Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы Министрлігі          «КазАгроИнновация» Акционерлік қоғамы    «Қазақ ғылыми-зер...
УДК 636.08:614.9(574)ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕ АУЫЛШАРУШЫЛЫҚ ЖАНУАРЛАРЫНЫҢНЕГІЗГІ ПАРАЗИТОЗДАРЫМЕН КҮРЕСУ ШАРАЛАРЫҰСЫНЫСТА...
1.Кіріспе      Қазақстан республикасы ӛңірлерінде кең таралған паразиттік аурулареліміздің мал шаруашылығына елеулі эконом...
ФАСЦИОЛЕЗ      Фасциолез – жануарларда жіті және созылмалы тҥрде ӛтетін бауырқҧрт ауруы.      Қоздырғышы екi тҥрлi қан сор...
Патогенезі. Денеге тҥскен адолескарилер бiртiндеп ӛсе бастайды,жынысы жетiлмеген жас трематодалар тҧмсығымен, денесiнiң сы...
Клозантекс - 1мл 10 кг тірі салмаққа бҧлшық етке бір рет егіледі.      Фаскоцид - (қҧрамы 10% оксиклозанид)-1г.тҥйіршік пр...
метацеркаридiң сыртқы қабығы ерiп кетедi, сонан соң олар iшектен ӛтарнасы арқылы бауырдағы ӛт жолдарына жетiп, 2,5-3 ай ар...
қайыратындарға дегельминтизацияның бiрiншiсiн желтоқсанда, екiншiсiннаурызда, ҥшiншiсiн шiлдеде жҥргізген жӛн.      Ауруды...
жағдайда олардың толық iстен шығуына әкелiп соқтырады. Ӛкпе менбауырдағы берiштер органдарды қысып, оларды семуге (атрофия...
Дегельминтизацияны топтастырып жҥргiзу (15-20 иттi) әдiсiмен орындағандажақсы нәтижелерге қол жетедi. Мҧндайда тек жҧмыс i...
нҥктедей жҥзден артық сколекстерi байқалады. Мида 2-3 ценур кездеседi,олардың ҥлкендiгi кейде тауық жҧмыртқасындай.      Б...
танытады. Бҧл кезең 2-7 кҥнге созылады. үшiншi сатысы немесе екiншiжасырын кезеңiнде малдың кҥйi кәдiмгiдей жақсарады, ата...
ТЕНУИКОЛДЫ ЦИСТИЦЕРКОЗ (ҚҦРСАҚ ЖЫЛАУЫҒЫ.)      Бҧл гельминтозға қой, ешкi, шошқа, жабайы кҥйiс қайыратындар ӛтесирек болса...
қызыл тҥстi, ал кӛлемi тары мен бҧршақ дәнiндей. Созылмалы тҥрi: қҧрсаққуысындағы сiрi қабықтың ҥстiне жайғасқан, шарбы, ш...
Мониезиоз қҧрты малға ӛрiске шығысымен жҧға бастайды, ал тӛларасында аурудың алғашқы клиникалық белгiлерi 15-20 кҥн ӛткенн...
Гельминтовоскопия әдісімен мал нәжісін тексеріп мониезиозды дәліреканықтауға болады. Осы мақсатта флотациялық әдістердің (...
ағызады, улы заттар бӛлiп шығарып, бҥкiл дененi уландырады. Соныңсалдарынан малдың ас қорытуы бҧзылып, арықтайды.      Кли...
қалыңдап, оның кiлегей қабығы қанталап iсiнген және қатпарланған. Iшiненкiлегей арасынан      500 - ден 2000 - ға дейiн не...
нақтылы дәлелдеу ҥшін гельминтолярвоскопиялық Вайда немесе Берман-Орлов әдісін іске қосады.       Емдеу тәсілдері. Левомиз...
облысында кездеседі. Олар кӛбінесе ірі қараның қанын сорады да басқатҥлікке сирек жабысады. Жайылымда олар 35-40 кҥн ӛмір ...
Лептоспироздың пироплазмозбен ортақ белгісі-гемоглобинурия. Бірақлептоспирозда дене қызуы қалыптағыдай, кілегей қабықтарын...
болады. Кейінірек бҧл паразит бӛлшектері ыдырап, қанның эритроциттерінеенеді. Осы уақыттан бастап, оларды тейлериялардың э...
жануарлардын паразит
жануарлардын паразит
жануарлардын паразит
жануарлардын паразит
жануарлардын паразит
жануарлардын паразит
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

жануарлардын паразит

5,408

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
5,408
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
19
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "жануарлардын паразит"

  1. 1. Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы Министрлігі «КазАгроИнновация» Акционерлік қоғамы «Қазақ ғылыми-зерттеу ветеринария институты» ЖШС «Жамбыл ветеринария ғылыми-зерттеу стансасы» филиалы ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҤСТІГІНДЕ АУЫЛШАРУШЫЛЫҚЖАНУАРЛАРЫНЫҢ НЕГІЗГІ ПАРАЗИТОЗДАРЫМЕН КҤРЕСУ ШАРАЛАРЫ ҰСЫНЫСТАР Алматы 2010
  2. 2. УДК 636.08:614.9(574)ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕ АУЫЛШАРУШЫЛЫҚ ЖАНУАРЛАРЫНЫҢНЕГІЗГІ ПАРАЗИТОЗДАРЫМЕН КҮРЕСУ ШАРАЛАРЫҰСЫНЫСТАРРеспубликаның оңтҥстігінде Жамбыл облысындағы ауылшаруашылықжануарлары жиі шалдығатын паразиттік аурулар және олармен кҥресужолдары туралы ҧсыныстарды дайындаған «Қазақ ғылыми – зерттеуветеринария институты» ЖШС және «Жамбыл ветеринария ғылыми –зерттеу стансасы» филиалы қызметкерлері ветеринария ғылымдарыныңкандидаты М.А. Бердіқҧлов, паразитология зертханасының меңгерушісі,ветеринария ғылымдарының кандидаты, доцент М.Ж. Сулейменов, ғылымиқызметкер Жҧмаханов Б, ветеринария ғылымдарының кандидаты К.М.Қазақбаев, биология ғылымдарының докторы, профессор М.С. Сабаншиев,кіші ғылыми қызметкер А.А. Абдібаева. Ҧсыныс ғылыми және малдәрігерлік қызметкерлерге арналған, жәнеәртҥрлі әлем елдерінің зерттеулерімен озық әдістемелерін негізге ала отырыпдайындалды.Жеке қожалықтар мен фермерлердің мал дәрігерлеріне және зертханақызметкерлеріне арналғанИздано в рамках программы 056«Повышение конкурентоспособности сельскохозяйственной продукции»Рассмотрено и одобрено на заседании научно-технической комиссииАО «КазАгроИнновация», 2 августа 2010 года. 2
  3. 3. 1.Кіріспе Қазақстан республикасы ӛңірлерінде кең таралған паразиттік аурулареліміздің мал шаруашылығына елеулі экономикалық зиян келтіреді. Қазіргіжағдайда шағын фермерлер мен жеке шаруашылықтар малдарын ауылтӛңерегіндегі шектеулі жайылымдарға жаюға мәжбҥр. Мҧдай жағдайда ауылмаңындағы жайлымдар тҥрлі паразит элементтерімен залалданады, соныңнәтижесінде паразитоздардың эпидемиологиялық шиеленісу кӛрсеткіштеріжоғарлайды. Республикамыздың оңтҥстігінде мал санын кӛбейтіп, оларданалынатын ӛнімдері арттыру ҥшін қолда бар мҥмкіндіктерді толықпайдаланумен қатар, мал басын аман сақтаудың, оларды әсіресе ауруларданқорғаудың маңызы зор. ҚР Оңтҥстігінде жиі кездесетін паразиттік(трематодоздар, цестодоздар, қанмен тері ҥсті паразитоздары) аурулар ауылэкономикасына едәуір шығын келтіреді. Инвазиялық аурулар мал ӛнімдерін тӛмендетіп, шығынға ҧшыратады,сонымен қатар жануарлардың иммунитеті тӛмендеп басқа жҧқпалыаурулармен ауыруына бірден-бір себебкер болып табылады. Жануарлардың паразиттер қоздыратын ауруларына қарсы қҧралдар,әртҥрлі емдік, алдын алу және ауруларды азайту мәселесімен кӛптегенғалымдар айналысуда [Г.С.Шабдарбаева, А.М. Сазанов, В.Т.Рамазанов,Г.И.Диков, Н.Т.Қадыров және т.б.] Бҧрын ҚР Оңтҥстігінде мал шаруашылықтары жайылымдарындакӛшіп-қону әдісімен жыл мезгілдеріне сәйкес пайдаланумен ерекшеленетін,ал қазіргі нарықтық ҧсақ тауарлы шаруашылықтар жағдайында, малдарбелгілі жайылым алқабында жыл бойы шамалы орын ауыстыруменшектеледі. Бҧл дертке қарсы экономикалық тҧрғыдан тиімді және ғылыми негіздежасалған шараларды ҧйымдастыру кезінде, паразитоздардық биологиялықерекшеліктерін, олардың аралық иелері (тасымалдаушылары) арқылы таралумеханизімін, жергілікті табиғи ортадағы эпизоотиялық жағдайды және малшаруашылығын жҥргізу технологиясын ескерген жоқ. Сыртқы ортаның қолайсыз факторларын тӛмендету жәнежануарлардың паразитоздарының алдын алу және паразиттер қоздыратынауруларды жою ӛзекті мәселе болып отыр 3
