Your SlideShare is downloading. ×
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

S.75: Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu

7,849

Published on

Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu >> Celem komunikacji marketingowej jest sprzedaż oraz budowanie długotrwałych relacji pomiędzy przedsiębiorstwem a klientem. Służą …

Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu >> Celem komunikacji marketingowej jest sprzedaż oraz budowanie długotrwałych relacji pomiędzy przedsiębiorstwem a klientem. Służą do tego różnorakie narzędzia. Ewolucja komunikacji marketingowej i rozwój mediów umożliwiły zaawansowaną personalizację przekazów w czasie rzeczywistym. Personalizacja jest obecnie jednym z dominujących trendów w e-marketingu. Internet oferuje wiele efektywnych form indywidualizacji przekazów i produktów, co może pomóc przedsiębiorstwu stać się bardziej konkurencyjnym. Opracowanie przybliża ideę i narzędzia personalizacji, szczególnie w odniesieniu do środowiska internetowego.

Published in: Business, Education, Technology
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
7,849
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
46
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. 3 Od redakcji 3 Aktualności metody, formy i programy kształcenia 4 Wyniki w nauce a postrzeganie i praktykowanie dzielenia się wiedzą wśród uczniów i studentów Krzysztof Leja, Sabina Stasiak 12 Instytucjonalne formy wspierania przedsiębiorczości akademickiej w Polsce Anita Richert-Kaźmierska 16 Gdzie to społeczeństwo informacyjne? – recenzja Bogdan Stefanowicz 17 Uwarunkowania i czynniki wpływające na sukces projektu Waldemar Walczak 25 Programy rozwojowe realizowane w ramach polityki zarządzania talentami w organizacji jako sposób na pozyskanie utalentowanych absolwentów Edyta Kłosiewicz e-edukacja w kraju 32 E-nauczanie chemii na Wydziale Chemicznym Politechniki Wrocławskiej Piotr Wojciechowski 36 Platforma OLAT jako narzędzie zdalnej edukacji – cz. II Ewa Palka 43 Nowe wyzwania edukacyjne implikowane rozwojem technologii informacyjnej – relacja z konferencji Maria Zając 45 Project-Based e-Learning – propozycja nowego modelu e-kształcenia Piotr Kopciał zarządzanie wiedzą 51 Zarządzanie wiedzą międzykulturową Jacek Miroński 59 Wiedzochłonne organizacje Paweł Krzyworzeka 63 Wiedza w paczce Z Bożeną Skibicką rozmawia Beata Mierzejewska kształcenie ustawiczne 67 Wspólna taksonomia kompetencji oraz zawodów jako instrument wspomagający funkcjonowanie systemów kształcenia oraz rynków pracy Anna Marszałek 73 E-learning w programie Leonardo da Vinci – relacja z seminarium Maria Zając e-biznes 75 Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu Natalia Szwarc e-edukacja na świecie 82 Online Education in Higher Education. What Factors Facilitate and Inhibit It? Faye L. Lesht, Deborah L. Windes
  • 2. Od redakcji Szanowni Czytelnicy „e-mentora”, Z przyjemnością przedstawiam czerwcowe, ostatnie przed letnią przerwą, wydanie pisma. Na łamach numeru prezentowany jest szereg istotnych zagadnień. Dużo uwagi poświęcono problematyce zarządzania i dzielenia się wiedzą, rozwoju kształcenia ustawicznego oraz dotyczącej procesów organizacji i kierowania. Tradycyjnie odpowiednie miejsce zarezerwowano też dla tematów związanych z e-learningiem. Warte polecenia jest niewątpliwie opracowanie poświęcone wyzwaniom stojącym przed polskimi muzeami i ich transformacji w placówki, w których wykorzystuje się nowoczesne rozwiązania wystawiennicze. Jest to temat istotny, a wyniki ewolucji w tym obszarze mogą mieć powszechny i złożony wpływ na kształtowanie postaw w społeczeństwie. Choć koniec roku akademickiego skłania raczej do wakacyjnych lektur, w tym miejscu raz jeszcze chciał- bym zachęcić do sięgnięcia po niedawno wydaną publikację pt. E-learning w szkolnictwie wyższym – potencjał i wykorzystanie. Nawiązuje ona treścią do zagadnień omawianych podczas ostatniej edycji konferencji Rozwój e-edukacji w ekonomicznym szkolnictwie wyższym, organizowanej co roku przez Fundację Promocji i Akredytacji Kierunków Ekonomicznych wraz z Akademią Ekonomiczną w Katowicach, Uniwersytetami Ekonomicznymi w Krakowie, Poznaniu i we Wrocławiu oraz Szkołą Główną Handlową w Warszawie. Publikacja jest dostępna m.in. w internecie, na stronie e-edukacja.net. Marcin Dąbrowski redaktor naczelny Aktualności PAP: Wirtualne korepetycje z matematyki Niemal 6 tysięcy uczniów szkół ponadgimnazjalnych ma szansę wziąć udział w bezpłatnym internetowym kursie wyrów- nawczym „Matematyka Reaktywacja”. Jego organizatorem jest Politechnika Wrocławska. Dla szkół, które zgłoszą się na kurs jako pierwsze, przewidziano nagrody. GW: Dziennikarz w szkole 2.0 Akcja „Gazety”: 26 dziennikarzy w całej Polsce wraca (jako uczniowie) do swoich szkół, by zobaczyć, jak nauczyciele i uczniowie radzą sobie w epoce komputerów, telefonów komórkowych, internetu. Sprawdzą, co się w nich zmieniło po dziesięciu, a czasem nawet 30 latach. Opowiadają o tym doświadczeniu na specjalnym blogu: http://szkola20.blox.pl. Interaktywnie.com: Wikipedia będzie drukować książki. Zyska czy straci? Marzyłeś kiedyś o profesjonalnie wydrukowanej Wikipedii? Od dziś to możliwe. Angielscy użytkownicy największej wir- tualnej encyklopedii zyskali właśnie możliwość tworzenia własnych książek na bazie treści wybranych artykułów. PAP: Słuchacze audiobooków to zamożni, wykształceni mieszkańcy miast Użytkownicy książek audio to najczęściej wykształceni i zamożni mieszkańcy dużych miast – wynika z raportu przedsta- wionego przez firmę Nexto oraz Bibliotekę Analiz podczas Warszawskich Targów Książki. Gazeta.pl: Podręczniki z internetu zastąpią tradycyjne książki Historia bez tradycyjnego podręcznika? Uczniowie z Żoliborza mają go w internecie. Na lekcję drukują tyle, ile potrze- bują. Autorem pomysłu i samego – dostępnego bezpłatnie – podręcznika jest Waldemar Kopacki, nauczyciel ze Szkoły Podstawowej nr 65 w Warszawie. Ngo.pl: Biblioteki się zmieniają Konferencja podczas Światowego Dnia Społeczeństwa Informacyjnego była okazją do ogłoszenia informacji, że ponad 2600 gminnych bibliotek publicznych uzyskało już dostęp do szerokopasmowego internetu. Jest to efekt porozumienia zawartego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, Telekomunikację Polską SA oraz Fundację Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego. SkillSoft wzmacnia działalność na rynku polskim SkillSoft, jeden z największych na świecie dostawców rozwiązań edukacyjnych wykorzystujących nowe technologie, podjął decyzję o zwiększeniu aktywności na rynku polskim. Za dystrybucję oferty szkoleniowej SkillSoftu w Polsce będzie odpo- wiedzialna firma SkillTech, która w pełni skoncentruje się na sprzedaży oferty treningowej z zakresu biznesu i informatyki oraz zapewnieniu pełnej dostępności rozwiązań edukacyjnych. Za pośrednictwem SkillTech polscy użytkownicy będą mogli korzystać z bazy ponad 6 tys. kursów, certyfikowanych szkoleń, książek, raportów i innych zasobów edukacyjnych oferowa- nych na całym świecie przez międzynarodowego lidera w dziedzinie e-learningu. Campustechnology.com: Innovation in Higher Education: It’s Not the Technology The real innovation in higher education IT is not the technology itself. This may seem obvious now, but it wasn’t in the past. It’s a recent revelation that comes with changes in the roles of IT staff and faculty in innovation with technology for teaching and learning and in IT organizations and departments on campus. Więcej doniesień z najważniejszych wydarzeń w e-learningu i ICT dostępnych jest w serwisie: wioska.net – codziennie nowe informacje nt. e-edukacji. czerwiec 2010 3
  • 3. metody, formy i programy kształcenia Wyniki w nauce a postrzeganie i praktykowanie dzielenia się wiedzą 1 wśród uczniów i studentów Krzysztof Sabina Leja Stasiak Szacunek dla człowieka i dostrzeganie w pracowniku źródła niedawna, w związku z wdrażaniem Krajowych Ram wiedzy, a nie jedynie źródła kosztów, to cechy współczesnej Kwalifikacji w Polsce, dyskutuje się o wprowadzaniu organizacji. Dzielenie się wiedzą i jej rozpowszechnianie to podejścia student-center, zgodnie z którym nauczyciel kluczowe procesy decydujące o przewadze konkurencyjnej ma stać się przewodnikiem po wiedzy, a nie jedynie organizacji, a posiadanie wiedzy nie gwarantuje sprawnej osobą podającą wiedzę. realizacji wspomnianych procesów. Dlaczego wobec tego We współczesnych organizacjach dominuje praca pracownicy tak niechętnie wymieniają się tą wartością nie- w zespołach, tworzonych w zależności od potrzeb, materialną, której przecież im nie ubywa? Czy są oceniani a jej efekty będą tym większe, im bardziej członkowie za posiadanie wiedzy, czy również za dzielenie się nią? Czy zespołu docenią, nie tylko w teorii, rangę dzielenia się pracownicy, którzy wcześniej, w trakcie nauki, byli uznawa- wiedzą. Pojawiają się przy tym najróżniejsze bariery ni za najlepszych, staną się przykładem tego, jak dzielić się kulturowe i organizacyjne2. Ważnym elementem kultury wiedzą z innymi? Co sądzą uczniowie i studenci o dzieleniu organizacyjnej, stanowiącym barierę w dzieleniu się się wiedzą? W opracowaniu przedstawiono wyniki badań wiedzą, jest m.in. brak przyzwolenia na popełnianie pilotażowych nad świadomością znaczenia procesu dzielenia błędów3. W kulturze promującej współzawodnictwo, się wiedzą, prowadzonych wśród uczniów szkół ponadgim- która dostrzegalna jest obecnie na rynku pracy, relacje nazjalnych oraz studentów. Wstępne wyniki wskazują, że pomiędzy członkami organizacji są zachwiane. Domi- uczniowie i studenci osiągający najwyższe oceny nie należą nują postawy wrogości, często pojawiają się konflikty, do tych, którzy najchętniej dzielą się wiedzą z innymi. a wzajemne stosunki zazwyczaj mają charakter for- malny. Wrogość przejawia się w unikaniu dzielenia się Dzielenie się wiedzą nie jest zjawiskiem nowym. wiedzą z osobami, dla których dana wiedza mogłaby Dostrzegane jest na każdym etapie życia. Już od być przydatna, w oczekiwaniu na popełnienie przez najmłodszych lat rodzice przekazują swoim dzieciom nie błędu4. To, czy i w jakim stopniu pracownicy będą wiedzę, którą one przyswajają, a następnie wyko- dzielili się swoją wiedzą oraz doświadczeniem, zależy rzystują. Naturalna ciekawość świata u dziecka jest w dużej mierze od postrzegania przez nich znaczenia rozwijana lub też tłumiona przez bliższe i dalsze dzielenia się wiedzą na wcześniejszych etapach życia. otoczenie. Podobnie dzieje się w trakcie wszystkich Dzielenie się wiedzą i doświadczeniem pomiędzy etapów edukacji: od kształcenia przedszkolnego przez jednostkami jest procesem dwustronnym5. Z jednej gimnazjalne po wyższe. Obserwacje autorów opraco- strony następuje przekazanie wiedzy (jawnej czy wania wskazują na to, że z uwagi „encyklopedyczny” ukrytej), z drugiej strony jej przyjęcie. Istotne jest program szkolny i bardzo rozbudowany program sprzężenie zwrotne w tym procesie, które zapew- kształcenia na studiach (przynajmniej politechnicz- nia, że odbyła się absorpcja danego zasobu wiedzy nych, dobrze znanych autorom) zajęcia odbywają się przez odbiorcę. Podstawowym założeniem transferu najczęściej zgodnie z zasadą teacher-centre. Dopiero od wiedzy jest przekazywanie jej w celu poszerzania 1 W opracowaniu wykorzystano wyniki badań przeprowadzonych w ramach pracy magisterskiej Sabiny Stasiak. 2 Por. np. Th.H. Davenport, L. Prusak, Working knowledge. How organizations manage what they know, Harvard Business School Press, 2000, s. 97; A. Riege, Three dozen knowledge-sharing barriers managers must consider, „ Journal of Knowledge Management” 2005, t. 9, nr 3, s. 18–35; P. Yih-Tong Sun, J.L. Scott, An investigation of barriers to knowledge transfer, „ Journal of Knowledge Management” 2005, t. 9, nr 2, s. 75–90. 3 J. Fazlagić, Zarządzanie wiedzą w polskiej oświacie. Diagnoza i perspektywa zmian, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicz- nego w Poznaniu, 2009, s. 173. 4 J. Fazlagić, Know-how w działaniu. Jak zdobyć przewagę konkurencyjną dzięki zarządzaniu wiedzą, Wydawnictwo Helion, Gliwice, 2010, s. 187. 5 K.E. Sveiby, The organizational wealth. Managing & measuring knowledge-based assets, Berrett-Koehler Publisher Inc., San Francisco 1997. 4 e-mentor nr 3 (35)
  • 4. Wyniki w nauce a postrzeganie i praktykowanie... istniejących zasobów wiedzy. W związku z tym wy- czenie, które zdobyli w trakcie wcześniejszej nauki, różnia się strumienie transferu wiedzy przepływające będzie miało kluczowy wpływ na ich funkcjonowanie między jednostkami w ramach struktur wewnętrznych, w organizacjach, także tych uczących się, zarządza- w strukturze zewnętrznej organizacji oraz pomiędzy jących wiedzą czy charakteryzujących się kulturą wszystkimi tymi elementami6. Ciekawym i stosunkowo nastawioną na dzielenie się wiedzą. nowym sposobem dzielenia się wiedzą w strukturach Grupa uczniów szkół średnich składała się z 26 ko- zewnętrznych jest korzystanie z portali społecznoś- biet oraz 24 mężczyzn w wieku 18–20 lat. Ponad trzy ciowych i crowdsourcingu7. czwarte respondentów stanowili mieszkańcy miast, Dzielenie się wiedzą odgrywa kluczową rolę we natomiast pozostałe osoby były mieszkańcami wsi. współczesnej organizacji. Świadomość znaczenia W grupie studentów znalazły się osoby w wieku dzielenia się wiedzą i skłonność do dzielenia się kształ- 22–28 lat, z czego 58 proc. stanowiły kobiety. Więk- tują się już w trakcie nauki szkolnej i uniwersyteckiej. szość, bo aż 80 proc. respondentów, mieszka w mia- Instytucje edukacyjne są bowiem pierwszymi z miejsc, stach. Ze względu na kierunek kształcenia dominowali w których młody człowiek styka się z dzieleniem się studenci ochrony środowiska (30 proc.), udział w ba- wiedzą, ma szanse dostrzec zarówno bariery, jak daniu wzięli ponadto studenci zarządzania (21 proc.), i czynniki temu sprzyjające. Dlatego właśnie uzna- budownictwa (18 proc.), elektroniki i informatyki no, że interesujące będzie zebranie opinii uczniów (13 proc.), ekonomii (8 procent). Najmniej liczną gru- szkół ponadgimnazjalnych oraz studentów na temat pę stanowiły osoby studiujące farmację i medycynę dzielenia się wiedzą i zbadanie ich zależności od (8 procent). Respondenci, zarówno w przypadku szkół średniej ocen respondentów. Autorzy stawiają tezę, średnich, jak i wyższych, pochodzili z województwa że wspomniane świadomość i skłonność uczniów oraz pomorskiego oraz warmińsko-mazurskiego. studentów do dzielenia się wiedzą będą stanowiły Badania nie pozwalają na jednoznaczne formuło- istotne czynniki decydujące o przebiegu tego procesu wanie wniosków, ale na uzyskanie wstępnego zarysu w pracy zawodowej. Autorów nurtuje też pytanie, stanu świadomości znaczenia dzielenia się wiedzą czy uczniowie osiągający najlepsze wyniki w nauce i zainteresowania tą kwestią wśród badanych. są osobami, które staną się w przyszłości równie dobrymi pracownikami w organizacjach opartych na Czym jest dzielenie się wiedzą? wiedzy – jeśli przyjmiemy, że istotnym wyznacznikiem jakości pracy będzie pozytywne podejście do dzielenia Respondenci (studenci i uczniowie), odpowiadając się wiedzą. na tak sformułowane pytanie otwarte, udzielali bardzo zróżnicowanych odpowiedzi. Były one porządkowane Dzielenie się wiedzą w opinii uczniów poprzez słowa-klucze. W ten sposób stworzono kil- i studentów kanaście kategorii odpowiedzi (tabela 1 i 2). Intencją autorów było ustalenie, w jakim stopniu dzielenie Narzędziem badawczym był kwestionariusz zawie- się wiedzą jest postrzegane jako proces dwukierun- rający, poza wstępem i metryczką, zarówno pytania kowy. kwalifikujące, jak i merytoryczne. Te ostatnie doty- Zaskakuje to, że dzielenie się wiedzą8 jest na ogół czyły m.in. interpretacji dzielenia się wiedzą przez postrzegane jako proces jednokierunkowy (ponad respondentów i motywów występowania (lub niewy- połowa wskazań studentów): od nadawcy do odbiorcy. stępowania tego procesu, okoliczności, w jakich do- Wśród respondentów – uczniów szkół średnich – ok. chodzi do transferu wiedzy oraz aspiracji naukowych 40 proc. postrzega proces dzielenia się wiedzą jako i zawodowych respondentów. przepływ wiedzy w jednym kierunku. Zastanawiać W badaniu wzięły udział dwie grupy responden- może fakt, że wyniki badań dotyczących tej kwestii tów: uczniowie ostatnich klas szkół średnich (liceów zbliżone są również w grupie studentów. Być może ogólnokształcących, profilowanych i techników zawo- (jest to teza współautorki opracowania – dyplomant- dowych) oraz studenci IV i V roku różnych kierunków ki na Wydziale Zarządzania i Ekonomii Politechniki jednolitych studiów magisterskich, a także studiów Gdańskiej) taki rezultat jest efektem tego, że młodzież II stopnia. Pierwsza grupa składała się z 50, a druga studencka docenia wartość wiedzy o tyle, o ile przekła- – ze 100 respondentów. Badanie przeprowadzono da się ona na wartość wymierną, a „wyścig szczurów”, w sposób bezpośredni w okresie od listopada 2009 który można zaobserwować wśród studentów nie roku do końca lutego 2010 roku. sprzyja dzieleniu się wiedzą, gdyż pojawia się obawa Respondentów wybrano, kierując się tym, że już przed utratą pozycji konkurencyjnej. Wyniki badań niebawem podejmą oni pracę (lub studia), a doświad- przeczą zatem przypuszczeniu (ku któremu skłaniał się 6 K.E. Sveiby, Dziesięć sposobów oddziaływania wiedzy na tworzenie wartości, http://www.e-mentor.edu.pl/artykul_ v2.php?numer=9&id=140, [16.03.2010]. 7 Crowdsourcing oznacza czerpanie wiedzy i pomysłów z tłumu, co w praktyce jest urzeczywistnieniem współtworzenia wartości przez klientów – o kwestii tej pisali np. G. Hamel i C.K. Prahalad w publikacji Przewaga konkurencyjna jutra, Businessman Book, Warszawa 1999. Kontynuacją tych rozważań są przemyślenia C.K. Prahalada i M.S. Krishnana w książce Nowa era innowacji, wydanej przez Wydawnictwo Profesjonalne PWN w 2010 roku. 8 Respondenci nie odróżniają pojęć „wiedza” i „informacja”. czerwiec 2010 5
  • 5. metody, formy i programy kształcenia Tabela 1. Badani studenci uważają, że dzielenie się wiedzą to: drugi ze współautorów opracowania – wykładowca Liczba z ponad trzydziestoletnim stażem pracy na uczelni), Lp. Stworzone kategorie odpowiedzi że wśród studentów – a więc bardziej dojrzałych 1. praca i nauka w grupie 8 respondentów – dominować będzie opinia, iż dzie- lenie się wiedzą jest formą jej wymiany. przekazywanie informacji w jak 2. 10 najprostszy sposób przekazywanie swojej wiedzy w jak Znajomość procesu dzielenia się wiedzą 3. 11 najprostszy sposób Z przeprowadzonego badania wynika, że 88 proc. udostępnianie i przekazywanie wiedzy studentów spotkało się z pojęciem dzielenia się 4. zawartej w notatkach, materiałach, 7 wiedzą. Zdecydowana większość deklaruje, że publikacjach, wykładach o procesie tym dowiedziała się na uczelni (60 proc.), bezinteresowna pomoc innym (w nauce, następnie zetknęła się z nim w internecie (15 proc.) 5. 10 pracy) oraz w prasie i książkach (11 procent). W grupie upowszechnianie swojej wiedzy, opinii, licealistów 76 proc. ankietowanych spotkało się 6. poglądów na forach internetowych, 3 z pojęciem dzielenia się wiedzą, z czego 54 proc. czatach, portalach społecznościowych w szkole, 16 proc. w internecie, a pozostała część przekazywanie doświadczeń zarówno w książkach i prasie. 7. 5 w teorii, jak i praktyce Warto przytoczyć wybrane odpowiedzi na pyta- przekazywanie innym wiedzy nie, czym jest dzielenie się wiedzą. Otóż według 8. i doświadczeń, które zdobyło się 10 respondentów jest to: w przeszłości • Rozpowszechnianie swoich umiejętności w szero- pomoc w nauce, pracy tym, którzy kim gronie odbiorców (student, IV rok, ochrona 9. o to proszą (korepetycje, konsultacje 10 środowiska); naukowe itp.) • Pomoc innym osobom, uzupełnianie wiedzy między 10. wymiana wiedzy 3 rówieśnikami, przyjemność w dzieleniu się czymś, 11. wymiana informacji 4 co się posiada (studentka, V rok, ochrona śro- poszerzanie swojej wiedzy w oparciu dowiska); 12. o wiedzę innych oraz wzbogacanie 5 • Przekazywanie informacji, które mogą wzbogacić, wiedzy innych swoją poszerzyć dotychczasowy zasób wiedzy danej dyskusje, zadawanie pytań dotyczących osoby, prowadząc do rozwoju umysłowego (stu- 13. różnorodnych tematów (spostrzeżenia, 5 dentka, IV rok, farmacja); poglądy, pomysły) • Wspólne spotkania i uzupełnianie wiedzy nawza- 14. inne odpowiedzi 9 jem, korepetycje dawane innym, nawet dzielenie się odpowiedziami na sprawdzianach (uczeń, Źródło: opracowanie własne na podstawie odpowiedzi zawartych III klasa LO); w kwestionariuszach • Rozmawianie, dyskutowanie na temat różnych zagadnień związanych z nauką i sposobem jej Tabela 2. Badani uczniowie uważają, dzielenie się wiedzą to: zdobywania (uczeń, III klasa LO); Liczba • Przekazywanie innym w prosty sposób rzeczy trud- Lp. Stworzone kategorie odpowiedzi nych (studentka, IV rok, ochrona środowiska); możliwość rozwijania własnej wiedzy • Rozmowa z ludźmi na różne tematy, dzielenie się 1. (utrwalenia własnej wiedzy) poprzez 4 poglądami, spostrzeżeniami (studentka, IV rok, nauczanie innych ochrona środowiska); pomoc w nauce (pracy) tym, od których • Udostępnianie drugiej osobie informacji, własnych 2. 3 pomoc uzyskało się w przeszłości sądów, doświadczenia i sprawdzonych skutecznych przekazywanie swoich doświadczeń rozwiązań, które mogą przyczynić się do korzyst- 3. i umiejętności w sposób praktyczny 8 nego rozwiązania danego problemu (studentka, i teoretyczny innym V rok, zarządzanie); 4. dyskusje, rozważania na różne tematy 3 • Dążenie do celu poprzez korzystanie z potencjału przekazywanie wiedzy własnej wszystkich ludzi chcących zdobywać nową wiedzę 5. 3 (student, V rok, zarządzanie); i przyswajanie wiedzy innych pomoc w nauce osobom, które wiedzą • Przekazywanie dotychczas zdobytych doświadczeń 6. 12 i wiadomości osobom, które tego potrzebują. Jest mniej i o taką pomoc proszą to także możliwość własnego rozwoju intelektual- 7. wymiana informacji 6 nego poprzez naukę innych – utrwalanie wiedzy, 8. użyczanie notatek 3 którą się dzielę (uczeń, III klasa LO); 9. wspólna nauka 4 • Dbanie o rozwój innych osób, który potem ułatwia 10. inne odpowiedzi 4 nam życie w społeczeństwie. Dzielenie się wiedzą Źródło: opracowanie własne na podstawie odpowiedzi zawartych jest też sposobem na rozwój swojej wiedzy (uczeń, w kwestionariuszach III klasa LO); 6 e-mentor nr 3 (35)
  • 6. Wyniki w nauce a postrzeganie i praktykowanie... Wykres 1. Z kim respondenci najchętniej dzielą się wiedzą?* 70% 60% 60% 51% 50% 40% 35% 32% 30% 30% 30% 22% 21% 20% 18% 15% 10% 8% 4% 2% 0% 0% Z osobami, Ze wszystkimi Z bliskimi Z osobami, Z osobami Z osobami Z osobami, które proszą znajomymi od których nieradzącymi zaufanymi które darzą o taką formę uzyskali sobie i darzonymi sympatią pomocy taką pomoc z nauką sympatią nadawcę wiedzy STUDENCI UCZNIOWIE * respondenci mogli zaznaczyć dowolną liczbę odpowiedzi Źródło: opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań • Jedna z najpiękniejszych zdolności, jaką obdarzona 30 proc. respondentów zadeklarowało, że pomaga jest nasza rasa (student, V rok, budownictwo). bliskim znajomym. Zastanawiające jest również to, że jedynie 2 proc. respondentów odpowiedziało, że Motywy dzielenia się wiedzą udziela pomocy w takiej formie osobom zaufanym i darzonym sympatią. Wśród ankietowanych studentów 91 proc. zade- Najczęściej wskazywanym przez studentów klarowało, że udziela pomocy osobom, które mają (69 proc.) motywem dzielenia się wiedzą było prze- problem ze zrozumieniem zagadnień, realizacją konanie, że jeśli pomogą, to w razie pojawienia się projektów (ogólniej – z realizacją powierzonych w przyszłości takiej konieczności, także uzyskają zadań). Z tej grupy 59 proc. pomaga osobom, które pomoc od osób, z którymi podzielili się swoją wiedzą o to prosiły. Około jedna trzecia studentów dzieli się (wykres 2). wiedzą z bliskimi znajomymi. W najmniejszym stopniu Równie często studenci dzielą się wiedzą w reakcji na skłonność do dzielenia się wiedzą ma wpływ fakt, na skierowaną do nich prośbę o taką pomoc (59 pro- czy odbiorca i przekazujący wiedzę darzą się sympatią cent). Najrzadziej ujawnianym motywem dzielenia (wykres 1). się wiedzą jest zaufanie do odbiorcy wiedzy, które W grupie ankietowanych uczniów szkół średnich wskazało jedynie 8 proc. respondentów. Uczniowie 94 proc. zadeklarowało pomoc w postaci dzielenia się udzielający pomocy innym jako motyw, którym naj- wiedzą z innymi (kolegami, znajomymi). Najczęściej częściej się kierują, wskazali zasadę wzajemności wskazywali oni (wykres 1), że udzielają takiej pomo- (64 proc.), a także prośbę o taką formę pomocy cy osobom, które o to proszą (51 proc.), natomiast (55 procent). Jedynie 4 proc. uczniów wskazuje Wykres 2. Co kieruje respondentami, którzy dzielą się wiedzą?* 80% 70% 69% 64% 60% 59% 55% 50% 49% 40% 36% 30% 20% 19% 10% 6% 8% 8% 4% 0% 0% Zasada Prośba Przekonanie, Sympatia Zaufanie Inne wzajemności o pomoc że przekazana wiedza może być pomocna STUDENCI UCZNIOWIE * respondenci mogli zaznaczyć dowolną liczbę odpowiedzi Źródło: opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań czerwiec 2010 7
  • 7. metody, formy i programy kształcenia zaufanie jako argument, który przemawia za dziele- osoby o średniej ocen mniejszej niż 4,0 stanowiły 25 niem się wiedzą (wykres 2). proc., połowa respondentów legitymowała się średnią 4,0–4,49, a 18 proc. – średnią 4,5 i wyższą9. Zainteresowanie pracą zespołową Średnia ocen a skłonność do dzielenia się Dzieleniu się wiedzą sprzyja praca zespołowa, dla- wiedzą tego zapytano respondentów o motywację do pracy w grupie. Wśród ankietowanych studentów 66 proc. Na podstawie odpowiedzi zawartych w kwestio- zadeklarowało, że zdarza im się przygotowywać do nariuszach studenckich podjęto próbę znalezienia egzaminów w grupie, gdyż ucząc się w ten sposób związku pomiędzy odpowiedziami na wybrane pyta- – po pierwsze – można dowiedzieć się więcej (tak od- nia. Zależność pomiędzy średnią ocen a preferowanymi powiedziało 68 proc. spośród uczących się w grupie), grupami, z którymi najczęściej dzielono się wiedzą, a po drugie – w przypadku wątpliwości można je ilustruje tabela 4. Respondenci mieli możliwość wska- przedyskutować, co prowadzi do ich rozwiania oraz zania dowolnej liczby preferowanych odbiorców wie- rozszerzenia wiedzy (62 procent). Rozkład odpowiedzi dzy. Wskazanie danej grupy w tabeli określono słowem przedstawiono na wykresie 3. „TAK”. Brak wskazania interpretowano w ten sposób, Wśród badanych uczniów szkół średnich 50 proc. że respondenci nie są skłonni dzielić się wiedzą z tą zadeklarowało, że zdarza się im uczyć w grupie. grupą odbiorców i w tabeli nazwano „NIE”. Pominięto Najczęstszym argumentem przemawiającym za taką natomiast respondentów, którzy nie wskazali żadnej formą nauki był fakt, że można dowiedzieć się więcej, odpowiedzi. a możliwość podjęcia dyskusji prowadzi do rozwiania Dane zawarte w tabeli 4 nie wskazują wyraźnej wątpliwości oraz pogłębienia wiedzy (wykres 3). zależności pomiędzy wysokością średniej ocen a tym, z kim nadawca najczęściej dzieli się swoją wiedzą. Czy najlepsi uczniowie dzielą się wiedzą? Natomiast można zaobserwować, że wiedzą chętniej dzielą się osoby o średniej z przedziału 3,0–3,99 Grupę badanych licealistów stanowili uczniowie (proporcja pomiędzy liczbami osób dzielących się bardzo dobrzy (średnia ocen 4,5 i wyższa) i dobrzy i niedzielących się wiedzą jest zbliżona do 1). Rela- (średnia ocen 4,0-4,49), natomiast wśród studentów cje te zmieniają się znacząco i wynoszą ok. 1:4–1:5 Wykres 3. Motywacja respondentów do pracy w grupie* 80% 70% 68% 62% 60% 55% 52% 52% 50% 44% 40% 40% 30% 20% 16% 10% 0% W grupie Dyskusja Porównanie Uzupełnienie można prowadząca wiedzy własnej swojej wiedzy dowiedzieć się do pogłębienia wiedzy z wiedzą innych więcej i rozwiania wątpliwości STUDENT UCZEŃ * respondenci mogli zaznaczyć dowolną liczbę odpowiedzi, procenty na wykresie odnoszą się do liczby osób deklarujących naukę w grupie Źródło: opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań Tabela 3. Liczba respondentów wg średniej ocen Brak 3,00–3,49 3,50–3,99 4,00–4,49 4,50–4,99 >=5,00 Razem odpowiedzi Uczniowie 0 0 15 30 5 0 50 Studenci 8 17 49 16 2 8 100 Źródło: opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań 9 Średnia ocen uprawniających do otrzymania stypendium za wyniki w nauce na wydziałach Politechniki Gdańskiej re- prezentowanych przez respondentów wynosi od 3,9–4,6. 8 e-mentor nr 3 (35)
