Artikel nvbv

386 views

Published on

pilot project rgd akoestiek&open kantoorconcepten

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
386
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
4
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Artikel nvbv

  1. 1. I ; C 4 2011 BOUWFYSICA WWW.NVBVORG i IAKOESTISCH COMFORT BIJ OPEN KANTOORCONCEPTENEEN NIEUWE MEETNORM (DIS/ISO 3382.3} EN EEN VOORBEELDPROJECT:PI TOTPROJ ECT AFDELI NG D&C, RU KSG EBOUWEN DI ENST0p de 4e Kennisdag Bouwfysica2Ûll,, dit voorjaar, is het Handboek Bouwfysische KwaliteitKantoren [1] gelanceerd. ln het handboek zijn voorstellen gedaan voor het formuleren van bouw-fysische eisen voor kantoren. Een belangrijk middel voor het beoordelen en toetsen van de eisen ishet uitvoeren van metingen ¡n de praktijk. Door de afdeling Duurzaamheid en Comfort van de Rijks-gebouwendienst is dit jaar een pilotproject uitgevoerd, waarbij het meten van het akoestischecomfort één van de prioriteiten was. Daarbij is de nieuwe, in ontwikkeling zijnde, meetnormDIS/|SO 3382-3 [2] gebruikt voor het meten van het akoestische comfort in de open kantoorruimten. ¡NtEIDING plekken. In figuur I ls een voorbeeld gegeven van een In de hedendaagse kantoorcultuur is een tendens ingezet modern kantoorconcept. naar een meer open en interactieve kantooromgeving. Het Nieuwe Werken vormt daarbij een beÌangrijke drijfveer. MEETNORM De pubÌicatie "Bouwfysische kwaliteit Rijkshuisvestlng, Voor de moderne kantoorconcepten zijn in de ontwerpir. S.A. (Sara) Persoon, Wettelijke eisen en Rgd-richtlijnen" van de Rijksgebou- meetnorm ISO 3382-3 [2] methoden aangereikt voor deM+P - raadgevende wendienst uit 1999 [3] is jarenlang een goed naslagwerk adviespraktijk om de akoestiek te beoordelen. Dezelfdeingenieurs, Aalsmeer geweest voor de adviespraktijk. Door de veranderende methodiek kan ook worden gehanteerd om in de ont- kantoorconcepten zijn aangepaste eisen, richtlljnen en werpfase de akoestische variabelen met behulp van een meetmethoden nodig. In het samenstellen van een Hand- akoestisch model te bepalen. boek Bouwfysica [1] is door de Rijksgebouwendienst in samenwerking met de NVBV het initiatief genomen tot de Naast enkele bekende grootheden, zoals de SII, wordt in modernisering en (her)formulering van de bestaande uit- deze meetnorm de grootheid Dlr,, geïntroduceerd, dit isir. E.A. (Emmely) de gangspunten en eisen. Dit artikel gaat in op de ontwerp- de geluidsverzwakkingsindex bij afstandsverdubbeling.Kruijff, R¡jksgebouwen-dienst, Den Haag norm voor het meten van het akoestische comfort: DIS/ De norm geeft verder een indeling van deze parameters in ISO 3382-3 [2]. Daarnaast wordt er aandacht besteed aan akoestische kÌassen (in tabel ,{.1 van Annex A). Op basls de resultaten van de pilot die bij de Rijksgebouwendienst van kwaliteitsniveaus zijn klassen ontworpen, waarbij is uitgevoerd om het akoestisch comfort op de werkvloer klasse A de beste akoestische condities vertegenwoordigt te meten. Tijdens de kennisdag is over dit onderwerp een en klasse D de minst goede. De norm geeft echter geen presentatie gehouden met de titel Akoestiek in moderne relatie tussen activiteiten en te hanteren kwaliteits- kantoorconcepten" (zie ook www.nvbv.org). Dit artikel ruvealls. geldt