Naukoznawstwo 2011 2012 (nowe)

Naukoznawstwo Filozofia nauki Sabina Cisek Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa UJ 2011/2012

Naukoznawstwo – Filozofia nauki – treści merytoryczne przedmiotu 2011/2012 Sylabus
Czym zajmuje się filozofia nauki?
Co to jest nauka? Trzy sposoby rozumienia nauki: dziedzina życia społecznego, zbiór czynności uczonych, osiągnięta wiedza (wytwór)
Cechy poznania naukowego i wiedzy naukowej. Jak i po co odróżnić naukę od innych typów poznania, paranauki, pseudonauki?
Przegląd historyczno-problemowy filozoficznych koncepcji nauki: neopozytywizm, Popper, Kuhn, Feyerabend
Metoda naukowa. Dwa źródła (sposoby) prawomocnego poznania w nauce – obserwacja (empiria) i rozumowanie (wnioskowanie). Problemy z empirią.
Wiedza naukowa. Elementy – pojęcia, zdania (prawa, uogólnienia), kategoryzacje (klasyfikacje, typologie), modele, teorie. Funkcje poznawcze, zwłaszcza – wyjaśnianie.
Wartości w nauce – prawda.
Typologia nauk .

Czym zajmuje się filozofia nauki?

Filozofia nauki 1
Jedna z wielu nauk o nauce, ma charakter meta-naukowy
Bada naukę z filozoficznego punktu widzenia
Ale
Co to jest nauka?
Co to znaczy z filozoficznego punktu widzenia?
Gdy odpowiemy na pytanie „Czym jest nauka?” może dowiemy się, co jest obiektem badań filozofii nauki.
Ale – odpowiedź na pytanie „Czym jest nauka?” zależy także od akceptowanej koncepcji nauki – a ta z kolei – jest uwarunkowana zajmowanym stanowiskiem filozoficznym.

Filozofia nauki 2
Dla filozofa nauki – najczęściej –
nauka = poznanie naukowe
Poznanie naukowe =
albo 1) proces, tj. czynności i sposoby poznawania,
albo 2) wytwór, tj. wiedza naukowa

Filozofia nauki 3
Filozofia nauki bada granice, metody, status, uwarunkowania, założenia poznania naukowego, w tym:
czym wiedza naukowa różni się od innych typów wiedzy
jakie formy i sposoby uzasadniania są akceptowane w nauce
jakie są źródła poznania naukowego
kryteria wartościowego poznania naukowego
metodę nauki
problem dyskryminacji teorii i hipotez, czyli na jakiej podstawie jedne teorie przyjmujemy a inne odrzucamy
skąd pochodzi i jak funkcjonuje język nauki
… i inne.
Nie zajmuje się natomiast zagadnieniami etycznymi w nauce.
Zobacz też http://portalwiedzy.onet.pl/93091,,,,filozofia_nauki,haslo.html oraz (Bronk 1992, s. 354-355)

Co to jest nauka? Trzy sposoby rozumienia nauki: dziedzina życia społecznego, zbiór czynności uczonych, osiągnięta wiedza (wytwór)

Trzy główne sposoby rozumienia nauki
1) Nauka = dziedzina ludzkiej działalności, dziedzina kultury
2) Nauka = pewien typ działalności, zbiór czynności uczonych, praca badawcza (ujęcie czynnościowe)
3) Nauka = wytwór = osiągnięta wiedza naukowa (ujęcie wytworowe)
(Kamiński 1992, s. 11-19), (Szaniawski 1994a, s. 48)

1) Nauka = dziedzina ludzkiej działalności, dziedzina kultury

Nauka = dziedzina ludzkiej działalności, dziedzina kultury
Obejmuje – w kolejności alfabetycznej  :
badania naukowe jako ciągi jednostkowych lub zbiorowych czynności (Nowak 1985, s. 21)
budynki, narzędzia, przedmioty, systemy, środki, technologie,
finansowanie, politykę, prawo, zarządzanie
hierarchie, struktury,
ludzi (naukowcy, obsługa nauki, studenci),
organizacje (biblioteki, uczelnie, stowarzyszenia),
zgromadzone zasoby informacji i wiedzy
……

Nauka = dziedzina ludzkiej działalności, dziedzina kultury cd.
Nauka jako dziedzina kultury powstała i „narasta” wokół poznania
Chodzi tu nie o każde możliwe poznanie, ale o pewien jego rodzaj, zwany naukowym 

Co to jest poznanie?
Poznanie
czynność = poznawanie
wytwór = wiedza
Poznanie = wprowadzenie w pole świadomości informacji o czymś (Kamiński 1992, s. 13)
„ POZNANIE (…) – nazwa czynności, dzięki której podmiot dowiaduje się czegoś, uzyskuje informacje czy uchwyca w jakimś aspekcie poznawany przedmiot; na ogół są to te czynności, które prowadzą do uzasadnionego wydawania sądów.” http://encyklopedia.interia.pl/haslo?hid=138229

2) Nauka = pewien typ działalności, zbiór czynności uczonych, praca badawcza (ujęcie czynnościowe)

Nauka = pewien typ działalności, zbiór czynności uczonych, praca badawcza (ujęcie czynnościowe)
Nauka = obłożony swoistymi zastrzeżeniami (różnie zresztą formułowanymi w zależności od poglądów epistemologicznych) sposób poznawania świata , zwany naukowym oraz jego praktyczne realizacje
Uwaga – nauka NIE równa się wyłącznie metodzie , potrzebna jest jeszcze twórczość (Szaniawski 1994b)

3) Nauka = wytwór = = osiągnięta wiedza naukowa (ujęcie wytworowe)

Nauka = wytwór = osiągnięta wiedza naukowa (ujęcie wytworowe)
Wiedza naukowa
w sensie subiektywnym – stan umysłu badacza
w sensie obiektywnym (tj. – tutaj – niezależnie od wiedzy poszczególnych uczonych) – obejmuje
pojęcia, terminy
hipotezy, mniemania (uzasadnione), sądy, stwierdzenia, tezy, twierdzenia, uogólnienia, zdania
koncepcje, modele, teorie
milczącą wiedzę (Blackburn 1997, s.237), wiedzę towarzyszącą i zastaną = background knowledge (Grobler 2008, s. 73, 74), założenia, zasady (w tym – nieuświadomione, przyjmowane paradygmatycznie)

