Bronnen van de Scandinavische taalgeschiedenis <ul><li>Scandinavische Talen en Culturen / Muriel Norde </li></ul>
Indeling <ul><li>De Scandinavische taalfamilie en haar plaats binnen de Indo-Europese taalfamilie </li></ul><ul><li>De oud...
Indo-Europees – Germaans - Scandinavisch
WELKE TALEN HOREN BIJ ELKAAR? lyhyt isä kukka aurinko court p ère fleur soleil kort fader blomst sol kurz Vater Blume Sonn...
Welke talen horen bij elkaar? Indo-Europese talen niet IE lyhyt isä kukka aurinko court p ère fleur soleil kort fader blom...
 
DE INDO-EUROPESE TAALFAMILIE
Indo-Europese talen
Indo-Europees in de wereld <ul><li>oranje: meerderheid spreekt Indo-Europese taal </li></ul><ul><li>geel: Indo-Europese ta...
Vergelijkende Indo-Europese taalwetenschap <ul><li>18 e  eeuw: “ontdekking” Sanskriet </li></ul><ul><ul><li>bleek verwant ...
Voorbeeld 1: ‘zijn’ (presens enkelvoud en meervoud) sunt santi 3PL estis stha 2PL sumus smas 1PL est asti 3SG es asi 2SG s...
Voorbeeld 2: ‘voet’ (enkelvoud) padí locativus pedis padás genitivus pede padás ablativus pedi padé dativus padā instrumen...
De Germaanse talen
De Germaanse taalfamilie <ul><li>Ca. 0: 3 dialecten (West, Noord en Oost) </li></ul>
GERMAANSE TAALGESCHIEDENIS IN VOGELVLUCHT <ul><li>ca.300: Oostgermaans scheidt zich af; west-noordgermaans dialektkontinuu...
De wet van Grimm: overzicht <ul><li>Wet van Grimm </li></ul><ul><li>(vereenvoudigd) </li></ul><ul><li>I: stemloze plofklan...
De wet van Grimm: voorbeelden g h  > g d h >ð b h > ƀ g>k d>t b>p k>x t>þ p>f stij g en stí g a stei g an sti gh n ō ́ ti ...
Noordgermaans: historisch <ul><li>Groen: Hoog- / Middel- / Nederduits </li></ul><ul><li>Oranje: Anglo-Fries </li></ul><ul>...
Noordgermaans: huidige situatie <ul><li>Groen: Eilandscandinavisch (IJslands en Faeroers) </li></ul><ul><li>Blauw: Vastela...
5 PERIODES IN SCAND. TAALGESCHIEDENIS <ul><li>200-700: Oerscandinavisch </li></ul><ul><li>700-1100: Vikingtijd; 2 dialecte...
Oernoords <ul><li>Fragment  Atlakviða </li></ul>
De oudste bronnen
Oernoords: ca. 200 - 700 <ul><li>Bronnen </li></ul><ul><li>runeninscripties </li></ul><ul><li>namen in buitenlandse manusc...
Runen <ul><li>Sinds begin jaartelling door Germanen gebruikt </li></ul><ul><li>Betekenis woord: ‘geheim’ </li></ul><ul><li...
Het oude futhark <ul><li>24 tekens, 3  ættir  (‘geslachten’ of ‘achttallen’) </li></ul><ul><li>Freys ætt, Tyrs ætt, Hagals...
Inscripties ouder futhark <ul><li>ca. 350 stuks </li></ul>
Beroemde inscriptie: Gallehus (ca. 400) <ul><li>ek hlewagastiR holtijaR horna tawidō   </li></ul><ul><li>ik Hlewagast Holt...
De hoorns van Gallehus
Oorsprong runenschrift: Grieks? <ul><li>Enkele overeenkomsten </li></ul><ul><li>Contacten met Grieken in 3 e  eeuw, rond Z...
Oorsprong runenschrift: Etruskisch? <ul><li>Enkele overeenkomsten </li></ul><ul><li>Net als runen konden Etruskische tekst...
Oorsprong runenschrift: Latijn? <ul><li>Enkele overeenkomsten met oudste Latijnse inscripties, bv. Duenos-inscriptie (Rome...
Andere runenrijen: Futhorc <ul><li>Meegenomen door Angelen en Saxen naar Groot Brittanië, in 5 e -6 e  eeuw </li></ul>
Andere runenrijen: jonger futhark <ul><li>ca. 8 e  eeuw: aantal runen gereduceerd tot 16 </li></ul><ul><li>1 rune kon nu m...
