїйдлийн єєрчлєлтийн шинжид анхаарал хандуулбал зохино. Тогтоогдсон утга хїртэл єсгєхєд нэвт цохигдохгїй, гулсах цахилалтгїй, хэрмэл гїйдэлгїй байвал кабель туршилтыг даасан гэж їзэх нь зїйтэй. 4. Їйлдвэрийн давтамжтай єндєрсгєсєн хїчдэлээр турших. 110-220 кВ–ын шугаманд шулуутгасан гїйдлийн туршилтыг туршилтын хїчдлийн утгаар орлуулахыг зєвшєєрнє. Энэ нєхцєлд туршилтын хїчдэлийн утга нь 110-220 кВ-ын шугаманд газартай харьцангуй 130 кВ; 220-500 кВ-ын шугаманд газартай харьцангуй 288 кВ байх ба туршилтын хїчдэлийн їргэлжлэх нормчлогдсон хугацаа нь 5 минут байвал зохино. 5. Утасны актив эсэргїїцлийг тодорхойлох. Тооцоог 35 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлийн шугаманд гїйцэтгэнэ. Тухайлбал, 1 мм2 огтлол, 1 м урт, 20°С температурт шилжїїлсэн кабель шугамын утасны тогтмол гїйдэлд їзїїлэх актив эсэргїїцэл нь зэс утсанд 0,0179 Ом, хєнгєн цагаан утсанд 0,0294 Ом-оос ихгїй байх ёстой. 6. Утасны ажлын цахилгаан багтаамжийг тодорхойлох. Тооцоог 35 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлийн шугаманд гїйцэтгэнэ. Хувийн (нэгж) хэмжигдэхїїнд шилжїїлж хэмжсэн багтаамж нь їйлдвэрийн туршилтын дїнгээс 5%-оос илїїгїй ялгаатай байх ёстой. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 88
  • 93. БД 43-101-03 7. Кабелийн нэг утсаар гїйх гїйдлийн хуваарилалтыг хэмжих. Кабельд (фазын) гїйдлийн хуваарилалтын жигд биш байдал 10%-оос ихгїй байх ёстой. 8. Хэрмэл гїйдлийн хамгаалалтыг шалгах. Тавигдах катодын хамгаалалтын їйлчлэлийг шалгаж гїйцэтгэнэ. 9. Уусаагїй агаарын хэмжээг (нэвчїїлэх туршилт) турших. 110-220 кВ хїчдэлтэй, тосон дїїргэлттэй кабель шугаманд гїйцэтгэнэ. Тосон дахь шингээгїй, уусаагїй агаарын агууламж 0,1%оос ихгїй байх ёстой. 10. Тєгсгєлийн холбовч (муфт)-ын автомат халаагч ба тэжээх агрегатыг турших. 110220 кВ-ын хїчдэлтэй тосон дїїргэлттэй кабель шугаманд гїйцэтгэнэ. 11. Зэврэлтээс хамгаалах бїрхїїлийн тєлєвийг хянах. 110-220 кВ хїчдэлтэй, тосон дїїргэлттэй кабель шугамын ган хоолойд гїйцэтгэнэ. 12. Тосны тодорхойломжийг шалгах. 110-220 кВ-ын хїчдэлтэй тосон дїїргэлттэй кабель шугаманд гїйцэтгэнэ. Шугамын бїх элементїїдээс сорьц авч туршилтыг явуулах ёстой. Хэмжилтээр авсан С-220 маркийн тосны сорьц нь 3 хоногийн дараа хїснэгт 1.7.43-д їзїїлсэн шаардлагыг хангасан байх ёстой. Мєн хэмжилтээр єндєр ба нам даралтын шугамнаас авсан МН-3 маркийн тосны сорьц нь 5 хоногийн дараа хїснэгт 1.7.43-д їзїїлсэн шаардлагыг хангасан байх ёстой. 13. Газадуулгын эсэргїїцлийг хэмжих. Бїх хїчдэлийн шугамын тєгсгєлийн їзїїрлэлтэнд, харин 110-220 кВ шугамын хувьд тїїнээс гадна тэжээх пункт ба кабелийн худгийн металл хийцэд гїйцэтгэх ёстой. Хїснэгт 1.7.43 Кабель шугамын тосны чанарын їзїїлэлтийн хязгаарын утга Тосны їзїїлэлт Цахилгаан бєх бат, кВ/см, багагїй +100°С-ийн нєхцєл дэх диэлектрик алдагдалын єнцгийн тангенс, %, ихгїй Хїчлийн тоо, мг КОН/1 г тосонд, ихгїй Хийгїйжїїлэлт (дегазации)-ийн зэрэг, %, ихгїй Тосны ангилалд харгалзах тосны норм С-220 МН-3 180 180 0,005 0,008 0,02 0,5 0,02 1,0 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй цахилгаан дамжуулах агаарын шугам 1.7.33. Цахилгаан дамжуулах агаарын шугамыг энэ зїйлд заасан хэмжээнд турших нь зїйтэй. Їїнд: 1. Тусгаарлагчийг шалгах. Туршилтыг 1.7.27-ын дагуу гїйцэтгэнэ. 