Biomexanika slayd

5,490 views

Published on

Biomexanika

0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
5,490
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
17
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Biomexanika slayd

  1. 1. GĠRĠġ Biomexanika canlı sistemlərdə mexaniki hərəkətin qanunlarıhaqqında elmdir. Ġdman biomexanikası idman texnikasınınnəzəri əsasını təĢkil edir, idmançıların fiziki, texniki hazırlığınıəsaslandırır. Ġdman biomexanikasında insan hərəkətlərininöyrənilməsi nəticə etibarilə hərəkət əməliyyatlarının təkmilləĢmiĢüsullarının axtarıĢına yönəlir. Biomexanika elmi bir tədris fənni kimi toplanmıĢ biliklərləxarakterizə olunur. Bu biliklər müəyyən sistemdə - biomexanikanəzəriyyəsində formalaĢır. Bununla bərabər, yeni biliklərinalınma üsulları iĢlənib hazırlanır, bu isə biomexanika metodunutəĢkil edir. Nəzəriyyə və metod müvafiq anlayıĢ və qanunlarlaifadə olunur və biomexanikanın məzmununu aĢkara çıxarır.Ġnsan hərəkətlərini tədqiq edərkən onun bədəninin kəmiyyət vəkeyfiyyət göstəricilərini müəyyən edirlər. BaĢqa sözlə, bədəninbiomexaniki xüsusiyyətlərinin ölçüləri nisbətini, kütlə bölgüsünü,oynaqların mühərrikliyini və bütün bədənin, onun hissələrininağırlıq mərkəzini qeyd edir. Kinematik (məkan, vaxt, məkan-vaxt) və dinamik (ətalət,qüvvə, enerji) xüsusiyyətləri mexaniki qanunları tətbiq etməkləöyrənilir.
  2. 2. 1. Biomexanika fənni və metoduBiomexanika elmi canlı orqanizmin anatomik-fizeoloji xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq, mexanika qanunlarına əsasən heyvan və insanın fəal hərəkətlərini, onların meydana çıxma səbəblərini və dəyiĢikliklərinin gediĢini, həmçinin hərəkət zamanı bədən vəziyyətlərinin saxlanılmasını öyrənir.Fiziki hərəkətlərin biomexanikası isə biomexanikanın bir Ģaxəsi olub, insanın hərəkətlərini idman məĢğələləri zamanı öyrənir.Bu elmin əsas məqsədi fiziki hərəkətlərin texnikasını, hərəkətlərin baĢ vermə səbəblərini, yəni onların icra olunma üsulunu, effektliyini öyrənməkdir.Ġdman biomexanikasında öyrənilən insanın mexaniki hərəkətləri xarici qüvvələr (ağırlıq, sürtünmə, zərbə və s.) və həmçinin daxili qüvvələrin (əzələlərin dartma qüvvəsi) təsiri altında baĢ verir. Ġnsanın əzələləri isəmərkəzi sinir sistemi vasitəsilə idarə olunur. Odur ki, canlı təbiətin hərəkətlərini tam baĢa düĢmək üçün, nəinki hərəkətlərin mexanizm öyrənmək həm də onların biologiyasını aydınlaĢdırmaq lazımdır, çünki əsas xüsusiyyətlər mexaniki qüvvələrin səbəblərini təyin edir. (Məsələn, insanın hərəkətlərinin Ģəraitə uyğunlaĢması səbəblərini, hərəkətlərin təkmilləĢmə üsullarını, yorğunluğunu, təsirini və s.)
  3. 3. 2. Hərəkət haqqında əsas anlayıĢlarMəlumdur ki, orqanizmin hüceyrələrində baĢ verən müxtəlif kimyəvi və fiziki tənəffüs, qidanın həzmi və xaric edilməsi, bədənin və onun hissələrinin bir-birinə nisbətən müəyyən fəzada yerlərini dəyiĢməsi, mürəkkəb sinir fəliyyəti və s. Bütün bunlar materianın müxtəlif formaları hərəkətləridir. Sadə hərəkət formaları olan mexaniki, fiziki və kimyəvi hərəkət formaları həm canlı, həm də cansız təbiətdən müĢahidə edir. Mürəkkəb formalarına isə bioloji (bütün canlılar aləmi) və sosioloji (ictimai münasibətlər, düĢünmə) əlaqələr aiddir. Hər bir mürəkkəb hərəkət forması özündə daha sadə hərəkət formalarını birləĢdirir. Ġnsanın hərəkət əməliyyatları, hansı ki, idman biomexanikasında öyrənilir, bunları mexaniki hərəkətlərdir. Lakin bu hərəkətlər daha yüksək hərəkət formalarının iĢtirakı ilə icra edilir. Ona görə də bioloji mexanikə (biomexanika) cansız cismlərin biomexanikasından keyfiyyətcə fərqlənərək ondan daha geniĢ və daha mürəkkəbdir. Ümumiyyətlə, həyatın əsas Ģərti, canlı orqanizmin onu əhatə edən mühitlə qarĢılıqlı olan əlaqəsidir. Bu qarĢılıqlı əlaqədə hərəkət fəaliyyəti mühüm rol oynayır. Biomexanika insanın hərəkətlərini bədənin fəal hərəkətləri ilə vəziyyətlərinin qarĢılıqlı əlaqəsi sistemi kimi öyrənir.
  4. 4. 3. Biomexanikanın ümumi və xüsusi məsələləriĠdman biomexanikasında insan hərəkətlərinin öyrənilməsinin ümumi məsələsi qarĢıya qoyulan məqsədə çatmaq üçün təsir edən qüvvələrin effektliyini, onların icra olunma üsulunu qiymətləndirmək və nəticədə hərəkət əməliyyatlarının təkmilləĢmiĢ üsullarını tapmaq və onlardan səmərəli istifaə etməyi bacarmaqdan ibarətdir. Bundan ötrü, hərəkət zamanı təsir edən qüvvələrdən hansıların xeyirli iĢ gördüyü, onların mənĢəyi və təsir etdiyi sahə təyin olunur. Bu, eyni zamanda mənfəətsiz iĢ görən və mənfəətli qüvvələrin effektliyinin necə artırılması haqqında düzgün nəticə çıxarmağa imkan verir.Ġdman biomexanikasının xüsusi məsələləri əsasən aĢağıdakılardan ibarətdir:1. Ġdmançı bədənin quruluĢu, xüsusiyyətləri və hərəkət funksiyalarının öyrənilməsi.2. Ġdman texnikasının təhlili, onun düzgün qurulmasının öyrənilməsi.3. Ġdmançının texniki cəhətdən təkmilləĢməsinin öyrənilməsi.
  5. 5. 1. Məlumdur ki, hərəkətlərin bir çox variantları vardır. Odur ki, fiziki hərəkətləri öyrənərkən onları icra olunma xüsusiyyətlərini, hərəkətlərin xarici görünüĢünü, onların forma və xarakterini aydınlaĢdırmaq, hərəkətlərin mexanizminə təsir edən qüvvələri və bu qüvvələrin insanın hərəkətlərində və fiziki obyektlərdə əmələ gətirdiyi dəyiĢiklikləri müəyyən etmək lazımdır. Bütün bunların öyrənilməsi, hərəkətlərin müxtəlif yollarla icra olunmasının qanunauyğunluqlarını baĢa düĢməyə imkan verir. Qeyd etmək lazımdır ki, dayaq-hərəkət aparatının quruluĢunu, onun mexaniki xüsusiyyətlərini və funksiyalarını öyrənərkən idmançının yaĢ və cinsi xüsusiyyətlərini, məĢqin təsir dərəcəsini də nəzərə almaq lazımdır.2. YarıĢlarda çıxıĢların effektliyini əldə etmək üçün idmançı yararlı, səmərəli olan texnikadan istifadə etməlidir. Ona görə də o, yeni daha səmərəli idman texnikasını öyrənməlidir.3. MəĢqlər zamanı idman texnikasında aĢkara çıxan dəyiĢiklikləri öyrənmək idmançının texniki cəhətdən təkmilləĢməsi üsulunun əsasını təyin etməyə imkan verir. Ġdmançının hərəkətlərini öyrənərkən bu hərəkətlərin Ģəraitdən asılılığı, hansı Ģəraitin yaxĢı nəticə, hansı Ģəraitin isə pis nəticə verəcəyi müəyyən edilir. Bununla bərabər hərəkətin icra olunduğu Ģəraitdə hansı hərəkət üsullarının daha müvafiq olması təyin olunur.
  6. 6. Biomexanika fənni və metodu (davamı)4. (1.3) Biomexanikanın məzmunu, nəzəriyyə və metodları.Biomexanikanın məzmunu, müəyyən anlayıĢlar və qanunları ifadə edən nəzəriyyə və metodlar ibarətdir.Biomexanika nəzəriyyəsinin əsasını hərəkətlərin reflektor təbiəti və bir-biri ilə mexaniki əlaqələri təĢkil edir. Bütün hərəkətlər mexanika qanunlarına əsasən müxtəlif mənĢəli qüvvələrin təsiri altında nervizm prinsip əsasında reflektor olaraq icra olunur.Ġdman biomexanikasının metodu tədqiqat üsulu və qanunauyğunluqların dərk edilməsi yoludur. Metod nəzəriyyə ilə, onun əsas ideyaları ilə təyin olunur və eyni zamanda metodun özü elmdə yəni biliklərin alınma üsulunu təyin edir.Biomexanika nəzəriyyəsində hərəkət əməliyyatları mürəkkəb bir sistem kimi təsvir olunur. Ona görə, onların öyrənilməsinə sistemli analis və sistemli sintezin tətbiq olunması vacibdir.Sistemli analizin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, cihazlar vasitəsilə hərəkətlərin kəmiyyət xüsusiyyətəri, məsələn, sürət, sürətləndirmə və s. qeyd edilir və bu xüsusiyyətlərə görə hərəkətləri fərqləndirmək, bir-biri ilə müqayisə etmək və hərəkət sistemini tərkib hissələrinə ayırmaq mümkün olar. Kəmiyyət xüsusiyyətlərini öyrənərkən, hərəkət sisteminin bütövlüyünü səbəbini və onun hissələrinin bir-birinə necə təsir etdiyi də aydın olur, bu isə hərəkətin strukturası və ya sistemili sintez bir-biri ilə sıx rabitədə olub bir-birini tamamlayırlar.Müasir biomexaniki tədqiqatlarda funksional metoddan daha çox istifadə edilir. Bu üsulun köməyi ilə hadisələrin vəziyyət və xüsusiyyətləri arasındakı funksional asılılıq öyrənilir.
  7. 7. 5. (1.4) Ġdman biomexanikasının inkiĢafı və onun baĢqa elmlərlə əlaqəsiĠdman biomexanikası ümumi biomexanikanın sahəsi olub, son illərdə sürətlə inkiĢaf etməyə baĢlamıĢdır. Biomexanika elminin sərbəst bir elm kimi yaranması və inkiĢafına fizika və biologiya elmləri sahəsində toplanmıĢ elmi materialların və həmçinin elmi-texniki tərəqqinin böyük təsiri olmuĢdur.Biomexanikanın yaranmasında mexanika elmi həlledici rol oynamıĢdır. XVI-XVII əsrlərdə Q. Qaliley və Ġ. Nyuton mexanikanın bir Ģöbəsi olan dinamikasını öz əsrlərini əks etdirərək, mexanikanın əsas qanunlarını bərk cismin hərəkət qanunlarını izah etmiĢlər. Bununla əlaqədar olaraq, biomexanikada ümumi mexanika əsasında qurulma hidro və ayerodinamika, materialların müqaviməti, elastiklik, çeviklik və sürüĢkənlik nəzəriyyələrin və həmçinin maĢın və mexanizmlərin nəzəriyyəsi kimi sərbəst elmlərin məlumatlarından da istifadə olunmağa baĢlamıĢdır.Daha sonralar biomexanikada riyaziyyat elmi də geniĢ yer tutdu. 1679-cu ildə Ç. Boreli (həkim, riyaziyyatçı, fizik) “Canlıların hərəkəti” adlı əsərində biomexanikanın bir elmi kimi əsasını qoydu.
  8. 8. XVI-XVII əsrlərdə biomexanikada mexanika, fiziologiya və funksional anatomiya elmlərin məlumatlarından istifadə olunurdu.Beləliklə, biomexanika əsasən, mexanika, funksional anatomiya və fiziologiya elmlərinin inkiĢafı ilə əlaqədar olaraq, sərbəst bir elm kimi meydana çıxmıĢdır.Ç. Borelinin əsərləri ilə yaranmıĢ mexaniki istiqamət V. Braune və O. FiĢer tərəfindən inkiĢaf etdirilmiĢdir. Ġnsan hərəkətlərinin öyrənilməsinə mexaniki cəhətdən yaranan hər Ģeydən əvvəl hərəkət proseslərinin miqdar ölçüsünü təyin etməyə imkan verir. Hərəkət funksiyalarının göstəricilərinin mexaniki ölçüsü mexaniki hadisələrin fiziki mahiyyətini aydınlaĢdırmaq üçün çox vacibdir.Bu biomexanikanın əsaslarından biridir. Fizika nöqteyi-nəzərindən insanın dayaq hərəkət aparatının quruluĢ və xüsusiyyətlərini, həmçinin hərəkətləri aydınlaĢdırılır.
  9. 9. Funksional anatomiyanın istiqaməti keçmiĢ Sovetlər Birliyində P. F. Lestqa, Ġ. M. Seçenov, M. F. Ġvanitski və baĢqaları tərəfindən yaranmıĢdır. Onlar öz əsərlərində oynaqlarda hərəkətlərin təhlilini təsvir etməklə bədən vəziyyətlərinin sıxlanılmasında və hərəkətlərində əzələlərin iĢtirakını müəyyən etməklə və digər zəngin materiallarda biomexanikanın əsasını qoymuĢlar.Hal-hazırda elektromioqrafik üsul, yəni əzələlərin idman növündən asılı olaraq, ardıcıllıqla iĢə qoĢulması fəallığının qeyd olunması geniĢ tətbiq edilir. Bu üsul vasitəsilə ayrı-ayrı əzələlər və əzələ qrupları arasındakı qarĢılıqlı əlaqə hərəkətlər iĢtirak edən əzələlərin təsir etmə vaxtı və dərəcəsi müəyyən edilir.XIX əsrdə fiziologiya və təbabətin inkiĢafı nervizm ideyası ilə sıx rabitədə fiziologiya elminin banisi olan Ġ. P. Pavlovun nervizm ideyası, ali sinir fəaliyyəti haqqında təlimi və neyrofiziologiyaya aid son məlumatlar biomexanikanın əsasını təĢkil edirdi. Rus alimlərindən Ġ. M. Seçenov, Ġ. P. Pavlov, A. A. Ġxtomski, P. Anoxin, N. A. BernĢteyn və baĢqaları öz əsərlərində hərəkət aparatının reflektor təbiətini və orqanizmlə mühitin qarĢılıqlı əlaqəsində sinir sisteminin tənzimedici rolu aĢkara çıxararaq göstərmiĢlər ki, bunlar insan hərəkətlərinin öyrənilməsini fizioloji əsasını təĢkil edirlər.
