Metodologia nauk cz1 15_16

12,090 views

Published on

0 Comments
3 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
12,090
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
4
Actions
Shares
0
Downloads
81
Comments
0
Likes
3
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Metodologia nauk cz1 15_16

  1. 1. Metodologia nauk część 1 Dr Sabina Cisek Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa UJ 2015/16 Aktualizacja 2015-10-20 1
  2. 2. Treści merytoryczne przedmiotu [część 1] 1) Metodologia nauki i nauk (szczegółowa). Przedmiot, zakres, problematyka, kierunki badań. Wskazanie, jakie ujęcie metodologii nauk obowiązuje w ramach zajęć. 2) Pojęcia nauki i naukowości. Czym różni się nauka od nie-nauki? Typologia nauk, dziedziny i dyscypliny naukowe. (Przypomnienie, zebranie i rozszerzenie treści z przedmiotu Naukoznawstwo) 3) Sposoby i uwarunkowania poznawania rzeczywistości w nauce. Wzajemne relacje. Hierarchizacja – wedle poziomów ogólności (metoda nauki w ogóle, metoda nauk przyrodniczych i metoda nauk społecznych, metodologie/strategie, metody badań, techniki i narzędzia badawcze). Typologia metod, w tym wedle etapów procesu badawczego. 4) Na czym polega metoda naukowa – ogólnie? Założenia, wytyczne, cele, postępowanie. Dwa źródła (metody?) prawomocnego poznania w nauce – obserwacja (empiria) i rozumowanie. Problemy z empirią. - Najważniejsze typy rozumowań (wnioskowań) w nauce – dedukcja, indukcja i inne – szczegółowa charakterystyka. - Logika klasyczna w nauce jako podstawa wnioskowań. Wybrane elementy. 5) Strategie lub podejścia badawcze w naukach społecznych – ilościowa, jakościowa i mieszana. 2
  3. 3. Treści merytoryczne przedmiotu [część 2] 6) Typy badań (eksploracyjne, opisowe, wyjaśniające). Wybrane metody w naukach humanistycznych i społecznych. Relacja do wymienionych strategii badawczych. 7) Wybrane metody i techniki gromadzenia, porządkowania, analizowania, syntetyzowania, wyciągania wniosków i przedstawiania wyników badań cudzych i własnych. (Zebranie, uporządkowanie, poszerzenie umiejętności i wiedzy zdobytych w ramach wcześniejszych zajęć w Instytucie Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa UJ, wyjście poza aspekty „instrumentalne”, wskazanie, jak stosowanie odpowiednich metod przyczynia się do tworzenia uprawnionych poglądów, tez i wiedzy uzasadnionej). 8) Jak opracować model albo teorię? Dwa podejścia – „teoria przed badaniami” i „badania przed teorią”. Przydatne procedury i metody. Testowanie własnych koncepcji i hipotez. Operacjonalizacja. 9) Podsumowanie 1: Proces badawczy. Projektowanie własnych badań. 10) Podsumowanie 2: Podstawy filozoficzne, „epistemologie” dyscyplin naukowych, paradygmaty i metateorie. Jak założenia natury ogólnej wpływają na badania (metodologie szczegółowe, ramy pojęciowe) poszczególnych dyscyplin? (na przykładzie informatologii) 3
  4. 4. 1. Metodologia nauki i nauk (szczegółowa). Przedmiot, zakres, problematyka, kierunki badań. Wskazanie, jakie ujęcie metodologii nauk obowiązuje w ramach zajęć 4
  5. 5. Co to jest metodologia? Co może oznaczać słowo „metodologia” (w nauce)?  1) Metodologia nauki (nauk) = teoria metody, dział filozofii  2) Sposób poznawania świata akceptowany w jakiejś dyscyplinie naukowej  3) Sposób postępowania w konkretnym projekcie badawczym, metodyka danych badań 5
  6. 6. Metodologia w znaczeniu 1, jako teoria metody  Metodologię można sformułować dla każdej dziedziny  Są dwie grupy metodologii: te, które dotyczą działania fizycznego i te, które dotyczą działania duchowego (w tym – myślenia) ◦ (Bocheński, 1992, s. 20, 21) 6
  7. 7. Metodologia w znaczeniu 1, jako teoria metody [cd.] Metodologia nauki i metodologia nauk  Metodologia nauki (ogólna) – bada to, co wspólne dla wielu nauk (dyscyplin naukowych)  Metodologia nauk (szczegółowa) – bada osobliwości poszczególnych dyscyplin ◦ (Bronk, 1992, s. 354) 7
  8. 8. Metodologia w znaczeniu 1, jako teoria metody [cd.]  Metodologia nauk, ◦ w aspekcie pragmatycznym – nauka o metodach działalności naukowej i stosowanych w nauce procedurach badawczych; ◦ w aspekcie apragmatycznym – nauka o elementach i strukturze systemów naukowych, tj. o wytworach nauki w postaci pojęć, twierdzeń (prawa nauki), teorii naukowych [Encyklopedia PWN] 8
  9. 9. Metodologia nauk w znaczeniu 1 bada: - wybrane aspekty nauki w sensie czynnościowym  Strategie, metody i techniki badawcze i naukowe ◦ Metoda naukowa w ogóle, co ją charakteryzuje i odróżnia od innych sposobów postępowania, poznania (metodologia ogólna) ◦ Metody naukowe stosowane we wszystkich dyscyplinach bądź w większości dyscyplin (metodologia ogólna) ◦ Metody w poszczególnych naukach (metodologia szczegółowa)  Pytanie – czy tylko metody wyidealizowane, tj. rozumiane jako „przepisy”, schematy, wzorce postępowania czy również ich konkretne realizacje ◦ Na przykład – czy tylko cechy, wartość poznawcza, właściwy sposób przeprowadzenia metody analizy i krytyki piśmiennictwa jako takiej, by była akceptowana jako źródło poznania w informatologii, czy także jej konkretne realizacje (powiedzmy – czy wystarczy oprzeć się na piśmiennictwie polsko- i anglojęzycznym) 9
  10. 10. Metodologia nauk w znaczeniu 1 bada: - wybrane aspekty nauki w sensie wytworowym, tj. wiedzę naukową  Starsze podejście, m.in. Koło Wiedeńskie, 1. połowa XX wieku – metodologia skupia się przede wszystkim na zdaniach – hipotezach, prawach, twierdzeniach, sądach; zdaniach obserwacyjnych i teoretycznych ◦ Stąd – metodologia traktowana jak dział logiki  Nowsze podejście, m.in. Kuhn, Lakatos, Quine – metodologia skupia się na strukturach wiedzy – modelach, teoriach, paradygmatach, programach badawczych, całości wiedzy ◦ (Bocheński 1992, s. 139-142) (Grobler 2008, s. 61-91, 267- 312) 10
