Naukoznawstwo 15_16

2,835 views
2,692 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
2,835
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
21
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide
  • Tu termin „metoda naukowa” dotyczy „wewnętrznych” aspektów nauki, tzn. tych związanych z procesami i wytworami poznania. Nie dotyczy nauki jako dziedziny kultury, dziedziny działalności (w takiej dziedzinie zapewne także można by mówić o metodach, na przykład pracy zespołowej, społecznej akceptacji, współpracy, zdobywania funduszy etc.)
  • Naukoznawstwo 15_16

    1. 1. 1 Naukoznawstwo Filozofia nauki Sabina Cisek Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa UJ 2015/16
    2. 2. Naukoznawstwo – Filozofia nauki – treści merytoryczne przedmiotu 2015/16 Sylabus • Czym zajmuje się filozofia nauki? • Co to jest nauka? Trzy sposoby rozumienia nauki: dziedzina życia społecznego, zbiór czynności uczonych, osiągnięta wiedza (wytwór). • Cechy poznania naukowego i wiedzy naukowej. Jak i po co odróżnić naukę od innych typów poznania, paranauki, pseudonauki? • Typologia nauk • Przegląd historyczno-problemowy filozoficznych koncepcji nauki: neopozytywizm, Popper, Kuhn, Feyerabend. • Wartości w nauce – prawda • Wiedza naukowa. Elementy – pojęcia, zdania (prawa, uogólnienia), kategoryzacje (klasyfikacje, typologie), modele, teorie. Funkcje poznawcze, zwłaszcza – wyjaśnianie • Metoda naukowa. Dwa źródła (sposoby) prawomocnego poznania w nauce – obserwacja (empiria) i rozumowanie (wnioskowanie). Problemy z empirią. – Tylko sygnalnie, problematyka ta jest szczegółowo omawiana w ramach przedmiotu do wyboru Metodologia nauk na 3. roku s1st 2
    3. 3. 3 Czym zajmuje się filozofia nauki?
    4. 4. 4 Filozofia nauki • Jedna z wielu nauk o nauce, ma charakter meta- naukowy • Bada naukę z filozoficznego punktu widzenia • Ale – Co to jest nauka? – Co to znaczy z filozoficznego punktu widzenia? • Gdy odpowiemy na pytanie „Czym jest nauka?” może dowiemy się, co jest obiektem badań filozofii nauki. • Ale – odpowiedź na pytanie „Czym jest nauka?” zależy także od akceptowanej koncepcji nauki – a ta z kolei – jest uwarunkowana zajmowanym stanowiskiem filozoficznym.
    5. 5. 5 Filozofia nauki [cd.] • Dla filozofa nauki – najczęściej – –nauka = poznanie naukowe • Poznanie naukowe = – albo 1) proces, tj. czynności i sposoby poznawania, – albo 2) wytwór, tj. wiedza naukowa
    6. 6. 6 Filozofia nauki [cd.] • Filozofia nauki bada granice, metody, status, uwarunkowania, założenia poznania naukowego, w tym: – czym wiedza naukowa różni się od innych typów wiedzy – jakie formy i sposoby uzasadniania są akceptowane w nauce – jakie są źródła poznania naukowego – kryteria wartościowego poznania naukowego – metodę nauki – problem dyskryminacji teorii i hipotez, czyli na jakiej podstawie jedne teorie przyjmujemy a inne odrzucamy – skąd pochodzi i jak funkcjonuje język nauki – … i inne. • Nie zajmuje się natomiast zagadnieniami etycznymi w nauce. • Zobacz też (Blackburn 1997, s. 250, hasło Nauka: filozofia nauki), (Bronk 1992, s. 354-355), (Jaroszyński 2010)
    7. 7. 7 Co to jest nauka? Trzy sposoby rozumienia nauki: dziedzina życia społecznego, zbiór czynności uczonych, osiągnięta wiedza (wytwór)
    8. 8. 8 Trzy główne sposoby rozumienia nauki 1) Nauka = dziedzina ludzkiej działalności, dziedzina kultury 2) Nauka = pewien typ działalności, zbiór czynności uczonych, praca badawcza (ujęcie czynnościowe) 3) Nauka = wytwór = osiągnięta wiedza naukowa (ujęcie wytworowe) – (Kamiński 1992, s. 11-19), (Szaniawski 1994a, s. 48)
    9. 9. 9 1) Nauka = dziedzina ludzkiej działalności, dziedzina kultury
    10. 10. 10 Nauka = dziedzina ludzkiej działalności, dziedzina kultury • Obejmuje – w kolejności alfabetycznej : – badania naukowe jako ciągi jednostkowych lub zbiorowych czynności (Nowak 1985, s. 21) – budynki, narzędzia, przedmioty, systemy, środki, technologie, – finansowanie, politykę, prawo, zarządzanie – hierarchie, struktury, – ludzi (naukowcy, obsługa nauki, studenci), – organizacje (biblioteki, uczelnie, stowarzyszenia), – zgromadzone zasoby informacji i wiedzy – ……
    11. 11. 11 Nauka = dziedzina ludzkiej działalności, dziedzina kultury cd. • Nauka jako dziedzina kultury powstała i „narasta” wokół poznania – Chodzi tu nie o każde możliwe poznanie, ale o pewien jego rodzaj, zwany naukowym 
    12. 12. 12 Co to jest poznanie? • Poznanie – czynność = poznawanie – wytwór = wiedza • Poznanie = wprowadzenie w pole świadomości informacji o czymś (Kamiński 1992, s. 13) • „POZNANIE (…) – nazwa czynności, dzięki której podmiot dowiaduje się czegoś, uzyskuje informacje czy uchwyca w jakimś aspekcie poznawany przedmiot; na ogół są to te czynności, które prowadzą do uzasadnionego wydawania sądów.” http://encyklopedia.interia.pl/haslo?hid=138229 • Poznanie istniejących rzeczy – zob. Powszechna Encyklopedia Filozofii http://www.ptta.pl/pef/pdf/p/poznanie.pdf
    13. 13. 13 2) Nauka = pewien typ działalności, zbiór czynności uczonych, praca badawcza (ujęcie czynnościowe)
    14. 14. 14 Nauka = pewien typ działalności, zbiór czynności uczonych, praca badawcza (ujęcie czynnościowe) • Nauka = obłożony swoistymi zastrzeżeniami (różnie zresztą formułowanymi w zależności od poglądów epistemologicznych) sposób poznawania świata, zwany naukowym oraz jego praktyczne realizacje • Uwaga – nauka NIE równa się wyłącznie metodzie, potrzebna jest jeszcze twórczość (Szaniawski 1994b)
    15. 15. 15 3) Nauka = wytwór = = osiągnięta wiedza naukowa (ujęcie wytworowe)
    16. 16. 16 Nauka = wytwór = osiągnięta wiedza naukowa (ujęcie wytworowe) • Wiedza naukowa – w sensie subiektywnym – stan umysłu badacza – w sensie obiektywnym (tj. – tutaj – niezależnie od wiedzy poszczególnych uczonych) – obejmuje • pojęcia, terminy • hipotezy, mniemania (uzasadnione), sądy, stwierdzenia, tezy, twierdzenia, uogólnienia, zdania • koncepcje, modele, teorie • milczącą wiedzę (Blackburn 1997, s. 237), wiedzę towarzyszącą i zastaną = background knowledge (Grobler 2008, s. 73, 74), założenia, zasady (w tym – nieuświadomione, przyjmowane paradygmatycznie)
    17. 17. 17 Co to jest wiedza? Rodzaje / typy wiedzy • Wiedza = „ogół informacji o rzeczywistości wraz z umiejętnością ich wykorzystania” (Bojar red. 2002, s. 291) • Wiedza = „układ wiadomości, które jakoś uznajemy i potrafimy w pewien przynajmniej sposób uzasadnić” (Kamiński 1992, s. 24) • Wiedza-że (wiedza propozycjonalna) i wiedza-jak (umiejętności) (Gilbert Ryle, 1949) • Wiedza jawna (explicit knowledge) i wiedza milcząca (tacit knowledge, niejawna, ukryta) (Michael Polanyi) – Wiedzę jawną możemy zwerbalizować, przedstawić w postaci słów, liczb etc. i przekazać innym. Wiedzy milczącej nie da się całkowicie zwerbalizować (np. wiedza o tym, jak się jeździ na rowerze), wiemy więcej niż potrafimy wypowiedzieć.
