Your SlideShare is downloading. ×

21505992 bd-43-101-04-121224224458-phpapp01

2,073

Published on

0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
2,073
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
502
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. БАРИЛГЫН НОРМАТИВ БАРИМТ БИЧГИЙН ТОГТОЛЦОО М Монгол улсын барилгын норм ба дїрэм МОНГОЛ УЛСЫН ЦАХИЛГААН ТОНОГ ТЄХЄЄРЄМЖИЙН БАЙГУУЛАМЖИЙН ДЇРЭМ БД 43-101-03 THE MONGOLIAN REGULATIONS FOR DESIGN AND MAINTENANCE OF ELECTRICAL INSTALLATIONS Албан ёсны хэвлэл Монгол Улсын Дэд Бїтцийн Хєгжлийн Яам УЛААНБААТАР ХОТ, 2003
  • 2. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм Ємнєх їг Монгол улс зах зээлийн эдийн засагт шилжсэн, шинжлэх ухаан, технологийн хєгжлийн їр дїнд тєрєл бїрийн цахилгаан тоног тєхєєрємж орж ирэх болсон, урьд ємнє мєрдєж байсан єєрийн гэх дїрэмгїй байсан зэрэг нь цаашид цахилгаан эрчим хїчний барилга байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын ажлыг олон улсын стандартын тївшинд хийхэд хїндрэл учрах боллоо. Иймээс Барилга, хот байгуулалт, нийтийн аж ахуйн газар (БХБНААГ), Тїлш эрчим хїчний удирдах ерєнхий газар (ТЭХЕГ)-ын захиалгаар ШУТИС, ТЭХЕГ, Дэд бїтцийн хяналтын алба, УБЦТС ХХК-ийн мэргэжлийн ажлын хэсэг ОХУ-ын “Правила устройства электроустановок” дїрэм, Америк, Шведийн цахилгаан байгууламжийн дїрэм, єєрийн орны байгаль цагуурын онцлог, ашиглаж байгаа болон цаашид ашиглагдах цахилгаан тоног тєхєєрємжийн техникийн баримт бичигт тулгуурлан “Монгол улсын цахилгаан тоног тєхєєрємжийн байгууламжийн дїрэм”-ийг боловсруулав. Энэхїї дїрмийг боловсруулахад инж. Ж.Доржпїрэв, Н.Сейл, Ж. Аюушжав, С.Жамъянжав, Б.Батбаатар, С.Цогтжав, Б.Бїжинлхам, Ц.Хасбаатар, Н.Тєрбат, С.Сїхтємєр, Б.Пїрэвсїрэн, Н.Пїрэвсїрэн, Н.Батчимэг нар дїрмийн анхны эхийг бэлтгэх, экспертиз хийхэд оролцож, їнэтэй шїїмж, зєвлєгєє єгсєнийг энэхїї дїрэмд тусгав. Энэхїї дїрмийн 1-р бїлгийг Ч.Зундуйсїрэн, Д.Балбар, Г.Дашдаваа, М.Хуягдорж, Ч.Наранцэцэг; 2-р бїлгийг Ч.Зундуйсїрэн, Д.Балбар, Г.Дашдаваа; 3-р бїлгийг Ч.Зундуйсїрэн, Д.Гягар; 4-р бїлгийг Минжїїр, Ч.Зундуйсїрэн; 5-р бїлгийг Ч.Зундуйсїрэн, Б.Болормаа, Н.Дашням; 6-р бїлгийг Ч.Зундуйсїрэн, Б.Болормаа, Д.Балбар; 7-р бїлгийг Д.Балбар, Ч.Зундуйсїрэн нар эмхтгэн боловсруулж, Ч.Зундуйсїрэн, Д.Балбар, Б.Наранбаатар нар хянан тохиов. Энэхїї “Монгол улсын цахилгаан тоног тєхєєрємжийн байгууламжийн дїрэм”-ийг Монгол улсын нутаг дэвсгэрт бїх тєрлийн цахилгаан станц, цахилгаан дамжуулах шугам, дэд єртєє, хуваарилах байгууламж, хїчний ба гэрэлтїїлгийн сїлжээ, тусгай зориулалтын цахилгаан тоног тєхєєрємжийн зураг боловсруулах, тэдгээрийг барьж байгуулахад ємчийн хэлбэр харгалзахгїйгээр цахилгаан эрчим хїчний барилга байгууламжийн зураг тєслийн ба барилга угсралтын байгууллагуууд нэгэн адил дагаж мєрдвєл зохино. Дэд Бїтцийн Сайдын 2003 оны 7 дугаар сарын … -ны … тоот тушаалаар батлаж, 2003 оны 7-р сарын … -ны єдрєєс эхлэж мєрдєхєєр шийдвэрлэв. “Монгол улсын цахилгаан тоног тєхєєрємжийн байгууламжийн дїрэм”-ийг Барилга, хот байгуулалт, нийтийн аж ахуйн газрын зєвшєєрєлгїй бїрэн буюу хэсэгчлэн олшруулж тараахыг хориглоно. 2
  • 3. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм ГАРЧИГ Ємнєх їг 2 БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 1.1. 1.2. ЕРЄНХИЙ ХЭСЭГ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн угсралтын ерєнхий заалт Цахилгаан тоног тєхєєрємжийг эрчим хїчний системд холбох Цахилгаан тоног тєхєєрємжийг ашиглалтанд єгєх ЦАХИЛГААН ХАНГАМЖ БА ЦАХИЛГААН ШУГАМ СЇЛЖЭЭ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Цахилгаан хангамжийн хэрэглэгчдийн зэрэглэл ба найдваржилтыг хангах Хїчдлийн тївшин ба тохируулга, хуурмаг чадлыг тэгштгэх нь 1.3. 20 23 29 31 33 33 33 35 36 36 ЦАХИЛГААН ЭРЧИМ ХЇЧИЙГ ТООЦОХ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Цахилгаан эрчим хїчний тооцооны хэрэгсэл тавих пункт Тооцооны тоолуурт тавих шаардлага Хэмжїїрийн транформатор хэрэглэж тооцоо хийх Тоолуур тавьж, залгалтын утсыг угсрах Техник-хяналтын тооцоо 1.6. 19 19 ЦАХИЛГААН АППАРАТ, ХЭРЭГСЭЛ БА ДАМЖУУЛАГЧИЙГ БОГИНО ЗАЛГАЛТЫН НЄХЦЄЛЄЄР СОНГОХ Хэрэглэх хїрээ Їндсэн шаардлага Аппарат хэрэгсэл, дамжуулагчийн сонгох їеийн богино залгалтын гїйдлийг тодорхойлох Богино залгааны гїйдлийн динамик хїчний їйлчлэх нєхцлєєр дамжуулагч, тусгаарлагчийг сонгох даацын бїтээцийг шалгах Богино залгалтын їеийн халалтын нєхцєлєєр дамжуулах утасыг сонгох 1.5. 16 16 17 18 ДАМЖУУЛАХ УТСЫГ СОНГОХ Хэрэглэх хїрээ Дамжуулах утасны огтлолыг халалтаар сонгох Резин ба пластмассан тусгаарлагатай кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Тос нэвчмэл цаасан тусгаарлагатай кабелийн зєвєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Бїрээсгїй утас ба шинийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Дамжуулах утасны огтлолыг хэмнэлттэй гїйдлийн нягтын аргаар сонгох Дамжуулагчийг титэмлэлт ба шуугианы нєхцєлєєр шалгах 1.4. 11 13 15 15 37 37 38 40 40 41 42 ГАЗАРДУУЛГА БА ЦАХИЛГААН АЮУЛГЇЙН АРГА ХЭМЖЭЭ Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт Нийтлэг шаардлага Газардуулах ба нойлтуулах шаардлагатай эд анги ба тэдгээрийн хэсэг 1 кВ-оос дээш хїчдлийн бїтэмжтэй газардуулсан саармагтай цахилгаан тєхєєрємж 1 кВ ба тїїнээс дээш хїчдлийн тусгаарласан саармагтай цахилгаан тоног 3 43 45 46 47
  • 4. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм тєхєєрємж 1 кВ хїртэлх хїчдэлийн гїн газардуулсан саармагтай цахилгаан тоног, тєхєєрємж 1 кВ хїртэл хїчдэлийн тусгаарласан саармагтай цахилгаан тєхєєрємж Хєрсний хувийн эсэргїїцэл ихтэй газрын цахилгаан тоноглол Газардуур (газардуулга) Газардуулгын ба нойлын хамгаалалтын дамжуулагч Газардуулах ба нойлын хамгаалалтын утсыг холбох Зєєврийн цахилгаан тоног, тєхєєрємж Нїїдлийн цахилгаан тєхєєрємж Зєєврийн цахилгаан хэрэгсэл 1.7. 49 50 50 51 51 52 54 54 55 55 ЦАХИЛГААН ХЇЛЭЭН АВАХ, ХЇЛЭЭЛГЭН ЄГЄХ ТУРШИЛТЫН НОРМ Ерєнхий заалт Синхрон генератор, компенсатор Тогтмол гїйдлийн машин Хувьсах гїйдлийн цахилгаан хєдєлгїїр Хїчний трансформатор, автотрансформатор, тосон реактор, газардуулсан нум унтраах реактор (нум унтраах ороомог) Хэмжїїрийн трансформатор Тосон таслуур Агаарын таслуур Ачаалал таслуур Хуурай салгуур, тусгаарлагч, богино холбуур Гадна ба дотор байрлуулах иж бїрдмэл хуваарилах байгууламж (ИБХБ, гадны ИБХБ) Агаарын хєргєлттэй иж бїрдмэл халхавчтай гїйдэл дамжуулагч ба шин дамжуулагч Цуглуулгын ба холболтын шин Гїйдэл хязгаарлах хуурай реактор Їйлдвэрийн зориулалттай статик хувиргуур Цаас-тосон конденсатор Вентилэн цахилуур Хоолойт цахилуур 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй гал хамгаалуур Нэвтрэх тусгаарлагч ба оруулга Дїїжин ба тулгуур (суурь)-ын шаазан тусгаарлагч Трансформаторын тос 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй цахилгаан аппарат, хоёрдогч хэлхээ, цахилгаан дамжуулагч Аккумляторын батерей Газардуулгын тєхєєрємж Хїчний кабель шугам 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй цахилгаан дамжуулах агаарын шугам 56 57 61 63 65 67 69 71 72 73 74 75 76 77 77 77 80 81 81 81 83 84 84 86 87 87 89 БЇЛЭГ 2. ЦАХИЛГААН ЭРЧИМ ХЇЧИЙГ ДАМЖУУЛАХ 2.1. ЦАХИЛГААН ДАМЖУУЛАХ УТАС Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Цахилгаан утас ба кабелийн сонголт, тэдгээрийг тавих аргууд Байрны доторх цахилгааны ил утас Байрны доторх цахилгааны далд утас Дээврийн хєндийн цахилгаан утас Гаднах зориулалттай цахилгаан утас Хот суурин газрын гэр хороолол ба гэрт хэрэглэх цахилгаан дамжуулах утас 4 90 91 92 96 97 97 97 98
  • 5. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм 2.2. 35 кВ ХЇРТЭЛХ ХЇЧДЭЛТЭЙ ГЇЙДЭЛ ДАМЖУУЛАХ ШИН Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй гїйдэл дамжуулагч 1 кВ, тїїнээс дээш хїчдэлтэй гїйдэл дамжуулагч (шин) 1 кВ, тїїнээс дээш хїчдэлтэй гїйдэл дамжуулах уян утас 2.3. 220 кВ ХЇРТЛЭХ ХЇЧДЭЛТЭЙ КАБЕЛЬ ШУГАМ Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Кабель тавих аргыг сонгох Кабелийг сонгох Кабелийн холболт ба їзїїрлэгээ Газардуулга Цахилгаан станц, дэд станц, хуваарилах байгууламжийн кабелийн аж ахуйд тавих тусгай шаардлага Кабель шугамыг газарт тавих Кабель шугамыг кабелийн блок, хоолой, тємєр-бетон тавиурт байрлуулах Кабель шугамыг кабелийн байгууламжинд тавих Кабель шугамыг їйлдвэрийн байранд тавих Кабель шугамыг усан доогуур тавих Кабель шугамыг тусгай байгууламжинд тавих 2.4. 102 103 104 105 107 107 108 109 112 113 117 117 118 1 кВ ХЇРТЭЛ ХЇЧДЭЛТЭЙ ЦАХИЛГААН ДАМЖУУЛАХ АГААРЫН ШУГАМ Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Тооцооны цаг уурын нєхцєл Цахилгааны утас ба арматур Тулгуур дээрх утасны байрлал Тусгаарлага (тусгаарлуур) Хэт хїчдэлийн хамгаалалт ба газардуулга Тулгуур ба шон Овор (габарит), огтлолцол ба ойртолт 2.5. 99 99 100 101 102 118 118 119 120 120 120 121 121 122 1 кВ-ООС ДЭЭШ ХЇЧДЭЛТЭЙ ЦАХИЛГААН ДАМЖУУЛАХ АГААРЫН ШУГАМ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Цаг уурын нєхцєл Утас ба аянга хамгаалалтын трос (хэц) Утас, хэцний байрлал, тэдгээрийн хоорондох зай Тусгаарлага Хэт хїчдлийн хамгаалалт ба газардуулга Арматур Тулгуур Агаарын шугам сууршилгїй, хїрэхэд хїндрэлтэй газраар єнгєрєх Агаарын шугамыг ой, таримал суулгац ба хагалсан газраар єнгєрїїлэх Агаарын шугам суурин газраар єнгєрєх Агаарын шугам єєр хоорондоо огтлолцох ба ойртох Агаарын шугам холбоо, дохиолол, радио нэвтрїїлэх байгууламжтай огтлолцох ба ойртох Агаарын шугам тємєр замтай ойртох ба огтлолцох Агаарын шугам нь автомашины замтай ойртох ба огтлолцох Агаарын шугам нь троллейбусны шугамтай ойртох ба огтлолцох Агаарын шугам гол, мєрєнтэй огтлолцох Агаарын шугам гїїрэн дээгїїр єнгєрєх 5 127 128 130 134 138 143 145 149 150 153 154 154 156 158 162 163 164 165 166
  • 6. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм Агаарын шугам нь хаалт, далангаар єнгєрєх Агаарын шугам газар дээрх болон газарт тавигдах шугам хоолой ба канатан замтай огтолцох ба ойртох Агаарын шугам газар доорх дамжуулах хоолойтой огтлолцох ба ойртох Агаарын шугам хєргєлтийн байгууламжинд ойртох Агаарын шугам нь тэсрэх ба галын аюултай байгууламжтай ойртох Агаарын шугам нь нисэх буудал (аэродром)-той ойртох 166 166 168 169 169 169 БЇЛЭГ 3. РЕЛЕ-ХАМГААЛАЛТ БА АВТОМАТИК 3.1. 1 кВ ХЇРТЛЭХ ХЇЧДЛИЙН ЦАХИЛГААН СЇЛЖЭЭНИЙ ХАМГААЛАЛТ Хамаарах хїрээ, тодорхойлолт Хамгаалалтын аппарат, хэрэгсэлд тавих шаардлагууд Хамгаалалтыг сонгох Хамгаалалтын аппаратыг байрлуулах 3.2. РЕЛЕ-ХАМГААЛАЛТ Хэрэглэх хїрээ Ерєнхий шаардлагууд Генераторын хїчдэлтэй цуглуулах шинд ажиллах турбогенераторын хамгаалалт (3) 6 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй єндєр талын ороомог бїхий трансформатор ба салаалгын реакторын хамгаалалт Генератор - трансформаторын блок (хослол)-ын хамгаалалт Тусгаарлагдмал саармагтай (3) 6-10 кВ-ын хїчдэлтэй сїлжээний агаарын ба кабель шугамын хамгаалалт 35 кВ-ын хїчдэлтэй, тусгаарлагдсан саармаг бїхий сїлжээний агаарын ба кабель шугамын хамгаалалт Шууд (бїтэмжтэй) газардсан саармагтай 110 кВ-оос дээш хїчдэлийн сїлжээний агаарын шугамын хамгаалалт Шинийн хамгаалалт ба тойруу, холболт, бїлэг дээрх таслуурын хамгаалалт Синхрон тэгштгїїр (компенсатор)-ийн хамгаалалт 3.3. 170 170 171 172 173 174 180 183 187 191 192 193 196 197 АВТОМАТИК БА ТЕЛЕМЕХАНИК Хэрэглээний хїрээ, ерєнхий шаардлагууд Автоматаар дахин залгах (АДЗ) Бэлтгэл тэжээл ба тєхєєрємжийг автоматаар залгах (БТбаТАЗ) Генераторуудыг залгах Єдєєлт, хїчдэл ба хуурмаг чадлын автомат тохируулга (ЄХ ба ХЧАТ) Давтамж ба бодит чадлын автомат тохируулга (ДБЧАТ) Тогтворжилт алдагдалтаас автоматаар сэргийлэх (ТААС) Асинхрон горимыг автоматаар арилгах (АГАА) Давтаж бууралтыг автоматаар хязгаарлах (ДБАХ) Хїчдэл бууралтыг автоматаар хязгаарлах (ХБАХ) Хїчдэл ихсэлтийн автоматаар хязгаарлах (ХИАХ) Тоноглолыг хэт ачааллаас автоматаар сэргийлэх (ТХААС) Телемеханикийн хэрэгсэл 3.4. 198 198 203 205 206 208 209 210 210 212 212 212 212 ХОЁРДОГЧ ХЭЛХЭЭ 214 БЇЛЭГ 4. ХУВААРИЛАХ БАЙГУУЛАМЖ БА ДЭД ЄРТЄЄ 4.1 ХУВЬСАХ ГЇЙДЛИЙН 1кВ ХЇРТЭЛХ БА ТОГТМОЛ ГЇЙДЛИЙН 1.5 кВ ХЇРТЭЛХ ХЇЧДЭЛИЙН ХУВААРИЛАХ БАЙГУУЛАМЖ 220 Хэрэглэгдэх хїрээ 6