  10. 10. BernĢteyn öz tədqiqatlarına əsaslanaraq, hərəkətlərin idarə edilmə prinsipini irəli sürmüĢdür. Bu prinsip sinir sistemindən verilən əmrlərin hərəkətin icra olunduğu Ģəraitə uyğunlaĢması vasitəsilə və hərəkət məsələlərindən uzaqlaĢmanın qarĢısını almaq vasitəsil həyata keçirilir. BernĢteynin neyrofizioloji dəlilləri insan hərəkətləri biomexanikasının müasir nəzəriyyəsinin formalaĢması üçün bir əsas olmuĢdur.Beləliklə, biomexanikanın inkiĢafında mühüm rol oynayan mexanika, funksional anatomiya və fiziologiya istiqamətlərinin birliyi hərəkətlərinin öyrənilməsinin metodoloji əsasını təĢkil edir.Ġdman biomexanikası XIX əsrin ikinci yarısında rus anatomu P. F. Lestqaft tərəfindən inkiĢaf etdirilmiĢdir. O, 1877-ci ildə fiziki tərbiyə kurslarında biomexanika fənnindən ilk dəfə mühazirə oxumuĢdur. Oktyabr inqlabından sonra P. F. Lestqaft adına fiziki təhsil institutu yaradılmıĢ və biomexanika kursu “Fiziki təhsil fənninin tərkibində tədris edilmiĢ”, 1927-ci ildə isə “Hərəkətin nəzəriyyəsi” adı ilə sərbəst bir fənn kimi və 1931-ci ildə “Fiziki məĢğələlərin biomexanikası” adı ilə tədris planına daxil edilmiĢdir. 30-cu illərdən baĢlayaraq Moskva, Leninqrad, Tbilisi, Xarkov və baĢqa Ģəhərlərdə bədən tərbiyəsi institutlarında idman biomexanikası sahəsində tədris və elmi iĢlər aparılmağa baĢladı.
  11. 11. 1939-cu ildə E. N. Kotikovun redaktorluğu altında “Fiziki məĢğələlərinin biomexanikası” adlı tədris kitabı meydana çıxdı. 1960-1970-ci illərdə isə E. K. Tukov, D. D. Donskoy və V. M. Zasiorskinin biomexanikaya aid tədris kitabları da çapdan çıxdı. KeçmiĢ SSRĠ-də idmanın inkiĢafı və xüsusən olimpiya oyunlarında sovet idmançılarının iĢtirakı öz növbəsində idman biomexanikasının inkiĢafına böyük maraq oyatdı. 1958-ci illərdən baĢlayaraq bütün bədən tərbiyəsi institutlarında biomexanika kafedraları təĢkil edildi, tədris proqramları hazırlandı, namizədlik və doktorluq disertasiyaları müdafiə edildi. Hal-hazırda yüksək dərəcəli idmançıların hazırlanması yalnız idman texnikası və onun təkmilləĢmə metodlarına əsaslanan biomexanika elminə dərindən yiyələnmək vasitəsilə əldə edilə bilər.Biomexanika tədqiqatların nəzəri və təcrübi nəticələlərin baĢqa elm sahələrində, məsələn, fiziki tərbiyə nəzəriyyə və metodunun təkmilləĢdirilməsində kliniki təbabətdən, kosmik aviasion biologiyada, əmək biologiyasında və s. istifadə olunur.
  12. 12. 1. Biomexanika fənni və metodu (davam)6. (1.5.) Ġdman biomexanikasının inkiĢafında müasir dövrĠdman biomexanikasının əhəmiyyəti aĢağıdakılarla təsdiq edilir.1. Bu elmin əsas məqsədi fiziki hərəkətlərin texnikasının, yəni onların icra olunma üsulunun effektliyini öyrənməkdir. Fiziki hərəkətlərin texnikasını baĢa düĢmək - hərəkətləri düzgün qiymətləndirməyə, əzələ iĢinin xarakterini mühakimə etməyə, hər bir hərəkətin orqanizmə olan təsirini müəyyənləĢdirməyə imkan verir.2. Texnikanın təhlili idman texnikasını elmə əsaslarla təlim metodikasını tapmağa imkan verir.3. Fiziki hərəkətlərin biomexanikasını bilmək fiziki və ilk növbədə idman hərəkətlərinin texnikasını təkmilləĢdirmək üçün lazımdır. Ġdman hərəkətlərinin texnikası isə bildiyimiz kimi, həmiĢə inkiĢaf edir, bu da yalnız biomexaniki tədqiqatların əsasında əldə edilir.4. Fiziki hərəkətlərin texnikası haqqında düzgün təsəvvürün əldə edilməsi həmin hərəkətlərin daha yaxĢı dərin və mürəkkəb tərəflərini (Biokimyəvi, fizioloji, psixoloji və s.) öyrənməyə imkan verir.5. ĠĢçi duruĢunu və əmək hərəkətlərini hərbi əməli hərəkətləri və həmçinin müalicə məqsədilə istifadə edən hərəkətləri təkmilləĢdirmək üçün biomexanikanı bilmək lazımdır.
  13. 13. Ġnsan bədəni və onun hərəkətlərinin biomexaniki xüsusiyyətləriMəlumdur ki, insanın hərəkət aparatını sümüklər, onların birləĢmələrinə hərəkət aparatının fəal hissəsi olan əzələlər təĢkil edir. Bütün sümüklər oynaq, qığırdaq və ya birləĢdirici toxuma vasitəsilə birləĢib skleti təĢkil edirlər.Sümüklərə birləĢən əzələlər isə yığılıb-boĢalmaları ilə istiqaməti və öz dartma qüvvələri dəyiĢərək insanın, onun ayrı-ayrı hissələrinin hərəkətlərinə yerdəyiĢmələrinə səbəb olur. Beləliklə, insanın hərəkət aparatının xüsusiyyətləri insan bədənini mexaniki hərəkət obyekti və biomexaniki sistem kimi təsvir etməyə imkan verir. Biomexaniki sistem ümumi xüsusiyyətlərə malik olan canlı törəmələri, məsələn, üzvlərin toxumaların bir-biri ilə birləĢməsi deməkdir. Biomexaniki sistem əsasən mexaniki hərəkət qanunlarının icrasında, bu hərəkətlərin idarə edilməsi üsullarında, bu hərəkətlərdə iĢtirakında və ya onlardan istifadə edilməsində ümumi xüsusiyyətlərə malikdir.Ġnsanın hərəkətlərinin tədqiq edərkən onun bədəninin hərəki funksiyasının və mexaniki vəziyyətinin kəmiyyət göstəricilərini ölçürlər. BaĢqa sözlə desək, bədənin biomexaniki xarakteristikası (bədən proporsiyasını, kütlə bölgüsünü oynaqlarda mütəhərrikliyi və s.) və bütün bədənin və onun hissələrinin hərəkətini qeyd edirlər.
  14. 14. Deməli, biomexaniki xüsusiyyət – biosistemin mexaniki vəziyyətinin və onun dəyiĢikliklərinin ölçüsüdür. Ġnsan bədəninin biomexaniki xüsusiyyətlərinə kəmiyyət və keyfiyyət xüsusiyyətləri daxildir. Kəmiyyət xüsusiyyətləri ölçülərdən, hesablamalardan və həmçinin bir ölçünün baĢqa ölçü ilə əlaqələndirilməsindən ibarətdir. Məsələn, sürət müəyyən məkanda cismin yerdəyiĢməsinin göstərən miqdardır. Sürət məkan və vaxt birləĢdirib, yolun keçdiyi vaxta olan nisbəti ilə müəyyən edilir. V=S/tKeyfiyyət xüsusiyyətləri yalnız sözlə təsvir olunur; hərəkətin forması,xarici görünüĢü, gərginliyi,azadlığı,cəldliyi,səlisliyi və s.heç bit ölçü aparılmadan təsvir olunur.Keyfiyyət xüsusiyyətleri kinematik və dinamik xüsusiyyətlərə bölünür.
  15. 15. 8.(2.1) Hərəkətin kinematik xüsusiyyətləriKinematika hərəkətin məkan və vaxt ərzində dəyiĢikliklərini öyrənir. Lakin hərəkəti əmələ gətirən səbəbləri aydınlaĢdırmır. Yalnız hərəkətin formasını və xarakterini (trayektoriyasını. istiqamətini, yolunu, sürətini, vaxtını təhlil edir)Kinematik xüsusiyyətlər 3 qrupa ayrılır:məkanvaxtməkan və vaxt xüsusiyyətləri 8. (2.2) Məkan kinematik xüsusiyyətləriMəkan kinematik xüsusiyyətləri – bədənin – cismin kooordinatları üzrə ilkin və sonuncu vəziyyətlərini və trayektoriya üzrə hərəkətini təyin etməyə imkan verir. Bunun üçün kinokadrlardan istifadə edilir.Koordinat – hesabat sisteminə görə hər hansı bir bədən nöqtəsinin və ya hisəsinin məkanda yerləĢməsinin ölçüsüdür.Trayektoriya - hərəkətin məkan xarakteristikasıdır, yəni hərəkət edən nöqtənin istiqamətidir. Trayektoriyada nöqtənin yerdəyiĢməsini, yolun uzunluğunu, əyriliyini və məkanda səmtini müəyyən edirlər.
  16. 16. Ümumiyyətlə, cismin hərəkətinin 2 əsas forması vardır: irəli və dövrü hərəkət. Ġrəli hərəkətdə bədənin bütün nöqtələri eyni cür hərəkət edirlər (sürət və sürətləndirmə olur) Belə hərəkətdə bütün bədənin yerdəyiĢməsini təyin etmək üçün, hər hansı təsir bədən nöqtəsinin sonuncu vəziyyətinin koordinatından onun ilkin vəziyyətinin müvafiq koordinatını çıxmaq kifayət edir.Dövri hərəkət elə hərəkətə deyilir ki, cismin bütün nöqtələri dairə çəkərək, onun mərkəzləri dairənin oxu adlanan düz xətdə yerləĢmiĢ olsun. Buna misal yellənənlər, yırğalanmalar və s. ola bilər. Eyni vaxtda icra olunan irəli və dövrü hərəkətlər mürəkkəb hərəkətləri əmələ gətirir, məsələn, tullanmalar, akrobatik hərəkətlər.Cismin irəli hərəkəti düzxətli və əyrixətli ola bilər. Düzxətli hərəkətdə istiqamət dəyiĢilmir, sürət isə ancaq miqdarca dəyiĢə bilər. Əyrixətli hərəkətdə isə həm istiqamət və həm də sürət deyiĢilir. Ġrəli hərəkətdə məsafənin miqdarı sm və metrlə ölçülür. Dövrü hərəkətlərin ölçüsü isə bucaq sürəti və bucaq sürətləndirməsidir.
  17. 17. Bucaq sürəti (W) dövri hərəkətin cəldliyini xarakterizə edir: W= v/r Burada fırlanan bədən nöqtələrinin xətti sürəti: V= w/r bucaq sürətilə dönmə radiusunun hasilinə bərabər olur.Ġrəli hərəkətdə bədənin bütün nöqtələrinin xətti sürəti eynidir. Dövri hərəkətlərdə isə bədən nöqtəsi ırlanam oxundan nə qədər uzaq olarsa (radius böyük olarsa) bir o qədər onun xətti sürəti böyük olar. Bərk cismin bütün fırlanan nöqtələrinin xətti sürətinin onların radiusuna olan nisbəti eynidir.Bucaq sürəti bədənin dönmə bucağı ilə də ölçülə bilər:W=la/tBucaq sürətinin vahidi saniyədə 1 radiandır (vadisan). Radian elə bucaqdır ki, bunun qövsi 1 radiusa bərabərdir. (57* 14^44)Bucaq sürətləndirməsi dövri hərəkətin dəyiĢilməsinin ölçüsüdür. Sürətləndirmə, sürətin dəyiĢilməsinin baĢ verdiyi vaxt arasındakı nisbətlə müəyyən edilir: a= v2-v1/t2-t1 : a=v/t
  18. 18. Hərəkət aparatının inkiĢafı
  19. 19. 2. Ġnsan bədəni və onun hərəkətlərinin biomexaniki xüsusiyyətləri (davam) 2.3 Vaxt – kinematik xüsusiyyətləriVaxt kinematik xüsusiyyətlərə aiddir: vaxt anı. Hərəkətin davam etmə müddəti , hərəkətin tempi və hərəkətin ritmiNöqtəni məkanda təyin edərkən, onun orada olduğu vaxtı mütləq təyin etmək lazımdır. Vaxt anı (t) bədən nöqtəsi və sisteminin vəziyyətinin hərəkətin baĢlanğıcında,gediĢində və sonunda vaxt ölçüsüdür. Həmçinin hərəkət fazaları da vaxt anı ilə təyin olunur, yəni hərəkətin bir fazası qurtarır, o biri fazası baĢlayır.Məsələn. qaçıĢ zamanı ayağın dayaqdan ayrılması – bu təkan fazasının qurtarma anı və uçuĢ fazasının baĢlanma anıdır.Vaxt anı ilə hərəkətin davametmə müddəti də təyin olunur.Hərəkətin davametmə meddəti - hərəkətin ilkin və sonuncu vaxt onları arasındakı fərqlə ölçülür: t = tsan-tbaĢ ; ( t) = TBurada t-vaxt anı, T-vaxt arasındakı fərq ölçüsüdür. Nöqtənin keçdiyi yolu məsafəni və bu hərəkətin müddətini təyin etməklə onun sürətini də təyin etmək olar. Həmçinin hərəkətin davametmə müddətini bildikdə, onun temp və ritmini də təyin etmək olar.