  11. 11. Metodologia nauk w znaczeniu 1 (filozoficzna, ogólna) – przykłady problemów  Co to jest hipoteza, jak się potwierdza i obala hipotezy?  Co to jest prawo nauki? Jakie ma funkcje?  Co to jest wyjaśnianie?  Czy istnieją „czyste” fakty? Jaki jest stosunek obserwacji do teorii?  Czym jest metoda naukowa w ogóle, jakie są typy metod ogólnonaukowych, jakie metody są specyficzne dla poszczególnych dyscyplin etc.?  Czym jest teoria? Dlaczego jedne teorie zastępują inne?  Jaki jest cel nauki?  Jakie są typy nauk? Czy nauki przyrodnicze i społeczne różnią się z metodologicznego punktu widzenia? Jeżeli tak – na czym polega ich odmienność?  Na czym polega definiowanie pojęć, terminów? Rodzaje definicji? Typy pojęć, terminów naukowych? 11
  12. 12. Metodologia w znaczeniu 2  Sposób poznawania świata akceptowany w danej dyscyplinie (dziedzinie) naukowej, obejmujący m.in.:  podstawy meta-teoretyczne (paradygmaty, wartości, założenia explicite i implicite),  metody badawcze,  techniki gromadzenia danych/materiału empirycznego,  techniki analizy zgromadzonych danych empirycznych,  standardy tworzenia interpretacji, kategoryzacji, uogólnień, modeli i teorii,  formy prezentacji wyników,  reguły uzasadniania oraz zapewniania rzetelności i intersubiektywnej sprawdzalności badań. 12
  13. 13. Dlaczego warto zastanowić się nad metodologią nauki i nauk?  Naukowcy badają świat, metodolog docieka (m.in.): ◦ jak to robią, ◦ czy ich sposoby postępowania poznawczego prowadzą do uzasadnionych wyników, odkryć, nowej wiedzy, czy „nadają się” do badania określonych obiektów, problemów, zjawisk.  Świadomość uwarunkowań metodologicznych prowadzi do podniesienia jakości, w tym wiarygodności oraz intersubiektywnej sprawdzalności badań. 13
  14. 14. Dlaczego warto …? [cd.]  Jeżeli badania nie są intersubiektywnie komunikowalne i sprawdzalne, to nie są w ogóle naukowe (Frankfort- Nachmias, Nachmias 2001, s. 30, 31).  Intersubiektywna sprawdzalność pojawia się w wyniku jasnego określenia: ◦ w jaki sposób doszliśmy do takich a nie innych stwierdzeń, wniosków, przy użyciu jakich metod, na podstawie jakich danych empirycznych, jakiego rozumowania i jakich założeń, jak rozumiemy terminy, których używamy, słowem – zostawiamy „ścieżkę sprawdzenia”, ◦ jak inni mogą sprawdzić nasze koncepcje, tezy, wnioski – określona, wykonalna, potencjalnie – przez każdego chętnego, procedura.  Nie da się spełnić tych wymogów, gdy brakuje samoświadomości metodologicznej. 14
  15. 15.  METODOLOGIA = sposób poznawania świata akceptowany w nauce (ze szczególnym uwzględnieniem nauk humanistycznych i społecznych), obejmujący ◦ podstawy meta-teoretyczne (paradygmaty, wartości, założenia explicite i implicite), ◦ metody badawcze, ◦ techniki gromadzenia danych/materiału empirycznego, ◦ techniki analizy zgromadzonych danych empirycznych, ◦ standardy tworzenia interpretacji, kategoryzacji, uogólnień, modeli i teorii, ◦ formy prezentacji wyników, ◦ reguły uzasadniania oraz zapewniania rzetelności i intersubiektywnej sprawdzalności badań. Na naszych zajęciach 15
  16. 16. 2. Pojęcia nauki i naukowości. Czym różni się nauka od nie-nauki? Typologia nauk, dziedziny i dyscypliny naukowe 16
  17. 17. Co to jest nauka – trzy główne sposoby rozumienia nauki  1) Nauka = dziedzina ludzkiej działalności, dziedzina kultury  2) Nauka = pewien typ działalności, zbiór czynności uczonych, praca badawcza (ujęcie czynnościowe)  3) Nauka = wytwór = osiągnięta wiedza naukowa (ujęcie wytworowe) ◦ (Kamiński, 1992, s. 11-19), (Szaniawski, 1994a, s. 48) 17
  18. 18. Nauka = dziedzina ludzkiej działalności, dziedzina kultury  Obejmuje: ◦ badania naukowe jako ciągi jednostkowych lub zbiorowych czynności (Nowak 1985, s. 21) ◦ budynki, narzędzia, przedmioty, systemy, środki, technologie, ◦ finansowanie, politykę, prawo, zarządzanie ◦ hierarchie, struktury, ◦ ludzi (naukowcy, obsługa nauki, studenci), ◦ organizacje (biblioteki, uczelnie, stowarzyszenia), ◦ zgromadzone zasoby informacji i wiedzy ◦ …… 18
  19. 19. Nauka = dziedzina ludzkiej działalności, dziedzina kultury [cd.]  Nauka jako dziedzina kultury powstała i „narasta” wokół poznania ◦ Chodzi tu nie o każde możliwe poznanie, ale o pewien jego rodzaj, zwany naukowym  19
  20. 20. Co to jest poznanie?  Poznanie ◦ czynność = poznawanie ◦ wytwór = wiedza  Poznanie = wprowadzenie w pole świadomości informacji o czymś (Kamiński, 1992, s. 13)  „POZNANIE (…) – nazwa czynności, dzięki której podmiot dowiaduje się czegoś, uzyskuje informacje czy uchwyca w jakimś aspekcie poznawany przedmiot; na ogół są to te czynności, które prowadzą do uzasadnionego wydawania sądów.” http://encyklopedia.interia.pl/haslo?hid=138229  Poznanie istniejących rzeczy – zob. Powszechna Encyklopedia Filozofii http://www.ptta.pl/pef/pdf/p/poznanie.pdf 20
  21. 21. Nauka = pewien typ działalności, zbiór czynności uczonych, praca badawcza (ujęcie czynnościowe)  Nauka = obłożony swoistymi zastrzeżeniami (różnie zresztą formułowanymi w zależności od poglądów epistemologicznych) sposób poznawania, zwany naukowym oraz jego praktyczne realizacje  Uwaga – nauka NIE równa się wyłącznie metodzie, potrzebna jest jeszcze twórczość (Szaniawski, 1994b) 21
  22. 22. Nauka = wytwór = osiągnięta wiedza naukowa (ujęcie wytworowe)  Wiedza naukowa ◦ w sensie subiektywnym – stan umysłu badacza ◦ w sensie obiektywnym (tj. – tutaj – niezależnie od wiedzy poszczególnych uczonych) – obejmuje  pojęcia, terminy  hipotezy, mniemania (uzasadnione), sądy, stwierdzenia, tezy, twierdzenia, uogólnienia, zdania  koncepcje, modele, teorie  milczącą wiedzę (Blackburn, 1997, s.237), wiedzę towarzyszącą i zastaną = background knowledge (Grobler, 2008, s. 73, 74), założenia, zasady (w tym – nieuświadomione, przyjmowane paradygmatycznie) 22
  23. 23. 23 Co to jest wiedza? Rodzaje / typy wiedzy  Wiedza = „ogół informacji o rzeczywistości wraz z umiejętnością ich wykorzystania” (Bojar red. 2002, s. 291)  Wiedza = „układ wiadomości, które jakoś uznajemy i potrafimy w pewien przynajmniej sposób uzasadnić” (Kamiński 1992, s. 24)  Wiedza-że (wiedza propozycjonalna) i wiedza-jak (umiejętności) (Gilbert Ryle, 1949)  Wiedza jawna (explicit knowledge) i wiedza milcząca (tacit knowledge, niejawna, ukryta) (Michael Polanyi) ◦ Wiedzę jawną możemy zwerbalizować, przedstawić w postaci słów, liczb etc. i przekazać innym. Wiedzy milczącej nie da się całkowicie zwerbalizować (np. wiedza o tym, jak się jeździ na rowerze), wiemy więcej niż potrafimy wypowiedzieć.