  • 7. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм Ерєнхий шаардлага Багаж хэрэгсэл болон тєхєєрємжийг суурилуулах Шин, утас, кабель Хуваарилах байгууламжийн хийц Хуваарилах байгууламжийг цахилгааны байранд суурилуулах Хуваарилах байгууламжийг їйлдвэрлэлийн байранд суурилуулах Хуваарилах байгууламжийг гадаа ил суурилуулах 4.2. 1 кВ-ООС ДЭЭШ ХЇЧДЭЛТЭЙ ХУВААРИЛАХ БАЙГУУЛАМЖ БА ДЭД ЄРТЄЄ Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт Ерєнхий шаардлагууд Ил хуваарилах байгууламж Хаалттай хуваарилах байгууламж ба дэд єртєє Цехийн доторх трансформаторын дэд єртєє Тулгуур дээр тавигдах (агаарын) трансформаторын дэд єртєє Аянганы хэт хїчдэлээс хамгаалах Эргэлдэх цахилгаан машиныг аянгын хэт хїчдэлээс хамгаалах Дотоод хэт хїчдэлийн хамгаалалт Хийн шахуургын аж ахуй Тосны аж ахуй Хїчний трансформаторыг суурилуулах 4.3. 223 224 227 236 243 245 245 257 259 261 264 265 ХУВИРГАХ ДЭД ЄРТЄЄ БА БАЙГУУЛАМЖ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Хувиргагч агрегатын хамгаалат Тоноглолын байршил, хамгаалалтын арга хэмжээнїїд Хувиргуурын хєргєлт Халаалт, агааржуулалт ба усан хангамж Барилгын хэсэг 4.4. 220 220 221 221 221 222 222 270 270 271 272 274 275 275 АККУМУЛЯТОРЫН БАЙГУУЛАМЖ Хэрэглэх хїрээ Цахилгааны хэсэг Барилгын хэсэг Эрїїл ахуйн техникийн хэсэг 276 276 278 279 БЇЛЭГ 5. ЦАХИЛГААН ХЇЧНИЙ ТЄХЄЄРЄМЖ, ЦАХИЛГААНЫ БАЙР 5.1. ЦАХИЛГААН МАШИНЫ БАЙР Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Цахилгаан тоноглолыг байрлуулах ба суурилуулах Цахилгаан машины холхивчийн тосолгоо Салхилуур ба дулаалга Барилгын хэсэг 5.2. 281 281 281 283 284 284 ГЕНЕРАТОР БА СИНХРОН КОМПЕНСАТОР Хэрэглэх хїрээ Ерєнхий шаардлага Хєргєлт ба тосолгоо Єдєєлтийн систем Генератор, синхрон компенсаторыг байрлуулах ба суурилуулах 7 285 285 286 288 289
  • 8. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм 5.3 ЦАХИЛГААН ХЄДЄЛГЇЇР БА ТЇЇНИЙ СЭЛГЭН-ЗАЛГАЛТЫН АППАРАТ, ХЭРЭГСЭЛ Хэрэглэх хїрээ ба ерєнхий шаардлага Цахилгаан хєдєлгїїрийг сонгох Цахилгаан хєдєлгїїрийг тавих Сэлгэн-залгалтын аппарат, хэрэгсэл 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй синхрон ба асинхрон цахилгаан хєдєлгїїрийн хамгаалалт 1 кВ хїртлэх хїчдэлтэй цахилгаан хєдєлгїїрийн хамгаалалт 5.4. 297 297 298 299 300 300 ЛИФТНИЙ ЦАХИЛГААН ТОНОГЛОЛ Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Бїхээгний гїйдэл єгєх цахилгаан утас Машины байр (єрєє)-ын цахилгаан тоноглол ба хамгаалалт Гэрэлтїїлэг ба газардуулга Удирдлагын авалцаагїй аппарат, хэрэгслийг суурилуулах 5.6. 293 295 КРАНЫ ЦАХИЛГААН ТОНОГЛОЛ Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага 1 кВ хїртэлх хїчдлийн троллейн утас Утас ба кабелийг сонгох ба тавих Гэрэлтїїлэг ба газардуулга 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй краны цахилгаан тоноглол 5.5. 290 291 291 292 301 301 301 302 302 303 КОНДЕНСАТОРЫН ТЄХЄЄРЄМЖ Хэрэглэх хїрээ ба тодорхойлолт Цахилгаан холболтын бїдїївч ба тєхєєрємжийг сонгох Хамгаалалт Цахилгаан хэмжїїр Конденсаторыг байрлуулах 304 304 305 305 305 БЇЛЭГ 6. ЦАХИЛГААН ГЭРЭЛТЇЇЛЭГ БА ОРОН СУУЦ, ОЛОН НИЙТИЙН БАЙГУУЛАМЖИЙН ЦАХИЛГААН ТЄХЄЄРЄМЖ 6.1. ЦАХИЛГААН ГЭРЭЛТЇЇЛЭГ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Аваарийн ба нїїлгэн шилжїїлэлтийн гэрэлтїїлгийн тэжээл Гэрэлтїїлгийн сїлжээний угсралт ба хамгаалалт Газардуулга ба нойлтуулга Дотор гэрэлтїїлэг Гадна гэрэлтїїлэг Чимэглэлийн гэрэлтїїлэг Гэрэлтїїлгийн аппарат, хэрэгсэл Суурилах аппарат, хэрэгсэл Гэрэлтїїлгийн удирдлага 6.2 307 307 309 310 310 311 312 315 316 317 318 ОРОН СУУЦ БОЛОН ОЛОН НИЙТИЙН БАРИЛГЫН ЦАХИЛГААН ТОНОГЛОЛ Хэрэглэх хїрээ, їндсэн тодорхойлолт Їндсэн шаардлага Трансформаторын дэд станц 319 320 320 8
  • 9. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм Оруулгын байгууламж, хуваарилах самбар, хуваарилах цэг ба бїлгийн хайрцаг Цахилгаан утас ба калбель шугам Дотоод цахилгаан тоноглол Хїчний цахилгаан тоноглол Цахилгаан эрчим хїчийг тооцох Аюулгїй ажиллагааны хамгаалалтын арга хэмжээ 6.3. 320 322 324 325 326 326 ЇЗВЭРИЙН ГАЗАР, КЛУБ, СПОРТЫН БАЙГУУЛАМЖИЙН ЦАХИЛГААН ТОНОГЛОЛ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт Їндсэн шаардлага Цахилгаан хангамж Цахилгаан гэрэлтїїлэг Хїчний цахилгаан тоноглол Цахилгааны утас ба кабелийг сунгах Газардуулга ба нойлтуулга 328 328 328 331 332 333 334 БЇЛЭГ 7. ТУСГАЙ ЗОРИУЛАЛТЫН ТЄХЄЄРЄМЖИЙН ЦАХИЛГААН ТОНОГЛОЛ 7.1. ТЭСРЭХ АЮУЛТАЙ ОРЧИНД ТАВИГДАХ ЦАХИЛГААН ТОНОГЛОЛ Хэрэглэх хїрээ Тодорхойлолт Тэсрэлтийн хамгаалалттай цахилгаан тоноглолын ангилал ба тєрєл Тэсрэх аюултай орчны ангилал Тэсрэх аюултай орчинд цахилгаан тоноглолыг сонгох Цахилгаан машин Цахилгаан тєхєєрємж, хэрэгсэл Ачаа єргєгч цахилгааны механизм Цахилгаан гэрэлтїїлэг (гэрэлтїїр) Хуваарилах байгууламж, трансформатор ба хувиргах дэд станц Цахилгаан дамжуулагч ба кабєль шугам Газардуулга ба нойлтуулга Аянгын хамгаалалт болон статик цахилгааны хамгаалалт 7.2 ГАЛЫН АЮУЛТАЙ ОРЧИНД ТАВИГДАХ ЦАХИЛГААН ТОНОГ ТЄХЄЄРЄМЖ Хэрэглэх хїрээ ба ерєнхий шаардлага Цахилгаан машин ба аппарат хэрэгсэл Цахилгаан ачаа єргєх механизм ба цахилгаан гэрэлтїїр Хуваарилах байгууламж ба трансформаторын дэд станц Агаарын ба кабель шугам, цахилгааны утас 7.3. 360 361 362 362 363 ЦАХИЛГААН ХАЛААЛГЫН ТЄХЄЄРЄМЖ Хэрэглэх хїрээ ба ерєнхий шаардлага 7.4. 335 335 342 344 348 350 350 351 351 352 353 358 359 364 ЦАХИЛГААН ГАГНУУРЫН ТЄХЄЄРЄМЖ Хэрэглэх хїрээ. Тодорхойлолт Ерєнхий шаардлага Цахилгаан гагнуурын тєхєєрємж ба гагнуурын цэг бїхий байранд тавих шаардлага Цахилгаанаар хайлуулж гагнах тєхєєрємж Даралттай цахилгаан гагнуурын тєхєєрємж 9 368 369 370 371 372
  • 10. Цахилгаан байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын дїрэм ЛАВЛАХ ХАВСРАЛТУУД: Зураг тєсєл, барилгын ажилд зориулсан Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн бїсчлэлийн зураг. Хавсралт 1. Эрчим хїчний нэгдсэн системийн хєгжлийн зураг Хавсралт 2. Салхины хурдны бїсчлэлийн зураг Хавсралт 3. –30°С-ээс дооших хїйтний бїсчлэлийн зураг Хавсралт 4. Аянганы їйлчлэлийн жилийн цагийн мужлалын зураг Хавсралт 5. Хур тундас, мєстлєгийн ханын зузааны бїсчлэлийн зураг Хавсралт 6. Нар гийгїїлэх хугацааны бїсчлэлийн зураг Хавсралт 7. Хєрс-газарзїйн мужлалын зураг Хавсралт 8. Дїрэмд тїгээмэл хэрэглэгдэх нэр томъёо Цахилгаан техникийн хэмжилзїйн лавлах Хэмжигдэхїїн Урт Масс Хугацаа Гїйдлийн хїч Хурд Хурдатгал Ажил, эрчим хїч Хїч Чадал Цахилгааны тоо Хїчдэл, цахилгаан хєдєлгєгч хїч Цахилгаан багтаамж Гїйдлийн нягт Цахилгаан эсэргїїцэл Цахилгаан дамжуулац Хувийн эсэргїїцэл Хуурмаг чадал Соронзон урсгал Соронзон нєлєєлгє Соронзон орны хїчлэг Нэгжийн нэр Нэгжийн хэмжээ Їндсэн хэмжигдэхїїн: метр М килограмм Кг секунд С ампер А Механик хэмжигдэхїїн: секундэнд метр М/с секунд2-д метр М/с2 жоуль буюу ваттКг.м2/с2=Ж сек ньютон Кг.м2/с2=Ж/м ватт Кг.м2/с3=В.А Цахилгаан хэмжигдэхїїн: кулон А.с=Кл вольт Кг.м2/А.с2=В Фарад А2с3/кг.м2=с/Ом Кв.метр ампер А/м2 Ом Кг.м2/А2с3=с/Ом Сименс А/м2 Метрт ом Ом.м Вар Кг.м2/с3 Соронзон хэмжигдэхїїн: Вебер В.с Тесла В.с/м2 Метрт ампер А/м Тэмдэглээ М Кг С А m kg S A М/с М/с2 Ж M/s M/s2 J Н Вт N W Кл В C V Ф А/м2 Ом См Ом.м Вар F A/m2 W S W.m Var Вб Т А/м Wb T A/m Эрчим (энерги)-ийг шилжїїлэх хїснэгт 1Ж 1кВтц 1 кгс.м 1 ккал/с Ж 1 360*106 9.81 4.19*103 кВтц 2.78*10-7 1 2.72*10-6 1.16*10-3 кгс.м 0.102 3.67*105 1 427 Ккал 2.39*104 860.0 2.34*10-3 1 м.х. 1.36*10-3 1.33*10-2 1 5.69 Ккал/с 1.107 2.34*10-3 0.176 1 Чадлыг шилжїїлэх хїснэгт 1 Вт 1 кгс.м/с 1 м.х. 1 ккал/с Вт 1 9.81 736 4.19*103 Кгс.м/с 0.120 1 75 427 10
  • 11. ÒÀÍÈËÖÓÓËÃÀ “ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÖÀÕÈËÃÀÀÍ ÁÀÉÃÓÓËÀÌÆÈÉÍ ÇÓÐÀà ҪѪË, ÓÃÑÐÀËÒÛÍ Ä¯ÐÝÌ”-èéí òºñºë áîëîâñðóóëñàí òóõàé Íèéãýì ýäèéí çàñãèéí øèíý õàðèëöàà ã¿íçãèéð÷, Áàðèëãà, Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëò, õóóëü ýðõ ç¿éí òîãòîëöîî óëàì áîëîâñðîíãóé áîëæ áàéãààòàé óÿëäóóëàí ºìíº õýðýãëýæ áàéñàí ÎÕÓ-ûí öàõèëãààí òîíîã òºõººðºìæèéí óãñðàëòûí ä¿ðìèéã ýð÷èì õ¿÷íèé çóðàã òºñºë, áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí àæèëä àøèãëàõ, ò¿¿ãýýð ýíý òºðëèéí õàðèëöààã çîõèöóóëàõ àñóóäàë õ¿íäðýëòýé áîëæ áàéãàà þì. Èéìä çàõ çýýëèéí íèéòëýã çàð÷ìûí äàãóó õºðºí㺠îðóóëàã÷, çóðàã òºñëèéí áà áàðèëãûí ã¿éöýòãýã÷ áàéãóóëëàãóóäûí õîîðîíäûí àæèë, ¿éë÷èëãýýíèé óÿëäààã çîõèöóóëàõ ¿¿äíýýñ ýíýõ¿¿ “Ìîíãîë Óëñûí öàõèëãààí áàéãóóëàìæèéí çóðàã òºñºë, óãñðàëòûí ä¿ðýì”-èéã 2002 îíû 8 ñàðààñ 2003 îíû 4 ñàð õ¿ðòýë õàìòàðñàí ãðóïï àæèëëàæ, á¿ðýí õýìæýýíèé áîëîâñðóóëàëò õèéñíèé ¿íäñýí äýýð ÁÕÁÍÀÀÃ-èéí ñàëáàðûí øèíæëýõ óõààí òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí çºâëºëèéí õóðàëä îðóóëæ áàéíà. Ä¿ðìèéã áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä ÒÝÕÅà (õóó÷èíààð ÝÕÓÃ)-ûí äàðãûí òóøààëààð áàòëàãäñàí ýêñïåðòèçèéí ãðóïï, ÁÕÁÍÀÀÃ, ÄÁÕÃ-ûí øèéäâýðýýð áàðèëãûí öàõèëãààí èíæåíåð¿¿äèéí ýêñïåðòèçèéí ãðóïï-ä òóñ òóñ ¿ç¿¿ëæ, õîëáîãäîõ ñàíàë, çºâëºìæèéã òóñãàñíààñ ãàäíà ÒÝÕÅÃ-ûí íýãäñýí ðåäàêöèéí ãðóïïòýé õàìòðàí íèéòýä íü õÿíàæ õýâëýëòýíä áýëòãýâ. Ä¿ðìèéã áîëîâñðóóëàõäàà Ìîíãîë óëñûí öàõèëãààí õàíãàìæèéí áàéäàë, öàã óóðûí îíöëîãèéã òóñãàõ, óëìààð ÎÕÓ-ûí “Ïðàâèëà óñòðîéñòâà ýëåêòðîóñòàíîâîê” íýðòýé 1998, 2002 îíû õýâëýëèéã òóëãóóð áîëãîí èíòåðíåòýä áàéãàà ä¿ðìèéí øèíý õýëýëö¿¿ëýã, Øâåäèéí “Swedish regulations for design and maintenance of electrical installations”, ÀÍÓ-ûí “Electrical code” çýðãèéã áàðèìòëàí, òýäãýýðòýé òàíèëöàæ øààðäëàãàòàé çààëòûã íýìæ îðóóëñàí áîëíî. Ýíýõ¿¿ “Öàõèëãààí áàéãóóëàìæèéí çóðàã òºñºë, óãñðàëòûí ä¿ðýì” íü Äýä á¿òöèéí äýä ñàéäûí 2002 îíû 5-ð ñàðûí 8-íû ºäðèéí 12/02 òîîòîîð áàòàëñàí “Öàõèëãààí òîíîã òºõººðºìæèéí óãñðàëòûí ä¿ðýì” áîëîâñðóóëàõ òåõíèêèéí äààëãàâàðûí äàãóó õèéãäñýíýýñ ãàäíà òºñºë áîëîâñðóóëàõ ¿íäýñëýëèéí äàãóó “çàõ çýýëèéí õàðèëöààíû øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýõ” çààëòòàé óÿëäóóëàí ãýðýëò¿¿ëãèéí áà òýñðýõ àþóëòàé îð÷èíû, òîîëóóðûí á¿ëýã õýä õýäí øèíý çààëò, òóõàéëáàë, ìîíãîë ãýðèéí öàõèëãààí õàíãàìæ, 3 áà 5 óòàñòàé ñèñòåì, ãýðýëò¿¿ëãèéí çàðèì òîíîãëîëûí ººð÷ëºëò, òýñðýõ àþóëòàé áîäèñûí íýð, õèìèéí á¿òýö, ýëåêòðîí òîîëóóð, àâòîìàòæóóëñàí ñèñòåìèéí òóõàé çààëòóóä îðñîí áîëíî. Ýíýõ¿¿ ä¿ðìèéí äýýð äóðüäñàí îíöëîã, àíõ óäàà ìºðäºõ ãýæ áàéãàà, öààøèä æèë á¿ð, ýñâýë òîäîðõîé õóãàöààíä òîäîòãîë õèéõ áîëîìæ çýðýãò ¿íäýñëýí 7 á¿ëýã, 33 äýä á¿ëýãòýé õèéæ, ìîíãîë îðíû öàõèëãààíæóóëàëò, çóðàã òºñºë, áàðèëãûí àæèëä çîðèóëñàí õºðñ, öàã óóðûí õîëáîãäîëòîé 8 õàâñðàëò, ä¿ðýìä ò¿ãýýìýë õýðýãëýãäýõ íýð òîìú¸îíû Îðîñ-Àíãëè-Ìîíãîë ¿ãèéí òîâú¸ã çýðãèéã îðóóëæ áîëîâñðóóëàâ. “Öàõèëãààí áàéãóóëàìæèéí çóðàã òºñºë, óãñðàëòûí ä¿ðýì” íü äàðààõ ¿íäñýí á¿ëýã, ç¿éëýýñ á¿ðäýæ áàéãàà þì. ¯¿íä: 1. Åðºíõèé ä¿ðýì á¿ëýã íü öàõèëãààíû çóðàã òºñºë, áàðèëãà óãñðàëòûí àæëûí íèéòëýã ç¿éë, åðºíõèé øààðäëàãà, öàõèëãààí õàíãàìæ, öàõèëãààí øóãàì ñ¿ëæýýíèé äàìæóóëàõ óòñûã ñîíãîõ, öàõèëãààí àïïàðàò áîëîí áîãèíî çàëãàëòûí íºõöºë, öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèéã òîîöîîëîõ, ãàçàðäóóëãà, öàõèëãààí òîíîã òºõººðºìæèéí òóðøèëò çýðýã ç¿éëèéã áàãòààñàí áºãººä íèéòäýý 79 õóóäàñòàé.