  20. 20. Hərəkətin tempi – hərəkətlərin sıxlığı, tezliyi və təkrar olunbmalarının vaxt ölçüsüdür. O, vaxt vahidində təkrar olunan hərəkətlərin miqdarı ilə ölçülür. N= 1/ t: (N) = T-1Temp hərəkətin davametmə müddətilə tərs mütənasibdir, yəni hərəkətin davametmə müddəti nə qədər çox olarsa, bir o qədər hərəkətin tempi az oalr və əksinə.Təkrar olunan (tsiklik) hərəkətlərdə temp texnikanın təkmilləĢmə göstəricisidir.Məsələn, yüksək dərəcəli (xizək sürənlərdə, avar çəkənlərdə, üzgüçülərdə) hərəkətləri tezliyi tempini sürətləndirir, nəinki aĢağı dərəcəli idmançılarda.Yorğunluqla əlaqədar olaraq temp də dəyiĢilir, belə ki, bu zaman hərəkətin davamiyyəti artır, temp isə azalır.Hərəkətin ritmi – bu hərəkət hissələrinin nisbətini göstərən vaxt ölçüsüdür. Məsələn, qaçıĢ zamanı dayaq vaxtının uçuĢa olan nisbəti və yaxud dayaq dövründə amortiz fazasının təkan fazasına olan nisbəti:Ritmi təyin etmək üçün hərəkəti fazalara ayırmaq lazımdır, çünki bu fazalar istiqamət, sürət, sürətləndirmə və baĢqa xüsusiyyətlərlə bir-birindən fərqlənirlər.Hərəkətlərin ritminə görə onların təkmilləĢmə dərəcəsini müəyyən etmək olar. Ritm daima və dəyiĢkən olur. O, həm tsiklik və həm də a tsiklik hərəkətlərdə ola bilər. Əgər tsiklik hərəkətlərdə hər hansı bir hərəkətin ritmi dəyiĢməz qalarsa, bu daimi ritmdir, əgər dəyiĢirsə, onda müvəqqəti və ya dəyiĢkən ritmdir.
  21. 21. 2.4 Məkan-vaxt xüsusiyyətləriMəkan – vaxt kinematik xüsusiyyətləri insan hərəkətlərinin və vəziyyətlərinin vaxt ərzində necə dəyiĢdiyini müəyyən edirlər. Məkan və vaxtn ölçüsü nöqtənin sürəti hesab olunur. Sürət müəyyən sahədə cismin yer dəyiĢməsini göstərən miqdardır. O keçilən məsafənin vaxta olan nisbəti ilə ölçülür.V=s/tBeləliklə sürət hərəkətin istiqamətini və cəldliyini xarakterizə edir.Lakin insan hərəkətlərinin sürəti daimi olmayıb, dəyiĢgəndir. Hərəkət artan sürətlə olarsa sürətləndirmə, əksinə azalan sürət adlanır.
  22. 22. Bərabər və düzxətli hərəkətlərdə sürətin istiqaməti dəyiĢilmir. Qeyri – bərabər və əyrixətli hərəkətlərdə isə sürətin istiqaməti dəyiĢilir. Belə hallarda, hərəkətin ani sürətini təyin etmək lazım gəlir. Ani sürəti elə sürət kimi təsəvvür etmək olar ki, bədən həmin sürəti oan artıq heç bir qüvvə təsir etmədik də saxlaya bilsin. Əyrixətli hərəkətdə ani sürətin istiqaməti daima dəyiĢilir.. Bu onu göstəriri ki, bədənin ayrı-ayrı nöqtələrinin ani sürəti də dəyiĢkəndir. Bərabər vəı düzxətli hərəkətlərdə isə ancaq orta sürət təyin edilir.Beləliklə sürətin nə vaxt və necə dəyiĢildiyinin öyrənilməsi, hərəkətin forma və xarakterini təyin edən səbəbləri aydınlaĢdırmağa imkan verir.
  23. 23. 2.5 Hərəkətlərin dinamik xüsusiyyətləriĠnsanın bütün hərəkətləri və hərəkətə gətirdiyi cisimlər qüvvə təsiri altında sürətlərini miqdarca və isitqamətcə dəyiĢirlər. Hərəkətlərin mexanizmini, yəni onların baĢ vermə səbəblərini dəyiĢikliklərin gediĢini aydınlaĢdırmaq üçün hərəkətlərin dinamik xüsusiyyətlərini tədqiq etmək lazımdır.Dinamik xüsusiyyətlərə aiddir:Ətalət xüsusiyyəti (insan bədəninin və onun hərəkətə gətirdiyi cismin xüsusiyyətləri)Qüvvə xüsusiyyətləri (bədən hissələri ilə baĢqa cisimlərin qarĢılıqlı təsirinin xüsusiyyəti)Enerji xüsusiyyəti (biomexaniki sisteminin halının və iĢ qabiliyyətinin dəyiĢilməsi)
  24. 24. 2.6 Ətalət xüsusiyyətləriƏtalət xüsusiyyət Nyutonun I qanununda əks olunur. Bu qanuna görə tətbiq olunan xarici qüvvə cismin halını və hərəkətini dəyiĢdirənə qədər o, öz sakitlik halını və bərabər düzxətli hərəkətini saxlayır.Məsələn, hər hansı bir tullanmıĢ alət (qumbara, nizə və s.) öz uçuĢunu ətalət qanunu üzrə davam etdirir. Lakin havanın müqaviməti və yerin cazibə qüvvəsinin təsiri altında hərəkəti dəyiĢilir, alət yerə düĢür və öz bərabər düzxətli uçuĢunu davam etdirə bilmir. BaĢqa sözlə , cisim öz sürətini, onu hər hansı bir qüvvə dəyiĢdirənə qədər saxlayır.xarici qüvvə təsiri olmadıqda cisimlər öz sürətini eyni cür dəyiĢməz saxlayırlar, bu cismin ətaləti adlanır. Müxtəlif cisimlər qüvvə təsiri altında sürətini müxtəlif cür dəyiĢirlər. Bu isə cisimlərin ətalətlik xassəsi adlanır. Elə bu xassəyə görə sürət necə dəyiĢilməsini təyin edirlər. Deməli, ətalətlik fiziki cismin elə bir xassəsidir ki, bu gün və təsiri altında zaman ərzində sürətin yavaĢ-yavaĢ dəyiĢilməsi nəticəsində baĢ verir. Ətalətə görə sürətin dəyiĢməyərək saxlanılması real Ģəraitdə o vaxt mümkündür ki, cismə tətbiq olunana bütün xarici qüvvələr qarĢılıqlı olaraq tarazlaĢmıĢ olsun.TarazlaĢmayan xarici qüvvələr isə cismin ətalətliyinin ölçüsünə müvafiq sürətini dəyiĢdirirlər.
  25. 25. Ətalət qanunu irəli hərəkət edən cisimlərə xas olan əlaəmtdir. Deməli, irəli hərəkətdə cismin ətalətliyinin ölçüsü, onun kütləsidir.Cismin kütləsi, tətbiq olunan qüvvə miqdarının onun əmələ gətirdiyi sürətləndirməyə olan nisbəti ilə ölçülür. M=f/aKütlənin ölçüsü Nyutonun II qanununa əsaslanır: yəni “ hərəkətin dəyiĢilməsi ona təsir edən xarici qüvvə ilə düz mütənasib olub, həmin qüvvənin tətbiq olduğu isitqamətdə baĢ verir”.Eyni qüvvə az kütləli cisimdə böyük sürətləndirməyə səbəb olur, nəinki böyük kütləli cisimlərdə. Deməli, hərəkət təcili ona təsir edən qüvvə ilə düz, onun kütləsi ilə tərsmünasibdir; a=f/m bu formuladan təsir edən qüvvəni almaq olar: F=ma və ya bu kütlənin çəkisini almaq olar.Beləliklə mexanika qanunları nöqteyi nəzərindən hərəkət edən cismin kütləsinin az olması və həmin cisimlə əlaqədə olan cismin kütləsinin çox olması sərfəlidir.Məsələn, yadro tullayan adamın çəkisinin çox olması, qaçan adamın və ya hündürlüyə tullanan adamın çəkisinin az olması yaxĢı nəticə verir.
  26. 26. 2. Ġnsan bədəni və onun hərəkətlərinin biomexaniki xüsusiyyətləri. (davamı) 2.7 Qüvvə xüsusiyyətləriCismin hərəkəti hərəkətedici qüvvənin təsiri altında baĢ verdiyi kimi. Həmdə alət üzrə, hərəkətedici qüvvə olmadıqda yalnız ləngedici qüvvə tətbiq edildikdə də əmələ gəlir. Hərəkətedici qüvvələr həmiĢə tətbiq olunmur, ləngedici qüvvəsiz isə hərəkət baĢ vermir. Hərəkətin dəyiĢilməsi isə qüvvə təsiri altında olur. BaĢqa sözlə qüvvə hərəkətin səbəb olmayıb, hərəkət dəyiĢikliyinin səbəbidir. Qüvvə xüsusiyyətləri qüvvə təsiri ilə hərəkət dəyiĢikliklərinin əlaəqsinin aĢkara çıxarır.Qüvvə bir cismin baĢqa cismə mexaniki təsirinin ölçüsüdür. Qüvvə, cismin kütləsinin onun təcilinə olan hasili ilə ölçülür: F=ma. Qüvvənin ölçüsü də kütlənin ölçüsü kimi Nyutonun II qanununa əsaslanır. Cismə tətbiq olunan qüvvə, onda sürətləndirməyə səbəb olur. Qüvvənin mənbəyi baĢqa cisim olur, deməli 2 cisim qarĢılıqlı təsir edir, II cisim I cismə təsir edir. I cisim isə iki cismə əks təsir göstərir. Belə hallarda Nyutonun III qanunu bildirir ki. 2 cismin bir-birinə təsiri həmiĢə bərabər və istiqamətcə əks olunur.
  27. 27. Qüvvənin təsiri nəticəsi yalnız cismin sadə irəli hərəkətində mümkündür. Ġnsan hərəkətlərində isə harada ki, bədən hissələrinin bütün hərəkətləri fırladıcı xarakter daĢıyırsa, dairəvi hərəkətlərin dəyiĢikliyi qüvvədən asılı olmayıb qüvvə anından asılıdır. Qüvvə ani cismə tətbiq edilən qüvvənin fırladıcı təsirinin ölçüsüdür. O, qüvvənin çiyninə olan hasilinə bərabərdir. Qüvvə çiyni qüvvə anı mərkəzindən qüvvə təsiri xəttinə qədər olan qısa məsafəsidir.Hər bir qüvvə impulsa malikdir. Qüvvə impulsu sürət dəyiĢikliyini müəyyən edir. Qüvvənin özü isə sürətləndirməni, yəni sürət dəyiĢiklikləri sürətin dəyiĢilməsində hərəkətlərin miqdarı və kinetik anı meydana çıxır.Hərəkətlərin miqdarı cismin irəli hərəkətinin ölçüsü olub, mexaniki hərəkət kimi digər cismə verilməsi əlamətini xarakterizə edir. Hərəkətlərin miqdarı kütlə cisminin onun sürətinə olan hasili ilə ölçülür: k=mvCismin hərəkətlərinin miqdarı təyin oluna bilər, məs: hansı müddətlə cisim ləngidici qüvvənin təsiri altında hərəkət edir. Hərəkət miqdarının müvafiq dəyiĢikliyi qüvvə impulsunun təsiri altında baĢ verir.
  28. 28. Kinetik an cismin dövrü hərəkətinin ölçüsü olub mexaniki hərəkət Ģəklində baĢqa cismə verilməsi əlamətini xarakterizə edir. Kinetik an fırlanma oxuna nisbətən ətalət anının cismin bucaq sürətinə olan hasilinə bərabərdir: Kan= YWQüvvə ani impulsunun təsiri altında kinetik anın müvafiq dəyiĢikliyi baĢ verir. Beləliklə, hərəkətin dəyiĢikliklərinin dinamik ölçüsü (hərəkətlərin miqdarı,kinetikası) da əlavə olunur. Qüvvə təsiri ölçüləri ilə birlikdə onlar qüvvənin hərəkətlə qarĢılıqlı əlaqəsini əks etdirirlər. Bunların öyrənilməsi hərəkətin fiziki əsaslarını baĢa düĢməyə kömək edir ki,bu da insan hərəkətlərinin spesifik xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi üçün çox vacibdir.2.8 Enerji xüsusiyyətləriĠnsan hərəkətləri zamanı onun bədəninə tətbiq olunan qüvvə iĢ görür və bədən hissələrinin vəziyyətini və sürətini dəyiĢdirir ki, bu da enerjinin dəyiĢilməsinə səbəb olur. Qüvvənin iĢi-bu qüvvə təsiri altında cismin yerdəyiĢməsini göstərən ölçüdür.
  29. 29. Əgər qüvvə hərəkətə tərəf yönəlmiĢsə, onda o hərəkət edən cismin enerjisini artıraraq, müsbət iĢ görür.Əksinə qüvvə hərəkətin qarĢısına yönəlmiĢsə, onda qüvvənin iĢi mənfi olur və hərəkət edən cismin enerjisi azalır.Cismin ağırlıq qüvvəsinin iĢi, onun çəkisinin, ilkin və sonuncu vəziyyətlərinin hündürlük fərqinin hasilinə bərabərdir: A=RH Cismin aĢağı hərəkətində ağırlıq qüvvəsinin iĢi müsbət, yuxarı hərəkətində isə mənfidir.Enerji sistemin iĢ qabiliyyətinin ehtiyat mənbəyidir. Mexaniki enerji sistemdə cisimlərin hərəkətlərinin sürətilə və onların qarĢılıqlı yerləĢməsi ilə təyin olunur, deməli bu enerji yerdəyiĢmə və qarĢılıqlı təsir enerjisidir.Cismin kinetik enerjisionun mexaniki hərəkətinin enerjisi olub, iĢ görmək imkanını müəyyən edir. Ġrəli hərəktdə kinetik enerji belə ölçülür: Ekin=mv2/2 yəni, cismin kütləsinin onun sürət kvadratına olan hasilinin yarısı ilə ölçülür.Dövrü hərəkətlərdə isə kinetik enerji Ekin=1W2/2 yəni ətalət anının bucaq sürəti kvadratına olan hasilinin yarısı ilə ölçülür.Cismin potensial enerjisi onun vəziyyətinin enerjisidir.Epot=GH, G- ağırlıq qüvvəsi, h-ilkin və son vəziyyətlərinin fərqidir.Ġnsanın hərəkətlərdə hərəkətin bir növü baĢqa növə keçir. Bu zaman hərəkətin ölçüsü olan enerji də 1 növdən baĢqa növə keçir.
  30. 30. 3.Hərəkət aparının biomexaniki sisteminin quruluĢu və vəzifəsiMəlumdur ki, hərəkət fəaliyyəti bədənin bütün üzvləri vasitəsilə əldə edilir, lakin əsas bu fəaliyyət də hərəkət aparatının üzərinə düĢür. Ġnsanın hərəkət aparatında dayaq vəzifəsini görən və bir-birilə hərəkətli birləĢən sümüklərdən – qollardan ibarət olan sümük hər hansı bir qüvvə təsirinə qarĢımüqavimət göstərir və eyni zamanda bu qollar əzələlər mvasitəsilə hərəkətə gətirilir.Ġnsanın dayaq hərəkət aparatının quruluĢ və vəzifəsi çox mürəkkəb olduğu üçün onun hərəkət və vəziyyətləri də çox müxtəlifdir.Ona görə də insan bədəni bütövlükdə və həm də onun ayrı-ayrı hissələri biomexaniki sistem kim təsir edilir.BaĢqa sözlə desək, insanın hərəkətlərini və onların səbəbini yalnız mexaniki nöqteyi nəzərincə öyrənməklə kifayətlənmək düzgün deyil. Hərəkət aparatının quruluĢunu və iĢ prinsipini düzgün anlamaq üçün insan bədəninin bioloji təbiətinin mexanizmini də bilmək vacibdir.