Co to jest wiedza? Rodzaje / typy wiedzy
Wiedza = „układ wiadomości, które jakoś uznajemy i potrafimy w pewien przynajmniej sposób uzasadnić” (Kamiński 1992, s. 24)
Wiedzieć coś , wiedzieć że , wiedzieć jak
Typy wiedzy:
ze względu na dopuszczalne źródła poznania – racjonalna i pozaracjonalna
ze względu na sposób uzyskiwania – systematyczna i niesystematyczna, dedukcyjna i indukcyjna
ze względu na przedmiot poznania – specjalistyczna i ogólna, teoretyczna i praktyczna
Typy wiedzy: potoczna (zdroworozsądkowa), techniczna, przednaukowa (protonauka), naukowa, mądrościowa
(Kamiński 1992, s. 24, 25), (Hajduk 2001, s. 180, 181)

Cechy poznania naukowego i wiedzy naukowej. Jak i po co odróżnić naukę od innych typów poznania, paranauki, pseudonauki?

Co to znaczy „być naukowym”? (w odniesieniu do nauki jako procesu i wytworu poznania, nauki jako wiedzy)
Są co najmniej dwa warianty tego pytania
„ Wielkie pytanie” = filozoficzne i naukoznawcze – na czym w ogóle polega naukowość poznania/wiedzy?
„ Małe pytanie” = praktyczne – jak rozpoznać/stwierdzić, że publikacja (artykuł, referat, książka) jest naukowa?

Co na ten temat sądzą filozofowie nauki?
Przykłady:
naukowe jest to, co jest sprawdzalne empirycznie, tzn. falsyfikowalne (Popper)
naukowe jest to, co wynika z doświadczenia (eksperyment, obserwacja, źródła), logicznego rozumowania i pewnych założeń natury ogólniejszej (folklor – „wszyscy”)
naukowe jest to, co za takowe bywa uważane przez społeczność uczonych w danym czasie (Kuhn)

Po co rozpoznawać naukowość badania, dyskusji, publikacji, referatu, wypowiedzi?
Dla celów
poznawczych
organizacyjnych, na przykład – oceny czasopism, instytucji, dorobku poszczególnych naukowców

Jak rozpoznać naukowość? (w odniesieniu do nauki jako procesu i wytworu poznania, nauki jako wiedzy)
Stosując kryteria
wewnętrzne , dotyczące metody i wiedzy naukowej, czyli – odpowiadając sobie na pytanie na czym polega metoda naukowa i czym cechuje się wiedza naukowa
zewnętrzne , organizacyjne, np. w odniesieniu do publikacji – recenzowanie, liczba cytowań, afiliacja autora, zamieszczenie w ważnych czasopismach uznanych za naukowe itp .

Jak rozpoznać naukowość – kryteria WEWNĘTRZNE – cechy WIEDZY naukowej
Wiedza naukowa jest
intersubiektywnie komunikowalna i sprawdzalna (Frankfort-Nachmias, Nachmias, 2001, s. 30, 31)
„ obiektywna” (Szaniawski, 1994c)
poszukująca (jakiegoś) porządku, uogólnień
samodoskonaląca się
systematyczna
twórcza (nowa wiedza)
uporządkowana
uzasadniona (empirycznie i racjonalnie)
wyspecjalizowana

Co to znaczy „intersubiektywnie sprawdzalna”?
„ Jeżeli jeden naukowiec prowadzi badanie, to inny może je powtórzyć i porównać ze sobą dwa zbiory wyników” (Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001, s. 31)
Rozróżniamy
intersubiektywne komunikowanie – „wiedza naukowa powinna być zrozumiana przez każdego badacza posiadającego odpowiednie kwalifikacje”
intersubiektywną sprawdzalność – „wiedza naukowa poddaje się kontroli” (Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001, s. 31, przypis)
Powinno być jasno powiedziane
w jaki sposób doszliśmy do takich a nie innych stwierdzeń, wniosków, przy użyciu jakich metod , na podstawie jakich danych empirycznych , jakiego rozumowania i jakich założeń , jak rozumiemy terminy , których używamy , słowem – zostawiamy „ścieżkę sprawdzenia”,
jak inni mogą sprawdzić nasze koncepcje, tezy, wnioski – określona , wykonalna , potencjalnie – przez każdego chętnego, procedura

Co to znaczy „obiektywna”?
Trzy znaczenia terminu „obiektywność nauki”: „bezstronność – jako przeciwstawienie tendencyjności; intersubiektywna sprawdzalność – jako niezbędny warunek społecznej kontroli; neutralność aksjologiczna – jako zabezpieczenie przed dowolnością ocen. W żadnym z tych znaczeń obiektywność nie jest cechą w pełni osiągalną (…)” (Szaniawski 1994c, s. 17)
O pojęciach neutralności i bezstronności – zob. również (Kołakowski 2000)
Obiektywny – może też znaczyć – niezależny od podmiotu poznającego

Jak rozpoznać naukowość – kryteria WEWNĘTRZNE – cechy METODY naukowej
Zobacz w niniejszej prezentacji rozdział
„ Metoda naukowa. Dwa źródła (sposoby) prawomocnego poznania w nauce – obserwacja (empiria) i rozumowanie (wnioskowanie). Problemy z empirią”

Jak rozpoznać naukowość – kryteria ZEWNĘTRZNE, organizacyjne, społeczne 1
Najważniejszym zewnętrznym kryterium naukowości jest jakoś zorganizowana społeczna akceptacja , np. poprzez recenzowanie ( peer review ), cytowania, przyjęcie artykułu do druku w czasopiśmie naukowym albo referatu na konferencję
Zob. m.in. Journal Citation Reports , Lista czasopism punktowanych Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego RP oraz tu
Czy to jest nadal sprawnie działający system?
Kontrprzykład – afera Sokala, the Sokal Hoax http://pl.wikipedia.org/wiki/Sprawa_Sokala , http://www.physics.nyu.edu/faculty/sokal/
Najnowszy kontrprzykład – zob. http://nauka.newsweek.pl/diederik-stapel--kanciarze-z-tytulami-naukowymi,84437,1,1.html

Jak rozpoznać naukowość – kryteria zewnętrzne, organizacyjne, społeczne 2
Są tu co najmniej dwa ważne pytania:
Na ile w ogóle stosowanie kryteriów zewnętrznych jest usprawiedliwione?
Jeżeli tak – jaka społeczność ma akceptować i w jakiej formie?

