Your SlideShare is downloading. ×
Ãàçàðç¿éí õè÷ýýëèéí çºâëºìæ 10-12 àíãè
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Introducing the official SlideShare app

Stunning, full-screen experience for iPhone and Android

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

Ãàçàðç¿éí õè÷ýýëèéí çºâëºìæ 10-12 àíãè

6,352
views

Published on

.

.


0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
6,352
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
4
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. ÁÎËÎÂÑÐÎË, ÑΨË, ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ßÀÌ Àçèéí õºãæëèéí áàíêíû “Ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàëûí ¿åä íèéãìèéí ýìçýã á¿ëãèéí èðãýäýä áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýý õ¿ðãýõ òºñºë”-èéí ñàíõ¿¿æèëòýýð õýâëýâ.ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН 12 ЖИЛИЙНСУРГУУЛИЙН 10-12 ÄÓÃÀÀÐ АНГИЙНÃÀÇÀÐǯÉÍ СУРГАЛТЫН ÒªËªÂ˪êª,ХӨТӨЛБӨР, ЗӨВЛӨМЖ ÕÈ×ÝÝË: ÃÀÇÀÐÇ¯É Óëààíáààòàð 2012 îí
  • 2. ÃÀÇÀÐǯÉÍ ÑÓÐÃÀËÒÛÍ ÕªÒªËÁªÐ ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÑÀÍ ÁÀà Менежментийн багийн Ц.Чимэдлхам ахлагч Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яамны Ерөнхий боловсролын газрын мэргэжилтэн, доктор (Ph.D) ×.Ãàíöýöýã Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ãàçðûí ìýðãýæèëòýí Ñóðãàëòûí õºòºëáºð Å.Áàò÷óëóóí боловсруулсан баг Àëáàí áóñ áîëîâñðîë, çàéí ñóðãàëòûí ¿íäýñíèé òºâèéí çàõèðàë, äîêòîð (Ph.D), ïðîôåññîð Ã.Þì÷ìàà Ìîíãîë óëñûí èõ ñóðãóóëèéí Ãàçàðç¿é ãåîëîãèéí ñóðãóóëèéí áàãø, äîêòîð (Ph.D) Ñóðãàëòûí õºòºëáºðийн Ö.Àëòàíòóÿà эксперт Íèéñëýëèéí “Ýðäìèéí ºð㺺” öîãöîëáîð ñóðãóóëèéí áàãø Ñургалтын хөтөлбөрийг Å.Áàò÷óëóóí хэрэгжүүлэх çºâëºìæ Àëáàí áóñ áîëîâñðîë, çàéí ñóðãàëòûí ¿íäýñíèé òºâèéí çàõèðàë, боловсруулсан баг äîêòîð (Ph.D), ïðîôåññîð Ã.Þì÷ìàà Ìîíãîë óëñûí èõ ñóðãóóëèéí Ãàçàðç¿é ãåîëîãèéí ñóðãóóëèéí áàãø,Åðºíõèé ýêñïåðò, ðåäàêòîð: Ö.×èìýäëõàì äîêòîð (Ph.D) Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ãàçðûí ìýðãýæèëòýí, äîêòîð (Ph.D) Ñургалтын хөтөлбөрийг Ö.Àëòàíòóÿà ×.Ãàíöýöýã хэрэгжүүлэх çºâëºìæийн Íèéñëýëèéí “Ýðäìèéí ºð㺺” öîãöîëáîð ñóðãóóëèéí áàãø Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû Åðºíõèé эксперт áîëîâñðîëûí ãàçðûí ìýðãýæèëòýí Ã.Óðàí÷èìýã Íèéñëýëèéí 18 äóãààð ñóðãóóëèéí áàãøÐåäàêòîð: Å.Áàò÷óëóóí Àëáàí áóñ áîëîâñðîë, çàéí ñóðãàëòûí ¿íäýñíèé òºâèéí çàõèðàë, äîêòîð (Ph.D), ïðîôåññîð Öààñíû õýìæýý 60õ84/8 Õýâëýëèéí õóóäàñ 7.5 õ.õ Õýâëýñýí òîî 1700 ø Óëààíáààòàð õîò 2012
  • 3. 4 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 5 ÃÀÐ×Èà ªÌÍªÕ ¯Ãªìíºõ ¿ã Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéã 12 æèëèéí òîãòîëöîîíä øèëæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíä 2009-2010 îíû õè÷ýýëèéí æèëä øèëæèëòèéí 7 äóãààð àíãèéí, 2010-2011 îíû õè÷ýýëèéí æèëä 8 äóãààð àíãèéí, 2011-2012 îíû õè÷ýýëèéí æèëä 9 ä¿ãýýð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ çºâëºìæèéã áàãø òàíä1. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õè÷ýýëèéí æèëèéí á¿òýö 6 õ¿ðã¿¿ëæ, õºòºëáºð á¿ðèéã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõýä òàíü òóñëàõ çîðèëãîîð ¿íäýñíèé ñóðãàëòóóäûã çîõèîí áàéãóóëñàí áèëýý.2. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºð 11 Ýíý óäàà áàãø íàðòàà åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí I-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, 2.1 Åрєнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн аравдугаар ангийн ãàçàðç¿éí õºòºëáºð, òýäãýýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ çºâëºìæèéã õ¿ðãýñíýýð áèä åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí хєтєлбєр 13 èæ á¿ðýí ñóðãàëòûí õºòºëáºðòýé áîëæ áàéíà. ̺í äóíä, àõëàõ àíãèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºð, çºâëºìæ¿¿äèéã íýãòãýí õýâëýëýý. 2.2 Åрөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн арван нэгдүгээр ангийн ãàçàðç¿éí хөтөлбөр 17 2012-2013 îíû õè÷ýýëèéí æèëä 5, 10 äóãààð àíãèä äýâøèí ñóðàëöàæ áóé ñóðàã÷èä ýäãýýð àíãèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðººð àíõ õè÷ýýëëýõ áºãººä øèíýýð çîõèîãäñîí ñóðàõ áè÷ãèéã õýðýãëýíý. 2.3 Åрөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн арван хоёрдугаар ангийн ãàçàðç¿éí хөтөлбөр 24 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí 5, 10 äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíààñ îðîí íóòàã, àéìàã, íèéñëýëèéí ò¿âøèíä3. Ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ çºâëºìæ 29 òóõàéí àíãèéí ñóðàã÷äûí îíöëîãò íèéöñýí ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿éã ýçýìø¿¿ëýõ çîðèëãî á¿õèé áàãø íàðò çîðèóëñàí ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëíà. 3.1 Åрөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 10 дугаар ангийн ãàçàðç¿éí хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх зөвлөмж 29 Óëñ ýõ îðíûõîî èðýýä¿éí èðãýäèéã ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ áóÿíòàé èõ ¿éëñèéí òàíü çàì öàãààí áàéõ åðººë ºðãºæ, àæëûí ºíäºð àìæèëò õ¿ñüå. 3.2 Åрөнхий áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí 11 дүгээр ангийн ãàçàðç¿éí хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх зөвлөмж 40 3.3 Åрөнхий áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí 12 дугаар ангийн ãàçàðç¿éí хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх зөвлөмж 51 ÁÎËÎÂÑÐÎË, ÑΨË, ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ßÀÌ
  • 4. 6 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 71. ÅЪÍÕÈÉ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ 12 ÆÈËÈÉÍ ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ÑÓÐÃÀËÒÛÍ ÒªËªÂ˪êª, ÕÈ×ÝÝËÈÉÍ ÆÈËÈÉÍ Á¯ÒÝÖ
  • 5. 8 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 9 2. ÅЪÍÕÈÉ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ 12 ÆÈËÈÉÍ ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ÑÓÐÃÀËÒÛÍ ÕªÒªËÁªÐ
  • 6. 10 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 11
  • 7. 12 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2011 оны 11 дүгээр сарын 24 - ний өдрийн 470 дугаар тушаалын арванзургаадугаар хавсралт2.1. ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН 12 ЖИЛИЙН СУРГУУЛИЙН АРАВДУГААР АНГИЙН ГАЗАРЗҮЙНХӨТӨЛБӨР Хүлээгдэж буй ерөнхий үр дүн:• Дэлхийн мандлууд (хийн, чулуун, усан ба био мандал)-ын шинж чанар, тэнд явагддаг үзэгдэл юмсын онцлог, тархалт байршилт, хоорондох хамаарлын зүй тогтол учир шалтгааныг тайлбарлах замаар газарзүйн шинжлэх ухааны судалгааны арга барилд суралцах• Дэлхийн дотоод, гадаад хүчин зүйлс, хийн болон усан мандалд явагддаг үйл явц хүн төрөлхтөнд хэрхэн нөлөөлдгийг танин мэдэж, учир шалтгаан, зүй тогтлыг тайлбарлаж сурснаар байгалийн гамшигт үзэгдлүүдийн талаар ойлгож ухааран болзошгүй аюул тохиолдох үед зөв шийдвэртэй арга хэмжээ авах• Интернэт, Газарзүйн мэдээллийн систем, газарзүйн зураг зэрэг мэдээллийн янз бүрийн эх үүсвэрийг ашиглан байгалийн нөхцөл, нөөцөд үнэлгээ өгөх, байгаль ба нийгмийн хүчин зүйлсийн харилцан уялдааг тодорхой жишээн дээр тайлбарлаж, ахуй амьдралдаа хэрэглэхэд суралцах• Байгалийн элементүүдийн тархалт байршил, байгалийн нөөц ашиглалтын талаар үнэлгээ өгөх, график, диаграмм, тойм зураг зохиох, унших, Агуулгын Агуулга тогтол-цооны бүрэлдэ-хүүн Хүлээгдэж буй үр дүн Мэдлэг Чадвар Хэрэглээ Үнэлгээ хэсэг 1 Дэлхий бидний -Дэлхийн гарàгийн онцлогийн • Дэлхийн гадаргын • Төрөл бүрийн газарзүйн зураг • Зарим од ба сарны хэлбэр, • Зураглалын төрөл бүрийн орон гэр талаар танин мэдэж, “хүн уламжлалт ба цахим ашиглан байгаль, нийгмийн байрлал ашиглан улирлын аргуудыг ашиглан байгаль, төрөлхтөний орон гэр” дүрслэлүүд юмс, үзэгдлийн явц, тэдгээрийн байдлыг шинжих, хоног нийгмийн үзэгдэл, юмсын болохыг нь ухааран хайрлан, • Газарзүйн харилцан хамаарал, зүй тогтлыг хугацааг тоолох, цаг хугацааг тархалт, зүй тогтлыг тайлбарлаж хамгаалах үзэл хүмүүжил мэдээллийн систем тайлбарлах, дүгнэлт гаргах хэмжих буй байдал төлөвших ба зайнаас тандах • Интернэт, GoogleEarth программ • Газрын зураг, хотын план, • GoogleEarth программ болон -Газар орон, нутаг дэвсгэр, судлал ашиглан мэдээлэл цуглуулан GPS зэргийг ашиглан оршин GPS, сансрын зураг зэргийг үзэгдэл юмсын талаар • Дэлхий ба нарны дүгнэлт гаргах буй байрлал, орон зайгаа ашиглан мэдээлэл цуглуулж, сонирхсон мэдээллээ аймаг, галактик • ГМС-ийн хэрэглээний хүрээг тодорхойлох дүгнэлт гаргаж чадаж буй эсэх газарзүйн зураг, интернýт, • Нар, сар, дэлхийн тодорхойлох • Газарзүйн зураг болон нар, сар, ГМС, GoogleEarth, GPS харилцан байрлал, • Газрын зураг, сансрын зураг, одны байрлал ашиглан зүг чиг, ашиглан олж цуглуулах, үр дагавар хотын план, GPS зэргийг цаг хугацааг тодорхойлох чадвар амьдрал ахуйдаа ашиглаж ашиглах сурах • Нар, сар, дэлхийн харилцан байрлалын үр дагаврыг тайлбарлах Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 13
  • 8. 2 Чулуун мандал -Дэлхийн гадаад ба дотоод • Дэлхийн дотоод • Дэлхийн дотоод бүтэц, чулуун • Барилга байшин барих болон • Чулуулгийг гарал үүсэл ба шинж хүчний нөлөөгөөр үүсэх бүтэц мандлын бүрэлдэхүүн, бусад зорилгоор элс, хайрга чанараар ангилж буй байдал үзэгдэл юмсын талаар танин • Чулуун мандлын хөдөлгөөний онцлогт шинжлэх зэрэг өргөн ашиглагддаг • Дэлхийн гадаад ба дотоод мэдэж, газрын гадарга, эрдэс бүтэц, бүрэлдэхүүн ухааны үүднээс дүгнэлт өгч, чулуулгийг зөв сонгон хүчний гаралтай үзэгдлийн чулуулаг, байгалийн нөөцийг • Чулуун мандлын шалтгааныг тайлбарлах хэрэглэх зүй тогтлын учир шалтгаан, ариглан õàéðëàõ үзэл бодол хөдөлгөөн • Дэлхийн гадаад ба дотоод хүчин • Чулуун мандлын гаралтай тэдгээрийн нийгэмд нөлөөлж буй төлөвших • Дэлхийн гадаад зүйлсийн хоорондын хамаарлыг байгалийн гамшиг (хад асга байдалд дүгнэлт гаргаж байгаа -Чулуун мандлын буюу ба дотоод хүч, гаргах нурах, хөрсний гулсалт, газар эсэх геологийн гаралтай тэдгээрийн үр • Чулуулгийн гарал үүслийн хөдлөлт)-аас сэргийлэх, • Хотгор гүдгэр ба гадаргын байгалийн гамшигт үзэгдлүүд дагавар ялгаанд үндэслэн эрдэс хамгаалах хэлбэрийн зураг ашиглан гарал (нурàíãè, хөрсний гулсалт, чулуулгийг ялгах, òàíèõ • Ашигт малтмалын орд газрыг үүсэл, хэв шинжийг тодорхойлох газар хөдлөл г.м)-ийн учир • Уур амьсгал ба өгөршлийн нөхөн сэргээх, хөрс газрын чадвар шалтгааныг танин мэдсэнээр хоорондох хамааралд үндэслэн доройтлоос хамгаалах арга тэдгээр эрсдлээс сэргийлэх, нутаг орныхоо нөхцөл байдлыг хэмжээ авахад оролцох тохиолдсон үед зөв шийдвэр тайлбарлах гаргах арга барил эзэмших • Геологийн гаралтай гамшгаас сэргийлэх 3 Хийн мандал -Хийн мандал дахь • Хийн мандлын • Хийн мандалд явагддаг • Уур амьсгалын болон • Цаг агаарын элементүүдийг ба дэлхийн уур үзэгдэл юмсын зүй тогтлыг найрлага, бүтэц үзэгдлүүдийн мөн чанарт цаг агаарын зураг уншиж тэмдэглэх, газарзүйн амьсгал судалснаар уур амьсгалын • Агаарын шинжлэх ухааны үүднээс дүгнэлт ашиглах, өдөр тутмынхаа хуваарилалтын зүй тогтлыг өөрчлөлтийн нөлөөг температур, даралт, өгч, учир шалтгааныг тодорхой амьдралд хэрэглэх, ялган тайлбарлах байдал бууруулах, түүнд дасан чийг тунадасны жишээн дээр тайлбарлах урьдчилан таамаглах • Циклон эсрэгциклон зэрэг зохицож амьдрах арга ухаан хуваарилалт • Агаарын даралт ба чийг • Агаар мандлын гаралтай агаарын ерөнхий зүй тогтлууд эзэмших • Дэлхийн уур тунадасны хуваарилалтын байгалийн гамшиг (аянга цаг агаарт хэрхэн нөлөөлдгийг -Хийн мандлын гаралтай амьсгалын ялгаа, хоорондох хамаарлыг îéëãîæ цахилгаан, хүчтэй салхи, ялгах чадвар гамшигт үзэгдлүүдийн талаар түүнд агаарын орчил амьдралдаа хэрэглэж сурах цасан ба шороон шуурга)-аас • Цаг агаарын элементүүдийн ойлгон мэдсэнээр болзошгүй урсгалын нөлөө • Тухайн газар орны уур сэргийлэх газарзүйн тархалтын зүй тогтол эрсдлээс сэргийлэх, • Уур амьсгалын амьсгалын байдалд үнэлэлт • Тухайн газар орны уур ба шалтгааныг зураг ашиглан тохиолдсон үед зөв шийдвэр ялгаа ба өөрчлөлт дүгнэлт ºãºõ амьсгалын байдалд үнэлэлт тайлбарлах чадвар гаргах арга барил эзэмших • Уур амьсгалын өөрчлөлтийн дүгнэлт гаргах нөлөөг бууруулах ба дасан зохицох талаар өөрсдийн дүгнэлт гарган хэрэгжүүлэх 4 Усан мандал -Усан мандалд үүсдэг үйл • Усан мандлын • Газарзүйн зураг ашиглан • Өгсөн аргачлалыг ашиглан • Тунадас, ууршилт, гадаргын 14 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ явцын зүй тогтлыг танин бүрэлдэхүүн, шинж усан мандлын шинж чанарыг нутгийнхаа гол мөрөн, урсацын хуваарилалтын мэдсэнээр усыг хэмнэлттэй чанар тодорхойлох, газарзүйн нуурын горим, урсац зэрэг хоорондох хамаарлыг ашиглах, ариглан хамгаалах • Далай ба хуурай тархалтад үнэлгээ өгөх ерөнхий шинжийг судлах тайлбарлах ба дүрслэн үзүүлэх зан үйл төлөвших газрын усны шинж • Усан мандлын хөдөлгөөн ба арга барил эзэмших байдал чанар: гол мөрөн, нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн • Ахуйн хэрэглээ ба тариалан • Далайн усны шинж чанарын -Усан мандлын гаралтай нуур, намаг хамаарлыг гаргаж, үр дагаврыг эрхлэх зэрэгт тохирох усаа өргөргөөр өөрчлөгдөх зүй гамшиг тохиолдож болох цаг судлах ò¿¿íèé шинж чанарт нь тогтлыг зураг болон бусад хугацаа, хотгор гүдгэрийн • Усны физик, химийн болон тулгуурлан сонгож хэрэглэх хэрэгсэл ашиглан тодорхойлох байдалд үнэлгээ өгөх замаар биологийн шинж чанарыг • Усны шууд ба дамжсан чадвар эрсдлээс сэргийлэх ухаанд тодорхойлох хэрэглээг үндэслэн усыг • Аргачлалын дагуу усны суралцах • Усны шинж чанарын өөрчлөлтөд хамгаалах, арвилан хэмнэх зарцуулгыг тооцоолох, нөлөөлөх нийгмийн нөлөөг үнэлж дүгнэх арга замыг өдөр тутмын хүчин зүйлсийн хамаарлыг • Гадаргын болон газар доорх амьдралдаа хэрэглэх ашиглан дүгнэлт гаргах байдал усны үйл ажиллагаагаар үүсэх • Усан гаралтай байгалийн • Усны эргэлтэд нөлөөлөх агаар гадаргын хэлбэрийг ялгах, гамшиг (үер, голын далан мандал, чулуун мандал болон үнэлгээ өгөх сэтрэх гэх мэт) болон амьд биесийн гүйцэтгэх үүргийг болзошгүй аюулаас тодорхойлох чадвар сэргийлэх 5 Биоман-дал -Дэлхий гарагийн нэг онцлог • Биомандлын • Байгалийн юмс, үзэгдлийн • Экосистемийн тэнцвэрт • Газарзүйн бүс, бүслүүр үүсэхэд ба газарзүйн болсон амьд организм бүрэлдэхүүн, хил харилцан холбоо хамаарлыг байдлыг хадгалах зан үйлийг нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг бүрхэвч болон амьдралын орчны хязгаар жишээгээр тайлбарлах сурталчлах ялган, жишээн дээр тайлбарлах ялгаа, хоорондох хамаарлыг • Хөрсний • Уур амьсгал ба ургамлын • Хөрсний шинж чанарын байдал ойлгож ухааран байгальд бүрэлдэхүүн, шинж тархалтын зургийг тулган талаарх мэдлэг чадвараа • Газарзүйн бүслүүр ба газарзүйн зүй зохистой хандах зан үйл чанар харьцуулж, зүй тогтлыг газар тариалан, ургамал бүсийн ялгааг газрын зураг төлөвших • Ургамал, амьтны тайлбарлах ургуулахад ашиглах дээр харьцуулан дүгнэлт гаргах, -Байгаль орчныг хамгаалах, тархалт, газарзүйн • Газарзүйн бүс ба бүслүүрийг • Аж ахуйгаа эрхлэн хөтлөхөд үнэлгээ өгөх байдал нийгмийн зүгээс үзүүлж буй мужлал ялгах байгалийн хам бүрдлүүдийн • Модлог ба өвслөг ургамал, сөрөг нөлөөг багасгахад хувь • Газарзүйн бүрхэвч • Биогеоценозын бүрэлдэхүүн уялдаа холбоог харгалзан амьтны тархалтыг амьдрах нэмэр оруулах чадвартай ба зүй тогтол хэсгүүдийг ялган таних зөв шийдвэр гаргах орчны нөхцөлтэй нь холбон, иргэн болж төлөвших • Орон нутгийн биологийн зураг ашиглан тайлбарлах олон төрөл байдал, байдал тэдгээрийг хамгаалах ажилд • Хөрсний шинж чанарыг ялгах, оролцох хөрсний хэсгүүдийн харьцаагаар бүтцийг нь тодорхойлж буй эсэхÀрга зүй:• 10 дугаар ангийн газарзүйн хичээлийн үндсэн агуулга нь өмнөх ангид газарзүйн хичээлээр эзэмшсэн мэдлэг чадварыг гүнзгийрүүлэн дэлхийн мандлуудын хувьд өргөсгөн авч үзнэ. Дэлхийн мандлуудад явагддаг үзэгдэл, юмс, тэдгээрийн учир шалтгаан, зүй тогтлын талаар шинжлэх ухааны танин мэдэхүйн талаас нь судална. Жишээ нь: өмнөх ангиудад зөвхөн “дэлхийн ус, ба агаар” гэхчлэн үзэж байсан бол энэ удаад цогц байдлаар нь дэлхийн нэг бүрхэвч үүсгэж буй талаас нь судлах юм.• Газарзүйн зургийн талаар өмнөх бүх ангид судалсаар ирсэн боловч 10 дугаар ангид тэдгээрийг нэгтгэн дүгнэх байдлаар төрөл бүрийн зургууд, зураглалын аргуудыг ашиглан өөрт хэрэгтэй мэдээллээ авч ашиглахад чиглэгдэнэ. Түүнчлэн энэ ангид нэмж орж буй нэг шинэ сэдэв бол интернýт болон ГМС, дэлхийн гадаргын виртуаль дүрслэлүүд (тухайлбал GoogleEarth программ), сансрын зураг, видео, кино зэргийг ашиглан мэдээлэл цуглуулах, дүгнэлт гаргах, ахуй амьдралдаа хэрэглэхэд чиглэсэн мэдлэг чадвар эзэмшүүлэхэд анхаарна.• Орчин үед тавигдаж буй “мэдлэгээ өөрөө бүтээх”, хийх явцдаа суралцах” арга барил эзэмшүүлэхэд ихээхэн анхаарна. Тухайлбал, дэлхийн гадаад ба дотоод хүчний үйлчлэлээр явагддаг үйл явцууд, агаар дахь үзэгдлүүд, тэдгээрийн учир шалтгаан, дэлхийн гадарга дээрх тархалт хуваарилалтын зүй тогтлыг танин мэдэх, тайлбарлахын тулд газрын зураг, ГМС, GoogleEarth программ, бусад холбогдох зураг, схем ашиглан дасгал даалгавар хийх, бие даан ажиллуулахад сурагчдыг чиглүүлнэ. Энэ нь МХТ-ийг газарзүйн сургалтад ашиглах боломжийг багш сурагчдад олгож байна. Хамгийн наад захын жишээ дурдахад интернэт ашиглан цахим газрын зургууд, цаг агаарын мэдээ îéëãîæ õýðýãëýõ гэх мэт• “Газарзүйн хэл” эзэмшүүлэх, газарзүйн судалгааны арга барил эзэмшүүлэхэд анхаарна. Энэ нь чулуун болон хийн, усан болон шим мандалд явагдаг үзэгдэл юмсын талаар шинжлэх ухааны үүднээс судлах явцад хэрэгжинэ.• Хичээлээр судалж буй зүйлсийг амьдрал ахуйдаа хэрэглэх талаас нь сургалтын арга зүйг чиглүүлнэ. Жишээ нь: нар сарны хүрээ, оддын байрлалыг ашиглан цаг агаарын байдлыг урьдчилан тоймлох, цаг агаарын зураг унших, салхи, ба усны эрозийн явцыг ажиглан амьдралдаа хэрэглэх, усны хомсдол, агаарын бохирдлыг бууруулах, хөрс газрын доройтлоос сэргийлэхэд хувь хүний зүгээс оруулах хувь нэмрийг ойлгуулахын тулд дасгал ажиллах, тооцоо хийх, бодит жишээ цуглуулах зэрэг аргыг хэрэглэнэ.• Хичээл хоорондын холбоог анхаарна. Ялангуяа математикийн хичээлийн мэдлэг чадварыг график байгуулах, график дүрслэлээс тоон утгыг тодорхойлоход ашиглах бол интернýтээс цахим газрын зураг хайх, GoogleEarth ашиглан мэдээлэл цуглуулах зэрэгт мэдээлэл зүйн хичээлтэй холбоно. Ус ба агаарын химийн найрлага, эрдэс чулуулгийн өгөрших явц зэрэгт химийн хичээл, дэлхийн мандлуудад явагдах физик үзэгдлийг тайлбарлахад физикийн хичээлтэй холбогдоно. Хичээлийн шинжлэх ухааны түвшин нэлээд өндөр байгааг харгалзан үзвэл тэр болгон монгол хэл дээр уншиж судлах нэмэлт материал ховор байгаа тохиолдолд интернýтээс мэдээлэл авахад англи хэлний мэдлэг чадварыг шаардаж байгааг анхаарна уу. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 15
  • 9. цуглуулга Хэрэглэгдэхүүн цуглуулга бий. загвар, бүдүүвч үзүүлсэн зургууд тоон үзүүлэлтүүд ашиглах боломжтой. шууд ажиглуулж болно. • Орон нутгийн музей, голын сав газар экскурс зохиох 16 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ • Ургамал, амьтны тархалт болон хөрсний хэв шинжийн тархалтын зураг • Нар, сар, дэлхийн хэмжээ ба оддын хэмжээг харьцуулсан бүдүүвч зураг, гэрэл зураг • Дэлхийн физик газарзүйн зураг, уур амьсгалын болон агаарын температур, даралтын хуваарилалтыг зураг, бусад мэдээлэл, GoogleEarth программ, цахим газрын зургууд ба цахим атлас зэргийг олж дүрсийн макет, загвар, блок диаграммууд (3 хэмжээст диаграмм), амьтан ургамлын хатаадас, • Нарны аймгийн гаригуудын бүрэлдэхүүн болон гариг хоорондын зай болон хэлбэр, хэмжээг үзүүлсэн хэмжилтийн үр дүнгээ графикаар дүрслэх, тэндээсээ нэгтгэн дүгнэлт гаргах зэрэг арга зүйг хэрэглэнэ. • Усны урсгалын хурд, салхины хурд хүч, агаар, хөрсний температурын өөрчлөлт, жилийн ба хоногийн ч хүндрэлтэй биш билээ. Орон нутгийн музейд ургамал амьтны болон хөрс, чулуулгийн баялаг • Интернэт ашиглан Google.com-хайлтаас дэлхийн мандлуудад явагддаг үзэгдэл юмстай холбоотой явц зэргийг хэмжилт хийх замаар тодорхойлуулах, жилийн ба хоногийн дундаж утгыг тооцоолох, сургууль орчимд экскурс хийх нь ашигтай. Тухайлбал, голын хөндийн элементүүд болох эрэг, дэнж, • Эрдэс чулуулаг, өгөршил, ус, салхины үйл ажиллагаа, хөрсний үе давхарга, ургамал амьтны амьдрах дэлбэрэлтийг загварчлан үзүүлэх шаардлагатай бол тунадас, цан, хяруу, үүлний хэв шинжүүдийг • Дэлхийн дотоод, гадаад хүчний үйл ажиллагаа ба агаар, усан мандалд явагддаг үзэгдлүүдийн талаар орчны ялгааг танилцуулахад танхимд хичээллэхээс илүүтэйгээр орон нутаг судлалын музей болон ажиглуулна. Жишээ нь: жорын дагуу далайн усыг “найруулах”, усны уурын өтгөрөл, галт уулын ойлгуулахын тулд загварчлах, сорил туршилт хийхээс гадна амьдрал дээр байдаг үзэгдэл юмсыг • Эрдэс чулуулгийн цуглуулга, төрөл бүрийн хэв шинжийн хөрсний дээж, газрын гадаргын хэлбэр • Янз бүрийн уур амьсгалын хэв шинжийг үзүүлсэн уур амьсгалын диаграмм, уур амьсгалын элементийн тохойрол, цүнхээл үүсэх, жалга ганга зэргийг экскурсээр явж ажиглах нь манай нөхцөлд тийм Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2012 оны 5 дугаар сарын 03-ны өдрийн А/208 дугаар тушаалын гучин тавдугаар хавсралт2.2. ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН 12 ЖИЛИЙН СУРГУУЛИЙН ÀÐÂÀÍ ÍÝÃįÃÝÝÐ АНГИЙН ГАЗАРЗҮЙНХӨТӨЛБӨР Хүлээгдэж буй ерөнхий үр дүн:• Газарзүйн судалгааны аргууд (сэдэвчилсэн зураг унших, ашиглах, зохиох, ГМС болон бусад геодүрслэл)-ыг нийгэм-эдийн засгийн газарзүйн салбарт ашиглах арга барил эзэмших, тэдгээрийн үндсэн дээр бүс нутгийн онцлогийг тодорхойлох;• Нийгмийн хөгжилд нөлөөлдөг хүчин зүйлс (түүхэн болон газарзүйн, нийгэм-улс төрийн гэх мэт)-ийн талаар ойлгож, мэдсэний үндсэн дээр улс орнуудын хөгжлийн түвшинг шалгуур үзүүлэлтээр ангилах, харьцуулах, дүгнэлт гаргах;• Хүн ам, нийгэм-эдийн засгийн үзүүлэлтийн нутаг дэвсгэрийн ялгааг байгаль-нийгмийн харилцан хамааралд нь авч үзэн харьцуулах;• Дэлхийн улс орнууд болон бүс нутгийн соёлын ялгааг ойлгох, бусдын зан заншил, түүх соёлыг хүндэтгэх, тулгамдсан аливаа асуудлыг хамтдаа шийдвэрлэх; Агуулгын Агуулга тогтолцооны Хүлээгдэж буй үр дүн Үнэлгээ бүрэлдэхүүн хэсэг Мэдлэг Чадвар ХэрэглээГазарзүйн - Нийгэм-эдийн засгийн - Нийгэм-эдийн засгийн - Улс орон, бүс нутгийн газарзүйн онцлогийг - Сонирхсон улс орон, бүс - График, диаграммсудалгааны аргууд газарзүйн судалгааны судалгааны аргууд, илэрхийлэх мэдээллийг интернет болон нутаг, орон нутгийнхаа унших, үзүүлсэн зүйлсэд арга барил эзэмшиж, Зайнаас тандан бусад эх сурвалж ашиглан цуглуулах, талаар мэдээлэл цуглуулан нөлөөлсөн хүчин зүйлсийн амьдрал ахуйдаа судлал, ГМС-ийн боловсруулах, дүгнэлт гаргах; ашиглах; хамаарал ба учир ашигладаг болох; ашиглалт; - Улс орнуудын ялгааг төрөл бүрийн - Улс орны нийгэм-эдийн шалтгааныг тайлбарлах - Төрөл бүрийн - Сэдэвчилсэн зургийн дүрслэл (газрын зураг, гэрэл зураг, шог засаг, хүн ам, аж ахуй, чадвар эзэмшсэн эсэх; мэдээллийн эх онцлог ба төрлүүд: зураг гэх мэт) ашиглан харьцуулах, үйлчилгээний салбарын - Мэдээллийн нэг хэлбэрийг сурвалж ба зурагзүйн дижитал газрын тайлбарлах, мэдээлэл боловсруулах хөгжил, цаг хугацааны нөгөөд хувиргаж чадаж дүрслэлийн аргуудыг зураг, анаморф (хотжилт, ядуурал, хүн амын амьдралын өөрчлөлтийг үзүүлсэн байгаа эсэх; хүснэгтийг ашиглан тодорхой нутаг зураг, электрон атлас түвшин г.м); дүрслэл (график, ашиглан график байгуулах, дэвсгэрийн нийгэм- ашиглалт - Тоон мэдээлэл боловсруулан график, диаграмм, хүснэгт г.м)-ийг диаграмм уншин хүснэгт эдийн засгийн газарзүйн - Нийгэм-эдийн засгийн диаграмм байгуулах, анализ хийх; мэдээллийн хэрэгслээс зохиох ãýõ ìýò байдалд дүгнэлт гаргах; элементүүдийг - Зураг, диаграмм уншин хүснэгт зохиох, олж ашиглах; - Нийгэм-эдийн засгийн дүрслэх аргууд ба эсээ бичих зэргээр мэдээллийн өөр өөр - Нийгэм эдийн засгийн газарзүйн сэдэвчилсэн тэдгээрийн хэрэглээ хэлбэрийг хооронд нь шилжүүлэх; үзүүлэлтийг илэрхийлэх зургийг унших, хэрэглэх, - График ба орчин үеийн аргууд боловсруулах чадвар диаграммын төрөл, (анаморф зураг г.м)-ыг - Тодорхой нутаг дэвсгэрийн сонголт хэрэглэх хүрээнд өөр өөр мэдээллийн эх сурвалжèéг нэгтгэн дүгнэлт хийх чадвар Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 17