  31. 31. Biomexaniki insan bədəninin, onun dayaq – hərəkət aparatının elə quruluĢ və vəzifələrinöyrənir ki, bunlar hərəkətlərin təkmilləĢməsi üçün böyük əhəmiyyət kəsb edilir. Beləliklə insan bədəni bir biomexaniki sistemdir. Biomexaniki sistem insan bədəninin elə b ir moduluqdur ki, burada bütün qanunauyğunluqlarını öyrənmək olar.Biomexaniki sistem əsas aĢağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir.1. Canlı orqanizmlərin hərəkət aparatı canlı hüceyrəvə toxumalardan ibarətdir. Bu toxuma və hüceyrələrdə daima maddələr mebadiləsi prosesləri gedir. Bunların quruluĢ və vəzifəsinin əsasını təĢkil edir. Zülal molekullarının üzvi və qeyri üzvi kimyəvi maddə reaksiyaya maddə reaksiyaya giriĢməsi hüceyrələrin daxilində gedən maddələr mübadiləsini və iĢ fəaliyyətini təmin edir (məsələn, təqəllüs) Buna görə də hüceyrəlkərin və üzvlərin quruluĢ və vəzifəsi onların gördüyü iĢdən asılı o0lur. Hərəkət aparatının vacib xüsusiyyətlərindən biri də odur ki, iĢ təsiri altında əzələlər morfoloji və funksional cəhətcətəkmilləĢir, fəallaĢır və iĢsiz qaldığı zaman öz fəalliğını itirir.2. Ġnsan və heyvan hərəkət aparatının quruluĢu eyni törəmələrdən ibarətdir.(sümük və onların birləĢmələri, bağlar və əzlələr) bir çox müxtəlif hərəkətlərə imkan verir.3. Hərəkət aparatının vəzifəsinin reflektor prinsipi. Bu prinsipə əsasən hərəkət aparatı mərkəzi sinir sistemlə sıx bağlıdır.
  32. 32. 3. Hərəkət aparatının biomaxaniki sistemin quruluĢu və vəzifəsi (davam)3.1 Biokinematik zəncirlər.Bədənini bir neçə hissəsinin və ya sümüklərin oynaq vasitəsilə birləĢməsi kinematik zəncir adlanır. Kinematik zəncirlər açıq və bağlı kinematik zəncirə bölünür. Açıq kinematik zəencirdə üç hissə azaddır, o yalnız bir ucdan bağlıdır (məsələn insanın ətrafları). Hər iki tərəfdən bağlanan kinematik zəncirə isə bağlı kinemat zəncir deyilir.Məsələn, qabırğa – döĢ, qabırğa, fəqərə oynaqları)Açıq kinemtik zəncirdə adətən bir neçə oynaqda hərəkətlər eyni zamanda icra olunur, ancaq oynaqlarda müstəqil hərəkətlərdə mümkündür. Açıq biokinematik zəncirlərin çox hisssəsi çox oynaq əzələlərə malikdir, ona görə də bir oynaqda hərəkətləri əmələ gətirən əzələlər qonĢu oynaqlarda da hərəkətə səbəb olurlar.Bağlı kinematik zəncirdə isə bir oynaqda müstəqil hərəkətlər mümkün olmur. Mütləq bu hərəkətlərə eyni zamanda baĢqa birləĢmələr də cəlb olunur. Bir hissənin hərəkəti hətta daha uzaq hissələrin hərəkətinə təsir edir. Bağlı kinematik zəncirləri açmaq mümkün deyil.Ancaq açıq kinematik zəncirlər bağlı kinematik zənciri əmələ gətirə bilərlər (məsələn, döĢəmə üzərində durduqda və ya əlllər beldə olduqda)
  33. 33. ġəkil 1. Ġnsanın bədəninin kinamatik zəncirləri , a – zəncirlərinnövləri, bam-açıq zəncir, ABSDA-açıq zənsirlərin döĢəmə üzərindədurduqda və ya əllər beldə olduqda bağlanmasıdır və SDE
  34. 34. Kinematik zəncirlərdə azadlıq dərəcələriƏgər bərk cismin irəli hərəkətində heç bir əlaqə, maneə yoxdursa, bu cismin hərəkəti 3 perpendikulyar ox ətrafında yuxarı-aĢağı, sağa- sola, önə-arxaya və həmçinin həmin oxlar ətrafında dövri hərəkətləri mümükün ola bilər. Deməli belə cismin azadlıq dərəcəsi ola bilməz, çünki onu bədəndən ayırmaq mümkün deyil. Oynaqlarda hərəkətin azadlıq dərəcəsi 3-dür, buna da səbəb oynaq aparatının elementləridir, yəni oynaq kisəsi, oynaq daxilində yerləĢən bağlar, gialın qığırdaq, bunlar hərəkətləri azaldır.Həmçinin cismin bir nöqtəsi fiksə olunduqda və ya bərkidildikdə də azadlıq dərəcələri azalır. Bur ucdan bağlanan sümüklərdə 3 ox ətrafında 3 azadlıq dərəcəsi olur. Məsələn, Ģarabənzər oynaqlar (bazu, bud-çanaq oynaqları) . Ġki tərəfdən bağlanan sümüklərdə isə 1 azadlıq dərəcəsi olur, belə ki bu nöqtələrdən 1 ox keçirilir. (1 alanqalov arası, bazudirsək oynaqlar) Ġki oxlu oynaqlarda sümüklərin oynaq səthləri inkonqurent olduğuna görə onlar iki azadlıq dərəcəsinə malikdirlər (mil-bilək oynağı) Açıq kinematik zəncirdə sonuncu hissənin hərəkəti baĢlanğıc hissəyə görə bütün ani hissələrin azadlıq dərəcələrinin cəmi ilə ayıqrd edilir. Məsələn, bazu sümüyü kürək sümüyünə görə 3 azadlıq dərəcəsinə, dirsək sümüyü bazu sümüyünə görə 1 azadlıq dərəcəsinə və nəhayət,əl yuxarı ətraf radiusu
  35. 35. Beləliklə, insan bədənin hissələri bir neçə azadlıq dərəcəli kinematik zəncirlərdən ibarətdir. Ġnsanın hərəkət aparatını fəaliyyətə gətirən mərkəzi sinir sistemində mərkəzdən qaçma mühiti sinirlər vasitəsilə gələn qıcıqlardır. Bu qıcıqlar müəyyən əzələləri gərginləĢdirir, hərəkəti idarə edir. Ona görə də biz hərəkətlərimizi istədiyimiz kimi idarə edə bilərik. Bu isə əmək fəaliyyətində, bədən tərbiyyəsi və idmanda, xoreoqrafiyada geniĢ istifadə edilir. Bədən hissələri sümük qollar kimiSümüklər oynaqlarda hərəkətli birləĢəerək, əzlə qüvvəsinintəsiri altında müxtəlif istiqamətlərdə hərəkət edirlər.Mexaniki nöqteyi nəzərindən sümüklər dairəvi hərəkət edən qollar kimi təsvir edilir. Öz oxuətrafında hərlənən hər hansı bir bərk cismə və ya sümüyə qol deyilir.
  36. 36. Bu qüvvələrdən birini hərəkətedici qüvvə, digərini isə müqavimət qüvvəsi adlandırırlar. Əgər qüvvə sümük qola 2 ucdan təsir edirsə, həmin qol 2 çiyinli və ya 1 dərəcəli qol adlanır. Məsələn, əsas duruĢ vəziyyətində yuxarı ətrafın zadə hissəsi yükü baĢ üstündə saxladıqda.Əgər qüvvə sümük qola 1 ucdan təsir edirsə, həmin qol 1 çiyinli olur və ya 2 dərəcəli qol sayılır. Bədənin eyni bərk hissəsi müxtəlif əzələlər üçün həm bir çiyinli və həm də 2 çiyinli ola bilir. Məsələn, said öz bükücü əzələlərinin iĢinə görə 1 çiyinli açıcı əzlələrin iĢinə görə isə, yəni yükü baĢ üstündə saxladıqda isə 2 çiyinli olur. Beləliklə, əzələqüvvəsi üstün gələn iĢdə hərəkətedici qüvvə, müqavimətə tabe olan iĢdə isə ləngidici qüvvə olur.
  37. 37. 3.4 Əzələlərin mexaniki xüsusiyyətləri Əzələlərin əsas vəzifəsi kimyəvi enerjini mexaniki iĢə və ya qüvvəyə çevirməsidir.Əzələ fəaliyyətini xaraktezə edən əsas biomexaniki göstəricilər əzlənin ucunda olan dartma qüvvəsi və əzlə uzunluğunun dəyiĢmə surətidir.BaĢqa sözlə, mərkəzi sinir sistemində gələn impuls əzlə liflərində oyanma prosesini yaradır ki, bunun nəticəsində əzələnin maxaniki vəziyyəti dəyiĢilir. Buna əzələnin təqəllüsü deyilir.Təqəllüs-əzələnin uzunluğunun və həmçinin onun mexaniki xassələrinin (elastikliyi, yapıĢqanlığı, sürüĢkənliyi) dəyiĢilməsi deməkdir. Əzələnin mexaniki xassələri mürəkkəb olub, əzələni təsir edən liflərin, birləĢdirici törəmələrin və s. mexaniki xassələrindən və əzələnin halından (oyanma, yorğunluq) asılıdır.Əzələnin elastikliyi ondan ibarətdir ki, yükü artırdıqca əzələnin uzunluğu da artıq və bununla bərabər əzələnin gərginliyi də artır. Əgər əzələ heç bir yük və ya qüvvə təsir etmirsə, o zaman əzələ nə uzanacaq, nə də gərginləĢəcəkdir. Xarici qüvvə götürüldükdə əzələ yenə öz əvvəlki uzunluğunu bərpa edir.
  38. 38. Əzələnin mexaniki xüsusiyyətlərindən biri də əzələnin yapıĢqanlığıdır ki, bu əzələnin dartılmasının və ya qısalmasının sürətinə təsir göstərir. Əgər yapıĢqanlıq yüksəkdirsə, o zaman ləngidici təsir göstərəcək, yəni əzələ uzunluğunun dəyiĢilməsini yavaĢıdacaq. SürüĢkənlik xassəsinə görə, əzələ müəyyən vaxtdan sonra öz uzunluğunu dəyiĢə bilər və yük təsirindən gərginləĢmiĢ əzələ müəyyən uzunluğa malik olur, bir müddətdən sonra həmin yük və təzyiq altında əzələ öz uzunluğunu artırır. Nəhayat, dartılmıĢ əzələ uzunluğunu saxlayaraq, tədricən gərginliyini azaldır və boĢalır. Əzələnin bu mexaniki xassələri birlikdə elastik adlanır.
  39. 39. BĠOMEXANĠKĠ SĠSTEMĠNĠN QURULUġU VƏ VƏZĠFƏSĠ ƏZƏLƏ TƏQƏLLÜSÜNÜN MEXANİKASI Təbii hallarda mərkəzi sinir sisteminin təsiri altında əzələ sükunət vəziyyətindən oyanma vəziyyətinə keçir. Bu zaman əzələdə fəal qüvvə əmələ gəlir ki, bu da əzələnin uclarını bir-birinə yaxınlaĢdıraraq onun uzunluğunu azaldır. Bu əzələnin dartı qüvvəsidir ki, insanın hər hansı bir hissəsini hərəkətə gətirir. Bu prosesin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, mərkəzi sinir sistemindən gələn impuls əzələ liflərində oyanma prosesin yavadan zaman burada olan enerji ilə zəngin kimyəvi maddələr parçalanır. Bu reaksiya zamanı çox miqdarda enerji azad olur, bu enerji əzələdə gərginlik yaradır. Əgər iĢin Ģəraiti əzələ uclarının bir-birinə yaxınlaĢmasına imkan verirsə, yəni əzlə qüvvəsinin təsiri əks qüvvələrin təsirindən yüksəkdirsə, onda əzələ təqəllüsü əmələ gələn insan bədənin hər hansı bir hissəsini hərəkətə gətirir. Buradan məlum olur ki, əzələ hərəkətedicisini bir xemo-dinamik hərərkətedici maĢın adlandırmaq düzgün olar. Burada hərəkət potensial enerjinin əmələ gəlməsi nəticəsində əldə edilir. Beləliklə, əgər əzələnin dartma qüvvəsi xarici müqavimət qüvvəsinə bərabərdirsə, onda əzələnin uzunluğu dəyiĢilmir. Bu cür əzələ təqəllüsü izometrik təqəllüs adlanır. Yunan sözü olub izo-bərabər, metr-uzunluq deməkdir.
  40. 40. Əgər əzələnin dartma qüvvəsi xarici müqavimətə bərabər deyilsə, əzələnin uzunluğu dəyiĢir- bu isə anizometrik təqəllüs adlanır.Əzələ dartma qüvvəsi xarici müqavimətə üstün gəlirsə, əzələ qısalır və ya yığılır ( ucları bir-birinə yaxınlaĢır ). Bu cür əzələ iĢi üstün gələn təqəllüs adlanır.Əzələnin dartma qüvvəsi xarici qüvvədən az olarsa, əzələ dartılır uzanır, bu cür əzələ iĢi tabe olan təqəllüs adlanır.Beləliklə, əzələ təqəllüsü zamanı onun mexaniki vəziyyətinin dəyiĢilməsi onun fəallığı adlanır.Əzələ təqəllüsünün mexaniki xüsusiyyəti müqavimətin dərəcəsindən asılıdır.Müqavimətin və yaxud yükün dartılması 3 cür dəyiĢiklik əmələ gətirir:1) Latent dövrü artır. Latent dövrü əzələnin qıcıqlanması ilə onun uclarında əmələ gələn mexaniki cavab arasındakı dövrüdür.2) Əzələdə uzunluğun dəyiĢilmə və ya qısalma dərəcəsi azalır.