Codex runicus <ul><li>Grootste runenhandschrift </li></ul><ul><li>Ca. 1300 </li></ul><ul><li>Bevat o.a.  Skånelagen </li><...
Einde runen:  dalrunor <ul><li>voornamelijk op voorwerpen </li></ul><ul><li>meeste inscripties gevonden in  Älvdalen </li>...
Scandinavische namen in Latijnse bronnen <ul><li>Oudste bron: 325 vChr.: Pytheas van Massilia, o.a.  Scadinavia  (Scandina...
(Ultima) Thule? <ul><li>Naam in Griekse en Latijnse bronnen voor meest noordelijke eiland </li></ul><ul><li>Voor het eerst...
Scandinavië <ul><li>Voor het eerst genoemd in  Naturalis Historiæ  van Plinius de Oudere (23-79). </li></ul><ul><li>Waarsc...
Scandinavische woorden in Fins-Oegrische talen <ul><li>Voordeel: in Finoegrische talen is het einde van een woord over het...
Middeleeuwen (1100-1300) <ul><li>Kerstening van Scandinavië </li></ul><ul><li>Invoering Latijns schrift </li></ul><ul><li>...
Digitalisering
Dialecten in het huidige Scandinavië
Zweedse dialecten
Älvdalsmålet in Zweden: taal of dialect?
Standaard Zweeds - Älvdalska <ul><li>Ittað-jär er ien rakke  (Älvd.) </li></ul><ul><li>Det här är en hund  (Zw) </li></ul>...
Naamvallen in het Älvdalska vargarna vargar vargen varg [Standaard Zweeds] wargum(e) wargum wardjem wardje DAT wargą warga...
Basiswoordenschat <ul><li>Vergelijking met het standaard Zweeds op basis van de eerste honderd woorden op de  Swadesh-lijs...
Konservatieve eigenschappen <ul><li>Hoe donkerder, des te meer konservatieve trekken </li></ul><ul><li>behoud van / ð/ </l...
Vernieuwende eigenschappen <ul><li>nieuwe diftongen </li></ul><ul><li>verdwijnen van /h/ </li></ul><ul><li>verdwijnen van ...
Gebruik datief (“derde naamval”) in Scandinavië
Afsluiting <ul><li>Scandinavisten zijn relatief rijk bedeeld met bronnen </li></ul><ul><li>Bronnen vullen elkaar aan </li>...
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

100120 Bronnen Taalgeschiedenis 2010

1,358

Published on

Published in: Automotive
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
1,358
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
1
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide
  • boom met Levenshtein-afstanden Germaans?
  • Sanskriet kende ook een dualis voor alle drie de personen
  • Bron: SweDia 2000
  • Bron Dahl i Första konferensen om Älvdalsmålet
  • 100120 Bronnen Taalgeschiedenis 2010

    1. 1. Bronnen van de Scandinavische taalgeschiedenis <ul><li>Scandinavische Talen en Culturen / Muriel Norde </li></ul>
    2. 2. Indeling <ul><li>De Scandinavische taalfamilie en haar plaats binnen de Indo-Europese taalfamilie </li></ul><ul><li>De oudste bronnen: Oernoords en Vikingtijd </li></ul><ul><li>Hedendaagse dialecten </li></ul>
    3. 3. Indo-Europees – Germaans - Scandinavisch
    4. 4. WELKE TALEN HOREN BIJ ELKAAR? lyhyt isä kukka aurinko court p ère fleur soleil kort fader blomst sol kurz Vater Blume Sonne kort vader bloem zon Fins Frans Deens Duits Nederlands
    5. 5. Welke talen horen bij elkaar? Indo-Europese talen niet IE lyhyt isä kukka aurinko court p ère fleur soleil kort fader blomst sol kurz Vader Blume Sonne kort vader bloem zon Fins Frans Deens Duits Nederlands
    6. 7. DE INDO-EUROPESE TAALFAMILIE
    7. 8. Indo-Europese talen
    8. 9. Indo-Europees in de wereld <ul><li>oranje: meerderheid spreekt Indo-Europese taal </li></ul><ul><li>geel: Indo-Europese taal heeft officiële status </li></ul>