als een inhoudelijk vervolg op de lezing. PILOTPROJECT D&C MODERNE KANIOORCONCEPTEN Door de afdeling Duurzaamheid & Comfort van de Rijks- In de huidige programmas van eisen wordt vaak uitge- gebouwendienst is dit jaar een pilotproject voor Het gaan van kantoren in afgesloten kamers, zonder dat er Nleuwe Werken ingericht op de eigen afdeling. Hierbij akoestische voorwaarden zijn opgenomen voor het veel- worden een aantal aspecten nader onderzocht, waarbij vuldig toegepaste open kantoorconcept. Het concept van verbetering van de akoestiek één van de prioriteiten had. een open werkplekomgeving heeft een verdere impuls De pilot is uitgevoerd in samenwerking met het Program- gekregen door Het Nieuwe Werken (HNW) of hel Organi- ma Het Nieuwe Werken van de Rijksgebouwendienst. Tþr satie Cericht Huisvesten (OGH). Hierbij zijn vaak flexibele bevordering van een goed akoestisch klimaat zijn extra werkplekken aanwezig, waarbij het aan de medewerker is plafondplaten aangebracht en is de plattegrond zo gewij- om een geschikte werkplek uit te zoeken die past bij de zigd dat samenhangende activiteiten geclusterd zijn. Bij werkzaamheden van dat moment. Dit is, door de mix aan de ruimte-indeling is een concentratle kamer opgenomen, activiteiten, wezenÌijk anders dan het (oude) concept met een centrale overlegplek en een vergaderkamer [in aparte grote repeterende kantoortuinen. Door HNW en OGH is ruimten). Dit maakt het mogelijk om specifieke werk- de noodzaak toegenomen eisen te formuleren voor een zaamheden uit te voeren in speciaal daarvoor bestemde open werkomgeving met verschillende taakgerichte werk- zones. Daarnaast hebben de collegas onderling afspraken gemaakt over geluidsproducerend gedrag.
  2. 2. f) crluro ENTRTLUNGEN BOUWFYSICA 4 2011 C 25 Tussen werkplekclusters met verschillende activiteiten 1s een grote geluidsverzwakking gewenst, waarvoor in het Bouwfysica Handboek een DLr,, van 11 dB(Al wordt geadviseerd. Deze waarde is gebaseerd op ervaring en is tevens gelijk aan de grenswaarde voor klasse A zoals genoemd in tabel ,A,.1 van ISO 3382-3 [2].Voor een ver- zwakking van 11 dB(A) is een grote mate van afscher- ming nodig tussen de clusters. Bij gelijke activiteiten tussen clusters wordt een verzwakking van 5 dB[A] voldoende geacht, welke overeenkomt met de laagste klasse van de norm [kiasse D). Een dergelijke waarde kan behaald worden met een standaard geluidsabsorberend systeemplafond. Speech privacy Een goede speech privacy betekent dat er slechts in geringe mate hinder wordt ondervonden van gesprekken van collegas. Dit hangt samen met het stemvolume van de spreker, de verzwakking van het stemgeluid door de inrichtingselementen en het aanwezige achtergrond- geluidsniveau. In een rumoerige omgeving zal het stem- geluid van een collega als minder hlnderlijk worden ervaren dan in een stille omgeving. Bij het onderscheiden van de mate van speech privacy is gebruik gemaakt van de akoestische grootheid STf [1. De Sll-waarde kan variëren tussen 0 en 1, waarbij STI : 0 een uitstekende privacy geeft en STI : 1 een uitstekende 1, spraakverstaanbaarheid betekent. In tabel I zijn klassenVoorbeeld segment ka ntoorplattegrond a ls modern kantoor- van speech privacy weergegeven zoals bepaald op basisconcept van de spraakverstaanbaarheid (omgekeerde grootheid van speech privacy). De klassen van spraakverstaanbaar-PARAMETERS EN EISEN heid zijn conform de norm NEN-EN-ISO 9921 en de richt-Bij de metingen in het pilotproject zijn diverse parameters lijn NPR 3438. De vertaling naar de mate van speechbepaald, waaronder: privacy is een interpretatie.