2. Дамжуулагчууд (дамжуулах утас)-ын холболтыг шалгах. Эсэргїїцэл буюу хїчдэлийн уналтыг хэмжих ба гадаад їзлэг хийх замаар гїйцэтгэнэ. Дамжуулах утасны шахмал (опрессовка) холболтыг дараах тохиолдолд гологдол гэж їзнэ, тухайлбал: · Ган зїрхэвч тэгш биш хэмтэй байрлах, · Геометр хэмжээ (шахандсан хэсгийн диаметр, урт) тухайн тєрлийн холбогч залгуурын угсралтын зааврын шаардлагатай зохицохгїй, · Залгуур ба холбогчийн гадаргуйд цав, їлэмж их зэврэлтийн мєр, механик гэмтэлтэй байх, · Залгавч (холбогч)-ын хэсэгт эсэргїїцэл буюу хїчдэлийн уналт мєн тийм урттай дамжуулагчийн хэсэг дахь (холбогчийнн 5-10%-д сонголт хийж тїївэр туршилтыг явуулах нєхцєлд) эсэргїїцэл буюу хїчдэлийн уналтаас 1,2 дахинаас их болсон байх, · Шахагдсан залгавчын муруйлт тїїний уртын 3 %-оос хэтэрэх, · Шахагдсан залгавчын ган зїрхэвч тэгшхэмгїй байрлах зэрэг болно. Дамжуулах утасны гагнамал холболтыг дараах тохиолдолд гологдол гэж їзнэ, тухайлбал, · Холбогдсон дамжуулах утасыг нугалах їед гагнаасны гэмтэл гарсан буюу дамжуулагчийн гадаад хэсэгт тїлэгдэл илэрэх, · Гагнаасны хэсэгт утасны диаметрийн 1/3 –аас их, 150-600 мм2 огтлолтой хєнгєн цагаан дамжуулах утсанд 6 мм-ээс их гїн нїх (ором) гарсан байх, БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 89
  • 94. БД 43-101-03 · Эсэргїїцэл буюу хїчдэлийн уналт мєн тийм урттай дамжуулагчийн хэсэг дахь эсэргїїцэл буюу хїчдэлийн уналтаас 1,2 дахинаас их байх, 3. Тулгуурын татлагын тросс, газардуулгын эсэргїїцлийг хэмжих. Хэмжилтийг бїлгийн 1.7.31-д зааснаар гїйцэтгэнэ. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 90
  • 95. БД 43-101-03 БЇЛЭГ 2. ЦАХИЛГААН ЭРЧИМ ХЇЧИЙГ ДАМЖУУЛАХ 2.1. ЦАХИЛГААН ДАМЖУУЛАХ УТАС Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт 2.1.1. Дїрмийн энэхїї бїлэгт хотын орон сууцны ба гэр хороолол, хашаа барилгын тайлбай, эзэмшил газар, албан байгууллага, їйлдвэрийн дэвсгэр газар, барилга байгууламжийн гадна, дотор талд гїйцэтгэх 1000 В хїртлэх хїчдэлтэй хувьсах ба тогтмол гїйдлийн хїчний, гэрэлтїїлгийн болон хоёрдогч хэлхээний угсралтын бїрээстэй утас, тїїнчлэн резин ба пластмасс тусгаарлагатай, металл, резин, хуванцар бїрээстэй 16 мм2 хїртлэх огтлолтой (хуяглаагїй, хїчний) кабель хамраагдана. Тусгаарлага (бїрээс)-гїй дамжуулах шугам нь барилгын дотор бол 2.2 бїлгийн, барилгын гадна бол 2.4 бїлгийн, 16 мм2-аас дээш огтлолтой бол 2.3 бїлгийн шаардлагыг тус тус хангаж байвал зохино. Шууд газарт тавигдах кабель шугамын угсаралтын шаардлагыг 2.3 бїлэгт, дамжуулах утсанд тавигдах бусад шаардлагыг 1.5, 3.4, 5.4, 5.5 бїлэгт тус тус їзэж болно. 