  4. 4. ФАСЦИОЛЕЗ Фасциолез – жануарларда жіті және созылмалы тҥрде ӛтетін бауырқҧрт ауруы. Қоздырғышы екi тҥрлi қан сорғыштар: Fasciola hepatica жәнеF.gigantica(Cobbold,1885). Бiрiншiсiн кәдiмгi, екiншiсiн алып фасциола депатайды. Кәдiмгi фасциола жапырақ тәрiздi, ҧзындығы 2-3 см, қҧрттың тҧмсықжағы сәл шығыңқы келедi де кӛптеген тiкеншелерiмен жабдықталады. Алып фасциола сҥлiк сияқты ҧзынша келедi, тҧрқы 3,5-7,5 см болды,iшкi мҥшелерiнiң орналасуы кәдiмгi фасциоланыкiндей, айырмашылығышамалы. Биологиясы. Сорғыштар қосжыныстылар. Жҧмыртқалары денесiненбӛлiнiп, ақтық иесiнiң ӛтiмен бiрге iшегiне енiп, одан нәжiспен сыртқыортаға шығады. Жҧмыртқа iшiнде балаңқҧрттың алғашқы сатысы-мирацидий7-15 кҥн аралығында қалыптасады. Мирацидилер бауыраяқтылардың денесiне тесiп кiрiп, кӛбейебастайды. Фасциоланың екеуi де дамуы жағынан бiрдей деуге болады,айырмашылығы тек қана аралық иелерiнде: кәдiмгi фасциоланыкi-кiшi тоспаҧлу (малый прудовик), алып фасциоланыкi-қҧлақша тоспа ҧлу. Ҧлулардыңденесiнде 2-3 айдың iшiнде мирацидиден, спороцист, реди және церкари депаталатын сатылары ӛрбидi. Қҧйрықты церкари ҧлуларды тастап бiраз уақытсуда жҥзiп жҥредi, сонан кейiн шӛптiң тамыр жағына немесе сабағынақонып, қҧйрығынан қҧтылып, қабықшамен қапталады, жҧқпалы сатысыадолескариларға айналады. Жануарлар адолескарилермен залалданған шӛп не су арқылы аурудыжҧқтырады. Денеге енiсiмен адолескари iшеккке барып жетедi, сыртқықабыршағынан айырылады. Қабыршағынан босаған адолескари iшектi тесiп,қҧрсақ қуысына тҥсiп, онан әрi жылжып бауырдың сыртқы қабығын,қантамырларын жыртып iшкi ҧлпасына ауысады, жыбырлап кезiп жҥрiп ӛтжолдарына барып тҧрақтайды. Ал жас қҧрттардың бауырға жететiн тағы бiржолы қан тамырлары. Малдың бауырына жеткен фасциолалар 2-5 айданкейiн ӛсiп-жетiлiп, ересек сорғышқа айналады да тағы да жҧмыртқа салабастайды. Жануар денесiнде бҧл трематодалар 5-10 жылға дейiн тiршiлiк етеалады. Эпизоотологиясы. Республиканың оңтҥстігінде қой және ірі қараның фасциолезі кӛбінесежиі тіркеледі. Фасциолез кӛлшiктi, сазды, ылғалды алқаптарда жәнежаңбырлы жылдары кӛп кездеседi. Әсiресе шалшық сулары мол, саз-батпақты ӛрiстерде мал кӛптеп зақымданады. Фасциолез ҥй тҧяқтыларының барлығына жҧғады, бiрақ бҧл ауруғакӛбiне қой мен iрi қара шалдығады да ӛлiм-жiтiмге осы тҥлiктер ҧшырайды.Бауырқҧртпен барлық жастағы мал жайылымға шығысымен залалданады,әсiресе қозы, бҧзау жиi шалдығады да кӛбiнесе ӛлiмге ҧшырайды. ҚР Оңтҥстігінде бҧл дерт жылдың барлық маусымында кездесе бередi. 4
  5. 5. Патогенезі. Денеге тҥскен адолескарилер бiртiндеп ӛсе бастайды,жынысы жетiлмеген жас трематодалар тҧмсығымен, денесiнiң сыртындағытiкеншелерiмен ащы iшектi тесiп жаралайды, қанын сорғалатады. Оларжылжып отырып бауырға жетiсiмен оның сыртқы қабығын (капсуласын),ҥлпершегiн (паренхимасын), кӛптеген қантамырларын жарақаттап, ӛздерiнiңтҧрақты мекенiне - ӛт жолдарына ӛтедi. Ересек фасциола қанмен қоректенедi. Сонымен бiрге трематода ӛзiнiңуытын шығарып, дененi уландырады (интоксикация), бiртiндеп қанмӛлшерiн азайтады (анемия), қҧрамын ӛзгертедi. Сорғыш қҧрттар бауырдың iшкi ҧлпаларын зақымдап, ӛт жолдарын(холангит), ӛт қалтасын (холеоцистит) қабындырады. Ӛттiң iшекке қарайжҥрмей, жетпей қалуы салдарынан асқорыту ағзаларының атқарар қызметiтежеледi, кҥрт бҧзылады. Бауыр iсiнiп қабынады, ӛт жолдарының кiлегейқабығы қалыңдайды, зақымдалған ҧлпалардың орнын дәнекер ҧлпаларбасып, ҧлғайып (цирроз) , ӛзiнiң жҧмысын нашар атқара бастайды. Клиникалық белгiлерi. Фасциолез жiтi және созылмалы тҥрде ӛтедi. Жiтi түрi жас қҧрттардың денеге енген сәтiнен ересек сатыға жетуiнедейін, 2-2,5 айға созылады, кӛбiнесе кҥзде тiркеледi. Дертке шалдыққанжануардың дене қызуы кӛтерiледi, жем- шӛпке зауқы шаппайды, iшi кебедi,ауыз, танау, кӛз кiлегей қабықтары қансызданып бозарып кетедi, жҥрексоғуы жиiлейдi, тынысы тарылып, демiгедi. Созылмалы түрi. Фасциолезге шалдыққан мал емделмесе аурусозылмалы тҥрге айналады. Ауру кӛбiнесе қыста, кейде жазғытҧрымбайқалады. Ауырған қойдың клиникалық белгiлерi кӛмескi бiлiнедi, азыққатәбетi кемидi, ас қорытуы нашарланады, iшi бiресе ӛтiп, бiресе қатады. Ауыз,танау, кӛздiң кiлегей қабықтары бозарып, артынан сарғая бастайды. Малжҥдейдi, кӛбiнесе жатып алады, алқымы, кейде омырауы, қарынның тҧсыiседi. Патанатомиялық өзгерістер . Фасциолездiң жiтi тҥрiнен ӛлген малға диагноз қою қиындау. Бауыр ҧлғайған, паразит тескен ҧлпасына қан қҧйылған. Ҧлпанысаусақтармен мыжығанда қойыртпақ сықпаға iлесiп балаң қҧрттар шығабастайды. Фасциолездiң созылмалы тҥрiнде бауыр қатайып, ҥлкейiп(цирроз), тҥсi ӛзгерiп бозарады, қабығының астынан ӛт жолдары бҧлтиып,сҧрғылт ақшыл жолақ болып кӛрiнедi. Ӛт жолдары қалыңдаған, кескендешықырлайды, iшiнен сҧйық заттармен бiрге кӛптеген сорғыштар табылады.Ӛтi қою, қара қошқыл-жасыл, арасында гельминттер кездеседi. Диагноз қою тәсілдері. Фасциолезге диагноз қою ҥшiнэпизоотологиялық мәлiметтердi пайдаланып, клиникалық сыртқы белгiлерiнескерiп және гельминтокопрологиялық зерттеулер жҥргiзу керек. Ӛлекседеннемесе лажсыз сойылған малдан ауруға тән бауырдағы патологоанатомиялықӛзгерiстердi айқындап, ӛт жолдарынан қҧрттарды iздестiредi. Емдеу жолдары. Роленол (қҧрамы 5%-ды клозантел) 1мл 10кг тірі салмаққа бҧлшық еткебір рет егіледі. 5
  6. 6. Клозантекс - 1мл 10 кг тірі салмаққа бҧлшық етке бір рет егіледі. Фаскоцид - (қҧрамы 10% оксиклозанид)-1г.тҥйіршік препарат 10кгнемесе 1 таблетка 50кг тірі салмаққа бір рет беріледі. Рамектин – (қҧрамы 12,5% рафоксанид және 1% ивермектин) – 1мл50кг тірі салмаққа тері астына бір рет егіледі. Фазинекс-триклабендазол. Қолданылатын тҥрлерi 2,5-5 %-тiк немесе 10 %-тiк суспензия таблетканемесе ҧсақ тҥйiршiктер. Қойдың жынысы жетiлген сорғыштарына қарсы1,5-2,5 г/кг мӛлшерiнде, қҧрттың басқа сатысына 5-10-12,5 мг/кг; iрi қраға 6-12 мг/кг есебiнде қолданылады. Қойға 5%-дық, iрi қараға 10%-дықфазинекстiң шыламасын жҧтқыздырады. Алдын - алу шаралары. Фасциолездан сақтандыру шараларын жан-жақты жҥргiзген жӛн. Сақтық дауалардың ең негiзгiсi малдыдегельминтизациядан ӛткiзу арқылы жер-суға, жайылымға қҧрттардыңжҧмыртқаларын таратпау. Аурудың алдын алу ҥшiн белгiлi жоспар бойынша,дәрiгерлiк нҧсқауларға сәйкес дегельминтизацияны жылына екi рет жҥргiзуқажет. Бiрiншi рет малды ӛрiске шығарардан 10-15 кҥн бҧрын дәрiлейдi,екiншi рет-жайылым маусымы аяқталған кезде. Кҥйiс малына фасциолезды жҧқтырмау ҥшiн оларды шалшықты, сазды,батпақты, ойпаң жерлерге, кӛл маңайына, ағыны баяу ӛзен жағаларынажаюға болмайды: қақ және шалшықты сулардан суармау керек. ДИКРОЦЕЛИОЗ Дикроцелилозбен ҥй және жабайы жануарлардың кӛптеген тҥрi, әсiресекҥйiс малы және кемiргiштер ауырады. Қоздырғышы. Dicrococoelium lanceatum (Stiles et Hassal,1896) ҧзыншакелген (тҧрқы 0,5-1,5 см) жiңiшке, ӛте ҧсақ, қандауыр (ланцент) тәрiздiжалпақ қҧрттар. Биологиясы. Дикроцелиоз қоздырғышы аралық және қосымша иелерiкӛмегiмен дамиды. Олар жер бетiндегi аралық иелерi-қҧрлық ҧлулары(Bradibenidae тҧқымдастары) және қосымша иелерi қҧмырсқалар (Formicaтуысынан) болып табылады. Қҧрт жҧмыртқалары iшiнде қалыптасқан ҧрығы – мирациди бар. Олармал нәжiсiмен бiрге сыртқа шығады. Одан кейiн олар жайылымдардағыҧлулар денесiне дариды. Ҧлу iшегiнде мирациди жҧмыртқа қақпақшасынаншығып, бауырына ӛтедi. Мҧнда ол ӛзiнiң сыртқы тҥгiнен айырылып, аналықспороцистаға айналады. Ал аналық спороциста бойында кезектi ҧрпағыжеткiн спороцистасы қалыптасады, ал одан келесi сатысы-церкари пайдаболады. Церкарилермен қҧмырысқалар қоректенгенде, олардың қҧрсаққуысында 1-2 ай аралығында ең қауiптi метацеркария сатысы пайда болады.Мал ӛрiсте зақымдалған қҧмырсқаларды шӛппен бiрге жҧтып, дикроцелиозауруын жҧқтырады. Ақтық иесiнiң “асқазан-iшегiне” жетiсiмен 6