  41. 41. 3) Əzələnin qısalma sürəti azalır. Bu zaman dartma qüvvəsi ilə əzələ uzunluğunun dəyiĢilmə sürəti arasındakı asılılıq tərs mütənasibdir. Tabe olan iĢ zamanı əzələnin dartma qüvvəsi həmçinin sürətdən asılıdır. Əgər onun uzanma sürəti yüksəkdirsə, onda onun göstərdiyi qüvvə də çox olacaq. Əzələ dartılması zamanı potensial enerji toplanır ki, bu enerji sonra tabe olan iĢdən üstün gələn iĢ rejiminə keçdikdə hərərkət edən hissənin kinetik enerjisinə çevrilir. Beləliklə, əzələnin eyni dərəcədə qıcıqlanma zamanı onun dartma qüvvəsindən asılıdır: a) Onun hazırki momentdə olan uzunluğundan b) uzunluğun dəyiĢilmə sürətindən c) stimulyasiyanın baĢlanma momentindən. Ona görə əzələyə verilən eyni sinir impulsu əzələnin hansı vəziyyətdə olmasından asılı olaraq müxtəlif mexaniki effekt verəcəkdir. Beləliklə, insanın hərəkət fəaliyyəti əsasən oyanmıĢ əzələlərin dartma qüvvəsi və onların təqəllüsünün miqdarı ilə təyin olunar. Əzələ mexanikasının əsas qanunları aĢağıdakılardır: 1) Veber prinsipi - bu onunla izah olunur ki əzələ tərkibinə nə qədər çox əzələ lifləri daxil olarsa bir o qədər əzələ qüvvəsi çox olar yəni əzələ qüvvəsi baĢqa bərabər Ģəraitlərdə onun en kəsiyi ilə düz mütənasibdir.
  42. 42. 2) Təqəllüsün miqdarı baĢqa bərabər Ģəraitlərdə əzələ liflərinin uzunluğu ilə düz mütənasibdir ( Bernuli prinsipi ). Bu prinsip ona əsaslanır ki, əzələ lifləri nə qədər uzun olarsa, əzələ təqəllüsü (qısalması) bir o qədər çox olar.(bir lələkli əzələlərdə).Əzələ gərginliyinin qüvvəsi ona təsir edən sinir impulslarından asılı olaraq müxtəlif ola bilər. Nə qədər çox miqdarda əzələni idarə edən hərəki neyronlar oyanarsa, bir o qədər əzələ gərginliyinin miqdarı çoxalır. Bundan əlavə, sinir impulslarının tezliyindən də əzələ gərginliyinin qüvvəsi artıq.Əzələ qüvvəsinə və onun iĢ qabiliyyətinə simpatik sinir sistemi əzələ iĢi zamanı maddələr mübadiləsi proseslərini idarə edərək onun iĢ qabiliyyətini artırır. Əzələ gərginliyinin qüvvəsinə adrenalin hormonu müsbət təsir göstərir:Deməli, əzələ qısalması ondan yaranan oyanmadan və ona təsir edən yükün miqdarından asılıdır.Əzələnin fəal qüvvəsi nə qədər çox olsa və ona əks olan xarici qüvvələr nə qədər az olsa,bir o qədər əzələdə qısalma çox olar. Əzələ təqəllüsünün gərginliyinin miqdarı və sürəti müvəqqətidir. Əzələ iĢinin əvvəlində əzələ təqllüsü gərginliyinin miqdarı və sürəti yüksək olar, ancaq yorulma nəticəsində göstəricilərin miqdarı azalır. Ġdman məĢğələlərinin təsii altında bu göstəricilər artır, əksinə məĢğul olmayanlarda isə azalır.
  43. 43. ƏZƏLƏ TƏQƏLLÜSÜNÜN MĠQDARI, ĠġĠ VƏ ENERJĠSĠ.Əgər əzələ anizometrik təqəllüsdədirsə, demək əzələ iĢ görür. Ġzometrik təqəllüsdə isə yerdəyiĢmə olmadığından iĢ icra olunmur. Əzələ təqəllüsünün böyüklüyü də buna oxĢardır. Ġzometrik rejimdə təqəllüsünün böyüklüyü "0"-a bərabərdir,anizometrik rejimdə isə əzələ uzunluğunun dəyiĢilmə sürətinin hasilinə bərabərdir. Əzələnin maksimum qıcıqlanma vaxtı təqəllüsün böyüklüyü, onun sürətindən asılıdır. Əzələ təqəllüs edərkən enerji sərf edir ki, bu da iĢə və istiliyə çevrilir. Ġzometrik rejimdə mexaniki iĢ bərabər olduqda kimyəvi reaksiyaların nəticəsində azad olmuĢ enerjinin hamısı istiliyə çevrilir. Anizometrik rejimdə isə enerjinin bir hissəsi mexaniki iĢə sərf olunur, digər hissəsi isə istiliyə çevrilir.
  44. 44. ƏZƏLƏNĠN DARTMA QÜVVƏSĠNĠN NƏTĠCƏSĠƏzələnin dartma qüvvəsi mexaniki, anatomik və fizioloji Ģəraitlərin birgə təsirindən asılıdır. Əsas mexaniki Ģərait yükdür. Əzələyə yük təsir etmədikdə onun dartma qüvvəsi ola bilməz. Yük əzələni dartır ki, bu zaman əzələ üstün gələn iĢ görür. Yükün artması ilə əzələnin dartma qüvvəsi də artır. Əzələ dartılmasının nəticəsində kinematik zəncirin hissələri hərəkət edirlər. Əzələ dartmasını əmələ gətirən anatomik Ģərait, əzələnin quruluĢu və onun yerləĢməsidir. Fizioloji Ģərait isə əsas etibarilə əzələnin oyanması və yorulmasıdır. Hər iki faktor əzələyə təsir edərək onun dartma qüvvəsini artıra və ya azalda bilər.(Ģəkil 2)
  45. 45. ġəkil 2. Əzələnin dartma qüvvəsi. a-yuxarı dayaqda, b-aĢağı dayaqda, v-dayaqsız, q- fiksasiya olduqda.
  46. 46. Biokinematik zəncirdə də bu faktorlar təsir edərək hər bir əzələnin dartma qüvvəsinin nəticəsini müəyyən edirlər. Lakin biokinematik zəncirdə bütün hissələr bir-birilə əlaqədar olduqları üçün hər hansı bir konkret halda bütün bu faktorlar yalnız birlikdə bütöv əzələ iĢinin nəticəsini təyin edir. HƏRƏKƏT APARATININ BİOMEXANİKİ SİSTEMİNİN QURULUŞU VƏ VƏZİFƏSİ ( DAVAM ) 3.8 ƏZƏLƏ İŞİNİN NÖVLƏRİMexanika nöqteyi nəzərindən bir qüvvənin təsiri nəticəsində yük yerini dəyiĢirsə, buna iĢ deyilir. Lakin fizioloji nöqteyi nəzərindən əzələ daxilində oyanma prosesləri varsa deməli əzələ iĢləyir.Əzələ iĢinin mütəlif növlülüyünün onun dartma qüvvəsi və uzunluğunun dəyiĢilməsilə təyin olunur.Əzələ iĢinin növləri (üstün gələn və tabe olan iĢ) bütün əzələnin uzunluğunun dəyiĢilməsilə, yəni qısalıb uzanması və yaxud öz uzunluğunu saxlaması xarakteri ilə təyin olunur.
  47. 47. Əzələ iĢinin əsas iki növü vardır. 1) statik iĢ-insanın vəziyyətini saxlayan. 2) dinamik iĢ - fəal hərəkətləri tərpədən. Bu zaman əzələlər ya qısalır (üstün gələn iĢ), ya da uzanır (tabe olan iĢ).Statik iĢ zamanı əzələlər uzun müddət gərginlik vəziyyətində qalırlar, ancaq uzunluqlarını dəyiĢmirlər. Bu zaman nə təqəllüs edirlər, nə də dartılırlar. Bu gərginlik mərkəzi sinir sistemi tərəfindən gələn impulsların təsiri altında əldə edilir. Deməli statik iĢdə bədən və onun hissələri müəyyən vəziyyətdə saxlanılır. Məsələn: fəzada Ģaquli istiqamətdə müxtəlif yüklərin Ģtanqın saxlanılması və s. Beləliklə, statik iĢ zamanı fəal gərginlik vəziyyətdə əzələlər bədən vəziyyətinin dəyiĢilməsinə yönəldilmiĢ qüvvələri tarazlaĢdırırlar.Dinamik iĢ zamanı fəal əzələ qüvvələri və xarici mexaniki qüvvə momentləri bədənə təsir edərək bir-birini tarazlaĢdırmırlar və bunun da nəticəsində hərəkət əldə edilir. Bildiyimiz kimi əzələ qüvvə momenti əks təsir edən qüvvə momentindən çox olarsa, onda əzələ təqəllüsü baĢ verir. Əzələlər bu zaman üstün gələn iĢ görərək yükün və bədən hissəsinin yerini dəyiĢirlər.Dinamik iĢin çox effektli bir forması ballistik iĢdir, yəni çox tezliklə baĢ verən hərəkətdir.
  48. 48. Dinamik iĢin üçüncü forması müqavimətə tabe olan iĢdir. Bu zaman əzələ qüvvəsinin momenti əks qüvvə momentindən az olur. Və bunun nəticəsində əzələ dartılır, maksimum uzanır. Məsələn: yükün aĢağı salınması. Göstərdiyimiz müxtəlif formalı hərəkətlər müəyyən əzələlərlə idarə edilmir. Əksinə iĢin xarakterindən asılı olaraq əzələlərin iĢi dəyiĢə bilər. Müqavimətə üstün gələn qüvvə və müqavimətə tabe olan iĢ bir-birini dəyiĢirlər. Məsələn, bazu oynağında uzaqlaĢma hərəkəti deltavari və tinüstü əzələlərin müqavimətə üstün gəlməsi nəticəsində əldə edilir. Bazunu bu vəziyyətdə saxlamaq üçün yenə də bu əzələlər statik iĢ görürlər. bazunu əvvəlki vəziyyətə salan isə ağırlıq qüvvəsi olur. Bu zaman həmin əzələlər müqavimət təsiri altında dartılaraq bazunun aĢağı hərəkətini idarə edirlər. Və həmin əzlələr müqavimətə tabe olan iĢi yerinə yetirirlər. Beləliklə, bazu oynağında qolun hərəkətinin bütün fazalarında uzaqlaĢdırıcı əzələlər iĢ görürlər, bu zaman iĢin xarakteri dəyiĢilir. Deməli, oynağı idarə edən əzələlər 3 növ iĢ görə bilərlər:
  49. 49. 1) Fəal hərəkətləri idarə edərək müqavimətə üstün gəlmək,yaxud dinamik iĢ əldə etmək; 2) Hərəkətləri fəal idarə edərək, bir fazadan o bri fazaya keçməyi əldə etmək, yəni dinamik müqavimətə tabe olan iĢi həyata keçirmək; 3) Fəal iĢ gərginləĢərək, əks qüvvələri tarazlaĢdırmaq yəni statik iĢ əldə etmək. Ayri-ayri oynaqların və kinematik zəncirlərin iĢinin koordinasiya (saziĢliyi) mərkəzi sinir sistemi tərəfindən idarə edilir.
  50. 50. 3.9 ƏZƏLƏNĠN ĠġĠNDƏ SĠNERGĠZM VƏ ANTOQONĠZM Məlum olduğu kimi hər oynaqdan bir neçə əzələ keçir. Oynaqda əmələ gələn hərəkəti bir çox əzələnin təqəllüsü nəticəsində əldə edilir.Əzələnin 2 növ qarĢılıqlı əlaqəsi var: Sinergizm və antoqonizm. Əzələlər eyni bir hərəkətdə iĢtirak edir, üstün gələn iĢ görürlər, bunlara sinergistlər deyilir.Bir-birinə əks olan müxtəlif hərəkətlərdə iĢtirak edən əzələlər tabe olan iĢ görürlər. Bunlara antoqonizlər deyilir.Həm sinerqist, həm də antoqonistlər hərəkəti təmin edirlər. Əzələlər arasındakı sinerqizm və antoqonizm əlaqələri daimi deyil. Funksional anatomiyanın bir çox misallarından aydın görünür ki, əzələlərin çoxu hərəkətin dəyiĢilməsilə əlaqədar olaraq öz funksiyalarını da dəyiĢirlər. Bir hərəkət üçün sinerqist olan əzələlər baĢqa bir hərəkət üçün antoqonist ola bilərlər. Bu isə sinir mərkəzlərinin koordinə olunmuĢ iĢi sayəsində əldə edilir.Bildiyimiz kimi, bir oynaqlı və çox oynaqlı əzələlər vardır. Çox oynaqlı əzələlərin təqəllüsü bir neçə oynaqda hərəkət əmələ gətirir.
  51. 51. 3.10 AĞIRLIQ QÜVVƏSĠNĠN VƏ ƏTALƏTĠN ƏZƏLƏ ĠġĠNƏ TƏSĠRĠ.Bədənin ağırlıq qüvvəsi onun yerə olan cazibə qüvvəsidir. Hər bir əzələ iĢi zamanı ağırlıq qüvvəsi öz təsirini göstərir. Konkret Ģəraitdən asılı olaraq bu təsir müxtəlif əzələlərin iĢi zamanı müəyyən əzələlərin gərginliyi nəticəsində tarazlaĢır. Bu tarazlaĢma qolların qoyuluĢu ilə əldə edilir, yəni əzələ qüvvəsi və ağırlıq qüvvəsinin momentləri bərabər olduqda ağırlıq qüvvəsinin qoyulduğu nöqtə ağırlıq mərkəzi olarsa, tarazlaĢma əldə edilir. Bədənin hər bir hissəsinin ağırlq qüvvəsinin momenti bu hissələr çəkisindən və qüvvəqiymətindən ağırlıq xəttinin dayaq oynağından olan ən qısa məsafəsindən asılı olur. Bədən hissələrinin vəziyyəti dəyiĢən zaman ağırlıq qüvvəsinin çiyin və bununla bərabərmomentdə dəyiĢir. Ağırlıq qüvvəsinin momentinin dəyiĢməsi nəticəsində əzələlərin dartmaqüvvəsinin momenti də dəyiĢir. Məlumdur ki, bədən hissələrini horizontal istiqamətdə saxlamaq üçün gimnastika hərəkətlərindəyüksək əzələ gərginliyi lazımdır.