Metoda naukowa. Dwa źródła (sposoby) prawomocnego poznania w nauce – obserwacja (empiria) i rozumowanie (wnioskowanie). Problemy z empirią.

Metoda naukowa

Co to jest metoda – ogólnie
Metoda = sposób postępowania –
określony przez pewne dyrektywy, reguły, wytyczne
powtarzalny, systematyczny,
stosowany celowo i świadomie,
zawierający element normatywny, wartościujący (jak należy postępować) (Hajduk 2001, s. 104-107)
Metoda = „określony, powtarzalny i wyuczalny sposób – schemat lub wzór – postępowania, świadomie skierowanego na realizację pewnego celu poprzez dobór środków odpowiednich do tego celu” (Nowak 1985, s. 19)

Co to jest metoda naukowa?
Metoda naukowa = „sam tok operacji przy stawianiu zagadnień, ich rozwiązywaniu oraz uzasadnianiu i systematyzowaniu odpowiedzi, bądź także zespół założeń przyjętych jako ramy lub wytyczne badania (…), bądź wreszcie ogół czynności i środków zastosowanych do sprawnego osiągnięcia rezultatów badania” (Kamiński 1992, s. 202)
Metody danej nauki = „ogólnie pojmowane schematy poszczególnych czynności badawczych – bądź faktycznie stosowane w jakiejś nauce, bądź w niej zalecane” (Nowak 1985, s. 21)

Hierarchia metod w nauce
Metoda nauki w ogóle
Metody charakterystyczne dla głównych dziedzin lub typów nauk
Metody specyficzne dla poszczególnych dyscyplin
(Kamiński 1992, s. 200-214) (Grobler 2008, s. 209-256)

Wybrane problemy związane z metodą naukową, metodami naukowymi
Czy istnieje jedna metoda, wspólna dla wszystkich nauk, wyróżniająca naukę jako taką? Czym ewentualnie taka metoda się charakteryzuje, na czym polega?
Czy w nauce są „lepsze” i „gorsze” metody?
Problem indukcji
Różne hierarchie metod w nauce?

Metoda naukowa, metoda nauki jako takiej
Zdaniem niektórych jest tylko jedna metoda naukowa, wspólna dla wszystkich dyscyplin, która obejmuje całość czynności badawczych (Hajduk 2001, s. 105-106, 198-201)
„ Metoda naukowa jest to metoda stosowana w nauce; wraz ze zmianą koncepcji nauki zmienia się też i metoda” (Hajduk 2001, s. 106)
Metody naukowej nie da się zalgorytmizować , z różnych przyczyn, zwłaszcza dlatego, iż nieodzownym jej składnikiem jest twórczość (Szaniawski 1994b), a także z powodu problemu indukcji .
Metoda naukowa ≠ technika uprawiania nauki

Szeroko rozumiana metoda naukowa obejmuje m.in. 1
Akceptowane źródła poznania – przede wszystkim w sensie metodologicznym, tzn. – skąd pochodzi uzasadniona, akceptowana w nauce wiedza (Ajdukiewicz 1983, s. 44-75). Obecnie są to:
doświadczenie, empiria
rozumowanie logiczne, wnioskowania
„ niestety” także – czasem uświadomione i przemyślane, czasem nie – przesądy i założenia różnego rodzaju
Określone postawy –
akceptacja dwu filarów nauki współczesnej – powtarzalnych i wyuczalnych metod badawczych z jednej strony i twórczości – z drugiej,
dążenie do obiektywności (w tym – przywiązywanie wagi do intersubiektywnej sprawdzalności ),
dążenie do ustawicznego poszerzania wiedzy, lepszego uzasadniania, (prawdy?) etc.,
krytycyzm (myślenie krytyczne)

Szeroko rozumiana metoda naukowa obejmuje m.in. 2
Określone reguły i wskazówki dotyczące postępowania badawczego oraz jego etapów, w tym m.in. postulaty metodologiczne , tj. wytyczne mające podstawowy charakter, niewynikające ani z doświadczenia, ani z praw logiki, charakterystyczne dla całej nauki, np.
postulat prostoty (Krajewski 1998, s. 86-87)
postulat rzetelnego uzasadniania
postulat sprawdzalności, w tym – empirycznej sprawdzalności
CO TO ZNACZY EMPIRYCZNA SPRAWDZALNOŚĆ – zob. slajdy poświęcone metodzie nauk empirycznych, metodzie indukcyjnej, metodzie hipotetyczno-dedukcyjnej
Założenia dotyczące świata i możliwości jego poznania (założenia epistemologiczne) przyjmowane explicite i implicite, zapewne także – bezrefleksyjnie

Metoda nauki – współczesne postawy
Krytycyzm , myślenie krytyczne
„ Stawiaj pytania, wyrażaj zdziwienie
Określ problem
Sprawdź dowody
Bądź ostrożny wobec przeświadczeń i tendencyjności
Unikaj argumentacji emocjonalnej: „Skoro tak czuję, musi to być prawda”
Unikaj uproszczeń
Rozważaj inne interpretacje
Zaakceptuj brak pewności” (Tavris, Wade 1999, s. 30-35)
Dążenie do obiektywizmu , intersubiektywna sprawdzalność