    9. 10. Vergelijkende Indo-Europese taalwetenschap <ul><li>18 e eeuw: “ontdekking” Sanskriet </li></ul><ul><ul><li>bleek verwant aan Grieks en Latijn </li></ul></ul><ul><ul><li>overlevering gaat terug tot vóór 1000 v.Chr. </li></ul></ul><ul><ul><li>doorzichtig van structuur </li></ul></ul><ul><li>Sir William Jones (opperrechter te Calcutta) hield in 1786 een rede voor The Asiatic Society </li></ul><ul><ul><li>wordt gezien als begin IE-taalwetenschap </li></ul></ul>
    10. 11. Voorbeeld 1: ‘zijn’ (presens enkelvoud en meervoud) sunt santi 3PL estis stha 2PL sumus smas 1PL est asti 3SG es asi 2SG sum asmi 1SG Latijn Sanskriet
    11. 12. Voorbeeld 2: ‘voet’ (enkelvoud) padí locativus pedis padás genitivus pede padás ablativus pedi padé dativus padā instrumentalis pedem pādam accusativus pēs pāt nominativus Latijn Sanskriet
    12. 13. De Germaanse talen
    13. 14. De Germaanse taalfamilie <ul><li>Ca. 0: 3 dialecten (West, Noord en Oost) </li></ul>
    14. 15. GERMAANSE TAALGESCHIEDENIS IN VOGELVLUCHT <ul><li>ca.300: Oostgermaans scheidt zich af; west-noordgermaans dialektkontinuum </li></ul><ul><li>ca. 350-550: Volksverhuizingen; Angelen en Saxen migreren naar Engeland </li></ul><ul><li>ca. 550: Scheiding tussen West- en Noordgermaans </li></ul>
    15. 16. De wet van Grimm: overzicht <ul><li>Wet van Grimm </li></ul><ul><li>(vereenvoudigd) </li></ul><ul><li>I: stemloze plofklanken / p , t , k / > stemloze wrijfklanken / f , þ , x (> h )/ </li></ul><ul><li>II: stemhebbende plofklanken / b , d , g / > stemloze plofklanken / p , t , k / </li></ul><ul><li>III: stemhebbende geaspireerde plofklanken / b h , d h , g h / > stemhebbende wrijfklanken / ƀ , ð , ǥ / (> / b , d , g /) </li></ul>
    16. 17. De wet van Grimm: voorbeelden g h > g d h >ð b h > ƀ g>k d>t b>p k>x t>þ p>f stij g en stí g a stei g an sti gh n ō ́ ti d aad d áð ga- d ēþs dh iti- (‘het plaatsen’) dragen ( b aren ) b era b aira f er ō bh ar āmi k nie k né k niu g ěnu j ānu t ien t íu t aihun d ecem d á śa wer p en ver p a waír p an ver b er (‘zweep, worp’) h onderd h undrað h und c entum (/ k /) ś atám d rie þ rír þ reis t r ēs t rayas v ader f aðir f adar p ater p it ā́ Nederlands Oudnoords Gothisch Latijn Sanskriet
    17. 18. Noordgermaans: historisch <ul><li>Groen: Hoog- / Middel- / Nederduits </li></ul><ul><li>Oranje: Anglo-Fries </li></ul><ul><li>Rode lijn: Noordscandinavisch </li></ul><ul><ul><li>Lichtblauw: Westscandinavisch </li></ul></ul><ul><ul><li>Donkerblauw: Oostscandinavisch </li></ul></ul><ul><ul><ul><li>(Het Oost-West onderscheid ontstond in de Vikingtijd) </li></ul></ul></ul>
    18. 19. Noordgermaans: huidige situatie <ul><li>Groen: Eilandscandinavisch (IJslands en Faeroers) </li></ul><ul><li>Blauw: Vastelandscandinavisch (Deens, Noors en Zweeds) </li></ul>
    19. 20. 5 PERIODES IN SCAND. TAALGESCHIEDENIS <ul><li>200-700: Oerscandinavisch </li></ul><ul><li>700-1100: Vikingtijd; 2 dialecten: Oudwestscandinavisch (Noorwegen en IJsland) en Oudoostscandinavisch (Denemarken en Zweden) </li></ul><ul><li>1100-1300: Late Middeleeuwen: Zuidscandinavisch (Denemarken) scheidt zich af </li></ul><ul><li>1300-1500: “gat” ( svartedauden ) </li></ul><ul><li>1500: - Moderne tijd; belangrijkste taalgrens is Vastelandscandinavisch (Deens, Noors, Zweeds) en Eilandscandinavisch (Ijslands en Faeroers) </li></ul>
    20. 21. Oernoords <ul><li>Fragment Atlakviða </li></ul>
    21. 22. De oudste bronnen