  • 8. Wyniki w nauce a postrzeganie i praktykowanie... Tabela 4. Średnia ocen a skłonność do dzielenia się wiedzą studentów zróżnicowanie ocen, nie było możliwości – studenci* porównania skłonności do dzielenia się wiedzą ucz- Preferowany odbiorca niów o średniej ocen powyżej i poniżej 4,0. 3,0–3,99 >=4,0 wiedzy Tak 12 7 Średnia ocen a zainteresowanie pracą Wszyscy w grupie Nie 10 54 Tak 15 15 Autorzy starali się przeanalizować, czy średnia ocen Bliscy znajomi studiujących respondentów ma wpływ na preferowaną Nie 7 46 przez nich formę pracy (tabela 5). Analizę ograniczono Koledzy, ale tylko ci, Tak 21 29 do grupy studentów, gdyż w grupie badanych uczniów którzy o to proszą Nie 1 32 szkół średnich zróżnicowanie ocen było zbyt małe. Tak 12 13 Okazuje się, że badani na ogół wybierali pracę zespo- Osoby, od których łową w grupie znajomych, czego potwierdzeniem jest uzyskano taką pomoc Nie 10 48 fakt, że studenci, których zadaniem ma być realizacja Zaufani i obdarzeni Tak 1 7 projektów (czy też grupowych zadań laboratoryjnych), sympatią Nie 21 54 na ogół sami organizują się w grupy i bardzo niechęt- nie podchodzą do propozycji losowego dobierania Ci, którzy darzą sympatią Tak 2 2 nadawcę Nie 20 59 Tabela 5. Średnia ocen a preferowana forma pracy* Osoby nieradzące Tak 8 7 3,00–3,99 >=4,0 sobie z powierzonymi zadaniami Nie 14 54 Praca zespołowa (różne osoby) 16% 10% Brak odpowiedzi** 3 6 Praca zespołowa w grupie osób 32% 45% znajomych Ogół grupy 25 67 Praca indywidualna 32% 27% Suma wskazań „Tak” 71 79 Praca indywidualna i zespołowa 16% 18% Suma wskazań „Nie” 83 347 Brak odpowiedzi 4% 0% * respondenci mogli wskazać dowolną liczbę odpowiedzi Ogółem 100% 100% ** odnosi się do respondentów, którzy wskazali swoją średnią, ale nie zaznaczyli żadnej z grup, z którymi dzielą się wiedzą * respondenci mogli wskazać jedną z podanych odpowiedzi Źródło: opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań Źródło: opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań u osób ze średnią 4,0 i wyższą. Współautorka opra- składu zespołów. Bardziej otwarte na pracę zespoło- cowania na podstawie własnych obserwacji wyjaśnia wą (niezależnie od składu grupy) są osoby ze średnią to faktem, iż osoby osiągające średnią ocen ok. 4,0 poniżej 4,0. Znamienne jest to, że studenci o średniej nie czują zagrożenia utratą profitów w postaci sty- 5,0 i wyższej preferują pracę indywidualną, jednak ze pendium za wyniki w nauce (gdyż średnia jest zbyt względu na znikomą liczebność tej grupy badanych niska), a także pozycji w grupie, gdyż znajdują się wyciąganie zbyt daleko idących wniosków nie jest „na bezpiecznym miejscu w środku stawki”. Ponadto uzasadnione. ciekawe jest spostrzeżenie, że osoby usytuowane w najwyższym przedziale średniej ocen (5,0 i wyższa) Rozumienie pojęcia „dzielenie się wiedzą” udzielają pomocy wyłącznie tym, od których taką pomoc wcześniej uzyskali oraz tym, którzy o taką Znacząca część respondentów, którzy spotkali się pomoc poprosili. Natomiast w przypadku studentów z pojęciem dzielenia się wiedzą, błędnie je interpre- z grupy o najniższej średniej (3,0–3,49)10 okazuje tuje, wskazując odpowiedź, która nie charakteryzuje się, że najchętniej udzielają oni pomocy bliskim tego procesu (tabela 7)11. Zastanawia fakt, że studenci, znajomym. Interesująca jest obserwacja, że nie- którzy nie spotkali się z tym pojęciem, odpowiedź zależnie od średniej ocen tylko niewielki odsetek błędną wybierali rzadziej od tych, którzy to określenie respondentów udziela pomocy osobom nieradzącym znają. Trafne wskazanie poprawnej odpowiedzi może sobie z powierzonymi zadaniami oraz – co wydaje zatem świadczyć o większym zrozumieniu pojęcia się zaskakujące – osobom, do których ma zaufanie dzielenia się wiedzą w tej grupie. i darzy je sympatią. W przypadku uczniów szkół średnich sytuacja jest W przypadku grupy respondentów ze szkół bardzo podobna – z tą różnicą, że odsetek osób wska- średnich, ze względu na mniejsze niż w przypadku zujących poprawną i błędną odpowiedź jest niezależny 10 Niewyodrębnionej w tabeli. 11 Autorzy uznali dwie pierwsze odpowiedzi za poprawne, dwie następne za błędne. czerwiec 2010 9
  • 9. metody, formy i programy kształcenia Tabela 6. Respondenci, którzy rozumieją dzielenie się wiedzą jako*: Przekazywanie Warunki sprzyjające Upowszechnienie Nadawanie wiedzy wiedzy, doświadczeń tworzeniu oraz wiedzy, jakiej nie formy, która ułatwi podczas spotkań wykorzystaniu posiadają inni do niej dostęp i dyskusji wiedzy Studenci Którzy spotkali się z pojęciem 58% 94% 42% 25% dzielenia się wiedzą Którzy nie spotkali się 75% 83% 33% 17% z pojęciem dzielenia się wiedzą Uczniowie Którzy spotkali się z pojęciem 63% 82% 18% 26% dzielenia się wiedzą Którzy nie spotkali się 83% 75% 17% 17% z pojęciem dzielenia się wiedzą * respondenci mogli wskazać dowolną liczbę odpowiedzi Źródło: opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań od faktu, czy respondenci zetknęli się z pojęciem – zdaniem autorów – ze względu na niezbyt liczną dzielenia się wiedzą, czy też nie. Potwierdzają to dane próbę, można traktować jako wstępne. Skoncentro- zawarte w tabeli 6. wano się głównie na zależności skłonności do dzie- Analizując liczbę wskazań określeń oddających lenia się wiedzą (praktyka) i świadomości zjawiska istotę dzielenia się wiedzą w zależności od średniej (teoria) od średniej ocen uzyskiwanych na danym ocen, uzyskano następujący, ciekawy rezultat. Wraz etapie edukacji. Wyniki badań dają wskazówkę, że z rosnącą średnią ocen udział respondentów, którzy istotne jest podkreślanie w trakcie kształcenia na wskazali odpowiedź błędną, a także tych, którzy wska- wszystkich poziomach istoty i znaczenia dzielenia zali odpowiedź poprawną, wzrasta (tabela 7). się wiedzą w codziennej praktyce. Tego obecnie z pewnością brakuje. Tabela 7. Średnia ocen a rozumienie istoty dzielenia się Rezultaty badań pozwalają również na stwierdzenie, wiedzą* że osiąganie wysokiej średniej ocen w trakcie nauki nie jest tożsame z otwartością na dzielenie się wiedzą. Au- 3,00–3,99 >=4,0 torzy uważają, że potwierdzenie tej tezy w odniesieniu Upowszechnianie wiedzy, której do szerszej grupy respondentów może dać odpowiedź 52% 63% nie posiadają inni na pytanie, czy wśród młodych ludzi – głównie tych, Przekazywanie wiedzy, którzy osiągają wysokie wyniki w nauce – utrwala informacji, doświadczeń podczas 92% 93% się przekonanie, że w praktyce zawodowej ocenia spotkań, dyskusji się posiadanie wiedzy, a nie dzielenie się nią oraz że Nadawanie wiedzy formy wiedza oznacza władzę, zatem dzielenie się wiedzą 24% 46% to utrata pozycji. ułatwiającej do niej dostęp Ilustrację problemu podjętego w opracowaniu sta- Warunki sprzyjające tworzeniu 24% 22% nowi następujący fragment książki Vadima Makarenki i wykorzystywaniu wiedzy pt. Tajne służby kapitalizmu, opisujący relacje pomiędzy * respondenci mogli wskazać dowolną liczbę odpowiedzi studentami na współczesnych uczelniach: Źródło: opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań Czym jest wyścig szczurów, co to dla was znaczy? – docieka socjolog z Millward Brown SMG/KRC. No jak to? Walką o okruchy – wyjaśnia Czarek (24 lat, student Podsumowanie SGGW, interesuje się muzyką). – Na przykład na uczelni nie pożycza się notatek. Nie pomaga się sobie nawzajem. Autorzy opracowania podjęli próbę zdiagnozo- Wszyscy są sobie wrodzy. wania stanu świadomości uczniów szkół ponadgim- Oczywiście zdarzają się wyjątki od reguły, choćby Aśka nazjalnych oraz studentów w kwestii pojmowania (25 lat, studentka SGH, interesuje się sportem, polityką istoty i znaczenia dzielenia się wiedzą, a także i ekonomią, „pomocnik” SMG/KRC). – Ja jestem taka nie- motywów, którymi kierują się, dzieląc się wiedzą normalna, że nie tylko pożyczam notatki, ale jeszcze mówię, lub zachowując tę wartość dla siebie. Wyniki badań gdzie można znaleźć coś ciekawego12. 12 V. Makarenko, Tajne służby kapitalizmu, Znak, Kraków 2008, s. 140–141. 10 e-mentor nr 3 (35)
  • 10. Wyniki w nauce a postrzeganie i praktykowanie... Konkludując – autorzy dostrzegają zasadność we- ryfikacji osiągnięć w nauce mierzonych średnimi ocen poprzez sprawdzenie wiedzy, umiejętności i postaw Polecamy zapisanych jako efekty kształcenia w Krajowych Ra- mach Kwalifikacji, wprowadzanych właśnie w życie Dorota Pankowska w polskim szkolnictwie wyższym. Nauczyciel Świadomość znaczenia dzielenia się wiedzą i fak- w perspektywie analizy tyczna skłonność do tego wśród młodzieży, a także transakcyjnej poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, czy pracownicy Wydawnictwo UMCS osiągający w trakcie studiów najwyższe oceny dzielą Lublin 2010 się wiedzą w pracy zawodowej, z pewnością wymagają dalszych badań. Ważne jest, że Główny Urząd Staty- Celem publikacji jest przybliże- styczny zamierza podjąć kompleksowe badania losów nie dorobku edukacyjnej analizy absolwentów szkół wyższych, gdyż te mogą pomóc transakcyjnej oraz podjęcie w znalezieniu odpowiedzi. próby empirycznej weryfika- cji jej założeń w codziennym Bibliografia funkcjonowaniu nauczycieli, co uczyniono za pomocą badań Th. Davenport, L. Prusak, Working knowledge. How orga- własnych, które objęły ponad nizations manage what they know, Harvard Business School 450 nauczycieli z 30 lubelskich szkół. W książce Press, 2000. scharakteryzowano podstawowe koncepcje anali- J. Fazlagić, Know-how w działaniu. Jak zdobyć przewagę zy transakcyjnej: stany Ja, transakcje, gry, pozycje konkurencyjną dzięki zarządzaniu wiedzą, Wydawnictwo Helion, Gliwice 2010. i skrypty życiowe oraz możliwości zastosowania jej J. Fazlagić, Zarządzanie wiedzą w polskiej oświacie. Diagnoza w edukacji dla doskonalenia relacji pomiędzy nauczy- i perspektywa zmian, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicz- cielami a uczniami, zwiększania efektywności działań nego w Poznaniu, 2009. i podnoszenia jakości pracy. Zaprezentowane wyniki G. Hamel, C.K. Prahalad, Przewaga konkurencyjna jutra, badań zachęcają do wprowadzenia analizy transakcyj- Businessman Book, Warszawa 1999. nej do kształcenia i doskonalenia nauczycieli. V. Makarenko, Tajne służby kapitalizmu, Znak, Kraków Książkę polecamy nauczycielom, dyrektorom szkół 2008. i metodykom, a także studentom kierunków związa- C.K. Prahalad, M.S. Krishnan, Nowa era innowacji, Wydaw- nych z psychologią i pedagogiką. nictwa Profesjonalne PWN, Warszawa 2010. Publikację można nabyć w księgarni internetowej A. Riege, Three dozen knowledge-sharing barriers managers wydawnictwa: http://www.wydawnictwo.umcs.eu/ must consider, „ Journal of Knowledge Management” 2005, t. 9, nr 3. K.E. Sveiby, Dziesięć sposobów oddziaływania wiedzy na two- rzenie wartości, „e-mentor” 2005, nr 2, http://www.e-mentor. Dagmara Lewicka edu.pl/artykul_v2.php?numer=9&id=140. Zarządzanie kapitałem K.E. Sveiby, The organizational wealth. Managing & measu- ludzkim w polskich ring knowledge-based assets, Berrett-Koehler Publisher Inc., przedsiębiorstwach. Metody, San Francisco 1997. narzędzia, mierniki P. Yih-Tong Sun, J.L. Scott, An investigation of barriers to Wydawnictwa knowledge transfer, „ Journal of Knowledge Management” 2005, t. 9, nr 2, 2005. Profesjonalne PWN Warszawa 2010 Publikacja wskazuje kierunki Sabina Stasiak jest dyplomantką studiów II stopnia zmian w zarządzaniu kapitałem profilu Zarządzanie wiedzą i informacją, na kierunku ludzkim, będące efektem zmian Zarządzanie, prowadzonych na Wydziale Zarządzania we współczesnej gospodarce, i Ekonomii Politechniki Gdańskiej. Obecnie finalizuje a także najważniejsze problemy pracę magisterską pt. Świadomość procesu dzielenia się i wyzwania stojące przed mene- wiedzą wśród uczniów i studentów na podstawie badań. dżerami i specjalistami ds. personalnych. Na kapitał ludzki składają się: wiedza, kompetencje i postawy pracowników, dlatego też odrębne rozdziały poświę- Krzysztof Leja jest adiunktem w Katedrze Zarzą- cono zarządzaniu wiedzą, motywowaniu, a także dzania Wiedzą i Informacją na Wydziale Zarządzania szkoleniom i rozwojowi pracowników w dobie gospo- i Ekonomii Politechniki Gdańskiej, autorem i redaktorem darki opartej na wiedzy. Autorka podkreśla koniecz- kilku monografii, autorem ponad 60 prac naukowych ność ciągłego doskonalenia kompetencji organizacji i kilkunastu popularyzatorskich dotyczących badań nad i pracowników. szkolnictwem wyższym. W latach 1992–2002 pełnił funk- Książkę polecamy menedżerom, pracownikom dzia- cję zastępcy dyrektora administracyjnego Politechniki łów kadr, a także studentom zarządzania. Gdańskiej, a w latach 2002–2008 prodziekana ds. kształ- Publikację można nabyć w księgarni internetowej cenia ustawicznego Wydziału Zarządzania i Ekonomii wydawnictwa: http://ksiegarnia.pwn.pl/ Politechniki Gdańskiej. czerwiec 2010 11
  • 11. metody, formy i programy kształcenia Instytucjonalne formy wspierania przedsiębiorczości akademickiej w Polsce Anita Richert-Kaźmierska Wzrost znaczenia wiedzy jako czynnika rozwoju gospodar- gospodarczego. Globalizacja, reorientacja gospodarki czego zmienia rolę ośrodków naukowych i akademickich w kierunku gospodarki opartej na wiedzy, koniecz- – „producentów” wiedzy i nowoczesnych technologii – w go- ność budowania międzynarodowej konkurencyjności spodarce regionalnej i krajowej. Konieczny staje się coraz to tylko niektóre z okoliczności sprawiających, że bliższy kontakt uczelni z biznesem, coraz bardziej złożone przedsiębiorczość oraz jej instrumenty – innowacje formy przybiera podejmowana przez uczelnie współpraca i kapitał intelektualny – wymagają świadomej stymu- z podmiotami działającymi w ich otoczeniu. Wydaje się, lacji. Na różnych poziomach, przez różne podmioty, że rozwój przedsiębiorczości akademickiej stanowi obecnie przy użyciu różnych metod i narzędzi prowadzi się jedną z kluczowych składowych procesu budowania między- działania mające na celu pobudzenie, wzmocnienie narodowej innowacyjności i konkurencyjności gospodarki. i rozwój przedsiębiorczości. W opracowaniu podjęto próbę zdefiniowania zagadnienia Od połowy XX wieku w proces tworzenia warun- przedsiębiorczości akademickiej oraz zaprezentowano głów- ków dla rozwoju gospodarczego coraz aktywniej ne instytucjonalne formy jej wspierania wykorzystywane włączają się ośrodki naukowo-badawcze oraz uczel- przez polskie uczelnie. nie wyższe. Wzrost znaczenia wiedzy jako czynnika Przedsiębiorczość – pojęcie wieloznaczne Tabela 1. Wybrane programy wspierania przedsiębiorczości Poziom Nazwa programu Przedsiębiorczość to pojęcie, którego zdefiniowa- • Odnowiona Strategia Lizbońska nia podejmują się przedstawiciele różnych dyscyplin • Program ramowy na rzecz naukowych, m.in. ekonomii, zarządzania, prawa, psy- konkurencyjności i innowacji (CIP) chologii i socjologii. W związku z tym w literaturze na lata 2007–2013, w tym Program spotyka się liczne propozycje interpretacji pojęcia Unia na rzecz przedsiębiorczości przedsiębiorczości. Europejska i innowacji (EIP) W dorobku nauk ekonomicznych najczęściej • Small Business Act przyjmuje się trzy wymiary definiowania przedsię- • VII Program ramowy w zakresie badań biorczości: i rozwoju technologicznego • definiowanie osobowościowe – koncentrujące • Krajowy Program Reform na lata się na cechach i umiejętnościach, 2008–2011 • behawioralne – odwołujące się do sposobu • Narodowe Strategiczne Ramy działania i zarządzania, Odniesienia 2007–2013 oraz Ogólnopolski • precyzujące funkcje ekonomiczne przedsiębior- ogólnokrajowe programy operacyjne cy w gospodarce. (głównie PO Innowacyjna Gospodarka Przedsiębiorczość jest przypisywana jednostce oraz PO Kapitał Ludzki) (pojedynczej osobie), przedsiębiorstwu (najczęściej • Drogi do Polski Przedsiębiorczej przedsiębiorstwom sektora MSP) lub innej organi- • Regionalny Program Operacyjny dla zacji, w tym jednostkom samorządu terytorialnego Województwa Pomorskiego lub gospodarkom krajowym (tzw. przedsiębiorczość Regionalny – • Regionalna Strategia Innowacji dla makroekonomiczna1). województwo Województwa Pomorskiego Trudności w jednoznacznym zdefiniowaniu pojęcia pomorskie • Program Innopomorze przedsiębiorczości nie zmieniają jednak faktu, że • Pomorskie Obserwatorium w obecnych warunkach społeczno-gospodarczych Przedsiębiorczości stanowi ona jeden z głównych filarów rozwoju Źródło: opracowanie własne 1 S. Sudoł, Przedsiębiorczość – jej pojmowanie, typy i czynniki ją kształtujące, „Problemy zarządzania” 2008, nr 2 (20), s. 15–16. 12 e-mentor nr 3 (35)
  • 12. Instytucjonalne formy wspierania przedsiębiorczości... rozwoju gospodarczego nakłada na te instytucje nową • nawiązywanie i utrzymywanie kontaktów rolę w gospodarce oraz dyktuje nowy sposób ich z pracodawcami oraz pośrednictwo pracy. funkcjonowania. Następuje rozwój form współpracy Akademickie inkubatory przedsiębiorczości to między sektorem nauki a gospodarką, co sprzyja inicjatywa polegająca na tworzeniu przez uczelnie komercjalizacji badań naukowych. Uczelnie anga- wyższe fizycznych i organizacyjnych warunków do żują się merytorycznie, organizacyjnie i finansowo praktycznej weryfikacji wiedzy i umiejętności w za- w działania rozwijające innowacyjność regionów, kresie prowadzenia własnej firmy. Oferta akademi- pracownicy naukowi podejmują się prowadzenia ckich inkubatorów przedsiębiorczości skierowana jest własnych, nowoczesnych firm, a programy studiów przede wszystkim do studentów, absolwentów oraz konstruowane są w taki sposób, aby umożliwić stu- młodych pracowników naukowych. W Polsce wyróż- dentom nabycie praktycznych umiejętności niezbęd- nia się trzy warianty preinkubacji firmy w otoczeniu nych w zarządzaniu firmami. szkoły wyższej: • w sieci Akademickich Inkubatorów Przedsię- Przedsiębiorczość akademicka biorczości (AIP) prowadzonych przez Fundację – instytucjonalne formy wsparcia Akademickie Inkubatory Przedsiębiorczości (FAIP); Przedsiębiorczość akademicka, podobnie jak samo • w inkubatorach działających w ramach państwo- pojęcie przedsiębiorczości, jest interpretowana dość wych szkół wyższych, najczęściej w powiązaniu różnorodnie. Z raportu Public Profits wynika, że z centrami transferu technologii i biurami ka- w Polsce jest ona rozumiana trojako2 – utożsamia rier; się ją: • w preinkubatorach działających w ramach par- • z wychowaniem do przedsiębiorczości i z pro- ków naukowo-technologicznych. mocją przedsiębiorczości oraz postaw proprzed- siębiorczych; • ze wspieraniem przedsiębiorców będących Tabela 2. Lokalizacja akademickich inkubatorów przedsię- studentami, absolwentami, doktorantami biorczości w Polsce i pracownikami naukowymi; AIP zrzeszone AIP niebędące Miasto • ze wspieraniem transferu wiedzy i nowych tech- w FAIP członkiem FAIP nologii do gospodarki. Białystok 2 Ustawa o szkolnictwie wyższym z 2005 r. wpisała Bydgoszcz 1 przedsiębiorczość akademicką w podstawowy zakres aktywności szkół wyższych w Polsce. Obok prowadze- Chorzów 1 nia badań naukowych oraz kształcenia studentów są Częstochowa 1 1 one zobligowane do współpracy z otoczeniem gospo- Elbląg 1 darczym, w szczególności przez sprzedaż lub nieodpłat- Gdańsk 1 1 ne przekazywanie wyników badań i prac rozwojowych przedsiębiorcom oraz szerzenie idei przedsiębiorczości Katowice 2 w środowisku akademickim, w formie działalności gospo- Kraków 1 3 darczej wyodrębnionej organizacyjnie i finansowo3. Lublin 2 Do najczęściej wykorzystywanych przez polskie Łódź 1 1 uczelnie instytucjonalnych form kreowania i wsparcia przedsiębiorczości akademickiej należą: Nowy Sącz 1 • biura karier, Opole 1 • akademickie inkubatory i preinkubatory przed- Poznań 1 2 siębiorczości, Rzeszów 1 • centra transferu technologii, Szczecin 1 • parki naukowo-technologiczne. Akademickie biura karier działają przy polskich Siedlce 1 uczelniach od 1993 roku – aktualnie przy większości Toruń 1 1 ośrodków. Zakres podejmowanych przez nie działań Warszawa 7 1 obejmuje m.in.: Wrocław 2 4 • doradztwo zawodowe indywidualne i grupowe, • organizację szkoleń i warsztatów rozwijających Zielona Góra 1 umiejętności przydatne w poszukiwaniu pracy, Łącznie 24 20 • prowadzenie baz danych z ofertami kształcenia, Źródło: opracowanie własne na podstawie w tym na studiach podyplomowych, szkoleniach http://www.pi.gov.pl/upload/dokumenty/akademicka/08.05.08_ zawodowych i kursach, inkubatory_nieFAIP-do%20aktualizacji.pdf, [02.04.2010] 2 Opracowanie modelu wspierania przedsiębiorczości akademickiej w Wielkopolsce, Raport końcowy, Public Profits sp. z o.o., Poznań 2006, s. 61. 3 Ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27 lipca 2005r. (Dz.U. z 2005 r. Nr 164 poz. 1365 ze zm.), art. 4. czerwiec 2010 13
  • 13. metody, formy i programy kształcenia Program preinkubacji oferowany przez akademickie większą rolę w finansowaniu planów rozwojowych. inkubatory przedsiębiorczości obejmuje najczęściej: Wreszcie – uczelniane centra transferu technologii • zajęcia dydaktyczne i (lub) szkolenia z przedsię- pełnią istotną funkcję w polityce rozwoju regionalne- biorczości, zarządzania firmą, go. Ich działalność wpływa przede wszystkim na tzw. • warsztaty, w ramach których przygotowywane pośrednią konkurencyjność regionu oraz determinuje są biznesplany, poziom innowacyjności w regionie. • mentoring najlepszych projektów bizneso- Od końca lat dziewięćdziesiątych XX wieku pol- wych, skie uczelnie uczestniczą w uruchamianiu i rozwoju • udostępnianie infrastruktury AIP początkującym parków naukowo-technologicznych, które – w myśl przedsiębiorcom (wyposażenie biurowe, sale ustawy – stanowią zespół wyodrębnionych nieruchomo- seminaryjne, witryna internetowa, adres itp.), ści wraz z infrastrukturą techniczną, utworzony w celu • obsługę księgową i prawną, dokonywania przepływu wiedzy i technologii pomiędzy • dostęp do wyspecjalizowanej infrastruktury jednostkami naukowymi a przedsiębiorcami5. Z jednej laboratoryjnej. strony stanowią one fizyczne miejsce, w którym Podstawową formą wsparcia są jednak usługi do- początkujący przedsiębiorcy, zorientowani innowa- radcze, szkoleniowe i informacyjne. Ponadto duże cyjnie i działający w branżach o dużym zaawanso- znaczenie ma oferta w zakresie finansowania przedsię- waniu technologicznym, mogą liczyć na ułatwienia wzięć realizowanych przez inkubowane firmy. Chodzi w zakresie dostępu do infrastruktury, wiedzy fa- nie tyle o dostęp do środków będących bezpośrednio chowej i innowacyjnych pomysłów (wynalazków). w dyspozycji inkubatora (choć możliwe jest uzyski- Z drugiej strony są miejscem transferu technologii wanie grantów i dopłat na zasadach konkursowych), i komercjalizacji wyników badań prowadzonych przez ile o wsparcie w pozyskiwaniu zewnętrznego finan- ośrodki naukowe do środowiska biznesu. Bardzo sowania, np. ze środków unijnych, poprzez kontakt często przedsiębiorstwa funkcjonujące w parkach z Aniołem Biznesu. naukowo-technologicznych to podmioty prowadzone Z kolei centra transferu technologii (CTT) w sze- przez pracowników naukowych. Uzyskują wsparcie rokim znaczeniu są zróżnicowaną organizacyjnie grupą poprzez inkubowanie i umożliwienie procesu pącz- nienastawionych na zysk jednostek doradczych, szkolenio- kowania (firmy spin-off oraz firmy spin-out). wych i informacyjnych, realizujących programy wsparcia Przeprowadzone badania6 wskazują, że przeciętny transferu i komercjalizacji technologii oraz wszystkich park naukowo-technologiczny, realizując swoje zada- towarzyszących temu procesowi zadań4. Większość pol- nia, współpracuje z 26 instytucjami, w tym: skich uczelni akademickich uruchomiła w ostatnich • ośrodkami naukowymi, głównie szkołami wyż- latach w swoich strukturach jednostki organizacyjne szymi, zajmujące się informowaniem otoczenia biznesowego • samorządem lokalnym i regionalnym, o prowadzonych przez siebie badaniach naukowych • przedstawicielami władz centralnych i agencji i ich efektach, poszukiwaniem ich potencjalnych rządowych, przede wszystkim Polską Agencją klientów oraz pozyskiwaniem partnerów. W tym sen- Rozwoju Przedsiębiorczości. sie coraz powszechniej można mówić o powstawaniu Do głównych form współpracy parków nauko- akademickich działów transferu technologii. Ich spraw- wo-technologicznych z ośrodkami akademickimi ne funkcjonowanie i rozwój warunkuje rzeczywiste należą7: otwarcie się uczelni na współpracę z biznesem oraz • organizacja szkoleń, seminariów i konferencji, promocja użytkowego podejścia do statutowej aktyw- • składanie wspólnych projektów do funduszy ności badawczo-rozwojowej. europejskich, Ideą uczelnianych centrów transferu technologii • współpraca z uczelnianymi komórkami transferu jest generowanie, poprzez tworzone partnerstwa, technologii, trójwymiarowej korzyści dla potencjalnych klientów, • udział przedstawicieli nauki w organach decy- uczelni oraz dla gospodarki. Dostarczane klientom zyjnych parku, (partnerom) wiedza fachowa i nowoczesne technolo- • wspólne projekty wdrożeniowe, gie determinują ich zdolności konkurencyjne (głównie • organizacja praktyk studenckich. chodzi o przedsiębiorstwa sektora MSP). Uczelnia pozyskuje dodatkowe środki finansowe, które przy Przedsiębiorczość akademicka wątłych nakładach z budżetu państwa oraz z roku – uwarunkowania zewnętrzne na rok kurczącym się poziomie naboru słuchaczy w ramach odpłatnych form kształcenia (dotyka to Rozwój przedsiębiorczości akademickiej w Polsce głównie ośrodków prywatnych) odgrywają coraz determinuje szereg czynników, zarówno wewnętrz- 4 K. Matusiak (red.), Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości w Polsce, Raport 2009, PARP, Warszawa, Łódź 2009, s. 202. 5 Ustawa z dnia 29 sierpnia 2003 r. o zmianie ustawy o finansowym wspieraniu inwestycji oraz ustawy o warunkach do- puszczalności i nadzorowaniu pomocy publicznej dla przedsiębiorców (Dz.U. z 2003 r. Nr 159 poz. 1537), art. 1 pkt. 1. 6 K. Matusiak (red.), dz. cyt., s. 35. 7 Tamże, s. 38. 14 e-mentor nr 3 (35)