  52. 52. Beləliklə, statik iĢ zamanı bədən hissələrinin ağırlıq qüvvəsinin miqdarı və bu hissələrin ağırlıq mərkəzinin yerləĢməsi əzələlərin statik gərginliyinin dərəcəsini təyin edir, və bununla da müvafiq hərəkət sinir mərkəzlərinin oyanmasının intensivliyini və əzələ iĢinə təsirinin xarakterini müəyyən edir.Ağırlıq qüvvəsindən baĢqa, əzələ iĢinə ətalət də təsir edir. Ətalət bədənin öz sükunət və ya hərəkət vəziyyətini saxlamaq və yaxud da onu qüvvə təsiri altında dəyiĢmək xüsusiyyətinə deyilir. Bədəni sükunətdən çıxarmaq üçün və ya onun istiqamətini dəyiĢmək üçün hərəkət ətalətinə hərəkətedici qüvvə üstün gəlməlidir. Bunlar isə ətalətlərin iĢi vasitəsilə əldə edilir. 4. FĠZĠKĠ HƏRƏKƏTLƏRĠN BĠOMEXANĠKĠ TƏDQĠQAT METODLARIFiziki hərəkətlərin biomexaniki tədqiqatlarının əsas məqsədi bu hərəkətləri icra edən zaman insanın vəziyyətlərini və hərəkətlərini öyrənmək, bu hərəkətlərin qanunauyğunluqlarını aĢkara çıxarmaq, icra olunan hərəkətlərin xüsusiyyətlərilə onların effektliyi arasındakı əsas möhkəm asılılığı təyin etmək və icra edilmə variantlarında daha səmərəli olanları seçməkdir.Biomexaniki tədqiqatların qarĢıya qoyduğu məsələlər əsas etibarilə nəyi və yaxud hansı asılılıqları öyrənməkdən, hansı obyekt üzərində tədqiqat aparmaqdan, hansı Ģəraitlərdə və nə kimi üsullarla məlumatları toplamaq və onları iĢləməkdən ibarətdir.
  53. 53. Bu məsələləri həll edə biləcək metodlar seçilir ki, bunlar kinematik hərəkətlərin qeyd olunmasına, alınmıĢ məlumatların iĢlənməsinə, hərəkət və vəziyyətlərin biomexaniki analizinə əsaslanır.Biomexaniki tədqiqatların xüsusi məsələləri aĢağıdakılaar ola bilər:a) konkret vəziyyətlər zamanı müvazinət Ģərtlərinin müəyyən edilməsib) duruĢun, yəni bədən hissələrinin qarĢılıqlı yerləĢməsinin dəqiq təyin edilməsi,v) məlum vəziyyət və duruĢların saxlanılması üçün əzələlərin statik iĢlərinin müəyyən edilməsi,q) məlum vəziyyətdə dəyiĢən duruĢlar zamanı əzələ hərəkətlərinin və dinamik iĢinin müəyyən edilməsi,d) məlum vəziyyətlərdə sükutluqla və dəyiĢən duruĢlarda tənəffüs hərəkətlərinin Ģəraiti.Ġnsan bədəninin dinamik Ģöbəsi üzrə:1) icra olunan hərəkətin strukturasının ( dövrlər, fazalar, hərəkət momentləri) müəyyən edilməsi.2) hərəkət fazalarının vaxt münasibətlərinin təyin edilməsi.3) bədənin tamlıqda hərəkət xüsusiyyətlərinin (kinematika və dinamikası) xarakteri.4) oynaqlarda hərəkətlərin xarakteri (bədən hissələrinin kinematika və dinamikası)
  54. 54. 5) eyni adlı hərəkətlərin (yeriĢ, qaçıĢ, tullanmalar, üzmə və s.) müqayisəli xarakteristikası.Bütün bu məsələləri həll etmək üçün bədən və ya onun hissələrinin keçdiyi yolu, bu yola sərf olunmuĢ vaxtı, hərəkətin sürətini və onun dəyiĢilməsini ( sürətləndirməni) təyin etmək lazımdır.Bundan baĢqa, bədən və onun hissələrinin çəkisi, hərəkəti əmələ gətirən qüvvələri və s. müəyyən etmək lazımdır. 4.1 MÜġAHĠDƏ VƏ TƏCRÜBƏFikizi hərəkətləri öyrənən zaman 2 əsas tədqiqat metodu olan müĢahidə və təcrübədən istifadə olunur. Sadə müĢahidə zamanı tədqiqatçı hərəkəti olduğu kimi, onun gediĢinə fikir vermədən öyrənir. Bu müĢahidə zamanı hərəkət haqqında ümumi təsəvvür yaranır, yəni bədən hissələrinin hərəkəti, onun istiqaməti, amplitudası, sürəti, tempi, ritmi, əzələlərin gərginlik dərəcəsi və hərəkətlərin miqdarı haqqında qeyd edirlər. Sadə müĢahidə vasitəsilə həkimlər gimnastika, akrobatika, suya tullanma, idman oyunları və s. üzrə aparılan yarıĢlarda bir sıra idman məĢqələlərinin icra olunmalarının keyfiyyətini müəyyən edirlər.
  55. 55. MüĢahidə zamanı adi, stenoqrafiya və Ģərtli qeydlərdən istifadə olunur. Belə müĢahidənin müsbət cəhəti adi Ģəraitdə (məsələn, yarıĢlarda) öyrənilən hərəkət haqqında lazımi məlumatları almaqdadır, çünki bu zaman icra edici Ģəxsin müĢahidə olunmasından xəbəri olmur. Mənfi cəhət isə, tədqiqatçı tərəfindən hərəkətə verilən qiymətin subyektivliyidir, bu zaman hərəkətin yolu, vaxtı, sürəti, əzələ qüvvəsi haqqında dəqiq, obyektiv məlumat almaq mümkün olmur. Bu göstəricilər təxmini olaraq qəbul edilir. Təcrübə, ya da qoyulmuĢ elmi təcrübə ən mühüm tədqiqat metodudur. Bunun əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, burada tədqiqatçı öz fiziki hərəkətlərin icrası üçün elə Ģəraitlər yaradır ki, bunlar hərəkət texnikasının tədqiqatı üzrə qoyulmuĢ məsələni düzgün həll etmək mümkün olsun. Hər hansı bir təcrübə zamanı həm müĢahidədən, həm də müxtəlif ölçü cihazlarından və foto-kino çəkiliĢlərindən istifadə olunur.
  56. 56. 4.2 TƏDQĠQATLARIN MƏRHƏLƏLƏRĠBiomexaniki tədqiqatlarda Ģərti olaraq 3 mərhələ ayırd edilir:1) Hərəkət xüsusiyyətlərinin qeydi,2) Qeyd nəticələrinin iĢlənməsi,3) Biomexaniki analiz.Ġnsan hərəkətlərinin xüsusiyyətlərini qeydə almaqda məqsəd tədqiq olunan hərəkəti kinematika və dinamika xüsusiyyətlərini, həmçinin özü haqqında kəmiyyət məlumatları (bədən ölçüsü,funksional göstəricilər) almaqdan ibarətdir.Qeydlərin nəticələrinin iĢlənməsi və ya onların cəbri üsulla hesablanması müxtəlif faktorlar arasındakı asılılığı, onların düzgünlüyünü təyin etməyə və bunların əsasında cədvəl və qrafiklər vasitəsilə analizlər etməyə imkan yaradır.Biomexaniki analiz isə hərəkətlərin qanunauyğunluqlarını aydınlaĢdırır və nəticələri təyin edir.
  57. 57. 4.3 ĠNSAN HƏRƏKƏTLƏRĠNĠN MEXANĠKĠ XÜSUSĠYYƏTLƏRĠNĠ ÖLÇMƏK ÜÇÜN CĠHAZDAN ĠSTĠFADƏ EDĠLMƏSĠ.Yolun ölçülməsi - sahənin xarakterini ölçmək üçün sabtimetr lenti, xətkeĢ, ölçü taxtası, boy ölçən, bucaq ölçən və s. cihazlardan istifadə edilir. Bu cihazların köməyi ilə bütün məsafəni, ya da məsafənin bir hissəsini, addımın uzunluğunu, tullanmanın hündürlüyünü təyin etmək olar. Hal-hazırda mexaniki miqdarı ölçmək üçün elektrik ölçü metodu geniĢ yayılmıĢıdr. Bunun köməyilə biləvasitə olaraq oynaqlarda hərərkət əyriliyini, bucaq sürətini, sürətləndirmə əyriliyini və s. qeyd etmək mümkündür.Vaxtın ölçülməsi - bunun üçün saniyə ölçənlər, xronoskoplar, xronomerlər, metronomlardan istifadə edilir. Bunların köməyilə bütün məsafəni ya da məsafənin bir hissəsini, hərəkətin ayrı-ayrı fazalarının davamlığını, dəqiq vaxtla müxtəlif dərəcələrdə qeyd etmək mümkün olar və hərəkətin sıxlığını müəyyənləĢdirmək olar. Vaxt göstəricilərini elektro saniyə ölçənlərlə, fotoelementlərlə və s. qeyd etmək mümkündür.Sürətin və sürətləndirmənin ölçülməsi - yolun böyüklüyünü və onun keçilmə vaxtı haqqında məlumatlar əsasında hesablama yolu ilə baĢa gəlir. Əvvəlcə bütün yolda olan sürəti, sonra isə yolun ayrı-ayrı sahələrində olan sürəti ayırırlar. Vaxt ərzində sürətin dəyiĢilməsinin miqdarını hesablamaqla sürətləndirməni almaq olar. Yolu, vaxtı, sürəti və sürətləndirməni əyani olaraq təsvir etmək üçün qrafiki göstəricidən istifadə edilir.
  58. 58. Qüvvənin ölçülməsi- təsir edən qüvvənin ölçümünü, cismin kütləsi və sürətləndirməni bilib, ölçməklə əldə etmək olar: F=ma . Əzələ qüvvəsini ölçmək üçün müxtəlif qüvvə ölçən cihazlarda istifadə edilir. Bu cihazların köməyilə ayrı-ayrı əzələ qruplarının gərginlik qüvvəsini, istinad nöqtəsinə olan təsirini, miqdarını, təkan, zərbə, sancma və s. qüvvəsini müəyyənləĢdirmək olar. Bu cihazları 2 növə bölmək olar: birincilər adətən qüvvənin maksimal əhəmiyyətini, ikincilər isə qüvvənin əyrilik Ģəklində dəyiĢdiyini qeyd edirlər (dinamoqraf)FĠZĠKĠ HƏRKƏTLƏRĠN BĠOMEXANĠKĠ TƏDQĠQAT METALLARI ( davam )4.4 HƏRƏKƏTLƏRĠN OBYEKTĠV QEYDƏ ALINMASIBu metod hərəkətlərin mexanikasını öyrənən zaman olduqda əlveriĢlidir. Hərəkətlərin qeydə alınması müxtəlif üsullarla ola bilər. Ən sadə üsullardan ayaq ləpirlərinin kağızda qeyd edilməsi kefaloqrafiya, pnevmoqrafiya və s. Ən dəqiq qiymətli qeydlər müxtəlif foto çəkiliĢin köməyilə aparılır.Ayaq izlərini almaq üçün qaçıĢ və ya yeriĢdən qabaq ayaq altına və çəkib, döĢəməyə salınmıĢ kağız zolağı üzərində qaçmağı təklif edir. Kağız üzərində qalmıĢ izlərdə hər addımın uzunluğunu, hərəkətin simmetriklərini, ayaqların arasındakı məsafəni ayağın içəri və bayır tağına təzyiqi və s. düzgün təyin etmək olar.
  59. 59. Kefaloqrafiya insanın müxtəlif Ģaquli vəziyyətlərdə baĢının tərpənmə hərəkətləri qeydə alınmasıdır. Kefaloqrafiya həmçinin ümumi ağırlıq mərkəzinin dəyiĢməsini, əzələ qruplarında baĢ verən gərginliyin reflektor dəyiĢikliyini və s. müəyyən edir.Pnevmoqrafiya havanın sıxlığının köməyilə qeydə alınmasıdır. Bu metod əsas etibarilə tənəffüs hərəkətlərini öyrənən zaman istifadə olunur. Bunun üçün insanın gövdəsi ətrafına kəmər Ģəkilində 3 hava kamerası bərkidilir: döĢ xətti səviyyəsində - aĢağı döĢ tənəffüsünün qeydi üçün, göbək səviyyəsində-qarın tənəffüsünün qeydi üçün. Bu hava kameraları rezin borular vasitəsilə kameraya təbillərlə birləĢdirilir və beləliklə, tənəffüs hərərkətləri (vaxtın qeydə alınması Ģərtilə) kimoqrafda yazılır.Sadə foto çəkiliĢi bir anlıq Ģəkil ki, insanın vəziyyəti və duruĢu haqqında təsəvvür verir. Ancaq hərəkəti öyrənən zaman bir foto Ģəkili kifayət etmir. Mürəkkəb hərəkətləri qeyd etmək üçün kino və ya tsiklo çəkiliĢi lazımıdır. Tsiklo çəkiliĢ adi fotoaparatla hərəkətsiz foto plastika üzərində olur.Kino çəkiliĢi bir anlıq bir-birinin ardınca çəkilən ayrı-ayrı hərəkət anlarının bir neçə dəfə kinolentə kadrlar Ģəkilində çəkilməsidir. Adətən bir saniyədə 24 kadr çəkilir. Cəld hərəkətlərin öyrənilməsi üçün saniyədə 120-240 kadr çəkilir. Kino çəkiliĢinin köməyilə fiziki məĢğələlərin icra olunması obyekti və dəqiq sürətdə qeyd etmək olar.
  60. 60. Ölçünün (promerin) hazırlanması. Bir Ģəkildə hərəkətin saniyə ərzində Ģəkilinə ölçü deyilir. Bu Ģəkil bədənin və onun hissələrinin ölçülməsi üçün, bədənn müxtəlif nöqtələrini, koordinatlarını və hərəkət trayektoriyasını müəyyənləĢdirmək üçün bir sənət sayılır. Ölçü kinolent ilə hazırlanır.Xronoqramın hazırlanması. Xronoqramma hərəkət fazalarının vaxt üzrə diaqrammasıdır. Bunu hazırlamaq üçün hər bir hərəkət fazasında kadrları sayaraq, saniyədə fazaların davamlığını hesablayırlar. Məsələn, saniyədə 24 kadr çəkiliĢində əgər hərəkətin fazası 12 kadrda çəkilibsə, onda bu fazanın davam etməsi 12/24 və ya 0.5 san olacaqdır. AlınmıĢ rəqəmi cədvəldə yazıb, millimetr kağızı üzərində qrafikini çəkirlər.Kinoqramın hazırlanması. Hərəkətin vaxtını hesaba almaq Ģərtilə neqativ kino lentində hərəkətin icra edilən bir sıra Ģəkillərinin çəkilməsinə kinoqramma deyilir. Belə ölçüləri aparanda kadrların nömrələrinə riayət etmək lazımdır.Tsikloqrafik çəkiliş. Bədənin hərəkətini vaxt ərzində müəyyən edilməsi tsikloqrafiya ilə mümkündür. Analitik üsulla tsikloqrammanı hesablamaq üçün ĢüĢə üzərində çəkilmiĢ millimetr torundan istifadə olunur. Hansı hərəkətin çəkiləcəyindən asılı olaraq, ayrı-ayrı hissələrin tsikloqramını əldə etmək olar. Məsələn: qolun və qıçın tsikloqrammasını əldə etmək olar.