  • 10. Дэлхийн улс - Дэлхийн улс орнуудын - Дэлхийн улс - Дэлхийн улс орнуудын хөгжлийн ялгааг - Улс орнуудыг хөгжлийн - Өөр өөр хугацааны зурагорнуудын хөгжлийн ялгаа ба орнуудын хөгжлийн тодорхой үзүүлэлтээр гарган харьцуулах; ялгааг илэрхийлэх ашиглан улс төрийнхөгжлийн ялгаа ба түүнд нөлөөлж буй түвшинг илэрхийлэгч - Түүнд нөлөөлж буй хүчин зүйлс шалгууруудыг харьцуулж, болон нийгэм-эдийнбүс нутаг хүчин зүйлсийг танин үзүүлэлтүүд (газарзүйн, түүхэн, нийгэм-улс төрийн)- тайлбарлах, үнэлгээ өгөх; засгийн үзүүлэлтэд гарсан мэдсэнээр өөрийн - Хөгжингүй (Хойд) ба ийг тодорхой улс орны жишээн дээр - Хөгжлийн ялгааг өөрчлөлтийг тайлбарлаж онцлогт тохирсон ядуу буурай (ªмнөд) тайлбарлах; илэрхийлэгч чадаж буй эсэх; хөгжлийн зөв замыг орнуудын хөгжлийн - Улс орнуудын нийгэм-эдийн засгийн элементүүдийг энгийн - Колоничлолын үр сонгоход хувь нэмэр ялгаанд нөлөөлөх онцлогийг газарзүйн утгаар нь дүрслэх, жишээгээр гаргаж өөрийн дагавар, түүний эерэг ба оруулах үзэл бодолтой хүчин зүйлс төрөл бүрийн график, диаграмм, үзэл бодлоо илэрхийлэх сөрөг нөлөөг жишээгээр иргэн болж төлөвших; - Улс орнуудын хүснэгтээр илэрхийлэх (улс төрийн, хил (хүн амын тоо, боловсрол тайлбарлаж чадаж байгаа - Бүс нутгийн ялгаа ба хөгжлийн ялгааг хязгаарын өөрчлөлт, байгалийн гамшиг, ба шинжлэх ухаанд эсэх; тэдгээрийн бүрэлдэн ойртуулахын тулд дайн зэргээс болж шилжсэн хүн амыг зарцуулж буй хөрөнгө, - Нийгэм-эдийн засгийн буй болсон нөхцөл авч буй арга хэмжээ хүснэгтээр үзүүлэх гэх мэт) энерги зарцуулалт, газарзүйн үзүүлэлтийг шалтгааныг танин (Мянганы хөгжлийн - Төрөл бүрийн эх сурвалж ашиглан бүс агаарт ялгаруулж буй харьцуулан улс орнуудын мэдсэнээр бүх улс зорилт г.м) нутгийн газарзүйн тодорхойлолт гаргаж, нүүрсхүчлийн хийн хэмжээ хөгжлийн ялгааг үндэстний хөгжлийн - Бүс нутгийн ялгарал дүгнэлт хийх; г.м) харьцуулан шалтгааныг түүхийг ойлгож, ухааран ба учир шалтгаан - Өөр өөр цаг хугацааны газарзүйн зураг, - Орон нутаг, аймаг тайлбарлаж чадаж байгаа энх тайванч үзэл тоон мэдээлэл, диаграмм зэргийг сумынхаа газарзүйн эсэх; хүмүүжил төлөвших; харьцуулан тодорхой хүрээн дэх үйл тодорхойлолт гаргаж, - Тодорхой бүс нутаг юмуу - Бусад улс орон, бүс явдал, нийгмийн үзэгдэл юмсын хувирал, хөгжлийн цаашдын чиг улс орны газарзүйн нутгийн газарзүйн онцлог, өөрчлөлт, хөгжлийн явцыг тооны болон хандлагыг тодорхойлоход тодорхойлолт гаргах арга амьдралын хэв маяг, чанарын шинжээр нь ялган тайлбарлах оролцох; барил эзэмшсэн байдал өв уламжлалыг судлан (хил хязгаар, үйлдвэрийн бүтээмжийн - Мянганы хөгжлийн òýäíèé соёлыг хүндэтгэх өсөлт, малын тоо толгой, хүн ам гэх мэт) зорилтыг хэрэгжүүлэхэд замаар газарзүйн соёлд - Хөгжлийн ялгааг тодорхойлогч бусад орон нутагт шаардагдаж суралцах; үзүүлэлтийг харьцуулан үнэлгээ өгөх (нэг буй зүйлсийг тодорхойлох; хүнд ноогдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүн, õүний хөгжлийн индекс (ÕÕÈ) ба бүх үндэстний аз жаргалын индекс г.м)Хүн ам ба - Хүн амын газарзүйн - Хүн амын сууршлын - Хүн амын газарзүйн үндсэн үзүүлэлт (тоо, - Хүн амын шинж чанар ба - Хүн амын нас хүйснийсуурьшил үндсэн үзүүлэлт ба 3 үндсэн хэлбэр: өсөлт, нягтшил ба байршил)-ийн нутаг холбогдох үзүүлэлтүүдийг бүтцийн үзүүлэлтээс түүний нутаг дэвсгэрийн (шугаман, тархмал, дэвсгэрийн ялгааг бүс нутгаар гарган судлах, хөтлөх асуултыг нөхөн үйлдвэрлэлийн хэв ялгааг танин мэдсэнээр бөөгнөрсөн) шалтгааныг тайлбарлах томъёолох: боловсрол шинжийг тодорхойлох, хэв хүний хүчин зүйлийг - Хүн амын тоо, өсөлт, - Хүн амын тархалт сууршилтад нөлөөлөх ба амьдралын чанарын шинж тус бүрийн давуу ба зөв үнэлэн, түүнд хувь нас хүйс, арьстны бүс хүчин зүйлсийг тодорхойлох, тайлбарлах хоорондох хамаарал г.м сул талыг жишээн дээр 18 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ нэмрээ оруулах; нутгийн ялгаа (түүхэн, байгаль орчны, технологийн - Төрөл бүрийн эх тодорхойлж буй эсэх; - Хүн амын нягтшил, - Хүн амын тархалт дэвшлийн, шилжин сууршилтын г.м) сурвалжаас хүн амын - Нас хүйсний суваргад тархалт, суурьшилт ба суурьшил ба - Хүн амын өсөлт ба нөөцийн хоорондын үзүүлэлт (тоо, өсөлт, анализ хийж, тодорхой шилжих хөдөлгөөнд шилжилтэд хамаарлыг тодорхойлж хүн амын хотжилт) -үүдийг харуулсан хугацааны өмнөх болон нөлөөлж буй хүчин нөлөөлөгч хүчин хэт өсөлт ба хүн ам хэт цөөрөх учир мэдээлэл цуглуулж, дараах хүн амын бүтцийн зүйлсийг үнэлж цэгнэх; зүйлс (татагч ба шалтгааныг тайлбарлах; боловсруулалт хийх: хандлагыг илэрхийлэн түлхэгч хүч г.м) - Хүн амын нягшилт их ба бага газар орон, - Хүн ам зүйòýé холбоотой гаргаж, нийгэм-эдийн - Хотжилт ба бүс нутгийн шинж чанарыг харьцуулах, газарзүйн хэлээр харилцах засгийн бусад хүчин (хөгжингүй ба хөгжиж шалтгааныг тайлбарлах; (хүн амын нягтшил, зүйлстэй холбон буй орнуудын - Газар ашиглалтын хэв шинжүүдийг ялган тархалт сууршил, хотжилт тайлбарлаж байгаа байдал; хотжилтын ялгаа) тодорхойлох (оршин суугчдын, амралт г.м) түүнээс үүсэх сувиллын, худалдаа-арилжааны, хөдөө аж газарзүйн нөлөөлөл; ахуйн, тээвэр-харилцааны, олон нийтэд зориулсан г.м) - Хотжилт ба аж үйлдвэржилт, тээвэрт - Нийгэм-эдийн засгийн - Шашин, арьстаны нөлөөлж байгаа хүчин зүйлсийг нэгтгэн нөхцлийг сайжруулах, бүс ялгаа, хүн амын шилжих авч үзэх; нутгийн ялгааг багасгахын хөдөлгөөн, тэдгээрийн - Тодорхой нутаг дэвсгэр, улс орны тулд зохистой төлөвлөлт үр дагавар, түүхэн хэмжээнд тоон мэдээлэл ашиглан хүн хэрхэн хийж болох жишээ учир шалтгаан зэргийг амын нас хүйсний суварга байгуулах, авч дүгнэлт гаргах холбогдох газрын зураг өөр өөр улс орны хүн амын суваргыг - Хот суурин томрох, хүн ашиглан дүгнэлт хийх ажиглах, унших, харьцуулах, нийгэм-эдийн ам нэмэгдэхэд хүргэж байдал; засгийн газарзүйн хүчин зүйлс болон хүн буй байгалийн болон - Хүн амын нягтшил, амын шинж чанарын цаашдын төлвийг нийгмийн нөлөөг үнэлэх, хотжилтын түвшинд тодорхойлох; амьдрах газраа сонгох зөв байгалийн нөхцөл хэрхэн - Хүн амын өсөлтийг тооцоолон гаргаж, шийдвэрийг гаргах; нөлөөлснийг жишээгээр нөлөөлөх хүчин зүйлстэй холбон - Хотжилтын улмаас байгаль тайлбарлах байдал; тайлбарлах орчинд үүсэх эерэг болон - Хүн амын шилжилтэд - Хүн амын нягтшлын зургийг уур сөрөг талыг тодорхой татагч ба түлхэгч хүчин амьсгалын болон бусад зурагтай жишээн дээр тайлбарлах; зүйлийн нөлөө, тэдгээрийн харьцуулан уншиж, хоорондын хамаарлыг - Хүн амын шилжих цаг хугацааны өөрчлөлтийн жишээгээр тайлбарлах; хөдөлгөөний улмаас хот хамаарлыг илэрхийлэх - Хот суурин газар орчин тойрондоо хэрхэн суурин газар тохиолддог байдал; нөлөөлж байгааг тайлбарлах (тээвэр, зам, хүндрэл, бэрхшээлтэй - Мэдээллийн эх сурвалж худалдаа, харилцаа, үйлчилгээ г.м) асуудалд дүгнэлт гаргах ашиглан сонгон авсан - Хотын бүтцийн онол (нэг төвт, олон төвт, (суурüшил, боловсрол, бүс нутаг ба улс орны секторан гэх мэт)-ыг том хотуудын жишээн эрүүл мэнд ба эрүүл ахуй, хүн амын ахуй байдал, дээр тайлбарлах; тээвэр, орчны бохирдол хотжилтын түвшин, доройтол г.м) тэдгээрт нөлөөлсөн хүчин зүйлс ба үр дагаварыг тодорхойлох, бичгээр илэрхийлэх чадвар;Эдийн засгийн - Нийгэм эдийн засгийн - Дэлхийн аж - Аж үйлдвэрийн анхдагч, хоёрдагч, - Эдийн засгийн үзүүлэлтийг - Дэлхийн аж ахуйн салбархөгжил ба хөгжлийг тодорхойлох үйлдвэрийн гуравдагч салбарыг тодорхойлох, ангилах, тодорхойлох, хоорондох тус бүрийн газарзүйнбайгалийн нөөц үндсэн үзүүлэлтүүдийг байршилт, нутаг ялгааг жишээн дээр тайлбарлах; холбоо хамаарлыг гаргах, байршил, тархалтын учирашиглалт ашиглан тухайн улс орон, дэвсгэрийн - Хөгжингүй болон хөгжиж буй орнууд дахь шалтгааныг тайлбарлахын шалтгаан, нөлөөлж буй бүс нутгийн хөгжлийн хуваарилалт аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн салбарын тулд сэдэвчилсэн хүчин зүйлсийг ялгаж, дүр зургийг гарган - Аж үйлдвэр ба хөдөө харьцаа, хөгжлийн түвшин, цаг хугацааны зургуудыг сонгон хэрэглэх жишээгээр тайлбарлаж харьцуулах, дүгнэх; аж ахуйн салбарын өөрчлөлтийг тодорхойлох, хэрэгтэй (аж үйлдвэрийн байршил чадаж буй эсэх; - Нийгмийн хөгжилд нутаг дэвсгэрийн мэдээллийг интернýт болон бусад эх ба түүхий эдийн нөөц; - Орон нутгийн нөхцөлд нөлөөлөх хүчин зүйлс, ялгаа, нөлөөлөх сурвалжаас цуглуулж боловсруулах; газрын тосны олборлолт тухайн аж ахуйн салбарын тэдгээрийн эерэг ба хүчин зүйлс, - Аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн салбарын ба экспортын хэмжээ; хөгжил, цаашдын хэтийн сөрөг талыг ойлгож газарзүйн онцлог бүтээмж болон зардалд нөлөөлж буй аялал жуулчлалд нөлөөлөх төлөвд үнэлгээ өгч байгаа ухаарснаар орон нутаг, - Эрчим хүч ба усны байгаль- нийгмийн хүчин зүйлсийг зураг, хүчин зүйлийн үзүүлэлт ба эсэх; улс орныхоо хөгжилд зөв нөөцийн эх үүсвэр, диаграмм ашиглан тодорхойлох; жуулчлалаас олох орлогын - Сэргээгддэг ба байр сууринаас хандах тэдгээрийн ашиглалт - Үйлдвэржилтийн үйл явц ба технологийн хэмжээ г.м ) сэргээгддэггүй эрчим үзэл бодолтой болж - Үйлдвэрлэлийн байршилт, тархалтад нөлөөлж буй - Тодорхой нутаг дэвсгэрийн хүчний төрлүүдийг ялгаж, төлөвших; хөгжилтийг байгаль- нийгмийн хүчин зүйлсийг жишээн дээр усны нөөцийн нөөцийн ашиглалтаас түргэсгэгч тухайлбал, газарзүйн зураг ашиглан тодорхойлж учир ашиглалтын байдалд гарах үр дагаврыг орон биотехнологи, шалтгааныг тайлбарлах; үнэлгээ өгч, нөөцийн нутгийн болон бүс нутгийн кибернетик, - Эрчим хүчний эх үүсвэрүүд, сэргээгддэг хомсдолд хүргэж байгаа жишээн дээр тайлбарлах геомэдээллийн (газрын гүний дулаан, нарны ба салхины, шалтгааныг тодорхойлох, байдал; салбаруудын үүсэл, урсгал усны эрчим хүч, биотүлш) ба түүнээс сэргийлэх талаар Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 19 хөгжилтэй танилцах сэргээгддэггүй (газрын тос, нүүрс, арга хэмжээ авахад оролцох;
  • 11. - байгалийн хий) эрчим хүчний нөөцийн - Сэдэвчилсэн зураг хангамж ба ач холбогдлыг бүс нутаг, унших замаар аж улс орнуудын жишээн дээр тодорхойлон ахуйн салбаруудын бүс ялгааг тайлбарлах; нутгийн ялгаа, онцлогийг - Эрчим хүчний үйлдврлэлийн төрлүүд тодорхойлох; (дулааны, усан цахилгаан ба цөмийн) ба - Үйлдвэрлэл, á¿òýýãäýõ¿¿í тэдгээрийн хөгжилд нөлөөлөх байгаль- хуваарилалтын байдалд нийгмийн хүчин зүйлсийн хамаарлыг дүгнэлт хийх, үүний тулд тайлбарлах, нутаг дэвсгэрээр жишээ газарзүйн зураг, интернýт, гаргах; бусад эх сурвалжийг - Хөдөө аж ахуйн салбарын төрлүүд ба ашиглаж буй байдал; тэдгээрийн хөгжилт, байршилтад нөлөөлөх гол ба гол бус хүчин зүйлсийг ялган тодорхойлох - Тээвэр, харилцааны - Тодорхой нутаг дэвсгэрийн хүрээнд - Ялгаатай шалгууруудыг - Тухайн салбарын хөгжил, салбарын нутаг байгаль, нийгмийн харилцан хамаарлыг ашиглан өөр өөр бүс нутаг дэвсгэрийн болон дэвсгэрийн ялгаа, бүс тодорхойлох; нутгийн онцлогийг газарзүйн ялгаа, тэдгээрт нутгийн хөгжил - Аж ахуйн төрөл тус бүр дээр бүс нутгийн харьцуулах (хотжилтын нөлөөлж буй хүчин - Үйлчилгээний салбар ялгааг гаргах; түвшин, соёлын ба эдийн зүйлсийг газарзүйн төрөл ба аялал жуулчлалын - Аялал жуулчлалын хөгжлийн нутаг засгийн онцлог, байгалийн бүрийн дүрслэл, зураг газарзүйн ялгаа, дэвсгэрийн ялгаа, түүнд нөлөөлж буй нөөц г.м) ашиглан тодорхойлон нөлөөлөх хүчин зүйлс байгаль- нийгмийн хүчин зүйлсийг жишээ - Сонгон авсан нийгэм-эдийн бичих чадвар; авч тодорхойлох, тайлбарлах; засгийн үзэгдэл юмсын - Байгаль ба нийгмийн - Жуулчдыг татах байгалийн болон хүний тархалтад анализ хийх хүчин зүйлсийн хоорондын гараар бүтээгдсэн соёлын өвүүдийг ялгах, (газар ашиглалт, хүн амын хамаарлыг жишээгээр бүс нутгийн хэмжээнд ангилах, хамгаалах бүтэц, хотжилт г.м) тайлбарлаж, цаашдын эрхзүйн орчинг судлах; - Орон зайн хамаарлын төлөв байдлыг таамаглан - Орон нутгийнхаа түвшинд жуулчлалын ойлголтод тулгуурлан гаргаж буй байдал; давуу ба сөрөг талыг тодорхой жишээн дэлхийн бүс нутгууд ба - Дэд бүтэц, зам тээврийн дээр гаргаж, тулгарч буй асуудлыг улс орнуудын хооронд газарзүйн ач холбогдлыг шийдвэрлэхэд оролцох; янз бүрийн харилцаа, бүс нутгаар харьцуулан - Үйлчилгээний салбарын хөгжил нь улс солилцоо үүсдэг тодорхойлох, нөлөөлөх орны хөгжлийг тодорхойлох чухал салбар шалтгааныг тайлбарлах хүчин зүйлсийг илрүүлэх, болохыг судалгаан дээр тулгуурлан (бараа таваарын, - Харилцаа холбооны ярилцах, салбарын бүтцийн схемд хүмүүсийн, мэдээллийн хөгжлийн хурдыг зарим 20 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ тулгуурлан доголдолтой байгаа салбарт солилцоо гэх мэт) салбартай харьцуулан дүн шинжилгээ хийх нөлөөлсөн хүчин зүйлсийг илрүүлэх чадварНийгэм-эдийн - Байгалийн нөөцийн - Хүн ам, хөдөлмөрийн - Олон улсын хөдөлмөрийн газарзүйн - сонгон авсан нутаг - Нөөцийн ангилалыгзасгийн нутаг тархалтад дүгнэлт өгч, нөөцийн газарзүйн хуваарилалтын өнөөгийн байдалд дэвсгэрийн хүрээнд (нэг тодорхойлж, ялгах,дэвсгэр-газарзүйн бүс нутаг ба улс орнууд хуваарилалт дүгнэлт өгөх замаар ажиллах хүч, түүний бүс нутаг, улс орон, хот нөөцийн хомсдлынхолбоо хамаарал хоорондоо харилцан - Шинжлэх ухаан, шилжилтийн хандлагыг тодорхойлох суурин газар гэх мэт) шалтгааныг илрүүлэн хамааралд оршдог техникийн дэвшлийн - Сүүлийн үеийн техник технологийн газарзүйн байршил, газрын дүгнэж буй байдал болохыг танин мэдэж, ололт амжилтыг ололт амжилтыг нэвтрүүлж буй аж ахуйн гадарга, тээвэр болон - Үйлдвэрлэл, үйлдвэрлэх ойлгох; үйлдвэрлэлд салбарууд, тэдгээрийн хөгжлийн хурдыг бусад хүчин зүйлсийн хүчин, технологийн - Хүн ам үйлдвэрлэлийн нэвтрүүлж буй харьцуулах, үнэлэх, дүгнэх хоорондох харилцан дэвшил, техникийн нөөц, байгалийн нөөц, байдал, - Байгалийн нөөцийн тархалтын газарзүйн хамааралд дүгнэлт гаргах үсрэнгүй хөгжил нь байгаль-нийгмийн - Байгалийн нөөцөөс онцлогийг ашиглалтын байдал болон байгалийн нөөцтэй хэрхэн нөхцөл зэргийг харилцан хараат байдалтай улс боловсруулах үйлдвэрлэлтэй нь хамааралтай болохыг уялдаатай судлах орнуудын хөгжлийн харьцуулан дүгнэлт гаргах тодорхойлох чадвар төлөв байдал - Байгалийн нөөцөөс хараат улс орнуудын - байгалийн нөөцөө үр - Эдийн засгийн ашиг, хөгжлийн дүр төрхийг ажиглах харьцуулах, ашигтай ашиглаж буй бүс байгалийн нөхөн сэргээлт, хөгжлийн гарцыг тодорхойлох нутаг, улс орнууд болон нөөцийн хомсдол, үйлдвэрлэлээ байгалийн байгалийн нөхцөл зэрэг нөөц, ба нөхцөлтэй нь үзүүлэлтүүдийн мөн зөв уялдуулах замаар чанарыг жишээгээр эдийн засгийн хөгжлөө тайлбарлаж буй байдал тодорхойлж буй улс орнуудыг харьцуулан дүгнэхСудалгаа хийх - Хичээлийн агуулгын хүрээнд газарзүйн ямар нэгэн асуудал сонгон авч тодорхой улс орон ба бүс нутгийн хүрээнд жишээ болгон судлах; Үүний тулд газарзүйн судалгааны аргуудыг ашиглах, интернýт болон бусад мэдээллийн эх сурвалж ашиглах; Жишээ нь: “Шашны ялгаатай байдлаас үүдэлтэй зөрчил, мөргөлдөөн”, “Хөгжилд нөлөөлөх нийгэм-улс төрийн шалтгаан” гэх мэт. - Судалгааг хийхдээ багаар ажиллах нь тохиромжтой бөгөөд цуглуулсан мэдээллээ боловсруулан бусад багууддаа илтгэл тавих, зураг зохиох, эсээ байдлаар гүйцэтгэж болно.Àрга зүй:• Агуулгын онцлогийг арга зүйд харгалзах: 11 ангийн газарзүйн хичээлийн агуулга нь үндсэндээ дэлхийн гадаргын байгаль ба нийгэм-эдийн засгийн үзэгдэл юмсын онцлог, харилцан хамаарлыг тодорхой нутаг дэвсгэрийн түвшинд авч үзэн, харьцуулсан анализ хийж сурахад чиглэгдсэхээс гадна нийгэм-эдийн засгийн шинжлэх ухааны суурь ойлголт болох хүн ам ба дэлхийн аж ахуйн салбаруудыг нарийвчлан судлахад анхаарна.• Газарзүйн мэдээлэлтэй ажиллах: Дэлхийн улс орон, бүс нутгуудын хүн ам, аж ахуйн салбарын хөгжлийг харьцуулан, тус бүрийн онцлогийг ялган тодорхойлох, тэдгээрт нөлөөлж буй хүчин зүйлсэд газарзүйн шинжлэх ухааны үүднээс үнэлгээ өгөх, хөгжлийн цаашдын чиг хандлагыг гаргахын тулд газарзүйн төрөл бүрийн мэдээлэлтэй ажиллаж сурахад анхаарна. Хичээлийн агуулгаас хамаарч суралцахуйн аргуудаас оновчтой сонгон хэрэглэхээс гадна энэ хичээлийн хувьд сэдэвчилсэн газрын зургууд, нийгэм-эдийн засгийн тоон үзүүлэлтүүд, интернэтийн тайлбар толийг /wikipedia/ хэрэглэх арга барил эзэмшүүлэхэд арга зүйг чиглүүлнэ. Жишээ нь: “YouTube”, “GoogleEarth” ашиглан сонирхож буй газар орныхоо талаар судлах, газарзүйн онцлогийг үзүүлсэн зураг, бүдүүвч, картодиаграмм зэргийг олж ашиглах арга барилыг эзэмшүүлнэ. Нийгэм эдийн засгийн үзүүлэлтийг харьцуулан үнэлэлт дүгнэлт гаргахдаа зөвхөн тоон утгыг нь унших, харьцуулах төдий бус, чанарын анализ хийхэд анхаарах нь чухал. Өөрөөр хэлбэл, тухайн үзүүлэлтийн хамгийн их ба бага утга, өөрчлөлтийн явц, эрчим зэргийг ажиглан түүнд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг тодорхойлох, таамаглах, учир шалтгааныг тайлбарлаæ сурах нь гол болно. Энэхүү хичээлд хэрэглэгдэх газарзүйн мэдээлэлд зөвхөн тоон үзүүлэлт төдий биш төрөл бүрийн газарзүйн зураг болон гэрэл зураг, хүснэгт, диаграмм, график ихээхэн байр суурь эзэлнэ. Иймд мэдээллийн нэг хэлбэрийг нөгөөд шилжүүлэх, энэ явцад аливаа зүйлийг урьдчилан төлөвлөх, зөв шийдвэр гаргах чадвар эзэмшүүлэхэд анхаарна. Жишээ нь: Текстэн мэдээллийг ашиглан схем, бүдүүвч зохиох нь эзэмшсэн мэдлэгээ нэгтгэн дүгнэхэд хэрэгтэй бол диаграмм, график болгон хувиргах нь тоон үзүүлэлтийг хялбар харьцуулан дүгнэлт гаргахад ач холбогдолтой. Харин картодиаграмм нь тухайн үзүүлэлтийг газарзүйн байрлалтай нь холбосноор орон зайн үүднээс үнэлэлт өгөхөд чухал нөлөөтэй болно.• Нутаг дэвсгэрийн газарзүйн хуваарилалтыг судлах: Газарзүйн байрлал нь байгалийн байдал, нийгэм- эдийн засаг, улс төрийн хувьд чухал ач холбогдолтой. Үүнийг тодорхой улс орны жишээн дээр харьцуулан дүгнэлт гаргаж болно. Нутаг дэвсгэрийн газарзүйн хуваарилалт байгаагийн шалтгааныг байгаль нийгмийн бусад хүчин зүйлтэй холбон тайлбарласнаар тухайн бүс нутгийн бусдаасаа ялгарах өвөрмөц онцлог бий болох ба улмаар бараа таваарын солилцоо, хүн ам, ажиллах хүчний байршилт, шилжилтийн чиглэл, байгалийн нөөц, эрдэс түүхий эд, үйлдвэрлэгдсэн бүтээгдэхүүнийг тээвэрлэх, амрах аялах, судлах зэргээр зам тээврийн чиглэл ч тодорхой харагдана.• Жишээлэх зарчим баримтлах: Дэлхийн бүх улс орон, бүс нутгийн онцлогийг энэ хичээлээр нэг бүрчлэн судлах боломжгүй бөгөөд тийм шаардлага ч үгүй юм. Иймд нийгэм-эдийн засгийн газарзүйн юмс, үзэгдлийн онцлогийг судлахдаа аль нэгэн бүс нутаг болон улс орноор төлөөлүүлэн авч үзнэ. Жишээ нь: Буурай хөгжилтэй орнуудын ерөнхий онцлогийг илэрхийлэгч үзүүлэлт болох хүн амын хоол хүнсний дутмаг байдал, ундны цэвэр усны хүрэлцээ, халдварт өвчний тархалт, хүн амын нас баралт, тэдгээрт нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг Африкийн аль нэг улсаар жишээлэн авч үзэх гэх мэт. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 21
  • 12. 22 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 23 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 21• Бодит нөхцөл байдалд тохируулан сонгох: Хичээлийн агуулгад дурдсан мэдлэг чадварыг эзэмшүүлэх Үнэлгээнийøàëãóóð áàба даалгаврын загвар ¯íýëãýýíèé шалгуур äààëãàâðûí çàãâàð явцад авч буй жишээ, баримт нь үнэн зөв, бодит байхыг арга зүйд чухалчилна. Жишээ нь: Хүн амын 1. Хүснэгтэн мэдээлэл ашиглан дүгнэлт гаргах 1. Õ¿ñíýãòýí ìýäýýëýë àøèãëàí ä¿ãíýëò ãàðãàõ хэт өсөлт ба хэт багасалтыг харьцуулах, тэдгээрийн зүй тогтлыг судлахдаа Бангладеш юмуу Франц улсын хувьд ямар байгаагаар нь авах нь уг судлагдахууныг бодит байдалд нь авч буй нэг жишээ юм. БНХАУ-ын зарим мужийн хүн ам, газар нутгийн хэмжээ ба Нóòàã Хүн амын ÁНÕÀÓ-ûí çàðèì ìóæèéí õ¿í àì, ãàçàð íóòãèéí õýìæýý áà õ¿í Нутаг Õ¿í àìûí• Газарзүйн судалгааны арга барил эзэмшүүлэх: Нийгэм-эдийн засгийн үзэгдэл, юмсын нутаг дэвсгэрийн Мужийн Õ¿í àì äýâñãýð (êâ. íÿãòøèë (íýã àìûí íÿãòøëûã ¿ç¿¿ëñýí õ¿ñíýãòèéã àøèãëàíашиглан àñóóëàä Ìóæèéí Хүн ам хүн амын нягтшлыг үзүүлсэн хүснэгтийг äàðààõ дараах íýð (ñàÿ) дэвсгэр êâ/êì-ò) нягтшил хуваарилаллтын ялгааг судлах арга барил эзэмшүүлэхэд арга зүйг чиглүүлнэ. Тоон мэдээллүүдийг нэр (сая) êì) асуулòад хариулаарай. õàðèóëààðàé. ÿéçõîé 38 (кв.км) (нэг кв/км-т) 176 100 216 боловсруулан дүгнэлт гаргахаас гадна учир шалтгааныг байгаль, нийгэм хүний хүчин зүйлтэй холбон Гүйзхой Õóáåé 6038 176 100 187 400 ? 216 À) Õóáåé ìóæèéí õ¿íхүн амын нягтшлыг тооцоолж гаргаарай. А) Хубей мужийн àìûí íÿãòøëûã òîîöîîëæ ãàðãààðàé. баримт жишээгээр нотлох хэрэгцээ бий болно. Өөрийн уншсан, харьцуулсан, нэгтгэсэн, зурагласан материалууд дээрээ түшиглэн ярих, илтгэх, мэтгэлцэх, шүүмжлэх, дэмжих чадвартай болно. Хубей Øàíüñó 74 187мужийн хүн амын нягтшлыг Хинжан мужийн гадаргын õýñýã íüхэсэг нь Õ¿í àìûí 60А) Хубей600 102 400 721 ? Á) Õèíæàí ìóæèéí ãàäàðãûí èõýíõ ихэнх óóëàðõàã. уулархаг. Б) тооцоолж гаргаарай. Гүйзхой 38 176 100 216 Хубей 60 187 400 ? Шаньсу ×èíãõàé 74 102 600 721 íÿãòøèëä ãàçðûí ãàäàðãûí áàéäàë ÿìàð íºëººямар нөлөө Хүн амын нягтшилд газрын гадаргын байдал ¿ç¿¿ëäãèéã 6 Б) Хинжан мужийн 8гадаргын ихэнх хэсэг нь уулархаг. Хүн амын нягтшилд газрын гадаргын 720 000• Арга зүйд хичээл хоорондын холбоог харгалзах: Улс орнуудын нийгэм-эдийн засгийн хөгжлийн Чингхай 916 байдал ямар нөлөө595 8 Øàíäóí 720 000 153 000 үзүүлдгийг тайлбарлаарай. òàéëáàðëààðàé. үзүүлдгийг тайлбарлаарай. онцлогийг тодорхойлохын тулд нийгмийн ухаан, түүх, иргэншлийн хичээлүүдтэй холбох шаардлага Шаньсу 74 102 600 721 Чингхай 6 720 000 Õèíæàí 8 Шандун 19 В) Шаньсу муж далайтай хиллэдэг. Эрэг орчмын ихэнх газар оронд Эрэг орчмын ихэнх 91 1600 000 153 000 12595 В) Øàíüñó ìóæмуж далайтай хиллэдэг. хүн амын нягтшил их В) Шаньсу äàëàéòàé õèëëýäýã. Ýðýã îð÷ìûí èõýíõ ãàçàð гарна. Тухайлбал, Саудын Араб, Персийн булангийн орнуудыг байгалийн нөөцдөө тулгуурлан Шандун 91 153 000 595Хинжан 19байдгийн учрыг эдийн 12 1600 000 засаг ба хүнийõ¿í àìûíхүн амын èõ áàéäãèéíбайдгийн учрыг эдийн газар оронд íÿãòøèë нягтшил их ó÷ðûã ýäèéí çàñàã áà îðîíä хүчин зүйлтэй холбон тайлбарлаарай. хөгжиж байгаа гэх боловч түүхэн хөгжлийн явц, зан заншил, үндэсний онцлог, шашин шүтлэг Хинжан 19 1600 000 12 õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëòýé õîëáîí òàéëáàðëààðàé. засаг ба хүний хүчин зүйлтэй холбон тайлбарлаарай. хэрхэн нөлөөлсөн болохыг нь гаргахын тулд дээрх хичээлийн агуулгыг харгалзан, эзэмшсэн мэдлэг Агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсэг тустогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсэг тус чадвартай нь холбоно. Àãóóëãûí бүрээр хүлээгдэж буй үр дүнг үнэлэхэд Агуулгын òîãòîëöîîíû á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã òóñ Гүйзхой 38 176 100 2009 îí 216 А) Хубей мужийн ашиглах шалгуур үзүүлэлт ба даалгаврыг дараах байдлаар боловсруулан хэрэглэнэ. Б) Хинжан муж• Экскурс хийх: “Экскурс хичээл” гэдгийн дор байгальд аялахыг ойлгодог байдлаасаа гарах цаг á¿ðýýð õ¿ëýýãäýæ áóé ¿ð ä¿íã ¿íýëýõýä àøèãëàõ Хубей бүрээр хүлээгдэж буй үр дүнг үнэлэхэд ашиглах 60 187100+ 400 ? байдал ямар нөл øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áà äààëãàâðûã äàðààõ áàéäëààð Шаньсу болжээ. Угтаа экскурс нь олж авсан мэдлэгээ бататгах, судалж туршиж байсан зүйлээ хэрэгжүүлэх зургийг ажиглан улс орнуудын хөгжлийн төлвийг тодорхойлон бичнэ байдлаар шалгуур үзүүлэлт ба даалгаврыг дараах үү. 74 102 600 721 95-99 1. Дараах Чингхай 6 90-94 720 000 85-89 8 В) Шаньсу муж нотлох боломж юм. Иймд экскурсыг ямар ч хэлбэрээр зохион байгуулж болно. Ялангуяа 2. Салхины ба сэргээгдэх эрчим боловсруулан хэрэглэнэ. нийгэм- áîëîâñðóóëàí õýðýãëýíý. хүч ашиглалтын талаар үзүүлсэн хүснэгтийг ашиглан 80-84 байдгийн учрыг Шандун 91 153 000 75-79 595 эдийн засгийн газарзүйн үзэгдэл, юмс, амьдралын хэв маяг зэргийг судлахын тулд орон нутгийн аж даалгаврыг гүйцэтгэ. 1. Дараах зургийг ажиглан улс орнуудын хөгжлийн дараах 70-74 1. Дàðààõ çóðãèéã àæèãëàí óëñ îðíóóäûí õºãæëèéí Хинжан 19 Эмэгтэй 1600 000 12 65-69 Ýðýãòýé ахуйн газрууд, малчид, айл өрх, соёлын төв зэрэгт экскурс хийж болно. Түүнчлэн “Интернэт аялал”, “ орнуудыг бүс нутгаар ангилж, бүс нутгийн хэмжээнд тооцоолж гарган нөлөөлж А. Улс төлвийг тодорхойлон бичнэ үү. 60-64 Агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсэг тус бүрээр хүлээгдэж òºëâèéã òîäîðõîéëîí áè÷íý ¿¿. 55-59 National geographic.com сайтаар зочилъё” гэхчлэн мэдээлэл цуглуулах хэлбэр ч байж болно. буй хүчин зүйлсийн талаар ярилцах Б. АНУ, Хятад улсын талаар дүгнэн ярилцаж учир 2. Салхины ба сэргээгдэх эрчим хүч ашиглалтын 50-54 ашиглах шалгуур үзүүлэлт ба даалгаврыг дараах байдлаар боловср 2. Сàëõèíû áà ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷ àøèãëàëòûí 45-49• Бие даан ажиллах арга зүйд сургах: 11 дүгээр ангийн сурагчдын хувьд бие даан ажиллах шалтгааныг тайлбарла. арга 40-44 талаар үзүүлсэн хүснэгтийг ашиглан дараах òàëààð ¿ç¿¿ëñýí õ¿ñíýãòèéã àøèãëàí äàðààõ 35-39 30-34 барилыг тодорхой хэмжээгээр эзэмшсэн боловч түүнийг улам хөгжүүлэхэд арга зүйг чиглүүлнэ. даалгаврыг гүйцэтгэ. 1. Дараах зургийг ажиглан улс орнуудын хөгжлийн төлвийг тодорх 25-29 äààëãàâðûã ã¿éöýòãý. 20-24 Жишээ нь: Хичээлийн сэдэвтэй холбогдсон шинэ мэдээлэл эрж хайх, олж цуглуулахад төрөл бүрийн нэр Валютын Нэгж Төгрөг Өөрчлөлт 3. Дэлхийн хүн амын өсөлтийг 2. Салхины ба сэргээгдэх эрчим хүч ашиглалтын талаар үзүүлс 15-19 À. А. Улс орнуудыг бүс нутгаар àíãèëæ, бүс нутгийн Óëñ îðíóóäûã á¿ñ харуулсан ангилж, зургийг эссэ 10-14 эх сурвалж ашиглах ãýõ ìýò. Ялангуяа судалж буй улс орон, бүс нутгийн онцлог, хүн ам, аж ахуй, íóòãààð дараах á¿ñ íóòãèéí дараах даалгаврыг гүйцэтгэ. 5-9 0-4 соёл зан заншлыг илэрхийлэхүйц гэрэл зураг цуглуулах, сонгоход интернýт ашиглах арга барилд АНУ USD 1375.56 хэмжээнд тооцоолж гарган нөлөөлж буй õýìæýýíä òîîöîîëæ хэлбэрт íºëººëæ áóé õ¿÷èí 0.11 ãàðãàí оруулсан өөрсдийн 3 А. Улс орнуудыг бүс нутгаар0,5 1 1,5 2 нутгийн хэмжээнд тоо 2,5 2 1,5 1 0,5 0 0 ангилж, бүс 2,5 3 сургахад анхаарна. Түүнчлэн 11 дүгээр ангийн хувьд судалгааны энгийн аргуудыг ашиглан бие Евро дааж EU 1789.4 ç¿éëñèéí òàëààð ÿðèëöàõ ярилцах Õÿòàä нэмэн хүчин зүйлсийн дүгнэлтээ ÀНÓ, -1.44 талаар Á. óëñûí Хүн ам /саяар/ буй хүчин зүйлсийн талаар ярилцах Б. АНУ, Хятад улсын талаа ОХУ судалгаа хийх, анализ хийх, дүгнэлт гаргах, судалгааны үр дүнгээ бичгээр, зурган хэлбэрээр болон RUS 42.94 òàëààð -0.34 ÿðèëöàæ ó÷èð øàëòãààíûã òàéëáàðëà. ä¿ãíýí шалтгааныг тайлбарла. тайлбарлаарай Б. АНУ, Хятад улсын талаар дүгнэн ярилцаж учир шалтгааныг тайлбарла. БНХАУ CHN 216.97 0.21 схем бүдүүвчээр илэрхийлэх аргад суралцах, хялбар газрын зураг зохиох зэрэгт суралцахад багшийн 3. Дýëõèéí õ¿í àìûí ºñºëòèéã õàðóóëñàí äàðààõ Валютын 2011-12-20”-нд үндэслэн мөнгөний худалдан 3. Дэлхийн 4. Монгол банкнаас гаргасан “Ханшийн мэдээ” нэр Япон JPN 17.65 3. Дэлхийн хүн амын өсөлтийг харуулсан дараах -0.01 Нэгж Төгрөг Өөрчлөлт дэмжлэг их чухал юм. çóðãèéã эсýэ хэлбэртчадвар, инфляци зэргийг тодорхойл. Хэрэв чи АНУ болон Европын орнуудаар авах БНСУ SKOR 1.17 -0.02 ýññý õýëáýðò оруулсан өөрсдийн зургийг îðóóëñàí ººðñäèéí харуулса аялахаар болбол мөнгөн дүнг шилжүүлэн тооцно уу. 500000 төгрөгөөр хэдэн юань ä¿ãíýëòýý нэмэн тайлбарлаарай íýìýí òàéëáàðëààðàé АНУ USD 1375.56 0.11 хэлбэрт дүгнэлтээ худалдан авах вэ? 500000 рубльтэй хүн манай хэдэн төгрөгтэй тэнцэх хэмжээнийìýäýý” гэсэн үг вэ? áàíêíààñ ãàðãàñàí “Õàíøèéí мөнгөтэй 4. Ìîíãîë банкнаас гаргасан “Ханшийн мэдээ” Евро EU 1789.4 -1.44 дүгнэлтэÕэрэглэгдэхүүн: 4. Монгол ОХУ RUS 42.94 -0.34 2011-12-20”-íä үндэслэн мөнгөний худалдан 2011-12-20”-нд ¿íäýñëýí ìºíãºíèé õóäàëäàí тайлбарл БНХАУ CHN 216.97 0.21• Дэлхийн болон бүс нутгийн улс төрийн газрын зураг, эдийн засгийн газарзүйн сэдэвчилсэн зургууд: àâàõ чадвар, инфляци зэргийг тодорхойл. Хэрэв авах ÷àäâàð, èíôëÿöè çýðãèéã òîäîðõîéë. Õýðýâ Япон JPN 17.65 -0.01 4. Монгол б зам тээвэр, хүн амын шилжих хөдөлгөөн, нөөцийн хуваарилалт, цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэлт ÷è ÀНÓ áîëîí Åâðîïûí îðíóóäààð àÿëàõààð чи АНУ болон Европын орнуудаар аялахаар БНСУ SKOR 1.17 -0.02 авах чад гэх мэт áîëáîë мөнгөн дүнг шилжүүлэн тооцно уу. болбол ìºíãºí ä¿íã øèëæ¿¿ëýí òîîöíî óó. аялахаар• Улс орнуудын онцлог, хөгжилд нөлөөлөх хүчин зүйлс (далай тэнгист хол ойр орших байдал, байгаль 500000 төгрөгөөр хэдэн юань худалдан авах вэ? 500000 рубльтэй хүн манай хэдэн төгрөгтэй тэнцэх төгрөгтэй т 500000 òºãðºãººð õýäýí þàíü õóäàëäàí àâàõ âý? 500000 ðóáëüòýé õ¿í ìàíàé õýäýí òºãðºãòýé òýíöýõ худалдан авах вэ? 500000 рубльтэй хүн манай хэдэн цаг агаар, хөрсний үржил шим, ашигт малтмал, хүн амын тоо г.м), амьжиргааны түвшин, зан заншил, õýìæýýíèé ìºíãºòýé ãýñýí ¿ã âý? хэмжээний мөнгөтэй гэсэн үг вэ? соёлын онцлогийг харуулсан гэрэл зургууд• Google.com ба GoogleEarth программ, цахим газрын зургууд ба цахим атлас зэргийг ашиглах;• Геотехнологийн төрөл бүрийн дүрслэлүүд: ГМС, сансрын зураг, агаарын зураг гэх мэт;• Төрөл бүрийн тоон мэдээлэл: хүн амын тоо, өсөлт, шилжилтийн мэдээ, аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний нэр төрөл, бүтээмж, экспорт ба импорт, малын тоо толгой гэх мэт.