  • 14. Instytucjonalne formy wspierania przedsiębiorczości... nych – zależnych bezpośrednio od danej uczelni, jak stwo, staje się kluczowym wymiarem ogólnej koncep- i zewnętrznych – tkwiących w jej otoczeniu. Do czyn- cji przedsiębiorczości gospodarczej i stymulatorem ników wewnętrznych należą przede wszystkim: rozwoju społeczno-gospodarczego. • kadra uczelni – zarówno kierownictwo, jak i pracownicy naukowi oraz dydaktyczni, ich Bibliografia kompetencje i umiejętności, postrzeganie funkcji, jakie uczelnia pełni w otoczeniu oraz Komunikat Komisji Europejskiej z dnia 25 czerwca 2008 r.: Najpierw myśl na małą skalę – program Small Business otwartość na współpracę z biznesem; Act dla Europy, COM (2008) 0394; dokument roboczy służb • infrastruktura techniczna pozostająca w dys- Komisji na temat oceny skutków SEC (2008) 2102. pozycji uczelni, umożliwiająca prowadzenie Komunikat na wiosenny szczyt Rady Europejskiej: Wspólne aktywnej działalności badawczo-rozwojowej; działania na rzecz wzrostu gospodarczego i zatrudnienia. Nowy • system zarządzania uczelnią; początek Strategii Lizbońskiej, COM (2005) 24 końcowy, Bruk- • programy kształcenia – zawierające przedmioty sela 02.02.2005. przygotowujące i motywujące do zakładania K. Matusiak (red.), Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości firmy oraz zarządzania nią; w Polsce, Raport 2009, PARP, Warszawa, Łódź 2009. Opracowanie modelu wspierania przedsiębiorczości akademi- • praktyki studenckie – ich długość oraz sposób ckiej w Wielkopolsce, Raport końcowy, Public Profits sp. z o.o., przeprowadzania umożliwiający konfrontację Poznań 2006. teorii z rzeczywistymi problemami współczes- S. Sudoł, Przedsiębiorczość – jej pojmowanie, typy i czynniki nego rynku. ją kształtujące, „Problemy zarządzania” 2008, nr 2 (20). Wśród czynników zewnętrznych należałoby wy- Ustawa o zmianie ustawy o finansowym wspieraniu mienić m.in.: inwestycji oraz ustawy o warunkach dopuszczalności i nad- • formalno-prawne uwarunkowania współpracy zorowaniu pomocy publicznej dla przedsiębiorców z dnia 29 uczelni (głównie państwowych) z podmiotami sierpnia 2003 r., Dz.U. z 2003 r. Nr 159 poz. 1537. Ustawa Prawo o szkolnictwie wyższych z dnia 27 lipca pozostającymi w ich otoczeniu, 2005 r., Dz.U. z 2005 r. Nr 164 poz. 1365 ze zm. • system finansowania uczelni, • strukturę oraz orientację przedsiębiorstw w Polsce, Netografia • wpływ globalizacji i internacjonalizacji na funk- Agencja Rozwoju Pomorza SA, http://www.arp.gda.pl/ cjonowanie wszystkich organizacji, index.php?strona=116 • kierunki i cele rozwoju gospodarek światowych, Fundacja Polska Przedsiębiorcza, http://www.polska w tym gospodarki Unii Europejskiej. przedsiebiorcza.pl. Komisja Europejska, http://ec.europa.eu/cip/index_ pl.htm. Podsumowanie Krajowy Program Reform na lata 2008–2011 na rzecz realizacji Strategii Lizbońskiej z dnia 18 listo- Przedsiębiorczość akademicka jest w Polsce za- pada 2008 r., http://www.mg.gov.pl/NR/rdonlyres/ gadnieniem nadal nowym i wymaga ciągłego wspar- ED3609C2-1747-4125-98B1 C23D09115D94/49494/ cia. Zjawisko nie posiada jednej, spójnej definicji KrajowyProgramReformnalata20082011.pdf. i – podobnie jak ogólne pojęcie przedsiębiorczości Krajowy Punkt Kontaktowy Programów Badawczych UE, – definiowane jest według różnych kryteriów. Dość http://www.kpk.gov.pl/7pr/podstawy/cele_i_budzet.html. często przedsiębiorczość akademicką utożsamia się Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia 2007–2013 wspierające wzrost gospodarczy i zatrudnienie. Narodowa z postawami reprezentowanymi przez studentów, co Strategia Spójności. Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, maj jest ujęciem skrajnie zawężonym. 2007, http://www.funduszestrukturalne.gov.pl/NR/rdonlyres/ Rozwój przedsiębiorczości akademickiej zależy 2BD5B9B6-767E-473C-B198-496FDEC4DFED/31941/NSRO_ z jednej strony od „stanu otwarcia” uczelni, z drugiej maj2007.pdf. strony – od gotowości „uczelnianego otoczenia” na S. Pangsy-Kania, Przedsiębiorczość akademicka jako podjęcie współpracy ze szkołami wyższymi. W Polsce kluczowy element narodowej polityki innowacyjnej na przykładzie podjęcie takiej współpracy mogą ułatwić m.in. projekty Akademickiego Inkubatora Przedsiębiorczości przy Uniwersytecie realizowane w ramach programów finansowanych ze Gdańskim, http://www.innopomorze.pl/przedsiebiorczoc- akademicka.html. środków unijnych, w tym PO Innowacyjna Gospodar- Program Innopomorze, http://www.innopomorze.pl. ka, PO Kapitał Ludzki oraz regionalnych programów Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 10 marca operacyjnych. 2009 r. w sprawie programu Small Business Act A6- Przedsiębiorczość akademicka, przede wszystkim 0074/2009, http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do? ze względu na wpisaną w nią innowacyjność i partner- type=REPORT&reference=A6-2009-0074&language=PL. Autorka jest adiunktem w Katedrze Zarządzania Wydziału Zarządzania i Ekonomii Politechniki Gdańskiej. Swoje zainteresowania naukowe koncentruje wokół problematyki uwarunkowań konkurencyjności gospodarczej regionów oraz polityki regionalnej. czerwiec 2010 15
  • 15. metody, formy i programy kształcenia Gdzie to społeczeństwo informacyjne? – recenzja Bogdan Stefanowicz Taki tytuł nosi wydana nie- jest społeczeństwo informacyj- dawno książka 1 kierowanego ne”, pozostaje więc otwarty. przez Agnieszkę Szewczyk Zmusza to czytelnika do samo- zespołu autorów z Katedry dzielnego wyciągnięcia wnio- Społeczeństwa Informacyjnego sków i rozstrzygnięcia, jakich Uniwersytetu Szczecińskiego. przemian społecznych można Jest to zbiór scen z życia osób oczekiwać i czy oferowane korzystających z internetu przy przez współczesną technikę rozmaitych codziennych spra- rozwiązania niosą pozytywną wach: zakupie mebli, przesy- ofertę, czy też zagrożenia. łaniu kwiatów z okazji imienin W istocie trudno jest udzielić dziadka, zakupie skarpetek tu jednoznacznej odpowiedzi: do jazdy na rowerze i przy podobnie jak w przypadku wielu innych czynnościach. wielu innych odkryć czy roz- Celem publikacji jest zwróce- wiązań, zawsze można dopa- nie uwagi czytelnika na rolę trzeć się zarówno korzyści, internetu w życiu codziennym. jak i negatywnych stron. Na Przytoczone przykłady ukazują początku człowiekowi wyda- pozytywny wpływ tego medium wało się, że ogień stanowi dla na człowieka (co konkretnego niego wyłącznie zagrożenie, udało się załatwić lub przy- ale z czasem okazało się, że spieszyć dzięki internetowi) jest nader pożyteczny. Podob- oraz jego wpływ destrukcyjny (choćby uzależnienie nie odkrycie energii elektrycznej czy atomowej i wiele od komputera). innych odkryć ma swoje zalety, ale może też nieść Publikacja jest interesująca – może być odebrana ze sobą zagrożenia. Okazuje się więc, że to nie sam jako pewnego rodzaju zachęta do posługiwania się wynalazek czy odkrycie, lecz sposób i kierunek ich komputerem i internetem w praktyce, ale niesie też wykorzystania powinny podlegać ocenie. ostrzeżenie przed zbyt daleko idącym zaufaniem do Nie da się ani zatrzymać, ani nawet ograniczyć tego narzędzia i niekontrolowanym poświęcaniem mu zaistniałych dzięki internetowi tendencji. W tej sy- uwagi i czasu. Jest zredagowana w oryginalny sposób tuacji konieczna staje się identyfikacja pozytywów – stanowi ujęty w formę blogu zapis korzystania i zagrożeń związanych ze stosowaniem dostępnych z internetu w praktyce. technologii informacyjnych. Z tych pierwszych należy W tytule autorzy stawiają pytanie dotyczące nauczyć się korzystać, natomiast jeśli chodzi o drugie społeczeństwa informacyjnego, którego rozwój – trzeba pamiętać, że nie da się ich wyeliminować, wiąże się z szerokim dostępem do informacji za a więc konieczne jest umiejętne łagodzenie ich pośrednictwem współczesnych technologii infor- skutków. matycznych. Ale w publikacji trudno znaleźć jedno- Znak zapytania w tytule książki zachęca czytelni- znaczną odpowiedź na to pytanie, bowiem autorzy ka do zastanowienia się nad jej treścią w dwojakim skoncentrowali się raczej na zademonstrowaniu na znaczeniu: o jakim społeczeństwie piszą autorzy przykładach możliwości wykorzystania internetu oraz jakie społeczeństwo jesteśmy gotowi wspierać i technologii telekomunikacyjnych. Problem, „gdzie i rozwijać? 1 A. Szewczyk (red.), Gdzie to społeczeństwo informacyjne? Blog rodzinny, Wydawnictwo Hogben, Szczecin 2010. 16 e-mentor nr 3 (35)
  • 16. Uwarunkowania i czynniki wpływające na sukces projektu Waldemar Walczak Podejmując decyzję dotyczącą zaangażowania w konkretne Sytuacja ta dotyczy przede wszystkim realizacji pro- przedsięwzięcie projektowe, staramy się udzielić odpowiedzi jektów wewnętrznych, gdy organizacja (przedsiębior- na szereg istotnych pytań o szanse osiągnięcia wytyczonych stwo) realizuje projekt na swoje potrzeby – jest zara- celów. Można powiedzieć, że jesteśmy skłonni przystąpić zem jego inicjatorem, zleceniodawcą i wykonawcą. do projektu wówczas, gdy spełnione są równocześnie dwa Inaczej jest postrzegany sukces, kiedy przedsiębior- zasadnicze warunki. Po pierwsze realizacja projektu musi stwo realizuje projekt zewnętrzny. Wówczas przede być postrzegana w kategoriach wymiernych korzyści, a po wszystkim zainteresowane jest tym, aby zrealizować drugie – szansa odniesienia sukcesu musi być większa od cele projektu i pobrać należną zapłatę, nie jest dla zera. Zdarza się jednak, że projekty, które – wydawało się niego istotne, jakie będą dalsze efekty i rezultaty – mają realne szanse powodzenia, nie zostają wykonane wykorzystywania produktu projektu. Wydaje się, że te zgodnie z naszymi oczekiwaniami, a tym samym – kończą bardzo proste i logiczne prawidłowości są dość często się porażką. Zadajemy sobie wówczas pytanie, czy zrobi- pomijane w rozważaniach dotyczących interpretowa- liśmy wszystko, aby temu zapobiec, czy może coś zostało nia sukcesu projektu, dlatego też warto zwrócić na przez nas przeoczone – nie zwróciliśmy uwagi na istotne nie uwagę, a także dokładniej przeanalizować kilka uwarunkowania, które negatywnie zaważyły na losach kolejnych ważnych kwestii. naszego projektu. Trevor L. Young w swoich analizach poświęconych definicji oraz wizji sukcesu projektu zwraca uwagę Jak jest postrzegany sukces projektu? na bardzo ważny element, stwierdzając, że o sukcesie decyduje oceniający1. Warto także zauważyć relacje po- Próba zdefiniowania, czym jest sukces projektu, między cyklem życia projektu a cyklem życia produktu prowadzi do konkluzji, że na pytanie o jego istotę projektu, patrząc na nie z perspektywy odmiennego można udzielić co najmniej kilku odpowiedzi. Nie- postrzegania sukcesu w projektach zewnętrznych wątpliwie najważniejszym kryterium oceny sukcesu i wewnętrznych. Zależności te przedstawiono na projektu jest osiągnięcie zakładanego celu nadrzęd- rysunku 1. nego, w zaplanowanym czasie, w ramach założonych Jak można wywnioskować z rysunku 1, rodzaj kosztów, odpowiadającego zakładanym parametrom projektu ma zasadniczy wpływ na postrzeganie (ro- jakościowym projektu. Wyłaniająca się z tych elemen- zumienie) sukcesu projektu, a tym samym na zakres tów ogólna definicja sukcesu projektu stanowi punkt analiz prowadzonych przez wykonawcę. Dla projek- wyjścia dla dalszych rozważań na temat innych, równie tów wewnętrznych decydującego znaczenia nabiera ważnych wymiarów sukcesu. Trzeba bowiem pamiętać, okres będący pochodną efektów wykorzystywania że w zależności od rodzaju i charakteru realizowa- produktu projektu. Dlatego też w takim przypadku nego przedsięwzięcia projektowego w niektórych samo zakończenie realizacji projektu nie może być przypadkach wyznacznikiem sukcesu będzie to, w jaki traktowane jako źródło wymiernych korzyści. Całko- sposób produkt danego projektu jest postrzegany wicie inaczej będzie postrzegany sukces, jeśli dana przez klientów, dla których został przygotowany. organizacja (przedsiębiorstwo) zdobędzie kontrakt Miarą sukcesu będą: poziom satysfakcji klienta, wzrost (zlecenie) na wykonanie projektu dla zewnętrzne- udziału w rynku, poprawa zdolności konkurencyjnych go inwestora (zleceniodawcy). Wówczas jednymi przedsiębiorstwa oraz wymierne zyski, jakie firma z ważniejszych kryteriów oceny będą: zakończenie osiąga dzięki zakończeniu realizacji projektu. Ozna- realizacji projektu i osiągnięte dzięki temu wymierne cza to, że wartość, jaką generuje produkt projektu korzyści finansowe. Nakreślone relacje i uwarunkowa- dla klienta, jest również ważnym czynnikiem oceny nia mają istotne znaczenie dla praktyki zarządzania sukcesu projektu w ujęciu kompleksowym. projektami, bowiem akcentują obszary i zagadnienia 1 T.L. Young, Skuteczne zarządzanie projektami, Wydawnictwo Helion, Gliwice 2006, s. 14. czerwiec 2010 17
  • 17. metody, formy i programy kształcenia Rysunek 1. Sukces projektu postrzegany z perspektywy uwarunkowań • utrzymywanie relacji z interesariu- projektów zewnętrznych i wewnętrznych szami projektu, informowanie ich o postępach w realizacji projektu, PROJEKTY ZEWNĘTRZNE • dobrze dobrany zespół projektowy, pracownicy, którzy posiadają odpo- Cykl życia projektu Cykl życia produktu projektu wiednią wiedzę i umiejętności, Koszty projektu • dobrze sporządzony plan i harmo- nogram projektu, właściwy podział zadań i obowiązków, Przychód z projektu • regularne monitorowanie i kontrola ryzyka w projekcie, Sukces projektu • rzetelne i terminowe raportowanie postępu prac, • prawidłowa komunikacja w projek- PROJEKTY WEWNĘTRZNE cie, • rozwiązywanie najważniejszych Cykl życia projektu Cykl życia produktu projektu problemów na najwyższym szczeblu zarządzania. Koszty projektu Zdaniem R. Newtona bardzo duże Efekty z wykorzystania produktu projektu znaczenie dla sukcesu realizacji projektu Sukces rozumiany jako przypisuje się samemu menedżerowi skuteczne zakończenie Całkowity sukces projektu projektu, w szczególności jego wiedzy realizacji i osiągnięcie i kompetencjom, przejawiającym się głównych celów projektu w umiejętności wydobywania najlepszych Źródło: opracowanie własne na podstawie M. Łada, A. Kozarkiewicz-Chlebowska, elementów z pracy zespołowej oraz zo- Podstawy controllingu projektów, Wydawnictwo Centrum Badań nad Projektami, rientowaniu na jakość4. Aktualnie coraz Kraków 2006, s. 17 częściej rozpowszechnia się przekona- nie, że to właśnie ludzie są kluczem do wymagające wnikliwych analiz dokonywanych przez sukcesu w realizacji projektów5. Podziela tę opinię menedżera projektu. Z. Wong, twierdząc, że czynnik ludzki ma bardzo istotne znaczenie, bowiem kształtowanie głównych Czynniki wpływające na sukces procesów w projektach zależy w dużym stopniu od w zarządzaniu projektami wiedzy i umiejętności pracowników, a przede wszyst- kim od zachowań organizacyjnych i przyjmowanych Przystępując do realizacji projektu, każda organi- postaw. Dlatego też efektywność pracy zespołowej zacja staje przed trudnym pytaniem – jak osiągnąć wydaje się bardzo ważnym elementem, który ma sukces, tj. jakie działania podjąć, aby zrealizować nad- wpływ na skuteczną realizację projektów6. Ważne rzędny cel projektu w określonym czasie, w ramach jest również zorientowanie na cele7 oraz umiejętność założonych kosztów i przy zachowaniu wymaganej zarządzania zmianami, ponieważ każdy projekt, jako jakości. W literaturze przedmiotu można odnaleźć unikalne przedsięwzięcie organizacyjne, w rezultacie rozważania dotyczące krytycznych czynników suk- prowadzi do zmian8. Od menedżerów projektów cesu w zarządzaniu projektami2, nazywanych Critical wymaga się zatem odpowiedzialności, umiejętności Success Factors – CSFs. Są to uwarunkowania, od wytyczania i osiągania założonych celów oraz za- których w największym stopniu zależy powodzenie chęcania i motywowania podwładnych do wspólnej realizacji wdrażanego projektu. Powołując się na pracy na rzecz realizacji projektu. Niewątpliwie bardzo wyniki prowadzonych badań, T. Young stwierdza, że ważną rolę z punktu widzenia powodzenia realizacji na osiągnięcie sukcesu projektu mają wpływ takie projektu odgrywają pracownicy – ich zaangażowanie, elementy, jak3: postawy, zachowania, zmotywowanie do dzielenia • właściwe zdefiniowanie celów, zasobów, para- się wiedzą. Należy pamiętać, że menedżer sam nie metrów projektu, realizuje projektu, pracują dla niego ludzie, i to od • wsparcie i zaangażowanie ze strony sponsora ich zaangażowania w największym stopniu zależy, projektu, jak będzie przebiegało urzeczywistnienie danego 2 Zob. S. Spałek, Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2004. 3 T.L. Young, The handbook of project management. A practical guide to effective policies, techniques and procedures, Kogan Page, Londyn 2007, s. 171–173. 4 R. Newton, The project manager: mastering the art of delivery, Pearson Education Limited, Harlow 2005, s. 150–152. 5 J. Clements, J. Gido, Successful project management, Cengage Learning, Mason 2009, s. 300–308. 6 Z. Wong, Human factors in project management, Jossey-Bass, San Francisco 2007, s. 17–27. 7 W. Walczak, Orientacja na cele w zarządzaniu projektami, „Master of Business Administration” 2009, nr 4, s. 46–55. 8 A. Hamilton, Managing project for success, Thomas Telford Ltd., Londyn 2001, s. 15. 18 e-mentor nr 3 (35)
  • 18. Uwarunkowania i czynniki wpływające na sukces projektu przedsięwzięcia. Nawet najlepszy menedżer nie będzie mających swe źródło poza organizacją na szczególne miał szans na odniesienie sukcesu, jeśli nie posiada podkreślenie zasługuje oddziaływanie interesariuszy dobrego zespołu. zewnętrznych. Trzeba pamiętać, że czynniki wynikają- Jak słusznie zauważa P. Wyrozębski, to ludzie robią ce z uwarunkowań otoczenia mogą znacząco zaważyć projekty – wykorzystując swoją wiedzę, umiejętności na powodzeniu realizacji projektu i mogą być związane i doświadczenie, pracują przy planowaniu, organizo- np. z wystąpieniem nieprzewidzianych zdarzeń oraz waniu, realizacji i zamykaniu projektu. Posługując się okoliczności. narzędziami, metodykami zarządzania projektami, Nie budzi wątpliwości stwierdzenie, że dla każdego zamieniają inicjatywę projektu w materialne rezultaty, projektu, ze względu na jego specyficzny charakter tworzące wartość dla organizacji: działające systemy, oraz zakres realizowanego przedsięwzięcia, można gotowe produkty, funkcjonujące procesy organiza- wskazać wiele czynników i uwarunkowań, które będą cyjne, opracowane prototypy czy oddane do użytku miały większą lub mniejszą siłę oddziaływania na jego obiekty budowlane9. sukces. To, co dla jednego projektu będzie miało Analizując uwarunkowania wpływające na sukces krytyczne znaczenie, w innym przypadku może nie projektu, należy brać pod uwagę zarówno czynniki odgrywać tak szczególnej roli. wewnątrzorganizacyjne, jak i zewnętrzne czynni- Należy wyraźnie zaznaczyć, że kluczowych czyn- ki powodzenia projektów10. W grupie czynników ników sukcesu nie można traktować jako zbioru Rysunek 2. Czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Przychylność władz: decyzje, które mają Decyzje dotyczące stopnia zaangażowa- istotne znaczenie dla realizacji projektu nia finansowego tych podmiotów Władze Władze Instytucje Kredytodawcy, samorządowe rządowe finansowe ubezpieczyciele SUKCES PROJEKTU CEL Poparcie lokalnej Współpraca z innymi społeczności organizacjami zaanga- Satysfakcja Satysfakcja żowanymi w realizację klientów klientów projektu Lokalna wewnętrznych zewnętrznych społeczność REZULTATY Dzielenie się Doskonalenie Czynniki tkwiące wiedzą kompetencji w otoczeniu Komunikacja Motywowanie w zespole zespołu Zarządzanie kluczowymi procesami Czynniki METODYKA ZARZĄDZANIA PROJEKTAMI wewnętrzne Relacje Zorientowanie Zorientowanie z interesariuszami na cele projektu na ludzi WSPÓLNA ODPOWIEDZIALNOSĆ Dekompozycja celów projektu Strategia Ograniczenia projektu Wizja projektu projektowe WYZNACZONY KIERUNEK DZIAŁAŃ My sami Menedżer Zespół Naczelne kierownictwo projektu projektowy organizacji ZROZUMIENIE i ZAUFANIE Źródło: opracowanie własne na podstawie H. Kerzner, Advanced project management. Edycja polska, Wydawnictwo Helion, Gliwice 2005, s. 69 9 P. Wyrozębski, Modele kompetencji w zarządzaniu projektami, „e-mentor” 2009, nr 2, s. 55. 10 Zob. J. Haffer, Skuteczność zarządzania projektami w przedsiębiorstwach działających w Polsce, Wydawnictwo TNOiK, Toruń 2009. czerwiec 2010 19
  • 19. metody, formy i programy kształcenia rozłącznych elementów – konieczne jest kompleksowe w tej samej branży, nigdy nie będą mogły spełnić spojrzenie i dostrzeganie wzajemnych interakcji oraz formalnych wymagań postępowania przetargowego sprzężeń zwrotnych zachodzących pomiędzy nimi. czy konkursowego. Z punktu widzenia praktyki zarządzania projektami Rozpatrując czynniki sukcesu tkwiące wewnątrz szczególnie ważne jest trafne zdiagnozowanie niezwy- organizacji, przede wszystkim trzeba zauważyć ich kle ważnego czynnika – zbadanie, jakie decyzje i przez wzajemne przenikanie się i współzależność. Zrozu- kogo podejmowane mogą mieć wpływ na powodzenie mienie i zaufanie są postrzegane jako fundamenty, realizacji naszego projektu. na których opiera się wyznaczony kierunek działań, Zaleca się, aby przygotowując plan projektu, zwró- wizja projektu i wspólna odpowiedzialność. Istotną cić szczególną uwagę właśnie na zagadnienia związane rolę odgrywa metodyka zarządzania projektami, z decyzjami, które mają fundamentalne znaczenie w szczególności umiejętne zarządzanie poszczególny- z punktu widzenia realizacji celów projektu, a są mi grupami procesów w projekcie, a także efektywne całkowicie od nas niezależne. Są to przede wszyst- kierowanie zespołem projektowym. kim decyzje administracyjne władz samorządowych, Podejmując próbę wyróżnienia najważniejszych rządowych bądź innych instytucji, związane m.in. czynników wewnętrznych, od których zależy powo- z wydawaniem zezwoleń czy udzielaniem wsparcia dzenie projektu, można wymienić: finansowego. Należy pamiętać, że slogan dość czę- • wzajemne zrozumienie i zaufanie w organizacji sto powtarzany na różnych szkoleniach, głoszący, iż zarządzającej projektami, wszystko zależy wyłącznie od naszej wiedzy, umiejętności, • właściwe zdefiniowanie ograniczeń projekto- zdolności, predyspozycji, motywacji i zaangażowania, nie wych: zakresu projektu, czasu, kosztów, jako- ma realnego przełożenia na praktykę zarządzania, ści, bowiem rzeczywistość organizacyjna jest o wiele bar- • umiejętne wytyczenie i właściwą dekompozycję dziej złożona i wielostronnie uwarunkowana. Porażki celów projektu, wielu projektów są w dużej mierze zależne od decyzji • odpowiedzialność, wiarygodność i uczciwość innych osób, które mogą chcieć celowo stanąć nam na naczelnego kierownictwa, realne wsparcie dla przeszkodzie, bo np. nasza firma jest dla nich poten- projektu ze strony naczelnego kierownictwa, cjalnym konkurentem, a realizacja projektu może sta- • zorientowanie na ludzi w zarządzaniu projek- nowić poważne zagrożenie, związane z zachwianiem tami (dbanie o rozwój ich wiedzy, doskonalenie dotychczasowej pozycji na rynku. kompetencji, stworzenie odpowiedniego syste- Wydaje się jednak, że można podjąć próbę przed- mu motywacyjnego i zapewnienie właściwego stawienia złożoności powiązań kluczowych czynników przepływu informacji), sukcesu, akcentując tym samym ważne obszary i pro- • umiejętność podejmowania trafnych decyzji cesy, które mają znaczenie dla praktyki zarządzania przez naczelne kierownictwo, projektami (rysunek 2). • szybkie reagowanie naczelnego kierownictwa W rzeczywistości sukces wielu projektów jest na pojawiające się problemy, przede wszystkim pochodną układów i powiązań • powoływanie kompetentnych osób na stanowi- z władzami, które w ramach swoich kompetencji sko menedżera projektu, mogą np. przyznać dla danego projektu znaczące • doświadczenie w realizacji projektów (zarówno dofinansowanie lub dokonać wyboru firmy, której pracowników, jak i menedżera), właściwy nadzór zostanie zlecone wykonanie projektu. W polskich nad terminowym przebiegiem prac, realiach społeczno-gospodarczych takie czynniki, • identyfikację ryzyka w projekcie, umiejętność jak powiązania polityczno-biznesowe, mają niestety zarządzania ryzykiem, monitoring i kontrolę duże znaczenie i wpływają na procesy związane kosztów w projekcie, z przepływami środków publicznych, które są • dobrze wytyczoną strategię realizacji projektu, przeznaczane na wykonanie bardzo kosztownych właściwie – ze względu na charakter projektu projektów infrastrukturalnych, informatycznych czy – zaprojektowaną strukturę organizacyjną pro- szkoleniowych. jektu, specyfikę i zakres realizowanych zadań Kluczowym procesem, dzięki któremu dane przed- (prawidłowe określenie zasad współdziałania, siębiorstwo bądź organizacja może liczyć na wygraną hierarchii służbowej i podległości), w przetargu, jest zdefiniowanie wymagań zawartych • właściwe zarządzanie relacjami z interesariusza- w specyfikacji istotnych warunków zamówienia (SIWZ), mi projektu, a także określenie kryteriów konkursowych, które • odpowiednie postawy i zaangażowanie pra- celowo bywają „ustawiane” pod konkretnego bene- cowników, związane z uzyskiwaniem satysfakcji ficjenta. Najczęściej stosowaną metodą jest żądanie finansowej (zapewnienie pracownikom projektu spełnienia dodatkowych wymagań, np. zrealizowania dobrych warunków finansowych) – ważne jest w określonym czasie kilku projektów na łączną kwotę okazywanie uznania za dotychczas zrealizowane przekraczającą pewną sumę pieniędzy lub bardzo z sukcesem projekty całemu zespołowi projek- precyzyjne definiowanie wymagań technologicznych. towemu, a nie przyznawanie przez naczelne W rezultacie okazuje się, że jedne firmy np. co roku kierownictwo niewspółmiernie wysokich gra- stają się beneficjentami publicznych zleceń i wygrywa- tyfikacji finansowych wyłącznie menedżerowi ją konkursy na realizację projektów, a inne, działające projektu; 20 e-mentor nr 3 (35)