  61. 61. 4.5 KĠNO ÇƏKĠLĠġĠ VƏ TSĠKLOQRAFĠYA ÜZRƏ HƏRƏKƏTĠN MEXANĠKĠ XARAKTERĠNĠN HESABLANMASI.Promerlərin və tsikloqrammaların hazırlanıb ölçülməsi əyani olub, iki üsulla aparılır: analitik və qrafik.Analitik üsul nöqtələrin koordinatlarının çıxarılması əsasında aparılır. Qrafik üsul isə nöqtənin keçdiyi yolun biləvasitə olaraq ölçülməsi əsasında aparılır. Analitik üsulun köməyilə hərəkətlər Ģaquli və üfüqi tərtib edilir. Nöqtələrin koordinatlarına görə üfüqi və Ģaquli sürətləndirmə və s. müəyyən edilir. Bu üsulun hesablanmasında ölçülər millimetr kağızı üzərində aparılır.Düz xəttə məxsus sürət və sürətləndirmənin hesablanması. Nöqtənin sürəti V, yolu S-dir, bu da vahid vaxt ərzində keçirilir.. V=S/T sm/san. Promer üzrə ikinci nöqtənin orta sürətinin təyin etmək üçün, 1-ci və 3-cü nöqtələr arasındakı məsafəni ölçürlər. 3-cü nöqtənin orta sürətini ölçmək üçün, 2-ci və 4-cü nöqtələr arasındakı məsafəni ölçürlər.Bucaq sürəti və sürətlanədirmənin hesablanması dövrə vuran hərəkətlər bucaq sürəti və bucaq sürətləndirmələri üçün xarakterizə olunurlar ki, bu da tsikloqram və ya promerlər üzrə müəyyən edilə bilər. Bucaq sürətləndirməsi vahid vaxt ərzində bucaq sürətləri arasındakı fərqdir. Bucaq sürəti vahid vaxt ərzində olan dönmə bucağıdır ki, bu saniyədə dərəcələrlə, radiyasiyalarla ifadə olunur.
  62. 62. Sürət və sürətləndirmə cədvəlinin qurulması - sürət əyriliyini qurmaq üçün koordinatların düzbucaqlı sistemi çəkilir. Üfüqi ox üzrə kadrların nömrələri olan vaxt göstəriciləri Ģaquli ox üzrə sərbəst miqyasda olan sürətin ölçüsü üfüqi oxun aĢağısından, müsbət ölçülər isə üfüqi oxun yuxarısından qoyulur.Vektor sistemləri- nöqtənin orta sürətini vektorlarla ölçü üzərində qurmaq olar. Müəyyən edilmiĢ sərbəst miqyasda vektorun ölçüsü hesablanmıĢ sürətin ölçüsünə müvafiq vektorun istiqaməti isə hərəkətin toxunan trayektoriyası istiqamətinə müvafiq olur.Ağırlıq mərkəzinin təyin edilməsi - həm biləvasitə cihazların köməyilə, həm də hesablamalar vasitəsilə aparılır. Borelli, Veber qardaĢları, Meyer, Ġvanitski öz tədqiqatları ilə bədənin müxtəlif vəziyyətlərində bədənin ümumi ağırlıq mərkəzini təyin etmiĢlər. Əsas duruĢ vəziyyətində BUAM 2-ci oma fəqərəsinin səviyyəsində yerləĢir. Qadınlarda kiĢilərə nisbətən bu səviyyədən bir qədər aĢağı olur.Ġnsan hərəkətdə olarsa, ağırlıq mərkəzi yerini dəyiĢir. Belə hallarda yəni hərəkət zamanı BUAM-ın təyini hesablama ilə aparılır.Bədən çəkisinin təyini - Yeməkdən qabaq tibb tərəzisində təyin edilir. Bədən hissələrinin çəkisini isə keçən əsirin axırında O.FĠĢe dondurulmuĢ meyitlər üzərində oynaqlardan hissələri ayırmaqla onların çəkisini təyin etmiĢdir. Bu çəkiləri bildikdən sonra BUAM-ı təyin etmək mümkündür. BUAM 2 üsulla- analitik və qrafiki üsulla təyin edilir. Analitik üsul hesablama yolu ilə aparılır. Qrafik üsulu isə paralel qüvvələrin cəmlənməsi əsasında olur.
  63. 63. TƏSĠREDĠCĠ ƏZƏLƏ QÜVVƏSĠNĠN MĠQDARININ TƏYĠNĠƏzələ gücünü təyin etmək üçün hərəkətə müqavimət göstərən bütün qüvvələri bilmək lazımdır. Adətən müqavimət iki qüvvə ilə ətalət və ağırlıq qüvvəsi ilə Ģərtlənir. Bunu belə yazmaq olar: M=M+M , yəni bədənin hər hansı bir hissəsinə təsir edən əzələ qüvvəsi momenti, həmin hissəyə təsir edən ətalət qüvvəsi və ağırlıq qüvvəsi momentlərinin cəbri cəminə bərabərdir.Qüvvə təsiri momneti onun qoluna olan qüvvə ölçüsünün hasilinə bərabərdir. Ətalət qüvvəsi və ağırlıq qüvvəsinin qolu promer üzrə müəyyən edilə bilər. Bu zaman nəzərə almaq lazımdır ki, bu nöqtələrin tətbiq nöqtəsi bədən hissəsinin ağırlıq nöqtəsidir. Promer üzrə bədən hissəsinin fırlanma oxunu da müəyyən etmək olar.Əzələ gücü ətalət qüvvəsini dəf etməlidir. Həm də ağırlıq qüvvəsini bərabərləĢdirməlidir.Hərəkət aparatı iĢinin xarakteri fiziki hərəkətlərin texnikasına aid bir sıra məsələləri həll etmək üçün icra edilən iĢin ölçüsünü qiymətləndirmək lazımdır. Təcrübə Ģəraitində görülən iĢin ölçüsünü cihazların köməyilə (erqometrlərlə) müəyyən edilir.
  64. 64. Əzələ iĢini öyrənilməsi üçün elektromiqrafiq üsulun tətbiq edilməsi. Bu və ya digər hərəkətin icrasında hansı əzələlərin iĢtirak etməsini, vaxtın ölçüsünü və əzələlərin hansı qüvvə ilə iĢlənməsi məsələlərin aydınlaĢdırmaq üçün elektromioqrafiq üsuldan istifadə edilir. Hər bir dəfə əzələdə oyanma təsiri altında gərginlik baĢ verən zaman onda elektrik potensialı yaranır. Bu hərəkət potensialı osiloqrafda yazı həmçinin burada vaxt da qeyd edilir. Bu yazılara əsasən təyin etmək olur ki, hansı əzələlər hansı hərəkəti icra edirlər, hansı ardıcıllıqla iĢləyirlər, onların oyanması nə qədər müddətdə davam edir və hansı nisbi qüvvə ilə gərginləĢirlər. Hərəkətin təhlili üçün hərəkətin eyni vaxtda elektromioqrafiyası kino çəkiliĢinin xüsusi böyük əhəmiyyəti vardır. Bu və ya digrə hərəkət fazasında iĢləyən əzələni bilmək üçün elektromioqrammanı və kinokadrları ərzində birləĢdirmək lazımdır.
  65. 65. Fiziki hərəkətlərin biomexaniki tədqiqat metodları 4.7 Biomexaniki məlumatların təhlilini ardıcıllığıHərəkətin tədiqqatı haqqında müxtəlif üsulların köməyi ilə əldə edilən bütün materiallar cədvəl Ģəklində sahə və vaxt birləĢdirilir.Hərəkətin fazalarının,sürət və sürətləndirilmə,təsiredici qüvvələrinin miqdarı ve elektronioqramma vaxtin oxu vasitəsilə qrafiki olaraq birləĢdirilir. Məsələn,velosiped sürənin ayağının hərəkətin.Hərəkətin təhlilinin əsas məqsədi ondan ibarətdir ki, insan tərəfindən həmin hərəkətin icra edəndə onun kinematik və dinamik quruluĢunu aydınlaĢdırmaq,mexaniki və fizioloji iĢini müəyyən etməkdir.Hər bir fiziki hərəkət qarĢısınnda müəyyən məqsəd qoyulur.Fiziki hərəkətin təhlili bu məqsədin necə həll olunacğını göstərməlidir.Hərəkəti təhlil edərkən hər Ģeydən əvvəl onu hissələrə,yəni dövrlərə və fazalara bölmək lazimdir.Sonra hər fazanı,onun davamiyyətini,təkrar olunma zamanı onun dəyiĢikliklərini təhlil etmək lazımdır.Xarici və daxili qüvvələr arasIndakı qarĢılıqlı təsiri aydınlaĢdırmaq,daxili qüvvələrin fəallığını təyin etmək, onların fəalliyyətini hərəkət üzvlərin vəzifələrinə əlaqələndirmək vacibdir.Hərəkət zamanı meydana çixan səhvləri göstərmək (əgər varsa) və onları aradan çıxarmaq üçün yollar axtarıb tapmaq.
  66. 66. Ġnsan bədəninin ümumi ağırlıq mərkəziBənin ayrı-ayrı hissələrin çəkisi bütöv bədən çəkisindən aslıdır.Bədənin bütünhssələrin öz çəkisi vardır.Təcrübü yoll O.FiĢer və N.A .BernĢteyn bədən hissələrin çəkisini və onların ağırlıq mərkəzlərini təyin etmiĢlər. Bədənin bütün hissələrinin ağırlığına bərabər təsir edn qüvvələrin qoyuldugu nöqtə bədənin ümumi ağırlıq mərkəzi sayılır. Deməli,biomexanikada həm bütün bədən hissələrinin ağırlıq mərkəzi ve həm də bədənin ümumi ağırlıq mərkəzi ayırd edilir.Cismin istinad səthi nə qədər böyük olarsa və ağırlıq mərkəzi aĢağı yerləĢərsə,bir o qədər müvazinət möhkəm olar.Ġstinad səthi kiçik və ağırlıq mərkəzi nisbətən yuxarıda olduğuna görə insan möhkəm müvazinət saxlaya biməz.Rahat ayaqüstə durarkən UAM texminən II oma fəqərəsi bərabərlərində yerləĢir.UzamıĢ vəziyyətdə UAM baĢ tərəfə 1% qədər yerinə dəyiĢir.Qadınalarda kiĢilərə nisbətən 1-2% aĢağıda yerləĢir.Məktəb yaĢlı uĢaqlarda böyüklərə nisbətən yuxarıdı.
  67. 67. Bədənin vəziyyəti dəyiĢdikdə UAM da oz yerini dəyiĢir. Önə və arxaya bükülmə vəziyyətində UAM bədəndən kənarda da ola bilər. Braunes və FiĢer bədənin ayrı-ayrı hissələrinin ağırlıq mərkəzini təyin edərək gostərmiĢlər ki,baĢın UAM-ağırlıq mərkəzi turk Ģəhərindən 7mm arxada yerləĢir.Gövdənin ağırlıq mərkəzi I bel fəqərəsinin önündə yerləĢir.Ətrafların AM ayrı-ayrı hissələrin pronsimal və distal uclarindan 4:5 nisbətilə ayrılan nöqtəsində yerləĢir.Bədənin UAM təyin etmek üçün təcrübi və ya hesablama üsullarından istifadə edilir,lakin hesablama üsulundan daha geniĢ istifadə olunur.Hər hansı bir vəziyyətdə UAM koordinatların hesablama yolu ilə təyin etmək üçün aĢağıdakılari bilmək lazımdi :1.Bədənin ayrı-ayrı hissələrin vəziyyəti2.Bədən hissələrinin ayrılıqda çəkisi3.Bədən hissələrinin AM-nin vəziyyətiBədənin UAM hesablama yolu ilə təyin etmək üçün Varion teoremindən istifadə edilir.Bu teorem belədi. “Ona nisbətən qüvvə onların cəmi həmin ona nisbətən bərabər bərabər təsirdici qüvvə anına bərabərdir.”
  68. 68. Ġnsan hər bir zaman cazibə qüvvəsinin təsiri altındadır.Ağırlıq qüvvəsi bədənin çəkisinə bərabərdir.Ağırlıq qüvvəsinin istiqaməti vertikal olaraq aĢağı uzanır.Üzü aĢağı hərəkətdə ağırlıq qüvvəsi hərəkətedici qüvvədir.Üzü yuxarı hərəkətdə isə ağırlıq qüvvəsi yavaĢıdan qüvvədir.Horizantal istiqamətdə neytral qüvvədir.Ağırlıq qüvvəsi hərəkət fəaliyyətində mühüm rol oynayır,bədənin vəziyyətlərini və hərəkətlərinin koordinasiyasını təmim edir.Mexanikada qüvvə dinamometr ilə ölçülür.Qüvvənin vahidi fizikada 1 dinadir,praktikada isə kiloqramdir.1 kq = 980 000 dinaAgırlıq qüvvəsi iĢi bədən çəkisinin hərəkətlərinin çıxıĢ və son vəziyyətlərinin hündürlüyünün fərqinə vurma hasilinə bərabərdir.A=Phs-c.Burada A-ağırlıq qüvvəsi,P-bədən çəkiĢi,h- hündürlükdür.
  69. 69. 5.1 Mürəkkəb hərəkətlərin kinematikası. Mürəkkəb hərəəktlər o hərəkətlərə deyilir ki,eyni zamanda həm irəli,həm də dövri hərəkətlə mümkün olsun.Bu hərəkətlər biokinematik zəncirdə birləĢmiĢ bədən hissələrini bir neçə hərəkətindən əmələ gəlir.Məsələn,topu atan əlin hərəkəti,qıçın və gövdənibn həmçinin əl oynaqlarında hərəkətlərin nəticəsində əldə edilir. Azadlıq dərəcəsi çox olan biokinematik zəncirdə kinematika çox mürəkkəbdir.Açıq zəncirlərin birləĢmələrində hər bir hərəkət daha uzaq hissələrin yoluna,sürətinə və sürətləndirməyə təsir edir.Sürətin istiqamətindən asılı olaraq bədən hissələrinin hərəkəti dövri-qayıdıcı,irəli- qayıdıcı və dairəvi ola bilər.BirləĢmələrin quruluĢu oynaqlarda ox ətrafında bir tərəfə qeyri-məhdud dönmələr etməyə imkan verir.Ona görə bütün hərəkətlər qayıdıcı xarakter daĢıyır.Dövri- qayıdıcı hərəkəylər bükülmə-açılma və ya supinasiya-pronasiya hərəkətlərini xatırladır.Biokinematik zəncirdə müxtəlif oynaqlarda dövrü hərəkətlərin müəyyən saziĢliyi bədənin son hissələrinin irəli hərəkətinə imkan verir(bazu və dirsək oynaqlarında dövri hərəkətlərdə boksçunun əli və ya ayaqla təkanda qaçan adamın govdəsi). Nəhayət Ģarabənzər oynaqlarda mürəkkəb dairəvi hərəkətlər mümkündür.Bu zaman 2 hərəkət saziĢə girir: Həm boylama ox və həm də oxun ətrafında bədən hissəsi.yalniz bu cür konusabənzər hərəkətlər qayıdıcı hərəkətlər olmadan da yerinə yetirilə bilər.