  • 13. Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2012 оны 5 дугаар сарын 03-ны өдрийн А/208 дугаар тушаалын дөчин наймдугаар хавсралт2.3. ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН 12 ЖИЛИЙН СУРГУУЛИЙН ÀÐÂÀÍ ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ АНГИЙН ГАЗАРЗ¯ÉÍХӨТӨЛБӨР Хүлээгдэж буй ерөнхий үр дүн:• Байгаль ба нийгмийн орчинд болж буй үйл явцыг тайлбарлах, дүгнэлт гаргахдаа газарзүйн төрөл бүрийн эх сурвалж (газарзүйн төрөл бүрийн зургууд, Ãàçàðç¿éí ìýäýýëëèéí ñèñòåì, GPS г.м) ашиглан газарзүйн үүднээс хандах, “газарзүйн хэл” хэрэглэх;• Байгаль орчин ба байгалийн нөөцийн менежменттэй холбоотой асуудалд нөлөөлж буй ýåðýã, ñºðºã õ¿÷èí ç¿éëñийг тодорхойлох, тэдгээрийг шийдвэрлэхэд боломжтой шийдвэр гаргах, хэтийн төлвийг тодорхойлох мэдлэг, чадвартай болох;• Хүн-байгалийн тулгамдсан асуудлыг ойлгох, шийдвэрлэхэд газарзүйн үүднээс дүгнэлт гаргахын ач холбогдлыг ухаарч мэдэх;• Байгалийн ба нийгмийн орчинд цаг хугацааны болон орон зайн хувьд гарч буй өөрчлөлтийн шалтгаан ба үр дагаврыг тайлбарлах, эерэг болон сөрөг талыг үнэлэх; Агуулгын Агуулга тогтол-цооны Хүлээгдэж буй үр Үнэлгээ бүрэлдэ-хүүн дүн Мэдлэг Чадвар Хэрэглээ хэсэгГазарзүйн - Байгаль орчны - Геотехнологи, - Загварчлах, хийсвэр дүрслэл ашиглан - Аливаа асуудалд газарзүйн - Нутаг орныхоо байгальсудалгаа- болон байгалийн газарзүйн хэрэгслүүд, байгаль-нийгмийн элементүүдийн тархалтыг үүднээс дүгнэлт гаргах, орчин, нөөцийнны арга, нөөцийн тэдгээрийн онцлог тодорхойлох ашиглахын тулд статистикийн менежменттэй холбогдоххэрэгслүүд менежменттэй - Зайнаас тандан - Сонгон авсан газарзүйн асуудалд анализ аргууд (хувь процент олох, асуудлыг òîäîðõîéëæ, ò¿¿íä холбоотой судлал, түүний хийхийн тулд тохирох хэрэгсэл (зайнаас эрэмбэлэх, дундаж утгыг ¿íýëãýý ºã÷ áóé áàéäàë асуудлыг нэгтгэх, ашиглалт тандах, ГМС, Жи-Пи-Эс)-ийг сонгон авах, тооцоолох г.м)-ыг хэрэглэх - Мэдээлэл харилцааны 24 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ цэгцлэх, дүгнэлт - Газарзүйн шалтгааныг тайлбарлах - Байгаль-нийгмийн тулгамдсан технологи ашиглан хийх зэрэгт мэдээллийн - Интернýт, CD, мэдээллийн цахим эх асуудалтай холбоотой мэдлэг, хэрэгтэй мэдээллээ авч, газарзүйн янз системийн хэрэглээ сурвалжийг ашиглах чадвараа бусадтай хуваалцах, боловсруулалт хийх, түүндээ бүрийн хэрэгсэл, - Өөр төрлийн тусгаг бүхий дэлхийн газрын түгээн дэлгэрүүлэх, ингэхдээ дүгнэлт хийх чадвар геотехнологи зургийг харьцуулах, (Номхон далай төвт, газарзүйн төрөл бүрийн эх - Байгаль-нийгмийн (газарзүйн Америк төвт гэх мэт) сурвалж (гэрэл зураг, схем, тулгамдсан асуудлыг зураг, зайнаас - Хэрэгцээт мэдээлэл авч ашиглахын тулд диаграмм, төрөл бүрийн тайлбарлах, дүгнэлт тандан судлалын газарзүйн зургийг тусгагийн төрлөөр нь зургууд, цахим зураг гэх мэт) гаргахдаа газарзүйн хэлээр дүрсүүд, сансрын ялган сонгон авах; Жишээ нь: чиглэл ашиглаж, газарзүйн “хэл”-ээр харилцаж буй байдал; зураг, газарзүйн тодорхойлоход Меркаторын тусгагаар зурсан харилцах - Орон зайн төсөөлөл нь мэдээллийн зургийг, аливаа зүйлийн тархалтын талбайг өмнөх жилүүдийнхээс хэрхэн систем, GPS г.м)- судлахын тулд Г¿¿дын болон Робинсоны өөрчлөгдөж, хөгжсөн байдал; уудыг ашиглах тусгагаар зурсан зургийг сонгон авах г.м. арга барил - Газарзүйн мэдээлэл агуулсан диаграмм, эзэмших; график болон газрын зураг ашиглах (хүн амын суурüшилд цөлжилтийн нөлөө) ãýõ ìýòБайгаль орчны - Байгаль орчны - Байгаль орчны - Хүний үйл ажиллагаа байгаль орчинд хэрхэн - Орон нутагтаа болон монгол - Тодорхой юмс, үзэгдлийнтулгамдсан тулгамдсан тулгамдсан асуудлууд нөлөөлж байгаад үнэлэлт өгөх; оронд тулгамдаж буй тархалтын зүй тогтлыгасуудлууд асуудлууд, ба тэдгээрийн үр - Байгаль орчны тулгамдсан асуудлуудыг орон асуудлуудад дүгнэлт хийж, илэрхийлж, шалтгааныг тэдгээрт нөлөөлж дагавар, шалтгаан, нутгийн, үндэсний болон дэлхийн хэмжээнд байгаль-нийгэмд үзүүлэх тайлбарлахдаа асуудалд буй хүчин зүйлсийн нутаг дэвсгэрийн жишээ гарган тодорхойлох; цаашдын үр дагаврыг холбогдох бусад зүйлсийн хамаарлыг ухааран ялгаа (байгалийн - Дэлхийн хэмжээний глобал асуудлуудыг тодорхойлох: Жишээ нь: талаар сэтгэн бодох, ойлгосноор өөрийн нөөцийн хомсдол, дүрсэлсэн газарзүйн зураг унших, ашиглах цөлжилтийн талбай нэмэгдэж шийдвэрлэх чадвар орон нутаг, дэлхий орчны бохирдол, замаар тэдгээрийн газарзүй-орон зайн ялгаа, буй, уул уурхайн ашиглалтаас эзэмшсэн байдал; гарагийг хайрлан уур амьсгалын өөрчлөлтийн чиг хандлагыг бусад хүчин гарах үр дагавар гэх мэт - Байгаль орчны өөрчлөлтийг хамгаалах үзэл өөрчлөлт, хүн ам зүйн зүйлстэй харьцуулан тайлбарлах, үнэлгээ - Агаарт гарч буй нүүрсхүчлийн тодорхой жишээн дээр хүмүүжилтэй асуудлууд, хүн амын өгөх (хүн амын төрөлт, хоол хүнс ба усаар хийг багасгах арга замуудыг судалж, шалтгаан ба үр болох; хэт өсөлт ба насжилт) гачигдаж буй байдал, хотжилтын түвшин, эрэг ашиглах, бусдад түгээх; дагаврыг илэрхийлэх замаар - Усны хомсдол, орчмын орчны доройтол гэх мэт) - Ãàçàð àøèãëàëòûí óëàìæëàëò газарзүйн төсөөлөл хэр зэрэг сэргийлэх арга зам - Орчны бохирдлын хэлбэрүүд (агаарын, усны, áîëîí îð÷èí ¿åèéí àðãóóäûã эзэмшсэн байдал; дуу чимээний гэх мэт) хүн амьтан, ургамал àìüäðàë àõóéäàà õýðýãëýõ; - Õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷íû болон бусад амьгүй зүйлсэд үзүүлэх нөлөөнд - Áàéãàëü îð÷íîî ººð÷ëºëòºä õ¿íèé ¿éë анализ хийх; áîõèðäóóëàõã¿é áàéõ òàëààð àæèëëàãàà õýðõýí íºëººëæ - Усны болон амьд организмын гаралтай ñóðòàë÷èëãàà õèéõ; áóéã òîäîðõîé æèøýýí äýýð өвчний эх үүсвэрээс сэргийлэх - Îðøèí àìüäàð÷ áóé íóòàã ãàðãàæ ¿íýëãýý ºãºõ ÷àäâàð; îðíûõîî ýêîñèñòåì, õ¿ðýýëýí - Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòºä áóé îð÷èí, ýêîëîãèéí íºëººëæ áóé áàéãàëèéí òóëãàìäñàí àñóóäëûã áîëîí õ¿íèé ¿éë øèéäâýðëýõ, áàéãàëèéí àæèëëàãààíû òàëààð íóòàã áàÿëàãèéã çîõèñòîé àøèãëàõ, îðíûõîî æèøýýí äýýð õàìãààëàõ, íºõºí ñýðãýýõ ¿éë ¿íýëãýý ãàðãàõ, ñºðºã ¿ð àæèëëàãààíä ãàçàðç¿éí ìýäëýã, äàãàâðûã ¿¿ñãýæ áóé õ¿÷èí чадвараа àøèãëàí èäýâõòýé ç¿éëñèéí õîëáîî õàìààðëûã îðîëöîõ; ãàðãàõ áàéäàë; - Бохирдсон ус хэрэглэхийн хор - Ãàçðûí çóðàã àøèãëàí уршгийг бусдад тайлбарлан байгаль орчны асуудлуудын таниулах; орон зайн тархалт, - Орчны өөрчлөлтөөс үүдэлтэй ялгаа болон шалтгааныг өвчин эмгэг тархахаас тайлбарлах чадвар; сэргийлэх; - Мөнгөн ус, хар тугалга зэрэг химийн хорт бодисын үр дагаврыг ойлгох;Байгаль орчин - Õ¿ðýýëýí áóé - Байгаль орчин ба - Хүний үйл ажиллагаа (хөдөө аж ахуй, - Нутаг орныхоо газарзүйн - Ãðàôèê ä¿ðñëýëèéã àøèãëàнба нийгэм îð÷èí íü áàéãàëü, нийгмийн харилцан аж үйлдвэр, уул уурхай, эрчим хүчний онцлогт үнэлгээ өгөх замаар байгаль-нийгмийн үзэгдэл íèéãìèéí õàðèëöàí хамаарал, хэлбэр, үйлдвэлэл, тээвэр, аялал жуулчлал газар тариалан эрхлэх болон юмсын хамаарлыг гаргаж, õîëáîî ø¿òýëöýýíä нөлөөлөх хүчин зүйлс, г.м) амьдралын чанарыг дээшлүүлэхэд хот суурин барих, зам тавих шалтгааныг тодорхойлох îðøäîãèéã ººðºº орон зайн ялгаа; нөлөөлөхөөс гадна хөрсний доройтол, зэргээр аж ахуйд ашиглах ÷àäâàð; óõàìñàðëàдаг, - Хэрэгцээ (агаар, ус, дэлхийн дулаарал, агаар, усны бохирдол боломжийг тодорхойлох - Хэрэглээ ба байгалийн áóñäàä îéëãóóëдаг хоол хүнс, орон байр зэрэг орчны чанар муудахад хэрхэн нөлөөлж - Өдөр тутмын амьдралдаа нөөцийн хомсдлын болох; гэх мэт) ба хэрэглээ буйг тодорхойлох; байгаль орчинтой харьцахàä хамаарлыг нийгмийн - сууц, материал гэх (тансаг байр - Хүний үйл ажиллагаа байгаль орчныг хэрхэн хариуцлагатай хандах жишээг хөгжилтэй холбон тайлбарлах мэт)-ний хоорондох өөрчилдөгийг жишээн дээр тодорхойлох гаргах (хууль дүрэм сахих, байдал; ялгаа (ойг устгах нь агаар дахь хүчилтөрөгчийн тээвэр, ус ба эрчим хүчний - Тоон мэдээлэл ашиглан хэмжээнд нөлөөлөх, хлорт нэгдлүүдийг хэрэглээ г.м);: тооцоолох, дүрслэх, Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 25 хэрэглэх нь озоны давхаргад нөлөөлөх, тайлбарлах чадвар
  • 14. 26 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 27 Арга зүй: засгийн тогтвортой хөгжлийн нөлөөллийг тодорхойлж буй дүгнэлт гаргаж, тайлбарлах; төрлүүд, тэдгээрийн онцлог зарцуулагдсан усны талаар ямаан сүрэг өсгөх нь эдийн - 12 дугаар ангийн газарзүйн энэ хичээл нь угтаа манай сургуулийн практикт шинээр нэмэгдэж байгаа байдал; Жишээ нь: гамшигт үзэгдэлд байгаль жишээн дээр тайлбарлаж засаг ба нийгэм, байгаль гинжин хэлхээг тодорхой хамаарах эмзэг байдлыг - Тогтвортой хөгжлийн гол бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн экосистем ба байгалийн тодорхойлох, экологийн хоорондох хамаарал ба байгаа ухагдахууныг хамарч байгаа бөгөөд энэ нь байгаль-нийгмийн харилцан хамаарлыг судлах орчинд хэрхэн нөлөөлж ба нийгмийн нөлөөнөөс ажиллагааны харилцан үндэслэн нийгэм-эдийн - Тодорхой жишээн дээр сууринаас цогц хандан ул мөрийг тооцох, дам асуудалд өөрийн байр - Гадарга, уур амьсгал, үндсэн дээр дэлхий дахины өмнө тулгамдаж буй асуудлуудад газарзүйн үүднээс хандах, хүний үйл - Байгалийн нөөцийн орчин ба хүний үйл ойголтын түвшин; ажиллагаа байгаль орчинд нөлөөлж буйг танин мэдэх, ойлгох, эъосистемийн бүтэц тогтолцоо ба үйл байгаа гэх мэт. явцыг судлах, нөөцийн менежементèéí аргуудыг эзэмших сургалтын арга барилд чиглэгдэнэ. - Асуудалд-суурилсан арга зүй: Газарзүйн сургалтын нэг үндсэн чиглэл болох “асуудалд-суурилсан” байдал; сургалт (энэ талаар олон улсын азарзүйн сургалтын хартид тусгасан байдаг) -ыг ахлах ангид түлхүү хэрэглэх боломжтой бөгөөд үүний тулд асуудлыг сонгон авч тодорхойлох, томьёолох, асуудлыг дэвшүүлэх, хэлэлцүүлэг, ярилцлага хийж дүгнэх замаар асуудлыг шийдвэрлэх зэрэг арга зүйг ашиглана. Тухайн “асуудал”-аа томёолохдоо нутаг дэвсгэрийн аль ч хүрээнд авч үзэж болно. Жишээ хүсэл (тансаг зүйлс г.м) хоёрын хоорондох ялгааг танин мэдэж, нь: “цөлжилт” гэсэн асуудлыг сонгон авсан гэж үзвэл үүнийг монгол орны хэмжээнд ч юмуу аль эсвэл замын өвчлөлийн хамаарал г.м) ялгаатай байдгийг тайлбарлах- Байгаль орчны бодлого эдийн ашиглах, дахин боловсруулах шилжилт байгаль орчинд ямар ýêîñèñòåìèéã õàðóóëñàí òîéì- Хог хаягдлыг багасгах талаар нөлөө үзүүлж байгаад дүгнэлт- Хог хаягдлыг багасгах, дахин дагавар хүн ам их төвлөрсөн (3R) арга замыг амьдралдаа (хортой бодисын хуримтлал, ажиллагааны эерэг ба сөрөг- Хүний эрүүл мэндэд байгаль бодисын нөлөөг тайлбарлах төрөлт багасах, хорт хавдар нөлөөг ухаарч, сайн жишээг орон байр, хоол хүнс г.м) ба зохицуулах (утаа, амьсгалын Африкийн хойд хэсгийн хувьд, бүр дэлхийн хэмжээгээр ч авч болно. засагт хэрхэн нөлөө үзүүлж мөрдлөг болгон хэвшүүлэх,- Байгаль орчны өөрчлөлтөд- Тîäîðõîé íóòàã äýâñãýðèéí- Хөдөөнөөс хот руу чиглэсэн тîäîðõîé íóòàã äýâñãýðèéí- Хүний хэрэгцээ (агаар, ус, болон сийрэг суудаг газар орчны бохирдол, доройтол хэрхэн нөлөө үзүүлдэгийг ýêîñèñòåìä ¿íýëãýý ºãºõ,- Ýðäýñ áàÿëãèéã àøèãëàõ - Тогтвортой хөгжлийн боловсрол олгох арга зүй: 12 дугаар ангийн газарзүйн сургалтын агуулга нь- Хүний үйл ажиллагаа ба ¿íýëãýýíèé òîîöîî õèéõ, тооцож, амьдрал ахуйгаа- Байгалийн гамшгийн үр байгаль орчинд химийн амьдрах арга замуудыг- Байгаль орчинд ээлтэй áàéãàëü ýäèéí çàñãèéí хоггүй цэвэр амьдрах байгааг тодорхойлох; амьдралдаа ашиглах дэлхийн хэмжээний глобал асуудлуудыг газарзүйн үүднээс судлахад чиглэгдэж байгаа бөгөөд энд үзүүлэх хүний үйл байгаль орчин (уур амьсгалын дулаарал, усны хомсдол, орчны бохирдол гэх мэт), эдийн засаг (үнийн бусдад нөлөөлөх өсөлт ãýõ ìýò), нийгэм (хоол хүнсний аюулгүй байдал, ядуурал, хотжилт гэх мэт), соёл (шашны ялгаа, тодорхойлох; çóðàã çîõèîõ өөр өөр үндэстний зан заншил гэх мэт)-ын асуудлуудын аль аль нь багтаж байгаа учир газарзүйн ихсэх г.м) хичээлээр дамжуулан тогтвортой хөгжлийн боловсролыг олгох арга зүйд ихэд анхаарна. ухаарах гаргах - Бүлгээр ажиллах арга зүй: Ахлах ангийн сурагчдын хувьд баг болж ажиллах, хэлэлцэх зэрэг хамтарсан эрэл хайгуул хийх, хамтын сэтгэлгээнд сургахад чиглүүлэх байдлаар сургалтыг зохион байгуулахад энэ арга зүйг хэрэглэнэ. дулааны г.м)-үүдэд үнэлгээ хийх, нөлөөллийн харьцуулах (хөгжингүй ба хөгжиж буй орнууд, - байгалийн нөөцийн олборлолт ба тээвэрлэлт - Улс орнуудын хөгжлийг тодорхойлогч дэлхий газрын биомыг тодорхойлох; Жишээ нь: туйл Хэрэглэгдэхүүн: хүрээгээ тэлэх, хуурай газрын талбай ихсэх, - Хог хаягдлын менежментийн байгаль орчин - Хог хаягдал ба нөөц ашиглалтын үр ашгийг хэрэглээний ялгаа нь байгаль орчинд ямар эдийн засаг, байгаль орчны үйл явц хэрхэн - Өндөр ба өргөрөгөөр баримжаалан тухайнБайгаль орчин ба эрүүл - Бодисын эргэлтийн 3 үе шатыг тус бүрд нь нөлөө үзүүлдэгийг жишээгээр тайлбарлах; - Нүүрсхүчлийн хийн эргэлтэд хүний нөлөөг дахины томоохон зорилтыг хэрэгжүүлэхэд нөлөөлдөг талаар тодорхой жишээн дээр - Эрэлт ба нийлүүлэлтийн хуулийг жишээн - Тодорхой жишээн дээр экологийн мөрийг тайлбарлах (мод бэлтгэх, уул уурхай, хот дээшлүүлэхэд технологийг хэрэглэх эсэх шалтгаалж буй бохирдлын төрөл бүрийн - Температур ба тунадас ургамалд хэрхэн фосфорын эргэлтэд хэрхэн нөлөөлдгийг орчимд болон халуун бүсэд байсан ч иххүчин зүйлс: температур - Химийн бордоог хэт хэрэглэх нь азот ба - Орчин үед хүн төрөлхтөний өмнө тулгараад буй хүндрэлтэй асуудлуудтай холбоотой тоо баримт, ба нөөцийн тогтвортой байдалд үзүүлэх тооцоолох, түүнийг янз бүрийн түвшинд нь байгалийн унаган төрх өөрчлөгдөхөд - Байгалийн нөөцийн доройтолд нийгэм, өндөрт цас мөсөөр бүрхэгдсэн гэх мэт. хэлбэр (агаарын, усны, дуу чимээний,түүний гол бүрэлдэхүүн - Хүн, амьтан, ургамал, бусад зүйлсээс мэдээ сэлт, бодит кейсүүдийг ашиглах ба энэ нь ямар ч түвшинд байж болно. Жишээ нь: цөлжилт хэмжээ хэтэрсэн загасчлал гэх мэт) - Хөгжингүй ба хөгжиж буй орнуудын нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг ялгах болон уур амьсгалын өөрчлөлт, усны хомсдолтой холбоотой мэдээллүүд нь монгол орны хувьд болон дэлхий нийтийн хэмжээнд, эсвэл дэлхийн аль нэг нутаг орон, бүс нутгийн түвшинд ч байж болно. Учир нь багш өөрийн боломжоор хаанаас ямар төрлийн мэдээлэл цуглуулан ашиглах боломжтой шалтгааныг тайлбарлах; нөлөөлдийг тайлбарлах байна гэдгээс хамаарна. - Төрөл бүрийн газарзүйн зургууд: Энэ нь өмнөх ангиудад хэрэглэгддэг шиг зөвхөн дэлхийн болон нөлөөг тайлбарлах; зэргийг тайлбарлах хот ба хөдөөд г.м); нөлөөлөх гэх мэт) монгол орны физик газарзүйн зураг юмуу уур амьсгалын, мал аж ахуйн гэх мэт сэдэвчилсэн дээр тайлбарлах; зургуудаар хязгаарлагдахгүй, нэлээд нарийвчилсан үзүүлэлт бүхий глобал асуудлуудыг тусгасан тодорхойлох тодорхойлох тайлбарлах зурагнууд байх нь зохистой. Жишээ нь: дэлхийн улс орнуудын усны хэрэглээ ба гачигдлыг үзүүлсэн зураг, хөрсний бохирдол, хур танадасны хуваарилалт буюу гандуу, хуурай бүсийн талбайн нэмэгдэлт гэх мэт байж болно. Хэдийгээр энэ төрлийн зураг бэлэн хэвлэгдсэн байдаггүй ч интернýт болон бусад эх сурвалжаас олох бүрэн боломжтой. - Газарзүйн бусад дүрслэлүүд: Газарзүйн зургаас бусад төрлийн бусад геодүрслэлүүд болох гэрэл зураг, сансрын зураг, шог зураг зэргийг ашиглана. Жишээ нь: ашиг олохын үүднээс зөвхөн зоосны- Хүмүүсийн амьдралынЭкологийн мөр, түүнийгхэсгүүд: байгаль орчин,- Хоол хүнсний аюулгүйнүүрсхүчлийн, азотын,хаягдал ялгаруулах гэхба тунадас, өргөрөг ба(нөөцийн хэрэглээ, хогнийгэм, эдийн засгийн орчноос хамаарах ньнөлөөлөх хүчин зүйлсТогтвортой хөгжил ба байдал ба нийгмийн- Хүн ба амьд биеийнбагасгах арга замууд хэв маяг ба байгаль нүхээр харж байгаль орчинд бодлогогүй хандсанаас болж гол мөрөн хатаж ширгэж байгаа хүний амьдрал байгалийндэх бодисын эргэлт:Ургамлын биоме батархалт, нөлөөлсөнХүн ам ба хэрэглээфосфорын гэх мэт.тогтвортой хөгжил, орчинтой харьцахГазарзүйн бүрхэвч болчимгүй үйлдлийг харуулсан шог зураг байлаа гэж бодоход түүнийг ашиглан асуудал дэвшүүлж, хэлэлцүүлэг хийх байдлаар сургалтыг зохион байгуулж болно.Хог хаягдлын эрүүл мэндменежмент - Тоон мэдээллүүд: Газарзүйн боловсролын нэг чухал чадвар бол өөр өөр эх сурвалжаас мэдээлэл байдал цуглуулах чадвар байдаг. Иймд сонин, сэтгүүл, олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл, ном, гарынөндөрмэндмэт) авлага, интернýт зэргээс хичээлээр судалж буй сэдэвтэй холбоотой төрөл бүрийн тоон мэдээлэл цуглуулан хичээлд хэрэглэнэ. Түүнчлэн жил бүр гардаг Үндэсний статистикийн мэдээг сургалтын - - - - - - - хэрэглэгдэхүүн болгон ашиглаж болно. Жишээ нь: хүн амын тооллогын дүн, бараа бүтээгдэхүүний ээлтэй иргэн болон давсан хэрэглээгээ байгалийн нөөцийг асуудлуудыг танин хязгаарлаж чаддаг - Байгаль-нийгмийн - Байгаль орчинтой үйлдвэрлэл ба солилцоо, нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ гэх мэт. байр сууринаас байгаль орчинд мэдэж, өөрийн мэдлэг чадвар хэмнэх талаар - Геотехнологи ба мэдээлэл харилцааны хэрэгсэл: Интернýт болон Газарзүйн мэдээллийн систем, эзэмшсэнээр хэрэгцээнээс зүй зохистой GoogleEarth програм: ялангуяа интернýтийн “Youtube” програмаас видео дүрслэлүүдийг авч тогтвортой төлөвших; хөгжлийн харьцах, хэрэглэх, Google.com-хайлтаас байгаль-нйигмийн тулгамдсан асуудал, байгаль орчны тогтвортой хандах; хөгжил ба орчны бохирдолтой холбоотой зураг, диаграмм, цахим газрын зураг, атлас болон бусад мэдээллүүдийг ашиглах боломжтой. - Аймаг, орон нутгийн холбогдолтой мэдээллүүд, нутгийн иргэдийн яриа, ажиглалт: 12 дугаар ангид байгаль-нийгмийн тулгамдсан асуудлуудыг янз бүрийн түвшинд (орон нутаг болон сум, аймаг, улс ба тогтвортой орон, бусад бүс нутаг, дэлхийн хэмжээнд) газарзүйн үүднээс судлах тул орон нутгийн холбогдолтой менежмент Байгалийн эдгээр мэдээллүүд нь сургалтын чухал хэрэглэгдэхүүн байх болно. Жишээ нь: нутаг орны гол горхи, нөөцийн хөгжил нуурын усны түвшин, эрэг орчмын байдал, ой мод, ургамлын бүрхэвч олон жилийн өмнө ямар байсан, одоо ямар болсныг баримт нотолгоотойгоор ярьсан яриа, тодорхой хугацааны дотор хот суурин газрын өнгө төрх хэрхэн өөрчлөгдсөнийг үзүүлсэн гэрэл зураг гэх мэтийг ашиглаж болно.
  • 15. түвшин, эрэг орчмын байдал, ой мод, ургамлын бүрхэвч олон жилийн өмнө ямар байсан, одоо ямар болсныг баримт нотолгоотойгоор ярьсан яриа, тодорхой хугацааны дотор хот суурин газрын өнгө төрх хэрхэн өөрчлөгдсөнийг үзүүлсэн гэрэл зураг гэх мэтийг ашиглаж болно. 1. График дүрслэл уншиж, ойлгон анализ дүгнэлт хийх чадвар 28 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 29 1. График дүрслэл уншиж, ойлгон анализ дүгнэлт хийх чадвар 3. ÑÓÐÃÀËÒÛÍ ÕªÒªËÁªÐÈÉà ÕÝÐÝÃƯ¯ËÝÕ ÇªÂ˪ÌÆ Эрчим х¿÷íèé õýðýãëýý 3.1. ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН 12 ЖИЛИЙН СУРГУУЛИЙН 10 ДУГААР АНГИЙН ÃÀÇÀÐǯÉÍ СУРГАЛТЫН ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ЗӨВЛӨМЖ Õ¿í àìûí òîî (òýðáóì) Õºãæèæ áóé îðíóóä 32% Õºãæèæ áóé Îðøèë Õºãæèíã¿é îðíóóä орнууд Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 10 дугаар ангийн газарзүйн сургалтын хөтөлбөрийг 68% боловсруулахад дараах үндсэн áàðèìò áè÷èãò òóëãóóðëàâ. ¯¿íä: • Газарзүйн боловсролын стандарт ба хэрэгжүүлэх зөвлөмж • Ерөнхий боловсролын сургуулийн сургалтын талаар баримтлах бодлого Õºãæèíã¿é îðíóóä • Ãàçàðç¿éí Áîëîâñðîëûí Îëîí Óëñûí Õàðòè • Газарзүйн тогтвортой хөгжлийн боловсролын тунхаглал • Боловсролын стандарт ба киррикюлимийг шинэчлэн хөгжүүлэх болон сургалтын хөтөлбөр Îí боловсруулах үзэл баримтлал А. Хөгжингүй ба хөгжиж буй орнуудын хүн амын тоо болон эрчим хүчний хэрэглээний ялгааг • 12 жилийн сургалтын төлөвлөгөө, хөтөлбөрүүд тодорхойлж, харьцуулсан дүгнэлт гарган бичээрэй. тоо болон эрчим хүчний хэрэглээний ялгааг тодорхойлж, харьцуулсан • Бóñàä óëñ îðíы газарзүйн боловсролын стандарт А. Хөгжингүй ба хөгжиж буй орнуудын хүн амын дүгнэлт гарган бичээрэй. Б. Хөгжиж буй орнуудын эрчим хүчний хэрэглээөсөх үү? áуурах уу? Хариултаа тайлбарлаарай. Б. Хөгжиж буй орнуудын эрчим хүчний хэрэглээ цаашид цаашид өсөх үү? Буурах уу? Хариултаа тайлбарлаарай. Çөâëөìæèéí зорилго В. Хүн В. Хүн тооны тооны өсөлтийг баганан диаграммаар, эрчим хүчний хэрэглээний байдлыг тойргон диаграммар дүрсэлсэн нь ямар учиртай вэ? амын амын өсөлтийг баганан диаграммаар, эрчим хүчний хэрэглээний байдлыг тойргон Тайлбарлаарай. диаграммар дүрсэлсэн нь ямар учиртай вэ? Тайлбарлаарай. Эíýõ¿¿ çºâëºìæ íü ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 10 дугаар ангид газарзүйн сургалтын төлөвлөгөө, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд багш нарт арга зүйн дэмжлэг үзүүлж, сургалтын хэвийн үйл 2. Тоон мэдээлэл мэдээлэл ашиглан тооцоолох, тайлбарлах чадвар чадвар 2. Тоон ашиглан тооцоолох, дүрслэх, дүрслэх, тайлбарлах ажиллагааг ханган, чанарыг дээшлүүлэхэд нь туслахад оршино. ¯ç¿¿ëýëò¿¿ä Óëñ АНУ Япон Индонез Ǻâëºìæ íü оðøèë, аãóóëãа, үнэлгээ, хэрэгжүүлэх арга зүй, сургалтын хэрэглэгдэхүүн болон хàâñðàëò АНУ Япон Индонез ãýñýí õýñã¿¿äýýñ á¿ðäýнэ. Нэг км -д Нэг км -д ногдох хүний тоо 2 ногдох хүний 2 тоо 78 829 78 319 829 319 Хөтөлбөрийг боловсруулахад баримталсан зарчим Нэг хүнд ногдох хог хаягдал, жилээр жилээр Нэг хүнд ногдох хог хаягдал, 72 кг 400 кг 42 кг 72 кг 400 кг 42 кг 12 жилийн сургуулийн 10 дугаар ангийн “Газарзүй” хичээлийн хөтөлбөрийг боловсруулахад Газарзүйн А. Улс тус бүрийн жилд нэг хүнд ногдох хог хаягдлын хэмжээг баганан диаграммаар дүрслээрэй. 8 боловсролын стандарт болон 12 жилийн сургалтын төлөвлөгөөг үндэс болгосноос гадна Олон улсын Б. Дээрх 3 улс тус бүрд нэгж талбайд жилд ногдож буй хог хаягдлыг тооцоолж гаргаарай. газарзүйн боловсролын Хартийн үзэл санаа, АНУ, Канад, Герман улсын газарзүйн боловсролын стандарт, В. Хүснэгт дэх мэдээллийг ашиглан аль оронд хүн амын нягтшил их байна? аль оронд нэг хүнд хөтөлбөр, Кембрижийн олон улсын газарзүйн хөтөлбөрийн агуулгыг үндэс болгов. ногдох хог хаягдал их байгаа талаар дүгнэлт гаргаарай. Õөтөлбөрийн агуулга 3. Санал бодлоо илэрхийлэн бичих чадвар Газарзүйн олон улсын Хартид тусгасны дагуу дэлхийн гадарга дээрх юмс, үзэгдлийн тархалт байршилтын А. Хөгжингүй ба хөгжиж буй орнуудын хүн ам ба хэрэглээг тодорхойлоход шаардагдах үзүүлэлтийг физик үндсийг судлахад уг хичээлийн агуулга чиглэгдэж байна. Тухайлбал, дэлхийн мандлууд, тэдгээрийн с бүрийн жилд нэг хүнд ногдох бичээрэй. хэмжээг баганан диаграммаар дүрслээрэй. тоочин хог хаягдлын хүрээнд үүсдэг үзэгдэл, юмсын орон зайн тархалт, хамаарлыг судалж, хүн төрөлхтөний амьдарч буй Б. Хүн ба байгаль орчны харилцааны түүхэн өөрчлөлтийг товч тодорхойлон бичээрэй. 3 улс тус бүрд нэгж талбайд жилд ногдож буй хог хаягдлыг тооцоолж гаргаарай. орон гэр болсон байгаль дэлхийгээ танин мэдэх, зүй зохистой ашиглах, хайрлан хамгаалах зан үйл т дэх мэдээллийг ашиглан аль оронд хүн амын нягтшил их байна? аль оронд нэг хүнд ногдох хог хаягдал ихдүгнэлт гарган бичээрэй. В. Орон нутгийнхаа хүн ам зүйн ойрын хугацааны өөрчлөлтийн талаар байгаа талаар дүгнэлт төлөвшүүлэхэд хичээлийн зорилго оршино.й. Жишээ нь: хүн амын тоо, шилжилт, ансжилт, ажил эрхлэлт гэх мэт (2010 оны хүн амын тооллогын материал ашиглаж болнo). Сургалтын хөтөлбөр нь “хүлээгдэж буй ерөнхий үр дүн, агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсэг ба бодлоо илэрхийлэн Зургийг ажиглаад экватор ба х.ө.300-ын хооронд ямар биом тархсан байгааг тодорхойлсон 2 Г. бичих чадвар тус бүрийн хүлээгдэж буй үр дүн, мэдлэг, чадвар, үнэлгээ, арга зүй, хэрэглэгдэхүүн” гэсэн хэсгүүдээс өгүүлбэр бичээрэй. бүрдэнэ.нгүй ба хөгжиж буй орнуудын хүн ам ба хэрэглээг тодорхойлоход шаардагдах үзүүлэлтийг тоочин бичээрэй. байгаль орчны харилцааны түүхэн өөрчлөлтийг товч тодорхойлон бичээрэй. 4. Òîîöîîëох чадвар Хүлээгдэж буй ерөнхий үр дүнутгийнхаа хүн амын зүйн ойрын хугацааны өөрчлөлтийн талаар дүгнэлт гарган бичээрэй. Жишээ нь: хүн амын тоо, шилжилт, ансжилт, Íàð äýëõèéí õîîðîíäîõ çàé 150 ñàÿ êì áóþó лэлт гэх мэт (2010 оны хүн амын тооллогын материал ашиглаж 10 дугаар ангийн сурагчдын нас сэтгэхүйн онцлогт тохирсон газарзүйн хичээлээр дэлхийн мандлуудын 1 î.î.í. Îéðõíîîðîî íàðíû äàðàà îðîõ ªìíºä шинж чанар, тэнд явагддаг үзэгдэл юмсын зүй тогтол, учир шалтгааныг судалсны үндсэн дээр бий болохг ажиглаад экватор ба х.ө.300Ãÿëààí äýëõèéãýýñ тархсанãýðëèéí Õààëãàíû -ын хооронд ямар биом 4,2 байгааг хандлага буюу хичээлийн хөтөлбөрийн хүлээгдэж буй ерөнхий үр дүнг дараах 4 зүйлээр тодорхойлсоныг æèë çàéòàé. Íàðíààñ ãýðýë ÿìàð õóãàöààíäлсон 2 өгүүлбэр бичээрэй. тус бүрд нь жишээн дээр тайлбарлая. Үүнд: äýëõèéä èðýõ âý? Íàð ýíýõ¿¿ îäíîîñ õýä äàõèí 1. Äýëõèéí мандлууд (хийн, чулуун, усан ба био мандал)-ын шинж чанар, тэнд явагддаг үзэгдэл юмсынох чадвар îéð îðøèæ áàéíà âý? онцлог, тархалт байршилт, хоорондох хамаарлын зүй тогтол учир шалтгааныг тайлбарлах замаар ийн хоорондох зай 150 сая км буюу 1 о.о.н. Ойрхноороо нарны дараа 5. Ãàçðûí çóðàã àøèãëàí ä¿ãíýëò õèéõ ÷àäâàð газарзүйн шинжлэх ухааны судалгааны арга барилд суралцах;íºä Õààëãàíû Ãÿëààí äýëõèéãýýñ 4,2 ãýðëèéí æèë çàéòàé. Íàðíààñ àð õóãàöààíä дэлхийд ирэх вэ? Нар нутаг одноос хэд дахин ойр Эквадор улсын энэхүү дэвсгэр дээгүүр Дэлхийн газар орон болгонд цаг агаар, уур амьсгалын ялгаа үүсдэг нь газарзүйн байрлалаас гаднаайна вэ? экваторын шугам дайран өнгөрдөг. Гэвч агаарын массын шилжилт, орчил урсгалаас хэрхэн шалтгаалдаг; далайн урсгал ба зонхилох салхины Эквадорын уур амьсгал халуун, чийглэг, хоорондох хамаарал, чийг дулааны харьцаанаас амьдрах орчин хэрхэн хамаардаг зэргийг газарзүйнулсын нутаг дэвсгэр дээгүүр экваторын шугам дайран өнгөрдөг. Гэвч үүднээс авч үзсэнээр аливаа зүй тогтол, тэдгээрийн учир шалтгааныг тайлбарлах, юмсыг логик сэрүүн ба хуурай гэх зэрэг олон янз. Үүнийын уур амьсгал халуун, чийглэг, сэрүүн ба хуурай гэх зэрэг олон янз. уялдаанд нь авч үзэх сэтгэлгээнд суралцана. Жишээ нь: тунамал хурдас бүхий газар нутагт газрын шалтгааныг товч тайлбарлан бичээрэй. лтгааныг товч тайлбарлан бичээрэй. тос, нүүрс зэрэг ашигт малтмал үүсдэг, босоо хөгжлийн үүл үүсвэл аадар бороо мөндөр ордог, манай орны баруун хэсгээр хүйтэрч эхэлбэл хэсэг хугацааны дараа энэ хүйтэн агаарын масс нь нутгийн төв рүү шилжин ирдэг гэхчлэн газарзүйн тодорхой арга барилд суралцана.