  • 20. Uwarunkowania i czynniki wpływające na sukces projektu • stosowanie w organizacji narzędzi informatycz- planu projektu niezbędne jest kompleksowe, zintegro- nych wspomagających zarządzanie projektami. wane podejście do planowania. Oznacza to, że musimy dostrzegać i analizować wzajemne zależności, a także Rzetelne planowanie jako czynnik implikacje pomiędzy poszczególnymi wyodrębnionymi zwiększający szanse powodzenia projektu częściami ogólnego planu projektu16. Może się rów- nież tak zdarzyć, że nasz przygotowany plan będzie Należy zgodzić się z opinią, że sukces projektu jest wymagał pewnych modyfikacji (korekt bądź nawet również silnie powiązany z właściwym planowaniem11. poważnych zmian) w trakcie realizacji projektu, np. na T.L. Young stwierdza, że planowanie bardzo często skutek nieprzewidzianych zdarzeń bądź okoliczności17. postrzegane jest jako prosta czynność, polegająca na Dlatego też zasadne wydaje się, aby biorąc pod uwagę opracowywaniu tabeli przedstawiającej harmonogram charakter i specyfikę danego projektu, opracować plan, najważniejszych działań, czyli na tworzeniu czegoś który będzie miał odpowiedni poziom szczegółowo- w rodzaju planu zajęć. W rzeczywistości jednak ści, a przede wszystkim będzie wskazywał krytyczne jest to tylko jedna z części składowych planowania. zadania, procesy, etapy i właściwie zaprojektowaną Sukces projektu zależy bowiem również od wielu strukturę prac18. innych elementów tworzących ogólny plan projektu, Przygotowując planu projektu, należy brać pod takich jak12: uwagę klika istotnych kwestii, co zostało przedsta- • harmonogram prac nad projektem, wione na rysunku 3. • spis działań i zadań oraz ich dokładna charakte- Rozpoczynając przygotowanie planu projektu, rystyka, musimy zdobyć niezbędną wiedzę, która umożliwi • analiza zasobów, nam udzielenie odpowiedzi na szereg istotnych py- • budżet projektu, tań. Punktem wyjścia powinno być jasne, zrozumiałe • plany systemu przekazywania informacji, komu- i precyzyjne określenie celu nadrzędnego, bowiem nikacji w projekcie, aby móc poszukiwać efektywnych i racjonalnych • plany systemu monitoringu i kontroli realizacji sposobów działania zorganizowanego, musimy wie- poszczególnych wyodrębnionych działań, osiąg- dzieć, do czego zmierzamy i co chcemy osiągnąć. nięcia zakładanych celów projektu itp., Do najważniejszych problemów, które są podda- • plan zarządzania jakością, wane wnikliwym analizom podczas opracowywania • plan zarządzania ryzykiem, planu projektu, można zaliczyć m.in. następujące • plan koordynowania działań, procedury rozwią- zagadnienia: zywania problemów. • W jaki sposób zamierzamy zrealizować wytyczo- Każdy z tych elementów będzie potrzebny na pew- ny cel nadrzędny projektu? nym etapie prac nad realizacją projektu, dlatego też • Jakie cele cząstkowe będą warunkowały osiąg- najlepiej jest opracować wszystkie dane już w fazie nięcie tego celu? planowania. Takie podejście umożliwia ustanowienie • Jakie mają być konkretne (mierzalne) wyniki standardów realizacji projektu i jednocześnie może i rezultaty projektu? przyczynić się do zredukowania niepewności oraz • Co ma być produktem projektu? ryzyka, co ma istotne znaczenie z punktu widzenia • Jakie działania należy podjąć, aby zrealizować funkcjonalnych i instytucjonalnych problemów zarzą- wytyczone cele? dzania projektami13. • W jakiej kolejności powinny być podejmowane Planowanie przebiegu i zasobów projektu jest te działania? ważnym elementem kompleksowego systemu zarzą- • W jakim czasie i przez kogo muszą zostać pod- dzania projektami14. Jak stwierdza R.V. Vargas – plan jęte konkretne działania? projektu jest oficjalnym dokumentem opisującym • Jakie zasoby (materialne i niematerialne) są procedury i działania, jakie składają się na fazę jego potrzebne, aby mieć szansę na skuteczne osiąg- realizacji. Wskazuje on obszary wiedzy, która jest niecie zamierzonych rezultatów? niezbędna dla skutecznego zarządzania projektem15. • Jakie będą koszty rzeczywiste, koszty całkowite Z kolei C.A. Tomczyk postuluje, aby przede wszystkim projektu, jakie będą źródła finansowania oraz na zauważać, że poszczególne procesy składające się na ile są one wiarygodne i realne? zarządzanie projektami są interaktywne i wzajemnie • Jakie są kluczowe czynniki sukcesu realizacji powiązane, a co się z tym wiąże – przy tworzeniu naszego konkretnego projektu? 11 W. Walczak, Rola fazy planowania w zarządzaniu projektami, „e-mentor” 2010, nr 1, s. 13–20. 12 T.L. Young, Skuteczne zarządzanie…, dz.cyt., s. 105–106. 13 Zob. szerzej M. Trocki, B. Grucza, K. Ogonek, Zarządzanie projektami, PWE, Warszawa 2003. 14 A. Stabryła, Zarządzanie projektami ekonomicznymi i organizacyjnymi, PWN, Warszawa 2008, s. 109. 15 R.V. Vargas, Practical Guide to Project Planning, Auerbach Publications, Taylor & Francis Group, Boca Raton 2008, s. 48–49. 16 C.A. Tomczyk, Project manager’s spotlight on planning, Sybex Inc., Alameda 2005, s. 12–20. 17 M. Pawlak, Zarządzanie projektami, PWN, Warszawa 2007, s. 83. 18 A. Lester, Project management, planning and control, Elsevier Butterworth-Heinemann, Oxford 2007, s. 40. czerwiec 2010 21
  • 21. metody, formy i programy kształcenia Rysunek 3. Metodyka postępowania podczas opracowywania planu projektu CEL NADRZĘDNY PROJEKTU ZAKRES PROJEKTU OCZEKIWANE REZULTATY WPŁYW OGRANICZENIA Obszary planowanych działań INTERESARIUSZY PROJEKTOWE CELE CZĄSTKOWE w ramach poszczególnych obszarów funkcjonalnych projektu Wskazanie głównych etapów realizacji projektu Opracowanie struktury prac nad projektem Określenie niezbędnych zasobów Oszacowanie rzeczywistych, całkowitych (materialnych i niematerialnych) kosztów projektu, z uwzględnieniem oraz metod ich pozyskania wszystkich uwarunkowań Zdefiniowanie struktury Sporządzenie realnego organizacyjnej projektu budżetu projektu Oszacowanie czasu trwania Identyfikacja ryzyka głównych etapów prac i zagrożeń w projekcie Opracowanie harmonogramu prac w projekcie Matryca logiczna projektu Wykres Gantta Metody doboru pracowników do zespołów projektowych, zdefiniowanie zakresu uprawnień, obowiązków i odpowiedzialności, zasady wynagradzania, system motywowania, szkolenia, zasady współpracy, komunikacji, przepływu informacji, zarządzania wiedzą, koordynowania prac, zarządzania relacjami z interesariuszami STRATEGIA ZARZĄDZANIA PROJEKTEM Cele, działania, zadania, monitorowanie prac, kontrola osiągniętych rezultatów Kluczowe procesy Kapitał ludzki Technologia Systemy informatyczne wspomagające zarządzanie projektem Źródło: opracowanie własne • Jakie są możliwe zagrożenia, a przede wszystkim dek, co pomoże nam określić konkretne działania – gdzie tkwią źródła tych zagrożeń i główne i przypisać je we właściwym czasie do konkretnych czynniki ryzyka? grup osób. • Jakie decyzje i przez kogo podejmowane mogą Zaproponowane autorskie podejście akcentuje mieć wpływ na powodzenie realizacji naszego dwa bardzo ważne uwarunkowania: wpływ interesa- projektu? riuszy i ograniczenia projektowe, a ponadto pozwala • Kto będzie odpowiedzialny za koordynowanie na wyróżnienie kluczowych mierników wykonania prac w trakcie planowania i realizacji projektu? poszczególnych działań (KPIs – ang. key performance • Jakie powinny być: struktura organizacyjna pro- indicators)19, co zwiększa szanse zapewnienia, że jektu, sposób zarządzania projektem, zakres za- strategia zarządzania projektem będzie prawidło- dań i obowiązków, podział odpowiedzialności? wo realizowana. Dodatkowo, dzięki systemowemu Udzielając odpowiedzi na tak postawione pyta- i kompleksowemu podejściu20 do zagadnień i ob- nia, będziemy się starali stworzyć logiczny porzą- szarów problemowych nakreślonych na rysunku 3, 19 H. Kerzner, F.P. Saladis, Value-driven project management, Wiley, International Institute for Learning Inc., Nowy Jork 2009, s. 183–185. 20 C.M. Padgett, The project success method, John Wiley & Sons Inc., Hoboken, New Jersey 2009, s. 167. 22 e-mentor nr 3 (35)
  • 22. Uwarunkowania i czynniki wpływające na sukces projektu zdobywamy niezwykle cenną wiedzę dla praktyki • rozwijanie kluczowych kompetencji przedsię- zarządzania. Słuszne wydaje się zatem twierdzenie, biorstwa, że sukces w zarządzaniu projektami powinien być • kreowanie kapitału intelektualnego i budowanie także postrzegany i analizowany przez pryzmat umie- wartości rynkowej przedsiębiorstwa, jętności przewidywania, identyfikowania i unikania • usprawnienie efektywności gospodarowania błędów na etapie planowania. posiadanym majątkiem, Najważniejszym wyznacznikiem sukcesu projektu • poszerzenie oferty produktowej. jest skuteczność i efektywność działań podejmowa- Można zatem powiedzieć, że podstawowy sukces nych bezpośrednio w fazie jego realizacji. Sukces każ- projektu jest pochodną skutecznej realizacji jego ce- dego projektu, ze względu na indywidualny charakter lów przy określonym budżecie, dostępnych zasobach, i specyfikę, będzie zależny od innych uwarunkowań w ramach zakładanego terminu, przy osiągnięciu i czynników. Ponadto sukces projektu można rozpatry- możliwie najwyższej jakości wykonanych prac. Całko- wać zarówno z perspektywy aktualnych wymiernych wity sukces powinien być jednak postrzegany przez korzyści finansowych, jak i z punktu widzenia przy- pryzmat zdolności produktu projektu do generowania szłych efektów oraz korzyści związanych z jego reali- nowych wartości. zacją, które będą miały pozytywny wpływ m.in. na: Warto dodać, że skuteczna realizacja projektu może • zwiększenie zdolności konkurencyjnych przed- generować wartości zarówno dla organizacji realizu- siębiorstwa, jącej projekt, jak i dla klientów, do których jest kiero- • wzmocnienie pozycji rynkowej przedsiębior- wany produkt projektu21. Sukces projektu, z punktu stwa, widzenia uzyskiwanych dzięki niemu korzyści, może • pozyskanie nowych klientów, być zatem postrzegany w kilku wymiarach. Rysunek 4. Możliwe perspektywy postrzegania sukcesu projektu Korzyści uzyskiwane Zrealizowanie celów przez organizacje dzięki projektu produktowi projektu SUKCES PROJEKTU Wymiar finansowy Wymiar rynkowy Wartości jakie generuje produkt projektu (rezultaty, efekty projektu) dla przedsiębiorstwa - zwiększenie zdolności konkurencyjnych przedsiębiorstwa, - wzmocnienie pozycji rynkowej przedsiębiorstwa, Kreowanie kapitału - pozyskiwanie nowych klientów, intelektualnego i budowanie - rozwijanie kluczowych kompetencji, wartości rynkowej - poprawa efektywności gospodarowania posiadanym majątkiem, - usprawnienie procesów zarządzania. Wymiar społeczny Możliwe korzyści dla lokalnej społeczności: - przyczynianie się do zrównoważonego rozwoju lokalnego, - wzrost atrakcyjności regionu dla kolejnych potencjalnych inwestorów, - tworzenie nowych miejsc pracy, - poprawa infrastruktury logistycznej. Źródło: opracowanie własne 21 Zob. szerzej M. Łada, A. Kozarkiewicz, Zarządzanie wartością projektów. Instrumenty rachunkowości zarządczej i controllingu, C.H. Beck, Warszawa 2010, s. 19–22; 28–38. czerwiec 2010 23
  • 23. metody, formy i programy kształcenia H. Kerzner, Advanced Project Management. Edycja polska, Podsumowanie Wydawnictwo Helion, Gliwice 2005. Zaprezentowane w opracowaniu problemy doty- A. Lester, Project management, planning and control, Elsevier Butterworth-Heinemann, Oxford 2007. czą bardzo ważnych kwestii związanych z praktyką M. Łada, A. Kozarkiewicz, Zarządzanie wartością projektów. zarządzania projektami. Można uznać, że bliższe Instrumenty rachunkowości zarządczej i controllingu, C.H. Beck, zapoznanie się z omówionymi zagadnieniami umoż- Warszawa 2010. liwia zdobycie cennej wiedzy, która ma zastosowanie M. Łada, A. Kozarkiewicz-Chlebowska, Podstawy controllin- w praktyce i może być pomocna w podejmowaniu gu projektów, Wydawnictwo Centrum Badań nad Projektami, ważnych decyzji. Kraków 2006. Sukces nie jest dziełem przypadku lecz pochodną R. Newton, The project manager: mastering the art of delivery, wielu czynników, które są wzajemnie ze sobą powią- Pearson Education Limited, Harlow 2005. C.M. Padgett, The project success method, John Wiley & Sons zane i współzależne, a ich synergiczne oddziaływanie Inc., Hoboken, New Jersey 2009. rzutuje na pomyślne zakończenie realizacji projektu. M. Pawlak, Zarządzanie projektami, PWN, Warszawa Wydaje się słuszne i uzasadnione, aby dostrzegać 2007. szerokie spektrum złożonych uwarunkowań, które S. Spałek, Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projek- mają znaczenie dla skutecznej realizacji projektu. tami, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2004 Warto także pamiętać, że dla każdego projektu można A. Stabryła, Zarządzanie projektami ekonomicznymi i orga- zidentyfikować grupę najważniejszych czynników, po- nizacyjnymi, PWN, Warszawa 2008. zycjonując je według rangi i stopnia oddziaływania na C.A. Tomczyk, Project manager’s spotlight on planning, SYBEX Inc., Alameda 2005. jego powodzenie. Trzeba bowiem mieć świadomość, M. Trocki, B. Grucza, K. Ogonek, Zarządzanie projektami, że to, co w przypadku jednego projektu będzie miało PWE, Warszawa 2003. decydujące znaczenie dla osiągnięcia sukcesu, w innym R.V. Vargas, Practical Guide to Project Planning, Auerbach projekcie może się okazać czynnikiem nieodgrywają- Publications, Taylor & Francis Group, Boca Raton 2008. cym istotnej roli. W. Walczak, Rola fazy planowania w zarządzaniu projektami, „e- mentor” 2010, nr 1. W. Walczak, Orientacja na cele w zarządzaniu projektami, Bibliografia „Master of Business Administration” 2009, nr 4. J. Clements, J. Gido, Successful project management, Cen- Z. Wong, Human factors in project management, Jossey-Bass, gage Learning, Mason 2009. San Francisco 2007. J. Haffer, Skuteczność zarządzania projektami w przedsię- P. Wyrozębski, Modele kompetencji w zarządzaniu projekta- biorstwach działających w Polsce, Wydawnictwo TNOiK, Toruń mi, „e-mentor” 2009, nr 2. 2009. T.L. Young, Skuteczne zarządzanie projektami, Wydawnictwo A. Hamilton, Managing project for success, Thomas Telford Helion, Gliwice 2006. Ltd., Londyn 2001. T.L. Young, The handbook of project management. A practical H. Kerzner, F.P. Saladis, Value-driven project management, guide to effective policies, techniques and procedures, Kogan Page, Wiley, International Institute for Learning Inc., Nowy Jork Londyn 2007. 2009. Polecamy ICE-B 2010 International Conference on e-Business 26–28 lipca 2010 r., Ateny, Grecja Zapraszamy na spotkanie poświęcone e-biznesowi organizowane przez INSTICC (The Institute for Sys- tems and Technologies of Information, Control and Communication). Zakres tematyczny konferencji obej- muje m.in. aplikacje e-biznesu, mobilność, enterprise engineering, e-usługi. Konferencja ICE-B jest częścią międzynarodowej konferencji ICETE 2010 poświęconej e-biznesowi, technologiom komunikacyjnym, aplika- cjom multimedialnym i systemom informacyjnym. Re- jestracja na spotkanie ICE-B pozwala na uczestniczenie również w pozostałych wydarzeniach. Więcej informacji na stronie: http://www.ice-b.icete.org/ 24 e-mentor nr 3 (35)
  • 24. Programy rozwojowe realizowane w ramach polityki zarządzania talentami w organizacji jako sposób na pozyskanie utalentowanych absolwentów Edyta Kłosiewicz Współczesne organizacje zmuszone są do bardziej świado- w wiek emerytalny, co w przypadku wielu organizacji mego zarządzania posiadanymi zasobami, a w szczegól- oznacza, że na stanowiskach menedżerskich nastąpi ności ludźmi, którzy w dobie gospodarki opartej na wiedzy wymiana pokoleń – zostaną obsadzone młodymi nie stanowią już tylko siły roboczej, ale są najważniejszym utalentowanymi ludzi. Jednak ze wspomnianych nośnikiem umiejętności kluczowych w osiąganiu przewagi wcześniej prognoz GUS wynika, że popyt na zdolnych konkurencyjnej. Celem opracowania jest przedstawienie pracowników będzie większy niż ich podaż, a co za rosnącego znaczenia procesu zarządzania talentami w or- tym idzie – młode talenty staną się rzadkim i niezwy- ganizacjach, a także uzasadnienie konieczności tworzenia kle pożądanym „dobrem”. Dlatego też firmy, chcąc programów rozwojowych dla absolwentów i studentów przyciągnąć i utrzymać młodych pracowników, muszą uczelni wyższych. W opracowaniu przeanalizowane zostały wykazać się zrozumieniem potrzeb i oczekiwań cha- wyniki badania ankietowego1, którego celem było określenie rakterystycznych dla tego pokolenia, a w rezultacie stosunku studentów do zarządzania talentami, ich chęci zaoferować konkurencyjne programy rozwojowe dla samorozwoju i udziału w programach studenckich, a także studentów i absolwentów. ogólnej postawy wobec pracy i nauki. Cel i zakres programów zarządzania Deficyt młodych talentów talentami Z badań przeprowadzonych przez GUS wynika2, Według danych przedstawianych przez A. Cuprian, że w najbliższych latach w Polsce zabraknie ponad najczęściej celem wprowadzania programów zarzą- 70 tysięcy wykwalifikowanych pracowników. Dlatego dzania talentami jest zapobieganie rotacji (42 proc. też pracodawcy coraz częściej dostrzegają korzyści wynika- jące z budowy systemów za- Wykres 1. Cele wprowadzania programów zarządzania talentami rządzania talentami, mających na celu przede wszystkim rozwój pracowników przyciąganie i zatrzymywanie najlepszych specjalistów. Po- rekrutacja pularność zyskały programy rozwój liderów menedżerskie, skierowane do kadry kierowniczej, jednak wyłanianie talentów coraz częściej dostrzega się także konieczność realizacji planowanie sukcesji programów dla absolwentów szkół wyższych 3, czyli tzw. zapobieganie rotacji pokolenia Y. Wkrótce osoby 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% urodzone w czasie wyżu de- mograficznego po II wojnie Źródło: A .Cuprian, Zarządzanie talentami – strategia, programy. trudności, światowej zaczną wkraczać http://www.rynekpracy.pl/artykul.php/typ.1/kategoria_glowna.53/wpis, [21.11.09] 1 Badanie przeprowadzone przez autorkę w lutym 2010 r. wśród studentów Polsko-Japońskiej Wyższej Szkoły Technik Komputerowych. 2 Popyt na pracę (monitoring rynku pracy) – I półrocze 2007 r., Raport Głównego Urzędu Statystycznego, Warszawa 2007, http://www.stat.gov.pl/gus/5840_1843_PLK_HTML.htm, [27.05.2010]. 3 M. Neagle, Tworzenie programów dla pracowników o wysokim potencjale, [w:] S. Borkowska (red.), Zarządzanie talentami, IPiSS, Warszawa 2005, s. 124. czerwiec 2010 25
  • 25. metody, formy i programy kształcenia wskazań), planowanie sukcesji (30 proc.) i wyłanianie Na wykresie 2 zostały przedstawione grupy pra- talentów (27 proc.). Najrzadziej wskazywanym powo- cowników najczęściej obejmowanych programami dem jest niestety rozwój pracowników (8 proc.), któ- zarządzania talentami. ry bardzo często powoduje wzrost konkurencyjności Z badań wynika, że zakres podmiotowy zarządzania organizacji, ponieważ pracownik mający poczucie, że talentami jest wąski – obejmuje przede wszystkim dzięki przedsiębiorstwu sam może się rozwijać, wy- kadrę kierowniczą, specjalistów, liderów, a rzadko konuje swoje obowiązki z pełnym zaangażowaniem wszystkich pracowników (wykres 2). Jednak elitarne i wykorzystuje cały swój potencjał (wykres 1). podejście powoli ustępuje opinii, że jako talent należy Istotną kwestią w programach jest określenie ich traktować każdego pracownika odznaczającego się zakresu podmiotowego i przedmiotowego. Jeżeli jako kompetencjami istotnymi dla organizacji. Koncentracja kryterium doboru adresatów przyjęte zostanie tworze- działań tylko na „gwiazdach” firmy może powodo- nie wartości, programy mogą być kierowane do: wać frustrację pozostałych osób, które zniechęcone – grona pracowników, którzy mają największy zaczną poszukiwać nowego pracodawcy4. Badania wpływ na tworzenie wartości, przeprowadzone przez Instytut Lidera w 2008 roku – utalentowanych pracowników, którzy zajmują potwierdzają istnienie takiego zjawiska5. Na wykresie 3 kluczowe stanowiska, takich jak kierownicy zostały przedstawione dane dotyczące planowanych liniowi, liderzy, specjaliści, programów zarządzania talentami w organizacjach – każdego pracownika, gdyż rozwijanie poten- w 2009 roku. cjalnych talentów wpływa na konkurencyjność W planach na rok 2009 prawie połowa organizacji organizacji. (46 proc.) zadeklarowała, że programami zarządzania talentami objętych zostanie więcej Wykres 2. Grupy pracowników najczęściej obejmowanych programami zarzą- niż 20 proc. ogółu pracowników, dzania talentami 37 proc. organizacji twierdziło, że będzie to około 10–20 proc. zatrud- wszyscy pracownicy nionych przez nie osób, a 17 proc. wskazało na mniej niż 10 proc. samodzielni pracownicy pracowników (wykres 3). Dane te są bardziej pozytywne niż w 2008 liderzy procesów roku i mogą świadczyć o zmianie podejścia do zarządzania talentami, doradcy które staje się procesem coraz po- członkowie zarządu wszechniejszym. specjaliści Charakterystyka kadra kierownicza pokolenia Y 0% 10% 20% 30% Do pokolenia Y w Polsce zaliczane są osoby urodzone w latach osiem- Źródło: opracowanie własne na podstawie A. Pocztowski (red.), Zarządzanie talentami dziesiątych i dziewięćdziesiątych. w organizacji, Wolters Kluwer Polska, Kraków 2008, s. 175 Cechy wyróżniające członków tego pokolenia to: Wykres 3. Pracownicy objęci programami zarządzania talentami – dorastanie w gospodarce wol- norynkowej, 17% – kontakt z nowymi technologia- mi, – rosnący standard życia i kon- 46% mniej niż 10% pracowników sumpcji, – mobilność i otwartość, 10–20% pracowników – szybkie tempo życia, – indywidualizm i wysoka samo- więcej niż 20% pracowników ocena6. 37% Zestawienie mocnych i słabych stron przedstawicieli tego pokolenia Źródło: Stan kapitału ludzkiego w Polsce, 2008, Raport Polskiego Stowarzyszenia Zarzą- z punktu widzenia pracodawcy zosta- dzania Kadrami, http://www.rynekpracy.pl/pliki/pdf/14.pdf, [21.11.2009] ło zaprezentowane w tabeli 1. 4 A. Cuprian, Zarządzanie talentami – strategia, programy, trudności, 2008, http://www.rynekpracy.pl/artykul.php/typ.1/kate- goria_glowna.53/wpis.92, [21.11.2009]. 5 Zarządzanie talentami – Raport badawczy, Instytut Lidera, Warszawa 2008, [21.11.2009]. 6 U. Kosa, D. Strzelec, Zarządzanie pracownikami pokolenia Y, http://www.nf.pl/Artykul/8560/Str_4/Zarzadzanie-pracowni- kami-pokolenia-Y/motywacja-pokolenie-Y-trendy-zrzadzanie/, [21.11.2009]. 26 e-mentor nr 3 (35)
  • 26. Programy rozwojowe realizowane w ramach polityki... Tabela 1. Mocne i słabe strony pokolenia Y Mocne strony Słabe strony Znajomość nowych technologii, digitalizacja Niechęć do podporządkowania się regułom Zadaniowe podejście do pracy Postawa roszczeniowa wobec pracodawcy Niezależność i ambicja Potrzeba stałej informacji zwrotnej i stymulacji Rozwój osobisty Kłopoty z bezpośrednimi kontaktami międzyludzkimi Innowacyjność, nastawienie na zmiany Skłonność do ryzyka Wysoka samoocena i jasno sprecyzowane oczekiwania Nieumiejętność przyjmowania krytyki Zaangażowanie w pracę, która rozwija Brak lojalności wobec pracodawcy Duże znaczenie marki pracodawcy i atmosfery w pracy Własny komfort i wygoda, jako priorytet Równowaga pomiędzy życiem osobistym i zawodowym Niechęć do kompromisów Źródło: G. Jabłońska, Pokolenie Y wyzwaniem dla pracodawcy, http://www.rynekpracy.pl/artykul.php/wpis.135/szukaj.1, [15.12.2009] Z informacji zawartych w tabeli 1 wynika, że Strategia 2: Stały program wprowadzający – oparty na nowoczesny świat dał młodym ludziom ogromne dyskusjach możliwości, ale jednoczenie zmusza ich do ciągłego Standardowe programy wprowadzające trwają prze- współzawodnictwa. Te realia powodują, że u ab- ważnie tylko kilka dni i dostarczają wielu różnorodnych solwentów kształtują się takie cechy, jak pewność informacji związanych z firmą, które szybko zostają siebie, a także wpływają na pojawienie się wysokiej zapomniane przez nowych pracowników. Program samooceny, co może być nieprzychylnie odbierane wprowadzający powinien składać się z mniejszej liczby przez pracodawców. Natomiast za największe zalety prezentacji, a większej – dyskusji, przeprowadzanych pokolenia Y można uznać chęć do samorozwoju w dłuższym okresie. i ciągłego podnoszenia kwalifikacji, a także umie- jętność utrzymania równowagi pomiędzy karierą Strategia 3: Tworzenie organizacji młodych pracowników i życiem osobistym. Wiodące organizacje wspierają rozwój kontaktów między młodymi talentami, pozwalając na odpo- Programy dla absolwentów wiedzialne i efektywne wykorzystanie doświadczeń, a także umożliwiają organizowanie własnych spot- Organizacje, chcąc przyciągnąć do siebie mło- kań i dostarczają okazji do nauki i wymiany cennych de utalentowane osoby, powinny traktować je informacji. w równym stopniu jak klientów i jak pracowników. Muszą nieustannie próbować zrozumieć potrzeby Strategia 4: Niech zmierzą się z prawdziwymi proble- absolwentów i szybko na nie reagować, tworząc mami atrakcyjne programy dla młodych ludzi w ramach Programy powinny stwarzać okazję do dyskutowania, polityki zarządzania talentami. Podczas konstruowa- uczenia się i rozwiązywania problemów istotnych nia takich programów należy wziąć pod uwagę fakt, dla firmy. Takie podejście pozwala na pochwalenie że buduje się je dla członków pokolenia Y – osób, się zdolnościami przywódczymi i strategicznym my- które charakteryzuje wysoka motywacja oraz chęć śleniem, a to stanowi źródło satysfakcji dla młodych samorealizacji i osiągnięcia sukcesu, posiadających ludzi. jednak niewielkie doświadczenie. Strategia 5: Szkolenia dla menedżerów dotyczące zatrzy- Strategie mania młodych ludzi w firmie Jednym z najważniejszych czynników wpływających Wysoki poziom motywacji i niewielkie doświadcze- na zatrzymanie talentów w firmie jest dobry kontakt nie powoduje, że młodzi ludzie chcą się rozwijać, rea- z bezpośrednim przełożonym, gdyż ma on kluczowy lizować i osiągać sukcesy. Jednak bardzo często czują wpływ na rozwój i doświadczenie pracownika. Dla- się ograniczeni, nie potrafią umiejscowić wykonywanej tego powinno się organizować szkolenia pokazujące pracy w szerszym kontekście, nie znajdują także ujścia menedżerom, jak zainteresować podwładnego pracą dla swoich pomysłów. W literaturze wymienia się kilka oraz jak zapewnić młodym ludziom więcej swobody strategii, które mogą zwalczyć poczucie ograniczenia i lepszy dostęp do informacji. wśród absolwentów. Podczas tworzenia strategii skupiających się na Strategia 1: Rotacyjne programy rozwoju młodych talentach przedsiębiorstwa muszą pamię- Uczestnicy takich programów otrzymują serię zadań tać o wspieraniu kontaktów między pracownikami do wykonania w najbliższych latach w różnych działach poprzez organizowanie nieformalnych spotkań. firmy. Strategia ta pozwala na uzyskanie całościowego Stworzenie środowiska, które promuje trwałe re- obrazu firmy oraz mechanizmów jej działania. lacje między pracownikami, wpływa na wydajność czerwiec 2010 27
  • 27. metody, formy i programy kształcenia pracy i lojalność zatrudnionych. Z badań przepro- studenci pierwszego roku (31 proc.), w ankiecie wzięło wadzonych przez Instytut Gallupa w 2001 roku, też udział wielu studentów drugiego i trzeciego roku dotyczących poziomu zaangażowania pracowników, (po 20 procent). powstała lista 12 pytań (tzw. Q12), które pozwalają najlepiej określić, czy pracownik jest zaangażowany Potrzeba rozwoju a udział w pracę, czy też nie. Z raportu wynika, że najważ- w programach rozwojowych niejszym czynnikiem decydującym o zaangażowaniu Wielu młodych ludzi zdaje sobie sprawę, jak ważny w wykonywane zadania jest posiadanie w pracy jest rozwój, a także odczuwa jego potrzebę. Jednak najlepszego przyjaciela i utrzymywanie prywatnych często odczucia te nie są przekładane na konkretne relacji z innymi zatrudnionymi7. W literaturze funk- działania. Zależność pomiędzy potrzebą rozwoju lub cjonuje także teza, że poprzez nieoficjalne sieci jej brakiem a udziałem w programach sudeckich zo- zaufanych kontaktów, które zapewniają łatwy prze- stała przedstawiona na wykresie 4. pływ idei i informacji, a także ułatwiają współpracę, podejmowana jest większość decyzji i powstaje wiele Wykres 4. Potrzeba rozwoju a udział w programach stu- kluczowych rozwiązań8. Przedsiębiorstwa, które chcą denckich zatrudniać młodych, zdolnych ludzi, zadowolonych 100% 92% i lojalnych wobec firmy, muszą zatem motywować 90% 85% pracowników do szukania celu w życiu i odkrywania 80% 78% sposobów jego osiągnięcia. W praktyce oznacza 70% to dużo więcej niż zapewnienie opieki mentora 60% 50% lub stworzenie planu rozwoju. Proces ten wymaga 40% pomagania młodym pracownikom w zrozumieniu 30% 22% ich własnych przekonań, potrzeb i aspiracji oraz 20% 11% tego, w jaki sposób odnoszą się one do możliwości 10% 6% 3% 4% 0% oferowanych przez firmę9. 0% Brałem udział Nie brałem Nie udało mi się w programach udziału zakwalifikować studenckich w programach studenckich Badanie ankietowe wśród studentów Polsko-Japońskiej Wyższej Szkoły Technik Odczuwam potrzebę Nie odczuwam Nie wiem Komputerowych w Warszawie rozwoju potrzeby rozwoju Badanie wśród studentów PJWSTK przeprowa- Źródło: opracowanie własne dzono, aby zaakcentować problematykę rosnącego znaczenia zarządzania talentami. Celem było w szcze- Z badania wynika, że aż 86 proc. studentów od- gólności stwierdzenie, czy fakt realizowania przez czuwa potrzebę rozwoju. Natomiast tylko 13 proc. organizacje programów zarządzania talentami ma respondentów brało udział w programach studenckich wpływ na przyciąganie zdolnych studentów oraz czy – 7 proc. mimo chęci udziału, nie udało się do takiego możliwość rozwoju motywuje ludzi do pracy. Badanie programu zakwalifikować. Zastanawiające jest to, że miało dostarczyć również odpowiedzi na następujące wśród studentów odczuwających potrzebę rozwoju aż pytania: 85 proc. nie wzięło udziału w programie rozwojowym, – Czy studenci odczuwają potrzebę rozwoju? a 78 proc. nie udało się zakwalifikować. – Czy studenci uczestniczą w programach stu- denckich organizowanych w ramach polityki Czynniki zniechęcające do udziału w programach zarządzania talentami? Studenci często nie biorą udziału w programach, – Co zniechęca studentów do brania udziału gdyż zniechęcają ich takie czynniki, jak brak wyrozu- w tego typu programach? miałości ze strony pracodawcy, nieelastyczny grafik – Co powinny zrobić organizacje, aby przyciągnąć czy skomplikowany proces rekrutacji. Na wykresie 5 i zatrzymać talenty? zostały zaprezentowane czynniki zniechęcające do W badaniu ankietowym wzięło udział 242 stu- udziału w programach studenckich wymieniane przez dentów, z czego 79 proc. stanowili mężczyźni, a 21 osoby, które wzięły w nich udział. proc. kobiety. Największą aktywnością wykazali się Z danych przestawionych na wykresie 5 wynika, studenci informatyki (73 proc.) i zarządzania infor- że do udziału w programach najbardziej zniechęcają macją (14 proc.). Jeśli chodzi o tryb studiów, badanie wykonywanie rutynowej pracy – takiej jak kserowanie cieszyło się największą popularnością wśród studen- czy porządkowanie dokumentów (25 proc. ankieto- tów dziennych (57 proc.) i wieczorowych (32 procent). wanych) – a także trudności w pogodzeniu zajęć na Natomiast ze względu na rok studiów – przeważali uczelni z obowiązkami w pracy (21 proc.). Ważnymi 7 M. Neagle, dz.cyt., s. 124–129. 8 D. Krackhardt, J. Hanson, Informal networks: The company behind the chart, „Harvard Business Review”, 2001, lipiec–sier- pień, s. 104–111. 9 M. Neagle, dz.cyt., s.129. 28 e-mentor nr 3 (35)