  • 12. 2. Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷èéã äàìæóóëàõ á¿ëýãò öàõèëãààí äàìæóóëàõ óòàñ, 35 ê õ¿ðòëýõ õ¿÷äýëòýé ã¿éäýë äàìæóóëàõ øèí, 220 ê õ¿ðòëýõ õ¿÷äýëòýé êàáåëü øóãàìûã òàâèõ, ñóíãàõ çàð÷èì, 1 ê õ¿ðòëýõ áà 1 êÂ-îîñ äýýø õ¿÷äýëòýé àãààðûí øóãàìûã ñîíãîõ àðãà÷èëàë, õàìãààëàëòûí òóõàé àâ÷ ¿çñýí áîëíî. ̺í ÀØ-ûã áóñàä èíæåíåðèéí áàéãóóëàìæòàé îãòëîëöîõ, õàæóóãààð íü ºíãºðºõ òàëààð äýëãýðýíã¿é îðñîí áºãººä íèéòäýý 80 õóóäàñòàé. 3. Õàìãààëàëò áà àâòîìàòèê á¿ëýãò öàõèëãààí õàíãàìæ, øóãàì ñ¿ëæýýíèé õàìãààëàëòûã ñîíãîõ, ðåëå õàìãààëàëò áà àâòîìàòèê, òåëåìåõàíèêèéí á¿õ òºðëèéí õýðýãñýë, òºõººð㺺ð õýðõýí òîíîãëîõ òóõàé îðóóëñàí áàéíà. Õóóäàñíû òîî 50. 4. Õóâààðèëàõ áàéãóóëàìæ áà äýä ñòàíö á¿ëýãò õóâüñàõ ã¿éäëèéí 1 ê õ¿ðòëýõ áà òîãòìîë ã¿éäëèéí 1.5 ê õ¿ðòëýõ õ¿÷äýëòýé õóâààðèëàõ áàéãóóëàìæèéã áàéãóóëàõ, 1 êÂ-îîñ äýýø õ¿÷äýëòýé õóâààðèëàõ áàéãóóëàìæ áà äýä ºðòººã áàéãóóëàõ áîëîí àÿíãàíû õýò õ¿÷äëýýñ õàìãààëàõ, õóâèðãóóðûí äýä ºðòºº áà àêêóìóëÿòîðûí áàéãóóëàìæèéí òóõàé àâ÷ ¿çñýíýýñ ãàäíà öàõèëãààí òîíîã òºõººðºìæèéí áàéðøóóëàõ òàëààð õýä õýäýí ¿ç¿¿ëýõ çóðàã õàâñðàãäñàí áºãººä íèéò 61 õóóäàñòàé. 5. Öàõèëãààí õ¿÷íèé òºõººðºìæ, öàõèëãààíû áàéð á¿ëýãò öàõèëãààí ìàøèí, ãåíåðàòîð, ñèíõðîí êîìïåíñàòîð, õºäºëã¿¿ð áîëîí íèéòëýã çîðèóëàëòûí êðàí, ëèôòíèé öàõèëãààí õàíãàìæ, áàéãóóëàõ çàð÷èìûí òàëààð îðóóëñàí áºãººä 26 õóóäàñòàé. 6. Öàõèëãààí ãýðýëò¿¿ëýã áà îðîí ñóóö, îëîí íèéòèéí áàðèëãûí öàõèëãààí òîíîãëîë á¿ëýãò ýíý ÷èãëýëä õàìðàãäàõ ãàäíû áà äîòîðõ öàõèëãààí õàíãàìæ, ÷èìýãëýëèéí ãýðýëò¿¿ëýã, ¿çâýðèéí ãàçàð, êëóá, ñïîðòûí áàéãóóëàìæèéí öàõèëãààí ãýðýëò¿¿ëýã, õ¿÷íèé òîíîãëîëûã áàðüæ áàéãóóëàõ òóõàé îðóóëñàíààñ ãàäíà îð÷èí ¿åèéí ãýðýëò¿¿ëãèéí ñèñòåìèéí ººð÷ëºëòèéã àëü áîëîõîîð òóñãàõ ÷èãëýë áàðèìòàëñàí áîëíî. Íèéò 28 õóóäàñòàé. 7. Òóñãàé çîðèóëàëòûí òºõººðºìæèéí öàõèëãààí òîíîãëîë á¿ëýãò òýñðýõ áà ãàëûí àþóëòàé îð÷èíä öàõèëãààí òîíîãëîëûã õýðõýí òàâèõ, ÿìàð øààðäëàãà òàâèãäàõ òàëààð òîäîðõîé çààæ îðóóëñàí áºãººä øèíý ìàòåðèàëààð áàÿæóóëæ ºãñºí þì. ̺í öàõèëãààí õàëààëãûí áà ãàãíóóðûí öàõèëãààí òîíîãëîëä òàâèãäàõ øààðäëàãà, áàðüæ áàéãóóëàõ çàð÷èìûã òîäîðõîé îðóóëñàí áîëíî. “Öàõèëãààí áàéãóóëàìæèéí çóðàã òºñºë, óãñðàëòûí ä¿ðýì”-èéã áîëîâñðóóëàõäàà îëîí óäààãèéí ÿðèëöëàãà, ýêñïåðòèçèéí ø¿¿ìæýýñ ä¿ãíýëò õèéæ, îð÷óóëãûí íýð òîìú¸î çàðèì èëýðõèéëýëèéã õýðõýí çîõèöóóëàõ, ÿàæ á¿ëýãëýõ àñóóäëûã ÷óõàë÷èëæ, õýëýëöñýíèé ýöýñò îð÷óóëãûã íýã ìºð áîëãîæ, çàðèì ¿ã õýëëýãèéã õàâñàðãàõ, ìàíàé îíöëîãòîé óÿëäàí øèíý ç¿éë, çààëò îðæ áàéãàà, ÎÕÓûí ä¿ðìèéã ¿íäýñëýëã¿é õóóëáàðëàõ íü ¿ð ä¿íòýé áèø ãýæ ¿çñýíèé ¿íäñýí äýýð çàðèì äýä á¿ëãèéã, òóõàéëáàë îðîí ñóóö, îëîí íèéòèéí áàéãóóëàìæèéí öàõèëãààí òîíîãëîë ãýñýí äýä á¿ëýãò íýìýëò õèéæ øèëæ¿¿ëñýí áîëíî. Áàðèëãûí ñàëáàðò ìºðäºæ áàéãàà õóóëü ýðõ ç¿éí áàðèìò áè÷ãèéí øààðäëàãàíä íèéö¿¿ëýí “Öàõèëãààí áàéãóóëàìæèéí çóðàã òºñºë, óãñðàëòûí ä¿ðýì”-èéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàí áàòëóóëæ ìºðä¿¿ëýõýýð óã ä¿ðìèéí òàíèëöóóëãà, Øèíæëýõ óõààí òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí çºâëºëèéí øèéäâýð, Ñàéäûí òóøààëûí òºñºë çýðãèéã õàâñàðãàâ. ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÐÛÍ ÕÝÐÝÃƯ¯ËÝÃ× ÀÃÅÍÒËÀÃ-ÁÀÐÈËÃÀ, ÕÎÒ ÁÀÉÃÓÓËÀËÒ, ÍÈÉÒÈÉÍ ÀÆ ÀÕÓÉÍ ÃÀÇÀÐ
  • 13. Òºñºë ÁÀÐÈËÃÀ, ÕÎÒ ÁÀÉÃÓÓËÀËÒ, ÍÈÉÒÈÉÍ ÀÆ ÀÕÓÉÍ ÃÀÇÀÐ Øèíæëýõ óõààí, òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí õóðëààñ øèéäâýðëýñýí íü: 1. “Öàõèëãààí áàéãóóëàìæèéí çóðàã òºñºë, óãñðàëòûí ä¿ðýì”-èéã ÁÕÁÍÀÀÃ-ûí øèíæëýõ óõààí, òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí çºâëºëèéí õóðëààð õýëýëöýýä Äýä á¿òöèéí ßàìààð áàòëóóëæ, ìºðäºõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çýâ. 2. “Öàõèëãààí áàéãóóëàìæèéí çóðàã òºñºë, óãñðàëòûí ä¿ðýì” áîëîâñðóóëàõ àæèë äóóññàí òóë ÁÕÁÍÀÀÃ-ûí ØÓÒÈÑ-èéí ÝÕÈÑ-òàé 2002 îíû 8-ð ñàðä áàéãóóëñàí ãýðýýã äóóñãàâàð áîëãîõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çýâ.
  • 14. Цахилгаан техникийн хэмжилзїйн лавлах Хэмжигдэхїїн Урт Масс Хугацаа Гїйдлийн хїч Хурд Хурдатгал Ажил, эрчим хїч Хїч Чадал Цахилгааны тоо Хїчдэл, цахилгаан хєдєлгєгч хїч Цахилгаан багтаамж Гїйдлийн нягт Цахилгаан эсэргїїцэл Цахилгаан дамжуулац Хувийн эсэргїїцэл Хуурмаг чадал Соронзон урсгал Соронзон нєлєєлгє Соронзон орны хїчлэг Нэгжийн нэр Нэгжийн хэмжээ Їндсэн хэмжигдэхїїн метр М килограмм Кг секунд С ампер А Механик хэмжигдэхїїн секундэнд метр М/с секунд2-д метр М/с2 жоуль буюу Кг.м2/с2=Ж ватт-сек ньютон Кг.м2/с2=Ж/м ватт Кг.м2/с3=В.А Цахилгаан хэмжигдэхїїн кулон А.с=Кл Тэмдэглээ М Кг С А m kg S A М/с М/с2 Ж M/s M/s2 J Н Вт N W Кл C вольт Кг.м2/А.с2=В В V Фарад А2с3/кг.м2=с/Ом Ф F Кв.метр ампер Ом А/м2 Кг.м /А2с3=с/Ом А/м2 Ом A/m2 W Сименс А/м2 См S Метрт ом Ом.м Ом.м W.m Вар Вар Var Вебер Кг.м2/с3 Соронзон хэмжигдэхїїн В.с Вб Wb Тесла В.с/м2 Т T Метрт ампер А/м А/м A/m кгс.м 0.102 3.67*105 1 427 Ккал 2.39*104 860.0 2.34*10-3 1 м.х. 1.36*10-3 1.33*10-2 1 5.69 Ккал/с 1.107 2.34*10-3 0.176 1 2 Эрчимийг шилжїїлэх хїснэгт 1Ж 1кВтц 1 кгс.м 1 ккал/с Ж 1 360*106 9.81 4.19*103 кВтц 2.78*10-7 1 2.72*10-6 1.16*10-3 Чадлыг шилжїїлэх хїснэгт 1 Вт 1 кгс.м/с 1 м.х. 1 ккал/с Вт 1 9.81 736 4.19*103 Кгс.м/с 0.120 1 75 427
  • 15. БД 43-101-03 БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 1.1. ЕРЄНХИЙ ХЭСЭГ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт 1.1.1 Монгол Улсын Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн байгууламжийн дїрэм (ЦТТБД)-д Монгол улсын “Барилгын хууль”, “Эрчим хїчний тухай хууль”, Засгийн газраас баталсан “Цахилгаан эрчим хїч хэрэглэх дїрэм”, Дулааны эрчим хїч хэрэглэх дїрэм”, “Монгол улсын нутаг дэвсгэрт баригдах барилга байгууламжийн зураг тєсєл боловсруулах журам” БНбД 11-03-02, бусад холбогдолтой тєрєл бїрийн “Барилгын норм ба дїрэм” (цаашид БНбД гэх) зэрэг техникийн баримт бичгийн дагуу цахилгаан эрчим хїчний їйлдвэрлэл, хуваарилалт, хэрэглээний техник, технологид гарч байгаа шинэлэг зїйл, улс орны цаг уур, эдийн засгийн онцлог нєхцєл байдлыг тусгах зорилт тавьсан болно. “Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн байгууламжийн дїрэм” (цаашид Дїрэм гэх)-ийг шинээр барьж байгуулж байгаа, цаашид байгуулах, улмаар єргєтгєл, шинэтгэл хийх нийтлэг зориулалтын цахилгаан тоног тєхєєрємж болон тусгай зориулалтын, шинэ хийц загварын цахилгаан тоног тєхєєрємж, байгууламжийн зураг тєсєл, угсралтын бїх тєрлийн ажлыг гїйцэтгэх, удирдан зохион байгуулахад мєрдєхєєс гадна ашиглалтын нєхцєлд шалган зааварлахад хэрэглэнэ. Энэхїї дїрмийн 6, 7-р бїлэгт дурдагдаагїй гадаадаас шинээр орж ирж байгаа тусгай зориулалтын цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хувьд тїїнийг дагалдах захирамжлах техникийн баримт, бичгээр журамлана. Дїрмийн їндсэн шаардлагыг энэхїї дїрэмд дурдсан цахилгаан тоног тєхєєрємжтэй хийц, ажиллах нєхцєлєєрєє адил тєстэй цахилгаан тоног тєхєєрємж, байгууламжинд хэрэглэж болно. Ажиллаж байгаа цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хувьд энэхїї дїрмийн зарим шаардлагыг цахилгаан тоног тєхєєрємжтэй адилавтар байвал, дїрэмд авч їзсэн цахилгаан тоног тєхєєрємжтэй ерєнхий їзїїлэлтээрээ тохирч байвал, хэрэв єргєтгєх зардал нь техник-эдийн засгийн тооцоогоор батлагдаж байвал, хэрэв єргєтгєл нь аюулгїй ажиллагааны шаардлагыг хангахад чиглэгдсэн бол ашиглахыг зєвшєєрнє. Єргєтгєл хийж, шинэчилж байгаа цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хувьд энэхїї дїрмийн шаардлагууд нь цахилгаан тоног тєхєєрємжийн шинэтгэл хийгдэх хэсэгт, тухайлбал, богино залгалтын гїйдлийн нєхцєлєєр солих шаардлагатай байгаа тєхєєрємжинд хамаарагдана. 1.1.2 ЦТТБД-ийн дагуу цахилгаан тоног тєхєєрємжийн зураг тєсєл угсралтын ажилд тоног тєхєєрємж, материалыг сонгохдоо Монгол орны байгаль, цаг уурын нєхцєлд тохирсон, эрїїл ахуйн болон галын аюулгїйн шаардлага хангасан, улмаар хїрээлэн байгаа орчиндоо сєрєг нєлєєлєлгїй, Олон улсын стандартын шаардлагатай нийцэж байвал зохино. Энэхїї Дїрэмд дээрх шаардлагуудыг авч їзсэнээс гадна цахилгаан тоног тєхєєрємж, тэдгээрийн ашиглалт, туршилтын явцад зайлшгїй хийгдэх тєлєвлєгєєт урьдчилан сэргийлэх їзлэг, тохируулга, засвар, тїїнчлэн аюулгїй ажиллагааны ба техникийн ашиглалтын дїрмийн шаардлагаар їечлэн хийгдэх сургалт, їйлчилгээний хїмїїсийн їзлэг, шалгалтын їр дїнг ашиглаж боловсруулсан болно. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 11
  • 16. БД 43-101-03 1.1.3 Цахилгаан тоног тєхєєрємж (ЦТТ) гэж цахилгаан эрчим хїчийг їйлдвэрлэх, хувиргах, хувьсгах, дамжуулах, хуваарилах ба эрчмийн єєр тєрєлд хувиргах зориулалттай машин, тєхєєрємж, шугам, туслах тоноглол, байгууламж (тэдгээрийг суурилуулсан барилга байгууламж)ын бїрдлийг нэрлэнэ. Цахилгаан тоног тєхєєрємжийг цахилгааны аюулгїйн нєхцлєєр (їйлчлэх хїчдлийн утгаар нь) 1 кВ хїртэл ба 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй гэж ангилна. 1.1.4 Ил буюу гаднах цахилгаан тоног тєхєєрємж гэж атмосфер, хїрээлэх орчин, цаг уурын їйлчлэлээс байшин, барилгаар хамгаалагдаж халхлагдаагїй цахилгаан тоног тєхєєрємжийг нэрлэнэ. Мєн саравч (асар), сараалж тор, хашлагаар халхласан бол гаднах гэж їзнэ. Хаалттай буюу дотор байрлуулах цахилгаан тоног тєхєєрємж гэж атмосферийн гадны їйлчлэлээс хамгаалагдсан барилга байшингийн дотор байрлах цахилгаан тоноглолыг нэрлэнэ. 1.1.5 Зєвхєн мэргэжсэн їйлчилгээний хїмїїс (1.1.14) орох эрхтэй цахилгаан тоног тєхєєрємж байрлах тухайлбал тороор тусгаарлагдсан байрны хэсгийг цахилгаан байр гэнэ. 1.1.6 Агаарын харьцангуй чийглэг нь 60 %-иас хэтрэхгїй бол хуурай байр гэнэ. Тийм байранд 1.1.9-1.1.12-д заасан нєхцєл бїрдээгїй бол ердийн байр гэж нэрлэнэ. 1.1.7 Уур ба усжих конденсат чийг богино хугацаанд бага биш хэмжээгээр ялгарах байрыг чийгтэй байр гэж нэрлэнэ. Харин агаарын харьцангуй чийглэг нь 60%-иас их, 75 %-иас хэтрэхгїй байна. Агаарын харьцангуй чийглэг нь удаан хугацааны 75 %-иас дээш байх байрыг нойтон байр гэнэ. 1.1.8 Агаарын харьцангуй чийглэг 100 % орчимд, (байрны тааз, хана, шал ба доторх тоноглол нь чийгээр бїрхэгдсэн) байвал онцгой нойтон байр гэж нэрлэнэ. 1.1.9 Тєрєл бїрийн дулаан (цацраг)-ны їйлчлэлээр халуун нь тогтмол буюу тодорхой (1 хоногоос илїї) хугацаанд +35 °С (жишээлбэл, хатаагуур, хатаалгын ба шатаах пийшин, зуухны газар г.м)-ын температуртай байрыг халуун байр гэнэ. 1.1.10 Їйлдвэрлэлийн нєхцєлтэй уялдан їїссэн тоос нь дамжуулах утсанд суух, машин тєхєєрєгийн дотор нэвтрэх хэмжээнд хїрсэн байрыг тоостой байр гэнэ. Тоостой байрыг гїйдэл дамжуулах ба дамжуулахгїй гэж хоёр ангилна. 1.1.11 Тогтмол буюу тодорхой хугацаанд хортой уур, хий, шингэн агуулж байдаг, улмаар цахилгаан тоноглолын тусгаарлага ба гїйдэл дамжуулах хэсгийг гэмтээх болох хєгц, хаг їїсч, хуримтлагдах нєхцєлтэй байрыг химийн идэвхтэй ба органик орчинтой байр гэнэ. 1.1.12 Цахилаан гїйдлийн нэрвэгдэл ба нєлєєлєлєєр хїмїїс гэмтэх, амь насаа алдаж болох аюултай байрыг дараах ангилалд хуваана. Їїнд: 1. 2 ба 3-д заасан хэт аюултай ба онцгой аюултай нєхцєл бїрдээгїй байрыг аюулгїй байр гэнэ. 2. Дараах нєхцлийн аль нэгээр нь буюу хавсран тодорхойлогдох байрыг хэт аюултай байр гэнэ. Їїнд: · Нойтон (1.1.8) ба гїйдэл дамжуулах тоостой (1.1.10) байр, · Гїйдэл дамжуулах шалтай (металл, шороон, тємєр-бетон, тоосго) байр, · Халуун (1.1.9) байр, · Хїмїїс нь газар, барилгын тємєр бїтээц, технологийн тєхєєрєг, механизмтай холбогдсон хэсэг нэг талаас, нєгєє талаас цахилгаан тоноглолын тємєрлєг их биетэй нэгэн зэрэг хїрэлцэх боломжтой байр. 1.1.13 Дараах нєхцлєєс аль нэгээр нь тодорхойлогдох байрыг онцгой аюултай байр гэнэ. Їїнд: · Онцгой нойтон (1.1.8) байр, · Химийн идэвхтэй буюу органик орчинтой (1.1.11) байр, · Хоёр ба тїїнээс дээш хэт аюултай нєхцєл (1.1.12-ын 2) нэгэн зэрэг бїрдсэн байр. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 12