Metoda nauki – niektóre współczesne założenia
W świecie występują jakieś powtarzalne wzorce, regularności, prawidłowości, struktury, typy etc.
Wszystkie naturalne zjawiska mają naturalne przyczyny, uwarunkowania
Świat jest przynajmniej w pewnym stopniu i zakresie poznawalny
Nic nie jest dowiedzione samo w sobie
Wiedza opiera się na doświadczeniu, empirii
Wiedza naukowa, chociaż niepewna, odwołalna i względna, przewyższa ignorancję (Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001, s. 20-23)

Rozumowanie (wnioskowanie)

Co to jest rozumowanie?
„ ROZUMOWANIE
w najszerszym znaczeniu oznacza pracę umysłową (przeciwieństwo pracy fizycznej);
w znaczeniu węższym to rozmaite czynności umysłowe z wyłączeniem obserwowania (doświadczenia); w filozofii i logice rozumowanie to przechodzenie od jednych sądów do innych – w tym sensie rozumowanie to dobieranie następstwa do racji lub racji do następstwa.
Przyjmuje się podział rozumowania na dedukcyjne i redukcyjne ; rozumowanie dedukcyjne przebiega od racji do następstwa, redukcyjne przebiega od następstwa do racji.” http://encyklopedia.interia.pl/haslo?hid=100447
„ Każdy proces, w którym wnioski wyprowadza się z pewnego zbioru przesłanek, możemy nazwać procesem rozumowania. (…) rozumowania mogą być dobre lub złe; są dobre , gdy przesłanki wspierają czy nawet pociągają za sobą wniosek; są złe , gdy nie udzielają wnioskowi żadnego wsparcia.” (Blackburn 1997, s. 352)
O rozumowaniach – zob. (Hajduk 2001, s. 71-98), także (Bocheński 1992, s. 78-80, 102-106, 117-124) i (Krajewski 1998, s. 74-84)

Dedukcja. Wnioskowanie dedukcyjne.
Rozumowanie dedukcyjne występuje i jest akceptowane we wszystkich dyscyplinach naukowych (oczywiście w różnym zakresie).
„ DEDUKCJA, rozumowanie dedukcyjne, wnioskowanie dedukcyjne
(łac. deductio = wywód) sposób wnioskowania logicznego polegający na wyprowadzaniu ze zdania lub zdań uznanych za prawdziwe ich następstwa, tj. zdania, które wynika z tamtych w sposób logiczny. (…) Stosowana dawniej definicja dedukcji jako przechodzenia od ogółu do szczegółu nie odpowiada właściwemu znaczeniu tego terminu.” http://encyklopedia.interia.pl/haslo?hid=133041
Dedukcja = „wszelkie rozumowanie oparte na wynikaniu logicznym , czyli rozumowanie od racji logicznej do jej następstwa” (Krajewski 1998, s. 74) (Co to jest wynikanie – zob. np. Hajduk 2001, s. 78)
Jest rozumowaniem niezawodnym , tzn. gdy przesłanki są prawdziwe, to wniosek także jest z konieczności prawdziwy.

Dedukcja – podstawowa reguła wnioskowania zwana modus ponens Przykład zaczerpnięty z (Krajewski 1998, s. 75) Jeżeli A, to B przesłanka Zdanie jest prawdziwe Jeśli przed chwilą padał deszcz, to ulica jest mokra A przesłanka Poprzednik jest prawdziwy przed chwilą padał deszcz więc B wniosek Zatem następnik też jest prawdziwy a więc – ulica jest mokra

Redukcja. Wnioskowanie redukcyjne. Redukcja jest rozumowaniem zawodnym , tzn. prawdziwość przesłanek nie gwarantuje prawdziwości wniosku. Jeżeli A, to B przesłanka Zdanie jest prawdziwe Jeśli przed chwilą padał deszcz, to ulica jest mokra. B przesłanka Następnik jest prawdziwy ulica jest mokra więc A wniosek Zatem poprzednik BYĆ MOŻE jest prawdziwy a więc – prawdopodobnie – przed chwilą padał deszcz (dlatego „prawdopodobnie”, bo mogła wystąpić inna przyczyna mokrej ulicy)

Redukcja a indukcja
Schemat redukcji:
Jeżeli A, to B (zdanie warunkowe)
B (następnik)
a więc A (poprzednik)
„ Jeżeli poprzednik jest uogólnieniem następnika, wtedy tego typu redukcję nazywa się „indukcją”; jeżeli natomiast to nie ma miejsca, wtedy mówimy o redukcji nie-indukcyjnej .” (Bocheński 1992, s. 103)

Indukcja. Rozumowanie indukcyjne.
Indukcja, z wyjątkiem indukcji enumeracyjnej zupełnej, jest rozumowaniem zawodnym (Hajduk 2001, s. 80-82) (Krajewski 1998, s. 76-84)
Indukcja enumeracyjna
zupełna
niezupełna
Indukcja eliminacyjna
Francis Bacon, John Stuart Mill
Kanony Milla
Kanon jedynej zgodności
Kanon jedynej różnicy
Kanon zmian towarzyszących

Obserwacja (empiria) Metoda nauk empirycznych

Metoda nauk empirycznych – podstawa
Nauki empiryczne odwołują się do doświadczenia, empirii (zob. m.in. Bocheński 1992, s. 106-111). Jednakże – co to właściwie znaczy?
Że muszą mieć interpretację empiryczną (Grobler 2008, s. 142)
Że opierają się na zdaniach obserwacyjnych , zdaniach o faktach, zdaniach o fenomenach.
„ Zdanie obserwacyjne zawiera zwykle następujące dane: współrzędne czasowe, współrzędne przestrzenne, okoliczności, opis fenomenu” (Bocheński, 1992, s. 106-107)
Że, w uproszczeniu: „To, co stoi w sprzeczności ze zdaniami obserwacyjnymi, musi zostać odrzucone, to, co służy wyjaśnieniu tych zdań, musi być przyjęte” (Bocheński 1992, s. 109)

Metoda nauk empirycznych – podstawa cd.
Ale – uwaga – tu pojawiają się istotne problemy
Nie istnieje „czysta” obserwacja – zob. teza o uteoretyzowaniu obserwacji
Jeżeli jakieś zdanie obserwacyjne jest niezgodne z hipotezą, prawem, teorią naukową (tzn. jest inaczej niż hipoteza lub teoria przewiduje), to niekoniecznie dana hipoteza (prawo, teoria) musi zostać odrzucona. Zob. problemy z falsyfikacją , teza Duhema-Quine’a.
Generalizacje, hipotezy, prawa, tezy nauki nie powstają w wyniku „prostego” uogólnienia zdań obserwacyjnych, ponieważ pojawia się w nich nowa treść – „element teoretyczny”, tj. nowe pojęcia, przyczyny, związki, które wymyślamy , tworzymy, by wyjaśnić, to co zaobserwowaliśmy.