2.1.2. Дїрмийн шаардлагын дагуу тавигдах бэхлэлт, хамгаалалтын бїтээц, эд анги бїхий дамжуулах утас, кабелийн бїрдлийг цахилгаан дамжуулагч (дамжуулах утас, проводник, wire) гэнэ. Цахилгаан утасыг дараах тєрлєєр ангилна. Їїнд; 1. Цахилгааны ил дамжуулах утас гэдэг нь барилгын хана, тааз, ферм, бусад барилга байгууламжийн элемент, тулгуурын гадаргуу дээр тавигдах утасыг хэлнэ. Ил дамжууах утас ба кабелийг хана тааз г.м.-ийн гадаргуу дээгїїр хэц утас, тросс, дамар тусгаарлагчид бэхлэх, эсвэл хоолойд, хайрцагт, зєєлєн металл гуурс (шланг, hose)-нд сївлэх, тавиур (лотки, tray)-т, цахилгаан техникийн зориулалттай хажаас хєвєєнд сунгах ба дїїжлэх аргаар тавидах ёстой. Ил дамжуулах утас нь байнгын, хєдєлгєєнтэй, зєєврийн байж болно. 2. Цахилгааны далд дамжуулах утас гэдэг нь барилга байгууламжийн хийцийн (хана, шал, суурь, хучилт) дотор, тїїнчлэн давхар хоорондын болон угсардаг шаланд тавигдах утсыг хэлнэ. Далд дамжуулах утас ба кабелийг хоолой, хайрцаг, зєєлєн металл дугтуй, гуурс, битїї суваг, барилгын хийцийн хєндий, дотор буюу шавардлагын доорх горив ба ховилд, тїїнчлэн барилгын цутгамал хийцийн дотор г.м. аргаар тавидах ёстой. Барилга, байшингийн гадна хана, дээвэр, саравчны доогуур, барилгын хооронд тулгуурт єлгєсєн (тус бїр нь нь 25 м-ээс илїїгїй урттай дєрвєн алсгалтаас ихгїй) буюу гудамж, замын хажуугаар татсан утсыг гаднах дамжуулах утас гэнэ. Гадны зориулалттай дамжуулах утас нь ил ба далд хийгдэж болно. Агаарын шугамнаас салбарлуулан дотор талын цахилгааны утастай холбогдох дамжуулагчийг, єєрєєр хэлбэл, барилга, байгууламжийн гадаргуу (хана, дээвэр г.м.) дээр бэхлэгдэх тусгаарлагчаас оруулгын тоноглолын хавчаар хїртэлх холбоосыг агаарын шугамын оруулга гэнэ. 2.1.3. Дамжуулах утас, кабель, тэдгээрийг багцаар нь бэхлэхэд зориулж, хана, таазан дээгїїр чанга татаж тогтоосон ган утсыг хэц буюу тогтоолго (бэхэлгээ)-ын утас гэнэ. Дамжуулах утас, кабель, тэдгээрийн багцыг бэхлэхэд зориулж, хана, таазны гадаргууд нягт суулгасан нарийн зурвасан тємєр (пластмасс) хийцийг тогтоолгын тууз гэнэ. Дамжуулах утас, кабель, тэдгээрийн БЇЛЭГ 2. ЦАХИЛГААН ЭРЧИМ ХЇЧИЙГ ДАМЖУУЛАХ 90
  • 96. БД 43-101-03 багцыг бэхлэхэд зориулж агаараар татсан ган утас буюу татлагыг тросон хэц буюу тогтоолгын хэц гэнэ. Дамжуулах утас буюу кабель тавих, тэдгээрийг механик гэмтлээс хамгаалах зориулалтай тэгш єнцєгт буюу єєр тєрлийн хэлбэрийн хєндий, хаалттай бїтээцийг хайрцаг гэнэ. Хайрцаг нь битїї буюу нээгддэг, нэлэнхїйдээ цул буюу сараалжин хана ба тагтай хийгдэх ёстой. Битїї харйцаг нь зєвхєн бїх талаасаа їргэлжилсэн ханатай, таглаагїй байж болно. Хайрцагийн барилгын дотор буюу гаднах тєхєєрємжинд хэрэглэхийг зєвшєєрнє. Дамжуулах утас ба кабелийг сунгаж тавихад зориулсан нэг ба хэд хэдэн давхарлагатай ил бїтээцийг тавиур гэнэ. Тавиур нь їл