  24. 24. 24 Co to jest wiedza? Rodzaje / typy wiedzy [cd.]  Wiedza a posteriori, którą posiąść możemy tylko w drodze doświadczenia, oraz wiedza a priori, którą posiąść możemy niezależnie od doświadczenia (podział ze względu na sposób pozyskania wiedzy)  Wiedza empiryczna (dotycząca świata empirycznego) i nieempiryczna (np. matematyczna, filozoficzna, religijna)  Wiedza naukowa i potoczna (podział ze względu na szczególne metody zdobywania wiedzy)  Typy wiedzy: potoczna (zdroworozsądkowa), techniczna, przednaukowa (protonauka), naukowa, mądrościowa (Bojar red. 2002, s. 291-295), (Kamiński 1992, s. 24, 25), (Hajduk 2001, s. 180, 181), (Materska 2007, s. 42-49), (Paprzycka 2013), (Woźniak-Kasperek 2011, s. 39-48)
  25. 25. 25 Co to znaczy „wiedzieć” wg filozofów?  Klasyczna koncepcja wiedzy ◦ „Osoba α wie, że p, zawsze i tylko wtedy, gdy:  (1) α jest przekonana, że p;  (2) to, że p, jest prawdą;  (3) przekonanie α-y, że p, jest uzasadnione.” (Paprzycka 2013, s. 122)
  26. 26. 26 Co to znaczy „być naukowym”? (w odniesieniu do nauki jako procesu i wytworu poznania, nauki jako wiedzy)  Są co najmniej dwa warianty tego pytania ◦ „Wielkie pytanie” = filozoficzne i naukoznawcze – na czym w ogóle polega naukowość poznania/wiedzy? ◦ „Małe pytanie” = praktyczne – jak rozpoznać/stwierdzić, że publikacja (artykuł, referat, książka) jest naukowa?
  27. 27. 27 Co na ten temat sądzą filozofowie nauki?  Przykłady: ◦ naukowe jest to, co jest sprawdzalne empirycznie, tzn. falsyfikowalne; z góry jest określone, w jakiej sytuacji będzie trzeba odrzucić hipotezę, koncepcję czy teorię (Popper) ◦ naukowe jest to, co wynika z doświadczenia (eksperyment, obserwacja, źródła), logicznego rozumowania i pewnych założeń natury ogólniejszej (folklor – „wszyscy”) ◦ naukowe jest to, co za takowe bywa uważane przez społeczność uczonych w danym czasie (Kuhn)
  28. 28. 28 Po co rozpoznawać naukowość badania, dyskusji, publikacji, referatu, wypowiedzi?  Dla celów ◦ poznawczych ◦ organizacyjnych, na przykład – oceny czasopism, instytucji, dorobku poszczególnych naukowców
  29. 29. 29 Jak rozpoznać naukowość? (w odniesieniu do nauki jako procesu i wytworu poznania, nauki jako wiedzy)  Stosując kryteria ◦ wewnętrzne, dotyczące metody i wiedzy naukowej, czyli – odpowiadając sobie na pytanie na czym polega metoda naukowa i czym cechuje się wiedza naukowa ◦ zewnętrzne, organizacyjne, np. w odniesieniu do publikacji – recenzowanie, liczba cytowań, afiliacja autora, zamieszczenie w ważnych czasopismach uznanych za naukowe itp.
  30. 30. 30 Jak rozpoznać naukowość – kryteria WEWNĘTRZNE – cechy WIEDZY naukowej  Wiedza naukowa jest ◦ intersubiektywnie komunikowalna i sprawdzalna (Frankfort-Nachmias, Nachmias, 2001, s. 30, 31) ◦ „obiektywna” (Szaniawski, 1994c) ◦ poszukująca (jakiegoś) porządku, uogólnień ◦ samodoskonaląca się ◦ systematyczna ◦ twórcza (nowa wiedza) ◦ uporządkowana ◦ uzasadniona (empirycznie i racjonalnie) ◦ wyspecjalizowana
  31. 31. 31 Co to znaczy „intersubiektywnie sprawdzalna”?  „Jeżeli jeden naukowiec prowadzi badanie, to inny może je powtórzyć i porównać ze sobą dwa zbiory wyników” (Frankfort- Nachmias, Nachmias 2001, s. 31)  Rozróżniamy ◦ intersubiektywne komunikowanie – „wiedza naukowa powinna być zrozumiana przez każdego badacza posiadającego odpowiednie kwalifikacje” ◦ intersubiektywną sprawdzalność – „wiedza naukowa poddaje się kontroli” (Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001, s. 31, przypis)  Powinno być jasno powiedziane ◦ w jaki sposób doszliśmy do takich a nie innych stwierdzeń, wniosków, przy użyciu jakich metod, na podstawie jakich danych empirycznych, jakiego rozumowania i jakich założeń, jak rozumiemy terminy, których używamy , słowem – zostawiamy „ścieżkę sprawdzenia”, ◦ jak inni mogą sprawdzić nasze koncepcje, tezy, wnioski – określona, wykonalna, potencjalnie – przez każdego chętnego, procedura
  32. 32. 32 Co to znaczy „obiektywna”?  Trzy znaczenia terminu „obiektywność nauki”: „bezstronność – jako przeciwstawienie tendencyjności; intersubiektywna sprawdzalność – jako niezbędny warunek społecznej kontroli; neutralność aksjologiczna – jako zabezpieczenie przed dowolnością ocen. W żadnym z tych znaczeń obiektywność nie jest cechą w pełni osiągalną (…)” (Szaniawski 1994c, s. 17) ◦ O pojęciach neutralności i bezstronności – zob. również (Kołakowski 2000)  Obiektywny – może też znaczyć – niezależny od podmiotu poznającego
  33. 33. 33 Jak rozpoznać naukowość – kryteria WEWNĘTRZNE – cechy METODY naukowej  Zobacz rozdział 4 w niniejszej prezentacji
  34. 34. 34 Jak rozpoznać naukowość – kryteria ZEWNĘTRZNE, organizacyjne, społeczne  Najważniejszym zewnętrznym kryterium naukowości jest jakoś zorganizowana społeczna akceptacja, np. poprzez recenzowanie (peer review), cytowania, przyjęcie artykułu do druku w czasopiśmie naukowym albo referatu na konferencję ◦ Zob. m.in. Journal Citation Reports, Komunikat Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w sprawie wykazu czasopism naukowych  Czy to jest nadal sprawnie działający system? Kontrprzykłady ◦ afera Sokala, the Sokal Hoax http://pl.wikipedia.org/wiki/Sprawa_Sokala, http://www.physics.nyu.edu/faculty/sokal/ ◦ Andrew Wakefield, szczepionki i autyzm – sfałszował czy nie wyniki badań? ◦ http://nauka.newsweek.pl/diederik-stapel--kanciarze-z-tytulami- naukowymi,84437,1,1.html
  35. 35. 35 Jak rozpoznać naukowość – kryteria ZEWNĘTRZNE, organizacyjne, społeczne [cd.]  Są tu co najmniej dwa ważne pytania: ◦ Na ile w ogóle stosowanie kryteriów zewnętrznych jest usprawiedliwione? ◦ Jeżeli tak – jaka społeczność ma akceptować i w jakiej formie?