Metoda nauk empirycznych – dwa warianty
„ Klasyczna” metoda indukcyjna , podejście indukcjonistyczne (starsze, kojarzone z pozytywizmem i neopozytywizmem)
Metoda hipotetyczno-dedukcyjna , podejście hipotetyczno-dedukcyjne (Popper), (Hajduk 2001, s. 142-144)
Metoda indukcyjna jako metoda nauki NIE jest tym samym co rozumowanie indukcyjne, chociaż oczywiście w dużej mierze się na nim opiera.

Metoda indukcyjna
Metoda indukcyjna opiera się na intuicji, iż im więcej różnorodnych przypadków potwierdza daną hipotezę, tym bardziej jest ona prawdopodobna i możemy jej ufać, do tego stopnia, że staje się prawem nauki.
Ale – nie udało się jak dotąd ustalić – jak rozumieć i obliczać to prawdopodobieństwo (zob. Grobler 2008, s. 33-61)
W innym sformułowaniu – im więcej mamy potwierdzonych jednostkowych zdań o faktach, zdań obserwacyjnych, tym bardziej ich uogólnienie, zdanie teoretyczne, tj. hipoteza jest wiarygodne.

Metoda indukcyjna cd.
Dzisiaj już chyba nikt nie uważa praw, stwierdzeń, uogólnień uzasadnionych na drodze indukcji (niezupełnej i eliminacyjnej) za pewne, lecz jedynie za w jakimś stopniu potwierdzone.
Z pojęciem potwierdzania też jest problem (zob. Grobler 2008, s. 55-61)
„ W praktyce metodą indukcji można posługiwać się jedynie w sposób bardziej swobodny, porównując poszczególne przypadki pod względami uznanymi za istotne w danym kontekście badawczym. Do odróżnienia czynników istotnych od nieistotnych trzeba mieć uprzednio zaakceptowane hipotezy” (Grobler 2008, s. 33)
„ Świadectwo empiryczne w jakiś sposób przyczynia się do dyskryminacji hipotez, … przemawia na korzyść jednych i niekorzyść drugich” (Grobler 2008, s. 33)

… im więcej różnorodnych przypadków
„ Prawdopodobieństwo wniosku uzyskanego w drodze indukcji niezupełnej, głoszącego, że przedmiot klasy a (którą w pewien sposób obierzemy) ma cechę b, będzie tym większe, po pierwsze, im więcej przedmiotów danej klasy przebadamy i stwierdzimy, że wszystkie one mają tę samą cechę, po drugie, im bardziej różnorodne będą te przedmioty, po trzecie, im bardziej będą się różniły warunki, w których dokonujemy obserwacji” (Krajewski 1998, s. 79)

Metoda indukcyjna – problemy
„ Rozumowanie indukcyjne polega zasadniczo na projekcji, czyli rzutowaniu, wyników obserwacji na przypadki dotąd niezaobserwowane” (Grobler 2008, s. 58)
„ Nawet najbogatsze, lecz z natury rzeczy skończone świadectwo empiryczne nie może wystarczyć do wyczerpującego uzasadnienia żadnej hipotezy uniwersalnej” (Grobler 2008, s. 33)
Na marginesie – nie zawsze interesują nas hipotezy ściśle uniwersalne, zwłaszcza w naukach humanistycznych i społecznych
Teza o niedookreśleniu teorii przez dane empiryczne – zebrany materiał empiryczny może być podstawą nieskończenie wielu hipotez (Grobler 2008, s. 27, 58-59)

Metoda indukcyjna – problemy cd.
Teza o uteoretyzowaniu obserwacji
„ nie sposób niczego zaobserwować bez wcześniejszych oczekiwań ukształtowanych przez posiadane przez nas teorie”, „treść obserwacji zależy od licznych, mniej lub bardziej wyrafinowanych, założeń”, „teorie uznawane przez obserwatora determinują jego reakcje na otoczenie” (Grobler 2008, s. 70-71, 90)
Nie tylko obserwacja jako taka jest uteoretyzowana, lecz także identyfikacja sytuacji obserwacyjnej jest uteoretyzowana – decyzja co obserwować – również w sensie dosłownym – także wynika z akceptowanych teorii i założeń (Grobler 2008, s. 91)

Metoda hipotetyczno-dedukcyjna, metoda falsyfikacji, metoda krytyki hipotez
Karl Raimund Popper – najważniejsza metoda nauki lub nauk empirycznych = stosowanie zasady krytycyzmu = metoda hipotetyczno-dedukcyjna (Grobler 2008, s. 63-64)
„ Polega na wysuwaniu hipotez, wyprowadzaniu z nich wniosków dedukcyjnych na temat wyników projektowanych eksperymentów, a następnie konfrontowaniu ich z faktycznymi wynikami eksperymentalnymi’ (Grobler 2008, s. 63-64)
Falsyfikacjonizm – w naukach empirycznych nie można dowieść prawdziwości żadnej hipotezy, nie można hipotezy ostatecznie i całkowicie potwierdzić, czasami natomiast da się wykazać, że jakaś hipoteza jest fałszywa
Wszystkie tezy nauki przyjęte są „na próbę” i mogą zostać odwołane