шатах материалаар цул, сараалжин хийцтэй хийгдэх ба тїїнд сунгасан утас ба кабелийг гадны механик гэмтлээс тусгайлан хамгаалах шаардлагагїй. Барилга, байгууламжийн їйлдвэрлэл явуулдаггїй дээврийн хєндийд байрлах їл шатах материалаар хийгдсэн барилгын даацын бїтээц болох ферм, хєндєл, дам нурууг цахилгаан утасны угсралтанд ашиглаж болно. Ерєнхий шаардлага 2.1.4. Цахилгаан дамжуулах утас, кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг хїрээлэх орчины температур, тавигдах арга зэргийг тооцсон бїлэг 1.3-ын заалтыг їндэслэн сонгоно. Дамжуулах утас, кабелийн гїйдэл дамжуулах судлын огтлол нь хїснэгт 2.1.1- єгєгдсєнєєс багагїй байвал зохино. Аваарийн цэнэглэгдэх гэрэлтїїлгийг тэжээж байгаа утасны судлын хєндлєн огтлолыг 6.5.12-6.5.14-ийг їндэслэн сонгоно. Харин газардуулгын буюу нойлын хамгаалалтын утсыг сонгохдоо бїлэг 1.6-ийн заалтыг иш їндэс болгох нь зїйтэй. 2.1.5. Ган болон бусад тєрлийн хоолой, ханцуйвч, хайрцаг, тавиур болон барилгын хийцийн битїї сувагт утас ба кабелийг сунгахдаа дараахи нєхцєл бїрдвэл (харилцан бие биеэ орлохоос бусад ) хамтад нь байрлуулахыг зєвшєєрнє. Тухайлбал, 1. бїх хэлхээ нь нэг тоноглол, агрегатын зориулалттай бол, 2. технологийн процессоор холбоотой хэд хэдэн машин, самбар, щит, пульт г.м.-ийн хїчний ба хяналтын хэлхээтэй бол, 3. нийлмэл гэрэлтїїлгийн тэжээлийн сїлжээний зориулалттай бол, 4. хоолой дахь утсны тоо нь 8-аас илїїгїй, нэгэн тєрлийн (ажлын ба аваарийн) гэрэлтїїлгийн хэд хэдэн бїлэгтэй хэлхээнээс бїрдэхээр бол, 5. 50 (42) В хїртэлх хїчдлийн гэрэлтїїлгийн хэлхээ нь тусгай тусгаарлах хоолойд сївлэгдэхээр бол 42 В-оос дээш хїчдэлийн хэлхээтэй хамтад нь байрлуулж болно. Хїснэгт 2.1.1. Цахилгаан дамжуулах утас ба кабелийн гїйдэл дамжуулах судлын хамгийн бага огтлол · · · · · Цахилгаан дамжуулах утас Ахуйн цахилгаан хэрэгслийг холбох шнїїр Їйлдвэрийн тєхєєрємжинд хэрэглэгдэх зєєврийн ба нїїдлийн цахилгаан хэрэгслийг холбох (зєєлєн) кабель Дамар (ролик)-т байнгын зориулалтаар бэхлэгдэх олон голчтой, хоёр судалтай мушгимал утас Байшин, барилгын дотор угсралтын байнгын зориулалтай тавигдах хамгаалалтгїй, тусгаарлагатай (бїрээстэй) утас:  ­  Суурь, дамар ба тросонд бэхлэгдэх:  ­  Хайрцаг, тэвш, тавиурт бэхлэгдэх: їїнээс: шурган хавчаарт холбогдох судалтай бол: гагнаасаар холбогдох: нэг судалтай бол гагнаасаар холбогдох: олон судалтай бол (уян)  ­  Тусгаарлагч дээр бэхлэгдэх: Гадна тавигдах хамгаалалтгїй, тусгаарлагатай (бїрээстэй) утас:  ­  Барилгын хана, бїтээц, тулгуурын тусгаарлагч дээр бэхлэгдэх:  ­  Агаарын шугамын оруулгын дамарт бэхлэгдэх: БЇЛЭГ 2. ЦАХИЛГААН ЭРЧИМ ХЇЧИЙГ ДАМЖУУЛАХ 91 Судлын огтлол мм 2 Зэс утас Хєнгєн цагаан 0.35 0.75 1.0 - 1.0 2.5 1.0 0.5 0.35 1.5 2.0 4.0 2.5 1.5 4.0 2.5