    22. 23. Oernoords: ca. 200 - 700 <ul><li>Bronnen </li></ul><ul><li>runeninscripties </li></ul><ul><li>namen in buitenlandse manuscripten </li></ul><ul><li>leenwoorden in niet-Scandinavische (niet-Germaanse) talen </li></ul>
    23. 24. Runen <ul><li>Sinds begin jaartelling door Germanen gebruikt </li></ul><ul><li>Betekenis woord: ‘geheim’ </li></ul><ul><li>Oorsprong onzeker </li></ul><ul><li>Inscripties op hout , been, metaal (wapens) en steen </li></ul><ul><li>Geen alfabet maar “futhark”, 24 tekens, o.a. overgeleverd op Kylversteen in Gotland (ca. 400) </li></ul>
    24. 25. Het oude futhark <ul><li>24 tekens, 3 ættir (‘geslachten’ of ‘achttallen’) </li></ul><ul><li>Freys ætt, Tyrs ætt, Hagals ætt (namen mogelijk later gegeven, worden pas in 17 e eeuws IJslands handschrift genoemd) </li></ul><ul><li>runen hadden namen > magische betekenis? </li></ul><ul><li>rune kon gebruikt worden om naam aan te duiden (begripsrune), bv. “T” voor de god Tyr. </li></ul>
    25. 26. Inscripties ouder futhark <ul><li>ca. 350 stuks </li></ul>
    26. 27. Beroemde inscriptie: Gallehus (ca. 400) <ul><li>ek hlewagastiR holtijaR horna tawidō </li></ul><ul><li>ik Hlewagast Holt-GEN hoorn maakte </li></ul><ul><li>‘ Ik, Hlewagast van Holt, maakte de hoorn’ </li></ul>
    27. 28. De hoorns van Gallehus
    28. 29. Oorsprong runenschrift: Grieks? <ul><li>Enkele overeenkomsten </li></ul><ul><li>Contacten met Grieken in 3 e eeuw, rond Zwarte Zee </li></ul><ul><li>Maar : runeninscripties zijn ouder dan dat (vanaf 2 e eeuw) </li></ul>
    29. 30. Oorsprong runenschrift: Etruskisch? <ul><li>Enkele overeenkomsten </li></ul><ul><li>Net als runen konden Etruskische teksten zowel van links naar rechts als van rechts naar links worden geschreven </li></ul><ul><li>Helm van Negau (2 e eeuw vChr): Etruskische inscriptie met Germaanse naam ( Harigast ) </li></ul>
    30. 31. Oorsprong runenschrift: Latijn? <ul><li>Enkele overeenkomsten met oudste Latijnse inscripties, bv. Duenos-inscriptie (Rome) uit 6 e eeuw voor Chr. </li></ul><ul><li>Wordt als meest waarschijnlijke oorsprong beschouwd </li></ul>
    31. 32. Andere runenrijen: Futhorc <ul><li>Meegenomen door Angelen en Saxen naar Groot Brittanië, in 5 e -6 e eeuw </li></ul>
    32. 33. Andere runenrijen: jonger futhark <ul><li>ca. 8 e eeuw: aantal runen gereduceerd tot 16 </li></ul><ul><li>1 rune kon nu meerdere klankwaarden hebben </li></ul><ul><li>twee hoofdvarianten: långkvistrunor en kortkvistrunor </li></ul><ul><li>Veel inscripties op steen (herdenkingsstenen) </li></ul><ul><li>Alleen in Zweden al > 3000. </li></ul>
    33. 34. Codex runicus <ul><li>Grootste runenhandschrift </li></ul><ul><li>Ca. 1300 </li></ul><ul><li>Bevat o.a. Skånelagen </li></ul>
    34. 35. Einde runen: dalrunor <ul><li>voornamelijk op voorwerpen </li></ul><ul><li>meeste inscripties gevonden in Älvdalen </li></ul><ul><li>tot einde 19 e eeuw in gebruik </li></ul>
    35. 36. Scandinavische namen in Latijnse bronnen <ul><li>Oudste bron: 325 vChr.: Pytheas van Massilia, o.a. Scadinavia (Scandinavië) / Scandia (Skåne) </li></ul><ul><li>Tacitus: Germania (98): suiones (Zweden (svear )) , fenni (Finnen) </li></ul>
    36. 37. (Ultima) Thule? <ul><li>Naam in Griekse en Latijnse bronnen voor meest noordelijke eiland </li></ul><ul><li>Voor het eerst genoemd door Griekse ontdekkingsreiziger Pytheas (ca. 330-320 vChr): “zes dagen zeilen vanaf Brittanië” </li></ul><ul><li>Links: Thule op de Carta Marina van Olaus Magnus (1537) </li></ul><ul><li>Benaming voor: IJsland, Orkney, Shetland, Groenland, Scandinavië? </li></ul><ul><li>Soms: Thule voor IJsland, Ultima Thule voor Groenland </li></ul>