Metoda hipotetyczno-dedukcyjna – jak to się robi?
Identyfikacja faktów wymagających wyjaśnienia (problem – co to jest fakt – na razie pomijamy)
Sformułowanie śmiałej hipotezy albo wielu śmiałych hipotez (śmiałe = wysoce informacyjne, tj. „dużo mówiące” o świecie, o szerokiej dziedzinie odniesienia, mocno narażone na obalenie)
Wyprowadzenie – drogą dedukcji – z tychże hipotez konsekwencji empirycznych, tj. jednostkowych zdań o faktach, zdań obserwacyjnych
Poddanie tychże zdań obserwacyjnych rzetelnym testom empirycznym, poprzez eksperymenty i obserwacje (zwłaszcza w naukach społecznych, gdzie nie zawsze da się przeprowadzić eksperyment)
Testowanie jest rzetelne, gdy odbywa się w zróżnicowanych sytuacjach, na różne sposoby, poza tym – terminy występujące w hipotezie i zdaniach obserwacyjnych nie powinny być wieloznaczne
Przed rozpoczęciem testowania empirycznego należy dokonać operacjonalizacji terminów teoretycznych występujących w hipotezie, tj. „przetłumaczyć” je na terminy obserwacyjne
Te hipotezy, które nie zostaną sfalsyfikowane mogą „na razie” zostać uznane, ale trzeba pamiętać, że to „nie na zawsze”.
(Grobler 2008), (Krajewski 1998, s. 92-101)

Metoda hipotetyczno-dedukcyjna – problemy
Problem z falsyfikacją – „na tej podstawie, że wynik eksperymentu jest niezgodny z przewidywaniem, nie można wnioskować, że badana hipoteza jest fałszywa” (Grobler 2008, s. 70)
Dlaczego? Bo fałszywe mogą być:
zdanie obserwacyjne opisujące warunki początkowe eksperymentu
zdanie obserwacyjne opisujące wyniki eksperymentu
założenia, w tym –
explicite i implicite akceptowane prawa, teorie (uteoretyzowanie obserwacji)
oczekiwania i przesądy
wiedza towarzysząca i zastana = background knowledge , folklor dyscypliny
Teza Duhema-Quine’a, holizm (Grobler 2008, s. 76-77)
„ świadectwo empiryczne odnosi się nie do pojedynczych zdań, lecz do nauki w całości”

Przegląd historyczno-problemowy filozoficznych koncepcji nauki: neopozytywizm, Popper, Kuhn, Feyerabend

Warto zajrzeć
Neopozytywizm http://sady.umcs.lublin.pl/sady.racjnauk2emplog.htm
Popper http://sady.umcs.lublin.pl/sady.racjnauk3popper.htm
Kuhn http://sady.umcs.lublin.pl/sady.racjnauk4kuhn.htm
Feyerabend http://sady.umcs.lublin.pl/sady.racjnauk6feyerabend.htm

Wiedza naukowa. Elementy – pojęcia, zdania (prawa, uogólnienia), kategoryzacje (klasyfikacje, typologie), modele, teorie. Funkcje poznawcze, zwłaszcza – wyjaśnianie

Wiedza naukowa
„ SKŁADNIKI” WIEDZY NAUKOWEJ
Pojęcia, terminy
Sądy, zdania
jednostkowe, obserwacyjne, o faktach
egzystencjalne
uogólniające – hipotezy, prawa, generalizacje
DO CZEGO SIĘ ODNOSZĄ?
Byty, rzeczy
fakty, fenomeny, zdarzenia, zjawiska
zbiory procesów, rzeczy, układów materialnych etc.
prawidłowości, relacje, warunki, związki

Wiedza naukowa cd.
„ SKŁADNIKI” WIEDZY NAUKOWEJ
Kategoryzacje, klasyfikacje, systematyki, taksonomie, typologie etc.
Modele, teorie
Wiedza towarzysząca, zastana (w tym także – nieuświadomiona, przyjmowana paradygmatycznie)
DO CZEGO SIĘ ODNOSZĄ?
„ Porządkowanie” rzeczywistości
Usystematyzowana wiedza o fragmencie rzeczywistości, dziedzinie, obejmująca „całość”
Przesądy, założenia, zasady

Pojęcia i terminy Definiowanie

Pojęcie i termin
Pojęcie ≠ termin
Termin = nazwa, słowo, wyrażenie językowe
Pojęcie = content , treść, znaczenie nazwy, wyrażenia
Treść pojęcia = intensja
Desygnaty pojęcia = przedmioty, do których pojęcie się odnosi
Zakres pojęcia = ekstensja = zbiór desygnatów danego pojęcia

Po co definiować pojęcia, terminy?
Bo nieostrość i wieloznaczność pojęć często przeszkadza, m.in.
nie sprzyja intersubiektywnej komunikowalności i sprawdzalności,
prowadzi do dziwacznych wniosków,
prowokuje jałowe spory (Grobler 2008, s. 146-147)
Przykład kłopotu wynikającego z braku refleksji nad definicją – błąd ekwiwokacji = „użycie w przesłankach rozumowania tego samego terminu w różnych znaczeniach” (Grobler 2008, s. 146)
Czasem nieostrość i wieloznaczność pojęć może być przydatna – funkcja heurystyczna, wypowiedzi metaforyczne (Kamiński 1992, s. 12, przypis)

Rodzaje definicji
Definicja sprawozdawcza ma na celu „zdać sprawę ze znaczenia, w jakim faktycznie danego słowa się używa”.
Definicja projektująca wprowadza nowy termin i ustala jego znaczenie.
Definicja regulująca modyfikuje „potoczne znaczenie (lub jedno z kilku potocznych znaczeń) danego słowa, po to by jego znaczenie uściślić i dostosować do celów danej dyscypliny” (Grobler 2008, s. 147).