    18. 18. 18 Co to jest wiedza? Rodzaje / typy wiedzy [cd.] • Wiedza a posteriori, którą posiąść możemy tylko w drodze doświadczenia, oraz wiedza a priori, którą posiąść możemy niezależnie od doświadczenia (podział ze względu na sposób pozyskania wiedzy) • Wiedza empiryczna (dotycząca świata empirycznego) i nieempiryczna (np. matematyczna, filozoficzna, religijna) • Wiedza naukowa i potoczna (podział ze względu na szczególne metody zdobywania wiedzy) • Typy wiedzy: potoczna (zdroworozsądkowa), techniczna, przednaukowa (protonauka), naukowa, mądrościowa (Bojar red. 2002, s. 291-295), (Kamiński 1992, s. 24, 25), (Hajduk 2001, s. 180, 181), (Materska 2007, s. 42-49), (Paprzycka 2013), (Woźniak-Kasperek 2011, s. 39-48)
    19. 19. 19 Co to znaczy „wiedzieć” wg filozofów? • Klasyczna koncepcja wiedzy –„Osoba α wie, że p, zawsze i tylko wtedy, gdy: • (1) α jest przekonana, że p; • (2) to, że p, jest prawdą; • (3) przekonanie α-y, że p, jest uzasadnione.” (Paprzycka 2013, s. 122)
    20. 20. 20 Cechy poznania naukowego i wiedzy naukowej. Jak i po co odróżnić naukę od innych typów poznania, paranauki, pseudonauki?
    21. 21. 21 Co to znaczy „być naukowym”? (w odniesieniu do nauki jako procesu i wytworu poznania, nauki jako wiedzy) • Są co najmniej dwa warianty tego pytania – „Wielkie pytanie” = filozoficzne i naukoznawcze – na czym w ogóle polega naukowość poznania/wiedzy? – „Małe pytanie” = praktyczne – jak rozpoznać/stwierdzić, że publikacja (artykuł, referat, książka) jest naukowa?
    22. 22. 22 Co na ten temat sądzą filozofowie nauki? • Przykłady: – naukowe jest to, co jest sprawdzalne empirycznie, tzn. falsyfikowalne; z góry jest określone, w jakiej sytuacji będzie trzeba odrzucić hipotezę, koncepcję czy teorię (Popper) – naukowe jest to, co wynika z doświadczenia (eksperyment, obserwacja, źródła), logicznego rozumowania i pewnych założeń natury ogólniejszej (folklor – „wszyscy”) – naukowe jest to, co za takowe bywa uważane przez społeczność uczonych w danym czasie (Kuhn)
    23. 23. 23 Po co rozpoznawać naukowość badania, dyskusji, publikacji, referatu, wypowiedzi? • Dla celów –poznawczych –organizacyjnych, na przykład – oceny czasopism, instytucji, dorobku poszczególnych naukowców
    24. 24. 24 Jak rozpoznać naukowość? (w odniesieniu do nauki jako procesu i wytworu poznania, nauki jako wiedzy) • Stosując kryteria – wewnętrzne, dotyczące metody i wiedzy naukowej, czyli – odpowiadając sobie na pytanie na czym polega metoda naukowa i czym cechuje się wiedza naukowa – zewnętrzne, organizacyjne, np. w odniesieniu do publikacji – recenzowanie, liczba cytowań, afiliacja autora, zamieszczenie w ważnych czasopismach uznanych za naukowe itp.
    25. 25. 25 Jak rozpoznać naukowość – kryteria WEWNĘTRZNE – cechy WIEDZY naukowej • Wiedza naukowa jest – intersubiektywnie komunikowalna i sprawdzalna (Frankfort-Nachmias, Nachmias, 2001, s. 30, 31) – „obiektywna” (Szaniawski, 1994c) – poszukująca (jakiegoś) porządku, uogólnień – samodoskonaląca się – systematyczna – twórcza (nowa wiedza) – uporządkowana – uzasadniona (empirycznie i racjonalnie) – wyspecjalizowana
    26. 26. 26 Co to znaczy „intersubiektywnie sprawdzalna”? • „Jeżeli jeden naukowiec prowadzi badanie, to inny może je powtórzyć i porównać ze sobą dwa zbiory wyników” (Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001, s. 31) • Rozróżniamy – intersubiektywne komunikowanie – „wiedza naukowa powinna być zrozumiana przez każdego badacza posiadającego odpowiednie kwalifikacje” – intersubiektywną sprawdzalność – „wiedza naukowa poddaje się kontroli” (Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001, s. 31, przypis) • Powinno być jasno powiedziane – w jaki sposób doszliśmy do takich a nie innych stwierdzeń, wniosków, przy użyciu jakich metod, na podstawie jakich danych empirycznych, jakiego rozumowania i jakich założeń, jak rozumiemy terminy, których używamy , słowem – zostawiamy „ścieżkę sprawdzenia”, – jak inni mogą sprawdzić nasze koncepcje, tezy, wnioski – określona, wykonalna, potencjalnie – przez każdego chętnego, procedura
    27. 27. 27 Co to znaczy „obiektywna”? • Trzy znaczenia terminu „obiektywność nauki”: „bezstronność – jako przeciwstawienie tendencyjności; intersubiektywna sprawdzalność – jako niezbędny warunek społecznej kontroli; neutralność aksjologiczna – jako zabezpieczenie przed dowolnością ocen. W żadnym z tych znaczeń obiektywność nie jest cechą w pełni osiągalną (…)” (Szaniawski 1994c, s. 17) – O pojęciach neutralności i bezstronności – zob. również (Kołakowski 2000) • Obiektywny – może też znaczyć – niezależny od podmiotu poznającego
    28. 28. 28 Jak rozpoznać naukowość – kryteria WEWNĘTRZNE – cechy METODY naukowej • Zobacz w niniejszej prezentacji rozdział „Metoda naukowa. Dwa źródła (sposoby) prawomocnego poznania w nauce – obserwacja (empiria) i rozumowanie (wnioskowanie). Problemy z empirią”