  36. 36. Podział / typologia nauk  Może być oparty na kryteriach wewnętrznych bądź zewnętrznych wobec poznania naukowego (wiedzy naukowej)  A co to jest typologia? Zob. następny slajd. ◦ Kompendium wiedzy o klasyfikacji, typologii i podziałach nauk stanowi książka Barbary Sosińskiej-Kalaty pt. Klasyfikacja (Sosińka-Kalata 2002) 36
  37. 37. Typologia  Typologia „polega na grupowaniu elementów zbioru w zespoły elementów pod pewnym względem do siebie podobnych. Dla każdego takiego zespołu zdefiniowany jest tzw. element wzorcowy (idealny, typowy). Elementy zbioru zakwalifikowane do poszczególnych zespołów nie są jednorodne, ale łączy je pewien (zwykle różny) stopień podobieństwa do wybranego elementu wzorcowego. Wyodrębnione w ten sposób zespoły nazywa się typami, a całą strukturę porządkującą zbiór – właśnie typologią. (…) Zespoły elementów wyodrębnione w typologii, czyli typy, niekiedy nie są rozłączne, albowiem może się zdarzyć, ze pewne elementy spełniają warunek podobieństwa wobec więcej niż jednego elementu wzorcowego.” (Sosińska- Kalata 2002, s. 19) 37
  38. 38. Podział nauk wg kryteriów „wewnętrznych”  Nauki aprioryczne (formalne, dedukcyjne)  Nauki empiryczne (realne) ◦ Nauki humanistyczne ◦ Nauki przyrodnicze ◦ Nauki społeczne ◦ Nauki techniczne 38
  39. 39. Podział nauk (albo badań w ramach nauk) wg kryteriów „wewnętrznych” [cd.]  Badania/nauki idiograficzne i nomotetyczne (nomologiczne) (Rickert) ◦ nauki idiograficzne – poznanie i indywidualizujący opis jednostkowych przypadków, rzeczy, zdarzeń ◦ nauki nomologiczne – formułowanie uogólnień, hipotez, praw dotyczących badanego fragmentu lub aspektu rzeczywistości  Badania/nauki nomotetyczne i typologiczne (Oppenheim) ◦ nauki nomotetyczne – formułowanie uogólnień, hipotez, praw dotyczących badanego fragmentu lub aspektu rzeczywistości ◦ nauki typologiczne – ustalają typy i konstruują typologie badanych rzeczy/zdarzeń jednostkowych (Sosińska-Kalata 2002, s. 121)  Badania/nauki podstawowe („czyste”) i stosowane 39
  40. 40. Podział nauk (albo badań w ramach nauk) wg kryteriów „wewnętrznych” [cd.] • Podział wg kryterium dominującego typu wyjaśniania:  nauki dedukcyjne (wyjaśnianie przez dowód),  przyrodnicze (wyjaśnianie przyczynowe),  o życiu (wyjaśnianie przyczynowe i funkcjonalne),  społeczne (wyjaśnianie funkcjonalne i intencjonalne),  o zachowaniu (wyjaśnianie przyczynowe i intencjonalne),  interdyscyplinarne (różne rodzaje wyjaśniania)  [Grobler 2008, s. 251] 40
  41. 41. Podział / typologia nauk wg kryteriów „wewnętrznych” [cd.]  Badania / nauki interdyscyplinarne  Nauki ◦ interdyscyplinarne ◦ transdyscyplinarne ◦ multidyscyplinarne ◦ pluradyscyplinarne ◦ syndyscyplinarne (Sosińska-Kalata 2002, s. 145) 41
  42. 42. Podział / typologia nauk wg kryteriów „zewnętrznych”  Strukturę nauki współczesnej określa Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 8 sierpnia 2011 r. w sprawie obszarów wiedzy, dziedzin nauki i sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych. Dz.U. 2011 nr 179 poz. 1065. 42
  43. 43. 3. Sposoby (metody) i uwarunkowania poznawania rzeczywistości w nauce. Wzajemne relacje. Hierarchizacja – wedle poziomów ogólności (metoda nauki w ogóle, metoda nauk empirycznych, strategie badawcze, metody badań, techniki i narzędzia badawcze). Typologia metod, w tym wedle etapów procesu badawczego. 43
  44. 44. Co to jest metoda – ogólnie  Metoda = sposób postępowania – ◦ określony przez pewne dyrektywy, reguły, wytyczne ◦ powtarzalny, systematyczny, ◦ stosowany celowo i świadomie, ◦ zawierający element normatywny, wartościujący (jak należy postępować) (Hajduk, 2001, s. 104-107)  Metoda = „określony, powtarzalny i wyuczalny sposób – schemat lub wzór – postępowania, świadomie skierowanego na realizację pewnego celu poprzez dobór środków odpowiednich do tego celu” (Nowak, 1985, s. 19) 44
  45. 45. Co to jest metoda naukowa?  Metoda naukowa = „sam tok operacji przy stawianiu zagadnień, ich rozwiązywaniu oraz uzasadnianiu i systematyzowaniu odpowiedzi, bądź także zespół założeń przyjętych jako ramy lub wytyczne badania (…), bądź wreszcie ogół czynności i środków zastosowanych do sprawnego osiągnięcia rezultatów badania” (Kamiński 1992, s. 202) 45
  46. 46. Co to jest metoda jakiejś nauki szczegółowej, dyscypliny naukowej?  Metody danej nauki = „ogólnie pojmowane schematy poszczególnych czynności badawczych – bądź faktycznie stosowane w jakiejś nauce, bądź w niej zalecane” (Nowak 1985, s. 21) 46
  47. 47. Co to jest technika naukowa, technika badawcza?  „Technika naukowa dotyczy wyboru i wykorzystania szeroko rozumianych środków” (Hajduk, 2001, s. 199) 47