  • 28. Programy rozwojowe realizowane w ramach polityki... Wykres 5. Czynniki zniechęcające do udziału w programach studenckich – według ich uczestników Brak wynagrodzenia za wykonywaną pracę (19%) 5% 10% 19% Trudności w pogodzeniu zajęć na uczelni z pracą (21%) Brak wyrozumiałości ze strony 8% pracodawcy (6%) Rutynowa praca, np. ksero (25%) 6% Brak możliwości późniejszego zatrudnienia (6%) 21% Trudny proces rekrutacji do programów (8%) Niewystarczająca ilość informacji na temat programów (10%) 25% 6% Inne (5%) Źródło: opracowanie własne czynnikami demotywującymi okazały się również skały stwierdzenia, że pracodawcy powinni jasno brak wynagrodzenia za wykonywaną pracę (19 proc.) określić szanse i korzyści płynące z udziału w danym i trudności ze znalezieniem odpowiednich informacji przedsięwzięciu, a także zakres obowiązków dla o programach studenckich (10 procent). uczestników. Jak zachęcić studentów do udziału w programie? Selekcja programów według studentów Na wykresie 6 został przedstawiony procentowy Z danych przedstawionych na wykresie 7 wynika, rozkład odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób orga- że dla uczestników programów studenckich najważ- nizacje powinny zachęcać do udziału w programach niejszym czynnikiem podczas wyboru organizacji była studenckich. Pytanie zadano osobom, które nie możliwość zdobycia doświadczenia (39 proc. wskazań) uczestniczyły w takich programach. Największa oraz szansa na rozwój (25 procent). Ważnymi kryte- część studentów (22 proc.) uznała, że najlepszym riami okazały się również możliwość późniejszego rozwiązaniem byłoby zaoferowanie wynagrodzenia zatrudnienia i renoma firmy (dla 17 proc. uczestni- za udział w programie oraz promocja programów ków). Małe znaczenie dla tej grupy studentów ma na uczelniach (19 procent). Po 16 proc. głosów uzy- wynagrodzenie (3 proc.), a żadnego wpływu na decyzje Wykres 6. Procentowy rozkład opinii na temat promocji programów wśród studentów, którzy nie brali w nich udziału W jaki sposób organizacje powinny Oferując wynagrodzenia za wykonywaną zachęcać do udziału w programach w ramach programu pracę (22%) studenckich? Usprawniając proces rekrutacji 1% do programów (10%) 8% 22% Promując programy na uczelniach (19%) 16% Organizując konkursy gwarantujące miejsce w programie (5%) Kreując wizerunek dobrego pracodawcy (3%) 10% Jasno określając zakres obowiązków członków programu (16%) 16% Jasno określając szanse i korzyści wynikające z udziału w programie (16%) 19% 3% 5% Współpracując z uczelniami (8%) Inne (1%) Źródło: opracowanie własne czerwiec 2010 29
  • 29. metody, formy i programy kształcenia Wykres 7. Czynniki decydujące o wyborze programu studenckiego konkretnej organizacji 50% 44% Renoma firmy 45% Łatwość zakwalifikowania się 40% 39% 37% do programu 35% 30% Wynagrodzenie 25% 25% 22% 22% 21% Możliwość rozwoju 20% 18% 17% 17% Możliwość poźniejszego 15% zatrudnienia 11% 10% 9% 6% 6% Zdobycie doświadczenia 5% 3% 4% 0% 0% 0% 1% 0% 0% 0% 0% 0% Brałem udział Nie brałem Nie udało mi się Opinie innych o programie w programie udziału zakwalifikować studenckim w programie studenckim Inne Źródło: opracowanie własne o wyborze organizacji nie mają łatwość zakwalifiko- Najważniejszy powód, dla którego studenci roz- wania się do programu i opinie innych. poczęli naukę na uczelni wyższej, to chęć rozwoju i kształtowania swojej kariery zawodowej. Ankieto- Korzyści z udziału w programach wani twierdzą także, że szkolenia i kursy oraz udział Według studentów, którzy uczestniczyli w pro- w programach studenckich mają w sposób najbardziej gramach studenckich, najważniejszą korzyścią jest znaczący zwiększają szanse na zdobycie dobrej pracy. możliwość wzbogacenia swojego CV (opinia 20 proc. W obliczu trudnej sytuacji na rynku pracy, niezależnie ankietowanych), a także zdobycie nowego doświad- od kierunku studiów, młodzi ludzie zgłaszają obawy czenia (18 procent). W dalszej kolejności respondenci o swoją przyszłość zawodową. Wielu z respondentów wymieniali szanse na zdobycie stałej pracy w organi- podejmowało pracę podczas studiów i bardzo często zacji po zakończeniu programu (14 proc.), możliwość było to spowodowane ich sytuacją materialną. sprawdzenia i wykorzystania wiedzy teoretycznej w praktyce (15 proc.) oraz rozwinięcia kompetencji Podsumowanie miękkich (13 procent). Mniej istotne okazały się szan- se na konfrontację z oczekiwaniami pracodawców (11 Analiza wyników badania ankietowego prowadzi proc.) i korzyści finansowe (8 procent). do wniosku, że możliwość rozwoju motywuje ludzi do Wykres 8. Korzyści z udziału w programach rozwojowych według ich uczestników Wykorzystanie i sprawdzenie 1% wiedzy teoretycznej w praktyce (15%) 8% 15% Zapoznanie się z oczekiwaniami pracodawców (11%) 14% Rozwinięcie kompetencji miękkich 11% (13%) Nowe doświadczenia (18%) Wzbogacenie swojego CV (20%) Możliwość pracy w tej organizacji 13% (14%) 20% Korzyści finansowe (wynagrodzenie za wykonywaną pracę) (8%) 18% Inne (1%) Źródło: opracowanie własne 30 e-mentor nr 3 (35)
  • 30. Programy rozwojowe realizowane w ramach polityki... pracy. Respondenci jako najważniejszy czynnik zachę- rozwoju, innowacyjności i kreatywnych rozwiązań. cający ich do aktywności wymienili właśnie możliwość Należy jednak zwrócić uwagę, że właściwe postrze- rozwoju i samorealizacji. Według ankietowanych, ganie znaczenia talentów jest trendem relatywnie no- możliwość zdobycia nowego doświadczenia i szansa wym, a więc organizacje – szczególnie na terenie Polski na rozwój są najważniejszymi kryteriami podczas – muszą się jeszcze wiele nauczyć. Na ich korzyść wyboru programów studenckich, a ponadto stanowią przemawia jednak możliwość czerpania z doświadczeń największe korzyści wynikające z udziału w nich. międzynarodowych konkurentów. Przeprowadzone badania potwierdzają także tezę, że programy zarządzania talentami przycią- Bibliografia gają zdolnych studentów do organizacji. Jednakże organizacje powinny bardziej skupić się na promocji D. Krackhardt, J. Hanson, Informal networks: The company swoich programów, gdyż większość ankietowanych behind the chart, „Harvard Business Review” 2001, lipiec–sier- pień. stwierdziła, że dostępność informacji na ten temat M. Neagle, Tworzenie programów dla pracowników o wysokim jest niewystarczająca. Również proces rekrutacji potencjale, [w:] S. Borkowska (red.), Zarządzanie talentami, do programów postrzegany jest jako zbyt skompli- IPiSS, Warszawa 2005. kowany, a nawet niemożliwy do przebrnięcia. Taka A. Pocztowski (red.), Zarządzanie talentami w organizacji, sytuacja spowodowała, że pomimo odczuwanej przez Wolters Kluwer Polska, Kraków 2008. większość studentów (86 proc.) potrzeby rozwoju, tylko niewielka część z nich (13 proc.) wzięła udział Netografia w programie studenckim. Organizacje, chcąc zachęcić młodych, zdolnych ludzi A. Cuprian, Zarządzanie talentami – strategia, programy, do udziału w programach studenckich, powinny pro- trudności, http://www.rynekpracy.pl/artykul.php/typ.1/kate- goria_glowna.53/wpis.92. mować swoją ofertę na uczelniach i starać się dostar- G. Jabłońska, Pokolenie Y wyzwaniem dla pracodawcy, http:// czyć zainteresowanym jak najwięcej informacji na ten www.rynekokopracy.pl/artykul.php/wpis.135/szukaj.1. temat – w szczególności danych dotyczących zakresu Popyt na pracę (monitoring rynku pracy) – I półrocze 2007 r., obowiązków podczas udziału w programie, a także Raport Głównego Urzędu Statystycznego, Warszawa 2007, szans i możliwości do wykorzystania. Wynagrodzenie http://www.stat.gov.pl/gus/5840_1843_PLK_HTML.htm. jest mniej ważne dla studentów, ale jego waga jako U. Kosa, D. Strzelec, Zarządzanie pracownikami pokolenia czynnika motywującego do udziału w organizowanych Y, http://www.nf.pl/Artykul/8560/Str_4/Zarzadzanie-pra- programach jest mimo wszystko zaznaczana. cownikami-pokolenia-Y/motywacja-pokolenie-Y-trendy- zrzadzanie/. Zdolni pracownicy stają się podstawą funkcjonowa- Stan kapitału ludzkiego w Polsce, 2008, Raport Polskiego nia organizacji działających w otoczeniu gospodarki Stowarzyszenia Zarządzania Kadrami, http://www.rynekpra- XXI wieku. Osoba utalentowana, traktowana jako cy.pl/pliki/pdf/14.pdf. zasób o ponadprzeciętnych umiejętnościach i zaanga- Zarządzanie talentami, Raport Badawczy, Instytut Lidera, żowaniu w pracę, jest dla każdej organizacji źródłem Warszawa 2008, Raport Badawczy – ZT.pdf. Autorka jest absolwentką wydziału Zarządzania Informacją Polsko-Japońskiej Wyższej Szkoły Technik Kompute- rowych. Zainteresowania naukowe Edyty Kłosiewicz obejmują przede wszystkim tematykę zarządzania talentami, czego wyrazem jest praca dyplomowa pt. Zarządzanie talentami, jako sposób rozwoju kadry. Autorka specjalizuje się w zarządzaniu projektami i z tą dziedziną wiąże swoją przyszłość zawodową. Polecamy Tadeusz Oleksyn, Zarządzanie kompetencjami. Teoria i praktyka Wolters Kluwer, Warszawa 2010, wydanie II uzupełnione i uaktualnione Główną tezą książki jest stwierdzenie, iż zarządzanie kompetencjami stanowi podstawę całego systemu zarządzania zasobami ludzkimi. Autor uważa, że aby właściwie prowa- dzić rekrutację i dobór kadr, wynagradzać i wspierać rozwój pracowników, a także ich awansować, niezbędne jest precyzyjne określenie kompetencji wymaganych na poszczególnych stanowiskach. Po wyjaśnieniu kluczowych pojęć (w rozdziale 1), charakteryzuje kompetencje, na które obecnie jest największe zapotrzebowanie, szczególną uwagę poświęcając kompetencjom przywódczym (rozdziały 2 i 3). Ana- lizuje również kompetencje typowe dla wybranych grup zawodowych (rozdział 4) oraz system zarządzania kompetencjami w organizacji (rozdział 5). Ostatnia część poświęcona jest rozwojowi własnemu (self-management). Publikację można nabyć w księgarni internetowej wydawnictwa: http://www.profinfo.pl/ czerwiec 2010 31
  • 31. e-edukacja w kraju E-nauczanie chemii na Wydziale Chemicznym Politechniki Wrocławskiej Piotr Wojciechowski Ideą nowych sposobów nauczania jest stworzenie warunków zadania. Warto podkreślić, że możliwe jest nie tylko do szybkiego i trwałego przyswajania wiedzy oraz ułatwie- rozróżnianie odpowiedzi poprawnych i błędnych, ale nie dostępu do materiałów edukacyjnych przy jednoczesnym także częściowo poprawnych. uatrakcyjnieniu kursów. Takie perspektywy dają kursy Równolegle opracowano zadania obliczeniowe, wspomagane i prowadzone w technice e-learningu, umoż- w których poszczególne parametry generowane są liwiające wykładowcy dostosowanie tempa prowadzonych w sposób losowy, co daje to możliwość tworzenia pytań, zajęć do indywidualnych potrzeb odbiorcy i opracowanie w których wielkości liczbowe nie będą się powtarzać. materiału, który w łatwy sposób dociera do studenta. Nie- Fakt ten dodatkowo podnosi atrakcyjność kursów. podważalnym atutem e-nauczania jest praktyczne zniesienie Każdy temat poprzedzony jest odpowiednim wstę- ograniczeń związanych z miejscem i czasem studiowania, co pem teoretycznym, a uzupełnienie kursów stanowi umożliwia pracę zarówno w domu, jak i na uczelni, a także słownik chemiczny. Układ e-kursów ściśle odpowiada pozwala na zdalne uczestniczenie w kursach podczas popu- przyjętemu programowi nauczania chemii, a w rea- larnych programów wymiany zagranicznej. Wprowadzenie lizację projektu zaangażowani zostali wykładowcy e-sprawdzianów daje ponadto możliwość efektywnego, z wieloletnim stażem, co gwarantuje, że wprowadzane obiektywnego i szybkiego oceniania znacznej liczby stu- przykłady są reprezentatywne i stanowią swoistą od- dentów. Opracowanie przedstawia różnorodne rozwiązania powiedź na najczęściej zadawane podczas „tradycyj- stosowane przy elektronicznym wspomaganiu dydaktyki na nych” konsultacji pytania. Oczywiście zarówno słucha- Wydziale Chemicznym Politechniki Wrocławskiej. cze kursów stacjonarnych, jak i komputerowych mają możliwość bezpośredniego kontaktu z wykładowcami Obecnie jednym z liderów we wprowadzaniu rozwią- właśnie na wspomnianych konsultacjach. zań związanych z e-learningiem na Politechnice Wroc- Nauczanie chemii to także kontrola postępów ławskiej jest Wydział Chemiczny. Cztery lata po urucho- studentów w przyswajaniu wiedzy. Znakomicie mieniu Portalu Elektronicznego Wspierania Dydaktyki w tym przypadku sprawdza się system Moodle, który na Wydziale Chemicznym1 opracowanych zostało ponad pozwala na przygotowanie quizów obliczeniowych, 70 kursów, które udostępnione są poprzez platformę numerycznych, opisowych oraz różnych wariantów Moodle. Prezentowane idee e-learningu odzwierciedlają pytań wyboru. Możliwe jest także powiązanie treści różnorodne koncepcje elektronicznego wspomagania pytania z plikiem graficznym, co dobrze sprawdza dydaktyki, wykorzystywane w dostępnych w portalu się przy zadaniach z biochemii, biologii molekularnej dydaktycznym kursach – począwszy od zamieszczania i fizyki. Specjalnie na potrzeby nauczania chemii został „statycznych” instrukcji i zadań dla studentów, skoń- stworzony ponadto moduł umożliwiający określanie czywszy na elektronicznych sprawdzianach służących stopni utlenienia poszczególnych reagentów oraz do testowania wiedzy studentów. uzupełnianie współczynników stechiometrycznych W semestrze jesiennym 2009 r. na Wydziale Che- w reakcjach oksydacyjno-redukcyjnych, co pozwoliło micznym został uruchomiony pierwszy w pełni inter- na przygotowanie części quizów ze stechiometrii. netowy kurs Chemia ogólna – ćwiczenia, przeznaczony Niewątpliwym atutem e-kolokwiów dla studentów dla 64 studentów „zdalnych”, którzy nie uczestniczą i nauczycieli jest możliwość natychmiastowego uzy- w tradycyjnych ćwiczeniach w salach lekcyjnych, lecz skania oceny. Zadania są oceniane obiektywnie i każdy kontaktują się z wykładowcami wyłącznie poprzez ze studentów po egzaminie, poprzez internet i portal internet. Wzmiankowane zajęcia bazują na elektro- dydaktyczny, ma dostęp do swoich rozwiązań i ocen. nicznych korepetycjach z chemii ogólnej, dostępnych W przypadku zgłoszenia ewentualnych zastrzeżeń dla wszystkich studentów tego przedmiotu. Na uwagę prowadzący może ponownie przejrzeć odpowiedź zasługuje nowatorska metoda, zgodnie z którą student studenta i jeszcze raz ją ocenić. Każdy ze studentów na śledzi tok rozwiązania zadania poprzez interaktywne e-kolokwium lub egzaminie otrzymuje unikalny zestaw wprowadzanie rozwiązań poszczególnych etapów zadań, co ogranicza możliwość ściągania i wzajemnego 1 Portal Elektronicznego Wspierania Dydaktyki, http://eportal-ch.pwr.wroc.pl. 32 e-mentor nr 3 (35)
  • 32. E-nauczanie chemii na Wydziale Chemicznym... Rysunek 1. E-portal Wydziału Chemicznego Politechniki Wrocławskiej Źródlo: http://eportal-ch.pwr.wroc.pl/ podpowiadania. Przy okazji warto podkreślić, że problemu, lecz konkretny wynik. Niemniej w przypad- w roku akademickim 2009/2010 przyjęto na pierwszy ku portalu internetowego często sama konstrukcja rok studiów na Wydziale Chemicznym 814 studentów e-zadań ukierunkowana jest na sprawdzenie toku – wcześniej przeegzaminowanie takiej liczby studen- rozumowania studenta. tów wiązało się albo z problemami logistycznymi, Przykładem może być tu kurs matematyki dostępny albo z podjęciem decyzji o przygotowaniu osobnych dla studentów siedmiu wydziałów Politechniki Wroc- zestawów pytań. Obecnie egzaminy można rozłożyć ławskiej. W większości zadań związanych z rachun- w czasie, a sam system informatyczny zapewnia nie- kiem macierzowym student wskazuje w odpowiednio powtarzalność testów. przygotowanym „kalkulatorze” właściwe wiersze Przygotowanie pełnej puli zadań jest niewątpliwie i kolumny, a komputer sam wykonuje odpowiednie dużym obciążeniem dla grona wykładowców, jednak obliczenia według zadanego schematu. W ten spo- po skompletowaniu odpowiednio dużego zbioru znika sób sprawdzany jest tok rozumowania studenta, a za konieczność czasochłonnego sprawdzania setek prac generujące błędy operacje rachunkowe na komórkach studentów, a prawdopodobieństwo popełnienia błędu macierzy odpowiada komputer. staje się minimalne. W poprzednich latach „tradycyj- Dodatkowo na Wydziale Chemicznym w e-kolo- ne” kolokwium z chemii nieorganicznej pisało ponad kwiach opierających się na zadaniach obliczeniowych 500 osób – kolokwium poprawkowe przewidziane przyjęto rozwiązanie, zgodnie z którym student po było po 10 dniach, ale ze względu na konieczność podaniu nieprawidłowej odpowiedzi jest o tym in- ręcznego sprawdzania prac studenci dostawali wyniki formowany i może poprawiać zadanie dwa lub trzy dopiero na 3–4 dni przed powtórnym egzaminem. razy, w zależności od rozwiązywanego testu (student, Obecnie student, wychodząc z egzaminu z chemii podając kolejne odpowiedzi, uzyskuje za zadanie od- ogólnej, wie już, które zadanie napisał poprawnie i co powiednio mniej punktów). Dzięki temu można spraw- ewentualnie powinien powtórzyć przed egzaminem dzić nie tylko, czy potrafi rozwiązać dany problem, poprawkowym. ale także – czy w przypadku podania nieprawidłowej Warto zaznaczyć, że system Moodle sprawdza się odpowiedzi jest w stanie samodzielnie znaleźć błąd także jako narzędzie organizacyjne – przykładowo, w swoim rozumowaniu lub w samych obliczeniach. wykorzystując moduł Zapisy, osoba organizująca kolo- Jest to „ukłon” w stronę studentów, gdyż na typo- kwium może wyznaczyć terminy, sale i określić liczbę wym teście „na papierze” nie ma możliwości wielo- dostępnych miejsc, a studenci sami zapisują się na ten krotnego odpowiadania na dane pytanie. Jednocześnie e-egzamin, który przeprowadzany jest w dogodnym system taki gwarantuje obiektywność oceniania prac dla nich czasie. i jest dużym ułatwieniem dla wykładowców. Prawdo- Za główną wadę e-kolokwiów uważa się fakt, iż podobnie wiele osób oceniających kolokwium stawało za ich pośrednictwem nie jest oceniany tok myślenia przed dylematem, jak ocenić pracę, gdy student dobrze – ocena wyznaczana jest jedynie na podstawie koń- napisał wzór, ale źle wstawił dane. Podobnie trudno było cowego wyniku. Jednak podobny system oceniania ocenić pracę, jeśli podał prawidłowe dane, ale pomylił „według klucza” został przyjęty w przypadku oceniania się w obliczeniach. Tutaj, jeśli student umie sam się po- matur, testów na prawo jazdy, zbliżone zasady obo- prawić, może „uratować” część swoich punktów, a jeśli wiązują często także w przypadku testów związanych w kilku próbach nie jest w stanie podać prawidłowego z podjęciem pracy po studiach, a przyszłego praco- wyniku, to prawdopodobnie nie potrafi również samo- dawcy przeważnie nie interesuje sposób rozwiązania dzielnie rozwiązać do końca danego zadania. czerwiec 2010 33
  • 33. e-edukacja w kraju Rysunek 2. E-kolokwium w pracowni komputerowej Źródło: http://www.youtube.com/watch?v=Njer6cvPPFc Dobrą praktyką na Wydziale Chemicznym stało w ściśle określonych ramach czasowych. W uzasad- się to, że studenci przed wpisaniem do komputera nionych przypadkach możliwe jest jednak napisanie odpowiedzi rozwiązują zadania na oznakowanych egzaminu w innych, ściśle określonych miejscach, pod i podpisanych kartkach, będących „brudnopisami”. kontrolą upoważnionej osoby (tzw. proktorowanie) W przypadku uzasadnionych wątpliwości istnieje za- – przykładowo w ubiegłym semestrze jedna ze studen- tem możliwość rozpatrzenia zgłoszonych zastrzeżeń tek, przebywająca na wymianie, pisała e-kolokwium za w oparciu o zapisane na serwerze dane dotyczące granicą w tym samym czasie, co jej koledzy w Polsce. e-kolokwium oraz notatki (brudnopisy) studentów, Egzamin odbywał się pod nadzorem jej zagranicznego a następnie – ewentualnej korekty oceny. opiekuna, a do puli adresów IP wydziałowych pracowni Inną z często akcentowanych wad e-learningu jest to, komputerowych został dodany odpowiedni numer iż system „wrzuca wszystkie prace do jednego worka” komputera, z którego korzystała studentka. i nie pozwala na wyłonienie wybitnych osób. Czy tak Obecnie e-kolokwia przeprowadza na Wydziale jest w istocie? Przykładowo kolokwium z fizyki zosta- Chemicznym pięć zespołów naukowych (chemii ogól- ło przewidziane na 55 minut i w tym czasie studenci nej, fizyki, chemii fizycznej, biochemii oraz biotechno- mieli do rozwiązania 5 zadań. Wśród studentów, którzy logii), łącznie z czternastu przedmiotów. Co ciekawe, rozwiązali test bezbłędnie – na ocenę bardzo dobrą każdy zespół wypracował inny system egzaminowania. – znalazły się pojedyncze osoby, które skończyły pisać e- Jednym z pierwszych zespołów przeprowadzających kolokwium w czasie dużo krótszym niż 10 minut. Dzięki e-kolokwia na dużą skalę była grupa chemii ogólnej. systemowi komputerowemu możliwe jest wyłonienie Przyjęto tu zasadę, że student przystępujący do tych, których warto uznać za wybitnych i którym być sprawdzianu może spróbować odpowiedzieć na każde może warto zaproponować odrębny tok nauczania. pytanie aż cztery razy, jednak każda błędna odpowiedź Osobną kwestią są sprawy techniczne związane pociąga za sobą odjęcie punktów możliwych do uzy- z przeprowadzaniem e-kolokwiów. Tutaj dużym wspar- skania za dane pytanie. ciem jest Dział Kształcenia na Odległość Politechniki W przeciwieństwie do chemii ogólnej, gdzie Wrocławskiej2, którego misją jest promocja, koordyna- e-kolokwium składa się z problemów obliczeniowych cja i prowadzenie prac w zakresie wdrażania technik i pytań stechiometrycznych, kolokwia z biochemii, informacyjnych i komunikacyjnych (ICT) w kształceniu. biologii molekularnej i biotechnologii opierają się na Portal Dydaktyczny Wydziału Chemicznego wchodzi pytaniach wielokrotnego wyboru, podobnie jak na kla- w skład platformy edukacyjnej zarządzanej przez Dział sycznym „papierowym” teście, w którym przykładowo Kształcenia na Odległość Politechniki Wrocławskiej3. przynajmniej jedna odpowiedź jest prawdziwa, ale Generalnie ideą e-kursów jest zaoferowanie studentom mogą prawdziwe być także wszystkie niewyklucza- zdalnego dostępu do materiałów z dowolnego miej- jące się odpowiedzi. Ponieważ odpowiedź na jedno sca na świecie za pośrednictwem internetu. Jednak pytanie w teście może niekiedy sugerować odpowiedź w przypadku e-kolokwiów, ze względu na problemy na inne pytanie, przyjęto, iż po zaznaczeniu swojego związane z weryfikacją tożsamości użytkowników, wyboru student zatwierdza cały test, a tym samym ma przyjęto, że kolokwia elektroniczne na Wydziale Che- do dyspozycji tylko jedną próbę rozwiązania testu. micznym odbywają się w wyznaczonych pracowniach Dodatkowo zespół biochemii umieścił w teście poje- komputerowych, pod nadzorem upoważnionych osób, dyncze zadania obliczeniowe oraz zadanie graficzne, 2 http://www.dko.pwr.wroc.pl 3 http://eportal.pwr.wroc.pl 34 e-mentor nr 3 (35)
  • 34. E-nauczanie chemii na Wydziale Chemicznym... w którego rozwiązaniu student za pomocą specjalnego gląda podręcznik od środka”. Innymi słowy – za „cenę” edytora musi narysować wzór zadanego związku. Z ko- 20 proc. punktów udało się „kupić” systematyczność lei e-kolokwia z chemii fizycznej zawierają pięć pytań, słuchaczy kursu, przy czym – co ciekawe – wyniki prac z których każde losowane jest z odrębnego działu, a ze pisanych w domu były zbieżne z wynikami kolokwiów względu na różnice programowe materiał e-kolokwiów pisanych pod nadzorem. został zindywidualizowany dla poszczególnych kierun- ków. Ponadto zmienne w zadaniach obliczeniowych Podsumowanie są generowane w sposób losowy, co gwarantuje, że każdy ze studentów otrzyma niepowtarzalny zestaw Ideą prezentowanego portalu jest wspomaganie pytań na kolokwium. dydaktyki na Wydziale Chemicznym, począwszy od Interesujące podejście zaproponował zespół fizyki wspierania organizacji zajęć, poprzez udostępnianie na Wydziale Chemicznym, udostępniając uczestnikom różnorodnych materiałów dydaktycznych, skończyw- kursu część zadań egzaminacyjnych na serwerze szy na sprawdzianach elektronicznych. W ubiegłych http://eportal-ch.pwr.wroc.pl jeszcze przed e-kolo- latach na Wydział Chemiczny Politechniki Wrocławskiej kwium. Ponieważ zmienne w zadaniach są losowane, przyjmowano corocznie ponad 700 studentów, z któ- nie ma możliwości zapamiętania samego wyniku rych obecnie praktycznie każdy styka się z zajęciami liczbowego – trzeba sobie przyswoić metodę roz- e-learningowymi. Uruchomienie elektronicznego wiązania zadania. Osoby dysponujące fenomenalną korepetytora daje studentom możliwość samodziel- nego analizowania omawianych Rysunek 3. Przykład prostego zadania z fizyki zagadnień, a jego przewaga nad tradycyjnym podręcznikiem polega na istnieniu opcji interaktywne- go rozwiązywania zadań oraz samodzielnej oceny stopnia przy- swojenia wykładanego materiału. Portal wykorzystywany jest także *Zmienne oznaczające wysokość i prędkość początkową generowane są w sposób (pseudo)losowy do masowego egzaminowania studentów: zarówno zadania, jak Źródło: Kolokwium demonstracyjne, ePortal Wydziału Chemicznego, http://eportal-ch.pwr.wroc. pl/mod/quiz/view.php?id=2960 (dostęp po zalogowaniu) i dane liczbowe w zadaniach są do- bierane w sposób losowy, co ogra- pamięcią, mogą oczywiście zapamiętać 500 zadań nicza możliwość nauczenia się odpowiedzi na pamięć, i odpowiednich wzorów będących rozwiązaniami, dając jednocześnie gwarancję szybkiej i obiektywnej łatwiej chyba jednak po prostu nauczyć się fizyki. oceny wiadomości studenta. Na koniec warto wspomnieć o eksperymencie, który przeprowadził w ubiegłym semestrze dr Robert Bibliografia Góra z zespołu Chemii Fizycznej. Zorganizował on dwa kolokwia pod nadzorem, z których maksymalnie J. Borkowska-Burnecka i in., Metodyka nauczania zagadnień chemicznych w oparciu o system zarządzania kursami Moodle, można było uzyskać 80 proc. punktów możliwych do sympozjum Wykorzystanie technologii informatycznych w dydak- zdobycia podczas zaliczania przedmiotu. Pozostałe 20 tyce chemii na poziomie szkoły wyższej, materiały konferencyjne, proc. studenci mogli otrzymać na pięciu testach bez 18.06.2007, Kraków. nadzoru, które rozwiązywali w domu w konkretnych T. Martín-Blas, A. Serrano-Fernández, The role of new ramach czasowych. Przy okazji, za pośrednictwem technologies in the learning process: Moodle as a teaching tool in testów, których nie można było poprawiać, studenci Physics, „Computers & Education” 2009, nr 52. D.V. Smoline, Some problems of computer-aided testing and dowiadywali się, jakich zadań mogą się spodziewać na „interview-like tests”, „Computers & Education” 2008, nr 51. kolokwium. Dodatkowe punkty mogli uzyskać, pracując P. Wojciechowski, Wybrane koncepcje e-learningu – prezen- nad projektem, który zwykle polegał na wykorzystaniu tacja portalu elektronicznego wspomagania dydaktyki Wydziału metod numerycznych w zagadnieniach związanych Chemicznego Politechniki Wrocławskiej, 51 Zjazd Polskiego z tematyką kursu. To pozwoliło kilku wyróżniającym Towarzystwa Chemicznego oraz Stowarzyszenia Inżynierów się osobom uzyskać oceny celujące z kursu, który nie i Techników Przemysłu Chemicznego, materiały konferencyj- cieszy się dobrą opinią wśród studentów. W ocenie ne, 7–11.09.2008, Opole. P. Wojciechowski, Portal elektronicznego wspomagania dydak- prowadzących zajęcia wyniki były dużo lepsze niż tyki na Wydziale Chemicznym Politechniki Wrocławskiej – wybrane zwykle, ponieważ przynajmniej pięć razy w trakcie koncepcje e-learningu, [w:] Nowe Media w Edukacji 2008. Zasto- semestru studenci musieli poświęcić dwie godziny na sowania technik informacyjnych i komunikacyjnych w kształceniu, rozwiązanie prostych problemów i zobaczyli, „jak wy- materiały konferencyjne, 22.09.2008, Wrocław. Autor jest pracownikiem Wydziału Chemicznego Politechniki Wrocławskiej. Od kilku lat zajmuje się m.in. te- matyką nauczania na odległość oraz administruje z poziomu systemu Moodle serwerem dydaktycznym Wydziału Chemicznego Politechniki Wrocławskiej. Jest zaangażowany w szereg prac związanych z nauczaniem przez internet, począwszy od przygotowywania materiałów elektronicznych, poprzez przeprowadzanie e-kolokwiów, skończywszy na promocji elektronicznego wspomagania dydaktyki. Opublikował około 10 opracowań z zakresu e-edukacji. czerwiec 2010 35