- de gemiddelde nogolmtijd in de ruimte [d in s);- de geluidsverzwakking in de ruimte bij afstandsver- Tabel 1: Ve¡taling klassen van spraakverstaanbaarheid naar klas- dubbeling (Dlr,, in dB); sen van speech privacy in ST|-waarden (conform [4] en [5])- het ontuanggeluidsniueou ten gevolge van spraak (ro,^,, in dB(Al);- het achtergrondgeluidsniveau ten gevolge van installa- ties (Lo,¡,a in dB(A));- de speech privocy met en zonder achtergrondgeluids- niveau fuitgedrukt als SIIin -). matigNag,almtÚdBij de ruimte-inrichting zijn de nagalmtijd en de materi-aalverdeling met eventuele afscherming van belang. Voorde nagalmtijd in een open kantooromgeving tijdens degebruikssituatie (ingericht) is een streefwaarde gesteld REI.ATIES PARAMETERSvan 0,5 seconden. Dit als gemiddelde waarde over de Voor een goede speech privacy is het nodig dat het ont-octaafbanden 250 Hz lot en met 2000 Hz. vangstniveau van spraak zolaag mogelijk is. In kantoor- ruimten is meestal een achtergrondgeluidsniveau met eenGeluidsverzwakkin{, ruisachtige karakter, bijvoorbeeld ten gevolge van installa-Voor een modern kantoorconcept is een open en flexibele tiegeluid of buitengeluid aanwezig. Een ruisachtig signaalkantoorindeling gev¡enst. Daartoe is in de norm de [extra) levert een positieve bijdrage aan het akoestisch comfortgrootheid D¿2,s, opgenomen. Deze grootheid drukt de want het maskeert namelijk hinderlijke geluidssignalen,geluidsverzwakking per afstandsverdubbeling uit in zoals bijvoorbeeld telefoongesprekken van collegas. Ove-dB(A), Deze is afhankelijk van de ruimte-inrichting en het rigens is dit geìuid aan een maximumniveau gebonden.ach tergrondgeluidsniveau.
  3. 3. 26 N 4 2011 BOUWFYSICA WWW.NVBV.ORG achtergrondgeluidsniveau en speech privacy kan dan ook worden uitgedrukt in afstand tot de bron, zoals onder- staand is omschreven. Distraction distance Bij een spraakontvanggeluidsniveau van citca 5 dB[A) boven het achtergrondgeluidsniveau ontstaat een matige [normaleJ spraakverstaanbaarheid. Uitgedrukt in STI- waarde betekent dit een Sll-waarde < 0,50. Bij een STI- waarcle lager dan 0,50 kan men in matige prÌvacy redelijk zonder afleiding doorwerken volgens de meetnorm. De afstand tussen bron en ontvanger, waarvoor deze waarde geldt, wordt volgens de norm de zogenaamde afleidings- afstand genoemd, in het Engels de distraction distance ro [ml . Privacy distance Wanneer het spraakontvanggeluidsniveau duidelijk lager is dan het achtergrondgeluidsniveau neemt de spraakvel- staanbaarheid zodanig af, dat er splake is van privacy. Bij een spraakontvanggeluidsniveau van 10 dB[A) lager dan het achtergrondgeluidsniveau kan een ST/-waarde < 0,20 worden behaald. Een STI-waarde lager dan 0,20 kornt vol- gens de ontwerp meetnorm overeen met de zogenaamde privacyafstand, ofwel de priuacy distance ro [mì, voor een open kantoorvertrek. De privacy in deze situatie is verge- lijkbaar met de privacy zoals die ervaren wordt in een