  • 17. БД 43-101-03 Ил буюу гаднах цахилгаан тоног тєхєєрємжийг байрлуулах дэвсгэр газарт хїмїїс цахилгаан гїйдэлд гэмтэх, нэрвэгдэж болох, улмаар амь насанд халтай гэж їздэг тул тїїний онцгой аюултай байрын тоонд оруулах нь зїйтэй. 1.1.14 Тос дїїргэмэл цахилгаан тєхєєрєг гэж тоноглолын ердийн нєхцєлд очлох болон нум їїсэх зарим хэсгїїд хоорондоо буюу орчины агаараар дамжин хїрэлцэх боломжийг хязгаарлахын тулд (тусгай) тосонд дїрж суулгасан цахилгаан тоноглолуудыг нэрлэнэ. Тоноглолын параметрийн хэвийн (нэрэлсэн, номиналь) утга гэж їйлдвэрлэгчдээс цахилгаан тоног тєхєєрємжийг нийлїїлэхдээ техник, технологийн хувьд тогтоосон дээд їзїїлэлтийг нэрлэх буюу энэ нь ашиглалт-туршилтын тооцоонд тогтмол байх ба харьцуулах анхдагч параметр нь болох ёстой. Мэрэгжсэн їйлчилгээний хїмїїс гэж цахилгаан тоног тєхєєрємжийн ашиглалтын явцад аюулгїй ажиллагааны техникийн мэргэжлийн зэрэгтэй, єгєгдсєн ажилд (тушаалаар) заавал мэдэх зїйл, цар хэмжээний мэдлэгийг урьдчилан шалгуулж, тусгай бэлтгэгдсэн нэг ба бїлэг хїмїїсийг нэрлэнэ. 1.1.15 Энэхїї Дїрмийн шаардлагыг заавал биелїїлэх їїднээс “ёстой”, “мєрдєнє”, “шаардлагатай”, “зохино”, зїйтэй” гэсэн їгс, эсвэл тэдгээрийг хамтатган хэрэглэх нь зїйтэй. “Дїрэм мэт, дїрмийн дагуу, ёсоороо бол” їгс нь єгєгдсєн шаардлага давамгайлах чанартайг єгїїлэхээс гадна їїнээс ухрах нь заавал їндэслэлтэй, баримттай байх ёстойг илэрхийлэх болно. Харин “Зєвшєєрнє”, “болно” гэдэг їг нь єгєгдсєн техникийн ба шийдлийг тухайн байдлаас болж зайлшгїй хийхээс тїдгэлзэж болох боловч їїнийгээ батлах їйлдэл, баримт тооцоог хавсаргах шаардлагатайг анхаарах ёстой. “Зєвлєж байна” гэсэн їгийг єгєгдсєн шийдэл нь хамгийн зєв оновчтой боловч заавал биелїїлэх шаардлагагїй гэж ойлгож болно. Дїрэмд орсон нормчлогдсон хэмжигдэхїїн, тоон єгєгдлийн утгатай холбогдон заагдсан “багагїй” гэдгийг хамгийн бага утга, “ихгїй” гэдгийг хамгийн их утга гэж гэж авна. Дїрэмд “хїртэл” ба “тїїнээс” гэж заагдсан хэмжигдэхїїний утгыг авахдаа зєвхєн тухайн тоог нь оруулж авах зарчимыг баримитлах ёстой. Хамгийн зохистой хэмжээ, нормыг сонгож авахдаа цахилгааны ба гал (тїймэр)-ын аюулгїй ажиллагааны шаардлага, ашиглалт угсралтын туршилагыг иш їндэс болгоно. Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн угсралтын ерєнхий заалт 1.1.16 Суурилуулах (тавигдах) гэж байгаа цахилгаан тоног тєхєєрємжийн бїрдэлд орох цахилгаан тоноглол, материалыг Монгол улсын УСТ ба тогтоогдсон журмаар батлагдсан техникийн нєхцєлийг шаардлагыг хангасан байвал зохино. Хэрэглэх машин, тоноглол, багаж хэрэгсэл бусад цахилгаан тєхєєрєг, тїїнчлэн кабель, дамжуулах утасны хийц, гїйцэтгэл, тавих арга ба тусгаарлагын зэрэглэл нь дїрмийн холбогдох бїлгїїдэд заасан шаардлагаар барих сїлжээ, цахилгаан тоног тєхєєрємж, хїрээлэх орчны нєхцєлтэй харгалзан тохирч байвал зохино. Цахилгаан тоног тєхєєрємжийг бїрдїїлж байгаа цахилгаан машин, тоноглол, хэрэгсэлийн хийц, бїтээц, тусгаарлагын ангилал, тавих арга; кабель ба утасны нормчлогдсон, баталгаатай, тооцооны ба горимын тодорхойломж нь тухайн цахилгаан тоног тєхєєрємж, сїлжээний ажлын нєхцєлтэй харгалзан таарч байх ёстой. Иймээс цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хийц нь хїрээлэх орчны їйлчлэл болон дээрх шаардлагатай уялдан зогсож байхаар бїрээс, тулгуур, ивээс, тулаас (шон, тавцан)-тай байх ёстой. 1.1.17 Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн барилгын ба ариун цэвэр-техникийн хэсэг (барилгын бїтээц, тїїний элементїїд, дулаацуулга, салхилуулга, усан хангамж г.м) нь энэхїї дїрэмд орсон нэмэгдэл шаардлагыг заавал хангахаас гадна Монгол улсад мєрдєж байгаа бусад “Барилгын норм ба дїрэм”-тэй харгалзан тохирч байвал зохино. 1.1.18 Цахилгаан тоног тєхєєрємж нь хїрээлэн байгаа орчныг бохирдуулахгїй байх, хортой буюу саад болох шуугиан, доргилт, цахилгаан ороноос хамгаалах талаар мєрдєж байгаа захирамжлах баримт бичгийн шаардлагыг хангах ёстой. Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн зураг тєсєлд хог, хаягдлыг тухайлбал, химийн бодис, тос, техникийн ус зэргийг цуглуулах, зайлуулах арга хэмжээг тусгаж єгєх ёстой. Мєн хїрээлэн байгаа орчныг хамгаалах мєрдєгдєж байгаа шаардлагатай уялдуулан тухайн хогийг усан сан, борооны ус цуглуулах систем, гуу жалга болон эдгээр хогийг зориулалтгїй нутаг дэвсгэрт хаяхыг хориглоно. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 13
  • 18. БД 43-101-03 1.1.19 Цахилгаан тоног тєхєєрємжийн бїрдэлт, схем сонгох зураг тєсєл хийхдээ заавал техник эдийн засгийн харьцуулалтын їндсэн дээр энгийн, найдвартай схем хэрэглэх, ашиглалттуршилтыг тооцож шинэ техник нэвтрїїлэх, єнгєт тємєрлєг, бусад ховор материалыг бага, хэмнэлттэй зарцуулах зарчмыг тусгах ёстой. Цахилгааны буюу хєрсний зэврэлт їїсэх аюултай нєхцєл бїхий бїс нутагт барилга байгууламж, тоног тєхєєрємж, дамжуулах хоолой ба бусад газрын доорхи инженерийн сїлжээг хамгаалах арга хэмжээг тусгаж єгвєл зохино. 1.1.20 Цахилгаан тоног тєхєєрємж, тїїний хэсэг, эд анги тус бїрийн схем нь энгийн, харагдахуйц; бичлэг, тєрєлжилт нь нэг маягийн; єнгєєр ялган танихад хялбар байх нєхцлийг хангах ёстой. 1.1.21 Цахилгаан тоног тєхєєрємж бїрт нэгэн тєрлийн шиний їсэг тоон ба єнгєний тэмдэглээ адилхан байх ёстой. Шин нь дараахь ялгац єнгє, тэмдэглээтэй хийгдсэн байвал зохино. Їїнд: 1. Гурван фазын хувьсах гїйдлийн хувьд: А фазын шинийг шар єнгєєр, В-г ногооноор, С-г улаанаар, ажлын нойлтуулгын шин (N)-ийг цэнхэр єнгєєр будах ба нойлын хамгаалалтын їїрэг гїйцэтгэх нєхцєлд шар ногоон єнгийн тууш зураас гаргаж тэмдэглэнэ. 2. Нэг фазын хувьсах гїйдлийн хувьд: Тэжээлийн їїсгїїрийн ороомгийн эхтэй холбогдсон А шинийг шар єнгєєр; ороомгийн тєгсгєлтэй холбогдсон В шинийг улаан єнгєєр тэмдэглэнэ. Нэг фазын гїйдлийн шин нь 3 фазын системийн шинээс салбарласан бол тухайн фазыг харгалзах шинийн єнгєєр тэмдэглэнэ. 3. Тогтмол гїйдлийн хувьд: Эерэг шин (+)-ийг улаан, сєрєг (-)-ийг хєх єнгєєр будаж єгєх ба ажлын нойл (М)-ийг цэнхэрээр тэмдэглэнэ. 4. Бэлтгэлд ба нєєцєнд байгаа їндсэн шинийн хувьд: Хэрэв бэлтгэл шин нь їндсэн шинийн аль нэгийг орлох бол тїїнийг їндсэн шинийн єнгєєр хєндлєн зурвас тавьж тэмдэглэнэ. Єнгєний тэмдэглээ нь тїїний бїх уртын дагууд хийгдсэн бол хїчтэй хєргєлттэй буюу зэврэлийн эсрэг хамгаалалттай шин болохыг илтгэнэ. Єнгєний тэмдэглээг шинийн бїх уртын дагуу биш, зєвхєн шиний холбогдох хэсэгт: єнгєний, зєвхєн їсэг-тоон тэмдэглээ, эсвэл єнгєний ба їсэг-тоон тэмдэглээ хосолсон байхыг зєвшєєрнє. Хэрэв тусгаарлагагїй шин нь тухайн їед хїчдэлтэй, їзлэг хийх боломжгїй бол тэмдэглээ хийхгїй байхыг зєвшєєрнє. Энэ нь цахилгаан тоног тєхєєрємжийг їйлчлэх їеийн аюулгїй ажиллагааны болон харагдах тодорхой байдлыг бууруулахгїй байх ёстой. 1.1.22 Хуваарилах байгууламжид шинийг байрлуулахдаа дараах журмыг баримтлах шаардлагатай. Їїнд: 1. Гурван фазын хувьсах гїйдэлтэй, хаалттай хуваарилах байгууламж (бэлэн хийцийн бїрдмэл хуваарилах байгууламжнаас бусад)-нд шинийг байрлуулахдаа дараахь нєхцлийг биелїїлэх ёстой. Тухайлбал, * Цуглуулах ба тойруу шин, тїїнчлэн бїх тєрлийн секц холбох шин босоо байрлалтай байвал А-В-С гэж дээрээс нь доош нь, хэрэв хэвтээ, налуу, гурвалжин байрлалтай байвал їйлчилгээний гудамаас хамгийн хол шинийг А, дундахыг В, ойрхоныг нь С; * Цуглуулах шинээс салбарласан бол їйлчилгээний гудамаас (хэрэв гурван гудамтай бол дундаас нь) харж зїїнээс нь баруун тийш А-В-С гэж байрлуулна. 2. Гурван фазын хувьсах гїйдэлтэй, нээлттэй хуваарилах байгууламжинд дараахь нєхцлийг биелїїлэх ёстой. Тухайлбал, * Цуглуулах ба тойруу шин, тїїнчлэн бїх тєрлийн секц холбох шин, шїнтлэх холбоос, цагираг бїдїївчин дахь холбоостой бол зэрэгт ерєнхий трансформаторын єндєр хїчдэлтэй шинийн А талаас, * Ил хуваарилах байгууламжид цуглуулах шиний салбарлалтыг трансформаторын шин талаас харахад шиний холболтын байрлал нь зїїнээс баруун тийш А-В-С нєхцєлийг хангах естой. Шїїгээн дэх салбарласан шинийн байрлал нь цуглуулах шинтэй харьцуулахад тэдгээрийн байрлалаас хамааралгїй, ижилхэн дараалалтай байвал зохино. 3. Тогтмол гїйдэлтэй хэлхээнд шин нь дараахь байрлалын нєхцлийг хангах ёстой. Їїнд: * Цуглуулах шин босоо байрлалтай бол дээд талд нь М, дундах нь(-), доодох нь(+); * Цуглуулах шин хэвтээ байрлалтай бол їйлчилгээний гудамаас шинийг харахад хамгийн алс байгаа нь М, дундах нь (-), ойрхон нь (+); БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 14
  • 19. БД 43-101-03 * Цуглуулах шинийн салбарлалтанд бол їйлчилгээний гудамаас харахад зїїн талын шин нь М, дундах нь (-), баруун нь (+) байна. Зарим онцгой тохиолдолд, тухайлбал, дээрхи шаардлагыг биелїїлэхэд цахилгаан тєхєєрємжинд онцгой хїндрэл учруулах (жишээлбэл, цахилгаан дамжуулах агаарын шугамын утасны байрлалыг єєрчлєхєд дэд станцын ойролцоо тусгай тулгуур босгох зайлшгїй шаардлага гарах г.м) буюу дэд станц дээр хїчдэлийг 2 ба тїїнээс илїї шатлалаар хувьсгах хэрэгцээ гарвал дээрхи шаардлагаас татгалзахыг зєвшєєрнє. 1.1.23. Їйлчилгээний ба гадны хїмїїсийн аюулгїй байдлыг дараах замаар хангана. Їїнд: · Тогтоосон (тооны) тусгаарлагыг хэрэглэх, шаардлагатай гэж їзвэл нэмэгдїїлэх, · Давхар тусгаарлагыг хэрэглэх, · Гїйдэл дамжуулах хэсэг хїртлэх тогтоосон зайг мєрдєх, гїйдэл дамжуулах хэсгийг халхалж хаалт, хашлага хийх, · Санамсаргїй хїчдэлтэй тоног тєхєєрємжийг найдвартай хурдан їйлчилгээтэй автоматаар шугам сїлжээний гэмтэлтэй хэсгийг хамгаалалтаар тус тус хамгаалах, · Санамсаргїй хїчдэлтэй болсон цахилгаан тоног тєхєєрємж, сїлжээний гэмтэлтэй хэсгийг найдвартай, хурдан їйлчилгээтэй автоматаар таслах, · Алдаатай їйлдэл хийх ба гїйдэл дамжуулах хэсэгт хїрэлцэх явдлыг сэргийлэх зорилгоор тїгжих, цоожлох, хязгаарлах, хориглох хэрэгсэл тавих, · Тусгаарлага гэмтэсний улмаас цахилгаан тоноглолын их бие нь хїчдэлтэй болж мэдэх, цахилгаан тєхєєрємжийн элемент, тїїний их биеийг газардуулах буюу нойлтуулах, · Потенциалыг тэгшитгэх, · Хуваагч трансформаторыг хэрэглэх, · 50 Гц-ийн давтамжтай хувьсах гїйдлийн хувьд 42 (50) В тїїнээс доош, тогтмол гїйдлийн хувьд110 В тїїнээс доош хїчдэлийг хэрэглэх, · Урьдчилан анхааруулж сануулах дохиолол, бичээс, зурагт хуудас хэрэглэх, · Цахилгаан орны хїчлэгийн бууруулах тєхєєрємж хэрэглэх, · Цахилгаан орны хїчлэг нь зєвшєєрєгдєх нормоос хэтэрч болох цахилгаан тєхєєрємжинд цахилгаан орны їйлчлэлээс хамгаалах зориулалттай хэрэгслийг ашиглах г.м. 1.1.24. 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй цахилгаан тєхєєрємж бїхий байранд тусгаарлагагїй ба тусгаарлагатай гїйдэл дамжуулах хэсгийг хїрэлцэх хїчдэлийн хамгаалалтгїйгээр, єєрєєр хэлбэл тухайн нєхцєлд ийм тєрлийн хамгаалалт ямар нэг єєр зорилгоор (жишээлбэл, механик їйлчлэлээс хамгаалах г.м) шаардлагагїй бол байрлуулахыг зєвшєєрнє. Харин цахилгаан тоноглолын хэсэгт хїрэлцэх їйлдлийн їед хэвийн їйлчилгээ хийх, явуулах їед аюулгїй байх ёстой. 1.1.25. Орон сууц, олон нийтийн барилга байгууламж, тїїнтэй тєстэй байруудад гїйдэл дамжуулах хэсгийг хааж хаших, хязгаарлах, зориулалтын хашлага нь битїї хаалттай, їйлдвэрийн цахилгааны байранд битїї хаалттай, торон ба сараалжин нїхтэй байхыг зєвшєєрнє. Хязгаарлах ба хааж хаших бїх тоноглол нь тїлхїїр, багаж хэрэгслэлийн тусламжтайгаар нээж хаах, авах боломжтой хийгдвэл зохино. 1.1.26. Бїх тєрлийн хязгаарлах хаалт хашлага нь тухайн нєхцєлд тохирсон хангалттай механик бєх бат байх ёстой. 1 кВ тїїнээс дээш хїчдэлтэй байранд хязгаарлах хашлагын, тємєр хийцийн ялтасны зузаан нь 1 мм-ээс багагїй байх ёстой. Дамжуулах утас, кабелийг механик гэмтлээс хамгаалах зориулалттай хэрэгсэл нь аль болохоор тухайн машин, багажын хийцэд суулгах буюу оруулж хийгдсэн байвал зохистой. 1.1.27. Їйлчилгээний хїмїїсийг нь цахилгаан гїйдлийн нэврэгдэл, цахилгаан нумны їйлчлэл г.м-ээс сэргийлэх, хамгаалахын тулд бїх цахилгаан тоног тєхєєрємжийг хамгаалах хэрэгсэл, мєн “Ашиглаж байгаа цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хамгаалах хэрэгслэлийг турших ба хэрэглэх дїрэм”-ийн дагуу анхны тусламж їзїїлэх хэрэгсэлээр тус тус хангаж єгсєн байх ёстой. Тос дїїргэмэл аппарат, хэрэгсэл, кабель, тїїнчлэн тос, лак, хар тос г.м-ээр бїрхїїлсэн буюу нэвчїїлсэн цахилгаан тоноглолоос бїрдсэн галын болон, тэсрэх аюултай цахилгаан тоног тєхєєрємж нь энэхїї дїрмийн харгалзах 7.1 ба 7.2 бїлгїїдэд тусгагдсан шаардлага биелэгдэж байх ёстой. Ийм тєрлийн цахилгаан тоног, тєхєєрємжийг ашиглалтанд єгєхдєє мєрдєгдєж байгаа журмын дагуу гал эсэргїїцэх багаж, эд хэрэгсэл, материалаар хангасан байвал зохино. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 15