  7. 7. метацеркаридiң сыртқы қабығы ерiп кетедi, сонан соң олар iшектен ӛтарнасы арқылы бауырдағы ӛт жолдарына жетiп, 2,5-3 ай аралығындажынысы жетiлген ересек трематодаға айналады. Мал бауырында олар 6жылдан артық кҥнелтедi. Эпизоотологиясы. Оңтстік ӛңірінде кең тараған гельминтоз.Дикроцелиоз малға тек қана ӛрiсте жҧғады. Тау бӛктерiнде дикроцелидiңаралық иесi ҧлулар, сондай-ақ трематодалардың қосымша иелерi-қҧмырысқалар жиi кездеседi. Дикроцели жҧмыртқалары ыстық, суыққа ӛтетӛзiмдi келедi. Ҧлулар мен қҧмырысқада қҧрт ҧрпақтары (церкари жәнеметацеркари) 3 жылдай сақталады. Дикроцелиозбен тӛрт тҥлiкпен қатар шошқа, және кемiргiштерауырады. Патогенезі. Бауырды жайлаған сорғыштар жалжып орындарынауыстырып отырады, сӛйтiп ӛт арнасын бiтеп тастайды. Созылмалы тҥрi менауырған малда паренхиматоздық және интерстициалды гепатиттiң белгiлерiайқын кӛрiнедi. Бҧл уақытта бауыр бiртiндеп iсiне бастайды, ӛт жолдарықабынып, жараланады (цирроз). Мҧның салдарынан ащы iшекке ӛтқҧйылмайды, асқорыту жҥйесi қызметi бҧзылады: малдың iшi ӛтедi, денесiуланады. Клиникалық белгілері. Мал бауырындағы гельминт саны аз болсаауру белгiлерi бiлiнбейдi. Егер бауырда жҥздеген, мыңдаған қҧрт болса, малқатты ауырады және дерт белгiлерi айқындала тҥседi. Жануардың жем-шӛпкезауқы нашарлайды, оның қоңы кеми бередi, тамағында, кеудесiнде жалқаяқiсiк пайда болады, бауыр кӛлемi ҧлғаяды, кейде iшi ӛтедi, кӛзге iлiнетiнмҥшелердiң кiлегей қабықтары ақсарғыш тартады. Патанатомиялық өзгерiстер. Бауырдың кӛлемi ҥлкейедi,капсуласының кейбiр тҧстары қалыңдап, сырттан қарағанда олар қаптаған ақдаққа ҧқсайды. Ӛт қалтасы бҧлтиған, iшi қою қоңыр жасыл ӛтке толып,арасында қҧжынаған трематодалар жҥредi. Диагноз қою тәсілдері. Дикроцелиозға диагноз қою ҥшiнэпизоотологиялық деректердi сараптайды. Аурудың сыртқы белгiлерi арқылы диагноз қою мҥмкiн емес.Сондықтан тiрi малдың трематодозын дәлелдеу ҥшiн оның нәжiсi әртҥрлiгельминтовоскопия тәсiлдерiмен зерттеледi. Дикроцелиоздан ӛлген не лажсыз сойылған малға диагноз қою қиынемес. Ол ҥшiн ӛт қалтасы тҧсынан бауырдың iшкi бетiн тереңдетiп кӛлденеңкеседi, кесiктiң ернеулерiн саусақпен сәл қысып сығады, осы сәттте ӛтжолдарынан бар болса, жай кӛзге кӛрiнетiн сорғыштар шыға бастайды. Емдеу жолдары. Кҥйiс малының дикроцелиозына қарсы белгiленгенҧсыныстар бойынша бiрнеше антгельминттиктер қолданылады. Қҧрамы 5%-ды клозантелден тҧратын препараттар (роленол,клозантекс т.б). 1мл 10кг тірі салмаққа бҧлшық етке егіледі. Алдын – алу шаралары. Сақтық шаралардың ең негiзгiсi дикроцелиозкездесетiн шаруашылықта малды мiндеттi тҥрде дегельминтизациялап отыру.Ҧсыныстар бойынша Жамбыл облысының аймақтарында кҥйiс 7
  8. 8. қайыратындарға дегельминтизацияның бiрiншiсiн желтоқсанда, екiншiсiннаурызда, ҥшiншiсiн шiлдеде жҥргізген жӛн. Аурудың алдын алудың тағы бiр жолы сорғыштың аралық жәнеқосымша иелерiнiң тҧрақты мекен қоныстарын тҥбегейлi ӛзгерту. Бҧл ҥшiнӛткен жылғы ескi шӛппен қоса тал-томар шоғырларын ӛртеп жiбередi, жердiжыртып, мәдени ӛсiмдiктердi егу шарт. ЭХИНОКОККОЗ (БЕРIШ, БЕРШIМЕК) Эхинококкоз ауруы мал шаруашылығына кӛп зиын келтiретiнадамзатқа қауiптi ауру. Эхинококктың таспасы ит, қасқыр, қарсақ, тҥлкi ащы iшегiнмекендейдi, ал кӛпiршiктерi (берiш-бершiмектерi) адам, ҥй және жабайытҧяқтылардың ӛкпесiнде, бауырында, кейде басқа да мҥшелерiнде тiршiлiкетедi. Қоздырғышы. Ересек жетiлген тҥрi- Echinococcus granulosus ӛте уақгельминт, ҧзындығы 2-6 мм (0,5 см) сколекстен, 3-4 бунақтардан тҧрады.Мойыннан кейiнгi буылтықтар қосжынысты, соңғы тӛртiншiсi пiсiп-жетiлгенi, ал оның қапшық секiлдi жатыры жҥздеген жҧмыртқаға толы. Биологиясы. Ит және т.б. ет қоректiлер нәжiсi арқылы эхинококктыңжҧмыртқалары жайылымға, шалшық суларға тарайды. Мал олармен жем-шӛп, су арқылы зақымданады. Эхинококкоз адамға иттен, қҧртжҧмыртқалары жабысқан киiм-кешек, ыдыс-аяқ, жемiс-жидек, кӛкӛнiс жәнесудан жҧғады. Денеге тҥсiсiмен гельминт ҧрығы жҧмыртқаны жарыпшығып, iшектiң iшкi қабатына енiп, одан әрi қан тамырлары арқылы денегетарайды. Олар ӛкпе мен бауырға және басқа органдарға жетiп, онда бiрте-бiрте эхинококк кӛпiршiк-берiштер пайда болады. Берiштер ӛте баяу, айлапжылдап ӛсiп жетiледi. Кейбiр ларвоцисталардың есеюi кӛп жылдарға (адамда10-30 жыл) созылады. Ал, бҧралқы иттер т.б. жыртқыштар эхинококкозданӛлген малдың iшкi мҥшелерiн жеп ауруға шалдығады. Эхинококктыңжыныстық жетiлуiне 1-3 айға жуық мерзiм керек. Ит iшегiнде бҧл цестодалар5-6,5 айдай ӛмiр сҥре алады. Эпизоотологиясы. Оңтҥстік облыстарының аудандарында 4 жастанасқан қойдың 20-80% бершiмекпен ауыратыны белгiлi. Мал ӛлiмi қыста,ерте кӛктемде, яғни кҥтiмi нашарлаған жағдайда байқалады. Қойшаруашылығы ӛркендеген жерде адам мен мал эхинококкозының кӛбiректарайтыны кездейсоқ жай емес. Ӛйткенi басқа тҥлiкке қарағанда қоймалдәрiгерлiк тексеруден ӛткiзiлмей-ақ сойыла бередi. Қҧрттың ақтық иелерiнен гельминтозды таратушылардың негiзгiсi ит.Бҧлар сыртқы ортаға кҥн сайын таспа қҧрттың мыңдаған жҧмыртқаларыншашады. Олар сыртқы орта жағдайына ӛте тӛзiмдi. Патогенезі. Бауыр мен ӛкпеде орналасқан эхинокок кӛпiршiктерi ӛсекеле ағзалардың бiр қалыпты қызметiн бҧзады. Ларвоцисталар ӛте кӛп болған 8
  9. 9. жағдайда олардың толық iстен шығуына әкелiп соқтырады. Ӛкпе менбауырдағы берiштер органдарды қысып, оларды семуге (атрофияға)ҧшыратады. Кӛпiршiк жатқан орын ҥңгiр қуысқа айналады, ҧлпалар желiнiпкетедi. Денеге эхинокок сҧйық затының уыты да ықпал етедi. Микробтарқосылып дерттi онан сайын ҧшықтырып жiбередi. Жануар әбден арықтапбарып ӛледi. Клиникалық белгiлерi. Бершiмiктер ӛкпеде дамыса, оның ауатамырларын қысуынан жануардың кҥйi тӛмендейдi, тынысы тарылып,жӛтелi жиiлейдi. Мал бiрте-бiрте арықтап, әдетте қыс айларында шығынғаҧшырайды. Эхинококктер бауырға орналасқанда малдың кҥйiс қайыруынашарлайды, ас қорытуы бҧзылады, кейде iшi кебедi. Ағза кӛлемi ҧлғайғандажануардың оң жақ қарыны шығыңқырап тҧрады, бауыр тҧсын қолмен бассаауырсынады. Кейде цисталар қҧрсақ қуысында, шажырқайда болса, буазсиырлар iш тастауы ықтимал. Патанатомиялық өзгерiстер. Ӛлген не амалсыз сойылған малдыңӛкпе-бауырын тексергенде олардың сырты кӛптеген эхинококкӛпiршiктерiнiң орналасуынан кедiр-бҧдыр болады, кейде ларвоцисталароргандардың сыртына шықпай iшiнде қалады. Ондай да мҥшелердi кескендеiшiнен бершiмектер шығады. Олардың кӛлемi әрқилы, бҧршақтыңҥлкендiгiндей, жҧмыртқадай, тiптi нәресте басындай болады. Алэхинококкпен бҥлiнген ӛкпе-бауырдың тҥрi ӛзгерiп, ҧлғайып, салмағы ауыркеледi. Диагноз қою тәсілдері. Малдың тiрiсiнде эхинококкозға клиникалықбелгiлерi арқылы диагноз қою қиын. Кейiнгi жылдары иммунобиологиялық,анықтап айтқанда, аллергиялық және серологиялық әдiстердi пайдаланады.