Rodzaje definicji cd.
Definicja werbalna – za pomocą słów
Składa się z definiendum (człon definiowany), definiens (człon definiujący) i spójnika definicyjnego.
Definicja ostensywna – przez wskazanie (Hajduk 2001, s. 57-60)
Definicja przez rodziny znaczeniowe (tzw. podobieństwo rodzinne Wittgensteina)

Teoria

Co to jest teoria?
Teorie występują we wszystkich dyscyplinach naukowych
Teoria = usystematyzowana wiedza, obejmująca definicje, sądy egzystencjalne (o istnieniu gatunków, typów etc.), prawa
Teoria
system sądów (zdań), bardziej lub mniej sformalizowany
teoria to coś więcej niż zbiór zdań
(Krajewski 1998, s. 38-41)
„ Suma praw naukowych, hipotez ogólnych, prawidłowości i wszystkich innych twierdzeń o jednolitej dziedzinie, obszarze rzeczywistości tworzy teorię naukową danej dziedziny.” (Pilch, Bauman 2001, s. 27)

Teoria musi być
intersubiektywnie komunikowalna i sprawdzalna
niesfalsyfikowana (jak dotąd) (?)
niesprzeczna wewnętrznie (koherentna)
uporządkowana
A w naukach empirycznych, w tym – społecznych – musi dodatkowo
mieć treść empiryczną, odnosić się do rzeczywistości

Teorie w naukach społecznych
Teorie średniego zasięgu
4 poziomy teorii
Systemy klasyfikacyjne ad hoc
Taksonomie
Struktury pojęciowe
Systemy teoretyczne
(Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001, s. 51-59)

Wybrane funkcje wiedzy naukowej

Wybrane funkcje nauki*
„ Nauka nie polega na gromadzeniu informacji, choćby ciekawych i pożytecznych, ale na rozwiązywaniu zagadnień” (Kamiński 1992, s. 203)
„ Podstawową funkcją nauki jest nie tyle ustalanie praw lub formułowanie (rozumiejących lub nie) opisów, ile wyjaśnianie. Prawa i uteoretyzowane opisy można traktować jako instrumenty wyjaśniania w nauce, a wtórnie, w zastosowaniach nauki, jako instrumenty instrukcji postępowania” (Grobler 2008, s. 251)
____________________________________
* Nauki – jako poznania naukowego, wiedzy naukowej. Nauka jako dziedzina kultury ma zapewne jeszcze inne funkcje (zadania).

Funkcje poznawcze nauki (wiedzy naukowej)
Eksploracja („rozpoznanie terenu”, identyfikacja zagadnień do zbadania etc.)
Opis („Jak jest?”)
Wyjaśnianie
Przewidywanie
Interpretacja, rozumienie, zrozumienie
(Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001, s. 23-28), (Grobler 2008), (Hajduk 2001, s. 84-87, 148-152), (Krajewski 1998, s. 44-57), (Pilch, Bauman s. 22-23)

Wyjaśnianie
Co można wyjaśnić?
Fakty, zdarzenia jednostkowe
Generalizacje, prawa, prawidłowości
Co można wyjaśnić?
Coś niezwykłego, nieoczekiwanego
Coś – wydawałoby się – oczywistego, dobrze znanego
Są różne rodzaje wyjaśniania
Terminologia
Explanandum = to, co jest wyjaśniane
Explanans = to, co stanowi wyjaśnienie (okoliczności, przesłanki, przyczyny, racje)

Co to znaczy wyjaśnić?
Wyjaśnienie przez odwołanie się do praw empirycznych oraz reguł logiki (rozumowanie dedukcyjne i czasami – redukcyjne), wyjaśnienie przez „podciąganie pod prawa”
W ten sposób można wyjaśnić pojedyncze zdarzenia (fakty) lub prawidłowości „niższego rzędu”. (Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001, s. 23-25), (Grobler 2008, s. 103-105)
Wyjaśnianie przez prawa (już znane – albo nowe, właśnie odkryte lub skonstruowane w celu wyjaśnienia)
Czyli –
wyjaśnienie polega na rozumowaniu ,
wyjaśnianie polega na podaniu generalizacji, hipotezy, prawa, z których dane zdarzenie albo prawidłowość wynika

Co to znaczy wyjaśnić? 2
Odpowiedzieć na pytanie „Dlaczego?” czyli podać przyczyny. Czyli – wyjaśnienie polega na podaniu przyczyny.
Zawsze można znaleźć wiele przyczyn, które z nich „wyjaśniają”?
istotność przyczynowa i istotność statystyczna
przyczyny główne i uboczne
zależność wyjaśnienia przyczynowego od kontekstu (wyjaśnianie ma charakter pragmatyczny, odbywa się w jakimś kontekście)
(Grobler 2008, s. 106-120)

Co to znaczy wyjaśnić? 3
Odpowiedzieć na pytanie typu „Dlaczego P, a nie Q”? (Grobler 2008, s. 115)
Odpowiedzieć na pytanie „Jak?”, „W jaki sposób?”

Rodzaje wyjaśniania – genetyczne Poszukiwanie przyczyny
Przez podanie genezy, historii, procesu rozwoju
Próba odpowiedzi na pytania „Dlaczego zaszło zdarzenie A?”, „Jak doszło do zdarzenia A?”, „Jaka jest przyczyna stanu A?”
Dwa aspekty
śledzenie przemian cech, jakości, kształtu „samego” obiektu badań
„ wyłowienie z materii historycznej zdarzeń, faktów, warunków, które były ‘przyczynami’ przemian oraz ukazanie ich sprawczej, przyczynowej roli w przemianach, w ‘stawaniu się’ przedmiotu naszych badań” (Pilch, Bauman 2001, s. 29)
Uwaga
To, że dwa zjawiska współwystępują (istnieje korelacja) nie musi zawsze oznaczać, że jedno z nich jest przyczyną drugiego
To, że jedno zdarzenie jest wcześniejsze niż drugie także nie musi zawsze oznaczać, iż jest jego przyczyną