  • 20. БД 43-101-03 Цахилгаан тоног тєхєєрємжийг эрчим хїчний системд холбох 1.1.28. Цахилгаан тоног тєхєєрємжийг эрчим хїчний системд холбохдоо Монгол улсын “Эрчим хїчний тухай хууль”, Засгийн газрын баталсан “Цахилгаан эрчим хїч хэрэглэх дїрэм”, “Эрчим хїчний шугам сїлжээг хамгаалах дїрэм-ийн дагуу гїйцэтгэнэ. Цахилгаан тоног тєхєєрємжийг ашиглалтад єгєх 1.1.29. Шинээр баригдсан, шинэчлэн тєхєєрємжилж єргєтгєсєн, цахилгаан тоног тєхєєрємж, тэнд тавигдсан цахилгаан аппарат хэрэгсэл нь хїлээн авах, хїлээлгэн єгєх туршилтанд орох ёстой (бїлэг 1.7-г їзэх). Шинээр баригдсан, шинэчлэн тєхєєрємжилж єргєжсєн цахилгаан тоног тєхєєрємжийг ашиглалтанд оруулахдаа мєрдєгдєж байгаа журмын дагуу хїлээн авсны комиссын дїгнэлтийг їндэслэн байнгын ашиглалтанд авна. 1.2. ЦАХИЛГААН ХАНГАМЖ БА ЦАХИЛГААН ШУГАМ СЇЛЖЭЭ Хэрэглэх хїрээ, тодорхойлолт 1.2.1 Дїрмийн энэхїї бїлэг нь цахилгаан хангамжийн бїх систем, шугам сїлжээнд хамаарагдана. Газрын доорх, уурхайн болон зїтгїїр-татуургын зэрэг бусад тусгай зориулалтын цахилгаан хангамжийн систем нь энэ бїлгийн шаардлагаас гадна тухайн їйлдвэрийн тусгай дїрмийн шаардлагатай давхар нийцэж байх ёстой. 1.2.2 Єєр хоорондоо цахилгаан, дулааныг їйлдвэрлэх, хувиргах, хуваарилах, їйлдвэрлэлийн їргэлжилсэн тасралтгїй процессийн нэгдмэл горимоор холбоотой, горимын ерєнхий удирдлага бїхий цахилгаан станц, цахилгаан ба дулаан шугам сїлжээний нэгтгэлийг эрчим хїчний систем (ЭХС) гэнэ. Эрчим хїчний системийн цахилгаан станц, цахилгаан шугам сїлжээний цахилгаан тоног тєхєєрємжийн нэгтгэлийг ЭХС-ийн цахилгаан хэсэг гэнэ. 1.2.3. Цахилгаан эрчим хїчийг їйлдвэрлэх, дамжуулах, хуваарилах ба хэрэглэх г.м. технологийн процессийн нэгдэлтэй эрчим хїчний системийн цахилгааны хэсэг, тїїнээс тэжээгдэж байгаа хэрэглэгчдийг цахилгаан хангамжийн эрчим хїчний систем гэнэ. * Хэрэглэгчдийг цахилгаан эрчим хїчээр хангахыг цахилгаан хангамж гэнэ. Хэрэглэгчдийг цахилгаан эрчим хїчээр хангах зориулалттай цахилгаан тоног тєхєєрємжийн нэгдлийг цахилгаан хангамжийн систем гэнэ. * Эрчим хїчний системээс холбогдсон хэрэглэгчдийн цахилгаан хангамжийг тєвлєрсєн цахилгаан хангамж гэнэ. * Тодорхой бїс нутагт баригдсан цахилгаан эрчим хїчийг дамжуулж, хуваарилах зориулалттай цахилгаан тоног тєхєєрємж, дэд єртєє, хуваарилах байгууламж, гїйдэл дамжуулах агаарын ба кабель шугамын нэгдлийг цахилгаан сїлжээ гэнэ. * Цахилгаан эрчим хїчийг єєр тєрлийн эрчим хїчинд хувиргах зориулалттай цахилгаан хэрэгсэл, тоноглол, тєхєєрєг, механизм зэргийг цахилгаан эрчим хїчний хїлээн авагч (цахилгаан хэрэгсэл) гэж нэрлэнэ. * Тодорхой нутаг дэвсгэрт байрлах, технологийн процессоор холбоотой цахилгаан эрчим хїчний хэрэглэгч нэг буюу бїлэг хїлээн авагчдыг цахилгаан эрчим хїчний хэрэглэгч, цахилгаан эрчим хїчний хэрэглэгчид гэнэ. 1.2.4. Цахилгаан эрчим хїчний хїлээн авагч ба бїлэг хэрэглэгчдийн тэжээлийн хамааралгїй бие даасан їїсгїїр гэж цахилгаан хэрэглэгчдийн тэжээлийн їїсвэр нь доголдох, тасрах, єєр хэрэглэгчдийг тэжээх зэрэг аваарийн горимын дараа хїчдэл нь энэхїї дїрмээр тогтоогдсон хязгаарт баригдаж байх тэжээлийн їїсгїїрийг нэрлэж болно. Тэжээлийн їл хамаарах (хамааралгїй) эх їїсвэрийн тоонд нэг ба хоёр цахилгаан станц, дэд станц, тэжээлийн хоёр секц буюу шиний систем орно. Гагцхїї дараах хоёр нєхцєл нэгэн зэрэг биелэгдэж байх ёстой. Їїнд: * Шиний систем буюу секц бїр нь їл хамаарах тэжээлийн їїсгїїрээс тэжээлтэй байх, БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 16
  • 21. БД 43-101-03 * Шиний секц (систем) нь єєр хоорондоо холбоогїй, эсвэл аль нэг шиний секцийн хэвийн ажиллагаа алдагдахад хїрвэл автоматаар таслагдах холбоотой байх; Ерєнхий шаардлага 1.2.5. Цахилгаан хангамжийн ба цахилгаан тоног тєхєєрємжийн угсралт, шинэчлэлтийн зураг тєслийг боловсруулахдаа дараах асуудлыг авч їзэж, шийдвэрлэх ёстой. Їїнд: * Цахилгаан шугам сїлжээг шинээр байгуулахдаа тухайн орон нутгийн цахилгаан эрчим хїчний системийн ба цахилгаан хангамжийн хєгжлийн хэтийн тєлєвийг хуучин ба шинээр баригдах цахилгаан сїлжээтэй нь буюу шинээр байгуулах єєр зориулалтын, єєр хїчдэлийн сїлжээтэй нь тус тус харьцуулах; * Цахилгаан сїлжээний їйлчлэх бїс нутагт байрлах бїх цахилгаан хэрэглэгчдийг тэдгээрийн харъяалалыг їл хамааруулан тєвлєрсєн цахилгаан хангамжинд бїрэн хамруулах бололцоог эрж хайх; * Хэтийн тєлєвийн хєгжилтэй уялдуулан тухайн цахилгаан системд тодорхойлогдох хязгаарлах богино залгалтын гїйдлийн шатлалыг тївшин бїрт нь авч їзэх; * Цахилгаан эрчмийн алдагдлыг бууруулах асуудлыг авч їзэх, г.м. Їїний тулд дотоод ба гадаад цахилгаан хангамжийн шийдлээр, зураг тєсєлд технологийн бэлтгэл бий болгох боломж, эрчим хїчний хэмнэлт, эдийн засгийн їр ашгийг тооцох ёстой. Цахилгаан хангамжийн бэлтгэл чадлын асуудлыг шийдвэрлэхдээ цахилгаан тоног тєхєєрємжийн тухайн элементийн хэт ачаалагдах чадвар, технологийн тєхєєрємжийн бэлтгэл, нєєц байгаа эсэхийг тодотгох шаардлагатай. 1.2.6. Цахилгаан хангамжийн системийн хэтийн хєгжлийн асуудлыг шийдвэрлэхдээ хэвийн, засварын, аваарын ба аваарийн дараахи горим тус бїрийг тооцож оруулбал зохино. Энэхїї дїрмийн 1.2.5 зїйлийн шаардлага нь эрчим хїчний систем ба хэрэглэгчдийн цахилгаан хангамжийн хєгжлийн тодорхой їе шатуудад авч їзэгдэх ёстой. 1.2.7. Цахилгаан сїлжээний зураг тєсєл боловсруулахдаа тэдгээрийн ашиглалт, їйлчилгээний тєрлийг (байнгын, ээлжийн тогтмол ба гэрээр жижїїрлэх, явуулын ба їйлчилгээний баг байх г.м) тусгаж хэрэгжїїлнэ. 1.2.8. (3) 6-35 кВ-ын цахилгаан сїлжээний зураг тєсєлд сїлжээний саармаг (нейтраль)-ийг нум унтраах реактор тавьж тусгаарлах ба газардуулах боломжийг тусгах нь зїйтэй. Газарлуу холбогдох (газардах) їеийн багтаамжийн гїйдлийг тэгшитгэхдээ хэвийн горимын їеийн гїйдлийн утгыг тооцож авах ёстой. Їїнд: * 6(10)-20 кВ-ын тємєр-бетон ба металл тулгууртай агаарын шугам сїлжээ болон 35 кВ-ын бїх тєрлийн сїлжээнд: -10 А-аас дээш; * Тємєр-бетон ба металл тулгуургїй сїлжээнд: 3-6 кВ-ын хїчдэлтэй бол 30 А-аас дээш, 10 кВ-ын хїчдэлтэй бол -20 А-аас дээш, 15-20 кВ-ын сїлжээнд –15 А- аас дээш; Газарлуу холбогдох їеийн гїйдэл нь 50 А-аас илїї байвал хоёроос дээш тооны газардуулгын нум унтраах реактор тавихыг зєвлєж байна. Цахилгаан хангамжийн хэрэглэгчдийн зэрэглэл ба найдваржилтыг хангах 1.2.9. Цахилгаан хангамжийн найдваржилт, хэрэглэгчдийг цахилгаанаар тасралтгїй хангах їїднээс цахилгаан хэрэглэгчдийг дараах 3 зэрэглэлд хуваана. Цахилгаан хангамжийн тасалдал нь хїмїїсийн аминд аюултай, улс, нийгэмд мэдэгдэхїйц хохирол учруулах, єндєр їнэтэй їндсэн тоног тєхєєрємж эвдрэх, их хэмжээний бїтээгдэхїїний гологдол гарах, технологийн нийлмэл їйл явц ба нийгэм ахуйн онцгой чухал хэрэглэгчдийн їйл ажиллагаа алдагдах цахилгаан хїлээн авагчийг I зэрэглэлийн гэнэ. I зэрэглэлийн хїлээн авагч дотроос цахилгаан эрчим хїчээр тасралтгїй хангах шаардлагатай, тухайлбал, хїмїїсийн амь насанд шууд аюул заналхийлэх, дэлбэрэх, гал гарах, єндєр єртєгтэй тоног тєхєєрємж эвдрэх зэрэг їр дагавартай, їйлдвэрлэлийг нь зогсоож їл болох хїлээн авагчийг онцгой бїлгийн гэж ангилна. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 17
  • 22. БД 43-101-03 Цахилгаан хангамжийн тасалдал нь хїлээн авагчдад бїтээгдэхїїний дутуу їйлдвэрлэл, гологдол бий болгох, ажилчдын машин, механизмын ба їйлдвэрийн тээврийн сул зогсолт гарах, хот, хєдєєгийн хїн амын амьдралын хэвийн їйл ажиллагаа алдагдахад хїргэж байвал II зэрэглэлийн хїлээн авагчид гэж ангилна. I ба II зэрэглэлийн цахилгаан хэрэглэгчдийн тодорхойлолтонд хамаарахгїй їлдсэн хэрэглэгчдийг III зэрэглэлийн хїлээн авагчид гэнэ. 1.2.10. Тэжээлийн їїсгїїрийн аль нэгний нь цахилгаан хангамж тасалдахад хїрвэл цахилгаан хангамж тасалдах хугацааны завсарлага (тасалдал) нь тэжээлийг автоматаар сэргээн залгах хугацаатай тэнцїї байх ёстой. I зэрэглэлийн цахилгааны онцгой бїлгийн цахилгаан хангамжинд хоорондоо хамааралгїй, харилцан бие биедээ бэлтгэл болон орлох гурав дахь нэмэгдэл тэжээлийн їїсвэр авч їзэх шаардлагатай. Онцгой бїлгийн хэрэглэгчдийн тэжээлийн їл хамааралгїй, харилцан нєєцлєгдєх гурав дахь їїсгїїр, I зэрэглэлийн бусад хэрэглэгчдийн тэжээлийн їл хамааралгїй, харилцан нєєцлєгдєх хоёр дахь їїсгїїрт орон нутгийн ба эрчим хїчний систем (генераторын хїчдэлтэй шин г.м.)-ийн цахилгаан станц, тасралтгїй ажиллагаатай тусгай агрегатууд, аккумуляторын батерай байж болно. Хэрэв цахилгаан хангамжийн бэлтгэл тэжээл нь технологийн процессийн тасралтгїй чанарыг хангаж чадахгїйд хїрвэл, эсвэл цахилгаан хангамжийн бэлтгэл тэжээл нь эдийн засгийн їр ашиггїй байвал цахилгаан хангамж тасарсан їед ажиллах технологийн нєєцийн бэлтгэлийг харилцан нєєцлєгдєх (нэг нь зогсоход нєгєє нь ажиллах г.м.) технологийн агрегат суурилуулах, технологийн процессийн аваарийн зогсолтгїй ажиллагааг хангах тусгай тєхєєрємж ашиглах замаар хэрэгжїїлж болно. Технологийн тасралтгїй ажиллагаатай, ажлын горимыг сэргээхэд удаан хугацаа зарцуулах онцгой нийлмэл процесс бїхий I зэрэглэлийн хїлээн авагчдийн цахилгаан хангамжийг техник-эдийн засгийн їндэслэл дээр технологийн процессийн онцлогоор тодорхойлогдох нэмэгдэл шаардлагыг тусгасан тэжээлийн їл хамаарах, харилцан нєєцлєгдєх (орлох) хоёр їїсгїїрээс єгєхийг зєвлєж байна. II зэрэглэлийн хїлээн авагчдийн цахилгааны тэжээл нь тусгай оруулгагїй тэжээгдэж болно. 1.2.11 II зэрэглэлийн цахилгаан хэрэглэгчдийг хоорондоо хамааралгїй, харилцан нєєцлєгдєх тэжээлийн хоёр їїсгїїрээс цахилгаан эрчим хїчээр хангавал зохино. II зэрэглэлийн цахилгаан хэрэглэгчдийн хувьд тэжээлийн їїсгїїрийн аль нэгний нь цахилгаан хангамж тасалдахад хїрвэл цахилгаан хангамжийн тасалдалтын їргэлжлэх хугацаа нь шаардлагатай бэлтгэл тэжээлийн їїсгїїрийг жижїїрийн хїн буюу шуурхай їйлчилгээний явуулын баг очиж залгах їйлдлээр хэмжигдэх ёстой. II зэрэглэлийн хэрэглэгчдийн тэжээл нь кабелийн залгаастай (ба залгаасгїй) нэг агаарын шугамаас, хэрэв энэ шугамын аваарийн засвар нь 1 хоногоос хэтрэхгїй хугацаанд хийгдэх боломжтой нєхцєлд л єгєгдєж болно. Энэ шугамын кабель оруулга нь хоёр кабелиас бїрдэх бєгєєд кабель бїр нь агаарын шугамын їргэлжлэх хамгийн их гїйдлээр сонгогдсон байх ёстой. Мєн II зэрэглэлийн цахилгаан хэрэглэгчдийг нэг ерєнхий аппаратанд холбогдох хоёроос доошгїй кабель бїхий нэг кабель шугамаас тэжээжийг зєвшєєрнє. Трансформаторын тєвлєрсєн нєєц (бэлтгэл)тэй байхад гэмтсэн трансформаторыг нэг хоногоос илїїгїй хугацаанд солих боломжтой бол II зэрэглэлийн хэрэглэгчдийн тэжээлийг нэг трансформатороос єгєхийг зєвшєєрнє. 1.2.12 III зэрэглэлийн хэрэглэгчдийн цахилгаан хангамжийг шийдэхдээ цахилгаан хангамжийн тасалдлын їргэлжлэх хугацаа нь тухайн хангамжийн системийн эвдэрсэн ба гэмтсэн элементийг засах буюу солиход шаардагдах хугацаа нь 1 хоногоос хэтрэхгїй байх нєхцєлд тэжээлийн нэг їїсгїїрээс тэжээж болно. Хїчдэлийн тївшин ба тохируулга, хуурмаг чадлыг тэгшитгэх нь 1.2.13 Цахилгаан шугам сїлжээний хувьд цахилгаан эрчим хїчний чанарыг хангах техникийн арга хэмжээг MNS-ын дагуу “Цахилгаан эрчим хїчний чанар”, “Цахилгаан тоног тєхєєрємж”-ын шаардлагыг харгалзан тусгаж єгвєл зохино. Хїчдэлийн тохируулах тєхєєрємж нь хуваарилах шугам сїлжээ холбогдох цахилгаан станц, дэд станцын 6-20 кВ-ын хїчдэлтэй шин дээр хамгийн их ачааллын їеийн нэрэлсэн хэвийн хїчдлийг 105 %-иас доошгїй, хамгийн бага ачааллын їеийн тогтоосон (нэрэлсэн) хэвийн хїчдлийг 100 %-иас ихгїй хязгаарт барьж байх ёстой. 1.2.14 Цахилгаан шугам сїлжээнд хуурмаг чадлыг тэгшитгэх тєхєєрємжийг сонгож, байрлуулахдаа хуурмаг чадлыг тэгшитгэх талаар мєрдєгдєж байгаа зааврыг харгалзан гїйцэтгэнэ. Хэрэглэгчийн эрчим хїчний тоноглолыг эрчим хїчний системд холбох нєхцлийн дагуу эрчим хїчний БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 18