    37. 38. Scandinavië <ul><li>Voor het eerst genoemd in Naturalis Historiæ van Plinius de Oudere (23-79). </li></ul><ul><li>Waarschijnlijk verbastering van * Ska ðin-aui ō ‘gevaarlijk (?) eiland’, Oudnoords Skáney ( Skåne ). </li></ul><ul><li>“ gevaarlijk” zou slaan op de gevaarlijke waterwegen rond Skåne. </li></ul><ul><li>Niet altijd duidelijk welke landen onder Skandinavien vallen > voorkeur voor term Norden </li></ul>
    38. 39. Scandinavische woorden in Fins-Oegrische talen <ul><li>Voordeel: in Finoegrische talen is het einde van een woord over het algemeen goed bewaard, terwijl dat in de Germaanse talen juist is afgesleten </li></ul><ul><li>(en omgekeerd) </li></ul><ul><li>bv.: Fins ranta (Zw. ‘strand’), rengas (Zw. ‘ring’), kuningas (Zw. ‘k(on)ung’) </li></ul><ul><li>soms iets andere betekenis: Fins lammas ‘schaap’ </li></ul>
    39. 40. Middeleeuwen (1100-1300) <ul><li>Kerstening van Scandinavië </li></ul><ul><li>Invoering Latijns schrift </li></ul><ul><li>In volkstaal vanaf 12 e eeuw (Noorwegen en IJsland) en 13 e eeuw (Zweden) </li></ul><ul><li>Bronnen: </li></ul><ul><ul><li>wetsteksten </li></ul></ul><ul><ul><li>religieuze teksten </li></ul></ul><ul><ul><li>poëzie </li></ul></ul>
    40. 41. Digitalisering
    41. 42. Dialecten in het huidige Scandinavië
    42. 43. Zweedse dialecten
    43. 44. Älvdalsmålet in Zweden: taal of dialect?
    44. 45. Standaard Zweeds - Älvdalska <ul><li>Ittað-jär er ien rakke (Älvd.) </li></ul><ul><li>Det här är en hund (Zw) </li></ul><ul><li>Dit (hier) is een hond </li></ul>
    45. 46. Naamvallen in het Älvdalska vargarna vargar vargen varg [Standaard Zweeds] wargum(e) wargum wardjem wardje DAT wargą warga wardjin warg ACC wargär warger wargen warg NOM meervoud bepaald meervoud onbepaald enkelvoud bepaald enkelvoud onbepaald warg ‘wolf’
    46. 47. Basiswoordenschat <ul><li>Vergelijking met het standaard Zweeds op basis van de eerste honderd woorden op de Swadesh-lijst </li></ul><ul><li>Bokmål -Noors: 93/100 </li></ul><ul><li>Rättvik -dialect (Dalarna): 93/100 </li></ul><ul><li>IJslands: 85/100 </li></ul><ul><li>Älvdalska: 85/100 </li></ul><ul><li>Engels: 71/100 </li></ul><ul><li>Fins: 0/100 </li></ul>
    47. 48. Konservatieve eigenschappen <ul><li>Hoe donkerder, des te meer konservatieve trekken </li></ul><ul><li>behoud van / ð/ </li></ul><ul><li>behoud van /a/ </li></ul><ul><li>behoud van oude diftongen </li></ul><ul><li>behoud van naamvallen (datief en accusatief) </li></ul><ul><li>[rode cirkel: Älvdalen] </li></ul>
    48. 49. Vernieuwende eigenschappen <ul><li>nieuwe diftongen </li></ul><ul><li>verdwijnen van /h/ </li></ul><ul><li>verdwijnen van genitief </li></ul><ul><li>/mp/ > /pp/ (bv. so pp i.p.v. sva mp ‘paddestoel’) </li></ul><ul><li>[rode cirkel: Älvdalen] </li></ul>
    49. 50. Gebruik datief (“derde naamval”) in Scandinavië
    50. 51. Afsluiting <ul><li>Scandinavisten zijn relatief rijk bedeeld met bronnen </li></ul><ul><li>Bronnen vullen elkaar aan </li></ul><ul><li>Er valt nog heel veel werk te verrichten! </li></ul><ul><li>DANK U </li></ul>
    1. A particular slide catching your eye?

      Clipping is a handy way to collect important slides you want to go back to later.

    ×