  • 16. - - Газарзүйн Монгол орны-бүсМонгол орны бүс нутгийн газарзүй, бүс бүрийн нийгэм- Газарзүйн бүс, бүслүүрийн бүс,- бүслүүрийн нутгийн газарзүй, бүс бүрийн нийгэм- ялгаа ялгаа эдийн засгийн онцлог засгийн онцлог эдийн30 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 31 10 дугаар ангийн сурагчдын хувьд газарзүйн зураг уншиж, ашиглах, юмсын харилцан 10 дугаар ангийн сурагчдын хувьд газарзүйн зураг уншиж, ашиглах, юмсын харилцан2. Дэлхийн дотоод, гадаад хүчин зүйлс, хийн болон усан мандалд явагддаг үйл явц хүн төрөлхтөнд хамааралд дүгнэлт хийх Õèéí ìàíäàë áà äýëõèéí сайн эзэмшсэн сайн эзэмшсэн байдаг тул хөтөлбөрийг хамааралд дүгнэлт хийх чадварыг харьцангуй байдаг тул хөтөлбөрийг 3 чадварыг харьцангуй уур - Агаарын шинж чанар хэрхэн нөлөөлдөгийг танин мэдэж, учир шалтгаан, зүй тогтлыг тайлбарлаж сурснаар байгалийн хэрэгжүүлэхдээхэрэгжүүлэхдээ аль болох “мэдлэг бүтээхэд” чиглэсэн амьсгалын ялгаа ажиллагаанд - идэвхтэй үйл идэвхтэй үйл аль болох “мэдлэг бүтээхэд” чиглэсэн Цаг агаар ба уур ажиллагаанд àìüñãàë: гамшигт үзэгдлүүдийн талаар ойлгож ухааран болзошгүй аюул тохиолдох үед зөв шийдвэртэй арга суралцахадҮүниймандлын дулаанытулд зураг,Монгол орны уур амьсгалд нөлөөлөх хүчин зүйлс нь анхаарна. Үүний горим, - диаграмм, газрын зурагтай суралцахад нь анхаарна. Хийн тулд төрөл бүрийн - төрөл бүрийн зураг, диаграмм, газрын зурагтай хэмжээ авах; ажиллуулах, мэдээллийн агаарын даралт банөгөөд шилжүүлэх замаар элементүүдийн газарзүйнмэдлэг ажиллуулах,нэг хэлбэрийг нэг хэлбэрийг Уур амьсгалын шинэ замаар шинэ хуваарилалт мэдээллийн чийг, хур - нөгөөд шилжүүлэх мэдлэг Голын усны горим (бороо орох ба хавар цас хайлах, зуны халуунд уулын мөнх цас хайлах үед голын эзэмшүүлэх боломжийг альболомжийг аль болох эрж - байна. зөвлөж байна. Жишээ нь: “Гарагууд эзэмшүүлэхтунадас, эрж хайхыг зөвлөж хайхыг аж ахуйн уур амьсгал болох Хөдөө Жишээ нь: “Гарагууд ус нэмэгддэг г.м), чулуулгийн өгөршил (ургамлын үндэс муутай сул хөрс өгөршилд амархан орно, ус наранд ойр орших тутамýðãýõ õóðä нь ýðãýõ õóðäгэсэн тодорхойлолтыг нàðûã òîéðîí нàðûã òîéðîí байдаг” нь их байдаг” гэсэн тодорхойлолтыг наранд ойр орших тутам- Уур амьсгалд нөлөөлөх хүчин их - Байгалийн нөхцлийн ялгаа ба нийгэм-эдийн засгийн салхинд элэгдэж идэгдэхдээ ч амархан г.м), намаг ба цэвдэг (усан довцог буюу овгор доворхог гадарга бэлнээр өгөхгүйгээр сурагчдаар гаргуулахын тулд дараах зураг өгч зүйлс, өөрсдөөр нь өөрсдөөр нь гаргуулахын тулд дараах зураг өгч бэлнээр өгөхгүйгээр сурагчдаарагаарын орчил урсгал хөгжил нь цэвдэгтэй гэдгийг гэрчилнэ г.м)-ийн талаар судалж мэдсэнээр үер, усны аюулаас урьдчилан ажиллуулна (Зураг 2.1). ажиллуулна (Зураг 2.1). Óсан ìàíäàл: 4 - Усны гурван төлөв, байгаль дахь усны эргэлт сэргийлэх, цэвдэг болон намагтай газар барилга, байшин, гэр орон сууц барих нь аюултай гэдгийг - Далай тэнгис, гол, нуурын - Дэлхийн далай ба хуурай газрын усны хэлбэрүүдбүслүүрийн - Газарзүйн бүс, - Мон тооцоолж сурах зэрэг нь энэ үр дүнг илэрхийлнэ. Өөрөөр хэлбэл, голыг тэжээлийн байдлаар нь хэд “Зургаас үзэхэд “Зургаас хамгийн ойрхон орших Áуд гарал - үзэхэд наранд хамгийн ойрхон орших Áуд усны шинж чанар, намаг банарандМонгол орны гадаргын ус, нуурынялгаа үүсэл, усны горим эди ангилдаг, голын хөндийн элементүүдэд ямар зүйлс ордог, өгөршил гэж юу болох талаар тодорхойлон мөстлөг гараг бараг 50 км/сек хурдтайгаар нарыг тойрон нарыг тойрон гараг - Мөсөн гол, олон хурдтайгаар бараг 50 км/сек жилийн цэвдэг хэлж чадах эсэх нь гол биш, тэдгээрийг хичээлээр үзэж судалсны үр дүнд сурагчдад ямар чадвар, эргэж түүнээс эргэж байхад хамгийн хол орших Äэлхий ван гараг - Усны бохирдол, байхад хамгийн хол орших Äэлхий ван гараг хандлага бий болж тэр нь амьдралд нь хэрхэн хэрэглэгдэх нь л хүлээгдэж буй үр дүн юм. сэргийлэх нарыг хамгийн удаан буюу 10-аас доош 10 дугаар ангийн сурагчдын хувьд газарзү нарыг хамгийн удаан буюу км/сек доош км/сек 10-аас 5 Áèîìàíäàëхурдтайгаар тойрон- ХөрснийЭнэ ньэргэдэг.хамааралд дүгнэлт хийх чадварыг харьцан áà газарзүйн бүрхэвч: эргэдэг. шинж чанар, ялзмаг, нь Áуд гарагтай хурдтайгаар тойрон Áуд гарагтай Энэ Монгол орны хөрсний3. Интернэт, Газарзүйн мэдээллийн систем, газарзүйн зураг зэрэг мýäýýëëèéí ÿíç á¿ðèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã - Организмуудын бүлгэмдэл, тархалт хэрэгжүүлэхдээ аль болох “мэдлэг бүтээ харьцуулахад бараг 5 дахин удаан эргэдэг гэсэн үг харьцуулахад бараг 5 дахин удаан эргэдэг гэсэн үг àøèãëàí áàéãàëèéí íºõöºë, íººöºä ¿íýëãýý ºãºõ, бàéãàëь ба нийгмийн хүчин зүйлсийн харилцан хөрсний болно” гэх мэтээр сурагчид аль болох өөрийн үгээр нөлөөлсөнүгээр зүйлс, шинж чанар болно”- Байгалийн бүс, бүслүүр суралцахад нь анхаарна. Үүний тулд төрө гэх мэтээр сурагчид аль болох өөрийн хүчин үүсэхэд уялдааг тодорхой жишээн дээр тайлбарлаж, ахуй амьдралдаа хэрэглэхэд суралцах; - Газарзүйн бүс, бүслүүрийнсанаагааялгаа ба онцлог хүлээгдэж буй хүлээгдэж буй илэрхийлж сурах нь бидний санаагаа илэрхийлж сурах нь бидний ажиллуулах, мэдээллийн нэг хэлбэрийг Судалж буй сэдвийн хүрээнд сурагчид өөрсдөө эрэл хайгуул хийж, мэдээлэл цуглуулж, боловсруулж, ялгаа үр дүн болно. үр дүн - Монгол орны бүс нутгийн газарзүй, бүсболомжийг аль болох эрж ха болно. эзэмшүүлэх бүрийн нийгэм- анализ хийх сурснаар энэ үр дүнд хүрнэ. Жишээ нь: Агаарын температурын хуваарилалтын талаар эдийн засгийн онцлог наранд ойр орших тутам нàðûã òîéðîí ýðãý хамгийн сүүлийн мэдээлэл бүхий газрын зургийг (Google.com-“air temperature map”) олж ашиглах гэх Зураг 2.1. Гарагууд нарыг тойрох хурд тойрох хурд өгөхгүйгээр сурагчдаар Зураг 2.1. Гарагууд нарыг бэлнээр 10 дугаар ангийн сурагчдын хувьд газарзүйн зураг уншиж, ашиглах, юмсын харилцан хамааралд дүгнэлт өөрсдөө мэт. хийх чадварыг харьцангуй сайн эзэмшсэн байдаг тул хөтөлбөрийг ажиллуулна (Зураг болох “мэдлэг хэрэгжүүлэхдээ аль 2.1).4. Áàéãàëèéí ýëåìåíò¿¿äèéí òàðõàëò áàéðшил, бàéãàëèéí нөөц àøèãëàëòûн талаар ¿íýëãýý ºãºõ, бүтээхэд” чиглэсэн идэвхтэй үйл ажиллагаанд суралцахад нь анхаарна. Үүний тулд төрөл бүрийн зураг, ãðàôèê, äèàãðàìì, òîéì çóðàã çîõèîõ, óíøèõ, ¿íýëãýý ºãºõ замаар ахуй амьдралдаа хэрэглэх; Хөтөлбөрийн газрын зурагтай ажиллуулах, мэдээллийн нэг хэлбэрийг диаграмм, агуулгад дурдсан чадварыг эзэмшүүлэхэд сурагчдын өөрсдийн идэвхтэй Хөтөлбөрийн агуулгад дурдсан чадварыг эзэмшүүлэхэд сурагчдын өөрсдийн идэвхтэй “Зургаас Байгалийн төрөл бүрийн нөөц, ашигт малтмал, тэдгээрийн орд газруудын байршил, ашиглалтын үйл ажиллагаа чухал бөгөөд үүнд чиглэсэн шинэ чиглэсэн аргазүйг багш өөрөө сайтар үйл нөгөөд шилжүүлэх бөгөөд аргазүйг багш өөрөө сайтар бэлтгэсэн байх бэлтгэсэн байх ажиллагаа чухал замаар үүнд мэдлэг эзэмшүүлэх боломжийг гараг ба нь зүйтэй. аль болох эрж хайхыг зөвлөж байна. Жишээ нь: “Гарагууд наранд нь зүйтэй. эргэж ба талаарх мэдээлэлд зураг, диаграмм дагалдахгүй байх нь ховор. Иймд 10 дугаар ангийн газарзүйн хичээлээр эзэмших чадварын хувьд эдгээрийг ашиглаж сурах, амьдрал ахуйдаа хэрэглэх нь Үүнийг доор зарим ойрдоор дээр тодрууландээр тодруулан тайлбарлая. гэсэн Үүнийг орших тутам нàðûã òîéðîí ýðãýõ õóðä нь их байдаг” жишээн зарим жишээн тайлбарлая. нарыг х тодорхойлолтыг бэлнээр өгөхгүйгээр сурагчдаар өөрсдөөр нь хурдтай хүлээгдэж буй үр дүн хэмээн үзэж байна. “График, диаграмм ашиглан тулд дараах зураг юмс, үзэгдлийн хоорондох хамаарлыг гаргах, учир “График, диаграмм ашиглан өгч ажиллуулнахамаарлыг гаргах, учир гаргуулахын юмс, үзэгдлийн хоорондох (Зураг 2.1). харьцуулАгуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсгүүд: мэдлэг, чадвар шалтгааныг тайлбарлах” чадварыг хэрхэнвэ? Энэ чадварыг Энэ чадварыг дор эзэмшүүлэх вэ? дор шалтгааныг тайлбарлах” чадварыг хэрхэн ойрхон орших Буд гараг бараг 50 “Зургаас үзэхэд наранд хамгийн эзэмшүүлэх болно” г10 дугаар ангийн газарзүйн сургалтын хөтөлбөрийн “Агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсэг” нь дурдсан 2 жишээн дээр 2хурдтайгаар авч үзье. дурдсан нарийвчлан нарыг тойрон эргэж байхад хамгийн хол орших км/сек жишээн дээр нарийвчлан авч үзье. санаагаа Дэлхий ван гараг нарыг хамгийн удаан буюу 10-аас доош км/сек үр дүн б1) Äýëõèé áèäíèé îðîí ãýð (10-12 цаг) Жишээ 1: Өгөгдсөн агаарын даралтын зөрөөнөөс салхины хүч Жишээ 1: Өгөгдсөн зураг ашиглан зураг ашиглан агаарын даралтын зөрөөнөөс салхины хүч хурдтайгаар тойрон эргэдэг. Энэ нь Буд гарагтай харьцуулахад2) ×уëóóí ìàíäàë, (15-18 цаг) хэрхэн хамаардаг талаар тайлбарлах (Зураг 2.2); Үүний тулд өмнөх ямар мэдлэгт хэрхэн хамаардаг талаар тайлбарлах (Зураг 2.2);болно” гэх мэтээр сурагчид бараг 5 дахин удаан эргэдэг гэсэн үг Үүний тулд өмнөх ямар мэдлэгт Зураг 2.3) Õèéí ìàíäàë áà äýëõèéí уур àìüñãàë, (20-24 цаг)4) Óсан ìàíäàл, (15-18 цаг) үндэслэн хэд хэдэн болоххэд хэдэн үйл ажиллагааны дарааллыг гүйцэтгэх замаар дүгнэлт гаргана тойрох хурд үндэслэнажиллагааны дарааллыгилэрхийлж замаар дүгнэлт гаргана 2.1. Гарагууд нарыг аль үйл өөрийн үгээр санаагаа гүйцэтгэх сурах нь бидний Зураг5) Áèîìàíäàë áà газарзүйн бүрхэвч (8-10 цаг) гэсэн 5 хэсэгтэй бөгөөд үндсэндээ өмнөх ангиудад (Хүснэгт 2.1) (Хүснэгт 2.1) үр дүн болно. хүлээгдэж буй эзэмшсэн мэдлэг чадварт тулгуурлан дэлхийн мандлуудад явагддаг үзэгдэл, юмс, тэдгээрийн учир Хөтөлбөрийн агуулгад дурдсан дурдсан чадварыг э Хөтөлбөрийн агуулгад чадварыг шалтгаан, зүй тогтлын талаар шинжлэх ухааны танин мэдэхүй талаас нь үзэж судлахад чиглэж байна. үйл ажиллагаа чухал бөгөөд үүнд чиглэсэн эзэмшүүлэхэд сурагчдын өөрсдийн Жишээ нь: өмнөх ангиудад зөвхөн “дэлхийн ус, ба агаар” гэхчлэн үзэж байсан бол энэ удаад цогц идэвхтэйзүйтэй. нь үйл ажиллагаа чухал бөгөөд байдлаар нь дэлхийн нэг бүрхэвч үүсгэж буй талаас нь авч үзэж байгаагаараа онцлог юм. Агуулгын үүнд Үүнийг доор зарим жишээнөөрөө тодруулан чиглэсэн аргазүйг багш дээр залгамж холбоог бүрэлдэхүүн хэсэг тус бүрээр тоймлон авч үзье. сайтар бэлтгэсэн байх нь зүйтэй. “График, диаграмм ашиглан юмс, үзэгд Хүснэгт 2.1. Агуулгын босоо холбоо Үүнийг доор зарим жишээн дээр шалтгааныг тайлбарлах” чадварыг хэр тодруулан тайлбарлая. 10 дугаар ангийн хөтөлбөрийн дурдсан 2 жишээн дээр нарийвчлан авч үзь Тулгуур ухагдахуунууд (бага, суурь боловсролын агуулга (агуулгын тогтолцооны “График, диаграмм ашиглан юмс, түвшний хөтөлбөрийн агуулга) бүрэлдэхүүн хэсэг бүрээр) үзэгдлийн хоорондохӨгөгдсөн зураг ашиглан ага Жишээ 1: хамаарлыг гаргах, 1 Äýëõèé áèäíèé îðîí ãýð: - План ба газрын зургийн ялгаа, голдож зэргэд, газарзүйн учир шалтгааныгхамаардаг талаар тайлбарлах хэрхэн тайлбарлах” чадварыг - Íàðны аймаг ба дэлхий солбицол тодорхойлох хэрхэн эзэмшүүлэх хэд хэдэн үйл ажиллагааны да үндэслэн вэ? Энэ чадварыг гарагийн онцлог - Зургийн таних тэмдэг, тооны ба нэрлэсэн масштаб, Зураг 2.2. Салхины хүч агаарын Зураг 2.3. Õóóðàé ãàçðûí ºíäºð ба дор дурдсан 2 жишээн дээр нарийвчлан (Хүснэгт 2.1) - Геодүрслэлийн хэлбэрүүд, сэдэвчилсэн зураг, дүрслэлийн аргууд, байрзүйн зургийн Зураг 2.2. Салхины хүч2.2. Салхины хүч агаарын Зураг агаарын хамаарах нь Зураг 2.3. Хуурайýçëýõ òàëáàé даралтаас äàëàéí г¿íий газрын ºндºр ба газрын ºндºр ба далайн Зураг 2.3. Хуурай далайн авч үзье. ГМС, зайнаас тандах судалгаа хуваалт ба нэрлэл даралтаас хамаарах нь даралтаас хамаарах нь гүний эзлэх талбай эзлэх талбай гүний Жишээ 1: Өгөгдсөн зураг ашиглан агаарын даралтын зөрөөнөөс салхины хүч хэрхэн хамаардаг талаар ба сансрын зураг ашиглах - Дэлхийн хөдөлгөөн, цагийн бүс үүсэхийн учир тайлбарлах (Зураг 2.2); Үүний тулд өмнөх ямар мэдлэгт үндэслэн хэд хэдэн үйл ажиллагааны дарааллыг - Зургийн гажилт, тусгаг - Өдөр шөнө солигдох, улирлын ялгаа үүсэх учир гүйцэтгэх замаар дүгнэлт гаргана (Хүснэгт 2.1) 2 ×уëóóí ìàíäàë: - Орон нутгийн гадарга, уул, тал, эрдэс чулуулаг, чулуулгийн 5 5 - Дэлхийн гадаад ба дотоод шинж чанар хүчний үйл ажиллагаа ба - Чулуулаг давхаргын хөдөлгөөн нөлөө, зүй тогтол - Монгол орны газрын гадаргын хотгор, гүдгэрийн онцлог - Чулуулгийн өгөршил ба уур - Уул ба талын хэв шинж, байршлын зүй тогтол амьсгалын хамаарал - Ашигт малтмалын ангилал, төрлүүд - Аж ахуйд газрын гадаргын нөлөө Зураг 2.2. Салхины хүч агаарын даралтаас хамаарах нь
  • 17. 32 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 33 Хүснэгт 2.1. Зураг ашиглан дүгнэлт гаргах чадварын жишээ ашиглан мэдээлэл цуглуулах, боловсруулах, үнэлгээ өгөх, график, диаграмм, тойм зураг зохиох, унших, Өмнөх мэдлэг Ажлын дараалал Тайлбар байгаль ба нийгмийн хүчин зүйлсийн харилцан уялдааг тодорхой жишээн дээр тайлбарлах, үнэлгээ Даралтын хуваарилалтын ижил А-А1 ба В-В1 –ийн хоорондох зайг Хэрв 1 см-т 1 км-ийг багтаасан дүгнэлт өгөх, ахуй амьдралдаа хэрэглэх мэдлэг чадваруудыг эзэмшүүлэх зорилго тавьсан. Иймд үнэлгээ утгыг изобараар илэрхийлдэг; хэмжих юмуу нүдээр баримжаалан гэж үзвэл адилхан 1 км зайтай нь дээрх зорилго хэрхэн хангагдсаныг үнэлэх шалгуур болно. ижил хэмжээтэй гэдгийг байна г.м. Үнэлгээ нь тухайн судлагдахууны агуулга, арга зүйтэй нягт уялдаатай хийгдэн, ээлжит болон нэгж тодорхойлно. хичээлийн явцад илэрч хэрэгжинэ. Дараах хүснэгтэд “Агаарын даралт” сэдэвтэй ээлжит хичээлийг Изобар дээр даралтын хэмжээг А-А1 ба В-В1 –ийн хоорондох А-А1=4 гПа (1008-1004=4) жишээ болгон авлаа. (Хүснэгт. 3.1, 3.2, 3.3). тоогоор тэмдэглэдэг даралтын зөрөөг олно. B-B1= 12 гПа (1008-996=12) Хүснэгт.3.1. Үнэлэх ерөнхий чадварууд (Агаар мандал сэдвийн хүрээнд) Даралтын өөрчлөлт их Эндээс үзвэл “А-А1-ийн хооронд Ижилхэн 1 км зайтай боловч бол изобарууд ойр ойрхон, салхины хүч бага, В-В1 –ийн А-А1-ийн хооронд даралтын Сэдэв Юуг үнэлэх вэ? өөрчлөлт бага бол хол зайтай хооронд салхины хүч их” гэсэн зөрөө нь В-В1 –ийнхээс бага (3 • Сурах бичгийн туршилтыг хийж ажигласнаар агаарын даралт, хэвийн даралт, их ба бага татагддаг; дүгнэлт гаргана. дахин бага) байна. даралтын тухай тайлбарлах чадвар Агаарын даралт, даралтын Агаар их даралттай газраас Зурагт үзүүлсэнээр бол салхи Учир нь А ба В цэг дээр даралт • Агаарын даралтад нөлөөлөх хүчин зүйлийг тодорхойлох, тодорхой жишээн дээр бага даралттай газар луу А цэгээс А1 рүү, В цэгээс В1 рүү хамгийн их буюу 1008 гПа тайлбарлах чадвар урсаж салхи үүсдэг; чиглэн үлээнэ. байгаа. • Агаарын даралтын хуваарилалт түүнд нөлөөлх хүчин зүйлс, бүслэг байдлыг тайлбарлах, хуваарилалт Циклон ба эсрэгциклоны ялгаа “Энэ зураг дээр эсрэгциклоныг Эсрэгциклонд даралт төвдөө зураглах чадвар дүрсэлсэн байна” гэсэн дүгнэлт их бөгөөд салхи төвөөсөө • Дэлхийн агаарын даралтын хуваарилалтыг Монгол оронтой харьцуулж дүгнэлт гаргах гаргана. гадагш чиглэдэг. чадвар • Агаарын даралтын орон зайн хуваарилалт, цаг хугацааны өөрчлөлтийг даралтынЖишээ 2: Өгөгдсөн зураг ашиглан хóóðàé ãàçàð áà äàëàéí ¸ðîîëûí õîòãîð ã¿äãýðèéí äóíäàæ ºíäðèéã хуваарилалтын зургаас изобар ашиглан унших, тодорхойлох, зураг зохиох чадвархарьцуулах (Зураг 2.3); Үүний тулд график, босоо ба хэвтээ тэнхлэг дээрх тоон хуваарийг унших, хувь • Агаарын даралтын зөрүүгээр гадаргын харьцангуй өндрийг тодорхойлох чадвар(%)-ийн тухай математикийн хичээлийн үндсэн мэдлэг шаардагдана. Энэ чадварыг эзэмшүүлэхийн тулд • Агаарын даралтын тухай мэдээллийг боловсруулж цаг агаарын байдалд үнэлгээ өгөх, тоонсурагчдыг үйл ажиллагаанд “дуудсан” тодорхой асуултыг багш тавьж ажиллуулна. мэдээллээр график байгуулах чадвар • Цаг агаарын мэдээ, даралтын тухай мэдлэг чадвараа ахуй амьдралдаа хэрэглэх чадвар Асуулт Хариултын жишээ Тайлбар - Õóóðàé ãàçðûí èõýíõ íü Хуурай газрын 20,9% нь 0-1000 Босоо тэнхлэг дээр өндөр ба гүнийг Сургалтын явцад багш тухайн суралцагчийн эзэмшсэн мэдлэг чадварыг тогтмол, бодитой, бүтээлч, õýäýýñ õýäýí ìåòðèéí м (д.т.д 1000 м) –ийн өндөртэй км-ээр үзүүлсэн ба тэмдэглэгээг 0, үнэн зөв, шударга үнэлж болохуйцаар төлөвлөн хэрэгжүүлсэнээр сургалтын үйл ажиллагааны үр дүнг ºíäºð, äàëàéí ¸ðîîëûí байхад далайн ёроолын ихэнх 2, 4 гэхчлэн алгасаж тавьжээ. 3-6 илрүүлэх, хянахад хялбар болж улмаар багшид өөрийнхөө хичээлийг судлан сайжруулахад нь чухал èõýíõ íü õýäýí ìåòð ã¿í нь буюу 50 гаруй хувь нь 3000- км-ийн гүнтэй хэсэг зонхилж байгаа нөлөө үзүүлдэг болохыг сайтар анхаарч үнэлгээг төлөвлөлт, явц, үр дүн гэсэн шатлалтайгаар хийх нь áàéíà âý? 6000 м гүн байна. тул нийлбэрээр нь авч болно зүйтэй болж байна. Өөрөөр хэлбэл хэзээ, хэрхэн, ямар аргаар яаж үнэлэхээ хичээлийн бэлтгэл хийх (13,9+23,2+16,4=53,5%) үедээ нарийн төлөвлөж, хичээлийн явцад ажиглан судалж дүгнэн цэгнэх ба үнэлгээний бодит үр дүнд - Дàëàéí òºâøíººñ äýýø Хуурай газарт ийм өндөртэй Зураг дээр 4-5 км-ийн өндөрт үндэслэн дараагийн хичээлийн бэлтгэлээ хийхдээ хэрэгжүүлнэ. Үүний тулд эхлээд тухайн судлагдахууны áà äîîø 4-5 êì-ò îðøèõ хэсэг 0,5%-ийг (маш бага) эзэлж харгалзах тоог харьцуулна. Хэрэв зорилго, зорилт, агуулга, аргазүйгээ нарийвчлан тодорхойлох нь чухал юм. ãàçðóóäûí òàëáàéã байхад далайн ёроолд 4-5 км шууд тоог тавиагүй бол хэвтээ Тухайн судлагдахууны онцлогийг харгалзан суралцагчдын мэдлэг чадварыг илрүүлэн үнэлэх даалгаврыг õàðüöóóëààðàé гүнтэй хэсэг 23,2%-ийг (хамгийн тэнхлэг дээрх %-ийг үзүүлсэн тоог төлөвлөхдөө дараах зүйлсийг анхаарна их) эзэлж байна. харгалзуулж авна. - Далайн төвшнөөс дээш Хуурай газрын 4000 м-ээс дээш Зургаас ажиглахад хуурай газрын Үнэлгээг урьдчилан төлөвлөх нь сургалтын үр дүнд нөлөөлдөг. Суралцагчдын нас сэтгэхүй, физиологийн (д.т.д) ба доош орших өндөртэй хэсэг 0,5%-ийг эзэлж хувьд 2000 м-ээс өндөр хэсэг бага онцлог, хувь хүний болон судлагдахууны онцлог, тухайн ангийн суралцахуйн ерөнхий төлөв байдал зэрэг газруудын талбай хэр зэрэг байхад далайн ёроолд 6 км-ээс байхад далайд бол 6000 м-ээс олон хүчин зүйлсийг анхаарах нь багшийн үүрэг болно. Тухайлбал, бага ангид идэвхижүүлэх тоглоомын байна вэ? Үүнийг хуурай гүнтэй газар дөнгөж 1,0%-ийг гүн хэсэг бага байгаа нь харагдаж аргыг үнэлгээндээ ашиглах нь түгээмэл байдаг бол суурь боловсролын хүрээнд өөрийгөө илэрхийлэх, газар ба далайн ёроолын эзэлж байна. Эндээс үзвэл их байна. тайлбарлан ярих, бичиглэх, зураглах, эвлүүлэх, бүтээх, ажиглах, таамаглах, сорил туршилт явуулах, хувьд харьцуулаарай. өндөр ба их гүн хэсэг маш бага дүгнэх замаар мэдлэг бүтээх үйлд хэрхэн суралцаж буйд анхаарлаа хандуулж, харин ахлах ангийнхны талбай эзэлнэ. хувьд тооцоолох, анализ хийх, мэдээлэл цуглуулах, боловсруулах, мэдээллийн нэг хэлбэрийг нөгөөд шилжүүлэх, дүгнэх, энгийн туршилт хийж, шинжлэх ухааны хялбаршуулсан тайлбарыг өгөх чадварыг - Хуурай газрын хамгийн Хуурай газрын хамгийн Энэ нь 7 дугаар ангийн газарзүйн эзэмшиж буй зэргийг үнэлэхэд чиглэгдэнэ. өндөр цэг ба далайн өндөр цэг Жомолунгма (буюу мэдлэг бөгөөд тухайн судалж • Суралцагч нэг бүрд гарч байгаа ахиц дэвшил, сурах арга барилын өөрчлөлтийг бодитойгоор илрүүлэх ёроолын хамгийн гүн цэгийг Эверест) нь д.т. дээш 8848 м, буй сэдэвтэй холбоотой өмнөх байдлаар даалгаврыг төлөвлөх нэрлэж тус бүрийнх нь далайн хамгийн гүн Марианы мэдлэгийг сэргээн санах байдлыг • Үнэлгээний шалгуурыг илрүүлэхдээ даалгаврууд нь хүндээс хөнгөн рүү шилжих дарааллыг баримтлах хэмжээг бичээрэй. хонхор нь д.т. доош 11022 м шалгаж буй хэмжүүр олно. • Бие даах болон багаар ажиллах байдлаар асуудалд олон талаас нь бүтээлчээр хандаж чадахуйцаар даалгавруудыг төлөвлөх • Сорил туршилт хийх, мэдээллийг цуглуулах боловсруулж, үнэлгээ дүгнэлт өгөх зэргээр мэдлэг бүтээхÕөтөлбөрийн үнэлгээний арга зүй үйлд даалгаврууд чиглэгдсэн байхҮнэлгээ хийх зөвлөмж • Мэдлэг чадвараа ахуй амьдралдаа ашиглаж чадах эсэхийг илрүүлэх байдлаар даалгаврыг бэлдэнэ.Сургалтын үйл ажиллагааны салшгүй нэг чухал хэсэг бол үнэлгээ юм. 10-р ангид газарзүйн хичээлээр Багш бэлтгэж төлөвлөсөн үнэлгээний явцыг ажиглахдаа тэмдэглэл хөтлөх нь дараа дараачийн хичээлийндэлхийн мандлуудын шинж чанар, байгалийн үзэгдэл юмсын онцлог, тархалт байршилт, хоорондох бэлтгэл хийхэд тус дэм болно. Тухайлбал:хамаарлын зүй тогтол учир шалтгааныг тайлбарлах замаар газарзүйн шинжлэх ухааны мэдлэг, • Мэдлэгийг ухамсартай эзэмшиж буй байдлыг илрүүлсэн эсэхсудалгааны арга барилд суралцдаг. Байгалийн гамшигт үзэгдлүүдийн талаар ойлгож ухааран болзошгүй • Авъяас чадвараа хөгжүүлэн асуудалд бүтээлчээр хандаж буй байдалаюул тохиолдох үед зөв шийдвэртэй арга хэмжээ авах, өөртөө болон бусдад туслах мэдлэг чадвартай • Үүрэг хариуцлагаа ухамсарлан, бусдад үлгэр жишээ байхууц хөдөлмөрлөсөн байдалболох, түүнчлэн интернэт, газарзүйн мэдээллийн систем, газарзүйн зураг зэрэг мэдээллийн эх сурвалжийг • Үнэлгээ бодитой, үнэн зөв, хичээлийг хэр зэрэг идэвхжүүлсэн байдлыг илрүүлэн дүгнэхэд боломжтой эсэхийг хянана.
  • 18. 34 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 35Үнэлгээний үр дүнд анализ хийх нь хичээлийн хөтөлбөрөө сайжруулахад тустай. Үүнд: Үнэлгээний жишиг даалгавар боловсруулах• Суралцагчдын сурлагын амжилтыг бодитой үнэлэх байдал биелэсэн эсэх Үнэлгээ хийх зөвлөмжид түшиглэн “Агаарын даралт” сэдвээр хоёр жишиг даалгавар боловсруулсныг• Мэдлэг, чадвар дахь ахиц, дутагдлыг илрүүлэх байдал өгөөжтэй байсан эсэх хамтдаа ажиглая.• Сургалтын үйл явцыг жолоодоход анхаарах зүйлээ тодруулахад үнэлгээний гүйцэтгэх үүргийг Даалгаварууд нь хөнгөнөөс хүнд рүү, энгийнээс нарийн руу чиглэн гүйцэтгэх үүргийн хувьд судлагдахууны тодруулах агуулгын дэс дарааг алдагдуулалгүй, сурагчдын бие дааж хийх болон багаараа гүйцэтгэх даалгаврууд• Нэгж болон ээлжит хичээлийн хөтөлбөрөө сайжруулахад үнэлгээний төлөвлөлтөө тусгах зэрэг байх хэрэгтэй. Үүнийг багшийн хичээлийн төлөвлөлтөд тусган даалгавар гүйцэтгэх хугацааг ч нарийн“Агаарын даралт, даралтын хуваарилалт” сэдвээр үнэлгээг хэрхэн төлөвлөх талаар авч үзье ( Хүснэгт.3.2). төлөвлөсөн байх нь зүйтэй. Хүснэгт.3.2. Үнэлгээг төлөвлөх, үр дүнг тооцох Изобарыг зураглах: Изобар гэдэг нь ижил даралттай агаарын тоон утгуудыг холбосон муруй шугам Үнэлгээг боловсруулах Үнэлгээ гэдгийг өмнөх ангиуддаа мэддэг болсон. Харин сурагчид өөрсдөө ижил утгуудыг холбож зурахдаа муруй үе шат шугам үүсгэх үү, эсвэл шугам барьж шулуунаар холбож байна уу гэдгийг багш ажиглан дүгнэнэ. Сэдэв Жишээлсэн Үнэлгээг урьдчилан Үнэлгээний Үнэлгээний үр Их бага даралтын мужуудыг тодорхойлох: Муруй шугамуудын төвд нь их тоон утга байна уу, эсвэл хамгийн агуулгын төлөвлөх явц дүн үнэлгээний шалгуур бага тоон утга байна уу гэдгийг ажиглан тогтооно. Агаарын их болон бага даралт үүссэн үед цаг агаарын - Агаарын даралт, хэвийн даралт, - Даалгаврыг - Мэдлэгийг - Суралцагчдын Изобарыг унших: Муруй ажигласан зүйлсхоорондын зай ярилцан мэдлэгээ баталгаажуулж буйг байдал ямар байдаг талаар шугамуудын дээрээ үндэслэн ойр байх, хол байхын учрыг үнэлнэ. их ба бага даралтыг тодорхойлж гаргасан шалгуурыг ухамсартай сурлагын тайлбарлаж, улмаар агаарын даралтын хуваарилалт, шилжилтийн зүй тогтол, учир байвал илрүүлэхээр эзэмшиж амжилтыг шалтгааныг өгөгдсөн зурган дээр хоорондын зай ойр байх, хол байхынцаг агаарын ямар төлөв Изобарыг унших: Муруй шугамуудын тайлбарлана. Тухайн нөхцөлд учрыг тайлбарлаж, улмаар - Агаарын даралтад нөлөөлөх хүчин хүндээс хөнгөн буй байдлыг бодитой бий болсон, цаашдаа хэрхэн өөрчлөгдөж болохзүй тогтол, учир шалтгааныг чадварыг зурган дээр агаарын даралтын хуваарилалт, шилжилтийн талаар төсөөлөн ярих зэрэг өгөгдсөн чадварыг зүйлийг тодорхойлж, тодорхой рүү шилжихээр илрүүлэх үнэлэх байдал тайлбарлана. Тухайн нөхцөлд цаг агаарын ямар төлөв бий болсон, цаашдаа хэрхэн өөрчлөгдөж болох харгалзан үнэлнэ. ( Хүснэгт.3.3). жишээн дээр тайлбарлавал төлөвлөж хийнэ. - Авъяас биелэсэн эсэх талаар төсөөлөн ярих зэрэг чадварыг чадварыг харгалзан үнэлнэ. ( Хүснэгт.3.3). - Агаарын даралтын хуваарилалт - Суралцагч нэг бүрд чадвараа - Мэдлэг, Хүснэгт.3.3. Жишиг даалгавар боловсруулах Хүснэгт.3.3. Жишиг даалгавар боловсруулах түүнд нөлөөлөх хүчин зүйлс, бүслэг гарч байгаа ахиц хөгжүүлэн чадвар байдлыг тайлбарлаж, зураглаж дэвшил, сурах асуудалд дахь ахиц, Агаарын даралт, даралтын хуваарилалт байвал арга барилын бүтээлчээр дутагдлыг Үнэлгээний шалгуур Үнэлгээний шалгуурт үндэслэсэн жишиг даалгаврын жишээ - Дэлхийн агаарын даралтын өөрчлөлтийг хандаж буй илрүүлэх хуваарилалтыг Монгол оронтой бодитойгоор байдлыг байдал -Агаарын даралт, Зураг дээрх (А, Б) цэгүүдийг харьцуулж дүгнэлт гаргавал илрүүлэх байдлаар ажиглах өгөөжтэй хэвийн даралт, их ба ажиглаад агаарын даралтын тоон - Агаарын даралтын орон зайн даалгаврыг - Үүрэг байсан эсэх бага даралтыг утгыг ашиглан изобараар дүрсэлж хуваарилалт, цаг хугацааны төлөвлөнө. хариуцлагаа - Сургалтын тодорхойлох дараах асуултад хариулаарай. өөрчлөлтийг даралтын - Асуудалд олон ухамсарлан, үйл явцыг хуваарилалтын зургаас изобар талаас нь бусдад үлгэр жолоодоход А A. 450-ын өргөрөг дээр 00С ашиглан уншвал бүтээлчээр хандаж жишээч анхаарах температуртай үед далайн - Даралтын хуваарилтын зургаас цаг чадахуйцаар байхууцаар зүйлээ түвшин дээрх агаарын даралтын агаарын байдлыг тодорхойлбол даалгавруудыг хөдөлмөрлөх тодруулах хэмжээ.................. - Даралтын зураглал, график хийж төлөвлөж хийнэ. зэргийг - Нэгж болон B. Их даралтын муж хаана үүсэх вэ? байвал - Мэдээллийг харгалзах ээлжит C. Бага даралтын муж хаана үүсэх - Агаарын даралтын зөрүүгээр цуглуулах - Үнэлгээ хичээлийн вэ? харьцангуй өндөр тодорхойлох боловсруулж, бодитой, хөтөлбөрөө D. Хамгийн их, бага даралт нь бодлого бодвол үнэлгээ дүгнэлт үнэн зөв сайжруулахад хэвийн даралтаас хэр - Агаарын даралтын тухай өгөхөд даалгаврууд байсан үнэлгээний зэрэг зөрөөтэй вэ? Б мэдээллийг боловсруулж цаг чиглэгдсэн байна. эсэхийг төлөвлөлтөө агаарын байдалд үнэлгээ өгвөл - Мэдлэг чадвараа ажиглах тусгах - Цаг агаарын мэдээ, даралтын ахуй амьдралдаа - Хичээлийг -Агаарын даралтад Зургийг уншиж дараах асуултад хариулаарай. тухай мэдлэг чадвараа ахуй ашиглаж чадах хэр зэрэг нөлөөлөх хүчин амьдралдаа хэрэглэж чадвал эсэхийг илрүүлэх идэвхжүүл- зүйлсийг A. Австрали тивийн байдлаар сэн байдлыг тодорхойлж агаарын даралт даалгаврыг илрүүлэн тайлбарлах хэвийн даралттай áýëäýíý. дүгнэх харьцуулахад ямар -Агаарын даралтын зөрөөтэй байгаагДээрх хүснэгтээс бид юуг үнэлэх, үнэлгээний шалгуурыг хэрхэн гаргах, үнэлгээний төлөвлөлт, явцад юуг хуваарилалт түүнд тайлбарлаарай.анхаарахыг мэдэж авсан бол одоо дээрх шалгуурт тохирсон жишиг даалгаврыг хэрхэн боловсруулах нөлөөлх хүчин B. Австрали тивжишээг авч үзье (Хүснэгт. 3.3). зүйл,бүслэг байдлыг агаарын даралтын тайлбарлах ямар бүсэд орших вэ? Учрыг -Агаарын даралтын тайлбарлаарай. орон зайн C. Изобарыг ашиглан хуваарилалт,цаг Автрали тивийн хугацааны баруун эргийн дагуу өөрчлөлтийг даралтын градиентийг тооцоолж олоорой. даралтын D. Австрали тив хамгийн хуурай тив юм. Үүний учрыг даралтын хуваарилалтын хуваарилалттай холбон тайлбарлаарай. зургаас изобар E. Зургаас энэ тохиолдолд Автралийн баруун хэсэгт цаг агаарын ашиглан унших ямар төлөв байдалтай байгааг тодорхойлоорой. -Даралтын