    29. 29. 29 Jak rozpoznać naukowość – kryteria ZEWNĘTRZNE, organizacyjne, społeczne • Najważniejszym zewnętrznym kryterium naukowości jest jakoś zorganizowana społeczna akceptacja, np. poprzez recenzowanie (peer review), cytowania, przyjęcie artykułu do druku w czasopiśmie naukowym albo referatu na konferencję – Zob. m.in. Journal Citation Reports, Ujednolicony wykaz czasopism naukowych MNiSzW
    30. 30. 30 Jak rozpoznać naukowość – kryteria ZEWNĘTRZNE, organizacyjne, społeczne • Czy to jest nadal sprawnie działający system? Kontrprzykłady – afera Sokala, the Sokal Hoax http://pl.wikipedia.org/wiki/Sprawa_Sokala, http://www.physics.nyu.edu/faculty/sokal/ – Andrew Wakefield, szczepionki i autyzm – sfałszował czy nie wyniki badań? – http://nauka.newsweek.pl/diederik-stapel--kanciarze-z- tytulami-naukowymi,84437,1,1.html
    31. 31. 31 Jak rozpoznać naukowość – kryteria ZEWNĘTRZNE, organizacyjne, społeczne [cd.] • Są tu co najmniej dwa ważne pytania: – Na ile w ogóle stosowanie kryteriów zewnętrznych jest usprawiedliwione? – Jeżeli tak – jaka społeczność ma akceptować i w jakiej formie? • Altmetrics, zob. np. http://altmetrics.org/manifesto/
    32. 32. 32 Typologia nauk
    33. 33. Podział / typologia nauk • Może być oparty/a na kryteriach wewnętrznych bądź zewnętrznych wobec poznania naukowego (wiedzy naukowej) • A co to jest typologia? Zob. następny slajd. • Kompendium wiedzy o klasyfikacji, typologii i podziałach nauk stanowi książka Barbary Sosińskiej-Kalaty pt. Klasyfikacja (Sosińka-Kalata 2002) 33
    34. 34. Typologia  Typologia „polega na grupowaniu elementów zbioru w zespoły elementów pod pewnym względem do siebie podobnych. Dla każdego takiego zespołu zdefiniowany jest tzw. element wzorcowy (idealny, typowy). Elementy zbioru zakwalifikowane do poszczególnych zespołów nie są jednorodne, ale łączy je pewien (zwykle różny) stopień podobieństwa do wybranego elementu wzorcowego. Wyodrębnione w ten sposób zespoły nazywa się typami, a całą strukturę porządkującą zbiór – właśnie typologią. (…) Zespoły elementów wyodrębnione w typologii, czyli typy, niekiedy nie są rozłączne, albowiem może się zdarzyć, ze pewne elementy spełniają warunek podobieństwa wobec więcej niż jednego elementu wzorcowego.” (Sosińska-Kalata 2002, s. 19) 34
    35. 35. Podział nauk wg kryteriów „wewnętrznych” • Nauki aprioryczne (formalne, dedukcyjne) • Nauki empiryczne (realne) – Nauki humanistyczne – Nauki przyrodnicze – Nauki społeczne – Nauki techniczne 35
    36. 36. Podział nauk (albo badań w ramach nauk) wg kryteriów „wewnętrznych” [cd.] • Badania/nauki idiograficzne i nomotetyczne (nomologiczne) (Rickert) – nauki idiograficzne – poznanie i indywidualizujący opis jednostkowych przypadków, rzeczy, zdarzeń – nauki nomologiczne – formułowanie uogólnień, hipotez, praw dotyczących badanego fragmentu lub aspektu rzeczywistości • Badania/nauki nomotetyczne i typologiczne (Oppenheim) – nauki nomotetyczne – formułowanie uogólnień, hipotez, praw dotyczących badanego fragmentu lub aspektu rzeczywistości – nauki typologiczne – ustalają typy i konstruują typologie badanych rzeczy/zdarzeń jednostkowych (Sosińska-Kalata 2002, s. 121) 36
    37. 37. Podział nauk (albo badań w ramach nauk) wg kryteriów „wewnętrznych” [cd.] • Badania/nauki podstawowe („czyste”) i stosowane • Podział wg kryterium dominującego typu wyjaśniania: • nauki dedukcyjne (wyjaśnianie przez dowód), • przyrodnicze (wyjaśnianie przyczynowe), • o życiu (wyjaśnianie przyczynowe i funkcjonalne), • społeczne (wyjaśnianie funkcjonalne i intencjonalne), • o zachowaniu (wyjaśnianie przyczynowe i intencjonalne), • interdyscyplinarne (różne rodzaje wyjaśniania). (Grobler 2008, s. 251) 37
    38. 38. Podział / typologia nauk wg kryteriów „wewnętrznych” [cd.] • Badania / nauki interdyscyplinarne • Nauki – interdyscyplinarne – transdyscyplinarne – multidyscyplinarne – pluradyscyplinarne – syndyscyplinarne (Sosińska-Kalata 2002, s. 145) 38
    39. 39. Podział / typologia nauk wg kryteriów „zewnętrznych”  Strukturę nauki współczesnej, wręcz klasyfikację nauk określa Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 8 sierpnia 2011 r. w sprawie obszarów wiedzy, dziedzin nauki i sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych. Dz.U. 2011 nr 179 poz. 1065. 39
    40. 40. 40 Przegląd historyczno- problemowy filozoficznych koncepcji nauki: neopozytywizm, Popper, Kuhn, Feyerabend
    41. 41. Warto zajrzeć • Neopozytywizm http://sady.up.krakow.pl/sady.racjnauk2emplog.htm • Popper http://sady.up.krakow.pl/sady.racjnauk3popper.htm • Kuhn http://sady.up.krakow.pl/sady.racjnauk4kuhn.htm • Feyerabend http://sady.up.krakow.pl/sady.racjnauk6feyerabend.htm 41
    42. 42. 42 Wartości w nauce – prawda
    43. 43. 43 Prawda • Terminy „prawda”, „prawdziwość” są wieloznaczne • W kontekście nauki interesuje nas prawda poznawcza, czyli prawda jako właściwość naszej wiedzy/poznania – a nie np. estetyczna lub psychologiczna • Rola prawdy w nauce?
    44. 44. 44 Prawda [cd.] • Czego dotyczy cecha prawdziwości? Co może być prawdziwe? – Pojęcia? – Zdania, prawa, hipotezy? – Koncepcje, modele, teorie? – Wiedza naukowa „w całości”?