  • 23. БД 43-101-03 системийн хуурмаг чадлыг хэмжээнд нь байлгах їїднээс хуурмаг чадлыг тэгштгэх тоног тєхєєрємжийг тухайн хэрэглэгчийн дэргэд нь суурилуулвал зохино. 1.3. ДАМЖУУЛАХ УТСЫГ СОНГОХ Хэрэглэх хїрээ 1.3.1 Дїрмийн энэхїї бїлгийг цахилгаан дамжуулах тєрєл бїрийн утасны (бїрээстэй ба бїрээсгїй утас, кабель, шин) хєндлєн огтлол (цаашид, огтлол гэх)-ыг халалтаар, хэмнэлттэй гїйдлийн нягтаар, титэмлэх (кроны) нєхцєлєєр сонгоход мєрдєнє. Хэрвээ дамжуулагчийн огтлол нь эдгээр аргаар тодорхойлоход бусад нєхцєл (богино залгалтын гїйдлийн їед їїсэх халууны ба цахилгаан хїчний тэсвэрлэх чадвар)-ээр шалгахад зайлшгїй шаардагдах огтлолоос бага гарч байвал аль их огтлолтой дамжуулах утас (цаашид, дамжуулагч, утас)-ыг сонгон авах зарчмыг баримтлах нь зїйтэй. Дамжуулах утасны огтлолыг халалтаар сонгох 1.3.2 Нийтлэг хэрэгцээний дамжуулах утас нь тухайн сїлжээний ажлын хэвийн горим тєдийгїй аваарийн дараах горим, мєн тїїнчлэн засварын їед, цахилгаан дамжуулах шугам, ХБ-ын секц, шинийн хооронд гїйдэл тэгш биш хуваарилагдах їеийн горимыг тус тус тооцсон зєвшєєрєгдєх халалтын хязгаарын шаардлагыг хангаж байх ёстой. Халалтыг шалгахдаа тухайн сїлжээний элементийн хагас цаг дутамд авах гїйдлийн дундажаас хамгийн их утгаар авч тооцоно. 1.3.3 Давтагдах-богино хугацааны ба богино хугацааны горим ажиллагаатай цахилгаан хэрэглэгчид (сїлжээнд бїтэн залгагдах їе нь 10 минут,їїнээс жинхэнэ ажлын їеийн їргэлжлэх хугацаа нь 4 мин-аас ихгїй байх)-ийн дамжуулагчийн огтлолыг халалтаар сонгохдоо тооцооны гїйдлийг дараах зарчмыг їндэслэн їргэлжийн горимд шилжїїлэн тооцоолох ёстой. Їїнд: * 6 мм2 хїртэл огтлолтой зэс утас, 10 мм2 хїртэл огтлолтой хєнгєн цагаан утасны хувьд гїйдлийг їргэлжийн горим ажиллагаатай тоног, тєхєєрємжийн адилаар авч тооцоолох; * 6 мм2-аас их огтлолтой зэс утас, 10 мм2 -аас их огтлолтой хєнгєн цагаан утас хувьд їргэлжийн зєвшєєрєгдєх гїйдлийг 0,875/ÖТдд коэффициентээр їржиж тодорхойлох. Энд: Тдд- ажлын їеийн їргэлжлэх хугацааны харьцангуй илэрхийлэл, (є.х. ажлын їеийн їргэлжлэх хугацааг тїїний нэг бїтэн циклийн хугацаанд харьцуулсан харьцаа,%) Богино хугацааны ажлын горимтой, залгаатай байх хугацаа нь 4 мин-аас ихгїй, залгалтын завсарлагын хооронд дамжуулагчийг хїрээлэх орчин нь хєргєєд байх бололцоотой цахилгаан хэрэглэгчдийн хамгийн их зєвшєєрєгдєх гїйдлийг давтагдах-богино хугацааны горим, ажиллагаатай цахилгаан тоноглолын адил нормоор авах нь зїйтэй. Харин залгаатай байх хугацаа нь 4 мин-аас их, залгалт хоорондын завсарлага нь удаан їргэлжлэхгїй нєхцєлд хамгийн их зєвшєєрєгдєх гїйдлийг їргэлжийн горим ажиллагаатай тоноглолын адилаар тодорхойлно. 1.3.4 10 кВ хїртэл хїчдэлтэй, нэвчмэл цаасан тусгаарлагатай кабелийн даацын ачаалал нь тогтоосон хэмжээнээс бага (ачааллын коэффициент 0,6/0,8) байвал кабелийн богино хугацааны зєвшєєрєгдєх хэт ачааллын хэмжээг доорх хїснэгтэнд їзїїлэв. Тавигдсан байдал Хєрсєнд далд Агаарт ил Хоолой дотуур газарт 0,5 цаг 1.35/1.20 1.25/1.15 1.20/1.10 1,0 цаг 1.30/1.15 1.15/1.10 1.10/1.05 3.0 цаг 1.15/1.10 1.10/1.05 1.00/1.00 Аваарийн горимыг устгасны дараах 5 хоногийн турш их ачааллын їргэлжлэх хугацаа нь хоногт 6 цагаас хэтрэхгїй бол полиэтилен тусгаарлагатай кабель 10%-ийн, поливинилхлорид тусгаарлагатай кабель 15 %-ийн хэт ачаалалтай байхыг зєвшєєрнє. Энэ хугацааны туршид БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 19
  • 24. БД 43-101-03 хоногийн бусад цагуудад тухайн кабелийн ачаалал нь тогтоосон хэмжээнээсээ илїї гарахгїй байх ёстой. Аваарийн горимыг устгасны дараах 5 хоногийн туршид 10 кВ хїртлэх хїчдэлтэй, нэвчмэл цаасан тусгаарлагатай кабелийн зєвшєєрєгдєх хэт ачааллыг доор їзїїлэв. Тавигдсан байдал: Хєрсєнд далд Агаарт ил Хоолой дотуур газарт 1 цаг 1.50/1.35 1.35/1.30 1.30/1.20 3 цаг 1.35/1.25 1.25/1.20 1.20/1.15 6 цаг 1.25/1.20 1.25/1.25 1.15/1.10 Ашиглалтанд 15 жилээс дээш хугацаагаар байгаа кабель шугамын хэт ачаалалыг 10%-иар бууруулах ёстой. Хэт ачааллыг 20 -35 кВ-ын хїчдэлтэй кабель шугаманд зєвшєєрєхгїй. 1.3.5 Кабелийн хэвийн ба аваарийн дараах хэт ачаалалд тавигдах шаардлага нь тїїний залгалтын ба тєгсгєлийн муфт, їзїїрлэгээ, тєгсгєвч-д мєн адил хамааралтай байна. Гурван фазын гїйдлийн дєрвєн утастай системийн нойлын ажлын утас нь фазны утастай харьцуулахад 50%-иас багагїй цахилгаан дамжуулац (цахилгаан дамжуулах чадвар)-тай нєхцєлд фазын утастай ижил (100%) дамжуулацтай байвал зохино. 1.3.6 Тодорхой халуунтай орчинд (1.3.8-1.3.15-д єгєгдсєн нєхцєлєєс илт ялгаатай) ил, далд тавьсан кабель; бїрээстэй, бїрээсгїй утас; шин хатуу ба зєєлєн гїйдэл дамжуулагчийн їргэлжийн зєвшєєрєгдєх гїйдлийг тодорхойлоход шаардлагатай засварын коэффициентийг хїснэгт 1.3.1-д оруулж, хавсаргав. Хїснэгт 1.3.1. Кабель, бїрээстэй ба бїрээсгїй утас, шиний гїйдлийн тавигдах газар, агаарын температураас хамааруулсан засалын коэффициент То - орчины температурын халууны хэм, °С, Тн –судлын нормчлогдсон температур, °С, То Тн °С 15 25 25 15 25 15 25 15 15 °С 80 80 70 65 65 60 60 55 50 Кабель, бїрээстэй ба бїрээсгїй утас, шинийн гїйдэлийн тавилдах агаар, газрын орчины температураас хамааруулан оруулах засалын коэффициент, С° -5 0 +5 +10 +15 +20 +25 +30 +35 +40 1.14 1.11 1.08 1.04 1.00 0.96 0.92 0.88 0.83 0.78 1.24 1.20 1.17 1.13 1.09 1.04 1.00 0.95 0.90 0.85 1.29 1.24 1.20 1.15 1.11 1.05 1.00 0.94 0.88 0.81 1.18 1.14 1.10 1.05 1.00 0.95 0.89 0.84 0.77 0.71 1.32 1.27 1.22 1.17 1.12 1.06 1.00 0.94 0.87 0.79 1.20 1.15 1.12 1.06 1.00 0.94 0.88 0.82 0.75 0.67 1.36 1.31 1.25 1.20 1.13 1.07 1.00 0.93 0.85 0.76 1.22 1.17 1.12 1.07 1.00 0.93 0.86 0.79 0.71 0.61 1.48 1.41 1.34 1.26 1.18 1.09 1.00 0.89 0.78 0.63 Резин ба пластмассан тусгаарлагатай кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл 1.3.7 Резин ба поливинилхлорид бїрээстэй утас, резин тусгаарлагатай шижим утас болон резин ба хуванцар тусгаарлагатай, тугалган ба поливинилхлорид бїрхїїлтэй кабелийн їргэлжийн зєвшєєрєгдєх гїйдлийг хїснэгт 1.3.2.-оос 1.3.6 -д їзїїлэв. Энэ тооцоонд утас, кабелийн судлалын халууны температурыг +65°С, орчны агаарын хувьд +25°С, газрын хувьд +15°С гэж авсан болно. Нэг хоолойд сївлэх утасны тоог тодорхойлохдоо гурван фазын гїйдлийн 4 утаст системийн нойлын ажлын утас, тїїнчлэн газардуулгын ба нойлын хамгаалалтын утсыг тооцдоггїй. 1.3.8 Дїрмийн 1.3.3, 1.3.5 -д єгєгдсєн їргэлжийн зєвшєєрєгдєх гїйдлийн утга нь тэдгээрийг тавих газрын байдал (агаарт, хаалт, хашлаганд, тавиурт г.м.), сївлэх хоолойн тооны тодорхойгїй нєхцєлд тооцоологдсон болно. Кабелийн хайрцаг ба сараалжин тавиурт багцаараа тавигдах утас ба кабелийн хувьд зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийн утгыг хїснэгт 1.3.7 -д єгсєн утас нь хоолойд сувлэсэн, хїснэгт 1.3.11-д єгсєн кабель нь агаарт тавигдсан гэдгээс їндэслэн ялгаатай авбал зохино. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 20
  • 25. БД 43-101-03 1.3.9 Хоолойд сївлэгдэх, хайрцаг ба сараалжин тавиурт багцаараа тавигдах утасны тоо нь 4 ба тїїнээс олон байх нєхцєлд зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг агаарын орчинд хїснэгт 1.3.2, 1.3.6-д зааснаар, 5-6 утастай бол 0,68; 7-9 утастай бол 0,63; 10-12 хїртэл бол 0,6 гэсэн засалын коэффициент оруулж бууруулж авах зохино. Харин хоёрдогч хэлхээний утасны хувьд бууруулах коэффициент хэрэглэхгїй. Кабелийн тавиур дээр багцаар нь биш нэг эгнээнд тавьсан утасны зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг ил агаарт тавьсан утасны адилаар хїснэгтээс авна. Хайрцагт тавигдах кабель ба утасны зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг хїснэгт 1.3.7-оос 1.3.11-д єгсєнєєр; ил агаарт дангаар нь тавих кабель ба утасны гїйдлийг дїрмийн 1.3.13 зїйлд єгсєн бууруулах коэффициентийг ашиглан тодорхойлбол зохино. Хяналтын ба бэлтгэл утас, кабелийг сонгохдоо бууруулах коэффицентныг тооцохгїй. Хїснэгт 1.3.2. Резин ба поливинилхлорид тусгаарлагатай, зэс судал бїхий утас ба шнурийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах судлын огтлол, мм2 0,5 0.75 1.0 1.2 1.5 2.0 2.5 3.0 4.0 5.0 6.0 8.0 10.0 16.0 25.0 35.0 50.0 70.0 ил агаарт 11 15 17 20 23 26 30 34 41 46 50 62 80 100 140 170 215 270 1 судалт 2 утас 16 18 19 24 27 32 38 42 46 54 70 85 115 135 185 225 Утасны гїйдэл, А Нэг хоолойд сївлэгдэх 1 судалт 1 судалт 2 судалт 1 3 утас 4 утас утас 15 14 15 16 15 16 17 16 18 22 20 23 25 25 25 28 26 28 35 30 32 39 34 37 42 40 40 51 46 48 60 50 55 80 75 80 100 90 100 125 115 125 170 150 160 210 185 195 3 судалт 1 утас 14 14.5 15 19 21 24 27 31 34 43 50 70 85 100 135 175 Хїснэгт 1.3.3. Резин ба поливинилхлорид тусгаарлагатай, хєнгєн цагаан судал бїхий утасны, шнурийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах судлын огтлол, мм2 2.0 2.5 3.0 4. 5. 6. 8. 10 16 25 35 50 70 95 БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ ил агаарт 21 24 27 32 36 39 46 60 75 105 130 165 210 255 1 судалт 2 утас 19 20 24 28 32 36 43 50 60 85 100 140 175 215 Утасны гїйдэл, А Нэг хоолойд сївлэгдэх 1 судалт 1 судалт 2 судалт 3 утас 4 утас 1 утас 18 15 17 19 19 19 22 21 22 28 23 25 30 27 28 32 30 31 40 37 38 47 39 42 60 55 60 80 70 75 95 85 95 130 120 125 165 140 150 200 175 190 21 3 судалт 1 утас 14 16 18 21 24 26 32 387 55 65 75 105 135 165
  • 26. БД 43-101-03 120 150 295 340 245 275 220 255 200 - 230 - 190 - Хїснэгт 1.3.4 Резин тусгаарлагатай, хамгаалалтын металл бїрхїїл бїхий зэс судалтай утас, резинен тусгаарлагатай, тугалган, поливинилхлорид, найрит буюу резин бїрхээстэй, хуягласан ба хуяглаагїй хийцийн зэс голтой кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах судлын огтлол, мм2 Утас ба кабелийн гїйдэл, А хоёр судалтай гурван судалтай Тавигдах байрлал агаарт Газарт агаарт газарт 19 33 19 27 27 44 25 38 38 55 35 49 50 70 42 60 70 105 55 90 90 135 75 115 115 175 95 150 140 210 120 180 175 265 145 225 215 320 180 275 260 385 220 330 нэг судалтай 2.5 4 6 10 16 25 35 50 70 95 агаарт 23 30 41 50 80 100 140 170 215 270 325 Тайлбар: Дамжуулах утас ба кабелийн гїйдэл нь нойлын судалтай ба судалгїй нєхцєлд тооцоологдсон болно. Хїснэгт 1.3.5. Резинен ба пластмассан тусгаарлагатай, тугалган поливинилхлорид ба резин бїрхїїлтэй, хуягласан ба хуяглаагїй хийцийн хєнгєн цагаан голтой кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах судлын огтлол, мм2 Кабелийн гїйдэл, А хоёр судалтай Тавигдах байрлал агаарт газарт 21 34 29 42 38 55 55 80 70 105 90 135 105 160 135 205 165 145 200 295 230 340 нэг судалтай Агаарт 23 31 38 60 75 105 130 165 210 250 295 2.5 4 6 10 16 25 35 50 70 95 120 гурван судалтай агаарт 19 27 32 42 60 75 90 110 140 170 200 газарт 29 38 46 70 90 115 140 175 210 255 295 Тайлбар: Дамжуулах утас ба кабелийн гїйдэл нь нойлын судалтай ба судалгїй нєхцєлд тооцоологдсон болно. Хїснэгт 1.3.6 Судалтай зєєврийн хєнгєн ба хїнд шланган дунд, зєєврийн шланган кабель, уурхайн уян шланган ба прожекторын кабель, зєєврийн утасны зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах судлын огтлол, мм2 нэг судалтай 0.5 0.75 1.0 1.5 Утас, кабель, шнурийн гїйдэл, А хоёр судалтай гурван судалтай - БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 12 16 18 23 22 14 16 20
  • 27. БД 43-101-03 2.5 4 6 10 16 25 35 50 70 40 50 65 90 120 160 190 235 290 33 43 55 75 95 125 150 185 235 28 36 45 60 80 105 130 160 200 1.3.10 Хєдєлгєєнтэй зєєврийн ба нїїдлийн цахилгаан хэрэглэгчдийн зориулалттай резин тусгаарлагатай зэс судалтай уян шланган кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэлийг дараах єгєгдлийг ашиглаж тодорхойлох нь зїйтэй. 16 мм2 90 А 25 мм2 120 А 35 мм2 145 А 50 мм2 180 А 70 мм2 220 А 95 мм2 265 А 1.3.11 Цахилгаанжсан тээврийн, резин тусгаарлагатай, зэс судалтай утасны зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэлийг дараах байдлаар тодорхойлбол зохино. 1.0 мм2 20 А 1.5 мм2 25А 2.5 мм2 40А 4 мм2 50А 6 мм 2 65А 10 мм2 90 А 16 25 мм2 мм2 115 А 150 А 35 мм2 50 мм2 185 А 230 А Хїснэгт 1.3.7. Хайрцаганд тавигдах кабель, утасны зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг бууруулах коэффициент Тавигдах арга · Олон давхараар нь ба багцаар нь тавих · Дангаар нь тавих Кабель ба утасны тоо Нэг Олон судалтай судалтай 2 3 -9 10 -11 12 -14 2 -4 5 4 хїртэл 5 -6 7 -9 10 -11 12 -14 2 -4 5 Бууруулах коэффициент 0,7 хїртэл 0,7-оос их ашиглалтын ашиглалтын коэффициент коэффициент бїхий бїхий цахилгаан цахилгаан хэрэглэгчид хэрэглэгчид 1,0 0.85 0.75 0.70 0.65 0,67 0,60 Тос нэвчмэл цаасан тусгаарлагатай кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл 1.3.12 35 кВ хїртлэх хїчдэлтэй, нэвчмэл цаасан тусгаарлагатай, тугалган, хєнгєн цагаан ба поливинилхлорид бїрхїїлтэй кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл нь тэдгээрт кабелийг судлын зєвшєєрєгдєх температуртай нь уялдуулан авна.Тухайлбал: Хэвийн хїчдэл, кВ 1 кВ хїртэл Кабелийн судлын зєвшєєрєгдєх халуун, °С +80 6 +65 10 +60 35 +50 1.3.13 Газарт булсан кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг хїснэгт 1.3.8, 1.3.9, 1.3.10, 1.3.13 –д оруулж хавсаргав. Эдгээр гїйдлийг агаарын температур нь +15°С, хєрсний хувийн эсэргїїцэл нь 120 см*К/Вт байх їеийн 0,7-оос 1,0 м-ийн гїн шуудуунд нэгээс илїїгїй кабель тавих нєхцєлєєр тооцоолсон болно. Кабелийг газарт тавих нєхцєлд хєрсний хувийн эсэргїїцэл нь 120 см*К/Вт-аас ялгаатай бол їргэлжийн гїйдлийн утганд хєрсний хувийн эсэргїїцлээс хамааруулан дараах засалын коэффициент (Кзас )-ийг оруулж тооцно. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 23