  48. 48. Hierarchia metod w nauce – ujęcie 1  Metoda nauki w ogóle  Metody charakterystyczne dla głównych typów nauk ◦ Nauki dedukcyjne i empiryczne ◦ Nauki przyrodnicze i społeczne ◦ Nauki nomotetyczne i idiograficzne ◦ Nauki dedukcyjne, przyrodnicze, o życiu, społeczne, o zachowaniu (podział wg kryterium dominującego typu wyjaśniania, Grobler 2008, s. 251)  Metody specyficzne dla poszczególnych dyscyplin (Kamiński, 1992, s. 200-214) (Grobler, 2008, s. 209-256) 48
  49. 49. Hierarchia metod w nauce – ujęcie 2  Ogólnonaukowe postulaty metodologiczne, w tym – postulaty falsyfikowalności, intersubiektywnej sprawdzalności, prostoty, rzetelnego uzasadniania …  Paradygmaty (wizje rzeczywistości, założenia ogólne) i metodologie (w liczbie mnogiej) lub strategie badawcze, w tym (a) strategie teorii przed badaniami i badań przed teorią (Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001, s. 61-63), (b) ilościowa, jakościowa i mieszana  Metody badań, metody naukowe (albo plany badawcze, procedury badawcze, strategie badawcze – w węższym sensie)  Techniki badawcze lub metody w węższym sensie ◦ techniki gromadzenia danych empirycznych ◦ techniki analizy i opracowania danych empirycznych  Instrumenty, narzędzia, pomoce naukowe (Kamiński 1992, s. 202), (Krajewski 1998, s. 86-87) i wiele innych 49
  50. 50. 50 Hierarchia metod (procedur poznawczych) w nauce – ujęcie 3 Metoda nauki w ogóle ↓ Metoda nauk empirycznych. Ma dwa warianty – metodę indukcyjną i metodę hipotetyczno-dedukcyjną. ↓ Metodologie albo strategie w naukach humanistycznych i społecznych. Są trzy: ilościowa, jakościowa i mieszana. ↓ Metody badań (albo plany badań), np. analiza i krytyka piśmiennictwa, badania długookresowe (dynamiczne) (longitudinal research), badanie w działaniu (action research), etnografia (jako metoda), metoda biograficzna, metoda historyczna, metoda porównawcza, sondaż diagnostyczny (badania sondażowe), studium przypadku ↓ Techniki badawcze, w tym techniki gromadzenia danych (np. ankieta, dokumenty, obserwacja, wywiad) i techniki analizy danych (np. analiza dokumentów, analiza treści lub zawartości, ciągła analiza porównawcza, tworzenie map pojęciowych) ↓ Narzędzia i pomoce naukowe, np. bazy danych, oprogramowanie służące badaniom naukowym, wyszukiwarki naukowe w Internecie etc. Różnica między metodami a technikami badań nie zawsze jest oczywista.
  51. 51. Uporządkowanie metod w nauce – ujęcie 4 Etapy badania naukowego, fazy procesu badawczego  Zobacz slajdy w prezentacji „Metodologia nauk część 2”, rozdział 9 51
  52. 52. Etapy badania naukowego, procesu badawczego – metody naukowe i metody badawcze  „Czynności składające się na przebieg procesu badawczego można – z pewnym uproszczeniem – podzielić na czynności związane z zadawaniem pytań, tj. formułowaniem problemów naukowych, i czynności związane z udzielaniem odpowiedzi na te pytania. Tak też można by podzielić zalecane czy faktycznie stosowane schematy ich realizacji – metody.  Te ostatnie nazwiemy metodami badawczymi w sensie węższym. (…) Metody badawcze to zalecane lub faktycznie stosowane w danej nauce schematy czynności służących do udzielania odpowiedzi na formułowane w niej pytania. W naukach empirycznych metody badawcze to przede wszystkim typowe i powtarzalne sposoby zbierania, opracowania, analizy i interpretacji danych empirycznych, służące do uzyskiwania maksymalnie (lub optymalnie …) uzasadnionych odpowiedzi na stawiane w nich pytania.” (Nowak, 1985, s. 21-22) 52
  53. 53. 4. Na czym polega metoda naukowa – ogólnie? Założenia, wytyczne, cele, postępowanie. Dwa źródła (metody?) prawomocnego poznania w nauce – obserwacja (empiria) i rozumowanie. Problemy z empirią. 53
  54. 54. 54 Hierarchia metod (procedur poznawczych) w nauce Metoda nauki w ogóle ↓ Metoda nauk empirycznych. Ma dwa warianty – metodę indukcyjną i metodę hipotetyczno-dedukcyjną. ↓ Metodologie albo strategie w naukach humanistycznych i społecznych. Są trzy: ilościowa, jakościowa i mieszana. ↓ Metody badań (albo plany badań), np. analiza i krytyka piśmiennictwa, badania długookresowe (dynamiczne) (longitudinal research), badanie w działaniu (action research), etnografia (jako metoda), metoda biograficzna, metoda historyczna, metoda porównawcza, sondaż diagnostyczny (badania sondażowe), studium przypadku ↓ Techniki badawcze, w tym techniki gromadzenia danych (np. ankieta, dokumenty, obserwacja, wywiad) i techniki analizy danych (np. analiza dokumentów, analiza treści lub zawartości, ciągła analiza porównawcza, tworzenie map pojęciowych) ↓ Narzędzia i pomoce naukowe, np. bazy danych, oprogramowanie służące badaniom naukowym, wyszukiwarki naukowe w Internecie etc. Różnica między metodami a technikami badań nie zawsze jest oczywista.
