Your SlideShare is downloading. ×
հայոց դիցարան
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Saving this for later?

Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime - even offline.

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

հայոց դիցարան

3,104
views

Published on


0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
3,104
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
28
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. ԱրամազդԱրամազդ, ՀինՀայաստանիգերագույն աստված:Նա եղել է երկնքի ուերկրի արարիչը: Բոլորաստվածների հայրը:Նրա գլխավրսրբավայրը գտնվել էՀին Հայաստանիպաշտամունքայինկենտրոնիգ մեկում՝Անի Կամախում:Համապատասխանումէր իրանականԱհուրամազդային ևհունական Զևսին:
  • 2. Անահիտը պտղաբերության,արգասավորության, Անահիտծննդաբերության, վաղշրջանում՝ նաև ռազմիաստվածուհին էր հայկականդիցաբանությունում,Արամազդի դուստրն էֈԱնահիտըհամապատասխանում էպարսկական Անահիտային,հունական Արտեմիսին,հռոմեական Դիանային,եգիպտական Նիիթինֈ Մ.թ.ա. Iդ. Անահիտը հայկականպետական գլխավորաստվածուհինէրֈ Նավասարդի սկզբին(օգոստոսի 15-ին) մեծ շուքովնշվում էր Անահիտի գլխավորտոնը՝ կապված բերքիհասունացման հետֈ
  • 3. Տոախմբությունները վերածվում էինպտղաբերության տոնի, որիժամանակ բազմաթիվուխտավորներ էին հավաքվումանահատական մեհյանների շուրջըֈԾիսակատարություններըուղեկցվում էին օրեր տևողաղոթքներով, երգերով,խնջույքներովֈ Հետագայում,քրիստոնեության հաստատումիցհետո, Անահիտի պաշտամունքըվերածվում է ՄարիամԱստվածածնի պաշտամունքիֈ Նրաանունով էր կոչվում հայկականհեթանոսական տոմարի ամիսների19-րդ օրըֈ Անահիտը մայրության,արգասավորության ուպտղաբերության աստվածուհին էհին հայկական դիցարանում,գերագույն աստված Արամազդիդուստրը:
  • 4. Վահագնն եղել է հայոցամենասիրված ևընդհանրական աստվածըֈ Որոշ Վահագնաղբյուրներում ուառասպելազրուցներում նաևվկայվում է որպես արեգակայինաստված: Վահագնին ձոնվածդիցաբանական երգում նապատկերվում է սրբագործվածչորս տարրերի՝Երկինքի, երկրի, ծիրանի ծովի ևծիրակարմիր եղեգնի երկունքիցծնված խարտյաշ պատանի՝հրացայտ վարսերով, բոցակեզմորուսով և արեգակնայինաչքերովֈ Ըստառասպելաբանության, կենսատու լույս անձնավորողՎահագնը, որպես քաջորսորդ, մարտնչում էխավարը, չար ու վնասակարուժերը մարմնավորողվիշապների դեմֈ
  • 5. Այդ պատճառով էլ նրան տրվելէ Վիշապաքաղ մականունըֈՀայոց բարձր լեռները դիտվել ենիբրև Վահագնի երկրայինսրբազան կայաններֈ Վահագնիգլխավոր տաճարը կամմեհյանը եղել է Տարոն գավառիՎիշապ քաղաքավանինմերձակա քարքե լեռան լանջինֈՎահագնի տաճարնԱգաթանգեղոսն անվանում է«մեծագանձ՝ լի ոսկով ուարծաթով»։ Տաճարում դրվել էՎահագնի մեծ անդրին, կից կիցսրահներում՝ Աստղիկ դիցուհուև Անահիտ դիցամորանդրիներըֈ Վահագնիհարսնացուն համարվել էԱստղիկը,որի սրահը կոչվել է«սենյակ Վահագնի»։