  • 35. e-edukacja w kraju Platforma OLAT jako narzędzie zdalnej edukacji – cz. II Ewa Palka W pierwszej części opracowania1 omówione zostały najważ- Na początek omówione zostaną kwestie związane niejsze aspekty platformy edukacyjnej OLAT, zdobywającej z funkcją administratora platformy, którego główne coraz większą popularność w wielu krajach europejskich, zadanie polega na implementacji aktywności admini- w tym również w Polsce. W prezentowanej części drugiej stracyjnych względem całego systemu. Następnie spo- przedstawiono tę platformę z perspektywy trzech użytkow- ro miejsca poświęcone zostanie roli nauczyciela prag- ników: administratora, nauczyciela i studenta, w kontekście nącego w efektywny sposób wykorzystać dostarczone konkretnego kursu algorytmiki. Obie części opracowania mu narzędzie wspomagania procesu dydaktycznego. powstały na bazie prac dostępnych w internecie2 oraz Na zakończenie zaprezentowane będzie spojrzenie na własnych doświadczeń zdobytych podczas korzystania platformę OLAT z perspektywy studenta. z tej platformy. Wcześniej jednak warto przyjrzeć się układowi stro- ny głównej, która ma taką samą formę dla administra- Platforma edukacyjna OLAT (Online Learning And tora, nauczyciela i studenta, chociaż ilość zawartych na Training) jest pakietem oprogramowania, który może niej informacji różni się w zależności od użytkownika. być wykorzystany jako narzędzie do prowadzenia peł- W centralnej części okna znajduje się powitanie: Wi- nych kursów online lub do wspomagania tradycyjnego taj w systemie OLAT, w ramach którego umieszczono procesu nauczania. Pozwala na wygodne zarządzanie kilka istotnych informacji dotyczących wykorzystania materiałami i studentami poprzez tworzenie elastycz- platformy – m.in. na temat możliwości dostosowania nych kursów i dynamiczne kierowanie nimi. Umożliwia jej do potrzeb użytkownika oraz utworzenia grupy to nie tylko prowadzenie kursów na odległość, ale także własnych projektów – a także listę wszystkich kursów płynny przepływ informacji pomiędzy prowadzącym wraz z ich katalogami. a studentami oraz dostosowanie kursów do potrzeb Bardzo ważnym i cennym elementem w ramach ich odbiorców. W systemie OLAT, dzięki wbudowanemu funkcji Szybki start w OLAT jest menu Pomoc, gdzie edytorowi, można w prosty spo- sób przygotować zarówno krótkie Rysunek 1. Strona powitalna w systemie OLAT seminaria na określone tematy, jak i bardzo rozbudowane w swej strukturze wykłady. W niniejszym opracowaniu zostaną przedstawione dydak- tyczne możliwości wykorzysta- nia platformy OLAT w procesie nauczania metodą blended lear- ningu, w którym narzędzie kursu będzie wspomagało tradycyjne zajęcia ze studentami. W oparciu o konkretny kurs algorytmiki opisane zostaną role i funkcje, jakie muszą spełniać określone grupy użytkowników tej plat- formy, tak aby kurs zaistniał i prawidłowo funkcjonował. Źródło: widok przykładowego ekranu oprogramowania OLAT, opracowanie własne 1 E. Palka, Platforma OLAT jako narzędzie zdalnej edukacji – cz. I, „e-mentor” 2010, nr 2, s. 38–41. 2 Instrukcja tworzenia kursu w OLAT, http://www.nauka-biznes.org.pl/help/help.12/help.12.olat.html, [29.11.2009]; OLAT – darmowa platforma e-learningowa, http://www.geomatikk.pl/olat, [10.02.2010]; OLAT 6 – Functional Survey, University of Zurich, http://www.olat.org/website/en/download/OLAT_6_0_Functional_Survey.pdf, [10.02.2010]. 36 e-mentor nr 3 (35)
  • 36. Platforma OLAT jako narzędzie zdalnej edukacji umieszczono Podręcznik obsługi (można wybrać język • Inni użytkownicy – wizytówki innych użytkowni- niemiecki, angielski, francuski lub włoski) oraz zbiór ków. Udostępniono możliwość wyszukiwania najczęściej zadawanych przez użytkowników pytań osób (np. z danej grupy, kursu). (FAQ) wraz z fachowymi odpowiedziami. Oprócz tego Warto jeszcze podkreślić, że każdy użytkownik ma w menu pomocy pod wspólną nazwą Strona główna możliwość ustawienia swojej strony głównej poprzez znajdują się następujące zakładki: wejście do menu Konfiguruj stronę. • Ustawienia – osobiste ustawienia zalogowanej osoby. Do dyspozycji są cztery formularze: – Profil – dane osobowe użytkownika; Platforma z perspektywy trzech – Wizytówka – elementy opisujące użytkownika użytkowników: administratora, (do wyboru m.in. imię, nazwisko, e-mail, nauczyciela i studenta adres, zdjęcie); – System – ogólne ustawienia systemu (język, Zasadniczym wątkiem niniejszego opracowania rozmiar czcionki), sprawdzenie aktywności jest prezentacja platformy OLAT z perspektywy jej trybu AJAX (Web 2.0) na danym poziomie, głównych użytkowników. Na początek przedstawiona możliwość dostosowania systemu do osób zostanie osoba, bez której funkcjonowanie całego słabowidzących, możliwość włączenia trybu systemu jest praktycznie niemożliwe. powtarzania; – Hasło – umożliwia zmianę hasła; Administrator • Kalendarz – daje możliwość opisania planowa- Głównym zadaniem administratora platformy nych na wybrany dzień wydarzeń (np. spraw- OLAT jest dostarczenie nauczycielowi narzędzia dzian, zaliczenie zadania domowego). Po klik- wspomagającego nauczanie tradycyjne – w tym nięciu odpowiedniej daty pojawia się okienko przypadku wykłady i ćwiczenia z przedmiotu Algoryt- umożliwiające podanie Szczegółów zdarzenia, mika. Takim narzędziem jest Kurs, który – aby mógł czyli informacji dotyczących tego, kto powiada- zaistnieć – musi zostać założony właśnie przez admi- mia o zdarzeniu, tematu, miejsca (opcjonalne), nistratora. Każdy kurs posiada numer identyfikacyjny okresu od kiedy do kiedy ono obowiązuje, (nadawany automatycznie w chwili jego tworzenia), oraz określenie jego widoczności (prywatna, tytuł i (opcjonalnie) krótki opis. Warto wewnątrz publiczna lub tylko na czas zdarzenia). Pojawia kursu umieścić prostą stronę przedstawiającą jego się także funkcja Linki, pozwalająca utworzyć zawartość (np. wstęp, sylabus). W rozpatrywanym odnośniki dla wybranego zdarzenia. Kalen- przypadku do kursu i jego treści mają dostęp tylko darz wyświetla dany tydzień z zaznaczonym osoby na niego zapisane. Administrator, po uru- wybranym dniem, umożliwia cofanie się do chomieniu edytora kursu, wybiera odpowiednie poprzedniego tygodnia, przechodzenie do elementy i umieszcza je w kursie – ich rodzaj zależy następnego tygodnia lub do określonej daty, od przeznaczenia kursu. W przypadku Algorytmiki a także wyszukiwanie zdarzeń – poprzez poda- jest to folder służący do przechowywania plików nie tematu, miejsca lub czasu. Istnieje ponadto umieszczanych przez nauczyciela i pobieranych przez opcja zaimportowania wcześniej utworzonego uczestników kursu. Administrator wyznacza również kalendarza; pojemność folderu – określa, jak duża liczba (i o ja- • Powiadomienia – użytkownik informowany jest kich rozmiarach) materiałów może być umieszczana automatycznie o wszystkich aktualizacjach w kursie. Po stworzeniu kursu administrator staje się dotyczących jego kursów lub grup. Wybie- automatycznie jego właścicielem (inicjatorem). rając opcję subskrypcji istotnych elementów Środowisko pracy na platformie edukacyjnej to platformy, otrzymuje na swój adres poczty przede wszystkim ludzie, którzy na czas wspólnej elektronicznej raz dziennie odpowiednie wia- nauki znaleźli się w tej samej przestrzeni wirtualnej. domości; Aby mogli w niej funkcjonować, muszą „wejść” na plat- • Zakładki – zarządzanie zakładkami daje możliwość formę edukacyjną. Do tego służy konto użytkownika, szybszego dostępu do zasobów edukacyjnych; które zakłada administrator. Konto zawiera unikatową • Folder osobisty – katalog, w którym umieszczane nazwę (login użytkownika) oraz hasło dostępu. Chcąc są przez użytkownika jego własne pliki. Istnie- personalizować działania na platformie, administrator je folder prywatny (dostęp ograniczony) oraz może również uzupełnić profil każdego uczestnika publiczny (widoczny dla wszystkich). Dodat- kursu, np. dodając jego fotografię. kowo administrator ma możliwość edytowania Administrator zakłada konta zarówno nauczycie- przydziałów danych grup użytkowników do lom, jak i studentom, nadając im inne prawa dostępu. określonych folderów; Nauczyciel może obsługiwać kurs dopiero wtedy, gdy • Notes – do osobistych notatek użytkownika. stanie się (dzięki administratorowi) jego nowym współ- Istnieje możliwość grupowania i edytowania właścicielem. Co więcej, administrator może również notatek przed wydrukiem; (np. na życzenie nauczyciela) dodać kolejnych współ- • Wykaz osiągnięć – osiągnięcia studenta w ramach właścicieli, przypisując im równocześnie prawa do danych kursów (np. wynik kolokwium, zaliczenie edycji tego kursu. Następnie przydziela do kursu stu- projektu); dentów – w ten sposób przestrzeń wirtualna wypełnia czerwiec 2010 37
  • 37. e-edukacja w kraju się konkretnymi osobami, które mają swój wizerunek tworzenia Grup edukacyjnych i Grup projektu oraz przy- i możliwość wypowiadania się m.in. na forum. porządkowywania do nich uczestników kursu. W za- Ostatnim ważnym krokiem umożliwiającym współ- kładce Grupy podana jest w formie tabelarycznej lista pracę pomiędzy nauczycielem i studentem jest otwar- wszystkich grup projektu i grup edukacyjnych (oraz cie przez administratora systemu kursu dla studentów. grup uprawnień), w których uczestniczy nauczyciel. Kurs zostaje otwarty w zasobach edukacyjnych tylko Tabelka zawiera nazwę grupy, opis i jej typ, a także dla tych użytkowników, których chce dopuścić na- umożliwia opuszczenie grupy (anulowanie dostępu uczyciel (autor kursu). Istnieje również opcja, umoż- lub całkowite usunięcie uczestnika). liwiająca uczestnictwo w danym kursie wszystkim za- Istnieje możliwość wejścia do każdego typu grupy rejestrowanym użytkownikom. W rozważanym przez osobno (wtedy wyświetlona zostaje tabelka doty- nas przypadku administrator jest odpowiedzialny za cząca wybranej grupy) – zostanie to omówione na przydzielenie użytkowników do konkretnego kursu. konkretnym przykładzie – gdy nauczyciel prowadzi Dodatkowo każdy element kursu, aby był dostępny zajęcia z trzech przedmiotów: wykład i ćwiczenia i widoczny, musi być opublikowany za pośrednictwem z algorytmiki, ćwiczenia z baz danych oraz labora- menu Narzędzia edytowania. torium z sieci komputerowych. Te trzy przedmioty Każda kolejna modyfikacja kursu lub jego elementu stanowią jego Grupy edukacyjne. Oprócz tego w ramach wymaga ponownej publikacji. Mechanizm ten zapew- kursu Algorytmika nauczyciel chce utworzyć dwa ze- nia możliwość ciągłej pracy nad kursem podczas jego społy studentów. Każdy zespół ma za zadanie wykonać trwania i bez wiedzy uczestników, którym udostępnia- niezależny projekt – zespoły te stanowią zatem jego na jest dopiero publikacja dalszych jego elementów. Grupy projektu. Podsumowując – administrator kursu ma dostęp do W grupie edukacyjnej związanej z przedmiotem Algo- interfejsu użytkownika, zarządzania grupą (administra- rytmika po kliknięciu nazwy ALG-2010Z pojawia się opis cja uczestnikami i grupami) i zarządzania prawami (np. – nazwa tej grupy wraz z charakterystyką. Nauczyciel przyznawanie praw dotyczących zarządzania grupami, ma tu do dyspozycji trzy pozycje: Kurs, Członkowie oraz edytora kursu i narzędzi oceny). Co więcej, wyznacza Administracja. Strona Kurs daje nauczycielowi dostęp do nauczycieli (opiekunów) dla danego kursu i przypo- materiałów dydaktycznych z algorytmiki, ,,przenosząc” rządkowuje im grupy użytkowników. Nauczyciel ma go do zakładki Zasoby edukacyjne (o tym w dalszej części natomiast możliwość zarządzania swoimi grupami, opracowania). Po wybraniu menu Członkowie nauczyciel co szczegółowo omówione zostanie w kolejnej części otrzymuje z kolei listę wszystkich osób mających dostęp niniejszego opracowania. do tej grupy, podzielonych na dwa zbiory – Nauczyciele oraz Uczestnicy. W grupie Nauczyciele wyspecyfikowane Nauczyciel zostały wszystkie osoby posiadające status ,,nauczy- Zarządzanie kursem na platformie jest już zadaniem ciela” (może on zostać przyznany przez administratora nauczyciela – może on na bieżąco dodawać i usuwać systemu dowolnemu pracownikowi wskazanemu przez elementy kursu, elastycznie dostosowywać kurs do re- prowadzącego kurs, np. osobie prowadzącej ćwiczenia alizacji założonych celów i kreować za pomocą dostęp- do tego przedmiotu). W grupie Uczestnicy wyspecyfiko- nych narzędzi rozmaite sytuacje edukacyjne zgodnie wani są zaś studenci (imię, nazwisko i adres e-mailowy) z potrzebami swojej grupy. Jak już wyjaśniono wcześ- przypisani do grupy edukacyjnej Algorytmika przez niej, nauczyciel otrzymuje od administratora gotowe administratora systemu. narzędzie, czyli kurs przedmiotu, z którego prowadzi Trzecią opcją dostępną dla nauczyciela jest menu zajęcia. Co więcej, do kursu przyporządkowani są już Administracja, które pozwala na przejście do strony uczniowie, którzy mogą pobierać materiały umiesz- umożliwiającej określenie m.in. maksymalnej liczby czane przez nauczyciela i brać udział w dyskusjach na osób w tej grupie edukacyjnej czy utworzenie, w razie forum. konieczności, listy studentów oczekujących na zapi- Współpraca jest częścią kursu dydaktycznego. W za- sanie się na kurs z algorytmiki. W przypadku wyboru prezentowanym tutaj przypadku współpraca opiera się opcji Automatyczny transfer w momencie rezygnacji na grupach – nauczyciel, jako osoba wyznaczona do indywidualnej lub skreślenia wcześniej zarejestro- prowadzenia kursu, otrzymuje automatycznie prawo wanych studentów przez nauczyciela studenci z listy Rysunek 2. Przykład opisu grup edukacyjnych i grup projektu Źródło: widok przykładowego ekranu oprogramowania OLAT, opracowanie własne 38 e-mentor nr 3 (35)
  • 38. Platforma OLAT jako narzędzie zdalnej edukacji oczekujących są automatycznie dopisywani do grupy lowi ukazuje się jego szczegółowy widok. Jak już edukacyjnej tego kursu. wspomniano na wstępie, dla zapewnienia spójności Kolejny element w ramach zakładki Grupy – Grupa platformy OLAT informacje tam zawarte powinny projektu – daje nauczycielowi możliwość utworzenia zostać wprowadzone wcześniej przez administratora. dowolnej liczby grup studenckich na potrzebę okre- W szczególności zostaną wyświetlone: ślonego zadania zespołowego (np. przygotowania • opis zasobu edukacyjnego – w omawianym prezentacji, napisania wspólnego opracowania). przypadku mamy to, co zostało zaprezentowane Utworzenie grup projektu, poprzez nadanie im nazw na rysunku 4; i zamieszczenie stosownych opisów (podobnie jak • informacje o wpisie – kto jest jego inicjatorem w przypadku grup edukacyjnych), umożliwia nauczy- (przeważnie administrator), jaki jest to typ przed- cielowi bardziej elastyczną współpracę ze studentami miotu (w naszym przypadku kurs) oraz jaki jest z wykorzystaniem platformy. Warto wspomnieć, że zewnętrzny link do tego zasobu edukacyjnego; tylko przypisani do grupy studenci mają dostęp do jej • ogólne informacje o kursie i jego elementach zasobów – Grupa projektu nie jest więc publiczna. – dla kogo jest dostępny oraz wprowadzone Kolejnym wartym omówienia elementem jest rodzaje uprawnień (np. w zakresie kopiowania wymieniona wcześniej zakładka Zasoby edukacyjne. jego zawartości, zapisywania kursu na dysku); Uzyskanie dostępu do własnych zasobów edukacyjnych • właściciel zasobu edukacyjnego – dane admini- możliwe jest albo poprzez użycie katalogu, albo przez stratora oraz nauczyciela odpowiedzialnego za wyszukiwanie przy pomocy menu Formularz wyszukiwa- ten kurs; nia. W naszym opisie wykorzystane zostanie natomiast • podsumowanie ustawień – między innymi wy- menu Moje wpisy, dające podgląd zaprezentowany na specyfikowane rodzaje plików określone przez rysunku 3. administratora; Po kliknięciu tytułu danego zasobu edukacyjnego • informacje o użyciu – informacje o powiązaniu (w tym przypadku słowa Algorytmika) nauczycie- kursu Algorytmika z innymi kursami, liczbie Rysunek 3. Przykład zasobów edukacyjnych Źródło: widok przykładowego ekranu oprogramowania OLAT, opracowanie własne Rysunek 4. Założenia i cele kursu Algorytmika Źródło: widok przykładowego ekranu oprogramowania OLAT, opracowanie własne czerwiec 2010 39
  • 39. e-edukacja w kraju wszystkich uruchomień tego kursu oraz liczbie platformie OLAT sam, bez ingerencji administratora. jego ściągnięć (jeśli udostępniono tę opcję), Ma do dyspozycji dwie metody – albo tworzy zasób dacie ostatniego uruchomienia oraz aktualnej bezpośrednio na platformie, która umożliwia genero- liczbie jego użytkowników. wanie prostych stron HTML (po wyborze menu Utwórz Aby uzyskać bezpośredni dostęp do materiałów plik), albo – co stanowi bardziej efektywny sposób związanych z kursem, należy w stosownym wierszu Za- – przekazuje przygotowany wcześniej poza systemem sobów edukacyjnych uruchomić Szczegóły (rysunek 3). materiał dydaktyczny (korzystając z menu Przekaż plik). Nauczyciel ma do dyspozycji trzy główne menu: Wy- Są to głównie pliki PDF z materiałami uzupełniającymi kłady, Ćwiczenia i Forum. Funkcje pierwszych dwóch są wykład oraz notatki do ćwiczeń prowadzonych metodą prawie identyczne, omówione zostaną zatem wykłady. tradycyjną. Pliki te pobierane są z dysku lokalnego Nauczyciel może umieszczać zasoby edukacyjne na (również komputera domowego) i umieszczane na Rysunek 5. Strona „wprowadzająca” do zasobu edukacyjnego Algorytmika Źródło: widok przykładowego ekranu oprogramowania OLAT, opracowanie własne Rysunek 6. Przykładowe foldery i pliki do wykładu z algorytmiki Źródło: widok przykładowego ekranu oprogramowania OLAT, opracowanie własne Rysunek 7. Przykładowe pliki w ramach folderu Algorytmika – informacje Źródło: widok przykładowego ekranu oprogramowania OLAT, opracowanie własne 40 e-mentor nr 3 (35)
  • 40. Platforma OLAT jako narzędzie zdalnej edukacji Rysunek 8. Przykład wątku w ramach forum kursu Algorytmika Źródło: widok przykładowego ekranu oprogramowania OLAT, opracowanie własne serwerze platformy OLAT w odpowiednim miejscu, ważniejszych dla studenta informacji. Dodatkowo wyznaczonym do tego celu przez administratora. student otrzymuje folder osobisty, czyli miejsce do Przekazane na platformę OLAT pliki można według umieszczania własnych materiałów (np. zadań domo- własnego uznania umieszczać w stworzonych przez wych, projektów) – w ten sposób ma do nich dostęp siebie folderach. Dla przykładu – w ramach zasobu w każdym momencie i z dowolnego miejsca (np. edukacyjnego Algorytmika (ALG-2010Z) menu Wykład z domu, uczelni). zawiera dwa foldery Algorytmika – informacje i Algoryt- Poprzez zakładkę Zasoby edukacyjne student otrzy- mika – notatki oraz plik PDF Algorytmika – plan. W pierw- muje listę kursów (wraz z opcjami), do których został szym z nich umieszczone zostały pliki zawierające Rysunek 9. Przykładowe szczegóły wiadomości na forum spis literatury obowiąz- kowej i uzupełniającej do kursu, szczegółowe zasady zaliczenia tego przedmiotu oraz jego sy- labus. W drugim folderze po każdym wykładzie udo- stępniane są sporządzone przez nauczyciela notat- ki, dotyczące zagadnień omawianych na zajęciach, wraz ze stosownymi uzu- pełnieniami. Dodatkowo współpracę ze studentami w obrębie kursu umoż- liwia Forum dyskusyjne, na któr ym nauczyciel umieszcza wątki zawiera- jące pytania lub otwarte problemy do przemyślenia dla studentów. Student Podstawowym odbior- cą usług oferowanych przy użyciu platformy jest student, któremu uru- chomienie strony z za- instalowanym pakietem oprogramowania OL AT (oraz podanie swojego loginu i hasła) umożli- wia wyświetlenie własnej strony domowej z dwiema zakładkami – Grupy oraz Zasoby edukacyjne. Strona ta stanowi swego rodza- ju portal przeznaczony do przekazywania naj- Źródło: widok przykładowego ekranu oprogramowania OLAT, opracowanie własne czerwiec 2010 41
  • 41. e-edukacja w kraju Polecamy przypisany przez administratora. Po zarejestrowaniu się na danym kursie w zakładce Grupy automatycznie wyświetlane zostają te wszystkie nazwy grup, do których (w obrębie danego kursu) należy. Studentowi nie przysługuje prawo usuwania istniejących grup, może natomiast tworzyć własne, nowe grupy projektu (np. aby wymieniać informacje z kolegami). Po wybraniu określonego kursu uzyskuje dostęp: • do dokumentów lub plików umieszczanych w obrębie tego kursu przez nauczyciela – może otwierać pliki, czytać je i zapisywać na dysku lokalnym, nie może natomiast zmieniać ich zawartości ani ich usuwać; • do Forum dyskusyjnego, otwartego jedynie dla członków danego kursu lub grupy kursu – może w ten sposób wymieniać się informacjami z innymi osobami z kursu. e-Learning: the Horizon and Beyond Forum stanowi doskonałe narzędzie dydaktyczne, 12–15 października 2010 r., St. John’s, Kanada umożliwiające współpracę nauczyciela ze studentami w obrębie danego kursu. Z jednej strony studenci Celem spotkania jest prezentacja nowych idei, badań sami mogą wymieniać się informacjami dotyczącymi i najlepszych praktyk odnoszących się do użycia wykładu czy ćwiczeń, z drugiej zaś – mają możli- nowych technologii w edukacji oraz dyskusja na ten wość dyskutowania na tematy przygotowane przez temat. Program konferencji obejmuje szkolnictwo nauczyciela – poprzez podawanie swoich propozycji podstawowe i średnie. Tematyka sesji dotyczyć będzie wdrażania technologii do procesu nauczania, uczenia rozwiązań otwartych problemów przedstawionych się, badań i przywództwa edukacyjnego. Zagadnienia, przez wykładowcę (taką sytuację zilustrowano na które zostaną poddane dyskusji, to m.in. Web 2.0 i 3.0, rysunku 9). budowanie kompetencji, uczenie się języków obcych, rozwój zawodowy, przywództwo. Podsumowanie Więcej informacji na stronie: http://www.mun.ca/edge2010/ W opracowaniu tym omówione zostały tylko najważniejsze aspekty platformy edukacyjnej OLAT z perspektywy trzech głównych użytkowników: admi- nistratora, nauczyciela i studenta. Jest rzeczą oczywi- stą, iż trudno przedstawić w tak krótkim opracowaniu wszystkie szczegóły i opisać funkcje wspomagające prowadzenie zajęć w trybie edukacji zdalnej, które oferuje ta platforma. Kwestią wartą zaprezentowania w osobnym opracowaniu jest np. wykorzystanie tego narzędzia w ocenianiu zarówno postępów studenta (przez nauczyciela), jak i samego nauczyciela (przez studentów). Podsumowując – OLAT jest ciekawą i wartą rozważenia alternatywą dla innych platform e-learningowych. Bibliografia E. Palka, Platforma OLAT jako narzędzie zdalnej edukacji PrzejdźNaSwoje.pl – portal z pomysłem – cz. I, „e-mentor” 2010, nr 2. Celem serwisu jest wsparcie osób, które chciałyby założyć własną firmę oferującą innowacyjne produkty. Netografia Inspiracje mogą czerpać z ponad 700 zaprezentowa- Instrukcja tworzenia kursu w OLAT, http://www.nauka- nych w witrynie najciekawszych i najbardziej opłacal- biznes.org.pl/help /help.12/help.12.olat.html. nych zagranicznych pomysłów na biznes, które nie OLAT – darmowa platforma e-learningowa, http://www. zaistniały jeszcze na rynku polskim (wciąż dodawane geomatikk.pl/olat/. są nowe). Praktyczne porady, informacje i artykuły OLAT 6 – Functional Survey, University of Zurich, http:// dla przyszłych przedsiębiorców zawarte są w dziale www.olat.org/website/en/ download/OLAT_6_0_Functional_ Jak założyć firmę. Serwis publikuje również informacje Survey.pdf. gospodarcze i posiada dział life-style. OLAT 6 – User Manual, University of Zurich, http://www. Więcej informacji na stronie: id.uzh.ch/dl/elearning/olatunizh/dokumentationen/OLAT_6_ http://www.przejdznaswoje.pl 1_Manual_EN_online_090306.pdf. 42 e-mentor nr 3 (35)