  • 19. -Агаарын даралтын тайлбарлаарай. орон зайн C. Изобарыг ашиглан хуваарилалт,цаг Автрали тивийн 36хугацааны баруун эргийн дагуу Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 37 өөрчлөлтийг даралтын градиентийг тооцоолж олоорой. даралтын D. Австрали тив хамгийн хуурай тив юм. Үүний учрыг даралтын зам юм. Мөн шууд http://earth.google.com/ хаягаар орсон ч болно. Жишээ болгож буй зураг дээр Сэлэнгэ хуваарилалтын хуваарилалттай холбон тайлбарлаарай. аймгийн төв Сүхбаатар хотын байрлалыг үзүүлжээ (Зураг 4.2). зургаас изобар E. Зургаас энэ тохиолдолд Автралийн баруун хэсэгт цаг агаарын ашиглан унших ямар төлөв байдалтай байгааг тодорхойлоорой. -Даралтын хуваарилтын зургаас цаг агаарын байдлыг тодорхойлохДӨРӨВ. ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ АРГА ЗҮЙ 0 0 0 0- Газарзүйн даралтын t 1=20 C, t 2=15 C, P1=920 гПа, P1=840 гПа бол уулын харьцангуй -Агаарын судалгааны арга барил эзэмшүүлэх: Хөтөлбөрийн эхний хэсэгт буй зөрүүгээр гадаргын өндрийг тооцоолж олоод өндөр ихсэхэд агаарын даралт төрөл бүрийн газарзүйн зураг, геодүрслэл ашиглах арга барил эзэмшсэнээр яагаад харьцангуй өндөр бусад шалтгааныг хэсгүүд болох агуулгын тогтолцооны буурдагбүрэлдэхүүн тайлбарлаарай. чулуун болон хийн, усан тодорхойлохмандал дахь юмс, үзэгдлийн тархалт, байршилтын учир шалтгааныг болон шим Дэлгэцийн баруун гар талын дээд өнцөгт байгаа цэсүүдээс сонгон тухайн газрын судална. Ингэхдээ газарзүйн судалгааны арга барил болон “газарзүйн хэл” сансрын зураг (Satellite), цаг агаар (Weather), хотгор гүдгэр (Terrain)-ийн байдал Àрга зүй эзэмшүүлэхэд анхаарна. гэхчлэн илүү өргөн мэдээлэл авч болох ба зургийн зүүн гарын дээд булан буй заагч 10 - Газарзүйн судалгааны арга барил эзэмшүүлэх: Хөтөлбөрийн эхний хэсэгт буй төрөл бүрийн газарзүйн “сум”-ыг ашиглан бусад газруудыг олох, “+”, “-“ тэмдгээр нь зургаа багасгах юмуу- Мэдээлэл харилцааны арга барил эзэмшсэнээр агуулгын тогтолцооны бусад бүрэлдэхүүн хэсгүүд зураг, геодүрслэл ашиглах технологи (МХТ) ашиглах: Төрөл бүрийн газарзүйн томруулан харж болно. Äýëãýöèéí ç¿¿í äýýä ºíöºã äýõ "More" öýñíýýñ Зураг 4.2. Google maps-èéã àøèãëàõ Photo,Video,Wikipedia,Webcamsçýðãèéãñîíãîæ áóñàä íýìýëò ìýäýýëýë ãýðýë çóðàã, зураг, юмс, үзэгдлийн гэрэл зураг ба бүдүүвч, диаграмм үзэгдлийн тархалт,ашиглах болох чулуун болон хийн, усан болон шим мандал дахь юмс, зэргийг хичээлд байршилтын учир Дэлгэцийн баруун гар талын дээд àâ÷ áîëíî. GoogleEarth ïðîãðàììûã àøèãëàí сонирхож буй ямар ч âèäåî, òåêñò ã.ì) өнцөгт байгаа цэсүүдээс сонгон тухайн газрын нэг арга зам нь интернэт юм. Тухайлбал, дэлхийн гадаад ба дотоодхэл” эзэмшүүлэхэд шалтгааныг судална. Ингэхдээ газарзүйн судалгааны арга барил болон “газарзүйн хүчний Дэлгэцийн баруун гар талын дээд агааргол мөрөн, уул нуур, далайн ѐроол г.м )-ээ ãàçàðç¿éí ñîëáèëöëîîð сансрын зураг (Satellite), (газар өнцөгт (Weather), хотгор сонгон тухайн газрын байдал зураг зүйл цаг орон, байгаа цэсүүдээс гүдгэр (Terrain)-ийн сансрын анхаарна. (Satellite), цаг агаар (Weather),õàéëò õèéõ, болох ба зургийн зүүн гарын илүү өргөн мэдээлэл авч болох үйлчлэлээр явагддаг үйл явцууд, агаар дахь үзэгдлүүд, тэдгээрийн учир шалтгаан, гэхчлэн илүү өргөн мэдээлэл авч çàé(Terrain)-ийн байдал гэхчлэн дээдã¿äãýð áîëîí ãàäàðãà äýýðõ нь хотгор гүдгэр хýìæèõ, òàëáàéг òîîöîîëîõ, õîòãîð булан буй заагч - дэлхийн гадарга дээрх тархалт хуваарилалтын зүй газарзүйн зураг, юмс, үзэгдлийн гэрэл Мэдээлэл харилцааны технологи (МХТ) ашиглах: Төрөл бүрийн тогтлыг танин мэдэх, ба зургийн зүүн гарын дээдç¿éëñèéã (áàéøèíолох, “+”,ашиглан бусад нь зургааолох, “+”, “-“юмуу “сум”-ыг ашиглан бусад газруудыг áàðèëãà ã.ì)“-“õýìæýýñò (3D) áàéäëààð чбагасгах тэмдгээр нь булан буй заагч “сум”-ыг 3 тэмдгээр газруудыг õàðàõ бîëîìæòîé. тайлбарлахын тулд газрын зураг, ГМС, GoogleEarth зам нь интернэт юм. Тухайлбал, дэлхийн зураг ба бүдүүвч, диаграмм зэргийг хичээлд ашиглах нэг арга программ, сансрын зураг, зургаа багасгах юмуу томруулан харж болно. Äýëãýöèéí ç¿¿í äýýä ºíöºã äýõ "More" öýñíýýñ Photo, Video, томруулан харж - болно. Äýëãýöèéí холбоог äýýä ºíöºã äýõ мандлуудадöýñíýýñ физик Хичээл хоорондын ç¿¿í харгалзах: Дэлхийн "More" явагдах Wikipedia, Webcams çýðãèéã ñîíãîæ áóñàä íýìýëò ìýäýýëýë ãýðýë çóðàã, âèäåî, òåêñò ã.ì) àâ÷ áîëíî. видео, кино гэрэл зураг, схем ашиглан үйл явцууд, агаар дахь хийх, бие тэдгээрийн учир гадаад ба дотоод хүчний үйлчлэлээр явагддаг дасгал даалгавар үзэгдлүүд, даан Photo,Video,Wikipedia,Webcamsçýðãèéãñîíãîæ áóñàä íýìýëò ìýäýýëýë ãýðýë çóðàã, ажиллуулахад сурагчдыг чиглүүлнэ. Энэхуваарилалтын зүй тогтлыг танин мэдэх, тайлбарлахын шалтгаан, дэлхийн гадарга дээрх тархалт нь МХТ-ийг газарзүйн сургалтад ашиглах GoogleEarth ïðîãðàììûã àøèãëàí сонирхож буй ямар ч зүйлагуулга орон, гол учир физикийн хичээлийн үзэгдлийг тайлбарлахад хичээлийн (газар чиглэгдэх мөрөн, уул нуур, далайн âèäåî, òåêñò ã.ì) àâ÷ áîëíî. чадварыг ашиглана. Жишээ нь: агаарын сонирхожхуваарилалтын тухай мэдлэг, GoogleEarth ïðîãðàììûã àøèãëàí даралтын буй ямар ч боломжийг багш сурагчдад олгож программ, сансрын наад зах нькино гэрэл зураг, схем ашиглан тулд газрын зураг, ГМС, GoogleEarth байна. Хамгийн зураг, видео, интернэт ашиглан ёроол г.м )-ээ ãàçàðç¿éí ñîëáèöëîîð нь õàéëò õèéõ,дээр хýìæèõ, òàëáàéг òîîöîîëîõ, õîòãîð ã¿äãýð хөрөх, үзэхэд физикийн хичээл çàé үзсэн г.м )-ээ ãàçàðç¿éí ñîëáèëöëîîð áîëîí зүйлäýýðõ ç¿éëñèéãгол мөрөн, уул нуур,3 õýìæýýñò (3D) Торричеллийн туршлага, агаар халах ãàäàðãà (газар орон, (áàéøèí áàðèëãà ã.ì) далайн ѐроол áàéäëààð ч õàðàõ бîëîìæòîé. цахим газрын зургууд, цаг агаарын мэдээ ашиглах зэрэг нь үүнийЭнэ нь МХТ-ийг газарзүйн дасгал даалгавар хийх, бие даан ажиллуулахад сурагчдыг чиглүүлнэ. нэг жишээ юм. усны төлөв байдал өөрчлөгдөх зэрэг мэдлэг чадвартай холбоно. Уур амьсгалын нь õàéëò õèéõ, çàé хýìæèõ, байгуулах, бэлэн график ашиглан анализ дүгнэлт хийх зэрэгт äýýðõ график òàëáàéг òîîöîîëîõ, õîòãîð ã¿äãýð áîëîí ãàäàðãà математикийн Ингэснээр ашиглах боломжийг багш сурагчдад олгожявцдааХамгийн наад зах нь интернэт ашиглан сургалтад “мэдлэгээ өөрөө бүтээх”, хийх байна. суралцах” арга барил - Хичээл хоорондын холбоог 3 õýìæýýñò (3D) áàéäëààð ч õàðàõ бîëîìæòîé. харгалзах: Дэлхийн мандлуудад явагдах физик үзэгдлийг ç¿éëñèéã (áàéøèí áàðèëãà ã.ì) мэдлэг чадвартай нь холбоно. Интернэтээс цахим газрын зураг хайх, хичээлийн цахим газрын зургууд, цаг агаарын мэдээ ашиглах зэрэг нь үүний нэг жишээ юм. Ингэснээр “мэдлэгээ эзэмшүүлэхэд дөхөм болно. Жишээ нь: нарны аймгийн гарагуудын тухай заахад тайлбарлахад хичээлийн агуулга чиглэгдэх учир GoogleEarth ашиглан танд бэлэн үзүүлэн байхгүйсуралцах” арга барилИнтернэтээс хэрхэн олж болох вэ? нарны өөрөө бүтээх”, хийх явцдаа байгаа гэж бодъѐ. эзэмшүүлэхэд дөхөм болно. Жишээ нь: - физикийн хоорондын мэдээлэл цуглуулах зэрэгт Дэлхийн мандлуудад явагдах физик Хичээл хичээлийн мэдлэг, чадварыг ашиглана. холбоог харгалзах: Математик: Үүний тулд цэсэн дээр Google.com (mozilla firefox)-ийг нээж “гарагууд” гэж бичээд хэрхэн аймгийн гарагуудын тухай заахад танд бэлэн үзүүлэн байхгүй байгаа гэж бодъё. Интернэтээс Жишээ нь: тайлбарлахад хичээлийн хичээлтэй чиглэгдэх учир физикийн хичээлийн үзэгдлийг агаарын даралтын хуваарилалтын мэдээлэл зүйн агуулга График, х, у “зураг” (images) Үүний тулд цэсэн дээр Google.com (mozilla гарагуудыгнээж “гарагууд” гэж бичээд олж болох вэ? гэсэн цэсийг дарахад нарны аймгийг firefox)-ийг үзүүлсэн хэдэн тухай үзэхэд физикийн хичээл Ус ба нь: агаарын даралтын хуваарилалтын тухай холбогдоно. дээр агаарын мэдлэг, чадварыг ашиглана. Жишээ үзсэн тэнхлэг г.м мянган зураг, бүдүүвч байх жишээтэй (Зураг 4.1). гарагуудыг үзүүлсэн хэдэн мянган зураг, бүдүүвч “зураг” (images) гэсэн цэсийг дарахад нарны аймгийг химийн найрлага, Торричеллийн туршлага, агаар халах хөрөх, усныэрдэс Физик: Агаар үзэхэд физикийн хичээл дээр үзсэн Торричеллийн туршлага, агаар халахХими:Агаарын хөрөх, байх жишээтэй (Зураг 4.1). чулуулгийн өгөрших явц төлөв байдал өөрчлөгдөх зэрэг мэдлэг чадвартай халах, хөрөх, Газарзүй ба эрдсийн усны төлөв байдал өөрчлөгдөх зэрэг мэдлэг чадвартай холбоно. Уур амьсгалын зэрэгт химийн хичээлтэй юмсын физик химийн холбоно. Уур амьсгалынхолбогдоно. график байгуулах, бэлэн Хичээлийн Уур амьсгалын график байгуулах, бэлэн график ашиглан анализ дүгнэлт хийх зэрэгт зүсэлт шинж г.м математикийн г.м найрлага график ашиглан анализ дүгнэлтухааны зэрэгт шинжлэх хийх түвшин график, Зураг (images) цэс математикийн хичээлийн мэдлэг холбоно. Интернэтээс цахим газрын зураг хайх, хичээлийн мэдлэг чадвартай нь чадвартай нэлээд өндөр байгааг байгуулах, юмсын GoogleEarth ашиглан газрын болгон нь холбоно. Интернэтээс цахимүзвэл тэр зураг харгалзан Мэдээлэл зүй: учир шалтгаан тайлбарлах Биологи: мэдээлэл цуглуулах монгол хэл зэрэгт хайх, GoogleEarth ашиглан мэдээлэлдээр уншиж цуглуулах интернэт, Математик: амьдралын зэрэгт мэдээлэл зүйнхичээлтэй нэмэлт материал мэдээлэл зүйн судлах Google.com орчин, гэрэл хичээлтэй холбогдоно. Ус График, х, у ашиглах ховор байгаа тохиолдолд холбогдоно. Ус ба агаарын Англи хэл: дулаан г.м Нарны Санчир ба агаарын химийн найрлага, эрдэс чулуулгийн интернэтээс мэдээлэл тэнхлэг г.м Цахим газрын аймгийн зураг гараг г.м өгөрших явцнайрлага, авахад англи хэлний мэдлэг химийн зэрэгт химийнэрдэс хичээлтэй холбогдоно. Физик: Агаар зураг унших Хими:Агаарын чулуулгийн шинжлэх ухааны түвшин нэлээд Хичээлийн өгөрших явц чадварыг шаардаж байгааг халах, хөрөх, г.м. ба эрдсийн зэрэгт химийн хичээлтэй уу. анхаарна өндөр байгааг харгалзан үзвэл тэр болгон монгол юмсын физик Газарзүй химийн холбогдоно. Хичээлийн хэл дээр уншиж судлах нэмэлт материал ховор шинж г.м Уур амьсгалын найрлага г.м Зураг 4.3. Хичээл хоорондын холбоог харгалзах Зураг 4.3. Хичээл хоорондын холбоог харгалзах шинжлэх ухааны түвшин байгаа тохиолдолд интернэтээс мэдээлэл авахад график, зүсэлт англи хэлнийөндөр чадварыг шаардаж байгааг анхаарна уу. нэлээд мэдлэг байгааг байгуулах, юмсын 12 Зураг 4.1. Google.com-оос зураг олж ашиглах үе шат харгалзан үзвэл тэр Тухайн сэдэвтэй холбоотой ангидучир шалтгаан хийх боломжтой туршилтын - Сорил, туршилт хийх: болгон Мэдээлэл зүй: эсвэл гэртээ Биологи: тайлбарлах Зураг 4.1. Google.com-оос зураг олж ашиглах үе шат монгол хэл дээр уншиж интернэт, зааврыг багш бэлдэж өгөх ба туршилтын үр дүн, дүгнэлтийг сурагчдаар гаргуулна. Энэ явцад ажлаа амьдралын Гэвч англи хэл дээр бичиж хайх нь илүү өргөн сонголттой байдаг. Үүний тулд мэргэжлийн нэр томьёог судлах нэмэлт материал Google.com орчин, гэрэл төлөвлөх, төлөвлөсөн зүйлдээ бэлтгэх, нямбай ажиллаж сурах, зорьсон зүйлдээ хүрэхийн тулд мэдэх шаардлага гарах ба “Газарзүйн англи-монгол толь”сонголттой байдаг. Үүний тулд Гэвч англи хэл дээр бичиж хайх нь илүү өргөн (Е.Батчулуун. Газарзүйн англи-монгол толь. УБ., 2012) ашиглахыг танд зөвлөж байна. Монгол хэл дээр ч газарзүйн хичээлд ашиглаж болох маш өөрийгээ байгаа дүгнэлт хийх, бичих,ашиглах ховор дайчлах, тохиолдолд Англи хэл: ярих чадвар эзэмшүүлэхэд анхаарна. Жишээ г.м дулаан нь: мэргэжлийн нэр томьѐог мэдэх шаардлага гарах ба “Газарзүйн англи-монгол толь” интернэтээс мэдээлэл Цахим газрын элбэг материал бий гэдгийг хэлэх нь илүүц биз ээ. 1) 250 мл хэмжээтэй 2 шилэн савыг усаар дүүргээд тус бүрийнх нь температурыг термометрээр (Е.Áатчулуун. Газарзүйн англи-монгол толь. УÁ., 2012) ашиглахыг танд зөвлөж авахад англи хэлний мэдлэг зураг унших Хэрэв дэлхийн аль ч өнцөг буланд оршиххичээлд ашиглаж болох маштүүнийг материал байна. Монгол хэл дээр ч газарзүйн нутаг орны байрлалыг мэдэх, элбэг газрын зураг болон хэмжинэ. Ижил саванд ус хийсэн бол температур нь адил байх ёстой. г.м. чадварыг шаардаж байгааг 2) Савны амсрыг нэгийг нь цагаан, нөгөөг нь хар өнгийн цаасаар бүрхэж, наадаг цаасаар тогтооно. сансрын зурагхэлэх олох шаардлага гарвал мөн дээрх байдлаар (Google.com руу орж) цэсээ гаргаад бий гэдгийг дээр нь илүүц биз ээ. анхаарна уу. “Газрын зураг” (Maps) гэсэн товчийг дарна. Энэ нь GoogleEarth-руу хамгийн хялбар замаар орох нэг 3) Тус бүрийнх нь дээр 50 см зайд 150 вт-ийн 2 чийдэн өлгөж, чийдэнгээ асаана. 4) Усны температурыг 1 мин, 5 мин, 10 минут тутамд хэмжиж харьцуулна. Хэрэв дэлхийн аль ч өнцөг буланд орших нутаг орны байрлалыг мэдэх, түүнийг Зураг 4.3. Хичээл хоорондын холбоог харгалзах 5) Дүгнэлт: Хувинтай усанд энерги дамжих үйл явц яагаад ялгаатай байсныг тайлбарлах даалгавар газрын зураг болон сансрын зураг дээр олох шаардлага гарвал мөн дээрх өгнө. байдлаар (Google.com руу орж) цэсээ гаргаад “Газрын зураг” (Maps) гэсэн товчийг 12 дарна. Энэ нь GoogleEarth-руу хамгийн хялбар замаар орох нэг зам юм. Мөн шууд http://earth.google.com/ хаягаар орсон ч болно. Жишээ болгож буй зураг дээр Сэлэнгэ аймгийн төв Сүхбаатар хотын байрлалыг үзүүлжээ (Зураг 4.2).
  • 20. 38 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 39 Синусиод тусгаг Робинсоны тусгаг- Экскурс хийх: Эрдэс чулуулаг, өгөршил, ус, салхины үйл ажиллагаа, хөрсний үе давхарга, ургамал амьтны амьдрах орчны ялгаа зэргийг судлахын тулд сургууль орчимд болон орон нутаг судлалын музейд экскурс хийх нь ашигтай. Тухайлбал, голын хөндийн элементүүд - эрэг, дэнж, тохойрол, цүнхээл үүсэх, жалга ганга зэргийг экскурсээр явж ажиглах нь тийм ч хүндрэлтэй биш. Орон нутгийн музейд ургамал амьтны болон хөрс, чулуулгийн баялаг цуглуулга бий.- Үзэгдлийг ажиглах, хэмжих, судлах, бичиглэл хийх: Усны урсгалын хурд, салхины хурд хүч, агаар, хөрсний температурын өөрчлөлт, жилийн ба хоногийн явц зэргийг хэмжилт хийх замаар тодорхойлуулах, жилийн ба хоногийн дундаж утгыг тооцоолох, хэмжилтийн үр дүнгээ графикаар дүрслэх, тэндээсээ нэгтгэн дүгнэлт гаргах зэрэг арга зүйг хэрэглэнэ.- Газарзүйн зургуудыг тулган харьцуулах: Газарзүйн өөр өөр зургуудыг тулган харьцуулах талаар өмнөх ангийн зөвлөмжид тодорхой дурдсан. Харин тодорхой нэг зүйлийн хувьд зургийг хэрхэн Мольвайдын тусгаг Ìåðêàòîðûí öèëèíäð òóñãàã харьцуулж, мэдээлэл олж болох талаар нэг жишээ авъя. Дундад Азийн нутагт оршдог Арал нуурын Мольвайдын тусгаг Меркаторын цилиндр тусгаг талбай цаг хугацааны хувьд хэрхэн өөрчлөгдсөнийг дараах зургаас ажиглаж дүгнэлт хийн учрыг тайлбарлаарай. Àшигласан íîì, материал 1. Áàãà, äóíä áîëîâñðîëûí àãóóëãûí ñòàíäàðò (MNS 5001-4 5 : 98), ñòàíäàðò÷ëàë õýìæèëç¿éí ¿íäýñíèé АШИГЛАСАН ÍÎÌ, МАТЕРИАЛ òºâ, ÓÁ., 1998 2. “Газарзүй-4” Ñóðàõ áè÷èã. ÓÁ., Мөнхийн үсэг, 2011 1. Бàãà, äóíä áîëîâñðîëûí àãóóëãûí ñòàíäàðò (MNS 5001-4 5 : 98), ñòàíäàðò÷ëàë 3. Áатчулуун. Å. Ñóðãóóëèéí ãàçàðç¿éí îíîë-àðãàç¿é. ÓÁ., 2001 õýìæèëç¿éí ¿íäýñíèé òºâ, ÓБ., 1998 4. Ãàçàðç¿éí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò. ÁÑØÓß, Áàãà, äóíä áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò òºñºë. ÓÁ., 2003 ТАВ. ÑÓÐÃÀËТÛÍ ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН 5. Ãàçàðç¿éí Áîëîâñðîëûí áè÷èã. ÓБ., Õàðòè (Îð÷óóëñàí2011 2. “Газарзүй-4” Ñóðàõ Îëîí Óëñûí Мөнхийн үсэг, Ëîìáîðèí÷èí). ÓÁ., 1994 6. Шагдар.Ш. Монголын газарзүйн товч толь бичиг. УБ., 2006, 2007 3. Батчулуун. Е. Ñóðãóóëèéí ãàçàðç¿éí îíîë-àðãàç¿é. ÓБ., 2001 - Нарны аймгийн гаригуудын бүрэлдэхүүн болон гариг хоорондын зай болон 7. Canadian National Standards for Geography: A Standards-Based Guide to K-12 Geography хэлбэр, хэмжээг үзүүлсэн загвар, бүдүүвч зураг, гэрэл зураг (Веб хуудас: 8. Educational Standards in Geography for the Intermediate School Certificate. Deutsche Gesellschaft fur wikipedia.org/wiki/Planet) Geographie (DGfG)., 2007 www.geographie.de 9. International Charter on Geograhy Education; International Geographical Union, Commission on Geograhy14 Зураг.4.4. Арал нуурын талбай Education., 2006 -Дэлхийн физик газарзүйн зураг, уур амьсгалын болон агаарын температур, 10. Hartwig Haubrich (Hrsg). Geographie unterrichten lernen:Die neue Didaktik der Geographie konkret. даралтын хуваарилалт, ургамал, амьтны тархалт болон хөрсний хэв шинжийн Oldenbourg.2006Ñóðãàëòûí хэрэглэгдэхүүн тархалтын зураг 11. Path Toward World Literacy: A Standards-Based Guide to K-12 Geography, National Geographic Society;- Нарны аймгийн гаригуудын бүрэлдэхүүн болон гариг хоорондын зай болон хэлбэр, хэмжээг үзүүлсэн (Washington, DC., National Geographic Society, 2000). - загвар,Янз бүрийн уур амьсгалынхуудас: wikipedia.org/wiki/Planet) амьсгалын диаграмм, уур бүдүүвч зураг, гэрэл зураг (Веб хэв шинжийг үзүүлсэн уур амьсгалын элементийн тоон үзүүлэлтүүд- Дэлхийн физик газарзүйн зураг, уур амьсгалын болон агаарын температур, даралтын хуваарилалт, ургамал, амьтны тархалт болон хөрсний хэв шинжийн тархалтын зураг - Эрдэс чулуулгийн цуглуулга, төрөл бүрийн хэв шинжийн хөрсний дээж, газрын- Янз бүрийн уур амьсгалын хэв шинжийг үзүүлсэн уур амьсгалын диаграмм, уур амьсгалын элементийн тоон үзүүлэлтүүд хэлбэр дүрсийн макет, загвар, блок диаграммууд (3 хэмжээст гадаргын диаграмм), амьтан ургамлын хатаадас, цуглуулга- Эрдэс чулуулгийн цуглуулга, төрөл бүрийн хэв шинжийн хөрсний дээж, газрын гадаргын хэлбэр дүрсийн макет, загвар, блок диаграммууд (3 хэмжээст диаграмм), амьтан ургамлын хатаадас, - Интернэт ашиглан Google.com-хайлтаас дэлхийн мандлуудад явагддаг үзэгдэл цуглуулга юмстай холбоотой зураг, бусад мэдээлэл, GoogleEarth программ, цахим газрын- Интернэт ашиглан Google.com-хайлтаас дэлхийнашиглах боломжтой. зургууд ба цахим атлас зэргийг олж мандлуудад явагддаг үзэгдэл юмстай холбоотой зураг, бусад мэдээлэл, GoogleEarth программ, цахим газрын зургууд ба цахим атлас зэргийг олж ашиглах боломжтой. Хавсралт: Зурагзүйн зарим тусгагийн ялгааХавсралт: Зурагзүйн зарим тусгагийн ялгаа Ñèíóñèîä òóñãàã Синусиод тусгаг Робинсоны òóñãàãтусгаг Робинсоны
  • 21. 40 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 413.2. ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН 12 ЖИЛИЙН СУРГУУЛИЙН 11 Д¯ГÝÝР АНГИЙН 2. Нийгмийн õºãæилд нөлөөëдөг хүчин Энэ нь тухайн улс орны хөгжил нь дан ганц байгалийнÃÀÇÀÐǯÉÍ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ЗӨВЛӨМЖ зүйлс (түүхэн болон газарзүйн, нөхцөл уур амьсгалын таатай байдлаас шалтгаалахгүй,Îðøèë нийгэм-улс төрийн г.м)-ийн талаар нийгэм-улс төрийн нөхцөл байдал нөлөөтэй болохыг ойлгож, мэдсэний үндсэн дээр ойлгож ухаарсàнаар сайн засаглал, зөв бодлого, өөрийнЕрөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 11 дүгээр ангийн сургалтын хөтөлбөр, түүнийг хэрэгжүүлэх улс орнуудын хөгжлийн түвшинг хар амиа áîäîõ биш, хүн ардаа бодсон зөв хандлагатайэнэхүү зөвлөмжийг боловсруулахад дараах үндсэн áàðèìò áè÷èãò òóëãóóðëàâ. ¯¿íä: шалгуур үзүүлэлтèéí äàãóó ангилах, улс төрчид байх нь юу юунаас чухал гэдэг үзэл бодол• Газарзүйн боловсролын стандарт ба хэрэгжүүлэх зөвлөмж харьцуулах, дүгнэлт гаргах; төлөвшинө гэсэн үг юм. Ингэснээр өнөөдөр 11 дүгээр• Ерөнхий боловсролын сургуулийн сургалтын талаар баримтлах бодлого ангид суралцаж байгаа хүүхдэд төлөвшсөн үзэл бодол 10-• Ãàçàðç¿éí Áîëîâñðîëûí Îëîí Óëñûí Õàðòè 20 жилийн дараа ямар ч төрлийн ажил үүрэг гүйцэтгэсэн• Газарзүйн тогтвортой хөгжлийн боловсролын тунхаглал энэ байр сууринаас улс орон, хүн ардынхаа төлөө сэтгэл• Боловсролын стандарт ба киррикюлимийг шинэчлэн хөгжүүлэх болон сургалтын хөтөлбөр гаргадаг иргэн болж төлөвших нь агуулгын тогтолцооны боловсруулах үзэл баримтлал энэ бүрэлдэхүүн хэсгийн хүлээгдэж буй үр дүн болно.• 12 жилийн сургалтын төлөвлөгөө, хөтөлбөрүүд 3. Хүн ам, нийгэм-эдийн засгийн Хүн амьдарч байгаа л бол тухайн нутаг дэвсгэрт байгаль-• Бóñàä óëñ îðíы газарзүйн боловсролын стандарт үзүүлэлтийн нутаг дэвсгэрийн нийгмийн хамаарал үүснэ. Иймд хүн ам, нутаг дэвсгэрийн ялгааг бàéãàëь-нийгмийн харилцан тухай асуудлыг авч үзэхдээ нөлөөлж буй хүчин зүйлсийгÇөâëөìæèéí зорилго хамааралд нь авч үзэн харьцуулах; нь тооцон, нутаг дэвсгэрийн ялгааг харьцуулах чадварЭíýõ¿¿ çºâëºìæ íü ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 11 дугаар ангид газарзүйн сургалтын эзэмшинэ.төлөвлөгөө, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд багш нарт арга зүйн дэмжлэг үзүүлж, сургалтын хэвийн үйл 4. Дэлхийн улс орнууд болон бүс 11 дүгээр ангийн хөтөлбөрийн хамгийн гол хүлээгдэжажиллагааг ханган, чанарыг дээшлүүлэхэд нь туслахад оршино. нутгийн соёлын ялгааг ойлгох, буй үр дүнг энэ хэсэг хэмээн үзэж болно. Өнөөгийн бусдын зан заншил, ò¿¿õ ñî¸ëыг хүн төрөлхтөний өмнө тулгарч буй нэг бэрхшээл болǺâëºìæ íü оðøèë, аãóóëãа, үнэлгээ, хэрэгжүүлэх арга зүй, сургалтын хэрэглэгдэхүүн болон хàâñðàëò хүндэтгэх, тóëãàìäñàí àëèâàà терроризм бөгөөд үүнийг багасгах, арилгахын тулдãýñýí ¿íäñýí õýñã¿¿äýýñ á¿ðäýнэ. àñóóäëûã õàìòдаа øèéäâýðëýõ; харилцан ойлголцох, бусдын зан заншлыг хүндэтгэхээсХөтөлбөрийг боловсруулахад баримталсан зарчим эхэлнэ. Судлаачдын дүгнэснээр 2001 оны 9 дүгээр сарын12 жилийн сургуулийн 11 дүгээр ангийн “Газарзүй” хичээлийн хөтөлбөрийг боловсруулахад Газарзүйн 11-ний үйл явдал нь орчин үед зөвхөн мэдлэг олгохболовсролын стандарт болон 12 жилийн сургалтын төлөвлөгөөг үндэс болгож, Олон улсын газарзүйн боловсролыг чухалд тавьж, энх тайвны боловсролынболовсролын Хартид тусгасан нийгэм-эдийн засгийн газарзүйн ухагдахууныг судлах зарчимд нийцүүлсэн талаар орхигдуулсныг хүн төрөлхтөнд сануулсан гэжболно. үздэг. Газарзүйн сургалт нь соёлын боловсрол олгоход гол үүрэгтэй бөгөөд энэ зорилгыг хангах явдал хичээлийнДэлхийн бүс нутаг ба улс орон гэхчлэн тодорхой нутаг дэвсгэрийн хүрээн дэх нийгэм-эдийн засгийн хүлээгдэж буй үр дүн билээ.газарзүйн асуудлыг судлахад хөтөлбөрийн агуулга чиглэх боловч түүнд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийгбайгаль-нийгмийн хамааралд нь авч үзэх зарчмыг баримталлаа. Түүнчлэн тухайн нутаг дэвсгэрийнонцлогийг тодорхойлохуйц бодит жишээн дээр тулгуурлан асуудлыг дэвшүүлэх, таамаглал гаргах, Агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсэггазарзүйн төрөл бүрийн мэдээлэл ашиглан таамаглал батлах юмуу шинээр гарч ирсэн шалтгааныг Агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсгийг дараах байдлаар ангилав. Судлагдахууны цагийгтайлбарлах чадвар эзэмшүүлэхэд чиглэсэн бүтээлч үйл ажиллагаанд суралцах нь энэхүү хөтөлбөрийг баримжаалан багш өөрөө өөрчлөн хэрэгжүүлэх боломжтой. Үүнд:хэрэгжүүлэх үндсэн зорилго хэмээн үзэж байна. 1) Газарзүйн судалгааны аргууд (5-8 цаг)Õөтөлбөрийн агуулга 2) Äýëõèéн улс орнуудын хөгжлийн ялгаа ба бүс нутаг (8-10 цаг)Хүлээгдэж буй ерөнхий үр дүн 3) Хүн ам ба суурьшил (12-15 цаг) 4) Эдийн засгийн хөгжил ба байгалийн нөөц ашиглалт (18-20 цаг)Агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн бүрээр хүлээгдэж буй үр дүнг нарийвчлах болон түүнийг сургалтын 5) Нийгэм-эдийн засгийн нутаг дэвсгэр-газарзүйн холбоо хамаарал (20-22 цаг)төлөвлөгөөний цагт багтаан хэрэгжүүлэх боломжийг харгалзан дараах 4 зүйл дээр авч үзлээ. Үүнд: 6) Судалгаа хийх (5-8 цаг) Хүлээгдэж буй ерөнхий үр дүн Тайлбар 1. Газарзүйн судалгааны аргууд Газарзүйн судалгааны аргууд болон ГМС-ыг нийгэм- Энэ хичээлээр дэлхийн бүс нутгууд, улс орны тухай судлах явцдаа нийгмийн хөгжлийн ялгаа, түүнд (сэдэвчилсэн зураг унших, эдийн засгийн газарзүйн салбарт ашиглах арга барил нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг тайлбарлах, тодорхой асуудлын хүрээнд улс орнуудын нөхцөл байдлыг ашиглах, зохиох, ГМС болон бусад эзэмшүүлэх шаардлага зүй ёсоор тавигдаж байна. Учир нь ойлгож мэдэх нь нэг гол зорилго юм. АНУ, Герман зэрэг улсад газарзүйн хичээлээр бүс нутаг, улс орнуудыг геодүрслэл)-ыг нийгэм-эдийн энэ хичээлээр дэлхийн улс орнуудын онцлог, бүс нутгийн “асуудалд-суурилсан” (issues-based) аргаар судлах явдлыг чухалчилж байна. Энэ нь “тодорхойлох” засгийн газарзүйн салбарт ашиглах ялгааг судалдаг тул уламжлалт аргууд (тоон мэдээлэл, байдлаар судалдаг байсан уламжлалт аргаас давуу бөгөөд сургалтын явцад аливаа асуудлыг эрэгцүүлэн арга барил эзэмших, тэдгээрийн график, диаграмм боловсруулах, газарзүйн зураг ашиглах бодож зөв шийдвэр гаргаж сурахад нь суралцагчдад тусалдаг хэмээн үзэх боллоо. Сурагчдад мэдлэг үндсэн дээр бүс нутгийн онцлогийг г.м)-аас гадна ГМС-ийг нийгэм-эдийн засгийн газарзүйн чадвар эзэмшүүлэхдээ энэхүү “асуудалд суурилах” хандлагыг баримтлахад түлхүү анхаарахыг багш тодорхойлох; салбарт ашиглах арга барил эзэмших нь хичээлийн нарт зөвлөж байна. Зарим жишээ авч үзье. хүлээгдэж буй гол үр дүн болно. Нийгэм-эдийн засгийн Жишээ 1: Хөгжингүй ба ядуу буурай орнууд дахь тэгш бус байдлын талаар мэдлэг олгохын тулд тодорхой үзэгдэл, юмсыг дүрслэн үзүүлсэн газарзүйн төрөл бүрийн жишээн дээр харьцуулж болно. Жишээ нь: Халуун бүсэд оршдог хөгжиж буй орнуудын экспортын гол зураг уншиж нутаг дэвсгэрийн ялгааг гаргах харьцуулахын бүтээгдэхүүний нэг нь кофе юм. Нөгөө талаар үүнийг хөгжингүй орнуудын хүн амын өдөр тутмын хэрэглээ тулд зурагзүйн аргуудыг хэрэглээ болгох нь ч чухал юм. гэж үзэж болно. Үүнд тулгуурлан зарагдаж буй нэг аяга кофены үнийг харьцуулах замаар хөгжлийн ялгааг харьцуулах, орлогын ялгаанд нөлөөлж буй хүчин зүйлс, тэгш бус хуваарилалтын шалтгааныг тайлбарлаж болно (Зураг 2.1).