  • 6. Աստղիկը ջրի, սիրո ուգեղեցկության աստվածուհին է հինհայկական դիցարանում:Ավանդության համաձայն՝ Աստղիկդիցուհին ամեն գիշեր լողանում Աստղիկէր Մշոդաշտով հոսող Արածանի գետում:Սիրահարված երիտասարդներըհավաքվում էին մոտակաբարձունքին, որպեսզի տեսնեինաստվածուհուն: Սակայն Աստղիկնաննկատ մնալու համար դաշտըպատում էր մշուշով, որիպատճառով էլ երկիրը կոչվել էՄուշ, դաշտը՝ Մշո դաշտ: Աստղիկը,ըստ ավանդության, Նոյի դուստրնէ, Վահագն աստծու սիրեցյալը:Նրան անվանել են նաև Ոսկեծղի,Ոսկեբազուկ, Վարդամատն:Աստղիկի գլխավորմեհյանը Տարոն գավառիԱշտիշատ ավանում էր: Այն կոչվել էնաև «Վահագնի սենյակ», որտեղԱստղիկը հանդիպել է Վահագնին:Հին Հայաստանում Աստղիկի ևՎահագնի սերը սուրբ է համարվել.մարդիկ կարծել են, թե նրանցհանդիպումից է, որ անձրև է տեղումերկրի վրա, բերք ու բարիքստեղծվում: Ավանդության
  • 7. համաձայն՝ Աստղիկը բնակվել էՏարոնի Ասղնբերդում, որիտանիքում բույն դրածծիծեռնակները՝ որպեսսուրհանդակներ, լուր էին տանումաստվածուհու սիրեցյալ Վահագնաստծուն:Աստղիկին նվիրված տաճարներկային նաև Վանալճի մերձակա Արտամետ գյուղում,Անձևյաց գավառում ևայլուր: Երևանի օպերայի ևբալետի շենքի տեղում նույնպեսեղել է Աստղիկին նվիրված տաճար:Տոնակատարության ժամանակԱստղիկին նվիրաբերել են վարդեր(այստեղից էլ՝ նրա Վարդամատնմականունը), աղավնիներ թռցրել,ջուր ցողել իրար վրա, ուրախացել:Աստղիկը համապատասխանում էհունական Աֆրոդիտե,հռոմեական Վեներա աստվածուհիներին: Աստղիկի տոնը նշել ենհուլիսի կեսին՝ համաժողովրդականմեծ հանդիսություններով ևարարողություններով: Այդ տոնըկոչվել է Վարդավառ և ցայսօրպահպանվում է: Վարդավառը Հայեկեղեցու տաղավար տոներից է ևնշվում է որպես Հիսուս Քրիստոսիպայծառակերպության տոն:
  • 8. Նանեն համարվելէ Արամազդի դուստրըֈ Նույնացվել էհունական Աթենաս դիցուհունֈՆանեի տաճարը, որը եղելէ Թիլ ավանում, ավերել է ԳրիգորԼուսավորիչը՝ Հայաստանում Նանեքրիստոնեությունը տարածելուժամանակֈ Հունականդիցաբանության մեջ կա Նանեիանվամբ հավերժահարս (համարվելէ Սանգարիս գետի դուստրը ևծննդաբերության ոգին)։ Հայոցդիցարանի ազդեցիկ դիցուհիներից էԱրամազդի դուստրը՝ Նանեն՝ընտանիքի պահապանը,իմաստնության, ողջախոհության ևռազմի աստվածուհին: Նանեիպաշտամունքը սերտորեն կապվածէր Անահիտի պաշտամունքի հետ:Նանեի տաճարը Եկեղյաց գավառիԹիլ ավանում էր՝ Անահիտիտաճարի մոտակայքում: Հիմա էլհաճախ մեծ մորը՝ տատին, ասումեն նաև նանե, նան, որը վկայում էՆանե դիցուհու՝մարդաստվածության հետ կապի ևժողովրդի մեջ նրա անվան ուպաշտամունքի տարածվածությանմասին:
  • 9. Միհրը հայոց դիցարանում եղելէ Արևի աստվածը: Նրան Միհրնվիրված տաճարը գտնվել էպատմական Հայաստանի Դերջանգավառի Բագահառիճ գյուղում: Ենթադրվումէ, որ Հայաստանի հնագույնմայրաքաղաք Արմավիրում ևսգտնվել է Միհրին ձոնվածտաճար: Միհրի պաշտամունքնսկսում է վերանալ մթա 4-րդդարում: Արևի աստծոպաշտամունք է եղել նաև հինաշխարհի այլ երկրներում, որտեղայն կոչվել է Միթրաս: Նրա հայրնէ Արամազդը, իսկ քույրերըԱնահիտն ու Նանեն:
  • 10. Ըստ հայոց հին հավատքի՝Արեգակի սրտում ապրում են365 սրբեր, որոնցիցյուրաքանչյուրը տարվա 1 օրվատերն է. վկայակոչվում են չարըխափանելու նպատակով:Միհրի գլխավոր տաճարըԴերջան գավառի Բագառիճավանում էր: Նրան է նվիրվածնաև Գառնիի հեթանոսականտաճարը: Միհրի անունից էծագել հայոց հեթանոսականսրբավայրերին տրվողընդհանուր՝ մեհյանանվանումը, ինչպես նաևբազմաթիվ հայկական և օտարանձնանուններ՝ Միհրան,Միհրդատ, Միհրներսեհ,Մեհրուժան և այլն: Միհրիաստվածության հետագավիպական մարմնավորումները«Սասնա ծռեր» էպոսի Մեծ ևՓոքր Մհերներն են:
  • 11. Նա եղել է Հայկ ՏիրԱղեղնավորի ուստրը, ևհամարվելէ Արամազդ աստվածահորատենադպիրն ուսուրհանդակը, մարդկանցճակատագրի գուշակն ուերազների մեկնիչ, նրանց չարու բարի գործերի գրանցողը,ննջեցյալների հոգիները«անդրշիրիմյան աշխարհ»ուղեկցողըֈ Նա մի ամբողջամիս զբաղվում էր մարդկանցծնունդներն ու մահերն իրմատյանում գրանցելով,մնացած տասնմեկ ամիսներնարարչագործության ավիշ էրներարկում գրողներին,երաժիշտներին,պատկերահաններին, ևքարագործ-ճարտարապետներին:
  • 12. Տիրին նվիրված գլխավորտաճարը կոչվելէ Երազամույն,տոնահանդեսը՝ ՏիրականֈՀայոց հին տոմարի 4-րդամիսը Տիրի անունով կոչվելէ Տրե կամ տրի, ծիածանը՝Տիրական կամ Տրականգոտիֈ Նրա անունով ենկոչվել Տիրինկատար լեռը,Տիրակատար քաղաքը, Տրեև Տիրառիճ գյուղերը,ինչպես նաև մի շարքանձնանունները (Տիրան,Տիրոց, Տրդատ)։Հելլենիստականդարաշրջանում հայերըՏիրին եննույնացրել Ապոլլոնին և Հերմեսինֈ
  • 13. Ամանոր ևՀայերի համաժողովրդական սիրո ու Վանատուրճանաչման արժանացածաստվածներն էին Ամանորը ևՎանատուրըֈ Ամանորը, որ հինհայերենում նշանակում է նորտարի, հին հայերի նոր տարինանձնավորող աստվածն էր ևհամարվում էր «նոր պտուղներիամենաբեր»։ Նրա տոնն ուպաշտամունքը կատարվում էր հայոցնոր տարվա օրերին՝Նավասարդին, որ հայոց հինտոմարով համընկնում էր հուլիսիվերջերին և օգոստոսիսկզրներին, տարվա այնամիսներին, երբ հասունանում էիննոր մրգերն ու պտուղներըֈՆավասարդյանտոնախմբություններըհամաժողովրդական մեծ շուքով ուցնծությամբ կատարվում էինհատկապես հայոց հին հոգևոր
  • 14. Բագրևանդ գավառի դաշտավայրումգտնվող Բագավանում, որ նշանակում էդիցավան կամ աստվածավանֈ Այսավանում էր գտնվում նոր տարվաաստվածների՝ Ամանորի և հյուրընկալՎանատուրի պաշտամունքատեղինֈԵթե Ամանորը խորհրդանշում էր նորտարին ու նրա բերած նոր պտուղները,ապա Վանատուրը, որ բառացինշանակում է օթևան տվող, հյուրընկալ,խորհրդանշում է Նավասարդին և այլօրերի Բագավան այցելածբազմահազար հյուրերին ևուխտավորներին հյուրընկալելու, տեղու օթևան տալու իրողությունըֈ ՀայոցՏիգրան վերջին թագավորըԲագավանում իր եղբոր՝ Մաժանքրմապետի գերեզմանի վրա սրբավայրէ շինում, որպեսզի բոլոր անցորդներըվայելեն այդտեղ զոհաբերվողկենդանիների միսն ու խմիչքը,միաժամանակ նույն տեղում գիշերեն ևհյուրընկալվենֈ
  • 15. Սպանդարամետ,Սպանդարամետապետ, երկիրն ուստորերկրյա աշխարհն Սպանդարամետանձնավորող ոգի կամ հենց ինքը՝ստորերկրյա աշխարհը, հինհայկական դիցաբանության մեջֈԾագում է հին իրանական՝ մայրերկիրն անձնավորող ՍպենտաԱրմայիտ դիցուհու անունիցֈՀավանաբար Սպանդարամետընախապես եղել էբուսականության ևպտղաբերության աստվածություն.գոյություն է ունեցել «տոնսպանդարամետականպաշտամանն»։ Ուշ շրջանիպատկերացումներում երևան էգալիս իբրև դժոխքի, մեռյալներիու ստորերկրյա ոգիներիտիրակալֈ Ըստ Թովմա Արծրունու,երկիրը երբեմն համարվել էՍպանդարամետի իջևանըֈ