    45. 45. 45 Koncepcje prawdy • Klasyczna, korespondencyjna koncepcja prawdy • Nieklasyczne, kryterialne koncepcje prawdy – Koherencyjna – Pragmatyczna – Oczywistość – Powszechna zgoda • Zob. też Problem prawdy w działalności informacyjnej http://www.slideshare.net/sabinacisek/problem-prawdy-w-dziaalnoci- informacyjnej-zarys-problematyki • Więcej na temat prawdy w (Leszczyński red. 2011)
    46. 46. 46 Wiedza naukowa. Elementy – pojęcia, zdania (prawa, uogólnienia), kategoryzacje (klasyfikacje, typologie), modele, teorie. Funkcje poznawcze, zwłaszcza – wyjaśnianie Zob. też slajdy nr 16, 17, 18 i 24
    47. 47. 47 Wiedza naukowa – elementy • „SKŁADNIKI” WIEDZY NAUKOWEJ • Pojęcia, terminy • Sądy, zdania – jednostkowe, obserwacyjne, o faktach – egzystencjalne – uogólniające – hipotezy, prawa, generalizacje • DO CZEGO SIĘ ODNOSZĄ? Byty, relacje, rzeczy  Fakty, fenomeny, zdarzenia, zjawiska  Zbiory procesów, rzeczy, układów materialnych etc.  Prawidłowości, relacje, warunki, związki
    48. 48. 48 Wiedza naukowa – elementy cd. • „SKŁADNIKI” WIEDZY NAUKOWEJ • Kategoryzacje, klasyfikacje, systematyki, taksonomie, typologie etc. • Koncepcje, modele, teorie • Wiedza towarzysząca, zastana (w tym także – nieuświadomiona, przyjmowana paradygmatycznie) • DO CZEGO SIĘ ODNOSZĄ?  „Porządkowanie” rzeczywistości  Usystematyzowana wiedza o fragmencie rzeczywistości, dziedzinie, obejmująca „całość”  Paradygmaty, przesądy, założenia, zasady
    49. 49. 49 Pojęcia i terminy Definiowanie
    50. 50. 50 Pojęcie i termin • Pojęcie ≠ termin – Termin = nazwa, słowo, wyrażenie językowe – Pojęcie = content, treść, znaczenie nazwy, wyrażenia • Intensja i ekstensja • Denotat, desygnat • Instrumentalizm i realizm
    51. 51. 51 3 klasy rzeczy • Przedmioty bezpośrednio obserwowalne • Przedmioty obserwowalne pośrednio • Konstrukty = twory teoretyczne, POJĘCIA ogólne, nieobserwowalne w ogóle – „Nie mogą one być obserwowane bezpośrednio lub pośrednio, ponieważ nie istnieją – wymyśliliśmy je.” – Jednak są użyteczne, pozwalają nam uporządkować i zrozumieć rzeczywistość, komunikować, a czasami także przewidywać. (Babbie 2013, s. 145-146)
    52. 52. 52 Po co definiować pojęcia, terminy? • Bo nieostrość i wieloznaczność terminów często przeszkadza, m.in. – nie sprzyja intersubiektywnej komunikowalności i sprawdzalności, – prowadzi do dziwacznych wniosków, – prowokuje jałowe spory (Grobler 2008, s. 146-147) • Przykład kłopotu wynikającego z braku refleksji nad definicją – błąd ekwiwokacji = „użycie w przesłankach rozumowania tego samego terminu w różnych znaczeniach” (Grobler 2008, s. 146) • Czasem nieostrość i wieloznaczność terminów może być przydatna – funkcja heurystyczna, wypowiedzi metaforyczne (Kamiński 1992, s. 12, przypis)
    53. 53. 53 Rodzaje definicji • Określamy znaczenie terminów – Definicja sprawozdawcza ma na celu „zdać sprawę ze znaczenia, w jakim faktycznie danego słowa się używa”. – Definicja projektująca wprowadza nowy termin i ustala jego znaczenie. – Definicja regulująca modyfikuje „potoczne znaczenie (lub jedno z kilku potocznych znaczeń) danego słowa, po to by jego znaczenie uściślić i dostosować do celów danej dyscypliny” (Grobler 2008, s. 147).
    54. 54. 54 Rodzaje definicji [cd.] • Definicja werbalna – za pomocą słów – Składa się z definiendum (człon definiowany), definiens (człon definiujący) i spójnika definicyjnego. • Definicja ostensywna – przez wskazanie (Hajduk 2001, s. 57-60) • Definicja przez rodziny znaczeniowe (tzw. podobieństwo rodzinne Wittgensteina)
    55. 55. 55 Zdania Hipotezy, prawa, sądy, tezy, twierdzenia
    56. 56. 56 Prawa • Prawo = należycie uzasadnione i wystarczająco potwierdzone (lub jak dotąd niesfalsyfikowane) zdanie mniej lub bardziej ogólne, stwierdzające jakiś rodzaj relacji, zależności pomiędzy czynnikami, obiektami, zjawiskami etc. – Tą relacją może być przyczyna i skutek, współwystępowanie, bycie stałą cechą czegoś, następstwo w czasie, zawieranie się (bycie podzbiorem) • Prawo jest generalizacją, nazywa jakiś rodzaj prawidłowości, regularności w świecie
    57. 57. 57 Prawa, sądy, zdania • Analityczne i syntetyczne • A priori i a posteriori • Prawa formalne (analityczne) i empiryczne • Prawa ilościowe i jakościowe • Prawa jednoznaczne i statystyczne Więcej na temat praw w nauce zob. (Krajewski 1998)
    58. 58. 58 Modele
    59. 59. 59 Modele w nauce • O modelach w badaniach naukowych można przeczytać m.in. w (Blackburn 1997, s. 241), (Bojar red. 2002, s. 160- 161), (Frankfort-Nachmias; Nachmias 2001, s. 59-61), (Nowak 1985, s. 443-447), (Sapa 2009, s. 123-126) • Modele mogą mieć charakter fizyczny (np. w naukach technicznych) albo abstrakcyjny, teoretyczny (np. w naukach humanistycznych i społecznych)
    60. 60. 60 Modele w nauce [cd.] • Model = reprezentacja rzeczywistości, uproszczony obraz rzeczywistości (mechanizmu, procesu, rzeczy, sytuacji, zdarzenia, zjawiska) • Modele powstają w wyniku abstrakcji, uwzględniamy w nich tylko te aspekty, cechy, elementy jakiegoś fragmentu rzeczywistości (lub problemu), które są istotne dla jego opisu, wyjaśnienia, zrozumienia (z punktu widzenia naszej koncepcji, teorii etc.)