Егер бiрiншi әдiс шаруашылықта қолдау тапса, ал екiншiсi ғылыми-зерттеумекемелерiнде ғана жҥргiзiледi. Ӛлгеннен кейін балау мал ӛлекселерін қарау арқылы анықталады, бірақкӛпіршіктердің бірен-сараны табылған жағдайда, оларды мал ӛлуінің себебідеп санауға болмайды. Малдың эхинококкоздан ӛлуі ларвоцисталарменқатты инвазияланғанда ғана болуы мҥмкін. Емдеу тәсілдері. Малдың эхинококкозын дәрi-дәрмекпен немесеоташылдық жолмен емдеудiң әдiс-тәсiлдерi бҥгiнгi таңда әлi табылған жоқ. Алдын – алу шаралары. Қазақ малдәрiгерлiк ғылыми-зерттеуинституты қҧрттың протосколекстерiнен жасалған ақсҧр тҥстi иiссiз қҧрғақаллерген ҧнтағын (“Эхиноаллерген”) ӛндiрiске ҧсынған. Малды жылауық, айналма, бершiмек т.б. цестодоз ауруларынансақтандыру жолдары. Қой және сиыр ӛсiретiн шаруашылықтар тек қажеттiиттердi ғана ҧстап, оларды есепке алу, арнаулы журналға тiркеу, саныназайту, сондай-ақ кҥтiмiн бiрыңғай тәртiпке келтiру, әрқайсысына “тӛлқҧжат” беру, қарғыбаумен қамтамасыз ету сияқты жҧмыстар жҥргiзедi.Иесiз, қаңғыбас бҧралқы иттердiң барлығын қҧрту шарт. Иттердi қҧрттарданарылту мақсатымен дегельминтизациялар ӛткiзiлуi тиiс. 9
  10. 10. Дегельминтизацияны топтастырып жҥргiзу (15-20 иттi) әдiсiмен орындағандажақсы нәтижелерге қол жетедi. Мҧндайда тек жҧмыс iстелген жер ғаназарарланады, уақыт ҥнемделедi. Ареколиннің - бромды сутегi қолданылады. Бҧл дәрiнi итке 12-14 сағаташықтырып, әр кг салмағына 0,004-0,005 г есебiнде бередi. Ит денесiненгельминттердiң шығуы 30-40 минуттан кейiн басталады. Қҧрамы празиквантелден тҧратын антгельминтті препараттар: дронцит,дронтал плюс, азинокс, празикол, празив-К, т.б. Дозасы 1 таблетканы 10кгтірі салмаққа тамағына қосып береді немесе кҥштеп жҧтқызады. Дәрiленген иттер ҥш мәрте нәжiс шығарғанша байлаулы тҧрады.Иттерден шыққан қҧрттарды нәжiсiмен қоса бiр орынға жинап ӛртеп, кӛмiптастайды. Жердiң беткi қабаты да қырып алынып, шҧңқырға кӛмiледi. Қазықшынжыр, қарғыбауларды лаулап тҧрған отқа қарып алады. Иттер емделген алаңды каустикалық соданың (NaOH) 3%-ды ыстықерiтiндiсiмен зарарсыздандырады (дезинвазияланады). Дегельминтизацияныңсапалы не сапасыз ӛткенiн анықтау ҥшiн 2-3 жҧмадан кейiн iшiнара тексерумақсатымен кейбiр иттердi қайта дәрiлейдi. Иттердi цестодоздардан сақтандыру жолдары. Ең алдыменшаруашылықтағы қой мен iрi қараны, т.б. ларвалды цестоздарға (айналмаға,бершiмекке, жылауыққа т.б.) шалдыққандарын сау малдан бӛлiп алу қажет.Малдың зақымданғанын анықтау ҥшiн аллергиялық реакциялар қолданады.Ценурозды болдырмау ҥшiн, мал отарын тексеруден ӛткiзiп, миқҧртыныңклиникалық белгiлерi байқалған малдар сойылады. Сойылған не ӛлгенмалдың басын итке жегiзбеу қажет. Эхинококк берiштерiмен зақымданғанӛкпе-бауыр, жылауығы бар шарбы-шажырқай, миқҧрты бар бас,кӛпiршiктерге толы басқа мҥшелер итке мҥлдем берiлмейдi, оларды ӛртепжiбередi. ЦЕНУРОЗ Қой ценурозы (айналма, тентек) - бас миының, кейде жҧлынныңзақымдалуымен және олардың қызметінің бҧзылуы. Айналманы тудыратын қҧрттың жыныстық жетiлген сатысыетқоректілердің ащы iшегiн, ал кӛпiршiк ларвоциста кезi қойдың, сирегiрекешкiнiң, бҧзаудың, кейбiр тағы тҧяқтылардың орталық жҥйке жҥйесiҧлпаларын мекендейдi. Аралалық иелері қой, қозы, ірі қара мал, сирегірек тҥйе, шошқа, жылқы,сайғақ, жайран, архар, сондай-ақ адамдар ауырады. Ақтық иелері. - ит, ӛте сирек тҥлкі, қорқау және қасқыр болыптабылады. Аш ішек бӛлімінде ми цепенінің жынысы жетілген сатысыпаразиттік тіршілік етеді. Қоздырғышы. Имаго- Multiceps multiceps ҧзындығы 40-60 см-ден 1-1,5 м-ге дейiн барады, денесi 200-250 бунақтардан қҧралған. Кӛпiршiгi -Coenurus cerebralis - iшi тҥссiз сҧйыққа толы, iшкi жағынан бҥртiк секiлдi 10
  11. 11. нҥктедей жҥзден артық сколекстерi байқалады. Мида 2-3 ценур кездеседi,олардың ҥлкендiгi кейде тауық жҧмыртқасындай. Биологиясы. Кҥн сайын ондаған бунақтар қҧрт денесiнен ҥзiлiп,нәжiспен бiрге сыртқы ортаға шығып жатады. Бунақтар жауын-шашын, жел-су ықпалымен ыдырайды да, ал олардан ажыраған жҧмыртқалар ӛсiмдiкке,суға тҥсiп, мал ӛрiсiне тарайды. Малға айналма дертi гельминтжҧмыртқасымен былғанған, шӛппен, сумен жҧғады. Қҧрт жҧмыртқасы маласқазанына тҥсiсiмен сыртқы қабықтарынан айырылады, одан босап шыққанонкосфера iшектi тесiп ӛтiп, қан тамырларына енедi, қан арқылы миға нежҧлынға орналасып, 3 ай iшiнде ценурға, яғни тентек кӛпiршiгiне айналады.Ит ӛлген немесе сойылған ценуроз қойдың басын кемiрiп жеу арқылызақымданады. Ит iшегiне тҥскен балаңқҧрт орта есеппен 1,5-2 айдажыныстық сатысына жетiлiп, 6-8 ай, тiптi 1,5-2 жыл сонда тiршiлiк етедi. Эпизоотологиясы. Ценуроз Жамбыл және Оңтҥстік Қазақстаноблыстарының қой ӛсiретiн барлық шаруашылықтарында кездеседi.Айналмамен кӛбiнесе бiр жасқа дейiнгi қозылар ауырады. Ал екi жастанасқан қой бҧл дертке сирек шалдығады. Мал шығыны жылдың барлықайларында тiркеледi. Жас тӛлдердiң тентекке ҧшырауы сәуiр-мамырайларында басталады, ал шiлде-тамызда кӛбейе тҥседi. Ценуроздыңклиникалық белгiлерi қойға оның қоздырғышы жҧққанан кейiн 3-6 ай ӛткенсоң ғана бiлiне бастайды. Бҧл аурудың ең асқынатын кезi- ерте кӛктем. Ценуроздың эпизоотологиясында иттер маңызды мiндет атқарады,ӛйткенi олар сыртқы ортаға таспа қҧрттың жҥзмыңдаған, миллиондағанжҧмыртқаларын шашады. Цестодалардың жҧмыртқасы кҥн сәулесi тiкелейтҥсетiн жерлерде тез жойылады, ол керiсiнше кӛлеңкелi, ылғалды жерлердетiрлiгiн ҧзақ уақыт (бiр жылға дейiн) сақтай алады. Патогенезі. Ценуроз қоздырғышының мал денесiне тигiзер ықпалыбалаңқҧрт ащы iшек қабаттарын тесiп ӛткенiнен-ақ байқалады.Патоморфологиялық ӛзгерiстер ащы iшек пен тоқ iшекте, бҥйенде айқындалатҥседi, бҧлардың кiлегей қабатынан кӛптеген нҥкте тәрiздес қанталаулардыкӛруге болады. Одан кейiн онкосфера қан, сӛл (лимфа) жолдары арқылыбарлық дене мҥшелерiне таралады. Бас миында алғашқы ӛзгерiс ауружҧқтырғаннан кейiн 2 тәулiк ӛтiсiмен анықталған. Ценур орналас-қан жерзақымдалып қабынады. Бiртiндеп ӛсiп жетiлген кӛпiршiк тҥзiлiп, ол орталықжҥйке жҥйесiнiң қызметiн бҧза бастайды. Бҧл гельминтоз ӛте зардапты дерт,одан мал ӛлмей тiрi қалуы екіталай. Клиникалық белгiлерi. Ауру сырт белгiлерiне қарай тӛрт сатығабӛлiнедi. Бiрiншi сатысы немесе алғашқы жасырын кезеңi. Ценуроз жҧққанқойда ешқандай клиникалық белгi байқалмайды, бiрақ қоздырғыштыорганизмде бар екенiн иммунологиялық реакцияны пайдалану арқылы табуғаболады. Екiншi сатысы немесе сырт белгiлерi бiлiнген кезеңi шамаменалғанда жануар залалданғаннан кейiн 17-29 кҥн ӛткен соң басталады. Мал азжусап, денесi дiрiлдейдi, тiсiн қайрайды, елеңдеп, жоқтан ӛзгеден ҥркiп,кейде жатқан орнынан атып тҧрып, қҧлақтарын қайшылап, шошынған қалып 11