  • 22. 42 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 43 Бодит жишээ Үйл ажиллагаа Дүгнэлт Венесуэлээс Бразил, АНУ руу, зүүн өмнөд Азиас Япон руу, Саудын Арабаас АНУ, Европ, зүүн Ази руу, Нэг аяга кофены үнийн хуваарилалтыг Аяга кофе 3000 төг гэж Үнийн ихэнх хэсэг (%) ОХУ-аас Европ руу экспортлох бүтээгдэхүүн юу байж болох талаар ä¿ãíýëò õèéëãýõäýý тухайн улс үзүүлсэн диаграммыг үзүүлнэ. үзвэл хэн хэдэн төгрөгийн нь худалдаа эрхлэгчийн орнуудын байгалийн нөөц, хүн ам, хөдөлмөрийн нөөц, эдийн засгийн хөгжлийн түвшин, эрэлт хэрэгцээ ашиг хүртэж байгааг ашиг болж байхад хамгийн зэрэг олон хүчин зүйлийг харгалзан үзэхийг багш зөвлөнө. тооцоолж ярилцана. бага буюу дөнгөж 3% нь А. Хэдэн хувь нь л тариаланчдад очиж Õөтөлбөрийн үнэлгээний арга зүй Жишээ 2: “Тодорхой хугацаанд байгаа нь хөдөлмөрийн тариаланчид очих вэ? улс орны аж ахуйн салбарын бүтцэд гарсан өөрчлөлтөд анализБ.дүгнэлт хийх” ашиг чадварыг эзэмшсэнээр байгаль-нийгмийн хүчин зүйлсийн жèøèã äààëãàâàð áîëîâñðóóëàõ àðãàчëàë Хэн хамгийн их - Энэ хуваарилалтын тэнцвэртэй Үнэлгээний хүртэж бөайна вэ? биш байдлыг илтгэж байна. нөлөөг тайлбарлах, аливаа зүйлсийн учир шалтгаанд өөрийн үзэл бодлын үүднээс хандаж суралцагчид өөр өөрсдийн суралцахуйн тодорхой арга барилтай болсон байдаг, түүгээрээ 11-р ангид В. Ашгийн ихэнх нь алинд Эндээс хөгжлийн ялгаанд сурах арга барилыг бий болгодог. Үүний тулд аж ахуйн салбарын бүтцийн өөрчлөлт нь төрөл бүрийн шинжлэх ухаанаас суралцдаг хэдий ч бид газарзүйн шинжлэх ухааны дамжуулан нь ногдож байна вэ? нөлөөлдөг хүчин зүйлс, мэдэгдэхүйц аль нэг оронд бодит жишээн дээр тулгуурлах нь илүү үр дүнтэй (Арга зүйн аргатай танилцуулж, газарзүйн хэл соёлыг эзэмшүүлэхэд онцгой анхаарах хэрэгтэй цаг үе юм. -хөгжиж байгаа улсын хуваарилалтын тэгш бус судалгааныЖишээ 2: “Тодорхой хугацаанд улс орны энэ аж ахуйндурдсаныг үзнэ үү).талаар өөрчлөлтөд ба 2000 онд Тайван улсын îðíуудын õºãæëèйн шалгуур аргачлалуудыг харьцуулах чадвартай болдог тул мэдээллийг хэсэгт -хөгжингүй оронд талаар салбарын бүтцэд гарсан ойлгож авах байдлын Жишээ нь: 1960 Энэ үеэс уëñанализ дүгнэлт хийх” - үнэ экспортын бүтэц хэрхэн өөрчлөгдсөнийг үзүүлсэн диаграмм (Зураг 2.2)-ыг сонгон авч нэгтгэх, дүгнэх, өөрийн үнэлэлт дүгнэлтээ газарзүйн зураг ашиглан илэрхийлэх, б¿ñ íóòàã, óëñ Зураг 2.1. КофеныЭнэ чадварыг Эндээс ямар дүгнэлт Г. эзэмшсэнээр байгаль-нийгмийн хүчин зүйлсийн болно. цуглуулах,нөлөөг тайлбарлах, аливаа зүйлсийн учир шалтгаанд өөрийн үзэл бодлын үүднээсҮүнд: суралцагчдыг үйл ажиллагаанд “хөтөлж” болох юм. хандаж îðíóóäàä òóëãàìäñàí аливаа асуудлыг ººðèéí àìüäðàëûí îðîí çàéòàé óÿëäóóëàí харьцуулах, ¿íýëэх, гаргаж болох вэ? жишээлэх, оëîí óëñ ¿íäýñòíèé ò¿¿õ ñî¸ë, çàí çàíøèë, ñî¸ë болон уëñ îðíóóäûí õàìòûí àæèëëàãààãсурах арга барилыг бий болгодог. Үүний тулд аж ахуйн салбарын бүтцийн өөрчлөлт ньЖишээ 2: “Тодорхой хугацаанд улс орны аж ахуйн салбарын бүтцэд гарсан өөрчлөлтөд анализ дүгнэлт õ¿íäýòãýõ, сайн зүйлсээс суралцахад нь суралцагчдыг дэмжих шаардлага зүй ёсоор урган гарч байна.мэдэгдэхүйц аль нэг улсын бодит жишээн дээр 2000 оны хооронд аж үйлдвэрийн анхдагч болон хоѐрдагч салбарын 1) 1960-аас хүчин зүйлсийн нөлөөг дүнтэй (Арга зүйнхийх” - Энэ чадварыг эзэмшсэнээр байгаль-нийгмийнтулгуурлах нь илүү үр тайлбарлах, аливаазүйлсийн учир шалтгаанд өөрийн үзэл бодлынЖишээгарсан өөрчлөлтийг харьцуулан тодорхойлох; экспортод хандаж сурах арга онд Тайван улсынхэсэгт энэ талаар дурдсаныг үзнэ үү). үүднээс нь: 1960 ба 2000 барилыг бий болгодог. Иймд суралцагчдыг мэдлэг чадварыг үнэлэхдээ ч үнэлгээг зөв, үр дүнтэй байхуйцаар төлөвлөжэкспортын аж ахуйнхэрхэн өөрчлөгдсөнийг үзүүлсэн диаграмм орнуудад бодит жишээн дээр технологи чухал байр суурийгҮүний тулд бүтэц салбарын бүтцийн 2) Шинээр аж үйлдвэржсэн нэг улсын үйлдвэрийн өндөр өөрчлөлт нь мэдэгдэхүйц аль (Зураг 2.2)-ыг сонгон авч зохион байгуулах нь багш сурагчдад аль алинд нь чухал ач холбогдолтой. Сургалтын явцад багшсуралцагчдыг үйл ажиллагаандзүйн хэсэгт болох юм. дурдсаныг үзнэ үү).тайлбарлах; ба 2000тулгуурлах нь илүү үр дүнтэй (Арга эзэлдгийн учрыг жишээн дээр Жишээ нь: 1960 “хөтөлж” энэ талаар Үүнд: тухайн суралцагчийн мэдсэн, сурсныг байнга тогтмол, бодитоор, бүтээлчээр, үнэн зөв, шударга үнэлжонд Тайван улсын экспортын бүтэц хэрхэн 3)өөрчлөгдсөнийг үзүүлсэн диаграмм (Зураг 2.2)-ыг сонгон авч Шинээр аж үйлдвэржсэн орнуудын эдийн засгийн хөгжил нь хүн амын амьдралд болохуйцаар хичээлээ төлөвлөснөөр суралцагчийн үйл ажиллагааны үр дүнг илрүүлэх, хянахад хялбар ямар нөлөө анхдагчболохыг жишээн дээр тайлбарлах; гэх мэт.суралцагчдыг үйл ажиллагаанд “хөтөлж”аж үйлдвэрийн үзүүлж болон хоѐрдагч салбарын болж улмаар багшид өөрийнхөө хичээлийг судлан сайжруулахад нь чухал нөлөө үзүүлдэг болохыг 1) 1960-аас 2000 оны хооронд болох юм. Үүнд: сайтар анхаарч үнэлгээг төлөвлөлт, явц, үр дүн гэсэн шатлалтайгаар хийх нь зүйтэй (Хүснэгт. 3.1).a) 1960-аас 2000 оны хооронд аж үйлдвэрийн анхдагчтодорхойлох; салбарын экспортод гарсан экспортод гарсан өөрчлөлтийг харьцуулан болон хоёрдагч Хүснэгт.3.1. Үнэлгээг төлөвлөх, үр дүнг тооцох 2) Шинээр аж үйлдвэржсэн орнуудад үйлдвэрийн өндөр технологи чухал байр суурийг өөрчлөлтийг харьцуулан тодорхойлох;b) Шинээр аж үйлдвэржсэнжишээн дээр тайлбарлах; технологи чухал байр суурийг эзэлдгийн учрыг эзэлдгийн учрыг орнуудад үйлдвэрийн өндөр Хөдөө аж ахуй Үнэлгээг Үнэлгээ боловсруулах 3) Шинээр аж үйлдвэржсэн орнуудын эдийн засгийн хөгжил нь хүн амын амьдралд жишээн дээр тайлбарлах; Түүхий эд Үнэлгээг урьдчиланc) Шинээр аж нөлөө үзүүлж болохыг жишээн дээр тайлбарлах; гэхамьдралд ямар нөлөө үзүүлж Жишээлсэн Үнэлгээний явц Үнэлгээний үр дүн ямар үйлдвэржсэн орнуудын эдийн засгийн хөгжил нь хүн амын мэт. Цахилгаан бараа агуулга төлөвлөх болохыг жишээн дээр тайлбарлах гэх мэт. аж ахуй Дэлхийн улс төрийн Нэхмэл (гутал, хувцас) -Дэлхийн улс Дэлхийн улс төрийн -Улс бүр өөр өнгөөр зураг төрийн зургийн зурагт зарим улс орныг тэмдэглэгдсэн болохыг Хөдөө аж ахуй Машин техник аж -Дэлхийн физик шинж чанаруудыг заалгах, нэрлүүлэх, олж харах Түүхий эд ахуй газарзүйн болон улс тодорхоéлох, нэрлэх ярилцах -Нийслэл хотууд, хүн Тоглоом, спортын төрийн зургийн ялгааг -Улс төрийн зургийн -Улс төрийн зургийн ам ихтэй хотуудын Цахилгаан бараа хэрэгсэл тодорхойлбол онцлогийг тодорхойлох түүхэн хөгжлийн үе тэмдэглэгээ, бичиглэл аж ахуй -Улс төрийн зургийн -Улс төрийн зургийн шатыг зөв тодорхойлох ялгаатайг ажиглах Нэхмэл (гутал, хувцас) түүхэн хөгжлийн түүхэн хөгжлийн -Бүс нутгийн болон олон -Улс төрийн зураг богино Машин техник аж учир шалтгааныг зөв үечлэлийг хүснэгтээр улсын шинж чанартай хугацаанд өөрчлөгдөх ахуй тайлбарлавал илэрхийлэх байгууллагуудын боломжтой гэдгийг Зураг 2.2. Тайван улсын экспортын бүтэц (1960, 2000 онд) Тоглоом, спортын -Олон улсын -Бүс нутгийн эдийн үүргийг тодорхойлох, дүгнэн хэлэх хэрэгсэл байгууллагын үүрэг, засгийн голлох улс Монгол улстай -Бүс нутгийн нийтлэг Жишээ 3: Мэдээллийн нэг хэлбэрийг нөгөөд шилжүүлэх, хувиргах замаар мэдлэг бүтээх холбогдлыг онцлог, ач орнуудыг газрын харьцуулан дүгнэх, шинжийг физик үйлд багш хөтлөхдөө суралцагчдын аливаа асуудлыг олж харах чадвар, тухайн асуудалд нь бүс нутгаар зурагт заах, дэвтэртээ үнэлэх газарзүйн зурагтай өмнөх мэдлэгээ хэрхэн(1960, 2000 онд) Зураг 2.2. Тайван улсын экспортын бүтэц ашиглаж байгааг илрүүлэн, мэддэгээс мэддэггүй рүү нь хандуулах ангилж газрын зурагт тэмдэглэх хослуулан дүгнэх замаар бие даан суралцах тайлбарлавал гэх мэт -Олон улсын -Олон улсынЖишээ 3: Мэдээллийн нэг үйлийг дэмжинэ. Тухайлбал, байгуулëагуудын байгууллагуудыг эдийнхэлбэрийг 2.2. Тайван улсын экспортын бүтэц (1960, 2000 онд) Зураг нөгөөд шилжүүлэх, зургийг нэрийг багш өгөлгүй, талаар ойлголттой засаг улс төр, бизнесийнхувиргах замаар мэдлэг бүтээхЖишээ 3: Мэдээллийн нэг хэлбэрийг нөгөөд шилжүүлэх, хувиргах замаар мэдлэг бүтээх харин сурагчид сумны болох сонирхлоор нь ангилахүйлд багш хөтлөхдөө суралцагчдынүйлд багш хөтлөхдөө суралцагчдын аливаа асуудлыг олж харах чадвар, тухайн асуудалд чиглэлүүдийг нэрлэн гэх мэт.аливаа асуудлыг олж харахчадвар, мэдлэгээасуудалд ашиглаж байгааг илрүүлэн, мэддэгээс мэддэггүй рүү нь хандуулах бичихдээ асуудал дэвшүүлж тусгагдсан агуулгыг судлах явцад болон үр дүнг илрүүлэхдээ юуг нь үнэлэх талаар урьдчиланөмнөх тухайн хэрхэн өмнөх Хөтөлбөртмэдлэгээ хэрхэн ашиглаж байгааг замаар бие даан суралцах таамаглал дэвшүүлж, зүйтэй бөгөөд чадваржсан мэдлэг буюу К1-К4 рүү шаталсан байдлаар үнэлэхээр төлөвлөж, төлөвлөвөлилрүүлэн, мэддэгээс мэддэггүй үйлийг дэмжинэ. Тухайлбал, асуудлаа нэгтгэн дүгнэлт хийх улмаар мэдлэгээ хэрэглэх чадвар олж буй талыг нь илүү баримтлан үнэлнэ. Тухайлбал, тухайн сурагчийнрүү нь хандуулах замаар бие зургийг нэрийг багш өгөлгүй, чадвартай болно. өмнөх мэдлэг чадварыг өнөөгийн байдалтай харьцуулж, тэдний мэдлэг чадварын хурд, чанар, суралцахдаан суралцах үйлийг дэмжинэ. харин сурагчид сумны Венесуэлээс Бразил, арга эзэмшиж байгааг нь ажиглах хэрэгтэй юм (Хүснэгт. 3.2). АНУ руу,Тухайлбал, зургийг нэрийг багш чиглэлүүдийг нэрлэн зүүн өмнөд Азиас Япон руу,өгөлгүй, харин сурагчид сумны бичихдээ асуудал дэвшүүлж Саудын Арабаас АНУ, Европ,чиглэлүүдийг нэрлэн бичихдээ таамаглал Зураг. 2.3. Газрын тосны экспортын гол чиглэл дэвшүүлж, зүүн Ази руу, ОХУ-аас Европ Зураг. 2.3. Газрын тосны экспортын гол чиглэласуудал áóþó таамаглал дэвшүүлж, асуудлаа нэгтгэн дүгнэлт хийх руу экспортлох бүтээгдэхүүнасуудлаа нэгтгэн дүгнэлт хийх чадвартай болно. юу байж болох талаар тухайн чадвартай болно. Венесуэлээс Бразил, АНУ руу, зүүн өмнөд Азиас Япон руу, 6 Саудын Арабаас АНУ, Европ, зүүн Ази руу, ОХУ-аас Европ Зураг. 2.3. Газрын тосны экспортын гол чиглэл руу экспортлох бүтээгдэхүүн
  • 23. Үнэлэх чадварууд Үнэлгээний шалгуурт үндэслэсэн жишиг даалгаврын жишээ Төрөл бүрийн эх сурвалжаас Тээврийн зангилаа хотууд, Аж үйлдвэрийн төв, цэг, зангилаа,44 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ мэдээлэл цуглуулж, Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII тэмдэглээрэй. бүхий газруудыг газрын зурагт àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 45 боловсруулах, ашиглах, Төвийн эрчим хүчний системд холбогдсон аймуудыг шугамаар Хүснэгт.3.2. Үнэлэх ерөнхий чадварууд дүгнэлт гаргах холбож газрын зурагт дүрслээрэй. (Эдийн засгийн газарзүйн голлох аргазүй) Хүснэгт.3.3. Сэдэв ¯íýëãýý õèéõ æèøýý Мýäýýëëèéí õýëáýð¿¿äèéã Үнэлэх чадварууд Òîîí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàí ãðàôèê, äèàãðàìì áàéãóóëàõ; Үнэлгээний шалгуурт үндэслэсэн жишиг даалгаврын жишээ Äýëõèéн улс орнууд ба - Улс төрийн зурагт гарсан өөрчлөлтийн шалтгааныг зураг ашиглан íýãýýñ íºãººä øèëæ¿¿ëýõ Төрөл бүрийн эх сурвалжаас çóðàã äèàãðàììààñ òîîí ìýäýýëýë ãàðãàõ Тээврийн зангилаа хотууд, Аж үйлдвэрийн төв, цэг, зангилаа, бүс нутаг тодорхойлж буй байдал Картограмм диаграмм, схем, Аж үйлдвэрийн салбарын бүтцээр схем хийгээрэй. мэдээлэл цуглуулж, бүхий газруудыг газрын зурагт тэмдэглээрэй. - Улс орнуудыг хөгжлийн ялгааг илэрхийлэх шалгууруудыг харьцуулж, боловсруулах, ашиглах, дүгнэлт Зарим улс орны хүн амын нас хүйсийн бүтцийн суварга график байгуулах Äàëàéí ãîë áîîìòóóäûã íýðëýýðýé. тооцоолох, тайлбарлах, үнэлгээ өгөх (нэг хүнд ноогдох дотоодын нийт гаргах байгуулж харьцуулах бүтээгдэхүүн, хүний хөгжлийн индекс ба бүх үндэстний аз жаргалын Мýäýýëëèéí õýëáýð¿¿äèéã íýãýýñ Орон нутгийн нийгэм-эдийнìýäýýëýë ãàðãàõ, òîîí ìýäýýëýë Нийгэм эдийн засгийн Çóðàã äèàãðàììààñ òîîí засгийн газарзүйн мэдээллийг индекс г.м) газарзүйн сэдэвчилсэн íºãººä øèëæ¿¿ëýõ бэлтгэх, үүний тулд газарзүйн эх сурвалжуудыг ашиглах áàãòàíà. áîëîâñðóóëàí ãðàôèê, äèàãðàìì áàéãóóëàõ äààëãàâðóóä - тодорхой бүс нутаг юмуу улс орны газарзүйн тодорхойлолт гаргах арга зургийг унших, хэрэглэх, Картограмм диаграмм, схем, Аж үйлдвэрийн салбарын бүтцээр схем хийгээрэй. барил эзэмшсэн байдал боловсруулах чадвар график байгуулах Зарим улс орны хүн амын нас хүйсийн бүтцийн суварга байгуулж Дэлхийн хүн ам - Õ¿í àìûí тархалт сууршилтад нөлөөлөх хүчин зүйлсийг тодорхойлох, харьцуулаàðàé. тайлбарлах (түүхэн, байгаль орчны, технологийн дэвшлийн, шилжин Энэ удаа бид SOLOгазарзүйн Нийгэм эдийн засгийн болон Bloomын нутгийн нийгэм-эдийн засгийн газарзүйн мэдээллийг Орон таксономыг чухалчилсангүй, харин газарзүйн чадвар сууршилтын г.м) хэрхэн бий зургийг хөгжиж байгааг үнэлэхээр тулд газарзүйн мэдлэг бүтээх аргазүйг сонгож сэдэвчилсэн болж унших, бэлтгэх, үүний мэдээллээс эх сурвалжуудыг ашиглаàðàé. - Хүн амын нягтшил их ба бага газар орон, бүс нутгийн шинж чанарыг авлаа. боловсруулах чадвар хэрэглэх, харьцуулах, шалтгааныг тайлбарлах Мэдээллээс мэдлэг бүтээх аргазүй нь тухайн агуулгын хүрээнд мэдээллийг оруулах, Энэ удаа бид SOLO болон Bloomын таксономыг чухалчилсангүй, харин газарзүйн чадвар хэрхэн бий - Газар ашиглалтын хэв шинжүүдийг ялган тодорхойлох (оршин ангилах, түүвэрлэх, дүгнэх чадварыг бий болгоно. Суралцагчийн танин мэдэх сонирхол болж хөгжиж байгааг үнэлэхээр мэдээллээс мэдлэг бүтээх аргазүйг сонгож авлаа. суугчдын, амралт сувиллын, худалдаа-арилжааны, хөдөө аж ахуйн, нь шилэн сонгох шинж чанартай байдаг. Иймд газарзүйн хичээлийг сонирхон, судлахын тээвэр-харилцааны, олон нийтэд зориулсан г.м) Мэдээллээс мэдлэг бүтээх аргазүй нь тухайн агуулгынбодит контекст дээр буулган хичээлийг тулд мэдээллээс сэдэлжүүлэх, амьдралын хүрээнд мэдээллийг оруулах, ангилах, түүвэрлэх, - Хотжилтоос үүдэлтэй нийгэм-эдийн засгийн болон газарзүйн бусад дүгнэх чадварыг бий болгоно. Суралцагчийн танин мэдэхтэр чигээрнь шилэн сонгох шинж чанартай явуулахад багш арга зүйгээ чиглүүлнэ. Мэдээллийг сонирхол нь тогтоох бус, мэдээллийн үзэгдэл, тэдгээрийн шалтгааныг дүгнэх чадвар байдаг. чанарыг ойлгох, судалж буй агуулгадаа нийцүүлэх, мэдээллийг амьдралын бодит мөн Иймд газарзүйн хичээлийг сонирхон, судлахын тулд мэдээллээс сэдэлжүүлэх, хураангуйлан - Хотжилт ба аж үйлдвэржилт, тээвэрт нөлөөлж байгаа хүчин зүйлсийг контекст дээр буулган хичээлийг явуулахад багш арга зүйгээ мэдээлэлтэй ажиллах аргазүйднь тоймлох, схемчлэх, нарийвчлан тодруулах зэргээр чиглүүлнэ. Мэдээллийг тэр чигээр нэгтгэн авч үзэх, мэдээллийг боловсруулах, үр дүнг илэрхийлэх чадвар тогтоох бус, юм (Зураг. 3.1).чанарыг ойлгох, судалж буй агуулгадаа нийцүүлэх, мэдээллийг хураангуйлан суралцах мэдээллийн мөн Эдийн засгийн хөгжил - Аж үйлдвэрийн анхдагч, хоёрдогч, гуравдагч салбарыг ангилах, тоймлох, схемчлэх, нарийвчлан тодруулах зэргээр мэдээлэлтэй ажиллах аргазүйд суралцах юм (Зураг. 3.1). ба байгалийн нөөцийн жишээлэх, үнэлэх чадвар ашиглалт - Аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн салбарын бүтээмж болон зардалд Гол Мэдээллийн Бусад ухагдахуун бусад нөлөөлж буй хүчин зүйлийг тодорхойлох, өөрийн дүгнэлтээ график, Мэдээлэл буюу Гол санааг хэлбэрт Мэдээллийг мэдээлэлтэй нэгтгэж шинэ диаграммаар илэрхийлэх ÷àäâàð өгнө. газарзүйн тэмдэглэнэ. шилжүүлнэ. дүгнэнэ. мэдлэг хэлийг зураглах гэх - Дýëõèéí àæ àõóéí ñàëáàð òóñ á¿ðèéí ãàçàðç¿éí áàéðøèë, òàðõàëòûí ялгана. мэт бүтээнэ. ó÷èð øàëòãààí, нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг ялгаж, æèøýýãýýð òàéëáàðëàж чадах буй эсэх г. м Зураг. 3.1. Мэдээлэлтэй ажиллах аргазүйн үе шат Дэлхийн эдийн засгийн - Олон улсын хөдөлмөрийн газарзүйн хуваарилалтын өнөөгийн байдалд Зураг. 3.1. Мэдээлэлтэй ажиллах аргазүйн үе шат харилцан хамаарал дүгнэлт өгөх замаар ажиллах хүч, түүний шилжилтийн хандлагыг Жишээ болгож авсан дараах мэдээлэлтэй ажиллахдаа өгөгдсөн алхмын дагуу анализ хийн ярилцан тодорхойлох, зураглах асуудалд нухацтай хандах, нэмж эрэл хайгуул хийх, өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлэх, асуудал дэвшүүлэх - Сүүлийн үеийн техник технологийн ололт амжилтыг нэвтрүүлж буй зэргээр суралцах арга барилд суралцана. аж ахуйн салбарууд, тэдгээрийн хөгжлийн хурдыг харьцуулах, үнэлэх, Ìýäýýëýë: Байгалийн нөөцийн хэрэглээний 80%-ийг эзлэх өндөр хөгжилтэй орны хүн амын 9 дүгнэх амьжиргааны дундаж түвшин нь буурай орныхоос бараг 18 дахин их байдаг аж. Өндөр хөгжилтэй - Байгалийн нөөцийн тархалтын газарзүйн онцлогийг ашиглалтын гэгдэх 30 гаруй орны ихэнх нь уур амьсгалын таатай нөхцөл. Үржил шимтэй хөрс бүхий газар байрлана. байдал болон боловсруулах үйлдвэрлэлтэй нь харьцуулан дүгнэлт Жишээ нь: АНУ, Канад, Австрали болон Баруун Европын уур амьсгал нь Африкийн цөл, Зүүн Амнөд гаргах Азийн хэт чийглэг, тропикийн муссоны уур амьсгалаас ялгаатай. Эдгээр орны нийт хүн ам нь 1,2 - Байгалийн нөөцөөс хараат улс орнуудын хөгжлийн дүр төрхийг ажиглах тэрбум буюу дэлхийн хүн амын 23%-ийг эзлэх боловч дэлхийн эрдсийн болон эрчим хүчний нөөцийн харьцуулах, хөгжлийн гарцыг тодорхойлох г.м 80% орчмыг эзэлнэ.Тухайн жилийн газарзүйн сургалтын хөтөлбөр, хичээлийн агуулгаас хамаарч суралцагчдын хийжгүйцэтгэх даалгаврууд анги бүрт өөр өөрийн онцлогтой байдаг. Алхам Êåéñ áóþó ìýäýýëýëòýé àæèëëàõ ¿å øàò 1 Мэдээллийг уншиж танилцаад гол агуулгыг тэмдэглэх11 дүгээр ангийн хувьд суралцахуйн тодорхой арга эзэмшсэний үндсэн дээр мэдээллийг цуглуулах, 2 Хэд хэдэн санаа гарсан бол ялган ангилахболовсруулах, дүгнэх, зураглах зэргээр нэлээд субьектив хандлагатай болсон байна (Хүснэгт. 3.3).Интернэтийн болон телевиз, сонин сэтгүүл зэргээс мэдээ мэдээлэл авч ашиглахдаа аль болох үнэн 3 Газар орон, улсуудын нэрийг түүвэрлэж, газрын зурагт тэмдэглэхмэдээллийг авч сурахын тулд тухайн мэдээллийг түгээх үндсэн сайт (статистикийн хороо, тухайн 4 Байгаль орчны тулгамдсан асуудлыг олж харах, өөрийн орныхтой харьцуулахчиглэлийн яамдын сайт гэх мэт), өдөр тутмын сонин сэтгүүлийг унших хэрэгтэйг зөвлөж байна. 5 Өмнөх мэдлэг, мэдээллийг сэргээн санах, нэгтгэх 6 Мэдлэгээ цэгцлэх, шинэ санаа дэвшүүлэх, дүгнэх, бусдад тайлбарлахДэлхийн нийгэм эдийн засаг, бүс нутгийн аж ахуй, хүн ам, нутаг дэвсгэрийн ялгаа хуваарилалтынталаар судалдаг тул ýäãýýð нь мэдээлэл цуглуулах боловсруулах, мэдээллээс мэдлэг бүтээх арга зүйд Үнэлгээ хийх зөвлөмжтулгуурлана. “Хүн ам” гэсэн нэгж хичээлийн хүрээнд хүн амын тоо, нягтшил, нутагшилтыг харуулсан картограммын нэгэн хэлбэр болсон анаморф зургийг тайлбарлан хүргэж байна. Анаморф нь хэлбэр дүрсгүй гэсэн утгатай үг боловч зургийн агуулгаас хамаарч үзүүлэх зүйл илүү тодорхой тусгагдсан байдаг. Картограмм, картодиаграммын аргыг тухайн нутаг дэвсгэрèéí õýëáýð, õýìæýýíä íü шингээж өгдгөөрөө онцлог юм.
  • 24. нь шингээж өгдгөөрөө онцлог юм. нь шингээж өгдгөөрөө онцлог юм. Анаморф зургийг ажиглах, улс төрийн зурагтай харьцуулах, тоон мэдээллийг Анаморф зургийг ажиглах, улс төрийн зурагтай харьцуулах, тоон мэдээллийг картограммын аргаар илэрхийлэх дасгал ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ картограммын аргаар илэрхийлэх дасгал даалгаврын зарим хувилбарыг үзүүлье. Үүнд: 46 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí даалгаврын зарим хувилбарыг үзүүлье. Үүнд: Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 47 1. Дэлхийн хүн амын улс нэгэнт 7 7 тэрбум хүрчээ. Гэвч хүн амын тоо, нутагшилтыг Дэлхийн хүн амын тоо нэгэнт тэрбум хүрчээ. Гэвч хүн амын тоо, нутагшилтыг Анаморф зургийг ажиглах, тоо төрийн зурагтай харьцуулах, тоон мэдээллийг картограммын аргаар 2. Монгол банкнаас гаргасан “Ханшийн мэдээ” 2011-12-20”-нд үндэслэн мөнгөний худалдан авах илэрхийлэх дасгалзургийг дэлхийн улс төрийн үзүүлье. Үүнд: харуулсан зургийг дэлхийн хувилбарыг зурагтай харьцуулан ажиглаад хүнхүн амын харуулсан даалгаврын зарим улс төрийн зурагтай харьцуулан ажиглаад амын чадвар, инфляци зэргийг тодорхойлоорой. Хэрэв чи АНУ болон Европын орнуудаар аялахаар тоогоор эхний 5-д ордог тэрбум хүрчээ. Гэвч хүн үү. тоо, нутагшилтыг төрийн зургийг тоогоор амын 5-д ордог улсуудыг нэрлэж бичнэ үү. Дэлхийн улс харуулсан зургийг болбол мөнгөн дүнг шилжүүлэн тооцно уу. 1. Дэлхийн хүнэхний тоо нэгэнт 7улсуудыг нэрлэж бичнэамын Дэлхийн улс төрийн зургийг ашиглаарай. ашиглаарай. 500000 төгрөгөөр хэдэн юань худалдан авах вэ? дэлхийн улс төрийн зурагтай харьцуулан ажиглаад хүн амын тоогоор эхний 5-д ордог улсуудыг 500000 рубльтэй хүн манай хэдэн төгрөгтэй тэнцэх хэмжээний мөнгөтэй гэсэн үг вэ? нэрлэж бичнэ үү. Дэлхийн улс төрийн зургийг ашиглаарай. Валютын нэр Нэгж Төгрөг валюттай Өөрчлөлт АНУ USD 1375.56 0.11 Евро EU 1789.4 -1.44 ОХУ RUS 42.94 -0.34 БНХАУ CHN 216.97 0.21 Япон JPN 17.65 -0.01 БНСУ SKOR 1.17 -0.02 2. Зураг.3.4-т хүн амын нутагшилтыг картограммын аргаар илэрхийлсэн байна. Хүн Õөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга зүй 2. Зураг.3.4-т3.2. Дэлхийн хүн амын тоо Зураг хүн амын нутагшилтыг картограммын Зураг 3.3. Дэлхийн дотоодын нийт аргаар илэрхийлсэн байна. Хүн Зураг 3.2. Дэлхийн хүн амыннягтшил Хятад, Энэтхэг улсад их байгаа нь харагдаж байна. амын төвлөрөл буюу нягтшил Хятад, Энэтхэг улсад бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл амын төвлөрөл буюуЗураг.3.4-т хүн амын нутагшилтыг картограммын аргаар нийт харагдажХүн Зураг. 3.3. Дэлхийн дотоодын нийт нь Хөтөлбөрт дурдсан хэрэгжүүлэх арга зүйг хэрхэн ашиглах талаар зарим жишээн дээр авч үзье. Зураг. 3.3. АНУ-ын их байгаа байна. тоо Зураг 3.2. Дэлхийн хүн амын тоо эхний 5-д багтдаг Дэлхийн дотоодын илэрхийлсэн байна.хүн/ км2, Дэлхийд хүн амын 2. амын төвлөрөл буюу нягтшил Хятад, Энэтхэг үйлдвэрлэл нягтшил 31 хүн/ 2 Дэлхийд хүн амын тоогоор картограммынбүтээгдэхүүний хүн амын нягтшил 31 2 2. Зураг.3.4-т хүн амын нутагшилтыгэхний 5-д багтдаг АНУ-ын улсад байна. Хүн амын төвлөрөл км , тоогоор аргаар илэрхийлсэн амын нь харагдаж байна. хүн их байгаа • Бодит жишээн дээр суралцах: 11 дүгээр ангидаа газарзүйн хичээл үзсэнээр дэлхийн өөр өөр өнцөг энэ үзүүлэлтээрээ дэлхийд 144-рт ордог тул ийм багаүйлдвэрлэл тоогоор эхний бүтээгдэхүүний буюу нягтшил Хятад, Энэтхэг улсад 144-рт ордог тул ийм бага болж хумигдаж хүн/ км , энэ үзүүлэлтээрээ дэлхийд их байгаа нь2харагдажбагтдаг АНУ-ын хүнболжамын 31 зурагджээ. Дэлхийд хүн амын тоогоор эхний 5-д байна. Дэлхийд хүн нягтшил амын болж хумигдаж зурагджээ. булан дахь хүмүүсийн ахуй амьдралыг судалж, өнөө үед хүн төрөлхтөний өмнө тулгамдаад буй 5-д багтдаг АНУ-ын хүн амын нягтшил 31 хүн/ км ,бусадордог тул иймдэлхийд 144-рт ордог тул ийм Австрали, Япон улсуудыг харьцуулан бусад мэдээллийг цуглуулан боловсруулж энэ үзүүлэлтээрээ дэлхийд энэ үзүүлэлтээрээ бага 144-рт хумигдаж зурагджээ. 10 асуудлуудыг тунгаах, өөрийн үзэл бодлыг үүднээс хандах чадвар эзэмших явдал билээ. Үүний тулд Австрали, Япон улсуудыг харьцуулан харьцуулан бусад мэдээллийг цуглуулан боловсруулж Австрали, Япон улсуудыг мэдээллийг цуглуулан боловсруулж 10 тухайн газар орон, аж ахуйн онцлогийг авч үзэхдээ бодит жишээн дээр тулгуурлан судлах шаардлага дүгнэн бичээрэй. бага болж хумигдаж зурагджээ. Австрали, Япон улсуудыг харьцуулан бусад мэдээллийг цуглуулан дүгнэн бичээрэй. дүгнэн бичээрэй. боловсруулж дүгнэн бичээрэй. гарна. Жишээ нь: кофены үнэ харьцуулах байдлаар хөгжлийн ялгааг судлах тухай 2.2-т дурдсаныг үзнэ үү. • Газарзүйн мэдээлэлтэй ажиллах арга зүйн жишээ: Тархмал диаграмм ашиглах Өмнөх ангиуддаа баганан, тойргон гэх мэт диаграммын олон төрлүүдийг ашиглах чадвар эзэмшсэн байгаа. 11 дүгээр ангид юмсын хоорондын хамаарлыг үзүүлдэг тархмал диаграмм ашиглах арга барил эзэмшинэ. Үүний тулд диаграмм ашиглан дасгал, даалгавар хийх замаар сурагчдын бүтээлч чадварыг хөгжүүлэхэд анхаарах нь чухал. Жишээ нь: Диаграмм дээр 7 орны хүн амын төрөлт ба нас баралтын түвшинг (2004 оны байдлаар) үзүүлжээ Зураг.3.4. Хүн амын нягтшил Зураг.3.5. Хүүхдийн ºлсгºлºн (Зураг 4.1). Зургийг ашиглан дараах асуултад хариулаарай. a) 1000 хүнд ногдох төрөлт 36 ба 1000 хүнд ногдох нас баралт 24 байгаа орныг нэрлэ. 3. Харин зураг 3.5-т үзүүлсэнээр хүүхдийн хоол хүнсний дутагдал буюу өлсгөлөн Зураг.3.4. Хүн амын нягтшил Зураг.3.5. Хүүхдийн өлсгөлөн b) Танзани улсын хүн амын байгалийн өсөлтийг тооцоолж гаргаарай. байдлаараа Энэтхэг улс тэргүүлж байгаа нь тодорхой харагдаж байна. Энд Зураг.3.4. Хүн амын нягтшил баралтын ихэнх дутагдал буюу өлсгөлөнãèéí байдлаар Энэтхэг Зураг.3.5. Хүүхдийн ºлсгºлºн 3. Харин зураг 3.5-т үзүүлсэнээр хүүхдийн хоол хүнснийнь хоол хүнсний дутагдлаас үүдэлтэй байдаг. хүүхдийн нас c) Хүн амын байгалийн өсөлт хамгийн өндөр болон хамгийн бага орныг нэрлэ. Зураг.3.4. Хүн амын нягтшил Зураг.3.5. Хүүхдийн ºлсгºлºн d) Бостван улсын хүн амын нас баралтын түвшин АНУ-аас өндөр байгаа шалтгаан юу вэ? Тайлбарла. улс тэргүүлж байгаа нь тодорхой харагдаж байна. Энд áàãà íàñíû хүүхдийн нас баралтын ихэнх нь Үнэлгээний шалгуур тодорхой байх нь ардчилсан, шударга байхын гол шалгуур болдог. хоол хүнсний дутагдлаас үүдэлтэй байдаг ãýäýã ä¿ãíýëò ãàðãàíà. өөрийн үнэлгээ хийх боломж бүрддэг. Учир нь шалгуур тодорхой байснаар суралцагч 3. Харин шалгуур3.5-т үзүүлсэнээр шаардлага шударга гүйцэтгэх голгэдгийнбайдаг. Ер нь Учир нь 3. Харин зураг 3.5-т үзүүлсэнээр хүүхдийн хоол боловсруулагдсан шалгуураараливаа Үнэлгээний зураг тодорхой байх ньүнэлэх нь болсноор яаж байхын вэ дутагдал буюуболдог. Ямар шалгуураар ардчилсан, хүнсний шалгуур болдог. өлсгөлөн удирдамж Шалгуур нь ихэвчлэн хүүхдийн хоол хүнсний дутагдал буюу өлсгөлөн өөрийн үнэлгээ хийх нь тодорхой харагдаж нь үнэлэх байдлаар шалгуур тодорхой байснаар суралцагч тэргүүлж урьдчилан боломж бүрддэг. дараагаар суралцагчдадаа Энд байдлаараа Энэтхэг шаардлагыг багш байгаа боловсруулсаны Ямар байдлаараа Энэтхэг улсвэтэргүүлж байгаа нь илүү үр дүнтэй. нь ихэвчлэн шаардлага Энд шалгуур, улс нь òîäîðõîé болсноор яаж гүйцэтгэх нь тодорхой харагдаж байна. байна. хүүхдийн нас баралтын ихэнхгэдгийн удирдамж нь дутагдлаас үүдэлтэй байдаг. танилцуулж, тэдгээрийнхоол хүнсний болдог. Шалгуур Шалгууруудаа сонгосны нь хоол хүнсний дутагдлаас үүдэлтэй байдаг. саналыг тусгах байдлаар боловсруулагдсан байдаг. Ер нь нь хүүхдийн нас баралтын яаж гүйцэтгэсэн байвал ямаршаардлагыггэдгээ урьдчилан боловсруулсаны дараагаар ихэнх аливаа шалгуур, оноо өгөх вэ багш сайтар тунгаан бодсоны эцэст дараагаар суралцагчдадаа танилцуулж, òýäíèé саналыг тусгах нь илүү үр дүнтэй. Шалгууруудаа боловсруулна.Үнэлгээний дараагаар яаж гүйцэтгэсэн байвал ардчилсан, шударга байхын гол шалгуурэцэстҮнэлгээний шалгуур тодорхой байх нь бүрэлдэхүүн хэсэгшударга байхын буй үрбодсоны болдог. сонгосны шалгуур тодорхой байх нь ардчилсан, тус гэдгээ сайтар тунгаан шалгуур болдог. ямар оноо өгөх вэ Нас баралт Агуулгын тогтолцооны бүрээр хүлээгдэж гол дүнг үнэлэхэдУчир нь шалгуур тодорхой байснаар суралцагч өөрийн үнэлгээ хийх боломж бүрддэг. боловсруулна.Учир нь шалгуур тодорхой байснаар суралцагч өөрийн үнэлгээ хийх боломж бүрддэг. ашиглах шалгуур үзүүлэлт ба даалгаврыг боловсруулан хэрэглэх талаар 2 жишээ авья. (1000 хүнЯмар шалгуураар үнэлэх нь болсноор бүрээргүйцэтгэхбуй үр дүнг үнэлэхэд ашиглах нь болдог. тутамд) Агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсэг тус яаж гүйцэтгэх вэ гэдгийн удирдамж нь болдог.Ямар шалгуураар үнэлэх нь болсноор яаж хүлээгдэж вэгазрын зургийгудирдамж шалгуур гэдгийн ажигланШалгуур нь ихэвчлэн боловсруулан хэрэглэх талаарболовсруулагдсан байдаг. дараахнь аливаа үзүүлэлт ба даалгаврыг шаардлага таатай нөхцөлтэй улс орнуудын 1. АмьдралынШалгуур нь ихэвчлэн шаардлага дүгнэлт хийж байдлаар боловсруулагдсан байдаг. Ер нь аливаа чиглэлээр байдлаар Ер 2 жишээ авья.шалгуур, шаардлагыг багш урьдчилан боловсруулсаны дараагаар суралцагчдадаа бичнэ үү.шалгуур, шаардлагыг багш урьдчилан боловсруулсаны дараагаар суралцагчдадаатанилцуулж, тэдгээрийн саналыгорнуудын газрынтанилцуулж, ажиглан дараахсаналыг тусгах нь илүү үр дүнтэй. Шалгууруудаа сонгосны 1. Амьдралын таатай нөхцөлтэй улс тэдгээрийн чиглэлээр тусгах нь илүү үр дүнтэй. Шалгууруудаа сонгосны А. Амьдрахад байгалийн зургийг таатай нөхцөл бүрдсэн хийж дүгнэлт улсдараагаар яаж гүйцэтгэсэн байвал ямар оноо өгөх вэ гэдгээ сайтар тунгаан бодсоны эцэстдараагаар яаж гүйцэтгэсэн байвал ямар оноо өгөх вэ гэдгээ сайтар тунгаан бодсоны эцэст бичнэ үү.боловсруулна.боловсруулна. орнууд, шалтгаан a) Амьдрахад байгалийн таатай нөхцөл бүрдсэн улс Б. Нийгмийн таатай нөхцөл орнууд, шалтгаанАгуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүнорнуудын тус бүрээр бүрдсэн улс хэсэгАгуулгынНийгмийн таатай нөхцөл бүрдсэн улс орнуудын бүрээр хүлээгдэж буй үр дүнг үнэлэхэд b) тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсэг тус шалтгаан, мөн чанар хүлээгдэж буй үр дүнг үнэлэхэдашиглах шалгуур үзүүлэлт ба даалгаврыг боловсрууланашиглах шалгуур үзүүлэлт ба даалгаврыг боловсруулан шалтгаан, мөн чанар хэрэглэх талаар 2 жишээ авья. хэрэглэх талаар 2 жишээ авья. Төрөлт (1000 хүн тутамд) Зураг 4.1. 1000 хүн амд ногдох төрөлт ба нас баралт 1. Амьдралын таатай нөхцөлтэй улс орнуудын газрын зургийг ажиглан дараах таатай таагүй Зураг 4.1. 1000 хүн амд ногдох тºрºлт ба нас баралт 1. Амьдралын таатай нөхцөлтэй улс орнуудын газрын зургийг ажиглан дараах 11 чиглэлээр дүгнэлт хийж чиглэлээр дүгнэлт хийж бичнэ үү.  Газарзүйн судалгааны арга барил эзэмшүүлэх арга зүй: Тоон мэдээлэл бичнэ үү. боловсруулан дүгнэлт гаргах, учир шалтгааныг байгаль, нийгэм, хүний хүчин зүйлтэй холбон баримт жишээгээр нотлох нь газарзүйн судалгааны тодорхой арга барил А. Амьдрахад байгалийн А. Амьдрахад байгалийн эзэмшүүлж буй нэг хэлбэр юм. Жишээ болгож Мавритани улсын хүн амын төрөлт ба