    61. 61. 61 Modele w nauce [cd.] • Model to nie jest opis konkretnych obiektów czy zdarzeń, jest to raczej rodzaj teorii. Elementy uwzględnione w modelu i związki między nimi ujmuje się w terminach uniwersalnych, nie jednostkowych (Nowak 1985, s. 445). • Typy modeli (w zależności od celu, dla jakiego powstały) – Strukturalne – Funkcjonalne • Eksplanacyjne (wyjaśniające) • Prognostyczne (Nowak 1985, s. 446-447)
    62. 62. 62 Modele komputerowe • „Model komputerowy jest próbą odtworzenia realnego układu w programie komputerowym. Takie modele tworzy się po to, by lepiej zrozumieć zasadę działania danego układu, lub też aby nauczyć się funkcjonowania w jego ramach. Modele komputerowe znalazły zastosowanie w wielu dziedzinach nauki – od przyrodniczych po społeczne – a także w biznesie, administracji oraz w wojsku. Przykładami naukowego zastosowania modeli komputerowych mogą być programy symulujące reakcje chemiczne lub też zjawiska meteorologiczne.” – http://www.crs.org.pl/idee/narzedzia/modelowanie-komputerowe
    63. 63. 63 Teorie
    64. 64. 64 Co to jest teoria? • Teorie występują we wszystkich dyscyplinach naukowych • Nie istnieje jedna, powszechnie akceptowana definicja teorii • Teoria może być rozumiana, z jednej strony jako każdy właściwie rodzaj konceptualizacji, z drugiej jako sformalizowany „system logiczno-dedukcyjny, składający się ze zbioru powiązanych ze sobą pojęć, z których dedukcyjnie można wyprowadzić dające się sprawdzić twierdzenia” (Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001, s. 52)
    65. 65. 65 Co to jest teoria? • Teoria = usystematyzowana wiedza, obejmująca m.in. definicje, sądy egzystencjalne (o istnieniu gatunków, kategorii, typów etc.), stwierdzone prawidłowości oraz prawa (Krajewski 1998, s. 38-41) • „Suma praw naukowych, hipotez ogólnych, prawidłowości i wszystkich innych twierdzeń o jednolitej dziedzinie, obszarze rzeczywistości tworzy teorię naukową danej dziedziny” (Pilch, Bauman 2001, s. 27)
    66. 66. 66 Teoria musi być • intersubiektywnie komunikowalna i sprawdzalna, • niesfalsyfikowana (jak dotąd), • niesprzeczna wewnętrznie (koherentna), • uporządkowana • A w naukach empirycznych, w tym – humanistycznych i społecznych – musi dodatkowo mieć treść empiryczną, odnosić się do rzeczywistości • „Teorie naukowe, w przeciwieństwie do prac filozofów, są abstrakcjami odzwierciedlającymi określone aspekty świata empirycznego; mówią one jak i dlaczego zaszło dane zjawisko empiryczne, a nie, co być powinno” (Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001, s. 53)
    67. 67. 67 Teorie w naukach humanistycznych i społecznych • Nie muszą być uniwersalne, totalne, mogą być teoriami średniego zasięgu albo mikroteoriami • 4 poziomy teorii – Systemy klasyfikacyjne ad hoc – Taksonomie – Struktury pojęciowe – Systemy teoretyczne (Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001, s. 51-59)
    68. 68. 68 Paradygmaty Na dwu kolejnych slajdach są fragmenty z książki (Cisek 2002, s. 76)
    69. 69. 69 Paradygmat w filozofii nauki • „Paradygmat” jest to termin o długiej tradycji, używany początkowo wyłącznie w językoznawstwie na oznaczenie „zespołu form deklinacyjnych lub koniugacyjnych właściwych danemu typowi wyrazów (wzorzec deklinacyjny lub koniugacyjny)” (…). • Do rozważań nad nauką wprowadził go współczesny amerykański historyk i filozof nauki Thomas S. Kuhn (1922-1996) w swoich pracach „Struktura rewolucji naukowych” [pierwsze wydanie 1962] oraz „Dwa bieguny” [pierwsze wydanie 1977]. • Od czasu wystąpienia Kuhna pojęcie paradygmatu zastosowano do analizy wielu nauk, tak przyrodniczych jak i społecznych. Problem w tym, iż było ono - i (…) nadal jest - wieloznaczne. „Paradygmat” Kuhnowski w swojej pierwotnej postaci miał aż dwadzieścia jeden znaczeń (…). W trakcie wieloletniej dyskusji zarówno Kuhn, jak i inni badacze zdołali [po części] doprecyzować to pojęcie, tak iż (…) można mówić o jego dwu podstawowych znaczeniach.
    70. 70. 70 Paradygmat, dwa podstawowe znaczenia • W węższym, a jednocześnie bardziej elementarnym sensie, paradygmat jest to konkretne osiągnięcie naukowe, zaakceptowane i uznane za ważne przez grupę uczonych, służące jako wzorzec bądź dostarczający analogii przykład dla dalszych prac badawczych. – Kuhn pisał, że paradygmat tworzą „powszechnie uznawane osiągnięcia naukowe, które w pewnym czasie dostarczają społeczności uczonych modelowych problemów i rozwiązań”. • W drugim, szerszym rozumieniu, paradygmat, zwany też matrycą lub macierzą dyscypliny naukowej skomponowany jest z powszechnie, aczkolwiek z reguły intuicyjnie, bezrefleksyjnie, uznawanych symbolicznych generalizacji, przyjmowanych przekonań filozoficznych (ontologicznych, epistemologicznych), wartości naukowych i pozanaukowych oraz wzorców, tj. paradygmatów w pierwszym znaczeniu (…). Szeroko rozumiany „paradygmat” staje się pokrewny takim terminom jak „tradycja badawcza”, „podstawowe podejście” czy „światopogląd”.
    71. 71. 71 Wybrane funkcje wiedzy naukowej
    72. 72. 72 Wybrane funkcje nauki* • „Nauka nie polega na gromadzeniu informacji, choćby ciekawych i pożytecznych, ale na rozwiązywaniu zagadnień” (Kamiński 1992, s. 203) • „Podstawową funkcją nauki jest nie tyle ustalanie praw lub formułowanie (rozumiejących lub nie) opisów, ile wyjaśnianie. Prawa i uteoretyzowane opisy można traktować jako instrumenty wyjaśniania w nauce, a wtórnie, w zastosowaniach nauki, jako instrumenty instrukcji postępowania” (Grobler 2008, s. 251) ____________________________________ * Nauki – jako poznania naukowego, wiedzy naukowej. Nauka jako dziedzina kultury ma zapewne jeszcze inne funkcje (zadania).
    73. 73. 73 Funkcje poznawcze nauki (wiedzy naukowej) • Eksploracja („rozpoznanie terenu”, identyfikacja zagadnień do zbadania etc.) • Opis („Jak jest?”) • Wyjaśnianie • Przewidywanie • Interpretacja, rozumienie, zrozumienie (Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001, s. 23-28), (Grobler 2008), (Hajduk 2001, s. 84-87, 148-152), (Krajewski 1998, s. 44-57), (Pilch, Bauman s. 22- 23)
    74. 74. 74 Wyjaśnianie • Co można wyjaśnić? – Fakty, zdarzenia jednostkowe – Generalizacje, prawa, prawidłowości • Co można wyjaśnić? – Coś niezwykłego, nieoczekiwanego – Coś – wydawałoby się – oczywistego, dobrze znanego • Są różne rodzaje wyjaśniania • Terminologia – Explanandum = to, co jest wyjaśniane – Explanans = to, co stanowi wyjaśnienie (okoliczności, przesłanki, przyczyny, racje)
    75. 75. 75 Co to znaczy wyjaśnić? Rodzaje wyjaśniania • Podać prawo ogólniejsze, pod które można „podciągnąć” pojedyncze zdarzenie, zjawisko etc. lub prawidłowość „niższego rzędu” (Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001, s. 23-25) (Grobler 2008, s. 103-105) – wyjaśnianie przez prawa (już znane albo nowe, właśnie odkryte lub skonstruowane w celu wyjaśnienia) – wyjaśnianie polega na podaniu generalizacji, hipotezy, prawa, z których dane zdarzenie albo prawidłowość wynika
    76. 76. 76 Co to znaczy wyjaśnić? Rodzaje wyjaśniania [cd.] • Odpowiedzieć na pytanie „Dlaczego?” czyli podać przyczynę – Zawsze można znaleźć wiele przyczyn, która z nich jest ta właściwą, „wyjaśnia”? • istotność przyczynowa i istotność statystyczna • przyczyny główne i uboczne • zależność wyjaśnienia przyczynowego od kontekstu (wyjaśnianie ma charakter pragmatyczny, odbywa się w jakimś kontekście) (Grobler 2008, s. 106-120) • Odpowiedzieć na pytanie typu „Dlaczego P, a nie Q”? (Grobler 2008, s. 115) • Odpowiedzieć na pytanie „Jak?”, „W jaki sposób?”