  • 28. БД 43-101-03 Доор дурьдсан єгєгдлийг баримтлан газарт булагдах кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг олохдоо хєрсний хувийн эсэргїїцлээс хамааруулан авах дараах заслын коэффициентыг ашиглах ёстой. Хєрсний їзїїлэлт: Хувийн эсэргїїцэл, см*К/Вт 9 %-єєс их чийглэгтэй элс ба 1%-оос их чийглэгтэй элс-шаваран хєрс 80 * 7-9 % чийглэгтэй ердийн хєрс элс 12-14 % -ийн чийглэгтэй элс-шаваран хєрс 120 * 4-7%-ийн чийглэгтэй элс ба 8 -12% -ийн чийглэгтэй элс-шаваран хєрс 200 * 4 % хїртэл чийглэгтэй элс буюу чулуурхаг хєрс 300 Заслалын Кзас * 1,05 1,00 0,87 0,75 Хїснэгт 1.3.8. Газарт тавигдах тос-давирхай нэвчмэл цаасан ба урсдаггїй массан тусгаарлагатай, тугалган бїрхїїлтэй, зэс судал бїхий кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах огтлол, мм2 6 10 16 25 35 50 70 95 120 150 185 240 Кабелийн зєвшєєрєгдєх гїйдэл, А нэг хоёр гурван судалтай кабель: судалтай судалтай хїчдэл, кВ 1 кВ хїртэл 1 кВ 1 кВ хїртэл 6 10 хїртэл 80 70 140 105 95 80 175 140 120 105 95 235 185 160 135 120 285 225 190 160 150 360 270 235 200 180 440 325 285 245 215 520 380 340 295 265 595 435 390 340 310 675 500 435 390 355 755 490 440 400 880 570 510 460 дєрвєн судалтай 1 кВ хїртэл 85 115 150 175 215 265 310 350 395 450 - Хїснэгт 1.3.9. Газарт тавигдах тос-давирхай нэвчмэл цаасан ба урсдаггїй массан тусгаарлагатай, тугалган бїрхїїлтэй, хєнгєн цагаан судал бїхий кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах огтлол, мм2 6 10 16 25 35 50 70 95 120 150 185 240 300 400 БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ Кабелийн зєвшєєрєгдєх гїйдэл, А нэг хоёр гурван судалтай кабель: судалтай судалтай хїчдэл, кВ 1 кВ хїртэл 1 кВ 1 кВ хїртэл 6 10 хїртэл 60 55 110 80 75 60 135 110 90 80 75 180 140 125 105 90 220 175 145 125 115 275 210 180 155 140 340 250 220 190 165 400 290 260 225 205 460 335 200 260 240 520 385 340 300 275 580 390 340 310 675 440 390 355 770 940 24 дєрвєн судалтай 1 кВ хїртэл 65 90 115 135 165 200 240 270 305 345 -
  • 29. БД 43-101-03 Хїснэгт 1.3.10. Газарт ба агаарт (ил) тавигдах дулимаг (дутуу) нэвчмэл тусгаарлагатай, гадуураа тугалган бїрхїїлтэй, гурван (зэс ба хєнгєн цагаан) судал бїхий 6 кВ-ын кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл Дамжуулах судлын огтлол, мм2 16 25 35 50 70 95 120 120 кабелийн гїйдэл, А газарт 90 120 145 180 220 265 310 355 агаарт (ил) 65 90 110 140 170 210 245 290 хєнгєн цагаан судалтай кабелийн гїйдэл, А Газарт агаарт (ил) 70 50 90 70 110 85 140 110 170 130 205 160 240 190 275 225 1.3.14 Барилга, байгууламжийн гадаа ба дотор талд агаарт ил тавигдах кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг хїснэгт 1.3.10, 1.3.11, 1.3.12 -д тус тус їзїїлэв. Энд хїрээлэх орчин агаарын температурыг +25°С гэж тооцоонд авсан болно. Газарт, агаарт, усанд тавигдах тос-нэвчмэл цаасан ба урсдаггїй массан тусгаарлагатай 20; 35 кВ-ын хїчдэлтэй кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийн хэмжээг хїснэгт 1.3.13, 1.3.14-д їзїїлэв. Нэг судалтай тос, хий дїїргэмэл хуягласан болон шинэ хийцийн кабелийг гадаад орны їйлдвэрлэгч нарын техникийн тодорхойломжийг їндэслэн сонголт хийнэ Хїснэгт 1.3.11. Агаарт (ил) тавигдах тос-давирхай нэвчмэл цаасан ба урсдаггїй массан тусгаарлагатай, тугалган бїрхїїлтэй, зэс судал бїхий кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах огтлол, мм2 6 10 16 25 35 50 70 95 120 150 185 240 нэг судалтай 1 кВ хїртэл 95 120 160 200 245 305 360 415 470 525 610 Кабелийн гїйдэл, А гурван судалтай кабель: хїчдэл, кВ 3 кВ 6 10 хїртэл 45 55 65 60 105 90 85 125 110 105 155 145 135 200 175 165 245 215 200 285 250 240 330 290 270 375 325 305 430 375 350 хоёр судалтай 1 кВ хїртэл 55 75 95 130 150 185 225 275 320 375 - дєрвєн судалтай 1 кВ хїртэл 60 80 100 120 145 185 215 260 300 340 - Хїснэгт 1.3.12. Агаарт (ил) тавигдах тос-давирхай нэвчмэл цаасан ба урсдаггїй массан тусгаарлагатай, тугалган бїрхїїлтэй, хєнгєн цагаан судал бїхий кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах огтлол,мм2 6 БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ Кабелийн зєвшєєрєгдєх гїйдэл, А нэг хоёр гурван судалтай кабель: судалтай судалтай хїчдэл, кВ 1 кВ 1 кВ 1 кВ хїртэл 6 10 хїртэл хїртэл 42 35 25 дєрвєн судалтай 1 кВ хїртэл -
  • 30. БД 43-101-03 10 16 25 35 50 70 95 120 150 185 240 300 400 75 90 125 155 190 235 275 320 360 405 470 555 675 55 75 100 115 140 175 210 245 290 - 46 60 80 95 120 155 190 220 255 290 330 - 42 50 70 85 110 135 165 190 225 250 290 - 46 65 80 105 130 155 185 210 235 270 - 45 60 75 95 110 140 165 200 230 260 - Хїснэгт 1.3.13. Газар, ус, агаарт тавигдах тос-давирхай нэвчмэл цаасан ба урсдаггїй массан тусгаарлагатай, тугалгадсан зэс судал бїхий кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл Дамжуулах судлын огтлол, мм2 25 35 50 70 95 120 150 185 Гурван судалтай кабелийн їргэлжийн гїйдэл, А Хїчдэл 20 кВ Хїчдэл 35 кВ Тавигдах байдал газарт усанд Агаарт Газарт усанд агаарт 110 120 85 135 145 100 165 180 120 200 225 150 240 275 180 275 315 205 270 290 205 315 350 230 310 230 355 390 265 - Хїснэгт 1.3.14. Газар, ус, агаарт тавигдах тос-давирхай нэвчмэл цаасан ба урсдаггїй массан тусгаарлагатай, тугалгадсан хєнгєн цагаан судал бїхий кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэл дамжуулах судлын огтлол, мм2 25 35 50 70 95 120 150 185 Гурван судалтай кабелий їргэлжийн гїйдэл, А Хїчдэл 20 кВ Хїчдэл 35 кВ Тавигдах байрдал: газарт усанд агаарт газарт усанд агаарт 85 90 65 105 110 75 125 140 90 155 175 115 185 210 140 210 245 160 210 225 160 240 270 175 240 175 275 300 205 - 1.3.15. Усанд, усан доогуур тавих зориулалттай кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийн хэмжээг хїснэгт 1.3.15-д їзїїлэв. Энд хїрээлэх орчины усны халууныг +15°С гэж авсан болно. Хїснэгт 1.3.15. Усанд, усан доогуур тавигдах тос-давирхай нэвчмэл цаасан ба урсдаггїй массан тусгаарлагатай,тугалган бїрхїїлтэй, зэс ба хєнгєн цагаан судал бїхий кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Гїйдэлд БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ Зэс/хєнгєн цагаан судалтай кабелийн гїйдэл, А 26
  • 31. БД 43-101-03 дамжуулах судлын огтлол, мм2 16 25 35 50 70 95 120 150 3 судалтай кабелийн хїчдэл, кВ: 3 кВ хїртэл 6 10 210/160 250/190 305/235 375/290 440/340 505/390 565/435 135/105 170/130 205/160 255195 310/240 375/290 430/330 500/385 4 судалтай 1 кВ хїртэл 120/90 150/115 180/140 220/170 275/210 340/260 395/305 450/345 195/150 230/175 285/220 350/270 410/315 470/360 - 1.3.16 Хоолойд сївлэж, газарт дангаар нь тавих кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл нь тухайн газрын орчины температурт харгалзуулан агаарт тавьсаны адилаар дараах 1.3.17-р хїснэгтээс тооцоолж авах нь зїйтэй. Кабелийг хольж сївлэсэн нєхцєлд зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг тїїний урт нь 10 м-ээс их бол шугамын хєргєлтийн хамгийн хїндрэлтэй трассын нєхцєлєєр авна. Энэ нєхцєлийг их огтлолтой кабелийн залгаастай адилтгаж авахыг зєвлєж байна. 1.3.17 Хэд хэдэн кабелийг (хоолойнд сївлэж) газарт зэрэгцээ тавих нєхцєлд кабелийн зєвшєєрєх їргэлжийн гїйдэлийг тїїний тооноос хамааралтай доор єгєгдсєн засалын коэффициентийг хэрэглэж бууруулах нь зїйтэй. Энэхїї заслын коэффициентийг бэлтгэлд байгаа кабелийн хувьд тооцохгїй. Газарт тавигдах хэд хэдэн кабелийн хоорондох зай нь 100 мм-ээс бага бол энэ коэффициентийг хэрэглэхгїй байж болно. хоорондох зай, мм 100 200 300 1 1.00 1.00 1.00 зэрэгцээ тавигдах кабелийн тоо 2 3 4 5 0.9 0.85 0.80 0.78 0.92 0.87 0.84 0.82 0.93 0.90 0.87 0.86 1.3.18 Блокоор, тавиурт тавигдах тодорхойлохдоо дараах томьёог ашиглана.  кабелийн зєвшєєрєгдєх 6 0.75 0.81 0.85 їргэлжийн гїйдлийг I = a × b × c × I 0  Эндээс: Iî - 1.3.16-р хїснэгтээс тодорхойлогдох 10 кВ-ын хїчдэлтэй, гурван судалтай, зэс буюу хєнгєн цагаан кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл, А; à- доорхи єгєгдлєєс блок дахь кабелийн байрлал, дугаар, тїїний огтлолоос хамааруулан сонгон авах коэффициент a-ийн утга; Гїйдэл дамжуулах судлын огтлол, мм2 25 35 50 70 95 120 150 185 200 Блок, тавиур дахь сувгийн дугаар: 1 0.44 0.54 0.67 0.81 1.00 1.14 1.33 1.50 1.78 2 0.46 0.57 0.69 0.84 1.00 1.13 1.30 1.46 1.70 3 0.48 0.57 0.69 0.84 1.00 1.13 1.29 1.45 1.68 4 0.51 0.60 0.71 0.85 1.00 1.12 1.26 1.38 1.55 b - кабелийн нэрэлсэн (хэвийн) хїчдэлээс хамааруулан сонгох коэффициентын утга; Кабелийн хэвийн хїчдэл, кВ Коэффициент, b БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 3 кВ хїртэл 1.09 27 6 1.05 10 1.00
  • 32. БД 43-101-03 c - нийт блокын хоногийн дундаж (Sхд) ачааллаас хамааруулан авах коэффициент; Хоногийн дундаж ачаалал, Sхд/Sном Коэффициент, c 1.00 1.00 0.85 1.07 0.70 1.16 Бэлтгэлд байгаа кабелийг блокийн дугааргїй сувагт тавих ба ажлын кабель таслагдах їед залгагдах зарчимаар ажиллах ёстой. Ижил хэлбэр хийцтэй хоёр зэрэгцээ блок-д тавигдах кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг блокын хоорондох зайнаас хамааруулан сонгож авахдаа доор єгєгдсєн коэффициент (Кзз ) -ээр їржиж авбал зохино. Блокийн хоорондох зай, мм Коэффициент, Кзз 500 0.85 1000 0.89 1500 0.91 2000 0.93 2500 0.95 3000 0.96 Хїснэгт 1.3.16. Блокоор тавигдах 10 кВ-ын хїчдэлтэй, 95 мм2 огтлолтой, зэс ба хєнгєн цагаан судалтай кабелийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл 1  5  0  м м 150 мм  Сувгийн дугаар Бїлэг Блокын хэлбэр Зэс 1 2 3 3 2 3 2 3 2 3 3 3 3 3 154 119 147 138 113 106 2 3 2 191 173 167 2 3 1 Хєнгєн цагаан 147 133 129 2 I II Кабелийн гїйдэл, I о 143 135 110 104 3 3 3 III 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 IV 2 3 3 2 2 3 3 2 2 3 2 2 3 2 V 2 3 3 2 3 3 2 3 2 2 2 2 3 2 2 3 3 3 2 2 3 3 2 3 3 2 2 3 3 2 2 2 2 2 2 2 2 БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 28 2 2
  • 33. БД 43-101-03 VI 3 2 3 2 VIII 2 3 4 2 4  3 2 3 3 3 2 3 3 2 3 2 3 2 3 3 3 3 3 32 3 3 3 3 2 2 2 2 2 2 4  3 4 4 135 124 104 104 96 80 3 2 3 2 3 3 3 2 3 103 102 91 3 3 2 3 140 132 118 3 3 3 2 2 Бїрээсгїй утас ба шиний зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл 1.3.19. Бїрээсгїй (нїцгэн) утас ба будагтай шинийн їргэлжийн зєвшєєрєгдєх гїйдлийг хїснэгт 1.3.17-1.3.21-д єгсєнєєр тооцож авбал зохино. Эдгээр тооцоо нь хїрээлэх агаарын температур +25°С байхад утасны зєвшєєрєгдєх халалт нь +70°С байх нєхцєлєєр хийгдсэн болно. Хїснэгт 1.3.17. Бїрээсгїй (нїцгэн) утасны зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Хэвийн огтлол, мм2 Хєн/ган огтлол, мм 2 10 16 25 35 50 70 95 120 10/1.8 16/2.7 25/4.2 35/6.2 50/8 70/11 95/16 120/19 120/27 150/19 150/24 150/34 185/24 185/29 185/43 240/32 240/39 240/56 300/39 300/48 300/66 330/27 400/22 400/51 40064 500/27 150 185 240 300 330 400 500 Утасны маркаас хамаарах гїйдэл, А АС,АСКС, АСК,АСКП М А ба АКП М А ба АКП Байрны Байрны Байрны гаднах Байрны дотор гаднах дотор 84 53 95 60 111 79 133 105 102 75 142 109 183 136 137 106 175 135 223 170 173 130 210 165 275 215 219 165 265 210 337 265 268 210 330 260 422 320 341 255 390 313 485 375 395 300 375 450 365 570 440 465 355 450 365 450 520 430 650 500 540 410 510 425 515 605 505 760 590 685 490 610 505 610 710 600 880 680 740 570 690 585 680 730 830 713 105 815 895 690 825 705 0 860 960 830 980 820 1.3.20. Практикт бїрээсгїй ган утасыг ихэвчлэн тросын зориулалтаар ашиглахаас гадна бас цахилгаан дамжуулах зорилгоор тїїний зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг ПС, ПСО маягийн утасаар тооцоолж, їр дїнг хїснэгт 1.3.18-д їзїїлэв.  БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 29