  • 25. Зураг 4.1. 1000 хүн амд ногдох тºрºлт ба нас баралт Газарзүйн судалгааны арга барил эзэмшүүлэх арга зүй: Тоон мэдээлэл боловсруулан дүгнэлт гаргах, учир шалтгааныг байгаль, нийгэм, хүний хүчин зүйлтэй 48 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 49 холбон баримт жишээгээр нотлох нь газарзүйн судалгааны тодорхой арга барил эзэмшүүлж буй нэг судалгааны арга барил эзэмшүүлэх арга улсын хүн мэдээлэл боловсруулан дүгнэлт • Газарзүйн хэлбэр юм. Жишээ болгож Мавритани зүй: Тоон амын төрөлт ба 3 Улсын хөгжлийн ХХИ, Нэг хүнд ногдох ДНБ, Хүүхдийн Жишээ нь: “GDP per capita” нас баралт 20 дугааршалтгааныг байгаль, нийгэм, хүний хүчин зүйлтэй холбон баримт жишээгээр нотлох нь гаргах, учир зууны туршид хэрхэн өөрчлөгдөж ирснийг үзүүлсэн диаграммыг гол үзүүлэлт болон эндэгдэл, ядуурлын түвшин хүснэгтэд Коста Рика 11,927 авч үзье. Энэ диаграммыг хэрхэн ашиглажбарил эзэмшүүлж буй нэг хэлбэр юм. Жишээ болгож Мавритани газарзүйн судалгааны тодорхой арга болох вэ? Асуултад хариулах, бусдынхтай эдийн засгийн голлох зэргийг интернэтээс авна. 11-р ам дол, ХХИ - 0.744 буюу улсын хүн амын төрөлт ба нас баралт 20 дугаар зууны туршид хэрхэн өөрчлөгдөж ирснийг үзүүлсэн салбарын талаар ангийн сурагчдын хувьд англи хэл 69-д орж байгааг Монгол зөрж байвал өөрийн санаагаа хамгаалах, хариултаа нотлохын тулд эх сурвалжтай диаграммыг авч үзье. Энэ диаграммыг хэрхэн ашиглаж болох вэ? Асуултад хариулах, бусдынхтай мэдээлэл цуглуулна. дээр ашиглах боломжтой. http:// (0.653 буюу 110-р байр)- той холбох гэх мэтбайвал арга байж болно. Харин багшийн асуултын тавил зөв, тодорхойхолбох гэх мэт зөрж олон өөрийн санаагаа хамгаалах, хариултаа нотлохын тулд эх сурвалжтай байхаас гадна арга байж болно. Харин багшийн асуултын өгөхөдзөв, тодорхойЖишээ нь: en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_ харьцуулах олон асуултаар дамжуулан шинэ мэдээлэл тавил анхаарна. байхаас гадна асуултаар by_Human_Development_Index Мавритани улсыг тэр болгон хүн өгөхөд анхаарна. Жишээ нь: Мавритани улсыг тэр болгон хүн мэдэхгүй дамжуулан шинэ мэдээлэл мэдэхгүй байж болох учраас “Энэтхэгийн далайн оршдог” гэдгийг тодотгож өгөх гэх мэт. Энэ нь дор хаяад тухайн улсынгэх мэт. Энэ нь дор хаяад 4 Олж цуглуулсан Тоон үзүүлэлтийг он оноор нь Ямар үзүүлэлтийг харуулах байж болох учраас “Энэтхэгийн далайн оршдог” гэдгийг тодотгож өгөх газарзүйн зүйлдээ буюу Монгол орныхтой харьцуулан гэж байгаагаас хамааран байрлалыг мэдэх, Энэтхэгийн далайн талаар орон зайн төсөөлөл “тархинд үүсэх” зэрэг тухайн улсын газарзүйн байрлалыг мэдэх, Энэтхэгийн далайн талаар орон зайн төсөөлөл “тархинд боловсруулалт хийнэ. диаграмм байгуулах г.м. диаграммын төрөл, хэлбэрийг ач холбогдолтой болно.холбогдолтой болно. үүсэх” зэрэг ач зөв сонгож авахад анхаарна. 5 Тухайн улсын хувьд Жишээ нь: Коста-Рика улс кофены онцлог гэж үзэж том экспортлогч, “Аз жаргалтай Òºðºëò áà íàñ áàðàëò 1000 õ¿í болохоор 1-2 зүйлийг дэлхий” индексээр дэлхийд нэгд судалж олно. орсон г.м òóòàìä æèëýýð Төрөлт ба нас баралт Ñургалтын хэрэглэгдэхүүн Òºðºëò 1000 хүн тутамд, жилээр • Дэлхийн болон бүс нутгийн улс төрийн газрын зураг, бүс нутгийн болон дэлхийн эдийн засгийн газарзүйн сэдэвчилсэн зургууд зам тээвэр, хүн амын шилжих хөдөлгөөн, нөөцийн хуваарилалт, цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэлт гэх мэт Íàñ áàðàëò • Интернэт ашиглан Google.com-хайлтаас дэлхийн улс орнуудын нийгэм-эдийн засгийн үзүүлэлтийн тархалт, хуваарилалтыг үзүүлсэн газарзүйн зураг, тухайн бүс нутгийн хүн ам, аж ахуйн онцлогийг илэрхийлж чадахуйц гэрэл зураг болон бусад мэдээллийг эрж хайх, сонголт хийж цуглуулах, сургалтад хэрэглэх; • GoogleEarth программ, цахим газрын зургууд ба цахим атлас зэргийг ашиглах; Îí • Төрөл бүрийн тоон мэдээлэл: Хүн ам, аж үйлдвэр, мал аж ахуйн гэх мэт үзүүлэлтийг ашиглана. Çóðàã 4.2. Ìàâðèòàíè Он óëñûí õ¿í àìûí ºñºòë “География в школе” сэтгүүлд сүүлийн үеийн тоон үзүүлэлтүүд гардаг учир хэрэглэвэл дөхөмтэй Даалгавар: • Дэлхийн болон бүс нутгийн улс төрийн газрын зураг, эдийн засгийн газарзүйн сэдэвчилсэн зургууд: 13 зам тээвэр, хүн амын шилжих хөдөлгөөн, нөөцийн хуваарилалт, цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэлт a) 1960-аад оноос хойш Мавританы хүн амын төрөлт буурсан гол шалтгаан юу байж болох вэ? гэх мэт b) Тус улсын хүн амын байгалийн өсөлт 20 дугаар зуунд хэрхэн өөрчлөгдөж ирснийг тодорхойлж • Улс орнуудын онцлог, хөгжилд нөлөөлөх хүчин зүйлс (далай тэнгист хол ойр орших байдал, байгаль бичээрэй. цаг агаар, хөрсний үржил шим, ашигт малтмал, хүн амын тоо г.м), амьжиргааны түвшин, зан заншил, Бие даан ажиллах арга зүйд сургах жишээ: соёлын онцлогийг харуулсан гэрэл зургууд • Google.com ба GoogleEarth программ, цахим газрын зургууд ба цахим атлас зэргийг ашиглах; Аливаа сургалт сургах ба сурах гэсэн үндсэн хоёр талтай бөгөөд бид суралцагчийн өөртөө туслах • Төрөл бүрийн тоон мэдээлэл: хүн амын тоо, өсөлт, шилжилтийн мэдээ, аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний ухааныг нь дэмжье гэвэл сургах үйлд биш, харин тэдний өөрөө бие даан сурах үйлийг дэмжихэд гол нэр төрөл, бүтээмж, экспорт ба импорт, малын тоо толгой гэх мэт. анхаарлаа хандуулах ёстой. Үүнд жишээ болгон “Миний сонирхож буй орон” сэдэвт судалгааг хийлгэж болох юм. Судалгааг дараах үе шаттайгаар хийж болно. Àøèãëàñàí íîì, ìàòåðèàë Õ¿ñíýãò 4.1. Ãàçàðç¿éí ñóäàëãààíû àðãà÷ëàë - Áàãà, äóíä áîëîâñðîëûí àãóóëãûí ñòàíäàðò (MNS 5001-4 5 : 98), ñòàíäàðò÷ëàë õýìæèëç¿éí ¿íäýñíèé òºâ, ÓÁ., 1998 Àëõàì Үйл ажиллагаа Жишээ Тодруулга - “Газарзүй-4” Ñóðàõ áè÷èã. ÓÁ., Мөнхийн үсэг, 2011 1 Сурагчид баг болон Баг бүрт нэр оноож болно. Жишээ Сурагч бүр нэг орныг сонгон - Áатчулуун.Å. Ñóðãóóëèéí ãàçàðç¿éí îíîë-àðãàç¿é. ÓÁ., 2001 хуваагдаж судлах нь: “Эрэлчин”, “Кофены эх нутгаар”, ажиллаж болох боловч багаар - Ãàçàðç¿éí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò. ÁÑØÓß, Áàãà, äóíä áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò òºñºë. ÓÁ.,2003 улсаа сонгон, багийн “Тутаргын тариалан”, “Танил бус ажиллах, хамтран шийдвэр - Ãàçàðç¿éí Áîëîâñðîëûí Îëîí Óëñûí Õàðòè (Îð÷óóëñàí Ëîìáîðèí÷èí). ÓÁ., 1994 нэрээ томьёолно. Коста Рика” гэх мэтээр багийн нэр нь гаргах хандлага төлөвшүүлэх - Canadian National Satandards for Geography: A Standards-Based Guide to K-12 Geography судлах гэж буй улсынхаа онцлогийг үүднээс 5-6 сурагч нэг баг - Geography for Key Stage 3, 2009: 3rd edition., Oxford University Press илэрхийлсэн байж болно. болно. Хэрэв сурагч бие даан - Olly Phillipson. Heinemann IGCSE Geography. 2010: Endorsed by University of Cambridge International судалгаа хийхийг хүсвэл áàñ Examinations. дэмжих хэрэгтэй. 2 Тухайн улсын Үүний тулд газарзүйн зураг ба Газарзүйн байрлал, хиллэх байгаль-нийгмийн бусад эх сурвалж ашиглана. улсууд, байгалийн ерөнхий тодорхойлолт гаргана. төрх, хүн амын тоо гэх мэт
  • 26. 50 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 51Хавсралт: Ээлжит хичээлд бэлтгэх арга зүй 3.3. ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН 12 ЖИЛИЙН СУРГУУЛИЙН 12 ДУГААР АНГИЙН ÃÀÇÀÐǯÉÍ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ЗӨВЛӨМЖЭэлжит хичээлийн сэдэв: Дэлхийн зам тээвэрХамрах хүрээ: XI ангиОрох цаг: 1 ÎðøèëЗорилго: Ачаа бараа, хүмүүс, мэдээллийн орон зайн шилжих хөдөлгөөний гол хэрэгсэл болох тээврийн Çөâëөìæèéí зорилготөрлүүдийн ач холбогдол, гол чиглэл, олон улсын ач холбогдол бүхий боомтуудын газарзүйн онцлогийг Эíýõ¿¿ çºâëºìæ íü ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 12 дугаар ангид газарзүйн сургалтынтодорхойлох, мэдээлэл цуглуулах, боловсруулах аргачлалд сурган, эдийн засгийн боловсрол олгоход төлөвлөгөө, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд багш нарт арга зүйн дэмжлэг үзүүлж, сургалтын хэвийн үйланхаарна ажиллагааг ханган, чанарыг дээшлүүлэхэд нь туслахад оршино.Зорилт: Ǻâëºìæ íü оðøèë, аãóóëãа, үнэлгээ, хэрэгжүүлэх аргазүй, сургалтын хэрэглэгдэхүүн болон хàâñðàëò Тээврийн төрлүүдийг тодорхойлох ãýñýí ¿íäñýí õýñã¿¿äýýñ á¿ðäýнэ. Тэдгээрийн гүйцэтгэх үүргийг тодорхойлох, жишээгээр тайлбарлах, дүгнэлт өгөх Дараагийн хичээлийн суурь мэдлэгийг олгох Хөтөлбөрийг боловсруулахад баримталсан зарчим Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 12 дугаар ангийн сургалтын хөтөлбөр, түүнийг хэрэгжүүлэхАрга, аргын хослолууд: зөвлөмжийг боловсруулахад манайд буй үндсэн áàðèìò áè÷гүүдээс гадна бусад улс орны энэ түвшинд Мэдээлэл цуглуулах, боловсруулах, хэрэглэгддэг стандарт, сургалтын хөтөлбөрийн агуулгыг нэлээд харгалзав. Ялангуяа Ãàçàðç¿éí  Тооцоолох, Áîëîâñðîëûí Îëîí Óëñûí Õàðòè болон Газарзүйн тогтвортой хөгжлийн боловсролын тунхаглалын үзэл SWOT анализ хийх, санаанд үндэслэн, Канадын Онтарио мужийн Газарзүйн болон байгалийн ухааны хичээлийн стандарт, Харилцан ярилцах, Герман, АНУ-ын Газарзүйн боловсролын стандарт, ахлах ангийн сургалтын хөтөлбөрийн агуулга болон Асуудал дэвшүүлэн шийдвэрлүүлэх манайд нэвтэрч эхлээд байгаа Кембрижийн газарзүйн сургалтын хөтөлбөр, шалгалтын асуулт (IGCSE)- ын ерөнхий чигийг баримтлав.Хичээлийн хэрэглэгдэхүүн: Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 11 дүгээр ангийн хөтөлбөр, зөвлөмж Өмнөх ангиуддаа судалсан газарзүйн агуулгад үндэслэн орчин үед тулгамдаж буй байгаль-нийгмийн Газарзүй-5 сурах бичиг асуудлыг судлах, газарзүйн сургалтаар дамжуулан байгалийн нөөцийн менежмент ба тогтвортой Сэдэвчилсэн газарзүйн зургууд хөгжлийн талаарх мэдлэг чадвар олгох зарчмыг баримталсан болно. Үүнтэй уялдан хичээлийн агуулгад Статистикийн мэдээлэл “экологийн ул мөр”, “дам зарцуулагдсан ус” (virtual water), “усан гаралтай өвчин” зэрэг шинэ ухагдахуун Интернэтийн материалууд нэлээд орж байгаа болно.Хичээлийн явц: Õөтөлбөрийн агуулга Багшийн үйл Сурагчийн үйл ажиллагаа Багшийн анхаарах зүйлс ажиллагаа Агуулгын тогтолцооны дараах 4 бүрэлдэхүүн хэсгийг авч үзлээ. Энэ нь: Тээврийн Өмнөх мэдлэгтээ түшиглэн Ярилцах тайлбарлах боломжийг 1. Газарзүйн судалгааны арга, хэрэгслүүд (10-12 цаг) төрлүүдийн нийгэм бүс нутгийн хэмжээнд болон чөлөөтэй олгоход анхаарч зөв 2. Байгаль орчны тулгамдсан асуудлууд (18-20 цаг) Сэдэл эдийн засгийн өөрийн нутаг орны жишээн санаа бүрийг самбарт тэмдэглэх 3. Байгаль орчин ба нийгэм (20-22 цаг) жүүлэх - ач холбогдлыг дээр тайлбар хийнэ. хэрэгтэй. 4. Байгаль орчны менежмент (22-25 цаг) зэрэг болно. 10 мин жишээгээр тайлбарлуулах 12 дугаар ангийн сурагчдын эзэмшвэл зохих мэдлэг, чадвар ба хэрэглээг агуулгын тогтолцооны Тоон мэдээлэл, Статистик тоо баримтыг Ачаа эргэлт, ачаа тээвэр, зорчигч бүрэлдэхүүн хэсэг тус бүрээр тайлбарлая. Бүтээх газрын зургийн ашиглан график байгуулах, эргэлтийн талаар бодлого 1) Газарзүйн судалгааны арга, хэрэгслүүд: –10 мин тусламжтай мэдлэх газрын зургаас тээврийн бодуулах, бодлого зохиолгох Өмнөх ангиудын хөтөлбөрт ч энэ хэсгийг тусад нь ялган оруулсан. 12 ангийн хувьд газарзүйн судалгааны бүтээх үйлд чиглэл байршлын онцлог, даалгавар өгч тайлбарлуулна. талаар эзэмшсэн мэдлэг чадвараа улам гүнзгийрүүлэхээс гадна байгаль-нийгмийн элементүүдийн хөтөлнө. çорчигч тээвэр, ачаа эргэлт Манай оронд шинээр хөгжих тархалтыг тодорхойлох, сонгон авсан газарзүйн асуудалд анализ хийхдээ зайнаас тандан судлал, зэрэг үзүүлэлтийг дүгнэж, учир ирээдүйтэй тээврийн төрлүүдийг Газарзүйн мэдээллийн системийг ашиглах арга барил эзэмшинэ. шалтгааныг тайлбарлана. нэрлүүлж учир шалтгааныг нь Тээврийн шинэ төрлүүдийн эдийн засгийн ач холбогдол, Жишээ нь: Агаараас авсан голын эрэг орчмын зургийг ашиглан усан идэхүйн үйл явц ба голын татмын талаар дүгнэлт хийж ярилцана. газарзүйн хүчин зүйлс, хүн амтай ашиглалтын байдлыг тодорхойлох г.м. Бататгах холбон тайлбарлуулна. –10 мин 2) Байгаль орчны тулгамдсан асуудлууд Багшийн тэмдэглэх хүснэгт: Кембрижийн болон бусад хөгжингүй орны газарзүйн сургалтын агуулгад байгаль орчин судлал Асуултад Зурагт Тооцоолж Суралцагчдын нэрс хариулсан тайлбарласан зурагласан Бусад (Environmental science)-ын чиглэл давамгайлах болжээ. Иймд “байгаль орчны тулгамдсан асуудал”- 1. ыг агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн болгон авав. Гэвч үүнийг зөвхөн байгальд хамаатай асуудлаар 2. хязгаарлах бус харилцан уялдаанд нь авч үздэг нь газарзүйн сургалтын нэг онцлог билээ. Жишээ нь: 3. хүн төрөлхтөний өмнө хурцаар тавигдаж буй асуудлын нэг нь уур амьсгалын өөрчлөлт юм. Хэдийгээр хүнээс үл шалтгаалдаг мэт боловч уур амьсгалын өөрчлөлтийг даван туулах арга зам нь түүнд дасан Үнэлэх Хичээлийн үнэлгээг суралцагчдын даалгавар гүйцэтгэсэн Стандарт ба стандарт бус үнэлгээг зохицох (adaptation) буюу уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөг сааруулах (mitigation) явдал хэмээн -4 мин байдал, дүгнэлт хийх чадвар зэргээр үнэлнэ. хэрэглэнэ. дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрч ЮНЕСКО-гоос ч “уур амьсгалын өөрчлөлтийн талаарх боловсрол”-ыг GoogleEarth программыг ашиглан дэлхийн томоохон замын сүлжээний зурагт дүгнэлт өгөх нэн чухалд тооцож байна. Энэхүү боловсролыг олгох нь газарзүйн сургалтын үүрэг юм. Өргөжүү лэх Манай оронд хөгжүүлэх боломжтой зам тээврийн төрлүүдийн талаар (метро гэх мэт) өөрийн дүгнэлтээ бичих
  • 27. Үүнийг цаашид “экологийн ул мөр”-ийн тухай мэдлэг олгох, түүнийг тооцоолон гаргах чадвар олгоход хэрэглэж болно. Жишээ нь: Зураг 2.1-д хөгжингүй орнуудад нэг хүний52 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ экологийн ул мөр нь хөгжиж буй орнуудынхаас 12 æèëèéí ñóðãóóëèéíдахин илүү байгаа нь харагдаж Åðºíõèé áîëîâñðîëûí дунджаар 4 X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 53 байна.“Асуудал”-ыг дан ганцаар нь биш цогцоор нь авч үзэхийн тулд “орчны бохирдол, хог хаягдал, усны Онолын мэдээлэл: Экологийн ул мөрхомсдол, экосистемийн ººð÷ëºëò” зэрэг олон тулгамдсан асуудлаар мэдлэг чадвар олгоход энэхүүбүрэлдэхүүн хэсгийн агуулга чиглэгдэнэ. Онолын мэдээлэл: Экологийн ул мөр амын 20 орчим хувь амьдарч Хөгжингүй оронд дэлхийн нийт хүн байгаа ч тэд дэлхийн байгалийн нөөцийн 75 хувийг ашиглаж байна.Агуулгын тогтолцооны энэ бүрэлдэхүүн хэсгийн хүрээнд тухайн асуудалд өөрийн байр сууринаас Хөгжингүй оронд дэлхийн нийтхог хаягдал20 орчим хувь амьдарчүзвэл Гэвч нэг хүнд ногдох хүн амын ба бохирдлыг тооцожхандах чадвар төлөвшүүлэхэд анхаарна. Үүний тулд сонин, сэтгүүл, телевизийн мэдээнээс байгаль байгаа ч тэд дэлхийн байгалийн нөөцийнхөгжиж буй ашиглаж байна. хөгжингүй орны “хэт хэрэглэгчид” 75 хувийг орнуудынхаас холорчны талаар тулгамдаж буй нэг асуудлыг олж, энэ талаар өөрийн үзэл бодол, мэдрэмж, ямар асуулт Гэвч нэг хүнд ногдох хог хаягдал ба бохирдлыг тооцож үзвэл “түрүүлнэ” (Хүснэгт 2.1).гаргаж болохоор байгаа зэргээ тодорхойлж бичих, дахин сайтар тунгааж бодсоны дараа багшийн өгсөн 4) Байгалийн нөөцийн менежмент ба тогтвортой хөгжил хөгжингүй орны “хэт хэрэглэгчид” хөгжиж буй орнуудынхаас холасуултад хариулах зэрэг үйл ажиллагаа хийлгэж болно. Жишээ нь: Мэдээллийн хэрэгсэлд энэ асуудалд Улс орнуудын хүн амын хэрэглээний ялгааг илэрхийлэх нэг аргаөөр байр сууринаас хандсан зүйл байна уу? Хэрэв чи шийдвэр гаргагч байсан бол ямар байр суурьтай “түрүүлнэ” (Хүснэгт 2.1). мөрийг тооцох явдал юм (Зураг 2.1). Экологийн ул бол экологийн ул Газарзүйн агуулгад орж ирж буй нэг шинэ хандлага бол байгалийн нөөцхандах вэ? гэх мэт. мөр гэдэг нь тухайн орны нэг хүнийгтухай ойлголт юм. Жишээ нь: Голын сав газрын нэгдсэн менежмент г.м дэмжихэд хэдий хэрийн үржил Улс орнуудын хүн амын хэрэглээний ялгааг илэрхийлэх нэг арга бол шимтэй газар шаардлагатай болохыг харуулдаг. малтмал зэрэг нөөцийг байгаль орчинд хор хөнөөлгүйгээр хөрс, ашигт Энэ нь бэлчээр, Îíîëûí ìýäýýëýë: Äóëààíû áîõèðäîë экологийн ул мөрийг тооцох явдал юм (Зураг 2.1). Экологийн улзэрэгт газар тариалан, ойн үйлдвэрлэл, ашиглах, нөхөн барих мөр байшин барилга сэргээх, хамгаалахын тулд төлөвлөгөөтэй, хэтийг хар Усны температур нэмэгдсэнээс болж дулааны бохирдол үүснэ. Дулааны цахилгаан станц ба гэдэг нь тухайн орныбуй газрын хэмжээгээр тооцогдоно.чухал болж байна. Түүгээр ч зогсохгүй “хог хаягдлын мене ашиглагдаж нэг хүнийг дэмжихэд хэдий хэрийн үржилдалайн явуулах нь Түүнчлэн үйлдвэрийн ашиглагдсан ус гол, нуур, тэнгист цутгах үед энэ бохирдол үүснэ. Усны температур бага шимтэй газар шаардлагатай болохыгусаннэршил Энэ нь бэлчээр, гаралтай хоол хүнс бэлтгэх харуулдаг. бидний амьдралд орж ирээд удаагүйАНУ Их Британи талаар бол талбай, түлшний шаталтаас Энэтхэг Мексик байна. Энэ хэмжээгээр ч гэсэн нэмэгдэхэд усанд агуулагдах хүчилтөрөгчийн тоо хэмжээ маш хурдан буурдаг газар тариалан, ойн үйлдвэрлэл, байшинчадвартай байжзэрэгт ойн барилга барих гэмээнэ хоггүй цэвэр орчинд аж төрөх иргэн төлөвши үүдэлтэй агаарын бохирдлыг шингээж авахад шаардагдах Зураг 2.1. Экологийн ул мөр тул загас зэрэг усны амьтдыг бөөнөөрөө үхэх шалтгаан болдог. Хэрэв дулаан ус нуур, гол руу байнга талбайг ч оруулж тооцно. ашиглагдаж буй газрын хэмжээгээр тооцогдоно. Түүнчлэн далайн сургалт үүнд чухал үүрэгтэй юм. Зураг 2.1. Экологийн цутган орвол усны оргамнизмыг бүхэлд нь сөнөөж байгаа хэрэг юм. гаралтай хоол хүнс бэлтгэх усан талбай, түлшний шаталтаас 4) Байгалийн нөөцийн менежмент ба тогтвортой хөгжил ул мөр үүдэлтэй агаарын бохирдлыг шингээж авахад шаардагдах ойн энэ бүрэлдэхүүн хэсэгт газарзүйн бүрхэвч дэ Усны бохирдлын өөр нэг төрөл нь газар доорх усны бохирдол юм. Хүндийн хүчний улмаас ус байнга Агуулгын тогтолцооны доошоо шүүрч байдаг тул гадарга дээрх аль ч төрлийн бохирдол гүний усны бохирдлыг үүсгэнэ. Гүний талбайг Газарзүйн агуулгад орж ирж буй нэг шинэ хандлага бол байгалийн нөөцийн менежментийн тухай ойлголт (дам зар ч оруулж тооцно. нийгмийн хэрэглээ ба эрэлт нийлүүлэлтийн талаар мэдлэг усны гол бохирдуулагч нь хортон øавьж устгах хор, химийн бордоо, бензин шатахуун юм. Ялангуяа юм. Жишээ нь: Голын сав газрын нэгдсэн менежмент г.м. Агаар, ус, ой мод, хөрс, ашигт малтмал зэрэг эдийн за эзэмшүүлэхээс гадна байгалийн нөөцийн доройтолд нийгэм, газар булсан шатахууны савнаас áåíçèí шүүрэх нь хортой бохирдолд орно. нөөцийг байгаль орчинд хор хөнөөлгүйгээр, зүй зохистойгоор ашиглах, нөхөн сэргээх, хамгаалахын тайлбарлах үйл явц хэрхэн нөлөөлдөг талаар тодорхой жишээн дээр тулд төлөвлөгөөтэй, хэтийг харсан үйл ажиллагаа явуулах нь чухал болж байна. Түүгээр ч зогсохгүй уурхай, хот хүрээгээ тэлэх, хуурай газрын талбай ихсэх, хэмжээ хэтэ Óñíû õèìèéí øèíæ ÷àíàðûí íýã ¿ç¿¿ëýëò áîëîõ óñíû õàòóóëàã ÷àíàð íü óñàí äàõü êàëüöè áà ìàãíèéí “хог хаягдлын менежмент” гэсэн шинэ нэршилэзэмшүүлэхэд багш анхаарна. Жишээ нь: Эрэлт ба нийлүүл èîíû íèéëáýð àãóóëãààñ õàìààðäàã. Óñûã õàòóóëàã ÷àíàðààð íü: чадвар бидний амьдралд орж ирээд удаагүй байна. Энэ талаар 5 боловсрол мэдлэгтэй, чадвартай байж гэмээнэ хоггүй тайлбарлах г.м төрөх иргэн төлөвших бөгөөд график ашиглан цэвэр орчинд аж (Зураг 2.2). - ìàø 纺ëºí /1.500-3.000ìã-ýêâ/äì3 õ¿ðòýë / газарзүйн сургалт үүнд чухал үүрэгтэй юм. - 纺ëºí /3.000 - 6.000ìãýêâ/äì3/ Агуулгын тогтолцооны энэ бүрэлдэхүүн хэсэгт газарзүйн - õàòóóâòàð / 6.000-9.000ìãýêâ/äì3/ Нэг өдрийн баррелийн бүрхэвч дэх бодисын эргэлт, нийгмийн хэрэглээ ба эрэлт баррелийн үнэ. - ìàø õàòóó /9.000ìã-ýêâ/äì3-ýýñ äýýø/ ãýæ òóñ òóñ àíãèëíà хэмжээ. мянгаар. нийлүүлэлтийн талаар мэдлэг (дам зарцуулагдсан ус НэгÍýã áàððåëèéí ¿íý. доллараар г.м) эзэмшүүлэхээс гадна байгалийн нөөцийн доройтолд äîëëàðààð3) Байгаль орчин ба нийгэм нийгэм, эдийн засаг, байгаль орчны үйл явц хэрхэнГазарзүйн шинжлэх ухаан нь байгалийн ба нийгмийн ухааны “гүүр” болдгийн хувьд сургалтын агуулгад нөлөөлдөг талаар тодорхой жишээн дээр тайлбарлахч энэ хандлагыг баримталдаг. Иймд “байгаль орчинд нийгмийн үзүүлэх нөлөө”, “нийгэмд байгаль орчны (мод бэлтгэх, уул уурхай, хот хүрээгээ тэлэх, хуурайүзүүлэх нөлөө”-г судлахад энэхүү бүрэлдэхүүн хэсгийн агуулга чиглэж байна. газрын талбай ихсэх, хэмжээ хэтэрсэн загасчлал г.м) чадвар эзэмшүүлэхэд багш анхаарна. Жишээ нь: ЭрэлтБайгаль орчин ба нийгмийн хамаарал, харилцан нөлөөллийг тодорхой жишээн дээр авч үзэхийг зөвлөж ба нийлүүлэлтийн хамаарлыг график ашиглан тайлбарлах Зураг 2.2. Газрын тосны үйлдвэрлэл ба үнэбайна. Жишээ нь: Хүн амын нягтшил бага, амьдралын түвшин өндөр боловч ялгаруулж байгаа хог г.м (Зураг 2.2). Онхаягдлаар яагаад хөгжингүй улсууд “тэргүүлдэг” (Хүснэгт 2.1) талаар ярилцаж болно. Үүнийг өөрийнорныхтой жишиж харьцуулах нь улмаар зөв зан үйл төлөвшихэд нэмэр болох бөгөөд нөгөө талаар Зураг 2.2. Газрын тосны үйлдвэрлэл ба үнэгазарзүйн хичээлээр дамжуулан тогтвортой хөгжлийн боловсрол олгож буй нэг хэлбэр юм. Õөтөлбөрийн үнэлгээний арга зүй Хүснэгт 2.1. Хөгжлийн шалгуур үзүүлэлтүүд* Ãуðàв. ХӨТӨЛБӨРИЙН ҮНЭЛГЭЭНИЙ АРГА ЗҮЙ 12 дугаар ангийн газарзүйн хичээлийн хувьд үнэлгээ нь байгаль-нийгмийн асуудалд анализ хийх, тоон ¯ç¿¿ëýëò¿¿ä Хэмжүүр АНУ Япон Мексик Индонез болон бичгэн хэлбэрт мэдээллийг боловсруулах (диаграмм ямар байж асуудалдтүүнийг үзэл бодлоор шалгуур ба жèшèã äààëãàâàð жèшèã äààëãàâàð зохиох г.м), болох, өөрийн хэрхэн үнэлж Эрүүл мэнд Дундаж наслалт 77 81 71.5 68 болох талаар хэд хэдэн жишээ авъя. хандан дүгнэлт гаргах зэрэгт чиглэгдэнэ. ¯íýëãýýíèé øàлãóóð ба жèøèã äààëãàâàð жèøèã äààëãàâàð Хүн амын өсөлт Жилд 0.8% 0.2 % 1.7% 1.8 % Үнэлгээ нь суралцагчид тухайн судлагдахууныг судлах явцад болон су ямар байж болох, түүнийг хэрхэн үнэлж болох талаар хэд хэдэн жишээ авъя. Баялаг Нэг хүнд ногдох ДНБ 29,240 $ 32,350 $ 3,840 $ 640 $ цогц чадамжуудыг хэр зэрэг эзэмшсэн болохыг тодорхойлох үүд Шалгуур 1: График дүрслэлийг ашиглан байгаль-нийгмийн үзэгдэл юмсын хамаарлыг Шалгуур 1: Ãðàôèê ä¿ðñëýëèéã àøèãëàн байгаль-нийгмийн үзэгдэл юмсын хамаарлыг гаргаж, шалтгааныг Амьдрах орон зай Хүн амын нягтшил 78 829 133 319 сургалтын нэгэн хэсэг юм. Гэтэл бид ихэвчлэн үнэлгээг дүгнэх гэдэг у тодорхойлох; гаргаж, шалтгааныг тодорхойлох; тухайн суралцагчийн сурч мэдэж буй, сурсан мэдсэн цогц чадамж ий Эрчим хүчний Жилд нэг хүнд (Btu) 351 168 59 18 ашиглалт Даалгавар: Тîðíàäîãèéí òîõèîëäîë áà àìü ¿ðýãäñýí õ¿íèéүрэгдсэн хүнийîíû õîîðîíä хэрхэнзэрэг сурал гээд дүгнээд орхих нь түгээмэл байдаг. Суралцах аргад хэр Даалгавар: Торнадогийн тохиолдол ба амь òîî 1950-2005 тоо 1950-2005 îíû Бохирдол Жилд нэг хүнд ногдох нүүрсхүчлийн 20.4 9.3 3.5 2.2 өөрчлөгдсөн байдалд д¿ãíýëò ãàðãàæ шалтгааныг тайлбарлаарай. тавигдаж байна. Үнэлгээний олон хувил асуудал өнөө үед чухлаар хооронд хэрхэн өөрчлөгдсөн байдалд дүгнэлт гаргаж шалтгааныг тайлбарлаарай. хийн ялгаруулалт (тн) зөвхөн хичээлийн явцад л үнэлэх биш, харин тухайн суралцах үйлий Хог хаягдал Жилд нэг хүнд ногдох хог (кг) 720 400 300 43 дараа нь хийгдэх үйлүүд, танхимаас гадуур сурагчдын хийх үйл багтаадгийг анхаарах хэрэгтэй. Үнэлгээний арга хувилбар, шаардл*Environmental Science, P 19 төлөвлөсөний дагуу хичээлийн явцад үнэлэн дүгнэсэний дараагаар ямҮүнийг цаашид “экологийн ул мөр”-ийн тухай мэдлэг олгох, түүнийг тооцоолон гаргах чадвар олгоход ямар зүйл дээрТорнадо, (жилд дунджаар) тодруулан цаашид юунд анхаа ололттой, алдаж байгаагхэрэглэж болно. Жишээ нь: Зураг 2.1-д хөгжингүй орнуудад нэг хүний экологийн ул мөр нь хөгжиж буй саналыг боловсруулах зэрэг бүхий үйл ажиллагаагуудыг өөртөө багтаадорнуудынхаас дунджаар 4 дахин илүү байгаа нь харагдаж байна. Амь үрэгдсэн хүний тоо (жилд дунджаар) 12 дугаар ангийн газарзүйн хичээлийн хувьд үнэлгээ нь байгаль-н анализ хийх, тоон болон бичгэн дагавар (АНУ) Зураг 3.1. Торнадогийн үр хэлбэрт мэдээллийг боловсруулах (ди асуудалд өөрийн үзэл бодлоор хандан дүгнэлт гаргах зэрэгт чигл Үнэлэх байдал: 20 дугаар зууны дундаас эхлэн байгалийн гамшигт үзэгдэл нэмэгдэж байгааг энэ график харуулж байна. 1950-2005 он хүртэл 10, 10 жилийн дотор жилд дунджаар хэд удаа торнадо болсон, хэдээр нэмэгдсэн гэхчлэн тоон утгыг тодорхой гаргасан бол үнэлгээний оноо нэмэгдэнэ. Шалтгааныг байгаль орны өөрчлөлт болон уур амьсгалын дулааралтай холбон тайлбарлаж болно.