    77. 77. 77 Rodzaje wyjaśniania – genetyczne, w tym poszukiwanie przyczyny • Przez podanie genezy, historii, procesu rozwoju • Próba odpowiedzi na pytania „Dlaczego zaszło zdarzenie A?”, „Jak doszło do zdarzenia A?”, „Jaka jest przyczyna stanu A?” • Dwa aspekty – śledzenie przemian cech, jakości, kształtu „samego” obiektu badań – „wyłowienie z materii historycznej zdarzeń, faktów, warunków, które były ‘przyczynami’ przemian oraz ukazanie ich sprawczej, przyczynowej roli w przemianach, w ‘stawaniu się’ przedmiotu naszych badań” (Pilch, Bauman 2001, s. 29) • Uwaga – To, że dwa zjawiska współwystępują (istnieje korelacja) nie musi zawsze oznaczać, że jedno z nich jest przyczyną drugiego. – To, że jedno zdarzenie jest wcześniejsze niż drugie także nie musi zawsze oznaczać, iż jest jego przyczyną.
    78. 78. 78 Rodzaje wyjaśniania – funkcjonalne, intencjonalne, teleologiczne • Funkcjonalne – przez podanie funkcji, jakie coś pełni w przyrodzie, społeczeństwie, systemie – Zależności funkcjonalne odpowiadają na pytanie ‘jak’, ‘jak zjawisko A wpływa na zjawisko B’. • Intencjonalne – przez podanie intencji, zamiarów ludzi • Teleologiczne – przez cel, próba odpowiedzi na pytanie „Po co?” – Polega na poszukiwaniu celu, do jakiego zmierza jakiś proces lub jakiemu służy określone zdarzenie.
    79. 79. 79 Wiedzotwórczy charakter wyjaśniania • W dydaktyce, w życiu codziennym wyjaśniany z reguły nieznane przez znane • W nauce – wyjaśniamy znane przez nieznane, albo wręcz nieznane przez nieznane – Na przykład wyjaśniamy zachowania informacyjne użytkowników (które widać) za pomocą powodujących je potrzeb informacyjnych, których nikt jak dotąd nie widział.
    80. 80. 80 Interpretacja i rozumienie • W naukach humanistycznych i społecznych • Współczynnik humanistyczny (Florian Znaniecki)
    81. 81. 81 Metoda naukowa. Dwa źródła (sposoby) prawomocnego poznania w nauce – obserwacja (empiria) i rozumowanie (wnioskowanie). Problemy z empirią.
    82. 82. Metoda naukowa 82
    83. 83. 83 Co to jest metoda – ogólnie • Metoda = sposób postępowania – – określony przez pewne dyrektywy, reguły, wytyczne – powtarzalny, systematyczny, – stosowany celowo i świadomie, – zawierający element normatywny, wartościujący (jak należy postępować) (Hajduk 2001, s. 104-107) • Metoda = „określony, powtarzalny i wyuczalny sposób – schemat lub wzór – postępowania, świadomie skierowanego na realizację pewnego celu poprzez dobór środków odpowiednich do tego celu” (Nowak 1985, s. 19)
    84. 84. 84 Co to jest metoda naukowa? • Metoda naukowa = „sam tok operacji przy stawianiu zagadnień, ich rozwiązywaniu oraz uzasadnianiu i systematyzowaniu odpowiedzi, bądź także zespół założeń przyjętych jako ramy lub wytyczne badania (…), bądź wreszcie ogół czynności i środków zastosowanych do sprawnego osiągnięcia rezultatów badania” (Kamiński 1992, s. 202) • Metody danej nauki = „ogólnie pojmowane schematy poszczególnych czynności badawczych – bądź faktycznie stosowane w jakiejś nauce, bądź w niej zalecane” (Nowak 1985, s. 21)
    85. 85. 85 Hierarchia metod w nauce • Metoda nauki w ogóle • Metody charakterystyczne dla głównych dziedzin lub typów nauk • Metody specyficzne dla poszczególnych dyscyplin (Kamiński 1992, s. 200-214) (Grobler 2008, s. 209-256)
    86. 86. 86 Wybrane problemy związane z metodą naukową, metodami naukowymi • Czy istnieje jedna metoda, wspólna dla wszystkich nauk, wyróżniająca naukę jako taką? Czym ewentualnie taka metoda się charakteryzuje, na czym polega? • Czy w nauce są „lepsze” i „gorsze” metody? • Problem indukcji • Różne hierarchie metod w nauce?
    87. 87. 87 Metoda naukowa, metoda nauki jako takiej • Zdaniem niektórych jest tylko jedna metoda naukowa, wspólna dla wszystkich dyscyplin, która obejmuje całość czynności badawczych (Hajduk 2001, s. 105-106, 198-201) • „Metoda naukowa jest to metoda stosowana w nauce; wraz ze zmianą koncepcji nauki zmienia się też i metoda” (Hajduk 2001, s. 106) • Metody naukowej nie da się zalgorytmizować, z różnych przyczyn, zwłaszcza dlatego, iż nieodzownym jej składnikiem jest twórczość (Szaniawski 1994b), a także z powodu problemu indukcji. • Metoda naukowa ≠ technika uprawiania nauki
    88. 88. 88 Szeroko rozumiana metoda naukowa obejmuje m.in. 1 • Akceptowane źródła poznania – przede wszystkim w sensie metodologicznym, tzn. – skąd pochodzi uzasadniona, akceptowana w nauce wiedza (Ajdukiewicz 1983, s. 44-75). Obecnie są to: – doświadczenie, empiria – rozumowanie logiczne, wnioskowania – „niestety” także – czasem uświadomione i przemyślane, czasem nie – przesądy i założenia różnego rodzaju • Określone postawy – – akceptacja dwu filarów nauki współczesnej – powtarzalnych i wyuczalnych metod badawczych z jednej strony i twórczości – z drugiej, – dążenie do obiektywności (w tym – przywiązywanie wagi do intersubiektywnej sprawdzalności), – dążenie do ustawicznego poszerzania wiedzy, lepszego uzasadniania, (prawdy?) etc., – krytycyzm (myślenie krytyczne)
    89. 89. 89 Szeroko rozumiana metoda naukowa obejmuje m.in. 2 • Określone reguły i wskazówki dotyczące postępowania badawczego oraz jego etapów, w tym m.in. postulaty metodologiczne, tj. wytyczne mające podstawowy charakter, niewynikające ani z doświadczenia, ani z praw logiki, charakterystyczne dla całej nauki, np. – postulat prostoty (Krajewski 1998, s. 86-87) – postulat rzetelnego uzasadniania – postulat sprawdzalności, w tym – empirycznej sprawdzalności • CO TO ZNACZY EMPIRYCZNA SPRAWDZALNOŚĆ – zob. slajdy poświęcone metodzie nauk empirycznych, metodzie indukcyjnej, metodzie hipotetyczno- dedukcyjnej • Założenia dotyczące świata i możliwości jego poznania (założenia epistemologiczne) przyjmowane explicite i implicite, zapewne także – bezrefleksyjnie
    90. 90. 90 Metoda nauki – współczesne postawy • Krytycyzm, myślenie krytyczne – „Stawiaj pytania, wyrażaj zdziwienie – Określ problem – Sprawdź dowody – Bądź ostrożny wobec przeświadczeń i tendencyjności – Unikaj argumentacji emocjonalnej: „Skoro tak czuję, musi to być prawda” – Unikaj uproszczeń – Rozważaj inne interpretacje – Zaakceptuj brak pewności” (Tavris, Wade 1999, s. 30-35) • Dążenie do obiektywizmu, intersubiektywna sprawdzalność