  12. 12. танытады. Бҧл кезең 2-7 кҥнге созылады. үшiншi сатысы немесе екiншiжасырын кезеңiнде малдың кҥйi кәдiмгiдей жақсарады, аталған клиникалықбелгiлер ӛзiнен-ӛзi жойылып, бiлiнбей кетедi. Миқҧрттың бҧл сатысы 2-8айға созылады. Төртiншi сатысы 8-9 айды қамтиды немесе соңғы кезеңiндеценуроздың ерекше айқын белгiлерi анықтала тҥседi. Ауру асқынған кездежҥрiп келе жатып мелшие қалу, бағытсыз жҥрiп кету, қоралы малдан бӛлiнеқашу, кiлт тоқтап артқа шегiну, оқтын-оқтын басын бiр жағына қисайтыпалып, бағдарсыз жҥрiп барып сҥрiну, жығылу, басын кекжитiп алып тҧражӛнелу, кӛбiне бағытын жоғалтып, бiр орнында айнала беру сияқты белгiлербайқалады. Мiне осындай белгiлерiне қарай халық бҧл дерттi айналма, тентекдеп атайды. Егер ценур жҧлында ӛссе, тҥлiктiң жҥрiсi ӛзгерiп тәлтiректейдi,ақырында артқы екi аяғын баса алмай, шойырылып жатып қалады. Негiзiндеценурозға шалдыққан малдың бәрi де ӛлiмге ҧшырайды немесе қолданамалсыз сойылады. Патанатомиялық өзгерiстер. Аурудың алғашқы кезеңiнде ӛлгенқозының бас сҥйегiн жарып тексергенде, ми қабығы қызарыңқырап тҧрады.Мидың әр тҧсынан айналма балаңқҧрттарының iздерiн кӛруге болады.Дерттiң созылмалы тҥрiнде мида 1 немесе 2-3, кӛлемi кӛгершiн не тауықжҧмыртқасындай кӛпiршiктер табылады. Бас сҥйек жҧқарып, саусақпенбасқанда былқылдап тҧрады. Диагноз қою тәсілдері. Диагноз эпизоотологиялық мәліметтер,клиникалық белгілері және патологанатомиялық сойып тексеру нәтижесіндебас миында немесе жҧлында ценур кӛпіршігін табу негізінде қойылады. Малдың тiрi кезiнде ценурозды клиникалық белгiлерiне қарап,офтальмоскопия және аллергиялық тәсiлдер арқылы анықтауға болады.Ценурозды ӛлген қойдың бас сҥйегiн жарып, миын тексерiп дәл ажыратуғаболады. Ми iшiнен қҧрт кӛпiршiгi табылады. Емдеу жолдары. Айналманы оташылдық (хирургиялық)тәсiлмен, емдейдi. Бҧл әдiс аурудың сырт белгiлерiнiң тӛртiншi сатысыкезiнде, яғни миқҧртының мейлiнше ҥлкейген шағында қолданылады. Алдын алу шаралары. Жануарлардың ценурозбен ауруының алдын алу мақсатында заңдыжәне жеке тҧлғалар, малдардың иелері ценуроздың және басқа аурулардыңалдын алуға бағытталған қоздырғыштың биологиясы мен малды кҥтіп-бағудың технологиясын ескере отырып шараларды жҥзеге асырады. Жануарлардың ӛлекселерін және қасапханалық қалдықтарды (бас, ішкімҥшелері) ӛртеу, биотермиялық орға кӛму арқылы зарарсыздандырады.Малдарды сою ветеринариялық маманның рҧқсатымен жҥзеге асырылады.Иттерді азықтандыру ҥшін қасапханалық қалдықтар толық қайнатылғаннанкейін пайдаланылады. Қой ценурозына қарсы вакцина шығарылған (Қазақ ғылыми-зерттеуветеринария институты, Ресей Федерациясы). Оны қозыларға ерте кӛктемдебір рет егеді. 12
  13. 13. ТЕНУИКОЛДЫ ЦИСТИЦЕРКОЗ (ҚҦРСАҚ ЖЫЛАУЫҒЫ.) Бҧл гельминтозға қой, ешкi, шошқа, жабайы кҥйiс қайыратындар ӛтесирек болса да iрi қара мен тҥйе шалдығады. Цистицеркоз малға, әсiресетӛлге (қозыға, лаққа, торайға) ҥлкен әсер етiп, шығын болуына да әкепсоғады. Цестодалар ересек сатысында иттiң, кейде қасқырдың, шие бӛрiнiң,тҥлкiнiң ащы iшегiнде, ал ларвоцисталары (жылауық) тҧяқтылардың қҧрсаққабықтарында, шарбы-шажырқайда, iш майында және бауырдың сыртқықабығында тiршiлiк етедi. Қоздырғышы. Қҧрттың имагосын, яғни жынысы жетiлгенiн Taeniahydatigena (Pallas,1766) деп атайды. Оның тҧрқы 5 м-ге жуық, бунақ-денесiжҥздеген буылтықтардан қҧралған. Кӛпiршiктiң ғылыми атауы - Cysticercustenuicollis, қазақшасы жылауық. Цистицерк- жылауықтың кӛлемi әртҥрлi-бҧршақ дәнiндей, кӛгершiн, тауық жҧмыртқасындай, саны бiрнешеден жҥзгешейiн жетедi, сыртқы бiтiмi домалақ, сопақтау, кейбiреуi алмҧрт сияқтыболып кӛрiнедi. Биологиясы. Аралық иелерiнiң, яғни тҧяқтылардың бҧл гельминтозғашалдығуы қҧрт жҧмыртқаларымен ластанған жем-шӛптi пайдалануданболады. Малдың асқорыту жҥйесiнде жҧмыртқадан бӛлiнген онкосфераiшектi тесiп, қанға ӛтiп, қан ағынымен бауырға жетедi. Сонан кейiнцистицерк ӛзiнiң толық даму сатысына жету ҥшiн бауыр ҥлпершегi арқылы,оның сыртқы қабығына шығып жайласуы немесе қҧрсақ қуысына ӛтуi қажет.Ӛздерiнiң тҧрақты мекенiне жеткен цистицерктер 1-2 ай ӛткен соң ауружҧқтыра алатын ларвоцистаға - жылауыққа айналады. Қҧрттың ақтық иелерiит. Олар аралық иелерiнiң зарарланған iшкi ағзаларын жеп, iшқҧрт ауруынжҧқтырады. Ит iшегiнде гельминт 2 ай шамасында ӛсiп жетiлiп, онда 4-11 айӛмiр сҥредi. Эпизоотологиясы. Гельминтоздың кең таралуына бiрден-бiр себепкерболып отырған жағдай, сойылған, ӛлген малдың iшкi ағзаларын итке беру.Қыл мойынды финноз малға әдетте фермадағы және қойшы меншiгiндегiдегельминтизациядан ӛтпеген иттер арқылы тарайды. Қойға бҧл дерткӛбiнесе қора маңында жайылып жҥрген шақта жҧғады. Патогенезі. Гельминтоздың жiтi тҥрi тӛлдер арасында кездеседi. Малденесiне енген қҧрт ҧрпақтары қан айналу жҥйесiне ӛтiп, мҥшелердiзарарлайды, бауырға енiп, оның ҧлпаларын зақымдайды, кейде ӛлiмге деҧшыратуы мҥмкiн. Қҧрсақ жылауығы кӛбiнесе жасырын, созылмалы тҥрдеӛтедi, тҧяқтылардың қан қҧрамы ӛзгередi. Клиникалық белгiлерi. Аурудың жiтi тҥрiнде, тӛл тынышсызданады,жем-шӛпке қарамайды, ауызы сiлекейленедi, iшi ӛтедi, кейде дене қызуыкӛтерiледi. Бiрақ кӛптеген iшқҧрт аурулары секiлдi жылауық та астыртынӛтедi, клиникалық белгiлерi байқаусыз онша кӛңiл аударарлықтай емес. Патанатомиялық өзгерiстер. Аурудың жiтi тҥрi: бауыр кӛлемiҧлғайған оның сыртқы бетiндегi бҥлiнген тҧсы қоңыр - қызыл не сҧрғылт- 13
  14. 14. қызыл тҥстi, ал кӛлемi тары мен бҧршақ дәнiндей. Созылмалы тҥрi: қҧрсаққуысындағы сiрi қабықтың ҥстiне жайғасқан, шарбы, шажырқай жәнебауырға да жабысқан жылауықтарды табуға болады. Диагноз қою тәсілдері. Жануардың тiрi кезiнде оның жылауыққашалдыққанын бiлу ҥшiн иммунобиологиялық зерттеулердi ӛткiзген жӛн,ӛкiнiшке орай, бҧл әдiстер шаруашылықтарда қолданылмайды. Ӛлi малдыңбауырын тiлiп жiбергенде қоңырқай сҧрғылт сҧйық ағады, арасынанҧзындығы 3-6 мм-дей паразиттер шығады. Оны ҥлкейткiш әйнек –лупаментексерiп анықтайды. Қҧрсақ қуысындағы iшкi ағзалардан жылауықiздестiрiледi. Емдеу жолдары. Тенуикольдi цистицеркозды емдеу жолдары әзiргетабылған жоқ. Алдын – алу шаралары (қараңыз: ит пен басқа жыртқыштартениидоздарына және тҧяқтылардың ларвальды цестодоздарына қарсықолданылатын сауықтыру шаралары). МОНИЕЗИОЗ Мониезиоздар - таспа қҧрттар аурулары, тудыратын қоздырғыштарыОңтҥстіктің қой шаруашылықтарында қозының 30-60 %-ы монезиозғашалдығып, 20-40 %-ы шығынға ҧшырауы ықтимал. Қоздырғышы. M.еxpansа- ҧзындығы 6-10 м, тҥсi ақшыл, бунақ (проглоттида)аралықтарындағы бездерi дӛңгелене келiп, буылтықтың алдыңғы жақшеттерiне орналасқан. M.benedeni – тҧрқы 2,5-4 м, тҥсi кҥңгiрттеу,бунақаралық бездерi кӛлденең сызықшаға ҧқсайды. Биологиясы. Мал таспа қҧрттың пiсiп-жетiлген соңғы буылтықтарынӛз нәжiсiмен берге сыртқы ортаға шығарады. Әр бунақтарда мыңдағанжҧмыртқалар болады. Қоршаған ортада таспа проглотидалары ҥзiлiп,iшiндегi жҧмыртқалары шашылады. Кенелер ӛiмдiктердiң тҥбiндеорганикалық қалдықтармен, мал тезегiмен қоректенiп, қҧрт жҧмыртқасынқоса жҧтады. Кене денесiне тҥскеннен кейiн гельминт жҧмыртқасынанонкосфера бӛлiнiп iш қуысына енедi, одан әрi балаңқҧрттың келесi сатысыцистицеркоидқа айналады. 3-5 ай аралығында цистицеркоид ӛсiп жетiлiп,инвазиялық сатыға жетедi. Мал жайылымда шӛппен бiрге мониезиозқҧртымен залалданған орибатид кенелерiн жҧтып ауру жҧқтырады. Қозы менбҧзаудың iшегiне тҥскен мониезия қҧрты тез ӛсiп, 35-48 кҥн аралығындажетiлiп, ересек таспаға айналады. Бҧл паразит ақтық иесiнiң iшiнде 2 айдан 6айға дейiн тiршiлiк етедi. Эпизоотологиясы. Мал бҧл дерттi қора тӛңiрегiндегi қи, тезекшашылған жерлерден жҧқтырады, ӛйткенi ӛте ҧсақ, жай кӛзге кӛрiнбейтiнсауытты кенелер-орибатидтер шiрiген органикалық заттары мол топыраққабатында ӛмiр сҥредi. 14