  • 42. Nowe wyzwania edukacyjne implikowane rozwojem technologii informacyjnej – relacja z konferencji Maria Zając Katedra Informatyki z kolejnych lat pozwala i Metod Komputerowych zauważyć, jak zmieniają Uniwersytetu Pedagogicz- się kierunki rozwoju nego w Krakowie od wie- współczesnej edukacji. lu lat wspiera edukację Temat tegorocznej kon- informatyczną oraz wy- ferencji podkreśla to korzystanie komputerów szczególnie wyraźnie. w szkołach. Jedną z form Przedmiotem uwagi są tej działalności jest or- w nim bowiem nowe ganizowana w kwietniu wyzwania edukacyjne każdego roku konferen- implikowane rozwojem cja połączona z warszta- technologii informa- tami, adresowana do cyjnej. Bardziej szcze- nauczycieli szkolnych gółowe zagadnienia i akademickich, zatytułowana Technologie informacyjne wskazują, iż wśród tych wyzwań należy wymienić: w warsztacie nauczyciela1. Z założenia ma to być forum • perspektywy wykorzystywania metod m-learnin- wymiany doświadczeń i idei dotyczących ciekawych gowych na różnych etapach kształcenia, pomysłów na wzbogacanie tradycyjnych form naucza- • rolę serwisów społecznościowych w kształceniu nia możliwościami, jakie dają nowoczesne technologie i wychowaniu, komputerowe i internet. Od trzech lat formuła konfe- • ICT w koncepcji lifelong learning, rencji ewoluuje w kierunku zwiększenia w niej udziału • obecność technik multimedialnych w warsztacie nauczycieli z różnych typów szkół. Celem tych działań nauczyciela. jest nie tylko uwzględnienie opinii przedstawicieli Spośród przesłanych zgłoszeń organizatorzy zakwa- uczelni, które odpowiadają za kształcenie nauczycieli, lifikowali do prezentacji 36 referatów. Pogrupowano w tym za przygotowanie ich do stosowania kompu- je w osiem sesji, niektóre z nich odbywały się równo- terów w nauczaniu, ale także wysłuchanie głosów legle. Wprowadzenia w problematykę dokonał prof. bezpośrednich adresatów tych działań. Nauczycielom Ryszard Tadeusiewicz wystąpieniem zatytułowanym dedykowany jest szczególnie drugi dzień konferencji, Wielorakość wcieleń i ról komputera w szkole. Zwrócił w którym oprócz tradycyjnych wystąpień organizowa- on uwagę na te aspekty wykorzystania komputera, ne są także warsztaty. Ich tematyka pozwala uczestni- które pojawiły się wraz z rozwojem technik komuni- kom zapoznać się w sposób praktyczny z najnowszymi kacyjnych, a więc wskazywał na możliwość kontaktów trendami w edukacji – zarówno w znaczeniu rozwiązań poprzez internet pomiędzy szkołą a rodzicami, w tym technicznych, jak i pomysłów w zakresie metodyki na udostępnianie rodzicom informacji na temat po- realizacji zajęć szkolnych. stępów ich pociech poprzez wirtualne konsultacje Chociaż ogólne ramy konferencji pozostają od z nauczycielami czy tzw. e-dziennik. kilkunastu lat niezmienione, a wyznacza je proble- O aktualnych trendach i nowych sposobach eduka- matyka przygotowania nauczycieli do wykorzystania cyjnego wykorzystania komputerów mówiono także komputerów w edukacji, to jednak każdego roku podczas sesji, które zatytułowano Wieloaspektowość organizatorzy starają się zdefiniować zakres tematów wirtualnej rzeczywistości edukacyjnej oraz Serwisy spo- aktualnych, których w szczególności powinny dotyczyć łecznościowe i technologia Web 2.0 w edukacji. W ich wystąpienia konferencyjne. Porównanie tematów trakcie poruszano m.in. zagadnienia metodyczne, 1 Wcześniej konferencja była organizowana pod nazwą Informatyczne przygotowanie nauczycieli – pierwsza konferencja z tego cyklu odbyła się w 1997 roku. 2 Strona portalu Eldy, http://www.eldy.eu. czerwiec 2010 43
  • 43. e-edukacja w kraju które ilustrują następujące tytuły referatów: E-edukacja zaprezentowano propozycje certyfikatów zawodo- dla nauczycieli i wykładowców akademickich – różne drogi, wych, w tym zawodu informatyka. lecz jeden cel oraz Czy kształcenie zdalne potrzebuje nowej W drugim dniu obrad dominowały zagadnienia metodyki? Omawiano również przydatność i wykorzy- związane z praktycznym wykorzystaniem technologii stanie technologii Web 2.0 w kształceniu przyszłych multimedialnych w pracy nauczyciela. Problematyka ta nauczycieli języków obcych, rozważano znaczenie była wprowadzeniem do popołudniowych warsztatów, blogów jako wyzwania edukacyjnego, a nawet zasto- w których uczestniczyło 58 osób, głównie nauczycieli. sowanie lingubotów w e-learningu. Tematyka zajęć była na tyle zróżnicowana, że każdy Nowością na krakowskiej konferencji było poja- mógł znaleźć interesujące go zagadnienia. Warsztaty wienie się problematyki związanej z dostosowaniem odbywały się w laboratoriach komputerowych Katedry komputera do potrzeb seniorów. Zaprezentowano Informatyki i Metod Komputerowych, gdzie każdy portal Eldy – będący rezultatem międzynarodowego uczestnik miał do dyspozycji komputer i mógł na projektu2 – który umożliwia korzystanie z poczty elek- bieżąco realizować zadania prezentowane przez pro- tronicznej, surfowanie po internecie oraz redagowanie wadzących warsztaty. Szczególnym zainteresowaniem prostych dokumentów (jest on również dostępny cieszyły się propozycje warsztatowe, które dotyczyły w języku polskim). Inną propozycją w tej kategorii tworzenia screencastów, wykorzystania narzędzi były e-warsztaty dla seniorów. A ponieważ zgodnie Google oraz tablic interaktywnych. Dzięki pomocy z ideą kształcenia ustawicznego edukację kompute- sponsorów udało się znacznie zredukować opłatę rową można zaczynać już w przedszkolu – była także za udział nauczycieli w konferencji i warsztatach mowa o inicjatywach firm Intel (Classmate PC) oraz (wynosiła ona łącznie 61 zł), a tym samym zachęcić Microsoft (Magellan) adresowanych do najmłodszych do uczestnictwa większą niż w roku ubiegłym grupę użytkowników. nauczycieli szkolnych. Tradycyjnie podczas kwietniowej konferencji na W konferencji wzięło udział około 100 osób, w tym UP w Krakowie prezentowano również wyniki badań 76 przedstawicieli 28 ośrodków akademickich oraz odnoszących się do edukacyjnych zastosowań kom- instytucji edukacyjnych z 17 miast Polski. W obradach puterów. Relacje dotyczyły z jednej strony badania licznie uczestniczyli także pracownicy i studenci Uni- kompetencji nauczycieli w zakresie technologii in- wersytetu Pedagogicznego. Funkcjonująca od trzech formacyjnej (uczących przedmiotu informatyka oraz lat nowa formuła konferencji przewiduje udział na- nauczycieli wychowania przedszkolnego), z drugiej uczycieli szkolnych szczególnie w drugim dniu obrad, zaś – zachowań medialnych młodzieży w przestrzeni który przeznaczony jest na prezentację praktycznych internetu. rozwiązań w połączeniu z częścią warsztatową. Dodatkowo, dzięki nawiązaniu współpracy z Pol- Z tego powodu w drugim dniu na ogół zwiększa się skim Towarzystwem Informatycznym, tegoroczna liczba uczestników – w tym roku wzrosła ona o 47 konferencja została włączona w obchody Światowych nauczycieli. Dni Społeczeństwa Informacyjnego, nad którymi pa- Z pełną listą zaprezentowanych referatów można tronat honorowy objął Przewodniczący Parlamentu zapoznać się na stronie internetowej konferencji, Europejskiego – prof. Jerzy Buzek. Z tego też powodu dostępnej pod adresem: http://www.up.krakow.pl/kmk/ integralną częścią obrad stał się panel dyskusyjny konferencja/. Wkrótce zostaną na niej opublikowane zatytułowany Systemy certyfikacji umiejętności kompute- także prezentacje z wystąpień oraz aktualna galeria rowych. Oprócz znanych już różnych poziomów ECDL zdjęć. Polecamy Innovation Forum 2010 8–10 września 2010 r., Lizbona, Portugalia Europejska Fundacja Jakości w E-learningu (European Fo- undation for Quality in E-learning) organizuje coroczne, czwarte już, forum. Spotkanie będzie okazją do dyskusji nad otwartymi zasobami edukacyjnymi i ich rolą w walce z wykluczeniem społecznym, a także w zwiększaniu dobro- bytu przez wyposażanie obywateli w niezbędne kwalifika- cje. Analizowane będzie również zagadnienie zapewniania jakości w dobie dostępności zasobów i tworzenia treści przez użytkownika. Więcej informacji na stronie: http://www.efquel.org/index. php?option=com_content&view=category&layout=blo g&id=88&Itemid=113&lang=en 44 e-mentor nr 3 (35)
  • 44. Project-Based e-Learning – propozycja nowego modelu e-kształcenia Piotr Kopciał W opracowaniu opisano metodę kształcenia opartego na Na czym polega Project-Based Learning projektach (Project-Based Learning, PBL) i przedstawiono argumenty uzasadniające jej zastosowanie w e-learningu. Project-Based Learning – nazywany inaczej metodą Zdefiniowano pojęcie e-PBL, oznaczające kształcenie na projektów – jest metodą pracy dydaktycznej, w której odległość metodą Project-Based Learning, i sformułowano studenci realizują przedsięwzięcie na podstawie zało- koncepcje realizacji takiego kształcenia: pełny PBL oraz żeń ustalonych z wykładowcą. Na początku wyznacza- komplementarny PBL. Przedstawiono uwarunkowania ne są cele i metody pracy, a także terminy realizacji wdrożenia koncepcji e-PBL w świetle doświadczeń Ośrod- całości i kolejnych faz. Jasno określa się kryteria oceny ka Kształcenia na Odległość Politechniki Warszawskiej poszczególnych etapów pracy. Zadanie projektowe jest – OKNO PW. najczęściej wykonywane w grupie, choć studenci mogą też pracować indywidualnie. Po zakończeniu projektu Tytuł niniejszego opracowania może wydawać się rezultaty pracy studentów prezentowane są publicznie. przewrotny. W sytuacji, kiedy większość polskich W trakcie realizacji projektu wykładowca pełni rolę ko- placówek edukacyjnych dopiero wdraża nowoczesne ordynatora i konsultanta – pomaga w podejmowaniu narzędzia teleinformatyczne wspomagające tradycyj- decyzji dotyczących podziału zadań, pilnuje terminów ne kształcenie i podchodzi do nich z ostrożnością, i ocenia efekty działania studentów. proponowanie nowej metody prowadzenia zajęć na Realizowany projekt zawsze nosi cechy działania odległość może wydawać się zbyt wczesne. Jednakże autorskiego i nowatorskiego – jest dziełem studen- obserwując rozwój tej formy kształcenia na prestiżo- tów i to oni przyjmują na siebie odpowiedzialność za wych uczelniach zagranicznych, można zakładać, że niego. Nawet jeśli projekt jest wykonywany według upowszechnienie się e-learningu w polskiej edukacji sprawdzonego pomysłu, stanowi przedsięwzięcie, któ- jest zjawiskiem naturalnym i będzie postępować (po- re nigdy nie powtarza się w identycznej formie. W trak- dobnie jak komputeryzacja oraz powszechny dostęp cie pracy metodą projektów studenci mają możliwość do internetu)1. ćwiczenia wielu umiejętności społecznych związanych Niezależnie od pojawiania się nowoczesnych z pracą w grupie – podejmowania decyzji, rozwiązy- narzędzi teleinformatycznych powstają coraz bar- wania konfliktów, osiągania kompromisu, dzielenia dziej efektywne metody kształcenia. Ze względu na się rolami i zadaniami. W trakcie pracy indywidualnej specyfikę studiów wyższych (a zwłaszcza studiów studenci ćwiczą zbieranie informacji z różnych źró- inżynierskich) warto zwrócić uwagę na metodę kształ- deł, ich selekcjonowanie i opracowywanie, a także cenia zorientowanego projektowo – Project-Based przygotowywanie prezentacji wyników swoich działań Learning. Metoda ta, znana na świecie już na początku i przedstawianie ich. Praca metodą projektów wyzwala XX wieku, odgrywa istotną rolę w zdobywaniu wiedzy, kreatywność, samodzielność i odpowiedzialność za nabywaniu umiejętności oraz stymulowaniu motywacji realizowany projekt3. studentów do twórczej pracy2. Utworzenie systemu Obserwujemy obecnie przyjętą w procesie bo- (narzędzia) umożliwiającego zdalną pracę według tej lońskim zmianę paradygmatu kształcenia, uwzględ- metodologii stanowi odpowiedź na potrzebę edukacji niającą kluczową rolę efektów kształcenia4. Przez XXI wieku – efektywnego uczenia się w dowolnym efekty rozumie się kompetencje absolwentów studiów miejscu i czasie. w zakresie wiedzy, umiejętności i postaw. Nauczanie 1 J. Mecsi, New Challenges in Engineering Education and Research in the 21st Century, Proceedings of the International Confe- rence on Engineering Education ICEE 2008. 2 P.G. Altbach, L. Reisberg, L.E. Rumbley, Trends in Global Higher Education: Tracking an Academic Revolution, A Report Prepared for the UNESCO 2009 World Conference on Higher Education. 3 M. Knoll, The Project Method: Its Origin and International Influence. In Progressive Education across the Continents, A Handbook, Volker Lenhart and Hermann Rohrs, Nowy Jork, 1995. 4 A. Kraśniewski, Proces Boloński: to już 10 lat, FRSE, Warszawa 2009. czerwiec 2010 45
  • 45. e-edukacja w kraju zorientowane na efekty kładzie większy nacisk na żowania i samodzielności studentów, co oddają kształtowanie umiejętności uniwersalnych i praktycz- słowa Konfucjusza: Słyszałem i zapomniałem; widziałem nych (takich jak np. komunikowanie się, praca w gru- i zapamiętałem; zrobiłem i zrozumiałem. pie), wysoko cenionych na rynku pracy i potrzebnych w trakcie całego życia zawodowego. Ważniejsze jest E-learning to, co absolwent wie i umie („liczą się efekty”), nato- miast mniej istotne jest to, w jaki sposób nabył wiedzę Wykorzystanie technologii informatycznej w pro- i umiejętności. cesie edukacyjnym, określane mianem e-learningu, Kwalifikacje osób kształconych metodą projektów jest naturalną konsekwencją komputeryzacji życia. należą do kluczowych kompetencji wyszczególnionych Pokolenia dorastające w świecie wszechobecnych tech- w Europejskich Ramach Kwalifikacji dla kształcenia nologii cyfrowych wymuszają modernizację modelu przez całe życie (EQF), przyjętych przez Parlament Eu- kształcenia. Kształcenie wykorzystujące multimedialne ropejski w 2008 roku. Istotnym wyzwaniem polskiego narzędzia, określane w przeszłości jako nowoczesne, szkolnictwa wyższego jest wprowadzenie Krajowych dziś staje się współczesnym12. Standardem staje się Ram Kwalifikacji, co opisuje Strategia rozwoju szkolni- szerokie wykorzystanie platform edukacyjnych oraz ctwa wyższego: 2010–20205. technologii Web 2.0 – interaktywnych systemów i na- Z pojęciem Project-Based Learning związane jest rzędzi, które funkcjonują przede wszystkim w oparciu także pojęcie Problem-Based Learning. Na czym pole- o treści dostarczane przez użytkowników. Podstawą ga różnica? Przez Project-Based Learning rozumie się kształcenia staje się praca grupowa oraz integracja kształcenie oparte na projektach, w którym proces po- uczestników. Obserwuje się powstawanie serwisów znawczy opiera się przede wszystkim na działaniu, na- zrzeszających e-społeczności. tomiast Problem-Based Learning to kształcenie poprzez Współczesny e-learning czerpie z koncepcji Web 2.0 rozwiązywanie problemów, w którym większy nacisk m.in. takie narzędzia, jak: kładzie się na aspekt teoretyczny. Często te dwa poję- • serwis pracy grupowej (środowisko wiki) – ukie- cia przenikają się wzajemnie, o czym mogą świadczyć runkowany na wspólną pracę użytkowników różne definicje metody projektów, np. następująca: nad jedną treścią; środowisko wiki wspomaga projekt […] jest zadaniem realizowanym najczęściej przez uczenie się poprzez działanie i współpracę, np. grupę […] studentów, które powinno zawierać problem do przy tworzeniu zasobów edukacyjnych; rozwiązania6. Można to traktować jako potwierdzenie • blog edukacyjny – internetowy dziennik, umoż- faktu, że metoda PBL wymaga od studentów podjęcia liwiający innym użytkownikom komentowanie szeregu działań i zastosowania wielu operacji myślo- treści; blog usprawnia wymianę informacji po- wych w celu wypracowania rozwiązania. między użytkownikami, może również stanowić Przykładami uczelni i instytucji, w których proces e-portfolio studenta; kształcenia opiera się w znacznej części na metodzie • RSS – system przesyłania nagłówków wiado- projektów są: mości, będących jednocześnie odnośnikiem do • Alborg University (Dania), który prowadzi studia pełnej treści; kanały RSS umożliwiają zapozna- magisterskie w dziedzinie Problem- oraz Project- nie się z dużą ilością informacji z wielu źródeł Based Learning7, w krótkim czasie; • Massachusetts Institute of Technology (USA), • bookmarking (social bookmarking) – system który prowadzi warsztaty metodą Project-Cen- klasyfikowania wartościowych zasobów inter- tered Learning (PCL – synonim Project-Based netowych i umieszczania informacji o nich (od- Learning)8, nośników do stron internetowych) w serwisach • Maastricht University (Holandia) – uniwersytet opisanych słowami kluczowymi; social book- znany ze stosowania metody kształcenia Prob- marking pomaga w dotarciu do wartościowych lem-Based-Learning9, zasobów w sieci; • Queen Mary University of London – prekursor • podcasting – transmisje i sprawozdania multime- metody PBL w Wielkiej Brytanii10. dialne w trybie audio, udostępniane za pomocą Kształcenie tradycyjne wsparte ideą PBL przynosi internetu techniką strumieniowania; podcasting znacznie lepsze rezultaty od kształcenia wyłącznie umożliwia słuchanie, tworzenie własnych au- tradycyjnego11. Wynika to ze zwiększenia zaanga- dycji i korzystanie z nich przy użyciu urządzeń 5 Strategia rozwoju szkolnictwa wyższego: 2010–2020 Projekt środowiskowy, praca zbiorowa pod red. A. Matysiak, WUW, Warszawa 2009. 6 S. Szabłowski, E-learning dla nauczycieli, WO FOSZE, Rzeszów 2009. 7 Strona Alborg University, http://www.mpbl.aau.dk. 8 Strona Massachusetts Institute of Technology, http://web.mit.edu/cmi/ue/workshop2008/pbl-about.html. 9 Strona Maastricht University, http://www.maastrichtuniversity.nl. 10 Strona uniwersytetu Queen Mary University of London, http://www.qmul.ac.uk. 11 M. Knoll, The Project Method: Its Origin and International Influence. In Progressive Education across the Continents. A Handbook, Volker Lenhart and Hermann Rohrs, Nowy Jork 1995. 12 P.G. Altbach, L. Reisberg, L.E. Rumbley, Trends in Global Higher Education: Tracking an Academic Revolution, A Report Prepared for the UNESCO 2009 World Conference on Higher Education, UNESCO, Paryż 2009. 46 e-mentor nr 3 (35)
  • 46. Project-Based e-Learning – propozycja nowego modelu... przenośnych typu iPod; projektów w kształceniu na odległość przy użyciu • screencasting – transmisje i sprawozdania mul- niezależnych programów komputerowych i narzędzi timedialne w trybie audio-wideo; screencasting sieciowych. Do programów usprawniających pracę umożliwia wizualizację ekranu monitora, metodą Project-Based Learning należą m.in.: zastępując tradycyjną prezentację w układzie • program do tworzenia map myśli – wspomagania lektor-rzutnik-slajdy. burzy mózgów jako etapu pracy w grupie, • program do tworzenia diagramów, planów, e-PBL schematów – pomocny na etapie planowania projektu, Połączenie efektywności metody PBL oraz e-lear- • aplikacje Web 2.0 i Web 3.0. ningu może przynieść efekt synergii. Metoda PBL – ze Zaletą platformy edukacyjnej jest wzajemne powią- względu na swoją specyfikę – pozwala na kształtowa- zanie aplikacji wchodzących w jej skład, co przekłada nie kluczowych kompetencji studentów, a wsparta się na stabilność działania oraz możliwości współ- e-learningiem – umożliwia pracę zdalną, która odgry- dzielenia danych. Zaletą programów niezależnych jest wa coraz większą rolę w XXI wieku13. Zatem e-PBL de- elastyczność – pozwalająca na ich użycie w zależności finiujemy jako kształcenie zorientowane projektowo, od specyfiki realizowanego projektu. ale realizowane technikami e-learningu. Dostrzec można dwa sposoby wykorzystania Perspektywy realizacji koncepcji e-PBL e-learningu w kształceniu metodą projektów: w świetle doświadczeń OKNO PW • pełny e-PBL (odpowiadający formule pełnego e-learningu) – gdy cały przedmiot prowadzony Jedną z polskich placówek edukacyjnych prowa- jest zdalnie, a student kontaktuje się z wy- dzących studia metodą e-learningu jest Ośrodek kładowcą przy użyciu platformy edukacyjnej Kształcenia na Odległość Politechniki Warszawskiej oraz narzędzi synchronicznej i asynchronicznej – OKNO PW. Ośrodek opracował model kształcenia na komunikacji sieciowej (wideokonferencje, czat, odległość, w którym student ma możliwość wybrania forum, poczta elektroniczna); czasu, miejsca i tempa studiowania. Model ten, zwany • komplementarny PBL (odpowiadający formule modelem SPRINT, jest stosowany od 2000 roku. Studia blended learningu) – gdy studenci korzystają w OKNO są realizowane w formule blended learningu z nowoczesnych narzędzi e-learningowych, (studia przez internet w połączeniu z zajęciami sta- a kilka razy w semestrze odbywają się konsul- cjonarnymi). tacje i zajęcia w trybie stacjonarnym. Również Realizacja koncepcji e-PBL na studiach w OKNO prezentacja wyników pracy studentów odbywa może stanowić rozwinięcie modelu SPRINT. Przed się publicznie. przystąpieniem do praktycznego wdrożenia koncepcji Do prowadzenia zajęć na odległość metodą PBL starano się określić punkt, w którym znajdujemy się można posłużyć się jednym z dwóch rodzajów opro- obecnie. Od początku roku akademickiego 2009/2010 gramowania: platformą edukacyjną lub programami niestacjonarne uzupełniające studia magisterskie niezależnymi. (studia na odległość) w OKNO PW prowadzone są przy użyciu internetowej platformy edukacyjnej Fronter. e-PBL na platformie edukacyjnej Rok akademicki podzielony jest na 4 półsemestry, z których każdy trwa 10 tygodni. W trakcie trwania Platforma edukacyjna jest rozbudowaną aplikacją pierwszego półsemestru (28.09.2009 – 05.12.2009) internetową, wyposażoną w szereg narzędzi komuni- zrealizowano następujące przedmioty: kacji sieciowej oraz multimedialnych programów do • Metody numeryczne, nauczania i uczenia się. Umożliwia przygotowywanie • Inteligentne techniki obliczeniowe, zasobów dydaktycznych i prowadzenie zajęć oraz za- • Zaawansowane bazy danych, rządzanie procesem edukacyjnym. Współczesne plat- • Metody projektowania systemów informacyjnych. formy edukacyjne mogą być konfigurowane zgodnie Poniżej zestawiono statystyki dotyczące aktywności z potrzebami konkretnego kursu lub specyfiki uczelni. studentów w ramach danego przedmiotu w czasie Z bogatego zestawu narzędzi platformy edukacyjnej trwania półsemestru: można wyodrębnić takie, które posłużą realizacji zajęć • datę ostatniej wizyty w witrynie przedmiotu, metodą projektów. • liczbę wszystkich wizyt, • liczbę wgranych i odczytanych dokumentów, PBL przy użyciu programów niezależnych • liczbę założonych i odwiedzonych dyskusji. W tabeli 1 zestawiono statystyki dotyczące przed- Jak już wspomniano, stosowanie metody projektów miotu Metody numeryczne. Przeciętna aktywność sięga początków XX wieku. Pierwotnie zajęcia prowa- studenta to 45 wizyt w ciągu 10 tygodni (70 dni) dzono w trybie stacjonarnym. Później, zanim pojawiły trwania półsemestru, co daje 2 wizyty w ciągu 3 dni. się platformy edukacyjne, wykorzystywano metodę Rekordzista logował się 168 razy (2–3 wizyty dziennie). 13 D. Moursund, Project-Based Learning Using Information Technology: International Society for Technology in Education, Eugene, Waszyngton 2003. czerwiec 2010 47
  • 47. e-edukacja w kraju Tabela 1. Statystyki aktywności studentów na przedmiocie Metody numeryczne wszyscy odczytali dokumenty Ostatnia Dokumenty utworzone przez wykładowcę Student Wizyty Dyskusje (wynik „3” u 17 na 19 studentów). wizyta utworzone odczytane Student 1 2009-11-23 54 0 3 0 Studenci nadal nie są przyzwy- czajeni do redagowania doku- Brak Student 2 0 0 0 0 mentów online. Wolą korzystać odwiedzin z programów zainstalowanych na Student 3 2009-12-12 37 0 3 0 swoich komputerach domowych Student 4 2009-12-03 49 0 3 1 (2) i umieszczać gotowe pliki na Student 5 2009-12-07 59 0 3 0 platformie edukacyjnej. Fakt ten Student 6 2009-12-13 168 0 3 3 (5) przemawia za użyciem programów Student 7 2009-12-18 19 0 0 0 niezależnych w kształceniu na Student 8 2009-12-11 25 0 3 0 odległość metodą PBL – do wielu Student 9 2009-12-15 10 0 3 0 narzędzi platform edukacyjnych Student 10 2009-12-11 70 0 3 0 studenci (jak również wykładowcy) wciąż podchodzą z ostrożnością. Student 11 2009-12-17 30 0 3 0 Ostatnia kolumna w tabeli doty- Student 12 2009-12-20 31 0 3 0 czy udziału w dyskusjach na forum. Student 13 2009-12-04 13 0 3 0 Zaledwie 4 spośród 19 studentów Student 14 2009-12-04 26 0 3 0 utworzyło własne fora dyskusyjne Student 15 2009-12-11 70 0 3 0 oraz umieszczało w nich wpisy Student 16 2009-12-11 59 0 3 1 (1) (liczba w nawiasie). Przy zastoso- Student 17 2009-12-11 34 0 3 0 waniu metody projektów i podzie- Student 18 2009-12-30 15 0 0 0 leniu studentów na grupy, można spodziewać się wzrostu aktyw- Student 19 2009-12-04 18 0 3 0 ności w dyskusjach, szczególnie Student 20 2009-12-10 73 0 3 2 (3) w podgrupach projektowych. Źródło: opracowanie własne Tabela 2 dotyczy przedmiotu Inteligentne techniki obliczeniowe. Wynik minimalny to jedna wizyta w tygodniu (10 wizyt W tym przypadku większa liczba wizyt w witrynie w ciągu 10 tygodni). Można zatem zauważyć znaczne przedmiotu (średnio 66 w ciągu 70 dni – jedna wizyta zróżnicowanie aktywności studentów. Powodem tego dziennie) może wynikać ze sposobu jego prowadzenia może być fakt, że każdy z nich pracował samodzielnie (m.in. systematycznego umieszczania nowych informa- – nie było ćwiczeń grupowych, angażujących uczest- cji przez wykładowcę). ników. Na zwiększenie zaangażowania studentów Kolejna tabela odnosi się do przedmiotu Zaawan- mogłaby wpłynąć praca w grupach, charakterystyczna sowane bazy danych. Jak wynika z jej treści, większość dla metody projektów. Przełoży się to na liczbę wizyt studentów (33 z 35 studentów) zapoznała się ze w witrynie przedmiotu. wszystkimi materiałami udostępnionymi przez wy- W kolumnie Dokumenty widać, że żaden ze studen- kładowcę. Studenci częściej niż w przypadku dwóch tów nie utworzył dokumentu przy użyciu edytora wbu- poprzednich przedmiotów brali udział w dyskusjach dowanego w platformę edukacyjną. Natomiast prawie na forach (16 spośród 35 osób). Ostatnim analizowanym przed- Tabela 2. Statystyki aktywności studentów na przedmiocie Inteligentne techniki miotem były Metody projektowania obliczeniowe systemów informacyjnych. Aktyw- Dokumenty ność studentów jest zaskakująco Ostatnia Student wizyta Wizyty Dyskusje wysoka. Rekordzista odwiedził utworzone odczytane witrynę przedmiotu 267 razy, co Student 1 2009-12-07 4 0 0 0 daje wynik 4 wizyty w ciągu dnia. Student 2 2009-12-04 104 0 24 0 Przeciętna liczba wizyt to aż 158. Student 3 2009-12-12 85 0 24 0 Aktywność studentów przejawiła Student 4 2009-11-15 22 0 9 0 się również w liczbie odczyta- Student 5 2009-12-21 136 0 24 0 nych i utworzonych dokumentów Student 6 2009-12-07 69 0 24 0 i w czynnym udziale w dyskusjach Student 7 2009-12-02 33 0 9 0 na forum. Można zadać pytanie, czy w tym przypadku na tak wy- Student 8 2009-12-04 27 0 6 0 soką aktywność studentów miała Student 9 2009-12-01 28 0 23 0 wpływ niewielka liczebność grupy Student 10 2009-12-21 34 0 19 0 (tj. jedynie 4 osoby). Jeżeli tak, Student 11 2009-12-07 139 0 24 0 stanowi to podpowiedź nt. opty- Student 12 2009-12-07 112 0 24 0 malnej liczebności grup projekto- Źródło: opracowanie własne wych (w przypadku zastosowania 48 e-mentor nr 3 (35)
  • 48. Project-Based e-Learning – propozycja nowego modelu... Tabela 3. Statystyki aktywności studentów na przedmiocie Zaawansowane metody e-PBL). bazy danych Współczesne narzędzia, takie jak Ostatnia Dokumenty platformy i inne programy eduka- Student Wizyty Dyskusje cyjne, stwarzają dobre warunki do wizyta utworzone odczytane wykorzystania nowych metod kształ- Brak Student 1 0 0 0 0 cenia, włączając w to kształcenie na odwiedzin odległość metodą projektów: Student 2 2009-12-08 168 0 29 0 • programy interaktywne stwa- Student 3 2009-11-30 40 0 29 0 rzają większe możliwości twór- Student 4 2009-12-16 125 0 29 0 czego wyrażenia siebie, aniżeli Student 5 2009-12-08 144 0 29 1 (1) kartka i długopis, tudzież edy- Student 6 2009-12-09 216 0 29 1 (7) tor tekstu (jest to szczególne Student 7 2009-12-18 60 0 19 0 ważne na etapie burzy mózgów – generowania pomysłów na Student 8 2009-12-08 88 0 26 0 realizację projektu, ale także Student 9 2009-12-08 49 0 29 0 w końcowym etapie projektu Student 10 2009-12-09 150 0 28 0 – przy prezentowaniu rezulta- Student 11 2009-12-15 17 0 16 0 tów pracy), Student 12 2009-12-08 104 0 28 0 • system kontroli postępów oraz Student 13 2009-12-16 35 0 29 0 terminarz online umożliwiają efektywne planowanie i or- Student 14 2009-12-08 89 0 29 0 ganizowanie pracy (w szcze- Student 15 2009-12-09 61 0 28 1 (1) gólności pracy w podgrupach Student 16 2009-12-09 128 0 29 1 (4) projektowych), Student 17 2009-12-17 28 0 18 0 • narzędzia synchronicznej Student 18 2009-12-08 142 0 29 2 (6) i asynchronicznej komunikacji zapewniają kontakt w grupie Student 19 2009-12-10 147 0 29 2 (6) projektowej. Student 20 2009-12-07 19 0 28 0 Na podstawie zaprezentowanych Student 21 2009-12-06 141 0 28 1 (3) statystyk można jednak zauważyć, Student 22 2009-12-16 180 0 29 1 (1) że wciąż wiele zależy od osoby pro- Student 23 2009-12-08 170 0 29 1 (1) wadzącej zajęcia. Umiejętne użycie Student 24 2009-01-06 60 0 29 2 (2) narzędzi teleinformatycznych pro- wadzi do wzrostu zaangażowania Student 25 2009-12-08 142 0 29 1 (3) osób uczących się, co jest podstawo- Student 26 2009-12-05 90 0 28 1 (1) wym warunkiem efektywności zajęć Student 27 2009-12-08 47 0 29 2 (2) prowadzonych metodą projektów. Student 28 2009-12-06 42 0 29 1 (3) Prowadzący jest również odpowie- Student 29 2009-12-07 109 0 28 1 (1) dzialny za organizowanie pracy Student 30 2009-12-08 131 0 29 0 i komunikacji studentów w trakcie semestru. Student 31 2009-12-18 120 0 29 0 Student 32 2009-12-12 203 0 29 0 Podsumowanie Student 33 2009-12-15 99 0 29 2 (7) Student 34 2009-10-10 11 0 27 0 Wciąż poszukuje się coraz bardziej Student 35 2009-12-09 70 0 29 1 (3) efektywnych metod kształcenia na Student 36 2009-12-02 8 0 1 0 odległość. Połączenie efektywności metody Project-Based Learning z efek- Student 37 2009-12-08 69 0 29 1 (1) tywnością e-learningu może dać Źródło: opracowanie własne lepsze rezultaty niż każda z metod rozłącznie. Pojawia się zatem nowe Tabela 4. Statystyki aktywności studentów na przedmiocie Metody projekto- pojęcie: e-PBL, oznaczające metodę, wania systemów informacyjnych która w zależności od charakteru Ostatnia Dokumenty prowadzenia zajęć, może być sto- Student Wizyty Dyskusje wizyta utworzone odczytane sowana wyłącznie zdalnie lub częś- Student 1 2009-12-07 121 5 123 2 (2) ciowo w trybie stacjonarnym. Do prowadzenia zajęć może zostać wy- Student 2 2009-12-08 137 6 111 0 korzystana platforma edukacyjna lub Student 3 2009-12-09 267 20 148 2 (11) niezależne programy wspomagające Student 4 2009-12-20 106 4 67 1 (3) pracę zdalną. Źródło: opracowanie własne Doświadczenia zebrane w trakcie czerwiec 2010 49