    91. 91. Obserwacja (empiria) Metoda nauk empirycznych 91
    92. 92. 92 Metoda nauk empirycznych – podstawa • Nauki empiryczne odwołują się do doświadczenia, empirii (zob. m.in. Bocheński 1992, s. 106-111). Jednakże – co to właściwie znaczy? – Że muszą mieć interpretację empiryczną (Grobler 2008, s. 142) – Że opierają się na zdaniach obserwacyjnych, zdaniach o faktach, zdaniach o fenomenach. • „Zdanie obserwacyjne zawiera zwykle następujące dane: współrzędne czasowe, współrzędne przestrzenne, okoliczności, opis fenomenu” (Bocheński, 1992, s. 106-107) – Że, w uproszczeniu: „To, co stoi w sprzeczności ze zdaniami obserwacyjnymi, musi zostać odrzucone, to, co służy wyjaśnieniu tych zdań, musi być przyjęte” (Bocheński 1992, s. 109)
    93. 93. 93 Metoda nauk empirycznych – podstawa cd. • Ale – uwaga – tu pojawiają się istotne problemy – Nie istnieje „czysta” obserwacja – zob. teza o uteoretyzowaniu obserwacji – Jeżeli jakieś zdanie obserwacyjne jest niezgodne z hipotezą, prawem, teorią naukową (tzn. jest inaczej niż hipoteza lub teoria przewiduje), to niekoniecznie dana hipoteza (prawo, teoria) musi zostać odrzucona. Zob. problemy z falsyfikacją, teza Duhema- Quine’a. – Generalizacje, hipotezy, prawa, tezy nauki nie powstają w wyniku „prostego” uogólnienia zdań obserwacyjnych, ponieważ pojawia się w nich nowa treść – „element teoretyczny”, tj. nowe pojęcia, przyczyny, związki, które wymyślamy, tworzymy, by wyjaśnić, to co zaobserwowaliśmy.
    94. 94. 94 Metoda nauk empirycznych – dwa warianty • „Klasyczna” metoda indukcyjna, podejście indukcjonistyczne (starsze, kojarzone z pozytywizmem i neopozytywizmem) • Metoda hipotetyczno-dedukcyjna, podejście hipotetyczno-dedukcyjne (Popper), (Hajduk 2001, s. 142-144)
    95. 95. 95 Metoda indukcyjna • Metoda indukcyjna opiera się na intuicji, iż im więcej różnorodnych przypadków potwierdza daną hipotezę, tym bardziej jest ona prawdopodobna i możemy jej ufać, do tego stopnia, że staje się prawem nauki. – Ale – nie udało się jak dotąd ustalić – jak rozumieć i obliczać to prawdopodobieństwo (zob. Grobler 2008, s. 33-61) • W innym sformułowaniu – im więcej mamy potwierdzonych jednostkowych zdań o faktach, zdań obserwacyjnych, tym bardziej ich uogólnienie, zdanie teoretyczne, tj. hipoteza jest wiarygodne.
    96. 96. 96 Metoda indukcyjna cd. • Dzisiaj już chyba nikt nie uważa praw, stwierdzeń, uogólnień uzasadnionych na drodze indukcji (niezupełnej i eliminacyjnej) za pewne, lecz jedynie za w jakimś stopniu potwierdzone. – Z pojęciem potwierdzania też jest problem (zob. Grobler 2008, s. 55- 61) • „W praktyce metodą indukcji można posługiwać się jedynie w sposób bardziej swobodny, porównując poszczególne przypadki pod względami uznanymi za istotne w danym kontekście badawczym. Do odróżnienia czynników istotnych od nieistotnych trzeba mieć uprzednio zaakceptowane hipotezy” (Grobler 2008, s. 33) • „Świadectwo empiryczne w jakiś sposób przyczynia się do dyskryminacji hipotez, … przemawia na korzyść jednych i niekorzyść drugich” (Grobler 2008, s. 33)
    97. 97. 97 … im więcej różnorodnych przypadków • „Prawdopodobieństwo wniosku uzyskanego w drodze indukcji niezupełnej, głoszącego, że przedmiot klasy a (którą w pewien sposób obierzemy) ma cechę b, będzie tym większe, po pierwsze, im więcej przedmiotów danej klasy przebadamy i stwierdzimy, że wszystkie one mają tę samą cechę, po drugie, im bardziej różnorodne będą te przedmioty, po trzecie, im bardziej będą się różniły warunki, w których dokonujemy obserwacji” (Krajewski 1998, s. 79)
    98. 98. 98 Metoda indukcyjna – problemy • „Rozumowanie indukcyjne polega zasadniczo na projekcji, czyli rzutowaniu, wyników obserwacji na przypadki dotąd niezaobserwowane” (Grobler 2008, s. 58) • „Nawet najbogatsze, lecz z natury rzeczy skończone świadectwo empiryczne nie może wystarczyć do wyczerpującego uzasadnienia żadnej hipotezy uniwersalnej” (Grobler 2008, s. 33) – Na marginesie, WAŻNE – nie zawsze interesują nas hipotezy ściśle uniwersalne, zwłaszcza w naukach humanistycznych i społecznych • Teza o niedookreśleniu teorii przez dane empiryczne – zebrany materiał empiryczny może być podstawą nieskończenie wielu hipotez (Grobler 2008, s. 27, 58-59)
    99. 99. 99 Metoda indukcyjna – problemy cd. • Teza o uteoretyzowaniu obserwacji – „nie sposób niczego zaobserwować bez wcześniejszych oczekiwań ukształtowanych przez posiadane przez nas teorie”, „treść obserwacji zależy od licznych, mniej lub bardziej wyrafinowanych, założeń”, „teorie uznawane przez obserwatora determinują jego reakcje na otoczenie” (Grobler 2008, s. 70-71, 90) – Nie tylko obserwacja jako taka jest uteoretyzowana, lecz także identyfikacja sytuacji obserwacyjnej jest uteoretyzowana – decyzja co obserwować – również w sensie dosłownym – także wynika z akceptowanych teorii i założeń (Grobler 2008, s. 91)
    100. 100. 100 Metoda hipotetyczno-dedukcyjna, metoda falsyfikacji, metoda krytyki hipotez • Karl Raimund Popper – najważniejsza metoda nauki lub nauk empirycznych = stosowanie zasady krytycyzmu = metoda hipotetyczno- dedukcyjna (Grobler 2008, s. 63-64) • „Polega na wysuwaniu hipotez, wyprowadzaniu z nich wniosków dedukcyjnych na temat wyników projektowanych eksperymentów, a następnie konfrontowaniu ich z faktycznymi wynikami eksperymentalnymi’ (Grobler 2008, s. 63-64) • Falsyfikacjonizm – w naukach empirycznych nie można dowieść prawdziwości żadnej hipotezy, nie można hipotezy ostatecznie i całkowicie potwierdzić, czasami natomiast da się wykazać, że jakaś hipoteza jest fałszywa • Wszystkie tezy nauki przyjęte są „na próbę” i mogą zostać odwołane