  15. 15. Мониезиоз қҧрты малға ӛрiске шығысымен жҧға бастайды, ал тӛларасында аурудың алғашқы клиникалық белгiлерi 15-20 кҥн ӛткеннен кейiнбайқалады. Оңтүстік ӛңірінде бҧл гельминтоз 2-3 айлық қозыларды едәуiрдәрежеде шығынға ҧшырататын iндет болып саналады. Сонымен қатар олтоқтыларда және сақа қойларда да кездеседi. Iшқҧрт ауруы қоздырғыштарының ӛздерiне тән айырмашылығы бар.Мысалы, жаз ортасына дейiн негiзiнен алғанда M. еxpansa, ал кҥзге қарайM.benedeni кездеседi. Қҧрттың бiрiншi тҥрi кӛбiнесе жас қозылардызақымдаса, ал екiншiсi – сақа малды зарарлайды. Патогенезі. Зақымданған мал iшегiнде таспа қҧрттың жалпы саныжҥзге дейiн баруы ықтимал. Қҧрт созылмалы денесi арқылы малдың қоректiкзатарын сорып, сколекске орналасқан тӛрт сорғышымен iшекке жабысып,кiлегейлi қабығын жаралайды. Кейде паразиттер iшек iшiне толып, азықжҥргiзбей қояды. Осының нәтижесiнде iшек созылып, iшкi қабаты қабынады,бара-бара iшектiң тҥйiлуiне немесе ыдырап, ҥзiлiп кетуiне ҧшыратады.Гельминттерден бӛлiнiп шыққан уыты қан арқылы дене мҥшелерiнежайылады, жҥйке жҥйесiнiң қызметiн бҧзады, бҥкiл мал денесiн уландырады.Соның салдарынан тӛлдiң, кейде ересек малдың iшi кеуiп ӛтедi, нәжiс, зәршығару кезiнде мал қиналады, бҧлшық етi дiрiлдейдi, қан азаюы байқалады.Сонымен бiрге басқа инфекциялық iндеттерге қарсы малдың тӛзiмдiлiгiтӛмендейдi. Ауру малдың тәбетi нашарлап, тез жҥдейдi, кӛбiнесе жата бередi,ақырында ӛлiм-жiтiмге ҧшырайды. Клиникалық белгiлерi. Клиникалық белгiлердiң пайда болуы малорганизмiнiң шыдамдылығына және жҧққан қҧрт санына байланысты. Қозыiшегiндегi ондаған немесе жҥздеген таспа қҧрт ауруды тым ҥдетiп жiбередi.Малдың жем-шӛпке зауқы бәсеңдейдi, шӛлiркеп iшi ӛтедi, сҧйық нәжiсiнешырыш және қан араласады. Тӛлдiң арты ҥнемi былғанып жҥредi, ал кейдекӛтен iшектен таспа қҧрттар ҥзiндiлерi салбырап тҧрады. Патанатомиялық өзгерiстер. Мониезиоздан ӛлген немесе оныменауырған қозылар мен қойды сойып қарағанда олардың етiнiң қашқаныкӛрiнедi. Кiлегей қабықтары бозарыңқы, терi астынан жалқаяқтар байқалады.Iшiн жарып қарағанда қҧрсақ қуысынан сарқылма сарысу кӛрiнедi. Ащыiшектiң кiлiгей қабығы жарақаттанған нҥкте тәрiздi қанталаған. Диагноз қою тәсілдері. Мониезиозды жануарлардың тірі кезіндеанықтау ҥшін копроскопия (гельминтоскопия және гельминтоовоскопия)әдістерін қолданады. Бҧл әдістермен мал ішегінде жыныстық мҥшелеріжетілген таспа қҧрттардың болуын ғана анықтайды. Сонымен қатардиагностикалық дегельминтизация әдісімен малдың залалданғанынцестодолар жетілгенге дейін де анықтауға болады. Гельминтоскопия әдісі арқылы отардағы қозылардың қҧмалақтарындатаспа қҧрттардың буындары бар, не жоқ екенін тексереді. Егер тӛлдер ересекқҧрттармен зақымдалған болса олардың қҧмалағымен бірге мониезиябӛлшектері сыртқа тҥседі. 15
  16. 16. Гельминтовоскопия әдісімен мал нәжісін тексеріп мониезиозды дәліреканықтауға болады. Осы мақсатта флотациялық әдістердің (Фюллеборн,Дарлинг, Котельников пен Хренов және тағы басқа) бірін қолданған жӛн.Ӛлген малдың аш ішегін гельминтологиялық жарып тексеру әдісімензерттегенде ақ таспа тәрізді жалпақ, шҧбатылған қҧртты табу аса қиынғасоқпайды. Бір малда бірнеше қҧрт кездесуі мҥмкін. Емдеу жолдары. Республиканың оңтҥстік облыстарында аталғанпрепараттардын тӛмендегі дәрілік тҥрлері пайдаланылады. Альбендазол – таспа қҧрттарды жоюға әсері жоғары антгельминттікпрепарат. Альбендазолды мониезиозға қарсы қойларға ауыз арқылы 1кгсалмаққа 7,5мг әсер етуші зат есебімен беріледі. Бҧл препараттың мынадайбелгілі дәрілік тҥрлері бар: альбен, албекс, вальбазен, зальбен, 10%-дыальбендазол суспензиясы, альбендазен, т.б. Алдын - алу жолдары. Дегельминтизация қойды таспа қҧрттарданарылтудың және бҧл ауруды сыртқа таратпаудың негізгі профилактикалықшарасы болып табылады. Әсіресе қҧрт буындары мен жҧмыртқаларын нәжістен тапқан кезде,паразиттердің ӛсіп жетілген шағында осы шараның әсері кҥшті келеді.Профилактика мерзімі ӛтіп кетсе, емдеу дегельминтизациясы жҥргізіледі.Бҧл ҥшін алдыңғы жылдардан тәжірибесін, таспа қҧрт дертінің қозудинамикасын жиі тексеріп, нәжісте қҧрт буындары кездескенге дейін 1-2апта бҧрын емдеу шараларын жҥргізу керек. Қойлар жоспарлы тҥрде жылына3-4 рет дегельминтизациядан ӛтіп тҧрады. Дегельминтизация арнаулы орындарда жҥргізіледі. Бҧл шараға қҧрғақ,ӛсімдіксіз, суаттан қашық жер қолайлы. Кӛрсетілген мерзімде қойлар солжердегі бақылауға алынған орындарға жеткізіледі. Профилактикадан ӛткенжануарлар 1-2 кҥн қолда бағылады. Малды жыртылатын отамалы дақылдараңызында немесе 1,5-2 жылға жайылымдықтан шығарылған, шӛбі сирекалқаптарда жайып ҧстаған жӛн. ГЕМОНХОЗ Қоздырғышы- Haemonchus contortus - қой-ешкi, iрi қара, тҥйе т.б.кейбiр жабайы кҥйiстiлер ҧлтабарында мекендейдi. Бҧл қҧрт жiңiшке қылтәрiздi қызғылт тҥстi нематода, тҧрқы 2,5 см (еркегi), 3,5 см (ҧрғашысы)дейiн жетедi. Эпизоотологиясы. Гельминтозбен ҚР оңтүстігінде әсiресе екiжасқа дейiнгi қой жиi ауырады. Малдың кӛп ауырып, ӛлiм-жiтiмге ҧшырауықыстың аяғында, кӛктемде, кейде кҥзде байқалады. Паразит малға ӛрiстежҧғады. Жауын-шашыны кӛп жылдары, ылғалы мол жерлерде дерттiңжаппай жҧғуына қолайлы жағдай туады. Биологиясы. Гемонхтар-гематофаг, қансорғыш қҧрттарға жатады,олар ҧлтабардың iшкi кiлегей қабығын тiсiмен жаралайды, қабындырады, қан 16
  17. 17. ағызады, улы заттар бӛлiп шығарып, бҥкiл дененi уландырады. Соныңсалдарынан малдың ас қорытуы бҧзылып, арықтайды. Клиникалық белгiлерi. Дертке шалдыққан қозы мен тоқтының жем-шӛпке тәбетi тӛмендейдi, салмағы азаяды, алқымы iсiнедi, iшi бiресе ӛтiпбiресе қатады, кейде тҥлiк жатқан орнынан тҧра алмай кӛтерем болады,әлсiрейдi, кӛпке ҧзамай ӛледi. Патанатомиялық өзгерiстер. Ӛлекседен қаны аздық және кӛтеремдiгiбiлiнедi. Қҧрсақ қуысында сарғыш сҧйық жиналған. Ҧлтабардың кiлегейлiқабығында кӛптеген қанталау ошақтары бар. Қатпары қалыңданған, ал iшiқызғылт тҥстi сҧйыққа және жҥздеген не мыңдаған қҧрттарға толған. Ащыiшек пен тоқ iшектердiң кiлегей қабықтары қабынған. НЕМАТОДИРОЗ Қоздырғышы - ҥй және кейбiр жабайы кҥйiс қайыратындардың ащыiшегiн мекендейтiн жiп тәрiздi жҧмыр қҧрт - Nematodirus туысының әралуантҥрлерi. Эпизоотологиясы. Нематодироз ҚР оңтүстігінде жаппайтаралған ауру. Қой нематодирозының жыл маусымына қарай таралуыбiрнеше шартқа байланысты. Ауру тӛлдердiң саны бiрте-бiрте кӛбейе тҥседiде, кҥз айларында молаяды. Қарашадан бастап, малдың ауруға шалдығуыазая бастайды. Дерт белгiлерi болмаса да 1,5-2 айлық қозылардан бiрлi-жарым аталған гельминттер тiркелген. Биологиясы. Нематодирлер қозы денесiн уландырады (интоксикация)және оның қанымен қоректене бастайды (гематофагия). Қҧрттар iшектiңкiлегейлi қабығының жҥйке ҧштарын тiтiркендiредi. Осының салдарынанiшек қабығы қалыңдап, iсiнiп қанға толады. Ас қорыту процесi ауытқыпотырады, iшек-қарынның жалпы қызметi нашарлайды. Соның салдарынанжануарлардың iшi ӛтiп, нәжiсi сҧйылады. Организм кӛп судан айырылады,осыған байланысты су-тҧз алмасу процесi бҧзылады. Дененiң улануыәсерiнен ауру мал қанының сарысуындағы қышқылдық-сiлтiлiк теңдiкбҧзылып, қышқылдық (ацидоз) басталады. Клиникалық белгiлерi. Жiтi түрi 2-6 айлық тӛлде, кӛбiнесе кештуғандарында және жетiм қозыларда 4-10 кҥннен 3-4 аптаға ӛрбидi. Аурушiлде-қыркҥйек айларында байқалады. Мал тез арықтайды, тәбетiнашарлайды, кӛздiң, танаудың, ауыздың кiлегей қабықтары қан аздығынанбозарады, iшi қабысып, бҥйiрлерi тартылады, iшектiң жиырылуы кҥшейедi,iшi ӛте бастайды. Созылмалы түрiне тоқты және сақа қой шалдығады. Мал арықтап,кiлегей қабықтары сҧрғылттанып (анемия) iсiнедi, терiсiнiң кей жерлерiндежҥнi тҥсiп қалады. Ауру бiрнеше айға созылады. Жасырын түрi ересек қойға тән, оның клиникалық белгiлерi анықбiлiнбейдi. Мҧндай мал нематодироз таратушы болып табылады. Патанатомиялық өзгерiстер. Қозы ӛте арықтаған, аузының жәнемҧрнының кiлегей қабығы бозарған. Оны сойып қарағанда ащы iшек 17