Rodzaje wyjaśniania – funkcjonalne, intencjonalne, teleologiczne
Funkcjonalne – przez podanie funkcji, jakie coś pełni w przyrodzie, społeczeństwie, systemie
„ Zależności funkcjonalne odpowiadają na pytanie ‘jak’, ‘jak zjawisko A wpływa na zjawisko B’”
Intencjonalne – przez podanie intencji, zamiarów ludzi
Teleologiczne – przez cel, próba odpowiedzi na pytanie „Po co?”
Polega na poszukiwaniu celu, do jakiego zmierza jakiś proces lub jakiemu służy określone zdarzenie

Wiedzotwórczy charakter wyjaśniania
W dydaktyce, w życiu codziennym wyjaśniany z reguły nieznane przez znane
W nauce – wyjaśniamy znane przez nieznane, albo wręcz nieznane przez nieznane

Interpretacja i rozumienie
W naukach humanistycznych i społecznych
Współczynnik humanistyczny – Florian Znaniecki

Wartości w nauce – prawda

Prawda
Terminy „prawda”, „prawdziwość” są wieloznaczne
W kontekście nauki interesuje nas prawda poznawcza, czyli prawda jako właściwość naszej wiedzy/poznania – a nie np. estetyczna lub psychologiczna
Rola prawdy w nauce?

Prawda cd.
Czego dotyczy cecha prawdziwości? Co może być prawdziwe?
Pojęcia?
Zdania, prawa, hipotezy?
Koncepcje, modele, teorie?
Wiedza naukowa „w całości”?

Koncepcje prawdy
Klasyczna, korespondencyjna koncepcja prawdy
Nieklasyczne, kryterialne koncepcje prawdy
Koherencyjna
Pragmatyczna
Oczywistość
Powszechna zgoda

Typologia nauk

Typy nauk
Nauki dedukcyjne (aprioryczne) i empiryczne
Nauki empiryczne dzielą się na nauki przyrodnicze i społeczne (lub – humanistyczne i społeczne, lub – nauki o kulturze)
Nauki nomotetyczne i idiograficzne
Nauki (badania) podstawowe („czyste”) i stosowane
Nauki dedukcyjne , przyrodnicze , o życiu , społeczne , o zachowaniu (podział wg kryterium dominującego typu wyjaśniania, Grobler 2008, s. 251)

Typy nauk cd.
Kompendium wiedzy o klasyfikacji, typologii i podziałach nauk stanowi książka Barbary Sosińskiej-Kalaty pt. Klasyfikacja (Sosińka-Kalata 2002)

Typy nauk cd.
Strukturę nauki współczesnej, wręcz klasyfikację nauk określa
Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 8 sierpnia 2011 r. w sprawie obszarów wiedzy, dziedzin nauki i sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych . Dz.U. 2011 nr 179 poz. 1065 . http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20111791065

Bibliografia

Bibliografia
Ajdukiewicz, Kazimierz (1983). Zagadnienia i kierunki filozofii. Warszawa: Czytelnik.
Blackburn, Simon (1997). Oksfordzki słownik filozoficzny. Warszawa: Wydawnictwo „Książka i Wiedza”.
Bocheński, Józef M. (1992). Współczesne metody myślenia. Poznań: „W drodze” Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów.
Bronk, Andrzej (1992). Wielość nauk i jedność nauki (Stanisława Kamińskiego opcje metodologiczne). W: Kamiński, Stanisław. Nauka i metoda. Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Wydanie IV poprawione. Lublin: KUL, s. 345-370.
Chalmers, Alan (1997). Czym jest to, co zwiemy nauką. Wrocław; Wydawnictwo Siedmioróg.
Frankfort-Nachmias, Chava; Nachmias, David (2001). Metody badawcze w naukach społecznych. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo s.c.
Grobler, Adam (2008). Metodologia nauk. Kraków: Wydawnictwo Aureus, Wydawnictwo Znak.
Hajduk, Zygmunt (2001). Ogólna metodologia nauk. Wydanie II zmienione. Lublin: KUL.
Jaroszyński, Piotr (2010). Filozofia nauki. W: Powszechna Encyklopedia Filozofii. Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu. http://ptta.pl/pef/
Kamiński, Stanisław (1992). Nauka i metoda. Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Wydanie IV poprawione. Lublin: KUL.

Bibliografia cd.
Kołakowski, Leszek (2000). Neutralność i wartości akademickie. W: Tenże, Moje słuszne poglądy na wszystko. Kraków: Wydawnictwo Znak, s. 137-155.
Krajewski, Władysław (1998). Prawa nauki. Przegląd zagadnień metodologicznych i filozoficznych. Wydanie drugie poprawione. Warszawa: Wydawnictwo „Książka i Wiedza”.
Nowak, Stefan (1985). Metodologia badań społecznych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Naukowe.
Pilch, Tadeusz; Bauman, Teresa (2001). Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe. Wydanie drugie poprawione i rozszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Sady, Wojciech (2002 – ). Dzieje religii, filozofii i nauki. http://sady.umcs.lublin.pl/index.htm
Sosińska-Kalata, Barbara (2002). Klasyfikacja. Struktury organizacji wiedzy, piśmiennictwa i zasobów informacyjnych. Warszawa: Wydawnictwo SBP.
Szaniawski, Klemens (1994a). Kilka uwag o filozofii nauki. W: Tenże, O nauce, rozumowaniu i wartościach. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 48-54.
Szaniawski, Klemens (1994b). Metoda i twórczość w nauce. W: Tenże, O nauce, rozumowaniu i wartościach. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 68-76.
Szaniawski, Klemens (1994c). O obiektywności nauki. W: Tenże, O nauce, rozumowaniu i wartościach. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 8-17.

Bibliografia cd.
Tavris, Carol; Wade, Carole (1999). Psychologia. Podejścia oraz koncepcje. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo, s. 30-35.
Dodatkowe publikacje związane z filozofią i metodologią można znaleźć poprzez blog Cisek, Sabina (2008 – ). Methodology and Philosophy of Information Science . http://methodologyphilosophyinfoscience.blogspot.com/

Naukoznawstwo 2011 2012 (nowe)

by Sabina Cisek on Oct 21, 2011

Accessibility

Tags

Upload Details

Usage Rights

Statistics

Naukoznawstwo 2011 2012 (nowe) — Presentation Transcript