    101. 101. 101 Metoda hipotetyczno-dedukcyjna – jak to się robi? • Identyfikacja faktów wymagających wyjaśnienia (problem – co to jest fakt – na razie pomijamy) • Sformułowanie śmiałej hipotezy albo wielu śmiałych hipotez (śmiałe = wysoce informacyjne, tj. „dużo mówiące” o świecie, o szerokiej dziedzinie odniesienia, mocno narażone na obalenie) • Wyprowadzenie – drogą dedukcji – z tychże hipotez konsekwencji empirycznych, tj. jednostkowych zdań o faktach, zdań obserwacyjnych • Poddanie tychże zdań obserwacyjnych rzetelnym testom empirycznym, poprzez eksperymenty i obserwacje (zwłaszcza w naukach społecznych, gdzie nie zawsze da się przeprowadzić eksperyment) – Testowanie jest rzetelne, gdy odbywa się w zróżnicowanych sytuacjach, na różne sposoby, poza tym – terminy występujące w hipotezie i zdaniach obserwacyjnych nie powinny być wieloznaczne – Przed rozpoczęciem testowania empirycznego należy dokonać operacjonalizacji terminów teoretycznych występujących w hipotezie, tj. „przetłumaczyć” je na terminy obserwacyjne • Te hipotezy, które nie zostaną sfalsyfikowane mogą „na razie” zostać uznane, ale trzeba pamiętać, że to „nie na zawsze”. – (Grobler 2008), (Krajewski 1998, s. 92-101)
    102. 102. 102 Metoda hipotetyczno-dedukcyjna – problemy • Problem z falsyfikacją – „na tej podstawie, że wynik eksperymentu jest niezgodny z przewidywaniem, nie można wnioskować, że badana hipoteza jest fałszywa” (Grobler 2008, s. 70) • Dlaczego? Bo fałszywe mogą być: – zdanie obserwacyjne opisujące warunki początkowe eksperymentu – zdanie obserwacyjne opisujące wyniki eksperymentu – założenia, w tym – • explicite i implicite akceptowane prawa, teorie (uteoretyzowanie obserwacji) • oczekiwania i przesądy • wiedza towarzysząca i zastana = background knowledge, folklor dyscypliny • Teza Duhema-Quine’a, holizm (Grobler 2008, s. 76-77) – „świadectwo empiryczne odnosi się nie do pojedynczych zdań, lecz do nauki w całości”
    103. 103. 103 Bibliografia
    104. 104. 104 Bibliografia • Ajdukiewicz, Kazimierz (1983). Zagadnienia i kierunki filozofii. Warszawa: Czytelnik. • Babbie, Earl (2013). Podstawy badań społecznych. Wydawnictwo Naukowe PWN. • Blackburn, Simon (1997). Oksfordzki słownik filozoficzny. Warszawa: Wydawnictwo „Książka i Wiedza”. • Bocheński, Józef M. (1992). Współczesne metody myślenia. Poznań: „W drodze” Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów. • Bronk, Andrzej (1992). Wielość nauk i jedność nauki (Stanisława Kamińskiego opcje metodologiczne). W: Kamiński, Stanisław. Nauka i metoda. Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Wydanie IV poprawione. Lublin: KUL, s. 345-370. • Bojar, Bożenna red. (2002). Słownik encyklopedyczny informacji, języków i systemów informacyjnych. Warszawa: Wydawnictwo SBP. [Dostęp online w Bibliologicznej Bibliotece Cyfrowej http://bbc.uw.edu.pl/dlibra] • Chalmers, Alan (1997). Czym jest to, co zwiemy nauką. Wrocław: Wydawnictwo Siedmioróg. • Cisek, Sabina (2002). Filozoficzne aspekty informacji naukowej. Kraków: Wydawnictwo UJ. • Frankfort-Nachmias, Chava; Nachmias, David (2001). Metody badawcze w naukach społecznych. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo s.c. • Grobler, Adam (2008). Metodologia nauk. Kraków: Wydawnictwo Aureus, Wydawnictwo Znak.
    105. 105. 105 Bibliografia cd. • Hajduk, Zygmunt (2001). Ogólna metodologia nauk. Wydanie II zmienione. Lublin: KUL. • Jaroszyński, Piotr (2010). Filozofia nauki. W: Powszechna Encyklopedia Filozofii. Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu. http://ptta.pl/pef/, http://ptta.pl/pef/pdf/f/filozofian.pdf • Kamiński, Stanisław (1992). Nauka i metoda. Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Wydanie IV poprawione. Lublin: KUL. • Kołakowski, Leszek (2000). Neutralność i wartości akademickie. W: Tenże, Moje słuszne poglądy na wszystko. Kraków: Wydawnictwo Znak, s. 137-155. • Krajewski, Władysław (1998). Prawa nauki. Przegląd zagadnień metodologicznych i filozoficznych. Wydanie drugie poprawione. Warszawa: Wydawnictwo „Książka i Wiedza”. • Leszczyński, Damian red. (2011). Prawda. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. • Materska, Katarzyna (2007). Informacja w organizacjach społeczeństwa wiedzy. Warszawa: Wydawnictwo SBP, s. 42-49. • Nowak, Stefan (1985). Metodologia badań społecznych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Naukowe. • Paprzycka, Katarzyna (2013). Pojęcie wiedzy. W: Przewodnik po epistemologii. Pod red. Renaty Ziemińskiej. Kraków: Wydawnictwo WAM, s. 117-139. • Pilch, Tadeusz; Bauman, Teresa (2001). Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe. Wydanie drugie poprawione i rozszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
    106. 106. 106 Bibliografia cd. • Sady, Wojciech (2002 – ). Dzieje religii, filozofii i nauki. http://sady.up.krakow.pl/ • Sapa, Remigiusz (2009). Metodologia badań obszaru pośredniczenia w komunikacji naukowej z perspektywy nauki o informacji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. • Sosińska-Kalata, Barbara (2002). Klasyfikacja. Struktury organizacji wiedzy, piśmiennictwa i zasobów informacyjnych. Warszawa: Wydawnictwo SBP. • Szaniawski, Klemens (1994a). Kilka uwag o filozofii nauki. W: Tenże, O nauce, rozumowaniu i wartościach. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 48-54. • Szaniawski, Klemens (1994b). Metoda i twórczość w nauce. W: Tenże, O nauce, rozumowaniu i wartościach. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 68-76. • Szaniawski, Klemens (1994c). O obiektywności nauki. W: Tenże, O nauce, rozumowaniu i wartościach. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 8-17. • Tavris, Carol; Wade, Carole (1999). Psychologia. Podejścia oraz koncepcje. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo, s. 30-35. • Woźniak-Kasperek, Jadwiga (2011). Wiedza i język informacyjny w paradygmacie sieciowym. Warszawa, Wydawnictwo SBP, s. 39-48. • Dodatkowe publikacje związane z filozofią i metodologią można znaleźć poprzez blog Cisek, Sabina (2008 – ). Methodology and Philosophy of LIS (Information Science). http://methodologyphilosophyinfoscience.blogspot.com/

    ×