  55. 55. Metoda nauki w ogóle Metoda, poziom 1 (najogólniejszy) 55
  56. 56. Metoda nauki – w ogóle  Zdaniem niektórych jest tylko jedna metoda naukowa, wspólna dla wszystkich dyscyplin, która obejmuje całość czynności badawczych (Hajduk 2001, s. 105-106, 198-201)  „Metoda naukowa jest to metoda stosowana w nauce; wraz ze zmianą koncepcji nauki zmienia się też i metoda” (Hajduk 2001, s. 106)  Metody naukowej nie da się zalgorytmizować, z różnych przyczyn, zwłaszcza dlatego, iż nieodzownym jej składnikiem jest twórczość (Szaniawski 1994b), a także z powodu problemu indukcji.  Metoda naukowa ≠ technika uprawiania nauki 56
  57. 57. Szeroko rozumiana metoda naukowa obejmuje m.in.:  Akceptowane źródła poznania – przede wszystkim w sensie metodologicznym, czyli – skąd pochodzi uzasadniona, akceptowana w nauce wiedza (Ajdukiewicz 1983, s. 44-75). Obecnie są to: ◦ doświadczenie, empiria ◦ rozumowanie logiczne, wnioskowania ◦ „niestety” także – czasem uświadomione i przemyślane, czasem nie – przesądy i założenia różnego rodzaju 57
  58. 58. Szeroko rozumiana metoda naukowa obejmuje m.in.: [cd.]  Określone postawy i wartości – ◦ akceptacja dwu filarów nauki współczesnej – powtarzalnych i wyuczalnych metod badawczych z jednej strony i twórczości – z drugiej, ◦ dążenie do obiektywności (w tym – przywiązywanie wagi do intersubiektywnej sprawdzalności), ◦ dążenie do ustawicznego poszerzania wiedzy, lepszego uzasadniania (prawdy?), ◦ krytycyzm (myślenie krytyczne) ◦ tolerancja (Kołakowski 2000, s. 144) 58
  59. 59. Szeroko rozumiana metoda naukowa obejmuje m.in.: [cd.]  Określone reguły i wskazówki dotyczące postępowania badawczego oraz jego etapów, w tym m.in. postulaty metodologiczne, tj. wytyczne mające podstawowy charakter, niewynikające ani z doświadczenia, ani z praw logiki, charakterystyczne dla całej nauki, w tym: ◦ postulat bezstronności (Kołakowski 2000, s. 144) (? – nie wszyscy się z tym zgadzają, zob. niektóre wypowiedzi metodologii jakościowej) ◦ postulat prostoty (Krajewski, 1998, s. 86-87) ◦ postulat rzetelnego uzasadniania ◦ postulat sprawdzalności, w tym – empirycznej sprawdzalności ◦ przestrzeganie reguł logicznych (Kołakowski 2000, s. 144)  Założenia dotyczące świata i możliwości jego poznania (założenia epistemologiczne i ontologiczne) przyjmowane explicite i implicite, po części także bezrefleksyjnie 59
  60. 60. Metoda nauki – współczesne postawy  Krytycyzm, myślenie krytyczne ◦ „Stawiaj pytania, wyrażaj zdziwienie ◦ Określ problem ◦ Sprawdź dowody ◦ Bądź ostrożny wobec przeświadczeń i tendencyjności ◦ Unikaj argumentacji emocjonalnej: „Skoro tak czuję, musi to być prawda” ◦ Unikaj uproszczeń ◦ Rozważaj inne interpretacje ◦ Zaakceptuj brak pewności” (Tavris, Wade 1999, s. 30-35)  Dążenie do obiektywizmu, intersubiektywna sprawdzalność 60
  61. 61. Metoda nauki – niektóre współczesne założenia  W świecie występują jakieś powtarzalne wzorce, regularności, prawidłowości, struktury, typy etc.  Wszystkie naturalne zjawiska mają naturalne przyczyny, uwarunkowania  Świat jest przynajmniej w pewnym stopniu i zakresie poznawalny  Nic nie jest dowiedzione samo w sobie  Wiedza opiera się na doświadczeniu, empirii  Wiedza naukowa, chociaż niepewna, odwołalna i względna, przewyższa ignorancję (Frankfort- Nachmias, Nachmias, 2001, s. 20-23) 61
  62. 62. Dwa źródła (metody) prawomocnego poznania w nauce – obserwacja (empiria) i rozumowanie  Właściwie to są trzy  ◦ doświadczenie, empiria (eksperyment, obserwacja, źródła) [zob. slajd Metoda nauk empirycznych – podstawa i następne] ◦ rozumowanie (w tym logiczne), wnioskowania [zob. slajd Co to jest rozumowanie i następne] ◦ założenia różnego rodzaju, explicite lub nie [zob. slajd Metoda nauki – niektóre współczesne założenia] 62
  63. 63. Metoda nauk apriorycznych i metoda nauk empirycznych Metoda, poziom 2 63
  64. 64. Metoda nauk apriorycznych – metoda dedukcyjna  Związana jest z budowaniem i badaniem poprawności systemów dedukcyjnych, systemów aksjomatycznych (Hajduk, 2001, s. 108-115) (Bocheński, 1992, s. 76-101)  Odnosi się przede wszystkim do nauk apriorycznych, dedukcyjnych, formalnych – logiki i matematyki. Ale – również w naukach społecznych próbowano konstruować teorie aksjomatyczne w oparciu o metodę dedukcyjną (Frankfort- Nachmias, Nachmias, 2001, s. 57-59).  Metoda dedukcyjna jako metoda nauki NIE jest tym samym co wnioskowanie dedukcyjne jako rodzaj rozumowania. Rozumowanie dedukcyjne występuje we wszystkich dyscyplinach naukowych, metoda dedukcyjna – raczej nie. 64
  65. 65. Metoda nauk empirycznych – podstawa  Nauki empiryczne odwołują się do doświadczenia, empirii (zob. m.in. Bocheński, 1992, s. 106-111). Jednakże – co to właściwie znaczy? ◦ Że muszą mieć interpretację empiryczną (Grobler, 2008, s. 142) ◦ Że opierają się na zdaniach obserwacyjnych, zdaniach o faktach, zdaniach o fenomenach.  „Zdanie obserwacyjne zawiera zwykle następujące dane: współrzędne czasowe, współrzędne przestrzenne, okoliczności, opis fenomenu” (Bocheński, 1992, s. 106-107) ◦ Że, w uproszczeniu: „To, co stoi w sprzeczności ze zdaniami obserwacyjnymi, musi zostać odrzucone, to, co służy wyjaśnieniu tych zdań, musi być przyjęte” (Bocheński, 1992, s. 109) 65
  66. 66. Metoda nauk empirycznych – podstawa [cd.]  Co to jest doświadczenie?  „Empirycy (..) mówiąc o doświadczeniu mają na myśli doświadczenie zmysłowe, w którym są dane rzeczy i zjawiska fizyczne, albo introspekcję, w której są dane zjawiska psychiczne” (Ajdukiewicz 1983, s. 67)  Co to znaczy, że termin (wyraz, wyrażenie) ma sens empiryczny?  Sens empiryczny „dostarcza nam (..) metody, wedle której, opierając się na doświadczeniu (na świadectwie zmysłów), możemy się przekonać, czy dany przedmiot można tym wyrazem nazwać, czy też nie” (Ajdukiewicz 1983, s. 54) 66