gesloten kantoorruimte. MEETMETHODE Er is gebruik gemaakt van het computermeetsysteem Dirac. Bij deze metingen wordt een bekend signaal met behulp van een bolbron de ruimte ingestuurd en vervol- gens door een microfoon geregistreerd. Door middel van een statistische signaalverwerking wordt uit de meetresul- taten een impulsresponsie bepaald. Hleruit kunnen ver- schillende akoestische parameters worden afgeÌeid voor ruimteakoestiek en de spraakverstaanbaarheid. In figuur 3 is de meetplattegrond weergegeven. RESUTTATEN Nag,almtijd De gemiddelde nagalmtijd over de octaafbanden 250 Hz tot en met 2 kHz bedroeg 0,37 seconden. Afgerond bete- Sfeerimpressie pilotproject, afdeling D&C, werkplekken met harde kent dit een gemiddelde nagalmtijd van circa 0,4 secon- tussenschotten (boven), middengebied met kasten (midden) en den. Deze waarde voldoet aan de gestelde eis voor de plek voor informeel overleg met akoestisch scherm/afscheiding nagalmtijd van 0,5 seconden voor een ingerichte kantoor- (onder) ruimte. De STI correleert met de parameter DLr,, in een situatie Kantoortuin zonder achtergrondgeluid vanwege installaties, een mas- In figuur 4 en 5 ztjn de resultaten weergegeven, zoals keringsysteem of geluid van de werkvloer. De Dlr,, geeft gemeten voor de diagonale lijn door de kantoorruimte. uitsluitend informatie over de geluidsverzwakking in de Hierin is zowel het geluidsniveau van spraak (þA.S) als ruimte ten gevoìge van de inrichting. Deze parameter is stoorgeluid (Lp.A A) uitgezet tegen de afstand tot de spre- onafhankelijk van het achtergrondgeÌuid. De SI1 geeft ker. Voor de spreker is hierbij uitgegaan van een normaal daarentegen wel de mogelijkheid het achtergrondgeluid stemvolume met een geluidsdrukniveau van 57,4 dB(A) mee te beoordelen op basis van de aanwezlge signaal-ruis op een afstand van 1 meter van de spreker conform [2]. verhouding. Dit is een belangrijk voordeel ten opzichte In figuur 4 is de geluidsverzwakking voor afstandsverdrÌb- van de Dlr,r. De STI-waarde geeft dus een betere indruk beling weergegeven. Deze is gemeten voor een diagonale van de werkeiijk waargenomen spraakverstaanbaarheid. lijn dwars door de ruimte fzle figuur 3 voor de gekozen Bij een grotere afstand neemt het spraakgeluidsnìveau af. meetposities). De gemeten geluidsverzwakking per Het achtergrondgeÌuidsniveau daarentegen blijft vrijwel afstandsverdubbeling is 7,3 dB exclusief schermen en constant in de hele ruimte. De relatle tussen DL, het 9,7 dB inclusief scherm 3. De invloed van scherm 3 is ",
  4. 4. (-) eeluro EN rRrrLtNcEN BouwF/stcA 4 2011 ct 27goed te zier in beduidend lagere waarden dan velwacl-rtzondel scherm [twee laatste meetpunten). Dit geldt alseen norrnale prestatie bij een kantoolinrichting met enige ËE¡afscherming. Als afschelrning in deze kantoorinrichting mÞl iÈdienen enkele kasten, planten en monitolen.Fìguur 5 laat zien dat op een afstand vanaf circa 12 tot15 meter tot de blon een matige privacy behaald wordtfSl1-waarde < 0,50). Dit komt overeen n-ret een akoestischcomfort met voldoende privac¡ waalbij ledelijk (zonderafleiding en met concentratie) kan worden gewerkt. Indeze figuur is eveneens het effect r¡an scherm 3 goed tezien met beduidend lagere ST/-waarden dan verwachtzonder schenn voor de twee