  • 28. Зураг 3.1. Торнадогийн үр дагавар (АНУ) Амь үрэгдсэн хүний тоо (жилд дунджаар) Үнэлэх байдал: 20 дугаар зууны дундаас эхлэн байгалийн гамшигт үзэгдэл54 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 55 нэмэгдэж байгааг энэ график харуулж байна. 1950-2005 он(АНУ) 10, 10 жилийн Зураг 3.1. Торнадогийн үр дагавар хүртэл дотор жилддугаар зууны дундаас эхлэн байгалийн гамшигт үзэгдэл нэмэгдэж байгааг энэ Үнэлэх байдал: 20 дунджаар хэд удаа торнадо болсон, хэдээр нэмэгдсэн гэхчлэн тоон Шалгуур 4: Тодорхой жишээн дээр үндэслэн нийгэм-эдийн засгийн тогтвортой хөгжлийн асуудалд Үнэлэх байдал: 20 дугаар зууны дундаас эхлэн байгалийн гамшигт үзэгдэл график утгыг тодорхой гаргасан бол үнэлгээний оноо нэмэгдэнэ. Шалтгааныг байгаль харуулж байна. 1950-2005 он хүртэл 10, 10 жилийн дотор жилд дунджаар хэд удаа торнадо өөрийн байр сууринаас цогц хандан дүгнэлт гаргаж, тайлбарлах; нэмэгдэж байгааг энэ график харуулж байна. гаргасан холбон тайлбарлажжилийн 1950-2005 он хүртэл 10, 10 болно. болсон,орны өөрчлөлт болон уур амьсгалын дулааралтай бол үнэлгээний оноо нэмэгдэнэ. хэдээр нэмэгдсэн гэхчлэн тоон утгыг тодорхой доторбайгаль дунджаар хэдбайгаа торнадо болсон, хэдээр нэмэгдсэн гэхчлэн тоон жилд орны өөрчлөлт удаа ч амь үрэгдсэн хүний тоо буурч байгааг нийгмийн Торнадо олон давтагдаж болон уур амьсгалын дулааралтай холбон тайлбарлаж болно. Даалгавар: Сонгон авсан зарим бүс нутаг дахь ÿäóóðëûí ò¿âøèí 1981-2001 îíû õîîðîíä хэрхэн Шалтгааныг өөрчлөгдсөн байдалд дүгнэлт гаргаарай. Торнадо олонтодорхой гаргасанамь үрэгдсэн хүний тоо буурч байгааг нийгмийн хөгжлийн түвшин, утгыг давтагдаж байгаа амын боловсролын түвшин нэмэгдсэнШалтгааныг гамшгаас хөгжлийн түвшин, хүн ч бол үнэлгээний оноо нэмэгдэнэ. (байгалийн байгаль хүн амын боловсролын түвшин нэмэгдсэн (байгалийн гамшгаас сэргийлэхтайлбарлаж урьдчилан орны өөрчлөлт болон уур амьсгалын дулааралтай холбон боловсрол), болно. сэргийлэх боловсрол), урьдчилан сэргийлэх мэдээ гаргах тоног төхөөрөмж a) “¯íýìëýõ¿é ÿäóóðàë”-ûã õýðõýí òîäîðõîéëîõ âý? сэргийлэх мэдээолон давтагдаж байгаа (хиймэл тандан хүний тоо буурч дүн, зураглал г.м) Торнадо гаргах тоног төхөөрөмжзайнаасүрэгдсэн судалгааны үр байгааг нийгмийн (хиймэл дагуулын ажиглалт, ч амь дагуулын ажиглалт, зайнаас тандан судалгааны b) 1981-2001 îíû õîîðîíä àëü á¿ñ íóòàãò ÿäóóðàë áóóðñàí áàéíà âý? Ү¿íèé øàëòãààí þó âý? ба Хойд c) Сахараас урагших Африкийн ядуурлын түвшинг Ойрх Дорнод үр дүн, болон мэдээлэл хүн амын боловсролын түвшин нэмэгдсэн (байгалийн өөрийн байр хөгжлийн түвшин, сайжирсансайжирсан зэргээр тайлбарлахдаа асуудалд гамшгаас зураглал г.м) болон мэдээлэл зэргээр тайлбарлахдаа асуудалд өөрийн байр c) Ñàõàðààñ óðàãøèõ Àôðèêèéí ÿäóóðëûí ò¿âøèíã Îéðõ Äîðíîä áà Õîéä Àôðèêèéí á¿ñ íóòàãòàé Àôðèêèéí á¿ñ íóòàãòàé õàðüöóóëæ, ÿëãààã òàéëáàðëààðàé. сууринаас хэрхэн хандаж байгааг харгалзана. сэргийлэх мэдээ гаргах тоног төхөөрөмж сэргийлэх боловсрол), урьдчилан сууринаас хэрхэн хандаж байгааг харгалзана. õàðüöóóëæ, ÿëãààã òàéëáàðëààðàé. (хиймэл дагуулын ажиглалт, зайнаас тандан судалгааны үр дүн, зураглал г.м)Шалгуур 2: Тодорхой юмс, үзэгдлийн тархалтын Шалгуур 2: Тодорхой юмс, үзэгдлийнзэргээр тайлбарлахдаа асуудалд өөрийн байр болон мэдээлэл сайжирсан тархалтын зүй тогтлыгзүй тогтлыг илэрхийлж, шалтгааныг тайлбарлахдаа илэрхийлж, шалтгааныг хандаж байгааг харгалзана. холбогдох сууринаас хэрхэн тайлбарлахдаа асуудалдасуудалд холбогдох бусад зүйлсийн талаар сэтгэнбодох, шийдвэрлэх чадвар эзэмшсэн байдал; -Сахараас урагших Африк бусад зүйлсийн талаар сэтгэн бодох, шийдвэрлэх чадвар Шалгуур 2: Тодорхой юмс, үзэгдлийн тархалтын зүй тогтлыг эзэмшсэн байдал; Даалгавар: Өìнºä Àìåðèêò 1990-2006 -ªмнºд Ази илэрхийлж, шалтгааныг тайлбарлахдаа асуудалд холбогдох îíû õîîðîíä òîõèîëäñîí ãàçàð õºäëºëòèéí бусад зүйлсийн талаар сэтгэн бодох, шийдвэрлэх чадвар ãîëîìòûí òàðõàëòад үндэслэн äàðààõ àñóóëòàä -Зүүн Ази ба далайн орнууд эзэмшсэн байдал; -Ëатин Америк õàðèóëààðàé. -Îйрх Дорнод ба Хойд Африк a) Ãàçàð õºäëºëèéí ãîëîìòûí îðîí çàéí òàðõàëòàä c) Тектоникийн áàéãàà ç¿é òîãòëûã эдийн засгийн байдалд хэрхэн нөлөөлөх èëýð÷ гаралтай гамшиг нь Çóðàã 3.4. Яäóóðëûí ò¿âøèí, çàðèì á¿ñ íóòãààð (õîíîãò 1 àì äîë õ¿ðýõã¿é îðëîãîòîé õ¿ì¿¿ñèéí ýçëýõ õóâü, 1981-2001 он) òàéëáàðëààðàé. Зураг 2.4. Ядуурлын түвшин, зарим бүс нутгаар (хоногт 1 ам дол хүрэхгүй орлоготой вэ? Өөрийнхөө мэдэх жишээн тулгуурлан хариулт бичээрэй. b) Ãàçàð õºäëºëòèéí ãîëîìòûí ã¿í ººð ººð хүмүүсийн эзлэх хувь, 1981-2001 он) d) Засгийн газраас тектоникийн гаралтай гамшигтай холбоо бүхий ямар арга áàéäàã øàëòãààí þó âý? Газар хөдлөлтийн голомтын тархалт Зураг 3.2. хэмжээг авах хэрэгтэй гэж бодож байна? c) Òåêòîíèêèéí ãàðàëòàé ãàìøèã нь ýäèéí Õөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга зүй çàñãèéí байдалд хэрхэн нөлөөлөх вэ? Ãàçàðç¿éí ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä àøèãëàõ òºðºë á¿ðèéí àðãà ç¿éí òàëààð ºìíºõ Äөðөв. ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ АРГА ЗҮЙ Үнэлэх байдал: Тектоникийн хавтангийн Өөрийнхөө мэдэх жишээн тулгуурлан хариулт хөдөлгөөнЗурагойртон нийлэх хил заагтай ба 3.2. Зураг 3.2. Газар хөдлөлтийн голомтын тархалт Гàçàð õºäëºëòèéí àíãèóäûí çºâëºìæèä òîäîðõîé äóðäñàí. 12 äóãààð àíãèéí õóâüä ãàçàðç¿éí ñóäàëãààíû àðãà áàðèë холбон тайлбарлана. Америкт 1990-2006 îíû гамшиг нь хүний òàðõàëò Даалгавар: Өмнөд бичээрэй. Тектоникийн гаралтай õîîðîíä ãîëîìòûí үйл ãàçàð õºäëºëòèéí òîõèîëäñîí ажиллагаанаас ýçýìø¿¿ëýõýä àíõààðíà. ¯¿íèéã õýðõýí ã¿éöýòãýæ áîëîõ òàëààð 2 æèøýý àâúÿ. á¿ðèéí àðãà ç¿éí òàëààð үүдэлтэй байх нь ховор ãàðàëòàé äàðààõ àñóóëòàä õàðèóëààðàé. õýìæýýã àâàõ õýðýãòýé бөгөөд ãàìøèãòàé õîëáîî бүхий ÿìàð àðãà их хор хохирол эдийн засагт үнэлэх аргагүй Ãàçàðç¿éí ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä àшèãëàõ òºðºë d) Зàñãèéí ãàçðààñтархалтад үндэслэн голомтын тåêòîíèêèéí учруулдаг, энэ хэмжээгээр нийгмийн хөгжилд нөлөөлдөг, хүн амын эрүүл мэнд, ºìíºõ àíãèóäûí çºâëºìæèä òîäîðõîé äóðäñàí. 12 äóãààð àíãèéí õóâüä ãàçàðç¿éí Экскурс-судалгаа хийх àðãà ç¿é ãýæ áîäîæ áàéíà? ядуурал зэрэг “гинжилсэн” асуудал үүсгэдэг талаас нь тодорхойлж болно. ñóäàëãààíû àðãà áàðèë ýçýìш¿¿ëýõýä àíõààðíà. Ү¿íèéã õýðõýí ã¿éöýòãýæ áîëîõ òàëààð 2 Даалгавар: Өмнөд Америкт 1990-2006 îíû õîîðîíä òîõèîëäñîí áàéãààõºäëºëòèéí a) Ãàçàð õºäëºëèéí ãîëîìòûí îðîí çàéí òàðõàëòàä èëýð÷ ãàçàð ç¿é òîãòëûã Үнэлэх байдал: Тектоникийн хавтангийн хөдөлгөөн ба ойртон нийлэх хил заагтай холбон тайлбарлана. Ãàçàðç¿éí ñóðãàëòûí хувьд àíãèàñ ãàäóóðõ íýã õýëáýð áîëîõ ýêñêóðñèéã “àÿëàë õèéõ” òºäèéõíýýð îéëãîõ Засгийн газраас авах бодлогын хувьд бол юуны өмнө хүн амд гамшгаас сэргийлэх, æèшýý àâъÿ. ÿâäàë ò¿ãýýìýë áàéäàã. Ãýâ÷ ýíý íü õàìò îëíû “àÿëàë”-ààñ ýðñ ÿëãààòàé áºãººä õè÷ýýëèéí õàìãèéí голомтын тархалтад үндэслэн äàðààõ àñóóëòàä õàðèóëààðàé. нь ховор бөгөөд эдийн òàéëáàðëààðàé. Òåêòîíèêèéí ãàðàëòàé ãàìøèã нь хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй байх бэлэн байх боловсрол олгоход анхаарах нь чухал болох санааг гаргаж болно. Энд îíöëîã õýëáýð þì. Ýêñêóðñ õè÷ýýëýýð õàìò îëîí òºëºâøèõ ñàéí òàëòàéãààñ ãàдíà õàìãèéí ãîë íü засагт үнэлэхГазар хөдлөлтийн голомтын гүн өөр өөр байдаг шалтгаан юу вэ? нөлөөлдөг, хүн b) аргагүй их хор хохирол учруулдаг, энэ хэмжээгээр нийгмийн хөгжилд Экскурс-судалгаа хийх арга зүй амын эрүүлнь Японы газар хөдлөлтөөс жишээлж болох юм. жишээ мэнд, ядуурал зэрэг ãîëîìòûí îðîí çàéí òàðõàëòàä èëýð÷ áàéãàà ç¿é òîãòëûã a) Ãàçàð õºäëºëèéí “гинжилсэн” асуудал үүсгэдэг талаас нь тодорхойлж болно. ãàçàðç¿éí ñóäàëãààíû ¿íäñýí õýëáýð áîëîõ àæèãëàëò, òóðøèëò, õýìæèëò õèéõ çàìààð ìýäýýëýë öóãëóóëæ, òàéëáàðëààðàé. ò¿¿íèéãýý ÿíç á¿ðèéí ò¿âøèíä áîëîâñðóóëæ, àíàëèç õèéõ, àëèâàà àñóóóäàëä ººðèéí áàéð ñóóðèíààñ 7 Ãàçàðç¿éí ñóðãàëòûí хувьд ангиас гадуурх нэг хэлбэр болох экскурсийг “аялал хийх”Шалгуур 3: Байгаль орчны өөрчлөлтийг тодорхой жишээнамд гамшгаас сэргийлэх, бэлэн байх Зàñãèéí ãàçðààñ авах бодлогын хувьд бол юуны өмнө хүн дээр судалж, шалтгаан ба үр b) Газар хөдлөлтийн голомтын гүн өөр өөр байдаг шалтгаан юу вэ? õàíäàæ ñóðàõ áîëîìæèéã îëãîäãîîðîî òàíõìèйí õè÷ýýëýэñ äàâóó òàëòàé. Ýêñêóðñ íü õýäèéãýýð àíãèàñдагаварыг илэрхийлэханхаарах газарзүйн болох санааг гаргаж эзэмшсэн байдал; нь Японы газар боловсрол олгоход замаар нь чухал төсөөлөл хэр зэрэг болно. Энд жишээ ãàäóóðтөдийхнээр ойлгох явдал түгээмэл байдаг. Гэвч энэ áîëíî. Ó÷èð íü ýêñêóðñýä áýëòãýõýðñ õè÷ýýëëýõ õýëáýð áîëîâ÷ 50-60 õóâü íü àíãèä õèéãäýíý ãýæ ¿çýæ нь хамт олны “аялал”-ààñ хөдлөлтөөс жишээлж болох юм. ялгаатай бөгөөд хичээлийн хамгийн онцлог хэлбэр юм. Экскурс õè÷ýýëýýð ñóðàã÷äûí õàìò ¿å (ýõíèé øàò), òóõàéí ãàçàð äýýðýý õèéõ ¿éë àæèëëàãàà (õî¸ð äàõü øàò), àíàëèç õèéõ (ãóðàâ äàõü øàò) 7 áóþó ýðãýýä àíãèä õèéõ ¿éë àæèëëàãàà ãýñýí 3 õýñãýýñ á¿ðäýíý. ãîë íü ãàçàðç¿éí ñóäàëãààíû ¿íäñýí îëîн төлөвшихэд сайн талтайгаас гадíà õàìãèéí Даалгавар: Мóððåé-Дарлинг голын мөрний олон жилийн горимын жилийн дундаж Шалгуур 3: Байгаль орчны өөрчлөлтийг тодорхой жишээн дээр судалж, шалтгаан ба үр дагаварыг ¿ç¿¿ëýëòèéã õàðóóëñàí ãðàôèêèéã àшèãëàí äàðààõ àñóóëòàä õàðèóëààðàé. илэрхийлэх замаар газарзүйн төсөөлөл хэр зэрэг эзэмшсэн байдал; õýëáýð áîëîõ àæèãëàëò, òóðшèëò, õýìæèëò õèéõ çàìààð ìýäýýëýë öóãëóóëæ, ò¿¿íèéãýý ÿíç Ýõíèé áóþó áýëòãýë ¿å øàò íü ñóðàã÷äàä àæèë àìüäðàëàà óðüä÷èëàí òºëºâëºõ, ãàð÷ áîëçîøã¿é ýðñäëèéã òîîöîí àëèâàà ò¿âшèíä áîëîâñðóóëæ, ñóðàõ àìüäðàõ óõààíû ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýõýä õýðýãòýé ÷óõàë á¿ðèéí ç¿éëä áýëòãýëòýé õàíäàæ àíàëèç õèéõ, àëèâàà àñóóóäàëä ººðèéí áàéð ñóóðèíààñ Даалгавар: Ìóððåé-Äàðëèíã ãîëûí ìºðíèé îëîí æèëèéí ãîðèìûí æèëèéí äóíäàæ ¿ç¿¿ëýëòèéã a) Мóððåé-Дарлинг голын систем ямар тивд, ямар уур амьсгалын бүсэд оршдог õýñýã þì. Õàìãèéí íààä çàõ íü ýêñêóðñýä ÿâàõ ºäðèéíõºº öàã àãààðûí áàéäëûã ìýäýæ ºìñºõ õóâöñàà íü õàíäàж сурах боломжийг олгодгоороо танхмийí õè÷ýýëýэñ äàâóó òàëòàé. Ýêñêóðñ õàðóóëñàí ãðàôèêèéã àøèãëàí äàðààõ àñóóëòàä õàðèóëààðàé. õýäèéãýýð àíãèàñ ãàäóóð õè÷ýýëëýõ õýëáýð áîëîâ÷ 50-60 õóâü íü àíãèä õèéãäýíý ãýæ ¿çýæ вэ? òîõèðóóëàн ñîíãîõ, õóâèéí ýä ç¿éëñýý íÿãò íÿìáàé á¿ðòãýí àâ÷ ÿâàõ çýðýã àõóéí òàëààñàà төдийгүй a) Ìóððåé-Äàðëèíã ãîëûí ñèñòåì ÿìàð òèâä, ÿìàð óóð àìüñãàëûí á¿ñýä îðøäîã âý? b) Голын горим гэж юу вэ? Хэрхэн тодорхойлох вэ? ñýòãýëáîëíî. Ó÷èð áýëäýæ ñóðíà. áýëòãýõ ¿å (ýõíèé шàò), òóõàéí ãàçàð äýýðýý õèéõ ¿éë àæèëëàãàà ç¿éí õóâüä ÷ íü ýêñêóðñýä b) Ãîëûí ãîðèì ãýæ þó âý? Õýðõýí òîäîðõîéëîõ âý? c) 2006-2008 îíû õîîðîíäîõ æèëèéí íèéò óðñàöûã îëîí æèëèéí äóíäàæòàé íü (õîёð äàõü шàò), àíàëèç õèéõ (ãóðàâ äàõü шàò) буюу эргээд ангид хийх үйл ажиллагаа Õî¸ð äàõü ¿å íü áàãààðá¿ðäýíý. áóñäûã ñîíñîõ, òýâ÷ýýðòýé õàíäàõ, õèéõ ãýñýí ç¿éëèéíõýý àðä íü ãàð÷ ãýñýí 3 õýñãýýñ àæèëëàõ, c) 2006-2008 îíû õîîðîíäîõ æèëèéí íèéò óðñàöûã îëîí æèëèéí äóíäàæòàé íü õàðüöóóëàí òîîöîîëæ õàðüöóóëàí òîîöîîëæ шàëòãààíûã òàéëáàðëààðàé. ñóðàõ, àëèâàà ç¿éëèéã ýõëýõèéí ºìíº ñàéòàð áîäîæ òóíãààí çºâ øèéäâýð ãàðãàõ çýðýã ÷àäâàð òºëºâøèõýä øàëòãààíûã òàéëáàðëààðàé. d) Ãîëûí óðñàö áàãàñàõ õóãàöààíä ýäèéí çàñàã áà íèéãýìä ãàðñàí ¿ð äàãàâàðûí íºëººëíº. d) Ãîëûí óðñàö áàãàñàõ õóãàöààíä ýäèéí çàñàã áà íèéãýìä ãàðñàí ¿ð äàãàâàðûí òàëààð òºñººë뺺 òàëààð òºñººë뺺 áè÷èæ, шàëòãààíàà òàéëáàðëààðàé. Эхний буþу бэлтгэл үе шат нь ñóðàã÷äàä àæèë àìüäðàëàà óðüä÷èëàí òºëºâëºõ, ãàð÷ áè÷èæ, øàëòãààíàà òàéëáàðëààðàé. áîëçîшã¿é ýðñäëèéã òîîöîí àëèâàà ç¿éëä áýëòãýëòýé õàíäàæ ñóðàõ àìüäðàõ óõààíû Ãóðàâ äàõü ¿å íü á¿õýëäýý ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõ, àíàëèç ä¿ãíýëò ãàðãàõ ¿å áºãººä 12 äóãààð àíãèéí ñóðàã÷äûí õóâüä áóñäàä èëòãýõ, ò¿¿íä áýëòãýõ, òîäîðõîé çààñàí õóãàöààíä ñàíààãàà òîâ÷ òîäîðõîé чадвар эзэмшүүлэхэд хэрэгтэй чухал хэсэг юм. Хамгийн наад зах нь экскурсэд явах èëýðõèéëæ ñóðàõ, èíãýõäýý ãàçàðç¿éí õýëýýð õàðèëöàõ ÷àäâàðхувцсаа тохируулан áîëíî. Ýíý ãóðâàí ýä ºäðèéíõºº öàã àãààðûí áàéäëûг мэдэж өмсөх ýçýìøäýã ÷óõàë õýñýã ñîíãîõ, õóâèéí ¿å øàòûã õîîðîíä íüíÿìáàé á¿ðòãýí àâ÷ ÿâàõ çýðýã àõуйн талаасаа ç¿é ÷èãëýãäэíý. Ýêñêóðñèéí 3 ÷ ç¿éëñýý íÿãò öîãö áàéäëààð ñàëãàëã¿é àâ÷ ¿çýõýä áàãøèéí àðãà төдийгүй ñýòãýë ç¿éí õóâüä ¿å øàòûã òîðäîðõîé òàëáàéä ýêîñèñòåìèéí ñóäàëãààã õýðõýí õèéõ æèøýýí äýýð àâ÷ ¿çüå (Õ¿ñíýãò 4.1). áýëäýæ ñóðíà. Оëîí æèëèéí ºìíº 2007-2008 Хоёр дахь үе нь багаар ажиллах, áóñäûã ñîíñîõ, òýâ÷ýýðòýé õàíäàõ, õèéõ ãýñýí 2006-2007 ç¿éëèéíõýý àðä íü ãàð÷ ñóðàõ, àëèâàà ç¿éëèéã ýõëýõèéí ºìíº ñàéòàð áîäîæ òóíãààí çºâ шèéäâýð ãàðãàõ çýðýã ÷àäâàð òºëºâшèõýä íºëººëíº. Зураг 3.3. Ìóððåé-Äàðëèíã ãîëûí горимЗураг 2.3. Муррей-Äарлинг голын горим 9Шалгуур 4: Тодорхой жишээн дээр үндэслэн нийгэм-эдийн засгийн тогтвортой хөгжлийнасуудалд өөрийн байр сууринаас цогц хандан дүгнэлт гаргаж, тайлбарлах;
  • 29. Цагт 0.54 литр Хоногт 13 литр Хоногт 90 литр Жилд 33112 литр цэвэр ус алдагддаг. Энэ нь үр ашиггүйгээр цэвэр усыг агсаж байгаас гадна жилд 3 807 972 төгрөг үрж байгаа хэрэг юм.56 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 57 Õ¿ñíýãò 4.1. Ýêñêóðñ õè÷ýýëèéí 3 ¿å øàò 3) Ñóðàã÷èéí àæëûí õóóäàñ áóþó òàðààõ ìàòåðèàë áýëòãýí õèéëã¿¿ëýõ õèéëã¿¿ëýõ 3) Ñóðàã÷èéí àæëûí õóóäàñ áóþó òàðààõ ìàòåðèàë áýëòãýí I шат: II шат: III шат: Бэлтгэл үе Газар дээр хийх үйл ажиллагаа Анализ хийх (ангид хийнэ) Сурагчийн ажлын хуудас 1 Хэрэглэгдэх зүйлсээ 1. 10 х 10 м хэмжээтэй талбай хэмжиж 4 үзүүрт нь 1. Мэдээллээ боловсруулах: бэлтгэнэ. гадас зооно. Гадаснуудаа утсаар холбож “хашаа” Ангидаа ирээд хээр хийсэн - Томруулагч шил татна. Энэ нь судалгааны талбай болно. самбар, бичсэн зүйлсээ Хичээлийн сэдэв: УСНЫ ХЭРЭГЛЭЭ - Өнгө өнгийн эсгий 2. Талбай доторх онцлог зүйлсийг ажиглан самбар дээр ашиглан асуулт гаргана. бал, таних тэмдгээр тэмдэглэнэ. Тухайлбал, булаг, ойн 2. Анализ хийх: Шийдвэрлэх асуудал - Дэвтэр, үзэг зөрөг, зам, элсэн довцог, хэсэг дэрс, том чулуу гэх 10м х 10м талбайд ажигласан Хэрэв та хоногт 100 литр ус хэрэглэдэг бол нэг долоо хоногт Анги........ харандаа, мэт. зүйлсээ тодорхойлж бичнэ. хэдий хэмжээний ус хэрэглэх вэ? Хэрэв хоногт хэрэглэх усны Сурагчийн нэр - Цаасан самбар 3. Мод, шавьж, шоргоолжны үүр, тарваганы нүх зэрэг 2м х 2м талбайд ажигласан хэмжээгээ 30 литрээр багасгаж чадвал долоо хоногт хэдэн - 4 ш гадас организмуудыг төлөөлөх зүйлсийг тэмдэглэх таних зүйлсээ тодорхойлж бичнэ. литр ус хэмнэж чадах вэ? - 50 м орчим утас тэмдгийг сонгон авна. Түүнийгээ самбарын доод 3. Дүгнэлт гаргах: - Метр өнцөгт тэмдэглэнэ. Дэвтэр дээрээ бичсэн ч болно. - Багийнхан бичсэн зүйлсээ 4. Амьтан ургамлын төрөл зүйлийн талаар дэвтэртээ харьцуулж, ямар ялгаатай бичнэ. байгааг ярилцана. Багаар ажиллах даалгавар: Ярилцах сэдэв: 5. Амьдралын орчин ямар байгааг ажиглан бичиглэл - Амьтад бүрийн амьдрах 1. Танай гэрийнхэн усаа хаанаас Бид гэр орон, сургууль дээрээ маш их ус хэрэглэдэг. хийнэ. Жишээ нь: орчны талаарх ялгааг - Нарны гэрлийг хэр хүлээн авдаг болох: ээвэр ба ярилцана. авдаг вэ? Жишээ нь: сүүдэр хажуугийн аль нь болох?; 4. Таамаглал дэвшүүлэх:  Крантаа хаахгүйгээр шүдээ угаахад 4-5 л 2. Танайхан хоногт болон долоо - Хөрсний шинж: элсэрхэг, шаварлаг, сийрэг ба нягт Улирлын ялгаа болон  Гараа угаахдаа 4-5 л хоногт хэр зэрэг ус хэрэглэдэг аль нь болох? түймэр, үер тохиолдвол  20 минут шүршүүрт ороход 20 л - Тунадас: хамгийн сүүлд хэзээ тунадас орсон, хэр их ямар өөрчлөлт гарч болох болохоо мэдэх үү?  онгоцонд усанд ороход 200 л тунадас унадаг г.м. талаар таамаглал гаргана. 3. Гэртээ хэрэглэх усны хэмжээг  Энэхүү усны хэрэглээг багасгах арга зам бий юу? - Гадаргын ус: горхи булаг байгаа эсэх? багасгах арга зам бий юу?  Тэгвэл хэдий хэр ус хэмнэж болохыг тооцоолж - Ургамлын бүрхэвч ямар болох? гаргаарай. - Ашиглалт: Талбай ашиглалт, бордоо ба усалгаа хэрэглэсэн эсэхийг хүмүүсээс асууж мэднэ.  Хэрэв стаканд (100 мл)ус хийж шүдээ угаавал, 6. Дараа нь нарийвчлан судлахаар бол талбайгаа 2 м 4. Голын ус юунаас болж шүршүүрт 15 минут ордог байснаа 10 минут х 2 м болгон багасгаж болно. Жишээ нь: томруулагч бохирддог вэ? болговол тус тус хэр зэрэг ус хэмнэж болох вэ? шилээр хөрсний ширхэг, модны навч, шавьж, өт зэргийг харж нарийвчилсан бичиглэл хийх г.м.Áîäèò àìüäðàë äýýðõ àñóóäëûã ãàçàðç¿éí ¿¿äíýýñ ñóäëàõ 11Áèäíèé àìüäðàëä ãàçàðç¿éä õàìààðäàãã¿é àñóóäàë ¿ã¿é. Ãàçàðç¿é íü çºâõºí “óëàìæëàëò” ãýæ ¿çýæ áîëîõ Сурагчийн ажлын хуудас 2ñýäâ¿¿ä (óóë, óñ ãýõ ìýò áàéãàëèéí ç¿éëñ, óëñ îðíóóäûí ÿëãàà, õ¿í àì, àæ àõóéí îíöëîã ãýõ ìýò)-ýýðõÿçãààðëàãäàõã¿é ºëñãºëºí, õîîë õ¿íñíèé õýðýãëýý, çýâñýãò ìºðãºë人í, äàéí, òåððîðèçì, ä¿ðâýãñýä,ýõèéí ýíäýãäýë ãýõ ìýò îð÷èí ¿åä õ¿í òºðºëõòºíèé ºìíº òóëãàìäàæ áóé á¿õ ë àñóóäàë õàìààòàé. Ýíý Шийдвэрлэх асуудал:õýðýýð ãàçàðç¿éí ñóäàëãààíû “ñýäýâ” ÷ ºðãºí. Ýäãýýðèéã (ÞÓ?) áàéðøèëòàé íü õîëáîí (ÕÀÀÍÀ?) íóòàã Äам зарцуулагдах усны сарын хэрэглээг тооцохäýâñãýðèéí õ¿ðýýíä àâ÷ ¿çýí, ó÷èð øàëòãààíûã (ßÀÃÀÀÄ?) òàéëáàðëàõ íü ãàçàðç¿éí ¿¿ðýã áºãººä ñóðãàëòûí çîðèëãî ÷óõàì ¿¿íä îðøèíî. Æèøýý íü: усны хэрэглээг õýðõýí судлах âý? ¯¿íèéã ºðõ ãýðèéí õ¿ðýýíä ñóäëàõûí òóëä áàãø äàðààõ áàéäëààð àñóóëò áîëîâñðóóëæ ñóðàã÷äààð ã¿éöýòã¿¿ëíý. Á¿òýýãäýõ¿¿í Б В Г1) Íýã õîíîã (ýñâýë äîëîî õîíîã) äàõü ãýðèéíõýý óñíû õýðýãëýýã òîîöîîëîõ (Гэр бүлийн гишүүн бүрт 1. Ашиглах мэдээлэл: Äолоо Ñàðд Äам хуудас тарааж өгөөд цуглуулж авч ирнэ). хоногт уñíû2) Гэрийнхэý óñíû õэрэглэýã багасгаж болох арга замыг ярилцаж бичèõ (¯¿íèé òóëä áàãø äàðààõ Хоол хүнсэнд орох дам усны хэмжээ (1 хэмжээ кг-д ойролцоогоор): áàéäëààð ìýäýýëýë áýëäýí ºã÷ õàðüöóóëàëò õèéëãýíý) 1. Цагаан 300 гр 1200 ãð 3600 ë 1. Жүржийн шүүс: 25 л - Шүд угаахад 5 литр бóäàà 2. Цагаан будаа: 3000 л - Гараа угаахад 4 литр 2. Мах 3. Лимон: 1000 л - Шүршүүрт усанд ороход нэг минутад 20 литр 3. Кофе 4. Цай: 10000 л - Онгоцонд усанд ороход 100-200 литр 5. Шар буурцаг: 2000 л - Угаалгын машинаар юм угаахад нэг эргэлтэндээ 200 литр 4. Öàé 6. Мах: 16000 л - Авто машин даралттай усаар угаахад цагт 500 литр, ус зөөж угаахад 50 литр ус тус тус зарцуулагддаг. 7. Какоа: 10000 л 5. Жүржийн 8. Кофе: 20000 л Эвдэрхий цоргоор 1 минутад 25 дусал ус дусдаг бол: шүүс 9. Халуун орны Цагт 0.54 литр, Хоногт 13 литр, Хоногт 90 литр, Жилд 33112 литр цэвэр ус алдагддаг. Энэ нь үр 6. Æèìñ жимс: 1000 л ашиггүйгээр цэвэр усыг агсаж байгаас гадна жилд 3 807 972 төгрөг үрж байгаа хэрэг юм. (Ìàíãî) 10. Буудай: 2000 л Íèéò ......литр Даалгавар: 1. Дээрх хүснэгтэд гэрийнхээ хамгийн их хэрэглэдэг 6 хүнсний зүйлийг нэрлэн бичээд долоо хоногийн хэрэглээг гарган “Б” баганыг бөглөөрэй. Аль төрлөөс нь хамгийн их хэрэглэдэг болохыг ажиглаарай. Долоо хоногийн хэрэглээг 4-өөр үржүүлж сарын хэрэглээгээ ”В” баганад бичнэ. 2. Сар бүр хэрэглэдэг хүнсний зүйлсийг үйлдвэрлэхэд зарцуулагдсан “дам” усны хэмжээг тооцоолон гаргаж “Г” баганад бичээд нийлбэрийг гаргана. Нийт танай гэрийнхний хэрэглэдэг
  • 30. шүүс 9. Халуун орны 6. Æèìñ жимс: 1000 л (Ìàíãî) 10. Буудай: 2000 л Íèéò ......литр58 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 59 хэрэглэх, Google.com-хайлтаас байгаль-нйигмийн тулгамдсан асуудал, байгаль орчны тогтвортой Даалгавар: хөгжил ба орчны бохирдолтой холбоотой зураг, диаграмм, цахим газрын зураг, атлас болон бусад мэдээллүүдийг ашиглах боломжтой. 1. Дээрх хүснэгтэд гэрийнхээ хамгийн их хэрэглэдэг 6 хүнсний зүйлийг нэрлэн бичээд долоо - Аймаг, орон нутгийн холбогдолтой мэдээллүүд, нутгийн иргэдийн яриа, ажиглалт: 12 дугаар ангид хоногийн хэрэглээг гарган “Б” баганыг бөглөөрэй. Аль төрлөөс нь хамгийн их хэрэглэдэг байгаль-нийгмийн тулгамдсан асуудлуудыг янз бүрийн түвшинд (орон нутаг, сум, аймаг, улс орон, болохыг ажиглаарай. Долоо хоногийн хэрэглээг 4-өөр үржүүлж сарын хэрэглээгээ ”В” бусад бүс нутаг, дэлхийн хэмжээнд) газарзүйн үүднээс судлах тул орон нутгийн холбогдолтой эдгээр баганад бичнэ. мэдээллүүд нь сургалтын чухал хэрэглэгдэхүүн байх болно. Жишээ нь: нутаг орны гол горхи, нуурын усны түвшин, эрэг орчмын байдал, ой мод, ургамлын бүрхэвч олон жилийн өмнө ямар байсан, одоо 2. Сар бүр хэрэглэдэг хүнсний зүйлсийг үйлдвэрлэхэд зарцуулагдсан “дам” усны хэмжээг ямар болсныг баримт нотолгоотойгоор ярьсан яриа, тодорхой хугацааны дотор хот суурин газрын тооцоолон гаргаж “Г” баганад бичээд нийлбэрийг гаргана. Нийт танай гэрийнхний хэрэглэдэг өнгө төрх хэрхэн өөрчлөгдсөнийг үзүүлсэн гэрэл зураг гэх мэтийг ашиглаж болно. хүнсний бүтээгдэхэүүн үйлдвэрлэхэд хэдий хэмжээний ус зарцуулагдсан байна вэ? Нүдэнд харагдаж, гарт баригдахгүй ч энэ их усыг бид “дам” байдлаар хэрэглэдэг байна. Àøèãëàñàí íîì, ìàòåðèàë 3. 1 кг хөвөн 20000 л ус зарцуулна. Танд хичнээн ширхэг хөвөн даавуун цамц байдаг вэ? Нэг цамц ба жинсээ жинлэх байдлаар бүх хэмжээг гаргаад хичнээн дам ус хэрэглэж - Батчулуун Е. Юмчмаа. Г. нар. “Ус чандмань эрдэнэ” Багш нарт зориулсан сургалтын хөтөлбөр. ДБХС. байгаагаа тооцож гаргаарай. УБ., 2010 - Cambridge Pre-U Syllabus. Cambridge International Level 3. Pre-U Certificate in GEOGRAPHY - Cambridge International A & AS Level Geography Syllabus code 9696 For examination in June and November 2012 - UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS. Cambridge International Level 3 4. “Дам ус”-ны хэрэглээг хэрхэн багасгаж болох талаар ярилцан санаагаа жагсаан бичнэ үү. Pre-U Certificate - www.cie.org.uk - http://www.cie.org.uk/qualifications/academic/uppersec/aice - http://www.phschool.com/science/environmental_science/ 5. Ховд ба Буянт голын усыг тарвас, амтат гуа тариалахад ашигладаг. Нэг кг тарвас - http://www.nexuslearning.net/books/Holt_Env_Science/ ургуулахад ойролцоогоор хичнээн литр ус зарцуулагдах вэ? Нэг кг тарвасыг худалдахад ямар үнэтэй вэ? Тарвас тариалахад зарцуулсан усыг энэ үнээр нөхөж чадах уу? Үгүй бол яагаад? Хавсралт 1: Ээлжит хичээл (Ховд ба Буянт голын жишээн дээр) Сэдэв: Усны хэрэглээ-дам зарцуулагдсан ус Зорилго: Нутгийнхаа гол мөрдийн сав газрын усны ашиглалтын байдалд үнэлэлт өгч, цаашдын үр ашигтай зарцуулалтын талаар ойлголттой болох, усны дам хэрэглээний талаар ойлголттой болохÑургалтын хэрэглэгдэхүүн 12 Зорилт:- Орчин үед хүн төрөлхтөний өмнө тулгараад буй хүндрэлтэй асуудлуудтай холбоотой тоо баримт, - Нутгийн голын сав газрын усны хэрэглээний төрлүүдтэй танилцах (ундны ба ахуйн зориулалтаар мэдээ сэлт, бодит кейсүүдийг ашиглах ба энэ нь ямар ч түвшинд байж болно. Жишээ нь: цөлжилт хэрэглэж буй байдал болон уур амьсгалын өөрчлөлт, усны хомсдолтой холбоотой мэдээллүүд зэрэг нь монгол орны - Мал аж ахуйн ба үйлдвэрийн зорилгоор ашиглаж буй байдлыг судлах хувьд болон дэлхий нийтийн хэмжээнд, эсвэл дэлхийн аль нэг нутаг орон, бүс нутгийн түвшинд ч - Газар тариаланд зарцуулж буй байдалтай танилцах байж болно. Учир нь багш өөрийн боломжоор хаанаас ямар төрлийн мэдээлэл цуглуулан ашиглах - Эрчим хүчний болон уул уурхайн салбарт усыг хэрэглэж буй талаар судалж мэдэх боломжтой байна гэдгээс хамаарна. - Дам зарцуулагдсан усны тухай мэдэх- Төрөл бүрийн газарзүйн зургууд: Энэ нь өмнөх ангиудад хэрэглэгддэг шиг зөвхөн дэлхийн болон Эзэмших мэдлэг: монгол орны физик газарзүйн зураг юмуу уур амьсгалын, мал аж ахуйн гэх мэт сэдэвчилсэн зургуудаар - Голын сав газрын усны хэрэглээний төрлүүд хязгаарлагдахгүй, нэлээд нарийвчилсан үзүүлэлт бүхий глобал асуудлуудыг тусгасан зурагнууд байх - Мал аж ахуйн ба үйлдвэр, газар тариалангийн усны зарцуулалт нь зохистой. Жишээ нь: дэлхийн улс орнуудын усны хэрэглээ ба гачигдлыг үзүүлсэн зураг, хөрсний - Эрчим хүчний болон уул уурхайн салбарын усны хэрэглээ бохирдол, хур танадасны хуваарилалт буюу гандуу, хуурай бүсийн талбайн нэмэгдэлт гэх мэт байж - Усны бохирдолт болон эрүүл ахуй болно. Хэдийгээр энэ төрлийн зураг бэлэн хэвлэгдсэн байдаггүй ч интернэт, бусад эх сурвалжаас олох бүрэн боломжтой. Эзэмших чадвар:- Газарзүйн бусад дүрслэлүүд: Газарзүйн зургаас бусад геодүрслэлүүд болох гэрэл зураг, сансрын - Голын ай савын усыг ариглах хамгаалах, түүнтэй холбогдох мэдээллийг бусадтай хуваалцах зураг, шог зураг зэргийг ашиглана. Жишээ нь: ашиг олохын үүднээс зөвхөн зоосны нүхээр харж - Дам зарцуулагдсан усыг тооцоолох байгаль орчинд бодлогогүй хандсанаас болж гол мөрөн хатаж ширгэж байгаа хүний болчимгүй Аргазүй: Усыг үр ашигтай зарцуулж буй эсэх талаар эрэгцүүлэн бодох, шийдвэр гаргах чадварт үйлдийг харуулсан шог зураг байлаа гэж бодоход түүнийг ашиглан асуудал дэвшүүлж, хэлэлцүүлэг суралцахад анхаарна. Өнгөц харахад ихэнх хүмүүс усыг бид зөвхөн хоол унданд болон юм угаах гэхчлэн хийх байдлаар сургалтыг зохион байгуулж болно. ахуйн зориулалтаар л их ашигладаг юм шиг санадаг. Эсвэл үйлдвэрт их ашигладаг гэж үзэх нь ч бий.- Тоон мэдээллүүд: Газарзүйн боловсролын нэг чухал чадвар бол өөр өөр эх сурвалжаас мэдээлэл Гэвч үнэн хэрэгтээ усны хэрэглээний ихэнх хувийг хөдөө аж ахуйн салбар эзэлдэг бөгөөд ахуйн хэрэглээ цуглуулах чадвар байдаг. Иймд сонин, сэтгүүл, олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл, ном, гарын хамгийн бага хувийг эзэлнэ. Сүүлийн үед “бүтээгдэхүүнд шингэсэн ус” буюу “дам зарцуулагдсан ус”-ыг авлага, интернэт зэргээс хичээлээр судалж буй сэдэвтэй холбоотой төрөл бүрийн тоон мэдээлэл усны хэрэглээнд тооцох боллоо. Энэ талаар ахлах ангийнханд ойлгуулах нь энэ хичээлийн зорилго цуглуулан хичээлд хэрэглэнэ. Түүнчлэн жил бүр гардаг Үндэсний статистикийн мэдээг сургалтын болохыг анхаарна. хэрэглэгдэхүүн болгон ашиглаж болно. Жишээ нь: хүн амын тооллогын дүн, бараа бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл ба солилцоо, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ гэх мэт. Хэрэглэгдэхүүн:• Геотехнологи ба мэдээлэл харилцааны хэрэгсэл: Интернэт болон Газарзүйн мэдээллийн систем, - Усны хэрэглээг үзүүлсэн диаграмм, зураг GoogleEarth программ: ялангуяа интернэтийн “Youtube” программаас видео дүрслэлүүдийг авч - Цахилгаан станцын барилга байгууламжийн тухай мэдээ, баримт, зураг сэлт - Орхигдсон суваг шуудуу, худаг, услалтын системийн барилгын гэрэл зураг, бусад баримтууд - Монгол орны газарзүйн зураг, аймаг ба сумын зураг
  • 31. 60 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 61Үнэлгээ: “Сурагчийн ажлын хуудас” -д буй даалгаврыг хийлгэх ба бусад замаар үнэлнэ. Ус ашиглалтын Ус ашиглалтын төлөвлөгөө хийх Ус ашиглалтын буюу усалгаат норм тогтоох,Хичээлийн явц: жилийн даалгавар өгнө. Жишээ нь: нэг усалгааны график зохиох даалгаврыг Сурагчийн үйл ажиллагаа төлөвлөгөө хийх тариаланч нэг удаа ногоогоо гүйцэтгэнэ. Хичээлийн үе шат Багшийн үйл ажиллагаа (10 мин) услахдаа авах усны хэмжээг Нутгийн зарим жишээ: Баян-Өлгийн Цэнгэл боломжит хариулт тогтоож өгнө. Ингэснээр хэн нь суманд Ногоон алт хөтөлбөрийн хүрээнд Сэдэл төрүүлэх (5 Ховд ба Буянт голын усыг юунд Ховд ба Буянт голын сав газрын усны ч, хэзээ ч л ус авдаг, тариалан 1500 малчны бэлчээр ашиглагчдын 34 мин) зарцуулдаг вэ? Нийгэм-эдийн хэрэглээг дараах байдлаар жагсаан бичнэ: дууссан ч ус нь талбайг нь бүлэг байгуулагдан бэлчээр ашиглалтын засгийн салбаруудын ус хэрэглээг - Хүн амын ундны ба ахуйн угаагаад байж л байдаг явдал төлөвлөгөө гарган ажилласан гэх мэт. гаргуулахад үйл ажиллагааг - Мал аж ахуйн арилах талаар тайлбарлаад, Дунджаар усалгаатай тариаланд 1 га-д үр чиглүүлнэ. - Үйлдвэрийн ус ашиглалтын төлөвлөгөө тариа 2.5 мянган тонн, улаан буудай 2.4 - Газар тариалангийн гаргуулахад үйл ажиллагааг мянган тонн, ногоон тэжээл 2.9 мянган тонн, - Эрчим хүчний салбарын чиглүүлнэ. төмс 3.0 мянган тонн, хүнсний ногоо 3.2 - Уул уурхайн салбарын мянган тонн, жимс жимсгэнэ 6.0 мянган тонн Ховд ба Буянт голын усыг ямар Голын сав газарт мал аж ахуй, газар тариалан, гэсэн услалтын дундаж нормтойг анхаарах зорилгоор ашиглагдаг вэ? хотын усан хангамж, хөдөө аж ахуйн Нэгтгэн дүгнэх Ховд, Буянт голын усны Их нуурын хотгорын нууруудын ус багасна- Хамгийн их ашигладаг салбараас үйлдвэрлэл, хадлан, уул уурхай зэрэг бүхий (5 мин) нөөц багасах нь Их нуурын загас ховордоно-эрэг орчмын ургамал нь эхлэн дараалуулж бичээрэй. л хэлбэрээр усыг ашиглаж байна. хотгорын нууруудад хэрхэн багасна-амьтан цөөрнө-малын тэжээл Үүнээс болж Буянт гол Ховд голд хүрэхээ нөлөөлөх талаар эрэгцүүлэн багасна-улмаар бидний амьдралд нөлөөлнө больжээ. бодож хамаарлыг бүдүүвчээр гэх мэт. Асуудал Тарвас, амтат гуа, хулуу зэргийг Тарвас, амтат гуа, хулуу тариалахад маш зураглаарай. дэвшүүлж, Ховдынхон их тариалдаг их ус ордог талаар бодит жишээн дээр шийдвэрлүүлэх Эдгээрийг тарьсан талбайг тулгуурлан гаргаж ярилцана. Хавсралт 2. Газарзүйн ойлголтыг дэлхий нийтийн өмнө тулгарч буй асуудлын хүрээнд авч үзэх нь (20 мин) жил дараалан ашигладаггүй Өмнөд Ази Хүн ам ба нөөц Шашнаас үүдэлтэй мөргөлдөөн болохыг тайлбарлаад энэ нь усны Хүн амын өсөлт байгалийн нөөцөд Шашны ялгаа зөрчил мөргөлдөөн үүсэх шалтгаан ашиглалтад хэр зэрэг нөлөөлдөг хэрхэн нөлөөлж байна вэ? болдог газар хаана байдаг вэ? болохыг гаргуулна. Бангладеш (Харьцуулах:Гайти) Кашмир Голын усыг салаалуулах, суваг (Харьцуулах: Хойд Ирланд) татах нь усны хомсдолд хэр зэрэг Зүүн өмнөд Ази Тогтвортой хөдөө аж ахуй Хүний эрх нөлөөлөх вэ? Тогтвортой хөдөө аж ахуйд хэрхэн Эрх чөлөөтэй байх нь яагаад хүний үндсэн эрхэд Ховд ба Буянт гол ширгэх юмуу Хотын цэвэрлэх байгууламж мөн л голын хүрэх вэ? тооцогддог вэ? бохирдон хэрэглэх аргагүй болсон бохирдлын дийлэнх шалтгаан болдог. Малайз Кампуч (Харьцуулах: Камерун, АНУ-ын (Харьцуулах: Куба, АНУ) тохиолдолд ямар үр дагавар баруун хэсэг) гарах вэ? (Асуулт нь байгалийн болон нийгмийн бүх зүйлс Япон Дэлхийн эдийн засаг Байгалийн гамшиг хоорондоо харилцан хамааралтай Дэлхийн эдийн засагт худалдаа ямар Байгалийн гамшгийн нөлөө яагаад газар бүр өөр байдгийг гаргуулахад оршино). үүрэг гүйцэтгэдэг вэ? Япон байдаг вэ? Япон Зарим гэрэл зураг үзүүлнэ (Харьцуулах: Колумб, АНУ) (Харьцуулах: (Бангладеш, АНУ) (Чихэртэйн голоос татсан суваг гэх мэт) ОХУ Олон төрх ба үндэстэн Байгаль орчны бохирдол Ховд ба Буянт голын ус багасаж Буянт голын сав газраас бургас, улиас, Өөр үндэстнүүд соёлын ялгаатай Байгаль орчны бохирдол ямар үр дагаврт хүргэх буй шалтгааныг нэрлүүлнэ. харгана авч түлшинд хэрэглэдэг. байдалд хэрхэн дасан зохицох вэ? вэ? Ñав газраас мод огтлох нь ус Çулзаган модыг ургаж гүйцэхээс нь өмнө мал ТУХН Арал тэнгис (Харьцуулах: Бразил, АНУ) (Харьцуулах: Мадагаскар, АНУ) багасахад нөлөөлж буй жишээ иддэг. Жишээ нь: ямаа, тэмээ Зүүн Ази Хүн амын өсөлт Улс төрийн өөрчлөлт гаргуулна. Буянт голын эх болох Дэлүүний хавцал Хүн амын өсөлтийг хэрхэн зохицуулах Улс төрийн өөрчлөлт хүмүүс болон газар оронд дахь бор бургасыг түлшинд хýрэглэх ба мал боломжтой вэ? Хятад ямар нөлөө үзүүлэх вэ? идсэнээс бараг устсан. (Харьцуулах: АНУ) Хонконг Бургас ургаж сэргэх нь хялбар ургамал тул (Харьцуулах: БНСУ, Тайвань, Сингапур, Канад) хүн, малын нөлөөг багасгавал хялбархан Австрали, Шинэ Дэлхийн уур амьсгалын өөрчлөлт Тусгаар тогтнол сэргэх боломжтой. Зеланд/Далайн Дэлхийн дулаарал ямар үр дагаварт Тусгаар тогтнолын шалтгаан ба үр дагавар юу вэ? Ховд голын эх авдаг Хотон, Хурган нуур орнууд хүргэх вэ? Австрали орчимд 1970-1988 он хүртэл хөрөө рам Австрали ба Шинэ Зеланд (Харьцуулах: Фолклендын арлууд, АНУ) ажиллаж олон жил ихээхэн хэмжээний мод (Харьцуулах: Хөгжиж буй орнууд, Ойрх бэлтгэж байсны улмаар шинэсэн ойн нөөц Дорнод, АНУ) хомсдож улмаар хуурайшилт, цэвдгийн Хойд Африк/Баруун Газрын тос ба нийгэм Өлсгөлөн өмнөд Ази Газрын тосны баялаг улс үндэстнийг Хүн ам өлсгөлөнд нэрвэгдэх шалтгаан юу вэ? хайлалт нэмэгдэх гол үндсэн шалтгаан болсон хэрхэн өөрчилдөг вэ? Судан гэх мэт Саудын Арав (Харьцуулах: Энэтхэг, Канад) (Харьцуулах: Венесуэл, Аляска)
  • 32. 62 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Сахараас урагших Шинэ үндэстэн бүрэлдэх Нярайн ба хүүхдийн нас баралт Африк Нигери Эрүүл мэндийн улмаас сая сая хүүхэд зовлонд (Харьцуулах: Өмнөд Африк, Канад) учирч буй шалтгаан юу вэ? Төв Африк (Харьцуулах: АНУ) Латин Америк Хотжилт Хөгжил Хотжилт ба хот хүрээгээ тэлэх Хөгжил нь хүн ам ба газар оронд ямар нөлөө шалтгаан ба үр дагавар юу вэ? үзүүлдэг вэ? Амазонк Мексик (Харьцуулах: Зүүн Европ) (Харьцуулах: АНУ) Европ Бүс нутгийн нэгдэл Хог хаягдлын менежмент Бүс нутгийн нэгдлийн давуу сөрөг тал Хог хаягдлын менежментийн талаар орон нутгийн юу вэ? төдийгүй дэлхий нийтийн хэмжээнд авч үзэх Европ болсон шалтгаан юу вэ? Баруун Европ (Харьцуулах: АНУ, Мексик, Канад) (Харьцуулах: Япон, АНУ)