  • 97. БД 43-101-03 · · · Хоолой, металл ханцуйвч, гуурс, битїї хайрцаганд сївлэгдэх хамгаалалтай ба хамгаалалтгїй тусгаарлагатай кабель ба бїрээстэй утас Байнгын (хоолой ба металл ханцуйвчгїй) зориулалттай, хамгаалалттай, тусгаарлагаттай (бїрээстэй) утас ба кабель: - шурган хавчаарт холбогдох судалтай бол: - гагнаасаар холбогдох: нэг судалтай бол - гагнаасаар холбогдох: олон судалтай бол (уян): Битїї сувагт буюу (барилгын хийц ба шавардлага доорх) цутгамал дотор тавигдах хамгаалалттай ба хамгаалалтгїй утас, кабель 1.0 2.0 1.0 0.5 0.35 2.0 - 1.0 2.0 2.1.6. Нэг хоолой, ханцуйвч (уян хоолой, гуурс), хайрцаг, барилгын битїї сувагт харилцан бэлтгэл хэлхээнїїд, ажлын ба дїрвэлтийн аваарийн гэрэлтїїлгийн шугам, тїїнчлэн 42 В хїртэлх хїчдлийн хэлхээг 42 В-оос дээш хїчдэлтэй шугамтай (2.1.5-ын 5-р зїйл; 6.1.13-ын 1-р зїйлээс бусад тохиолдолд) хамтад нь байрлуулахыг хориглоно. Эдгээр хэлхээг дагуудаа їл шатах материал (галд тэсвэртэй чадвар нь 0,25 цагаас багагїй)-аар хийсэн хаалт бїхий тусдаа хайрцаг буюу тавиурт байрлуулж болно. Аваар (дїрвэлт)-ийн ба ажлын гэрэлтїїлгийн хэлхээг швеллер ба єнцєг тємрийн хоёр талаар сунгаж тавина. Їйлдвэрийн ба цахилгааны байрны кабелийн байгууламж дахь дамжуулах утас ба кабелийн бїрхїїл нь шатдаггїй буюу шаталт муутай материалаар хийсэн байвал зохино. Харин хамгаалалтгїй утасны тусгаарлагыг зєвхєн шатдаггїй ба шаталт муутай материалаар хийх нь зїйтэй. 2.1.7. Хувьсах болон шулуутгамал гїйдэл дамжих нєхцєлд фазын буюу нойлын (шууд ба урвуу) утсыг ган буюу ган бїрхїїл бїхий тусгаарлагатай нэг ерєнхий хоолойд байрлуулах ёстой. Хэрэв дамжуулагч дахь ачааллын їргэлжлэх гїйдэл нь 25 А-аас хэтрэхгїй бол фазын буюу нойлын ажлын утсыг ган буюу ган бїрхїїл бїхий тусгааарлагатай хоолойд тусд нь байрлуулж болно. Ган хоолой, уян тємєрлєг ханцуйвч, битїї сувагт тавигдах утас ба кабелийг солих боломжтой хийвэл зохино. Барилга байгууламжин дахь дамжуулах утас ба кабель сунгах зориулалттай бїтээцийн элемент дэх хаалттай суваг, хєндий нь шатдаггїй (їл шатах) материалаар хийгдэх ёстой. 2.1.8. Цахилгаан утас ба кабелийн салбарлага, холболтыг шахуурга, гагнуур, гагнаас буюу боолтон хавчаар зэргийг ашиглан мєрдєгдєж байгаа “Цахилгаан техникийн ажил БНбД 3 05.06.90ийн дагуу гїйцэтгэх ёстой. Дамжуулах утас ба кабелийн салбарлага, холболтыг хийхдээ залгалтын судлыг дахин хийж болзошгїй байдлыг тооцож, нєєцтэй тайрахаас гадна їзлэг, засвар хийх боломжтой байвал зохино. Дамжуулах, утас кабелийн залгаасыг таталтын механик хїчээр туршихгїй, харин утас ба кабелийн холболт, салбарлалтын залгаас хийгдэх утсын судлын тусгаарлага (бїрээс) нь тухайн утас ба кабелийн тусгаарлагатай ижил буюу дїйцэхїйц байвал зохино. 2.1.9. Агаарын шугамын тусгаарлах шон дээр байрлах дамжуулах утаснаас бусад тохиолдолд кабель ба утасны залгаас ба салбарлагыг холболт ба салбарлагын хайрцаг, тусгаарлага бїхий корпус дахь холболтын ба салбарлагын хавчаар, барилгын тусгай хийцийн нїх, цахилгаан тєхєєрємж, машин, аппаратын арьсны дотор хийж гїйцэтгэх ёстой. Тусг