laatste meetpunten. Meetplattegrond pilotproject. Voor de diagonale lijn zijn met bronpositie P1 meetresultatenI nd ividu ele rkplekken we bepaald als eigenschappen voor de kantoorruimte (inclusief scherm 3). Voor de bronpositiesDaarnaast zijn voor individuele welkplekken de pararle- P1, P2 en P3 zijn meetresultaten bepaald als individuele werkplek, metals ontvangposities R2,ters gemeten en bepaald. El is gevarieerd in de bronposi- R6 en 01/2 (varianten inclusief een schermopstelling, scherm 1, 2 of 3). Llgging meetposit¡esties, met als bronpositie bron P1, P2 en P3. Bronposities als bij benadering weergegeven. Schermen z¡jn aileen toegepast bij de variant situatiesP1 en P2 zijn gewone werkplekken. Bronpositie P3 ligt bijeen vergadeltafel. Pel blonpositie is op drie werkplekken 65het ontvangniveau gerneten In liguur 3 zijn de bronposì- DL2,S = 7,3 - 9,7 dB 60ties er ontvangpositles weergegeven. De bijbehorendemeetresultaten zijn in tabel 2 weergegeven. De gemeten 55spraakniveaus liggen relatief hoog ten opzichte van de 50gemeten achterglondgeluidsniveaus. a0 45 EHet Bemeter installatiegeluiclsnivean is circa 30 dB[A). J o 40Dit geldt voor de meetposities binren een afstand van10 tot 15 metel van de bron. Hieruit volgt een redelijk 35slechte speech plivacy voor de zend- en ontvanger- 30combinaÌies (ST1 > 0.50). 25 10Schermen AFSTAND TOT SPFEKER lmlDe plaatsing van scheLm l, 2 of 3, tussen bron- en ont-vangerpositie verbetert de privacy enigszins. De schermen Gemeten afname gelu¡dsniveaus spraak (Lp,A,S in dB(A)) bij toeveroorzaken een verlaging van de STl-waarden. Het meest name afstand (inclusief scherm 3)positieve effect wordt behaald voor de blon- en ontvan-gercombinaties met een lange afstand tussen bron en ont- ,1vanger. Voorbeelden hiervan zijn de combinaties P1lOl 0,9en P3/R2. Door een lange afstand (weg tussen blon en 0,8ontvanger) en een korte nagalmtijd in de ruimte tleedteen grote demping op van het stemvolume. Door de dilec- 0,7te afschelming van de bron verlaagt het stemgeluid bij de 0,6ontvanger tot vrijwel het achtelgrondgeluidsniveau. Voor E F --bronpositie P3 en ontvangpositie R2 resulteert dit in een ah 0,4verlagÌlrg van de STl-waarde van 0,44 naar 0,36. Hierdoorgaat de speech privacy één klasse omhoog: van matig 0,3[geel) naar hoog (groen). 0,2 0,1AANBEI/EtINGEN 0lnrichtin{, 1 10 100In een open kantoorruimte (meer dan 4 werknemers) is AFSTAND TOT SPREKER [m]voldoende speech privacy gewenst. De speech privacykan voor dit doel worden verbeteld door: Gemeten afname STI-waarden [-l bij toename afstand (lnclusief- De bron af te schermen, met akoestische schermen scherm 3), bepaald conform [2] tussen [groepen van) werkplekken, met gelijke activi- teit. Deze dienen voldoende hoog fhoger dan de blon- - Het achtergrondgeluidsniveau bij de ontvange¡ bij- posltie) en bij voorkeur geluidsabsorberend te worden voorbeeld door installaties, te verhogen. Dìt zorgt uitgevoerd. voor een grotele maskering van het spraakgeluid van- Daarnaast kunnen geluidsverstlooiende elernenten en collegas. Hielbij mag het achtergrondsgelr.ridniveau absorberende elementen wolden aangebracht om hin- op zichzell geen l-rinder veroorzaken. Een niveau van derlijke leflecties le beperken. circa 45 dB[A) is maxirnaal toelaatbaar.