  67. 67. Metoda nauk empirycznych – podstawa – istotne problemy  Nie istnieje „czysta” obserwacja – zob. teza o uteoretyzowaniu obserwacji.  Ten sam materiał empiryczny może być podstawą nieskończenie wielu hipotez, koncepcji itd. Zob. teza o niedookreśleniu teorii przez dane empiryczne.  Generalizacje, hipotezy, prawa, tezy nauki nie powstają w wyniku „prostego” uogólnienia zdań obserwacyjnych, ponieważ pojawia się w nich nowa treść – „element teoretyczny”, tj. nowe pojęcia, przyczyny, związki, które wymyślamy, tworzymy, by wyjaśnić, to co zaobserwowaliśmy.  Żadnego uniwersalnego prawa nauki nie da się całkowicie i z pewnością potwierdzić za pomocą empirii, obserwacji, można jedynie próbować je obalić, a i to stwarza problemy.  Jeżeli jakieś zdanie obserwacyjne jest niezgodne z hipotezą, prawem, teorią naukową (tzn. jest inaczej niż hipoteza lub teoria przewiduje), to niekoniecznie dana hipoteza (prawo, teoria) musi zostać odrzucona. Zob. problemy z falsyfikacją, teza Duhema-Quine’a. 67
  68. 68. Metoda nauk empirycznych – dwa warianty  „Klasyczna” metoda indukcyjna, podejście indukcjonistyczne (starsze, kojarzone z pozytywizmem i neopozytywizmem)  Metoda hipotetyczno-dedukcyjna, podejście hipotetyczno-dedukcyjne (Popper), (Hajduk, 2001, s. 142-144) ◦ Metoda indukcyjna jako metoda nauki NIE jest tym samym co rozumowanie indukcyjne, chociaż oczywiście w dużej mierze się na nim opiera. 68
  69. 69. Metoda indukcyjna  Metoda indukcyjna opiera się na intuicji, iż im więcej różnorodnych przypadków potwierdza daną hipotezę, tym bardziej jest ona prawdopodobna i możemy jej ufać, do tego stopnia, że staje się prawem nauki. ◦ Ale – nie udało się jak dotąd ustalić – jak rozumieć i obliczać to prawdopodobieństwo (zob. Grobler, 2008, s. 33-61)  W innym sformułowaniu – im więcej mamy potwierdzonych jednostkowych zdań o faktach, zdań obserwacyjnych, tym bardziej ich uogólnienie, zdanie teoretyczne, tj. hipoteza jest wiarygodne. 69
  70. 70. 70 Metoda indukcyjna [cd.]  Dzisiaj już chyba nikt nie uważa praw, stwierdzeń, uogólnień uzasadnionych na drodze indukcji (niezupełnej i eliminacyjnej) za pewne, lecz jedynie za w jakimś stopniu potwierdzone. ◦ Z pojęciem potwierdzania też jest problem (zob. Grobler, 2008, s. 55-61)  „W praktyce metodą indukcji można posługiwać się jedynie w sposób bardziej swobodny, porównując poszczególne przypadki pod względami uznanymi za istotne w danym kontekście badawczym. Do odróżnienia czynników istotnych od nieistotnych trzeba mieć uprzednio zaakceptowane hipotezy.” (Grobler, 2008, s. 33)  „Świadectwo empiryczne w jakiś sposób przyczynia się do dyskryminacji hipotez, … przemawia na korzyść jednych i niekorzyść drugich” (Grobler, 2008, s. 33)
  71. 71. 71 … im więcej różnorodnych przypadków  „Prawdopodobieństwo wniosku uzyskanego w drodze indukcji niezupełnej, głoszącego, że przedmiot klasy a (którą w pewien sposób obierzemy) ma cechę b, będzie tym większe, po pierwsze, im więcej przedmiotów danej klasy przebadamy i stwierdzimy, że wszystkie one mają tę samą cechę, po drugie, im bardziej różnorodne będą te przedmioty, po trzecie, im bardziej będą się różniły warunki, w których dokonujemy obserwacji” (Krajewski, 1998, s. 79)
  72. 72. 72 Metoda indukcyjna – problemy  Z jednej strony: ◦ „Rozumowanie indukcyjne polega zasadniczo na projekcji, czyli rzutowaniu, wyników obserwacji na przypadki dotąd niezaobserwowane” (Grobler, 2008, s. 58) ◦ „Nawet najbogatsze, lecz z natury rzeczy skończone świadectwo empiryczne nie może wystarczyć do wyczerpującego uzasadnienia żadnej hipotezy uniwersalnej” (Grobler, 2008, s. 33)  Na marginesie – nie zawsze interesują nas hipotezy ściśle uniwersalne, zwłaszcza w naukach humanistycznych i społecznych
  73. 73. 73 Metoda indukcyjna – problemy [cd.]  Z drugiej strony: ◦ Teza o niedookreśleniu teorii przez dane empiryczne (Quine) – zebrany materiał empiryczny może być podstawą nieskończenie wielu hipotez (Grobler, 2008, s. 27, 58-59)  paradoks doboru krzywej, paradoks „zielbieskości”
  74. 74. 74 Metoda indukcyjna – problemy [cd.]  Teza o uteoretyzowaniu obserwacji (Popper) ◦ „nie sposób niczego zaobserwować bez wcześniejszych oczekiwań ukształtowanych przez posiadane przez nas teorie”, ◦ „treść obserwacji zależy od licznych, mniej lub bardziej wyrafinowanych, założeń”, ◦ „zarówno w przypadku wiedzy potocznej jak i naukowej (…) nie ma ani jednego zdania, które można byłoby przyjąć na podstawie samej obserwacji. I chociaż nie byłoby nauki bez obserwacji, to nie obserwacja poprzedza teorię, lecz przeciwnie teoria poprzedza obserwację”, ◦ „teorie uznawane przez obserwatora determinują jego reakcje na otoczenie” (Grobler, 2008, s. 70-72, 90-91)
  75. 75. 75 Metoda indukcyjna – problemy [cd.]  Teza o uteoretyzowaniu obserwacji ◦ Nie tylko obserwacja jako taka jest uteoretyzowana, lecz także identyfikacja sytuacji obserwacyjnej jest uteoretyzowana – decyzja co obserwować – również w sensie dosłownym – także wynika z akceptowanych teorii i założeń (Grobler, 2008, s. 91)
  76. 76. 76 Metoda hipotetyczno-dedukcyjna, metoda falsyfikacji, metoda krytyki hipotez  Karl Raimund Popper – najważniejsza metoda nauki lub nauk empirycznych = stosowanie zasady krytycyzmu = metoda hipotetyczno-dedukcyjna (Grobler, 2008, s. 63-64)  „Polega na wysuwaniu hipotez, wyprowadzaniu z nich wniosków dedukcyjnych na temat wyników projektowanych eksperymentów, a następnie konfrontowaniu ich z faktycznymi wynikami eksperymentalnymi” (Grobler, 2008, s. 63-64)  Falsyfikacjonizm – w naukach empirycznych nie można dowieść prawdziwości żadnej hipotezy, nie można hipotezy ostatecznie i całkowicie potwierdzić, czasami natomiast da się wykazać, że jakaś hipoteza jest fałszywa ◦ Dlaczego? Zobacz slajdy Metoda indukcyjna – problemy  Wszystkie tezy nauki przyjęte są „na próbę” i mogą zostać odwołane.