  • 34. БД 43-101-03 Хїснэгт 1.3.18. Бїрээсгїй ган утасны зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Утасны марк Гїйдэл, А ПСО-4 30 ПСО-5 35 ПС-25 ПС-35 60 75 ПС-50 90 ПС-70 125 ПС-95 135 Мєн ПА500, ПА600 маягийн хєндий гуурсан хєнгєн цагаан утсыг хэрэглэх ба зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлийг харгалзан ПА-500-д 1340 А, ПА600-д 1680 А гэж авах нь зїйтэй. 1.3.21. Дугуй ба хоолой хэлбэрийн огтлолтой шиний їргэлжийн зєвшєєрєгдєх гїйдлийг хїснэгт 1.3.19-д тооцож оруулав. Хїснэгтийн дугуй шинийн їргэлжийн гїйдлийн їржвэрт нь хувьсах гїйдлийн їеийн, хуваарьт нь тогтмол гїйдлийн їеийн зєвшєєрєгдєх гїйдлийн хэмжээг їзїїлсэн болно. Мєн зэс ба хєнгєн цагаан хоолойн шинийн голчын хэмжээг гадаад ба дотоод хэмжээгээр нь єгсєнийг анхаарах нь зїйтэй. 1.3.22. Тэгш єнцєгт огтлолтой шинийг тавих, байрлуулахдаа хїснэгт 1.3.20-д єгсєн їргэлжийн гїйдлийг шин нь 60 мм хїртэл єргєнтэй бол 5 %-иар, 60 мм-ээс дээш єргєнтэй бол 8 %иар бууруулж авбал зохино. Их огтлолтой шин сонгох шаардлагатай бол шинийн гадаргуугийн ба ойртолтын їйлчлэлээс їїсэх нэмэлт алдагдлыг бага байлгах, хєргєлтийн хамгийн сайн нєхцєлийг хангах їїднээс (багц дахь зурвасын тоог багасгах, багцыг оновчтой байрлуулах, янз бїрийн хэлбэрийн шинийг хэрэглэх г.м.) аль хэмнэлтээр нь сонговол зохино. Хїснэгт 1.3.19. Дугуй ба хоолой хэлбэрийн огтлолтой шиний зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Голч, мм 2 6 7 8 10 12 14 15 16 18 19 20 21 22 Дугуй шин: гїйдэл, А Зэс Хєнцагаан 155/155 120/120 195/195 150/150 235/235 180/180 320/320 245/245 415/415 320/320 505/505 390/390 565/565 435/435 610/615 475/475 720/725 560/560 780/785 605/610 835/840 650/655 900/905 695/700 955/965 740/745 Зэс хоолой: голч ,мм2 Гїйдэл, А 12/15 340 14/18 460 16/20 505 18/22 555 20/24 600 22/26 650 25/30 830 29/34 925 35/40 1100 40/45 1200 45/50 1330 49/55 1580 53/60 4860 Хєнгєн цагаан хоолой голч, мм2 Гїйдэл, А 13/16 295 17/20 345 18/22 425 27/30 500 26/30 575 25/30 640 36/40 765 35/40 850 40/45 935 45/50 1040 50/55 1150 54/60 1340 64/70 1545 Тайлбар: Хїртвэрт нь хувьсах гїйдлийн, хуваарийг тогтмол гїйдлийн хэмжээг їзїїлсэн болно. Хїснэгт 1.3.20 Тэгш єнцєгт огтлолтой шинийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл Хэмжээ, мм фаз дахь шиний тоо 15х3 20х3 25х3 30х4 40х4 40х5 50х5 50x6 60x6 80x6 100x6 60x8 80x8 БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ Зэс шин 1 2 210 275 340 475 625 -/1090 700/705 -/1250 860/870 -/1525 955/960 -/1700 1125 1740 1480 2110 1810 2470 1320 2160 1690 2620 Хєнгєн цагаан шин 1 2 165 215 265 365/370 480/-/855 540/545 -/965 665/670 -/1180 740/745 -/1315 870 1350 1150 1630 1425 1935 1025 1680 1320 2040 30 Ган шин хэмжээ: гїйдэл,А 16x2.5 55/70 20x2.5 60/90 25x2.5 75/100 20x3 65/100 25x3 80/120 30x3 95/140 40x3 125/190 50x3 155/230 60x3 185/280 70x3 215/320 75x3 230/345 80x3 245/365 90x3 275/410
  • 35. БД 43-101-03 100x8 120x8 2080 2400 3060 3400 1625 1900 2380 2650 100x3 20x4 305/460 70/115 Тайлбар: Хїснэгтийн хїртвэрт нь хувьсах гїйдлийн, хуваарьт тогтмол гїйдлийн хэмжээг їзїїлсэн болно. Хїснэгт 1.3.21. Хайрцаг хэлбэрийн (хєндлєн) огтлолтой шинийн зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдэл a 75 75 100 100 125 150 175 200 200 Шинийн хэмжээ: b c 35 4 35 5.5 45 4.5 45 6 55 6.5 65 7 80 8 90 10 90 12 r 6 6 8 8 10 10 12 140 16 Нэг шиний огтлол, мм2 520 695 775 101 1370 1785 2440 3435 4040 Хоёр (хос) шин дэх гїйдэл,А зэс хєнгєн цагаан 2730 3250 2670 3620 2820 4300 3500 5500 4640 7000 5650 8550 6430 9900 7550 10500 8830 Дамжуулах утасны огтлолыг хэмнэлттэй гїйдлийн нягтын аргаар сонгох 1.3.23. Дамжуулах утасны огтлолыг хэмнэлттэй гїйдлийн аргаар заавал шалгасан байх ёстой. Эдийн засгийн хэмнэлттэй хєндлєн огтлол (Smax)-ыг дараахи томьёогоор тодорхойлно.  S max = I t  /  J ýç  эндээс: It - их ачааллын їеийн тооцооны гїйдэл, А; Jýç - гїйдлийн хэмнэлттэй нягтын нормчлогдсон утга, А/мм2. Ажлын нєхцєл тодорхой єгєгдсєн тохиолдолд хїснэгт 1.3.22-р хїснэгтээс энэхїї гїйдлийн нягтыг тодорхойлно. Тооцооны їр дїнд гарган авсан утасны огтлолын хэмжээг утасны стандартын дагуу ойролцоох огтлолд дээш нь шилжїїлж авах нь зїйтэй. Тооцооны гїйдлийг ажлын хэвийн горимын хувьд авах бєгєєд засварын ба аваарийн дараахи горимын гїйдлийн єсєлтийг тооцохгїй. Хїснэгт 1.3.22. Гїйдлийн хэмнэлттэй нягт, А/мм2 Дамжуулах утас Их ачааллын жилийн ашиглалтын цаг, Т 1000 -3000 3000 –5000 5000 дээш Бїрээсгїй утас ба шин: - зэс - хєнгєн цагаан Цаасан тусгаарлагатай кабель ба резин, поливинилхлорид бїрээстэй утасны судал: - зэс - хєнгєн цагаан Резин ба пластмассан тусгаарлагатай кабель - зэс - хєнгєн цагаан БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 2.5 1.3 1.8 1.0 3.0 1.6 2.5 1.4 2.0 1.2 3.5 1.9 31 2.1 1.1 3.1 1.7 2.7 1.6
  • 36. БД 43-101-03 1.3.24. 220 кВ ба тїїнээс дээш хїчдлийн ба систем хоорондын зориулалттай, тїїнчлэн их ачаалал ашиглалтын цаг (Т) єндєртэй ажиллах цахилгаан дамжуулах шугамын утасны огтлолыг сонгохдоо техник-эдийн засгийн харьцуулалтын тооцоон дээр їндэслэх ёстой. Техник эдийн засгийн тооцоонд цахилгаан хангамжийн найдваржилтын нєхцєл, цахилгаан ачааллын єсєлт, тухайн їеийн шугамын утасны огтлол, шугамын тєгсгєлд байх хуваарилах байгууламжийн болон хїчдлийн хэмжээг єсгєх, бууруулах асуудал тусгагдах ёстой. Энэ нєхцєлд тухайн шугамын хэлхээний тоог нэмэгдїїлэхгїй байх, тїїнээс зайлсхийхийн тулд хїснэгт 1.3.22-д єгєгдсєн гїйдлийн хэмнэлттэй нягтыг 2 дахин нэмэгдїїлж авахыг зєвшєєрнє. Мєн энэ тохиолдолд шугамыг барьж байгуулах, хуучин шугамыг буулгах ажлын бїрэн зардал тусгагдахаас гадна газар, тоног тєхєєрємж, материалын єртєг, тээврийн зардлын хамт авч їзсэн байх ёстой. 1.3.25 Дараах нєхцєлїїдэд утасны сонголтын тооцоог хэмнэлттэй гїйдлийн нягтын аргаар шалгах шаардлагагїй. Тухайлбал: * Їйлдвэрийн газрын их ачаалал ашиглалтын цаг нь 4000 -5000 байхад 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй їйлдвэрийн зориулалтын сїлжээ ба байгууламжинд; * 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй, цахилгаан хэрэглэгчийн салбар шугам, тїїнчлэн їйлдвэрийн газар, орон сууцны ба олон нийтийн гэрэлтїїлгийн сїлжээнд; * Бїх тєрлийн хїчдэлтэй ил ба далд хуваарилах байгууламжийн хїрээн дэх цахилгаан тоноглолын цуглуулах шин, Тїр барилгын цахилгаан сїлжээ болон 3-5 жилийн ашиглалтын хугацаатай байгууламжинд эсэргїїцэл ба асаалт (реостат г.м.)-ын цахилгаан хэрэгсэлд; * Тїр зуурын болон 3 -аас 5 жилийн хугацаанд ашиглах барилга, байгууламжинд; г.м. 1.3.26. Хїснэгт 1.3.22-д єгсєн гїйдлийн хэмнэлттэй нягтын нормчлогдсон утгыг ашиглахдаа дараах зїйлийг мєрдлєг болговол зохино (3.1.24-ыг їзэх). Їїнд: * Тухайн хэрэглэгчдийн ачааллын их утга нь шєнийн цагуудад болох тохиолдолд хэмнэлттэй гїйдлийн нягтыг нь 40 %-иар нэмэгдэх; * 16 мм2, тїїнээс бага огтлолтой, бїрээстэй утасны хэмнэлттэй гїйдлийн нягтыг нь 40 %-иар нэмэгдїїлэх; * Нэгэн тєрлийн огтлолтой n хэрэглэгчид нэг шугамнаас салбарлах нєхцєлд шугамын эхэнд хэмнэлттэй гїйдлийн нягтыг k дахин нэмэгдэх тул энэ єсєлтийг дараах томьёогоор тодорхойлно.  k  = 2  1  2  2  2  j  L  2  I  l  + I  l  + ... + I n  l n  2  1  1  эндээс: I1, I2,..., In - шугамын n хэсгийн гїйдлийн ачаалал, А;  l  , l 2 ,... l  – шугамын тухайн 1  n  хэсгийн урт, км; L - шугамын нийт урт, км. * Харилцан бие биенээ орлон бэлтгэлд гарган ажиллах зориулалттай нэг маягийн n тєрлийн (ус хангамжийн насос, хувиргуурын агрегат г.м.) цахилгаан хэрэглэгчдийн тэжээлийн утасны огтлолыг сонгохдоо тэдгээрийн хэд (m) нь ажилд байдагтай уялдуулан гїйдлийн хэмнэлттэй нягт нь хїснэгт 1.3.22-д єгсєн хэмжээнээс нэмэгдэх тул kí коэффициентийг ашиглана.  k n = n  m  1.3.27. Хєдєє орон нутгийн зориулалттай, ачааллын дор хїчдлийн тохируулга бїхий 35/(610) кВ-ын бууруулах трансформаторыг тэжээж байгаа 35 кВ-ын хїчдэлтэй агаарын шугамын утасны (хєндлєн) огтлолыг сонгохдоо нягтын хэмнэлттэй гїйдлийн аргыг заавал хэрэглэх ёстой. Утасны огтлолыг сонгохдоо тооцооны ачааллыг агаарын шугамын ашиглалтанд орсон жилээс нь эхлэн ойрын 5-10 жилийн тєлєвийг тодорхойлж, шинэ ба хуучин хэрэглэгчдийн ачааллын єсєлтийг тооцож оруулбал зохино. Хєдєє орон нутгийн 35 кВ-ын сїлжээнд бэлтгэлийн зориулалттай нєєц шугамыг тухайн цахилгаан хэрэглэгчдийг зєвхєн аваарийн дараахи ба засварын горимд цахилгаанаар хангана гэж їзээд дамжуулах утасыг нь хамгийн бага зєвшєєрєгдєх їргэлжийн гїйдлээр сонговол зохино. 1.3.28. Дундаас нь чадал авах салбар, салбарлагуудтай агаарын ба кабель шугамын утасны хэмнэлттэй огтлолыг сонгохдоо хэсэг тус бїрт харгалзах тооцооны гїйдлийг їндэслэн авах нь БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 32
  • 37. БД 43-101-03 зохистой. Гэхдээ энэ тохиолдолд шугамын зэрэгцээ хэсгїїдэд, тухайлбал, хамгийн урт хэсэг, тїїнд харгалзах тооцооны ачааллаар сонгогдсон хэмнэлттэй огтлолыг иш їндэс болгон шугамын бусад хэсэгт нь стандартын дагуу єгєгдсєн огтлолын нэгэн шатлалын, ижил огтлолтой утсыг сонгон авч болно. Хэрэв салбар шугам нь 1 км хїрэхгїй бол їндсэн шугам ба бусад салбар шугамын хэсэгт сонгосон утасны огтлолтой адилаар авах нь зїйтэй. 6-20 кВ-ын цахилгаан дамжуулах шугамын хувьд хїснэгт 1.3.22-оор гїйдлийн нягтыг авахдаа хэрэглэх гэж байгаа хїчдэл тохируулгын ба хуурмаг чадлын тэгштгэх (компенсацлах) хэрэгсэлийг тооцож, цахилгаан эрчим хїчний хэрэглэгчид дээр гарах хїчдэлийн хазайлтыг зєвшєєрєгдсєн хязгаарт нь барьж байхаар тооцоолох нь зїйтэй. Дамжуулагчийг титэмлэлт (корончлол) ба шуугианы нєхцєлєєр шалгах 1.3.29 35 кВ ба тїїнээс дээш хїчдэлтэй шугамын дамжуулах утсыг агаарын жилийн дундаж температур, нягтын хэмжээ, цахилгаан тоноглолын далайн тївшнээс дээш байрлах байдал, дамжуулагчийн їйлчлэх шилжилтийн радиус, тїїнчлэн дамжуулагчийн гадаргын єнгєлгєєний коэффициентын зэргээс хамааран їїсэх титэмлэх (корончлох) нєхцєлєєр шалгах нь зїйтэй. Харин ашиглалтын дундаж хїчдэлээр тодорхойлогдох аливаа дамжуулагчийн гадрага дээр їїсэх хамгийн их хїчлэгийн талбай нь ерєнхий титэмлэг їїсгэх цахилгаан орны анхны хїчлэгээс 0,9-оос ихгїй байвал зохино. Энэхїї тооцоог мєрдєж байгаа гарын авлага, зааврын дагуу гїйцэтгэхээс гадна дамжуулах утсыг титэмлэхээс їїсэх радио шуугианы зєвшєєрєгдсєн тївшний нєхцєлєєр шалгасан байвал зохино. 1.4. ЦАХИЛГААН АППАРАТ, ХЭРЭГСЭЛ БА ДАМЖУУЛАГЧИЙГ БОГИНО ЗАЛГАЛТЫН НЄХЦЄЛЄЄР СОНГОХ Хэрэглэх хїрээ 1.4.1. Дїрмийн энэхїї бїлгийн дараах зїйлїїд нь 1 кВ-оос дээш ба доош хїчдэлтэй 50 Гцийн їелзэл (давтамж)-тэй хувьсах гїйдлийн цахилгаан тоног тєхєєрємжинд тавих цахилгаан тоног тєхєєрємж, аппарат, хэрэгсэл, дамжуулах утасыг богино залгалтын нєхцєлєєр сонгож хэрэглэхэд хамааралтай. Їндсэн шаардлага 1.4.2. Богино залгалтын горимоор байгууламжийг шалгах ёстой. Їїнд: дараах тоног тєхєєрємж, аппарат хэрэгсэл, 1. 1 кВ-оос дээш хїчдэлтэй цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хувьд: * цахилгаан аппарат, хэрэгсэл, гїйдэл дамжуулах шин, кабель ба бусад дамжуулах утас, тэдгээрийн тулгуурын ба даацын бїтээц, хийцїїд; * богино залгалтын гїйдлийн динамик їйлчилэлээр утас мушгирах, эвхрэхээс урьдчилан сэргийлэх їїнээс 50 кА буюу тїїнээс дээш богино залгалтын цохилтын гїйдэлтэй цахилгаан дамжуулах агаарын шугам; Тїїнээс гадна (расщеплёный) задалбар утастай шугамны хувьд утас эвхрэх нєхцєлд дамжуулах утас ба тэвхний гэмтэлээс урьдчилан сэргийлэх їїднээс задалбар утасны хєндлєн тэвхний хоорондох зайг шалгавал зохино. * хурдан їйлчилгээтэй дахин залгалтын автоматаар тоноглогдох агаарын шугамын фазнуудын утсыг халуун даах чадвараар шалгах нь зїйтэй. 2. 1 кВ хїртэл хїчдэлтэй цахилгаан тоног тєхєєрємжийн хувьд зєвхєн хуваарилах щит, гїйдэл дамжуулах шин, хїчний самбарыг шалгана. Харин гїйдлийн трансформаторыг богино залгалтыг горимоор шалгах шаардлагагїй. БЇЛЭГ 1. ЕРЄНХИЙ ДЇРЭМ 33
  • 38. БД 43-101-03 Мєн богино залгалтын гїйдлийг таслах буюу ажиллах нєхцєлєєрєє богино залгалт болох хэлхээн&#