  18. 18. қалыңдап, оның кiлегей қабығы қанталап iсiнген және қатпарланған. Iшiненкiлегей арасынан 500 - ден 2000 - ға дейiн нематодирлер табылады. Жас ӛлексе iшегiнiңқан тамырлары айқын, iшiндегi нематодирлер табылады. Жас ӛлексе ішегініңқан тамырлары айқын, ішіндегі нематодирлер қызыл тҥсті. ХАБЕРТИОЗ Қоздырғышы - Chabertia ovinae – iрi және кейбiр жабайы (қодас, бҧғыт.б.) кҥйiстiлердiң бҥйенi мен тоқ iшегiн жайлайтын iрi қҧрттар. Олардыңтҧрқы 1,3-2,6 см, ақсары тҥстi, денесiнiң жуан-дығы оның басынанқҧйрығына дейiн бiркелкi десе де болады. Эпизоотологиясы. Хабертиоз ауруының белгiлерi кӛбiнесе қысайларында байқалады, ал оның таралуы кӛктем шығысымен кҥшейiп кетедi.Осы кезде тӛл шығыны кӛп болуы ықтимал. Паразиттiң ӛздiгiнен азаюынәтижесiнде, әдетте мамырдан бастап, дерттiң жҧғу деңгейi тӛмендей бередi.Малға ауру ӛрiсте жҧғады. Суаттардың да залалданғыш екенiн естеншығармау керек. Жаңбырлы жылдары ойпатты жайылымдар және саздыжерлер ӛте қауiптi. Балаңқҧрттар суыққа ӛте тӛзiмдi, олар сыртқы ортада бiржылдай тiрi қалуы мҥмкiн. Биологиясы. Ересек қҧрттар ӛзiнiң ауыз қуысымен бҥйен мен тоқiшектiң кiлегей қабығын, қылтамырларын жарақаттайды. Жаралы жерденаққан қанмен паразит қоректенедi. Ағзаның зақымданған бӛлiктерiне зияндыбактериялар жиналып, кӛбейе бастайды. Микроб және нематодалардыңтiршiлiгiнен пайда болған улы заттар iшекке сiңiп, қан тамырларына енiп,бҥкiл денеге жайылып жануарды уландырып, оны ӛлiмге әкеп соғуы дамҥмкiн. Клиникалық белгiлерi. Аурудың жiтi түрiнде, жануардың денеқызуы кӛтерiлiп, тамыр соғуы мен демалуы жиiлейдi, ол кҥйсiзденедi,кiлегейлi қабықтары бозарады, алқым тҧсынан жалқаяқ байқалады, малдыңiшi ӛтедi, қҧйрығы мен артқы аяқтары сҧйық нәжiспен былғанады, дертӛршiген сайын тҥлiк етiнен айырылып, кӛтерем халге жетiп, ӛлiп те кетедi.Созылмалы түрiнде ауырған малдың азыққа зауқы болмайды, жҥнi ҧйысыптҥскiш келедi, жағының асты iсiнiп кетедi, жануар тышқақтайды, кҥтiмгеқарамастан азып-тозып ӛлiмге ҧшырайды. Патанатомиялық өзгерiстер. Ӛлексе ӛте арық, кӛтерем. Оның кеудежәне қҧрсақ қуыстарында 2-3 л сары сҧйық жиналған. Тоқ iшек пен тiкiшектiң қатпарлар сiлiкпе iркiлумен (студенистый инфирьтрат) толғандықтанолар жуандаған, iшiндегiсi қоңыр тҥске боялған, арасынан хабертиялартабылады. Тоқ ішектiң кiлегей қабығы iсiнген, қызарған, қалыңдаған. Кейбiртҧстарында бҥрлерiнен айырылған, кӛптеген жерлерiн қаптаған ноқатқанталаулар, кӛлемi тары дәнiндей жарақаттар басқан. Диагноз қою жолдары. Нематодаларға диагноз қою ҥшін аурудыңклиникалық кӛріністерін, эпизоотологиялық деректерді еске алады, ал оны 18
  19. 19. нақтылы дәлелдеу ҥшін гельминтолярвоскопиялық Вайда немесе Берман-Орлов әдісін іске қосады. Емдеу тәсілдері. Левомизол – жҧмыр және қыл тәріздес ағзақҧрттарына қарсы қолданылатын, иньекциялық препарат. Малдарға 1мл/10кгтірі салмағына тері астына егеді. Панакур түйіршіктері (қҧрамы 22,2% фекбендазол) 22мг/кг тірісалмағына, ірі сиырмен жылқыға 34мг/кг беріледі. Қҧрамы 1% ивермектиннен тҧратын ивермек, ивермектин, ивамек,авимек т.б. препараттарды 1мл/50кг тірі салмағына есептеп тері астына біррет егеді. Рамектин - 1мл/50кг тірі салмаққа тері астына бір рет егеді.Тетрамизол 0,005г/кг тірі салмаққа кҥніне бір рет 3 кҥн қатарынан береді. Алдын – алу жолдары. Нематода дертінен сақтау ҥшін қозылардыжаздың аяғында, кҥздің басында дегельминтизациялау керек, ал сақа малғабҧл дуаны қыстың соңында, кӛктемнің кірісінде жҥргізген жӛн. Дәріленгентҥлікті 3-5 тәулік бойы аңызға жая тҧрады. Пайдаланған дәрмектің әсеріжақсы тиіп жатқанын білу ҥшін дегельминтизация ӛткеннен кейін 8-10 тәулікӛтісімен 50 шақты қойды лабораториялық тексеруден ӛткізеді. Гельминтозжылда тіркелетін шаруашылықта жас ткған тӛлді бҧл кеселге қарсы кҥздедәрілеу қажет. ПИРОПЛАЗМОЗ Пироплазмоз - жануарлардың анемиямен, сарғаюмен, жҥрекжҧмысының зақымдануымен, кҥйзелуімен, тәбеттің жоғалуымен, денеқызуының жоғарылауымен, сондай-ақ аурудың ауыр кезеңінде кілегейқабығының қанталауымен, гемоглобинуриямен, ӛліммен ерекшеленетін,эритроциттердің пигментсіз эндоглобулярлы паразиттері қоздыратынтрансмиссивтік ауру. Қоздырғышы. Pіroplasma bіgemіnum Романовский әдісімен бояғандапироплазмалардың цитоплазмасы кӛкшіл, ядросы қызғылт тҥске боялады.Әдетте эритроцит ішінде бір, екі, кейде одан да кӛбірек паразит болады.Паразит пішіні алмҧрт, дӛңгелек, сақина тәрізді және ҧзынша сопақ.Аурудың әрі дамуына байланысты, зақымданған эритроциттердің саны тезкӛбейіп, 5-1 % -ке жетеді. Биологиясы. Эритроцит ішіндегі пироплазма жыныссыз екіге бӛлінуарқылы немесе бҥршіктену арқылы кӛбейеді. Пироплазмалар кене денесіндешизогония әдісімен кӛбейеді. Пироплазмалардың тасымалдаушысы – бір иеліBoophіlus calcaratus, екі иелі Rhіpіcephalus bursa және ҥш иелі-Haemophysіalіspunсtata кенелері. Ріroplasma bіgemіnum паразитін кенелер трансовариалдықжолмен тасымалдайды. Boophіlus calcaratus кенелері пироплазмаларды,әдетте, нимфа сатысында, ал H.punctata, R.bursa кенелері имаго сатысындатасымалдайды. Эпизоотологиясы. Пироплазмоз еліміздің Оңтҥстік бӛлігінде таралған.В.calcaratus кенелері негізінен Жамбыл облысымен Оңтҥстік Қазақстан 19
  20. 20. облысында кездеседі. Олар кӛбінесе ірі қараның қанын сорады да басқатҥлікке сирек жабысады. Жайылымда олар 35-40 кҥн ӛмір сҥріп, ҧрғашыларымыңдаған жҧмыртқа салады. Олардан 2-3 апта ішінде алты аяқты балаңкенелер дамып шығады. Олар жҧмыртқадан шығысымен ірі қара денесінежабысып, паразиттік ӛмір сҥре бастайды да, 3-4 апта ішінде нимфа жәнеимаго сатыларына жетеді. Жылы кезеңде В.calcaratus кенелері ҥш ҧрпақберіп ҥлгереді. Осыған орай Жамбыл облысында ірі қара мал арасындапироплазмоз 3 рет байқалуы мҥмкін. Бірінші рет кӛктемде-сәуір , мамырайларында, пироплазмоздың бҧл толқыны ӛлім-жітімсіз жеңіл тҥрде ӛтеді.Екінші рет жазда шілде-тамыз айларында ауру кең етек алып, ӛлім-жітімкӛбейеді. Ҥшінші рет кҥзде-тамыз айының аяғынан бастап, қазан айына дейінбайқалады. Бҧл кезде ауру мал арасына кӛбірек тарайды. Клиникалық белгілері. Пироплазмоздың жасырын кезеңі 14-24 кҥн.