  77. 77. 77 Metoda hipotetyczno-dedukcyjna – jak to się robi?  Identyfikacja faktów wymagających wyjaśnienia (problem – co to jest fakt – na razie pomijamy)  Sformułowanie śmiałej hipotezy albo wielu śmiałych hipotez (śmiałe = wysoce informacyjne, tj. „dużo mówiące” o świecie, o szerokiej dziedzinie odniesienia, mocno narażone na obalenie)  Wyprowadzenie – drogą dedukcji – z tychże hipotez konsekwencji empirycznych, tj. jednostkowych zdań o faktach, zdań obserwacyjnych  Poddanie tychże zdań obserwacyjnych rzetelnym testom empirycznym, poprzez eksperymenty i obserwacje (zwłaszcza w naukach społecznych, gdzie nie zawsze da się przeprowadzić eksperyment) ◦ Testowanie jest rzetelne, gdy odbywa się w zróżnicowanych sytuacjach, na różne sposoby, poza tym – terminy występujące w hipotezie i zdaniach obserwacyjnych nie powinny być wieloznaczne ◦ Przed rozpoczęciem testowania empirycznego należy dokonać operacjonalizacji terminów teoretycznych występujących w hipotezie, tj. „przetłumaczyć” je na terminy obserwacyjne  Te hipotezy, które nie zostaną sfalsyfikowane mogą „na razie” zostać uznane, ale trzeba pamiętać, że to „nie na zawsze”. ◦ (Grobler, 2008), (Krajewski, 1998, s. 92-101)
  78. 78. 78 Metoda hipotetyczno-dedukcyjna – problemy  Problem z falsyfikacją – „na tej podstawie, że wynik eksperymentu jest niezgodny z przewidywaniem, nie można wnioskować, że badana hipoteza jest fałszywa” (Grobler, 2008, s. 70)  Dlaczego? Bo fałszywe mogą być: ◦ zdanie obserwacyjne opisujące warunki początkowe eksperymentu ◦ zdanie obserwacyjne opisujące wyniki eksperymentu ◦ założenia, w tym –  explicite i implicite akceptowane prawa, teorie (uteoretyzowanie obserwacji)  oczekiwania i przesądy  wiedza towarzysząca i zastana = background knowledge, folklor dyscypliny
  79. 79. 4a. Najważniejsze typy rozumowań (wnioskowań) w nauce – dedukcja, indukcja i inne – szczegółowa charakterystyka 4b. Logika klasyczna w nauce – jako podstawa wnioskowań. Wybrane elementy 79
  80. 80. Co to jest rozumowanie?  „w najszerszym znaczeniu oznacza pracę umysłową (przeciwieństwo pracy fizycznej);  w znaczeniu węższym to rozmaite czynności umysłowe z wyłączeniem obserwowania (doświadczenia);  w filozofii i logice rozumowanie to przechodzenie od jednych sądów do innych - w tym sensie rozumowanie to dobieranie następstwa do racji lub racji do następstwa.  Przyjmuje się podział rozumowań na dedukcyjne i redukcyjne; rozumowanie dedukcyjne przebiega od racji do następstwa, redukcyjne przebiega od następstwa do racji.  Rozumowanie dedukcyjne dzieli się na wnioskowanie (dobieranie następstwa do racji uprzednio uznanej za prawdziwą) i sprawdzanie (dobieranie do racji następstwa, skądinąd uznanego za prawdziwe);  rozumowanie redukcyjne dzieli się na tłumaczenie (dobieranie racji do następstwa, skądinąd uznanego za prawdziwe) i dowodzenie (dobieranie do następstwa racji, uprzednio uznanej za prawdziwą).” http://encyklopedia.interia.pl/haslo?hid=100447 80
  81. 81. Co to jest rozumowanie? [cd.]  „Każdy proces, w którym wnioski wyprowadza się z pewnego zbioru przesłanek, możemy nazwać procesem rozumowania. (…) rozumowania mogą być dobre lub złe; są dobre, gdy przesłanki wspierają czy nawet pociągają za sobą wniosek; są złe, gdy nie udzielają wnioskowi żadnego wsparcia.” (Blackburn, 1997, s. 352) ◦ O rozumowaniach – zob. (Hajduk 2001, s. 71-98), także (Bocheński 1992, s. 78-80, 102-106, 117- 124) i (Krajewski 1998, s. 74-84) 81
  82. 82. Podstawowe sposoby rozumowania w nauce  Dedukcja  Indukcja  Poza tym są jeszcze: abdukcja, idealizacja, redukcja, wnioskowanie przez analogię 82
  83. 83. Podstawowe sposoby rozumowania w nauce [cd.]  „Indukcja to rozumowanie „od szczegółu do ogółu”, a dedukcja – „od ogółu do szczegółu”.  (…) indukcja to przechodzenie od stwierdzenia jednostkowych faktów, pojedynczych wypadków jakiejś prawidłowości do jej ogólnego sformułowania. (…)  Dedukcja zaś, (…) to, na odwrót, przechodzenie od ogólnych prawidłowości do jej pojedynczych wypadków. (…) Dzisiejsza logika rozumie dedukcję szerzej: jako wszelkie rozumowanie oparte na wynikaniu logicznym, czyli rozumowanie od racji logicznej do jej następstwa. (…) Następstwo może być nie mniej ogólne niż racja.” (Krajewski 1998, s. 74-75) 83
  84. 84. Dedukcja. Wnioskowanie dedukcyjne.  Rozumowanie dedukcyjne występuje i jest akceptowane we wszystkich dyscyplinach naukowych (oczywiście w różnym zakresie).  Jest rozumowaniem niezawodnym, tzn. gdy przesłanki są prawdziwe, to wniosek także jest z konieczności prawdziwy. 84
  85. 85. Indukcja. Rozumowanie indukcyjne  Indukcja, z wyjątkiem indukcji enumeracyjnej zupełnej, jest rozumowaniem zawodnym (Hajduk, 2001, s. 80-82) (Krajewski, 1998, s. 76-84)  Indukcja enumeracyjna ◦ zupełna ◦ niezupełna  Indukcja eliminacyjna 85
  86. 86. Indukcja. Rozumowanie indukcyjne  Dla zainteresowanych – o indukcji z filozoficznego punktu widzenia można przeczytać w Powszechnej Encyklopedii Filozofii http://www.ptta.pl/pef/pdf/i/Indukcja.pdf 86
  87. 87. Metodologie albo strategie w naukach humanistycznych i społecznych. Są trzy: ilościowa, jakościowa i mieszana. Metoda, poziom 3 87
  88. 88. 5. Strategie lub podejścia badawcze w naukach społecznych – ilościowa, jakościowa i „mieszana” (mixed methods research) 88
  89. 89. Zobacz  Metodologia jakościowa w badaniach współczesnej nauki o informacji (prezentacja) oraz tu (pełny tekst)  "Metodologia mieszana" w badaniach nauki o informacji i bibliotekoznawstwa (prezentacja) oraz tu albo tu (pełny tekst) 89
  90. 90. Bibliografia zob. prezentacja „Metodologia nauk część 2” 90

×