  70. 70. 5.3 Xarici və daxili qüvvələrHərəkət aparatının kinematik zəncirlərinin hərəkəti insan bədəninə nisbətən daxili ve xarici qüvvələrin əlaqəsi nəticəsində əldə edilir. Xarici qüvvə bədənə xaricdən təsir edən qüvvədir.Xarici qüvvə müxtəlif cisimlər arasındakı qarĢılıqlı təsiri təyin edin. Fiziki hərəkətləri icra edən zaman insan bədəninə təsir edən xarici qüvvələr aĢağıdakılardı:1.Ağırlıq qüvvəsi və ya cazibə qüvvəsi-insanın çəkisi ilə təyin olunur. 2.Dayaq reaksiyası-bərk dayaq meydançasının qarĢılıqlı təsiri.3.Ġnsan onu əhatə edən maddi qarĢılıqlı təsirdə meydana çıxan baĢqa qüvvələr- alətin çəkisi,baĢqa insanın əzələ qüvvəsi,cisimlərin əlalət qüvvələri.Daxili qüvvə-bədənin daxilində yerləĢən qüvvədir və ya bədənin ayrı-ayrı nöqtələri və hissələri arasındakı bir-birinə qarĢılıqlı təsir edən qüvvədir.Ġnsanın daxili qüvvələrinə əzələ qüvvəsi,reaksiya qüvvələri (dayaq reaksiyası və bədən hssələrinin ətalət qüvvələri), əzələ və bağların dartma qüvvəsi və s. aiddir.
  71. 71. Göstərdik ki,əzələ qüvvəsi daxili qüvvədir,yaıniz bu qüvvə ilə mexanikanın I qanunu göstərir ki,hərəkət-yerləĢdirmə ilə əldə edilməz.Hərəkət üçün mütləq xarici qüvvələrin təsiri lazımdır,yəni insanın baĢqa cisimlərlə əlaqəsi olmalıdıFiziki hərəkətləri icra edən zaman insan bədəninə təsir edən xarici qüvvələr aĢağıdakılardır:1) Ağırlıq qüvvəsi və ya cazibə qüvvəsi - insanın çəkisi ilə təyin olunur.2) Dayaq reaksiyası - bərk dayaq meydançasının qarĢılıqlı təsiri.3) Ġnsanın, onu əhatə edən maddi mühitlə qarĢılıqlı təsirdə meydana çıxan baĢqa qüvvələr- alətin çəkisi, baĢqa insanın əzələ qüvvəsi, cisimlərin ətalət qüvvələri. Daxili qüvvə - Bədənin daxilində yerləĢən qüvvədir və ya bədənin ayrı-ayrı nöqtələri və hissələri arasındakı bir-birinə qarĢılıqlı təsir edən qüvvədir. Ġnsanın daxili qüvvələrinə əzələ qüvvəsi, reaksiya qüvvələri (dayaq reaksiyası və bədən hissələrinin ətalət qüvvələri), əzələ və bağların dartma qüvvəsi və s. aiddir.
  72. 72. Göstərdik ki, əzələ qüvvəsi daxili qüvvədir, yalnız bu qüvvə ilə mexanikanın 1-ci qanunu göstərir ki, hərəkət- yerləĢdirmə ilə əldə edilməz. Hərəkət üçün mütləq xarici qüvvələrin təsiri lazımdır, yəni insanın baĢqa cisimlərlə əlaqəsi olmalıdır. Əks halda o, nə yeriyə, nə qaça bilər, nə də fəzada yerini dəyiĢə bilər.Qeyd etmək lazımdır ki, xarici və daxili qüvvə anlayıĢları nisbidir. Hər bir qüvvə eyni zamanda həm daxilidir, həm də xaricidir. Məsələn, ağırlıq qüvvəsi, dayaq reaksiyası hava və maye mühitin müqaviməti insan üçün xarici qüvvələrdir, ancaq yer kürəsi üçün daxili qüvvədir. Onlar insanın vəziyyətini və hərəkətini dəyiĢdirir, lakin yer kürəsinin öz oxu ətrafında hərlənməyə və günəĢ ətrafında hərəkətinə təsir edə bilirlər.GərginləĢmiĢ əzələnin dartma qüvvəsi bağlandığı sümüklər üçün xarici qüvvədir. Ancaq insan üçün daxili qüvvə sayılır, çünki bu qüvvə insan orqanizminin hissələri arasında təsir edir.Hərəkət aparatının daxili qüvvələri fəal və qeyri fəal ola bilər. əzələnin oyanması nəticəsində əmələ gələn əzələnin dartma qüvvəsi fəal qüvvə sayılır. Əzələ və birləĢdirilmiĢ toxumaların elastiklik və sürtünmə qüvvələri əzələlərdə, sümüklərdə, bağlarda, oynaqlarda və s. qeyri-fəal qüvvə sayılır. Qeyri-fəal qüvvələrin hərəkət aparatının vəzifəsində böyük əhəmiyyəti var.Onlar xarici qüvvələrə əks təsir göstərərək, əzələnin fəal qüvvələr altında oynaqlarda istiqamətli hərəkətin mümkün olmasını təmin edirlər.
  73. 73. 5.4 Hərəkət əməliyyatlarının bioenerjisiĠnsan hərəkətləri zamanı ona qüvvə təsir edərək iĢ görür və bədən hissələrinin sürətini və vəziyyətini dəyiĢdirir ki, buda enerjinin dəyiĢilməsinə səbəb olur. Qüvvənin iĢi – bu qüvvə təsiri altında cismin yerdəyiĢməsini göstərən ölçüdür. Əgər qüvvə hərəkətin istiqamətinə uyğundursa, o zaman hərəkət edən cismin enerjisini artırır. Əksinə, qüvvə hərəkətin istiqamətinə əksdirsə, onda hərəkət edən cismin enerjisi azalır.Enerji biomexaniki sistemin iĢ qabiliyyəti üçün bir ehtiyyat mənbəyidir. Onun bir neçə növü vardır:Kimyəvi enerji – mərkəzi sinir sistemindən gələn impuls əzələdə oyanma prosesi yaratdıqda, burada olan kimyəvi maddələr parçalanır və kimyəvi enerji əmələ gəlir.Kimyəvi enerji gərginləĢən əzələnin potensial mexaniki enerjisinə çevrilir və yayılmıĢ istilik enerjisi əmələ gəlir ki, bunun da nəticəsində hərəkət əldə edilir.
  74. 74. Hərəkətlərdə istifadə olan enerjinin digər növləri:Mexaniki enerji yerdəyiĢmədə və qarĢılıqlı təsirdə meydana çıxır.Cismin kinetik enerjisini onun mexaniki hərəkətinin enerjisi olub, iĢ görmək imkanını müəyyən edir.Cismin potensial enerjisi onun vəziyyətinin enerjisi olub, cisimlərin və ya onların hissələrinin nisbi olaraq qarĢılıqlı yerləĢməsi və qarĢılıqlı təsirinin xarakterindən asılıdır.Beləliklə, insanın hərəkətlərində hərəkətin bir növü baĢqa növə keçdikdə materiyanın hərəkətinin ölçüsü olan enerji də bir növdən baĢqa növə keçir.Enerjinin bütün dəyiĢmələrində onun çox hissəsi istilik enerjisinə çevrilir və yayılır. Lakin mexaniki enerji istilik enerjisinə çevrilərək mexaniki iĢ prosesində itir, mexaniki enerjinin təxminən ¼ mexaniki iĢə sərf olunur. 5.5 Hərəkətetdirici keyfiyyətlərin biomexanikasıHər bir insan müəyyən hərəkətedici imkanlara malikdir. Məsələn, yük qaldırma, müəyyən vaxt ərzində neçə metr qaçmaq və s. Ġnsanın bütün hərəkət etmək imkanlarına birlikdə motorika deyilir. Ġnsanın hərkət etmək imkanları təbii ki, müxtəlifdir. Hətta bir hərəkətdə, məsələn, qaçıĢda, üzgüçülükdə müxtələf hərəkət tapĢırıqları bir-birindən keyfiyyətcə fərqlənə bilərlər (qaçıĢ 200m və 400m və s.).
  75. 75. Əzələ qüvvəsi, sürət-cəldlik, davamlılıq kimi hərəkətetdirici keyfiyyətlərin ölçüsü qüvvə, sürət və hərəkətin davametmə müddətidir.Qüvvə, sürət və vaxt bir-birilə müəyyən münasibətdə olurlar. Bu münasibət müxtəlif hərəkət tapĢırıqlarında müxtəlifdir.5.6 Qüvvə keyfiyyətinin biomexaniki xarakteristikasıBiomexanikada insanın təsir qüvvəsi, onun bədəninin iĢçi nöqtələri ilə baĢqa xarici cisimlərə mexaniki təsirinin ölçüsüdür. Məsələn, dayağa təsir qüvvəsi, ayaq dinamometrinin dəstəsi vasitəsilə dartma qüvvəsi və s. Ġnsnın təsir qüvvəsinin də baĢqa qüvvələr kimi istiqaməti, miqdarı və tətbiq nöqtəsi müəyyən edilir.Qüvvə keyfiyyətləri bu və digər insanın maksimum miqdarda göstərdiyi təsir qüvvəsi ilə xarakterizə olunur.”Qüvvə keyfiyyəti” anlayıĢı əvəzinə “əzələ qüvvəsi”, “qüvvə imkanları”,“qüvvə bacarıqı” kimi terminlər istifadə olunur.
  76. 76. 5.Ġnsan bədəninin ümumi ağırlıq mərkəzi(davam)5.6 Qüvvə keyfiyyətinin biomexaniki xarakteristikasıĠnsanın təsir qüvvəsi bilavasitə əzələnin dartma qüvvəsindən asılıdır, yəni o qüvvədən, hansı ilə ki, ayrı-ayrı əzəzlələr sümük lingi, qolları dartırlar. Lakin bu və ya digər əzələnin gərilməsinə təsir qüvvəsi arasında bir mənada uyğunluq yoxdur. Bu onunla izah olunur ki, əvvəla hər hansı bir hərərkət böyük əzələlərin birgə fəallıqının nəticəsidir. Ġkincisi, oynaq bucağının dəyiĢilməsilə əzələnin dartma qüvvəsinin Ģəraiti də xüsusən, əzələ dartmasının çiyin qüvvəsi dəyiĢilir. Ona görə də əzələ biodinamikasının qanunauyğunluqları insanın hərəkətlərində daha mürəkkəb surətdə özünü göstərir. Bundan baĢqa, təsir qüvvəsinin meydana çıxmasına fizioloji və psixoloji faktorlar həlledici təsir göstərirlər.Insanın təsir qüvvəsi hərəkət edən bədən hissələrinin sürətindən və hərəkətin istiqamətindən asılıdır.
  77. 77. “Təsir qüvvəsi”- hərəkətin istiqaməti asılılıqına aid misallar: Yüksək hündürlükdən yerə enmədə göstərilən təsir qüvvəsi, idmançının təkanda göstərdiyi qüvvədən çoxdur. Çox hallarda təsir qüvvəsinin maksimum miqdarı elə hərəkətin tabe olan fazalarında özünü göstərir. Təsir qüvvəsi tabe olan rejimdə sürətdən asılıdır. Fəal əzələnin gərginliyi nə qədər tez baĢ verirsə, o qədər də çox onlar qüvvə tətbiq etmiĢ olurlar.Ġnsanın təsir qüvvəsi onun bədən vəziyyətindən asılıdır. Bu asılılıqı aĢaqıdakı əsas səbəblər müəyyən edir.1. Oynaqın vəziyyətinin dəyiĢilməsi ilə əzələ uzunluqu dəyiĢilir. Əzələnin göstərdiyi qüvvə isə onun uznluqundan asılıdır.Əzələnin ən çox qısalması vaxtı əzələ gərginliyinin miqdarının ən az olmasına səbəb olur.2. Fırlanma oxuna nisbətən əzələ dartmasında çiyin qüvvəsinin dəyiĢilməsi onu göstərir ki, hər hansı bir oynaqlı hərkətlərdə oynaq bucağı ilə maksimum təsir qüvvəsi arasında müəyyən asılılıq vardır. Nə vaxt ki, hərəkətdə çoxoynaqlı əzələlər iĢtirk edir (idmanda çox hallarda belə olur) vəziyyət mürəkkəbləĢir, beləki bu əzələlərin uzunluqu qonĢu oynaqların vəziyyətindən asılı olur.Məsələn, diz oynaqının bükülməsində maksimum təsirqüvvəsi yalnız bu oynaqdakı bucaqdan yox, həm də bud-çanaq oynağındakı bucaqından asılıdır.
  78. 78. MəĢqçilər yaxĢı bilməlidirlər ki, yarıĢlarda idmançının təsir qüvvəsi onun bədəninin müxtəlif vəziyyətlərində necə dəyiĢilir.Bunu bilmədən texnikanın ən yaxĢı variantını tapmaq olmaz.Bu və ya digər məĢğələlərin yerinə yetirilməsində hnsı əzələ və onun nə dərəcədə iĢtirak etdiyini tətin etmək üçün elektromioqraflar vasitəsilə onun elektrik fəallıqı qeyd olunur.Hal-hazırda bir çox idman növlərində həm yarıĢ, həm də xüsusi məĢğələlərin yerinə yetirilməsində əzlə fəallağının “elektromioqrafik kartası” tərtib edilmiĢdir.5.7 Sürət keyfiyyətinin biomexaniki xarakteristikasıĠnsan üçün sürət keyfiyyəti hazırki Ģərait üçün ayrılmıĢ vaxtda hərəkət əməliyyatlarını etmək bacarığı ilə xarakterizə olunur. Bu zaman güman edilir ki, tazpĢırığın yerinə yetirilməsi uzun müddət davam etmir və yorğunluq baĢ vermir.Sürət keyfiyyətinin meydana çıxmasının 3 əsas növü qeyd edilir: Tək hərəkətin sürəti (kiçik xarici müqavimətlərdə) Hərəkətlərin sıxlığı Reaksiyanın latent vaxtı

×