Бір жасқа дейінгі тӛлде және жергілікті малда пироплазмоз әдеттегіденжеңілдеу ӛтеді. Ауруға шалдыққан ірі қара малының ең алдымен дене ыстығы 41-420дейін кӛтеріледі де, осы деңгейден тӛмендемей тҧрып алады. Ауырған малқатты кҥйзеледі. Жемге сылбыр қарап, қатты шӛліркейді. Сауын сиырдыңсҥті азаяды. Тамыр соғуы минутына 100-120-ға дейін шапшаңдап, жҥрек соғуы,тыныс алуы жиілейді. Екінші кҥннен бастап-ақ ауру мал басын салбыратып,кҥйзеледі, кӛзінен жас жиі ағады. Жем мен суға сылбыр қарайды, кейдемҥлде жем жемейді. Мес қарынның қозғалысы сирейді. Зәрі алғашында сарытҥсті, аурудың жіті тҥрінде 2-кҥннен бастап-ақ қызыл тҥске боялады.3-4 кҥннен соң ауру белгілері ең жоғарғы дәрежесіне жетеді. Бҧл мезгілдемал қатты кҥйзеледі, жем-судан бас тартып, жатып алып тісін қайрайды. Месқарын қозғалуын мҥлде қояды немесе ӛте баяу қозғалады. Жҥрек соғуырғағы бҧзылады. Зәрі қоңырлау-қызыл тҥсті, жиі және аз мӛлшердешығады. Осы белгілері 5-7 кҥнге созылып, мал ӛлім-жітімге ҧшырауымҥмкін. Патанатомиялық өзгерістер. Кілегей және сірі қабықтары бозарың-қы, сарғыш тартқан және ҧсақ нҥкте тәрізді қанқҧйылған. Сӛл бездеріҧлғайған. Талағы қызыл-қышқыл тҥсті, ҥлкейген, ҥстіңгі жағы қанталаған,ҧлпасы жҧмсарып босаңсыған. Бауыры ҥлкейген, қоңыр-қызыл тҥсті. Қуығыәдетте қоңыр-қызыл, сирек жағдайда қоңыр-сары тҥсті зәрге толы.Жалбыршағы әдетте қатты, ішіндегі жемі қҧрғақ жентектелген. Жҥрек,әсіресе жҥрекше ҥсті нҥкте және сызықша тәрізденіп қанталаған. Диагноз қою тәсілдері. Ауырған малдың жайылымда болуы жәнеаталған кенелердің мал денесінен табылуы, ӛткен жылдарда осы аймақтааурудың кездесуі еске алынады. Ауру малды тексеріп, қарағанда денеқызуының кӛтерілуі, қан аздық, кілегей қабықтарының сарғыштануы жәнегемоглобинурия сияқты белгілерді байқауға болады. Эпизоотологиялық сараптау және ауру белгілерін анықтау, қандымикроскопиялық зерттеу нәтижелерімен салыстыра келіп диагноз қойыладыда, оның негізінде қажетті ем қолданылады. 20
  21. 21. Лептоспироздың пироплазмозбен ортақ белгісі-гемоглобинурия. Бірақлептоспирозда дене қызуы қалыптағыдай, кілегей қабықтарыныңсарғыштануы ӛте анық, майтҧмсық зақымданады, талағы ҥлкеймеген.Пироплазмоз бен лептоспироз аралас білінген жағдайда, дәрі кҥшімен қызбатӛмендетіледі және қанда пироплазмалар жоғалады, бірақ қызыл тҥсті зәршығуы тоқтамауы мҥмкін. Мҧндайда лептоспирозға қосымша зерттеулержҥргізу шарт. Емдеу жолдары. Азидинді ауру малдың барлығына (қатты ауырғанмалға жарты доза мӛлшерінде) тері астына немесе бҧлшық етке 3,5 мг/кгмӛлшерінде 7 % ерітінді тҥрінде егеді. Диамидин тері астына немесе бҧлшық етке 1-2 мг/кг мӛлшерінде 7 %ертінді тҥрінде егіледі. Ем жҥргізгеннен кейін оның емдік әсері 10-14сағаттан кейін байқалады, ал нәтижесі келесі кҥні (24 сағ) ғана білінеді. Жануардың клиникалық белгілеріне қарай симптоматикалық емдеушаралары қолданылады. Алдын алу шаралары. Ауру малды міндетті тҥрде арнайы дәрілермен емдеу шарт, емделмесеауру ӛліммен аяқталады. Сондықтан пироплазмоз шыққан табында аурудыңалдын алу ҥшін химиопрофилактика жасау ҥшін азидин немесе наганинменаралас қолданады. Соңғы дәрі арнайы дәрілердің әсерін ҧзартады. Егер малбастапқы жайылымда қалатын болса, осы емді 10-14 кҥннен соң қайталауқажет. Химиялық профилактика жҥргізумен қатар, жоспарлы тҥрдекенелермен кҥрес жҥргізу орынды. Мал қораларын профилактикалық дезакаризациялауды жылынакемінде 3-4 рет ӛткізеді. ІРІ ҚАРА ТЕЙЛЕРИОЗЫ Тейлериоз – қан паразиттерімен шақырылатын және жіті тҥрде ӛтетінқанда паразитарлық тіршілік ететін мҥйізді ірі қара малының ауруы. Ауруға шалдыққан малдың сӛл бездері ҥлкейеді, қызба, қаназдықбелгілері байқалып, жҥрек-қан тамыр жҥйесінің және асқазан жолдарыныңқызметі бҧзылуымен сипатталатын аса қауіпті ауру. Қоздырғышы - Thеіlerіa аnnulata малдың сӛл бездерінде, талағындажәне эритроциттерде тіршілік ететін бір торшалы қарапайымдылар.Эритроциттер ішіндегі тейлериялар дӛңгелек, сопақша, таяқша, ҥтір жәненҥкте тәрізді. Ҧзындығы 0,5-1,6 мкм. Әрбір эритроцит ішінде 7-ге дейін, алкӛбінесе 1-2 паразит тіршілік етеді. Биологиясы. Бҧл паразиттерді гиаломма туысына жататын Hyalomadetrіtum, H.anatolіcum деген жайылым кенелері тасымалдайды. Кененіңсілекейі арқылы мал денесіне енісімен олар сӛл бездеріне және бауыр менталаққа барып, ӛсіп-ӛніп тез арада шизагония әдісімен бӛлшектеніп кӛбейебастайды. Мҧның нәтижесінде кӛп ядролы анар тәрізді (гранат) денелерпайда болып, олардың бір цитоплазмасында 40-50, кейде одан да кӛп ядро 21
  22. 22. болады. Кейінірек бҧл паразит бӛлшектері ыдырап, қанның эритроциттерінеенеді. Осы уақыттан бастап, оларды тейлериялардың эритроцитарлық тҥрідеп атайды. Эпизоотологиясы. Жамбыл, Оңтҥстік Қазақстан және Қызылордаоблыстарында тейлериоз кең етек алып, шаруашылықтарда энзоотия тҥріндебайқалады. Себебі бҧл аймақтарда ауру қоздврғышын тасымалдайтынHyalomma туысына жататын кене тҥрлері кӛп тараған. Жас мал тейлериозбенасқынып ауырады. Сондай-ақ сырттан әкелінген малдар да ӛте қаттыауырып, тейлериоздан ӛлім-жітімге кӛп шалдығады. Клиникалық белгілері. Аурудың жасырын кезеңі 11-15 кҥн. Алғашқыкҥндері ауру малдың бір жақ шабындағы, желіні мен мойнындағы, жаурыналдындағы бездері қабынып, “безі шошып”, ісіп кетеді. Оларды сипапкӛргенде ӛте қатты екендігі және мал ауырсынатыны байқалады. Сонан соңдене ыстығы 40-41,1 ал кейде 41,80 дейін кӛтеріледі, малдың жемге тәбетітартпайды, сҥті азаяды, жҥні ҥрпиіп, қатты кҥйзеледі. Тамыр соғуыминутына 80-130-ға дейін жиілейді, тыныс алуы минутына 50-60 дейіншапшаңдап, мал демігеді. Асқазан жолдарының қызметі бҧзылады. Малдыңқиы сҧйық, оған шырыш, ал кейде қан қосылады. Кейін ішекперистальтикасы мҥлде әлсіреп, тҧрақты атония дамиды. Қандағы эритроцитсаны мен гемоглобин мӛлшері 2-3 есе кемиді. Зәр шығару қиындайды. Ауру мал жемнен бас тартады, суды сҥйсінбей ішеді, кҥйіс қайыружәне сҥт шығару мҥлде тоқтайды, 6-8 кҥннен соң дене қызуы шҧғылтӛмендеп, мал тез арада шығынға ҧшырайды. Диагноз қою тәсілдері. Тейлериоздың эпизоотологиялық деректерінесепке ала отрып, микроскопиялық зерттеу жҥргізу шарт. Ол ҥшін аурудыңалғашқы сатысында шошынған бездерінен шприцпен шырынды сҧйық сорыпалып, таза шыныға жағады да Романовский-Гимза әдісімен бояйды. Сонансоң микроскоппен қарайды. Аурудың екінші сатысында, яғни ауру басталғаннан 3-4 кҥннен кейін,тейлериозға шалдыққан малдың қаны зерттеледі. Қҧлақ тамырларынаналынған бір тамшы қан шыныға жағылып, Романовский-Гимза әдісіменбоялады. Патанатомиялық өзгерістер. Тейлериоздан ӛлген мал ӛлексесі ӛтеарық келеді. Кілегей қабықтары бозарыңқы және сарғыш тартқан,қанталаған. Сыртқы бездері ісініп қабынған, қанталаған, кӛкірек қуысынақызғылт сҧйық зат жиналған. Жҥрек ҧлғайған, оның ішкі және сыртқы жағынҥкте тәрізденіп қанталаған. Жҥрек қабы сарғыш тҥсті экссудатқа толы.Бауыры ҧлғайған, оның тҥсі сары топырақ тәрізді. Талақ 1,5-2 есе ҧлғайған,пышақпен тілгенде тіліктің беті қызыл-қоңыр тҥстес, ҧлпасы жҧмсақ, сіріқабығы асты қанталағандығы байқалады. Ҧлтабардың іші қызарып,қанталайды, кейбір жерлері ойылып, уытты жараға айналады. Бҧл ӛзгеріс тектейлериозға ғана тән қҧбылыс. Емдеу жолдары. Ірі қара тейлериоздан емдеудің басты принципіағзадағы ауру қоздырғыштарын жойып, олар зақымдаған жҥйелерді қайтақалпына келтіру болып табылады. 22

×