  5. 5. N28 OI 4 2011 BOUWFYSICA WWW.NVBVORGTa bel 2 : Meetresu ltaten STI-waa rden i ndivid uele ontva n gposities STl met achtergrond- geluidsniveau STI met achtergrond- STI met achtergrond- STI met achtergrond- geluidsniveau geluidsniveau geluidsniveau Rekenmodel staan. Hierbij is specifiek rekening gehouden met visuele Voor een nieuwe kantoorsituatie kan gebruik gemaakt en auditieve privacy. In dit project wordt de werking van worden van een computer rekenmodel om een goed breedbandresonatoren in een open kantoorconcept onder- akoestisch comfort te ontwerpen. Het rekenprogramma zocht. De vraag is in welke mate deze resonatoren effec- geeft de mogelijkheid diverse varianten uit te rekenen. tief kunnen bijdragen aan het verbeteren van het akoesti- Hierbij kan bijvoorbeeld het stemvolume, het materiaal- sche comfort. Ook deze situatie zal doorgemeten worden gebruik en het achtergrondgeluid worden gevarieerd. conform ISO 3382-3 [2] met de bijbehorende parameters. Hierbij zal door het Center for People and Buildings de CONCLUSIES beleving van het akoestisch comfort worden onderzocht. Uit de metingen in het pilotproject wordt geconcludeerd Dit onderzoek gaat verder dan het onderzoek zoals ver- dat de presentatie van de parameters, zoals omschreven is richt door TNO voor het pilotproject uit dit artikel. De in de ontwerpnorm ISO 3382-3 Ul goed bruikbaar is. enquête voor het Douane kantoor kijkt meer gedifferen- Voorgesteld wordt dan ook om de ontwerpnorm toe te tieerd naar de diverse activiteiten en de beleving van het passen voor het beoordelen van het akoestische comfort comfort in de ruimte. Hierdoor wordt het mogelijk een in een open kantoor. verdere koppeling te maken tussen de beleving van het akoestische comfort en de objectieve meting van het TOT SIOT akoestische comfort. In dit onderzoek zal ook het gebruik OveriÉe bevindingen van de werkomgeving onderzocht worden met als doel Behalve het meten van de akoestische parameters is er een vervolgstap te zetten in het formuleren van toe te een belevingsonderzoek uitgevoerd door TNO. Hieruit passen grenswaarden. De opgedane kennis zal ook weer bleek dat het akoestisch comfort beter werd gewaardeerd ingebracht worden voor de doorontwikkeling van het na het aanbrengen van voorzleningen. De overlast door recent uitgebrachte Handboek Bouwfysische Kwaliteit pratende en telefonerende collegas blijft echter een bron Kantoorgebouwen van de NVBV I van hinder in een open kantoorruimte. Reacties op dit ortikel in relatie tot het hondboek zijn wel- Als algemene conclusie voor akoestiek wordt uit de pilot kom op het e-moilodres handboek@nvbv.org. Algemene bij de Rijksgebouwendienst geconcludeerd dat "de uitein- reacties zijft tDelkom op de persoonlijke e-mailodressen von delijke akoestische kwaliteit in niet afgesloten werkruim- de auteurs SoroPersoon@ mp.nl en Emmely. deKruilff @rgd. ten altijd een samenspel zal zíjn tussen gedrag fbijvoor- minbzk.nL beeld wel of niet ielefoneren, informeel overleggen), indeling fmix van gebruiksfuncties voorkomen) en de BRONNEN akoestische eigenschappen van de ruimten." ) lll Handboek Bouwfysische Kwaliteit Kontoren, vetsie 1.0, Nederlands Vlaamse Bouwfysica Vereniging, juni ToekomstiSe o ntwikkel inge n 20lt Na deze eerste vingeroefening met de meetmethode en de > [2] ISO/DIS 3382-3 Acoustics - Measurement of te hanteren akoestische parameters zijn (op korte termijnl roomacoustics- open plan sp¿ces, International Standard nog enkele activiteiten gepland met als doel: Organisation, ontwerp norm 2009 - te komen tot eenduidige akoestische prestatieniveaus > I3l Wettelijke Eisen en Rgd-richtlijnen voor Bouwfysica bij de in de norm vastgestelde akoestische parame- (WERRB), Ministerie van Volkshuisvesting Ruimtelijke ters, die de akoestische kwaliteit van een open kan- Ordening en Milieubeheer, Rijksgebouwendienst, septem- toorruimte weergeven; ber 1999 - te komen tot een set van eisen die niet alleen toepas- > [4] NEN-EN-ISO 9921 Ergonomics: Assessment of speech baar zijn in het ontwerp, maar ook goed toetsbaar communication, Nederlands Normalisatie Instituut, zijn in de praktiik. november 2003 > [5] NPR 3438 Ergonomie - Geluidhinder op de arbeids- In september is in Hoofddorp een Douane kantoor opgele- ploats - Bepoling van de mate van verstoring van commu- verd met een vernieuwde werkomgeving, waarbij ver- nicatíe en concentrotie, Nederlands Normalisatie Instituut, schillende activiteiten met elkaar in open verbinding juni 2007 I l

×