  • 49. e-edukacja w kraju zajęć prowadzonych w OKNO PW wskazują, że realiza- K. Balasubramian, W. Clarke-Okah, J. Daniel, F. Ferreira, cja koncepcji e-PBL jest możliwa, a nawet potrzebna. A. Kanwar, A. Kwan, J. Lesperance, J. Mallet, A. Umar, P. West, ICTs for Higher Education. Background paper from the Common- Następne badanie polegać będzie na przeprowadzeniu wealth of Learning, UNESCO, Paryż 2009. zajęć z przedmiotu informatycznego (którego zali- E.D. Graff, A. Kolmos, Characteristics of Problem-Based czenie polega m.in. na zrealizowaniu projektu przez Learning, „International Journal of Engineering Education” studenta). Zajęcia te zostaną poprowadzone na plat- 2003, t. 19, nr 5. formie edukacyjnej dwiema metodami: pełnego e-PBL M. Knoll, The Project Method: Its Origin and International oraz komplementarnego PBL. Porównanie statystyk Influence. In Progressive Education across the Continents, Volker i wyników studentów na koniec semestru pozwoli Lenhart and Hermann Rohrs, Nowy Jork 1995. A. Kraśniewski, Proces Boloński: to już 10 lat, FRSE, War- zweryfikować skuteczność e-PBL w praktyce. szawa 2009. J. Mecsi, New Challenges in Engineering Education and Re- Bibliografia search in the 21st Century, Proceedings of the International Conference on Engineering Education ICEE 2008. P.G. Altbach, L. Reisberg, L.E. Rumbley, Trends in Global D. Moursund, Project-Based Learning Using Information Higher Education: Tracking an Academic Revolution. A Report Technology: International Society for Technology in Education, Prepared for the UNESCO 2009 World Conference on Higher Eugene, Waszyngton 2003. Education, UNESCO, Paryż 2009. Strategia rozwoju szkolnictwa wyższego: 2010–2020 Projekt S. D’Antoni, The Virtual University. Models & Messages. Les- środowiskowy, praca zbiorowa pod red. A. Matysiak, WUW, sons from case studies, UNESCO 2006. Warszawa 2009. Autor jest doktorantem na Wydziale Elektroniki i Technik Informacyjnych Politechniki Warszawskiej, pracownikiem Ośrodka Kształcenia na Odległość Politechniki Warszawskiej – OKNO PW. Prowadzi zajęcia na studiach inżynierskich i podyplomowych na Politechnice Warszawskiej. Problematyką e-learningu zajmuje się od roku 2006. Od 2009 r. jest głównym administratorem platformy edukacyjnej Fronter, na której prowadzone są studia na odległość w OKNO PW. Polecamy Stephen Neale, Lisa Spencer-Arnell, Liz Wilson Coaching inteligencji emocjonalnej, Wolters Kluwer, Warszawa 2010 Książka prezentuje nowe spojrzenie na proces coachingu poprzez dodanie do niego inteli- gencji emocjonalnej. Według autorów połączenie tych dwóch elementów decyduje o sukcesie współpracy trenera z uczniem. Publikacja będzie interesująca dla osób zajmujących się coachingiem, gdyż zawiera opis podstawowych umiejętności coacha, narzędzi jego pracy i najlepszych praktyk coachingu. Z kolei menedżerowie mogą dowiedzieć się z niej, jak pod- nosić wydajność i rentowność organizacji oraz jaką rolę może w niej odegrać inteligentny emocjonalnie coach. Publikację można nabyć w księgarni internetowej wydawnictwa: http://www.profinfo.pl/ Sixth EDEN Research Workshop User Generated Content Assessment in Learning: Enhancing Transparency and Quality of Peer Production 25–27 października 2010 r., Budapeszt, Węgry Stowarzyszenie EDEN (European Distance and E-learning Network) we współpracy z ICDE (International Council for Distance Education) oraz EFQUEL (European Foundation for Quality in E-learning) organizuje warsztaty badawcze poświęcone cyfrowym metodom oceny. Więcej informacji na stronie: http://www.eden-online.org/eden.php?menuId=510 50 e-mentor nr 3 (35)
  • 50. Zarządzanie wiedzą międzykulturową Jacek Miroński Wiele opracowań na temat zarządzania wiedzą dotyczy wie- ten nie jest oczywiście zakończony, ale wydaje się, dzy „w ogóle”. Autorzy albo nie precyzują, o jaką konkretnie że przyszedł czas na wykonanie kolejnego kroku. wiedzę im chodzi, albo przyjmują, że zarządzanie wiedzą Jego konieczność wynika z faktu, że wiedza w przed- dotyczy głównie innowacyjności i doskonalenia pracowni- siębiorstwie dotyczy różnych obszarów działalności ków oraz przedsiębiorstwa. Wiedza w przedsiębiorstwie i w związku z tym jest zróżnicowana. Problem ten nie jest jednak monolitem. Różni pracownicy potrzebują został już co prawda dostrzeżony, ale podział wiedzy wiedzy z różnych obszarów, zaś dany pracownik potrzebuje opierał się zazwyczaj na dwóch podstawowych kryte- odmiennej niż inni pracownicy wiedzy z danego obszaru. riach. Wiedzę dzielono na jawną i ukrytą – ze względu Ponadto poszczególne obszary wiedzy wymagają odmien- na jej charakter4 lub na rekomendowaną, relacyjną, nego podejścia do zarządzania nią. Niniejsze opracowanie proceduralną i aksjomatyczną – ze względu na jej koncentruje się na zarządzaniu wiedzą międzykulturową, przedmiot5. Takie rozgraniczenia nie uwzględniają czyli wiedzą na temat różnic kulturowych, które wywierają jednak w wystarczającym stopniu faktu, że wiedza wpływ na międzynarodową działalność przedsiębiorstw. zawsze służy konkretnym pracownikom lub grupom Globalni menedżerowie oczekują i potrzebują innej wie- pracowników, których role, funkcje i zadania, a co za dzy międzykulturowej niż ekspaci, czy też pracownicy tym idzie – potrzeby związane z wiedzą, są bardzo nie- pozostający w ojczystym kraju, których pracy towarzyszą jednorodne. Inaczej traktuje się tzw. wiedzę „miękką”, częste kontakty z obcokrajowcami. Zarządzanie wiedzą a inaczej liczby i fakty. międzykulturową wymaga więc uwzględnienia specyfiki Artykuł dotyczy zarządzania wiedzą międzykultu- przedsiębiorstwa oraz potrzeb poszczególnych grup jego rową, czyli wiedzą na temat różnic kulturowych, które pracowników. wywierają wpływ na międzynarodową działalność przedsiębiorstw. Już na pierwszy rzut oka widać, że Jednym z najważniejszych obszarów badawczych przydatność wiedzy międzykulturowej dla poszcze- jest w ostatnich latach zarządzanie wiedzą. W litera- gólnych przedsiębiorstw jest uwarunkowana pozio- turze można się wręcz spotkać ze stwierdzeniami, że mem ich umiędzynarodowienia. Wiedza międzykul- nigdy dotąd wiedza nie była tak doceniana, jak obec- turowa jest kluczowa i niezbędna w przypadku firm nie1. Potwierdzeniem tej tezy jest duża liczba publikacji globalnych i koncernów międzynarodowych. Ważną związanych ze wspomnianym tematem, które ukazały rolę odgrywa także jeśli chodzi o eksporterów. Nato- się w ostatnim czasie. Są to zarówno opracowania miast w przypadku firm lokalnych, współpracujących teoretyczne, zajmujące się opisem i analizą zjawiska2, z zagranicznymi partnerami (dostawcy, kooperanci), jak i wyniki badań empirycznych3. Można zatem uznać, jej znaczenie, choć istotne, jest jednak dość ograni- że na poziomie ogólnym tematyka zarządzania wiedzą czone. Podobna sytuacja ma miejsce w odniesieniu została już dość dobrze zrozumiana i opisana. Proces do poszczególnych grup pracowników. 1 A. Glińska-Neweś, Kulturowe uwarunkowania zarządzania wiedzą w przedsiębiorstwie, Dom Organizatora, Toruń 2007, s. 7. 2 Zob. np. T.H. Davenport, Zarządzanie pracownikami wiedzy, Oficyna Wolters Kluwer Business, Kraków 2007; A. Kowalczyk, B. Nogalski, Zarządzanie wiedzą. Koncepcja i narzędzia, Difin, Warszawa 2007. 3 Zob. np. J. Mazur, M. Rószkiewicz, M. Strzyżewska, Orientacja na wiedzę a wyniki ekonomiczne przedsiębiorstwa. Wyniki badań średnich przedsiębiorstw funkcjonujących w Polsce, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2008; P. Wachowiak, Mapo- wanie wiedzy w przedsiębiorstwie, „e-mentor” 2009, nr 1, http://www.e-mentor.edu.pl/artykul_v2.php?numer=28&id=616, [26.04.2010]. 4 K. Leja, A. Szuwarzyński (red.), Zarządzanie wiedzą. Wybrane problemy, Wydział Zarządzania i Ekonomii Politechniki Gdańskiej, Gdańsk 2007. 5 P. Wachowiak (red.), Pomiar kapitału intelektualnego przedsiębiorstwa, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2005. czerwiec 2010 51
  • 51. zarządzanie wiedzą W literaturze podejmowano już tematykę relacji reotyp, dotyczący innych grup oraz autostereotyp od- między kulturą i procesami zarządzania wiedzą6, ale noszący się do własnej grupy7. Stereotypy dostarczają podejście to nie dotyczyło koncepcji zarządzania przede wszystkim informacji o posługujących się nimi wiedzą międzykulturową. osobach. Dobrze odzwierciedlają stan umysłu osoby oceniającej i czasami część rzeczywistości dotyczącej Potencjalne pułapki w zarządzaniu wiedzą osoby ocenianej. Poprawną częścią stereotypu jest międzykulturową stwierdzenie statystyczne dotyczące grupy, ale nie przewidywania co do cech jednostki. Informacja na Podstawowym celem zarządzania wiedzą między- temat jakiejś populacji może być uznana za naukowo kulturową jest ułatwianie zarządzania w warunkach poprawną po spełnieniu czterech kryteriów – gdy: międzynarodowych wiedzą w pozostałych obszarach 1. jest opisowa, a nie oceniająca, (np. funkcjonalnych: marketingu, zarządzania zasoba- 2. jest weryfikowalna z więcej niż jednego nieza- mi ludzkimi, produkcji), a w efekcie zarządzania całym leżnego źródła, przedsiębiorstwem. Odpowiednio zastosowana wie- 3. odnosi się jeśli nie do całej populacji, to przy- dza międzykulturowa powinna pozwolić na pełniejsze najmniej do jej statystycznej większości, wykorzystanie pozostałej wiedzy w sytuacji kontaktów 4. jest różnicująca, to znaczy, że wskazuje te cechy, z innymi kulturami. Żeby do tego doszło, należy wyjść które różnią daną populację od innych. poza rozpoznawanie, rozumienie i akceptowanie róż- Jeżeli te kryteria nie są spełnione, mamy do nic kulturowych. Ludzie i organizacje powinni dążyć do czynienia z nieuprawomocnionym stereotypem. Ba- traktowania różnic kulturowych jako źródeł inspiracji, dania dowodzą, że menedżerowie są nieefektywni nowej wiedzy i doświadczeń. Pojawia się wtedy szansa w sytuacjach międzykulturowych, gdy zaprzeczają, na wykształcenie postawy ciągłej gotowości do zmiany, że kierują się stereotypami oraz gdy przywiązują podważania własnego sposobu myślenia i korzystania się do stereotypów i kierują się nimi w zarządzaniu. z możliwości, jakie daje spoglądanie na rzeczywistość Efektywni są natomiast, jeżeli zdają sobie sprawę ze z punktu widzenia innych kultur. Proces komunikacji stereotypowego postrzegania innych, wykorzystują międzykulturowej jest wtedy nastawiony na wspiera- ten fakt na starcie, ale stale rewidują stereotypy i są nie zmiany. Wymaga to jednak odejścia od radykalnego otwarci na nowe doświadczenia. relatywizmu kulturowego, zakładającego, że żadna Pozytywnym aspektem kierowania się stereotypem kultura nie ma absolutnych kryteriów pozwalających jest również traktowanie go jako prototyp, czyli mo- oceniać działania innej kultury jako złe lub dobre. del przygotowany do modyfikacji8. W tym momencie Mamy bowiem prawo opisywać naszą i inne kultury, warto wskazać szczególne wyzwanie, przed którym porównywać je i wyciągać wnioski, ale nie może to być stoi zarządzanie wiedzą międzykulturową w przedsię- analiza uproszczona. Punktem wyjścia takiej analizy biorstwach. O ile bowiem wiedzą z innych obszarów porównawczej nie powinien być jednak etnocentryzm, – np. marketingu, informatyki, produkcji – zarządzają czyli przekonanie, że cechy naszej własnej grupy lub najczęściej specjaliści z tych właśnie dziedzin, o tyle rasy są lepsze niż innych grup. Takie myślenie jest zdecydowana większość firm nie zatrudnia fachowców analogiczne do egocentryzmu, rozumianego jako od wiedzy międzykulturowej. Wiedza o kulturze jest etap w rozwoju dzieci, na którym nie są one w stanie jednak dość skomplikowana, co może stać się przyczy- przyjąć punktu widzenia innych. W związku z tym ną podejmowania prób jej nadmiernego upraszczania, etnocentryzm można traktować jako etap rozwoju właśnie pod postacią stereotypów. Zarządzanie wiedzą danej społeczności (organizacji). Zarządzanie wiedzą międzykulturową powinno być zatem ukierunkowa- międzykulturową wymaga przejścia na wyższy poziom. ne na osoby, które nie mają fachowej wiedzy w tym Nie sposób jednakże uciec od wpływu własnych war- obszarze, choć często zgromadziły bardzo bogate tości przy badaniu i ocenie wartości, jakimi kierują doświadczenie. się inni. Jedyne, co można zrobić, to skonfrontować siebie i swoje poglądy z poglądami ludzi hołdujących Iluzja rozwiązań uniwersalnych odmiennym wartościom oraz możliwie wprost uświa- damiać sobie istniejące różnice. Warunkiem efektywnego zarządzania wiedzą Nieuniknionym, ale potencjalnie groźnym, ele- międzykulturową jest świadomość, że do rzadkości mentem wiedzy międzykulturowej są stereotypy, należą dobre rady wspólne dla wszystkich kultur rozumiane jako utrwalone przekonanie na temat i przedsiębiorstw ze wszystkich krajów. Automatycz- danej osoby przynależącej do określonej kategorii ne stosowanie rozwiązań zaczerpniętych z innych bez dokonywania rozróżnienia między jednostkami. kultur grozi tym, że zostaną one zupełnie inaczej Wyróżnia się dwa rodzaje stereotypów – heteroste- zinterpretowane niż w kulturze, z której pochodzą. 6 Zob. np. D. Gach, Relacje między kulturą a realizacją procesów zarządzania wiedzą w organizacjach (cz. I), „e-mentor” 2007, nr 4, http://www.e-mentor.edu.pl/artykul_v2.php?numer=21&id=461, [26.04.2010]; D. Gach, Relacje między kulturą a realizacją procesów zarządzania wiedzą w organizacjach (cz. II), „e-mentor” 2007, nr 5, http://www.e-mentor.edu.pl/arty- kul_v2.php?numer=22&id=490, [26.04.2010]; A. Glińska-Neweś, dz.cyt. 7 G. Hofstede, Culture’s Consequences, Sage Publications, Londyn 2001, s. 14. 8 S.C. Schneider, J.L. Barsoux, Managing Across Cultures, Prentice Hall, Harlow 2003, s. 15. 52 e-mentor nr 3 (35)
  • 52. Zarządzanie wiedzą międzykulturową W kulturze najważniejsze jest znaczenie i inter- Jak widać – firma międzynarodowa, skonfron- pretacja zachowań oraz podejmowanych działań. towana z różnicami kulturowymi wśród swoich W różnych kulturach takim samym zachowaniom pracowników, może to zróżnicowanie na siłę ogra- mogą być przypisywane różne znaczenia. Sesja oceny niczać, traktować jako zło konieczne, może sama się i samooceny dla Amerykanina jest „dodatnim sprzę- dostosować lub potraktować różnice kulturowe jako żeniem zwrotnym”, a dla Niemca „przymusowym pozytywny aspekt. przyznaniem się do porażki”9. Gdy ten sam problem, Znaczenie i przydatność wiedzy międzykulturowej dotyczący konfliktu między szefami dwóch działów, zależy od stopnia umiędzynarodowienia przedsiębior- został przedstawiony studentom MBA z wielu krajów, stwa. Lokalna firma, działająca wyłącznie na terenie francuscy studenci uznali go za rozgrywkę polityczną, własnego kraju, która utrzymuje kontakty z zagra- która powinna być rozwiązana na wyższym szczeblu nicznymi dostawcami, może – zgodnie z żelaznymi organizacji, zaś studenci niemieccy jako przyczynę regułami w biznesie międzynarodowym – oczekiwać, wskazali brak struktury, jasno określonych zadań że druga strona dopasuje się do panujących w tym i odpowiedzialności. Studenci angielscy dostrzegli kraju norm kulturowych. Niezbędna wiedza między- z kolei przede wszystkim brak komunikacji interper- kulturowa ogranicza się wtedy do znajomości etykiety sonalnej między działami i polecili wysłać obu szefów (aby np. nie urazić drugiej strony) oraz do umiejętności na trening interpersonalny10. negocjowania z partnerami z danej kultury. Wiedza Choć trudno znaleźć uniwersalne rozwiązania, moż- ta jest potrzebna dość wąskiej grupie osób, odpowie- na mówić o pewnych zasadach w podejściu do różnic dzialnych za kontakty z zagranicznymi dostawcami, ma między kulturami. Zdaniem R.R. Gestelanda11 istnieją ona najczęściej charakter ukryty i jest przekazywana dwie żelazne reguły w biznesie międzynarodowym, w procesie socjalizacji (dodawania wiedzy ukrytej do które powinno się jednak traktować bardziej jako ukrytej), co oznacza, że bardziej doświadczeni pracow- ogólne wytyczne, niż jako nienaruszalne prawa: nicy uczą nowych. Przydatne mogą się również okazać 1. oczekuje się, że usługodawca dostosuje się do szkolenia dotyczące negocjacji międzynarodowych usługobiorcy, a sprzedawca do nabywcy, z ukierunkowaniem na konkretny kraj. 2. oczekuje się, że przybysz będzie przestrzegał W nieco innej sytuacji znajduje się eksporter. miejscowych zwyczajów. W takiej firmie konieczne staje się posiadanie dość Warto jednak pamiętać, że w praktyce to na osobie obszernej i stale uaktualnianej wiedzy na temat kraju bardziej świadomej różnic kulturowych spoczywa (lub krajów), w którym sprzedawane są produkty obowiązek ich uwzględnienia i uświadomienia ich danego przedsiębiorstwa. Grupa osób, które muszą drugiej stronie. Ludzie pozbawieni doświadczeń dysponować taką wiedzą, jest już stosunkowo szeroka. międzykulturowych często nie uświadamiają sobie Poza działem handlowym mogą to być np. pracownicy wartości i założeń własnej kultury, uznając je coś odpowiedzialni za planowanie produktów. Eksporter normalnego i naturalnego dla wszystkich. W związku musi być gotowy do przestrzegania norm obowią- z tym zachowania osób z innych kultur mogą odbierać zujących w kraju importera. Dogłębna znajomość jako niegrzeczne, złośliwe lub co najmniej nielogicz- kultury kraju importera znacznie ułatwia zrozumienie ne, a na takich nieporozumieniach tracą w biznesie i zaspokojenie potrzeb konsumentów. Przestrogę międzynarodowym wszystkie strony. i motywację do świadomego zarządzania wiedzą mię- dzykulturową mogą stanowić przykłady ewidentnych Wykorzystanie wiedzy międzykulturowej błędów wynikających z ignorowania różnic kultu- rowych. Swego czasu jeden z polskich eksporterów Interesującą ilustracją alternatywnych sposobów próbował sprzedawać na rynku hinduskim popularne podejścia do różnic międzykulturowych jest metafo- w Polsce cukierki, tzw. „krówki”. Hinduscy konsumenci ryczny przykład przytoczony przez S.C. Schneidera nie zaakceptowali jednak słodyczy z umieszczonym i J.L. Barsouxa12. Wyobraźmy sobie kraj, w którym na opakowaniu emblematem zwierzęcia uznawanego wszyscy mają 150 cm wzrostu. W którymś momencie, w tej kulturze za święte. rozpoczynając działalność międzynarodową, zatrud- Zdecydowanie najobszerniejszej i wieloaspektowej niamy ludzi, którzy mają 180 cm wzrostu. Teraz mamy wiedzy międzykulturowej potrzebują koncerny mię- cztery możliwości: dzynarodowe. Działając jednocześnie w wielu krajach 1. nauczyć nowych pracowników żyć tak jak my; i na wielu poziomach (własne fabryki, joint-venture, eks- 2. zaproponować im stanowiska, które ograniczą port, zaopatrzenie), takie firmy stale mają do czynienia utrudnienia związane ze wzrostem (np. bez z różnicami kulturowymi. Praktyka pokazuje jednak, konieczności częstego przemieszczania się); że nie wszystkie koncerny międzynarodowe i nie we 3. stworzyć im sprzyjające warunki do pracy (np. wszystkich obszarach swojej działalności wykorzy- wyższe pokoje, większe krzesła); stują wiedzę międzykulturową. Istnieją trzy podsta- 4. dać im pracę, w której wzrost jest atutem. wowe strategie zarządzania różnicami kulturowymi: 9 F. Trompenaars, Ch. Hampden-Turner, Siedem wymiarów kultury, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2002, s. 34. 10 S.C. Schneider, J.L. Barsoux, dz. cyt., s. 91–92. 11 R.R. Gesteland, Różnice kulturowe a zachowania w biznesie, PWN, Warszawa 2000, s. 16. 12 S.C. Schneider, J.L. Barsoux, dz. cyt., s. 282. czerwiec 2010 53
  • 53. zarządzanie wiedzą Tabela 1. Strategie zarządzania różnicami kulturowymi Ignorowanie Minimalizowanie Wykorzystywanie Założenie: kultura Okazja; źródło przewagi Nieważna Problem/ zagrożenie traktowana jako: konkurencyjnej Policentryczny/ Związek centrali z filiami Etnocentryczny Geocentryczny regiocentryczny Standaryzacja Podejście lokalne, Oczekiwane korzyści Innowacyjność i nauka Globalna integracja Responsiveness Kryteria oceny wyników Efektywność Adaptacja Synergia Góra-dół Komunikacja Góra-dół Wszystkie kanały Raportowanie dół-góra Główne wyzwania Akceptacja Osiągnięcie spójności Różnice jako potencjał Fragmentacja Brak elastyczności Duplikowanie wysiłku Zagubienie Główne ograniczenia Stracone okazje Stracony potencjał Tarcia synergiczny Źródło: S.C. Schneider, J.L. Barsoux, dz.cyt., s. 255 ignorowanie, minimalizowanie i wykorzystywanie tworzenie buforów w postaci central regionalnych różnic międzykulturowych (tabela 1). (np. Coca-Cola). Przykładem firmy ignorującej różnice kulturowe jest Korzystanie z różnic kulturowych wymaga, żeby The Walt Disney Company, gdzie obowiązują np. bar- pracownicy podzielali globalną filozofię przedsiębior- dzo precyzyjne zasady dotyczące ubioru i zachowania stwa. Menedżerowie muszą mieć międzynarodowe do- pracowników, co we Francji doprowadziło do wniesie- świadczenie i zagwarantowane odpowiednie językowe nia sprawy sądowej przez miejscowych pracowników. i kulturowe szkolenia. Globalne wykorzystywanie Należy jednak pamiętać, że od strony marketingowej różnic kulturowych polega na lokowaniu poszcze- takie działanie firmy znajduje swoje uzasadnienie. gólnych funkcji w krajach o największym potencjale Klienci na całym świecie zdają się oczekiwać od parków (np. Swatch: wzornictwo we Włoszech, produkcja Disneya, żeby były takie same i miały amerykański cha- w Szwajcarii). S.C. Schneider, J.L. Barsoux13 wyliczają rakter. Innym przykładem standaryzacji na poziomie trzy warunki wykorzystania różnic kulturowych: produktu jest McDonald’s, choć występują tu dość 1. zaczynaj od góry, poprzez umieszczanie obco- liczne przypadki modyfikowania oferty. Generalnie krajowców na czele organizacji (np. McKinsey można jednak zaobserwować tendencję do odchodze- – Hindus; GlaxoSmithKline – Francuz; British nia od strategii standaryzacji w czystej postaci, czyli Airlines, Coca-Cola – Australijczyk; L’Oreal – Bry- nie uwzględniającej różnic kulturowych. Koncerny tyjczyk; Ford – Libańczyk), międzynarodowe często różnicują swoje produkty 2. stwórz warunki do nauki i zrozumienia własnej i usługi, jeśli nie na poziomie poszczególnych krajów, kultury i innych kultur, to przynajmniej na poziomie regionalnym. 3. kontroluj puls (badania opinii pracowników). W strategii minimalizacji traktuje się różnice kulturowe jako zagrożenie i próbuje je ograniczyć Zarządzanie wiedzą międzykulturową na poprzez ujednolicanie i izolowanie. Dąży się do przykładzie zespołów międzynarodowych stworzenia globalnej organizacji albo pozostawia autonomię lokalnym oddziałom, przy rygorystycz- Zespoły międzynarodowe mają większą potencjalną nym systemie raportowania i kontroli finansowej. efektywność niż zespoły złożone z członków wywo- Przykłady stosowania strategii minimalizacji można dzących się z tej samej kultury, ale borykają się z więk- zaobserwować w firmach GE i 3M. Wykorzystują one szym ryzykiem wystąpienia zakłóceń w procesach kontrolę na poziomie normatywnym (wspólne war- grupowych. W konsekwencji rzeczywista efektywność tości i normy), a nie na poziomie raportowania. Filie grupy może na tym zyskać lub ucierpieć. W zespole mają dużą autonomię, ale szefem na kraj jest zawsze wielokulturowym pojawia się więcej punktów widze- Amerykanin lub ktoś z trzeciego kraju, pełniący rolę nia, ale trudniej jest je zintegrować. Zróżnicowanie łącznika z kulturą organizacji. Innym podejściem do utrudnia funkcjonowanie zespołu, ponieważ utrudnia minimalizacji jest separacja, tworząca oddzielne, postrzeganie i rozumienie rzeczywistości w ten sam ale równe oddziały firmy (policentryzm, segregacja sposób, a także podobne reagowanie na nią przez kulturowa). Jako przykład może tu posłużyć firma poszczególnych członków zespołu. Nestle. Jest to firma globalna z regionalnymi pracow- Badania dowodzą, że zespoły międzynarodowe nikami, lokalnymi produktami i globalną technologią. mają tendencję do osiągania albo bardzo wysokiej, Jeszcze innym rozwiązaniem minimalizującym jest albo bardzo niskiej efektywności w porównaniu 13 Tamże, s. 281–282. 54 e-mentor nr 3 (35)
  • 54. Zarządzanie wiedzą międzykulturową z zespołami homogenicznymi kulturowo (rysunek 1). dotyczące zadania zespołowego oraz związane z nimi W zależności od tego, czy funkcjonowanie zróżnico- determinanty kulturowe przedstawia tabela 2. wanego kulturowo zespołu zostanie zdominowane W różnych kulturach odmiennie podchodzi się przez straty wynikające z niewłaściwych procesów do tego, kto powinien znaleźć się w zespole. Gdy grupowych, czy też odpowiednie podejście pozwoli dominuje orientacja na zadania, skład zespołu zależy przekuć różnorodność w zaletę zespołu, wyniki będą od wiedzy i kompetencji potrzebnych do ich wyko- albo ponadprzeciętne, albo bardzo słabe. nania, a im mniej jest członków zespołu, tym lepiej. Z kolei gdy mamy do czynienia z orientacją na relacje, Rysunek 1. Efektywność zespołów heterogenicznych i ho- członkostwo w zespole zależy od statusu i hierarchii. mogenicznych Wykluczenie z zespołu z powodów merytorycznych Zespo y kulturowo Zespo y kulturowo może być postrzegane jako ostracyzm. W kulturach heterogeniczne homogeniczne wysokokontekstowych cel zespołu jest wyrażany w sposób pośredni – wyrażanie go wprost może być odczytane jako naiwne. Zebrania inaczej przebiegają w kulturach poli- i monochronicznych. W kulturach polichronicznych wiele wątków jest omawianych naraz, wiele osób mówi jednocześnie, punktualność nie jest ważna. W kulturach kolektywistycznych nie oczekuje się, że członkowie zespołu będą wykonywali prace indywidualne – zespół musi pracować razem i być współzależny. Przedstawiciele poszczególnych Niska Przeci tna Wysoka efektywno efektywno kultur będą też odmiennie podchodzili do wyboru efektywno lidera i pełnionych przez niego ról (np. kierujący Źródło: N.J. Adler, International Dimensions of Organizational Beha- i kontrolujący w odróżnieniu od społecznego facy- vior, South-Western College Publishing, Cincinnati 1997, s. 137 litatora). W Niemczech za najlepszy wybór uznano by wiarygodnego eksperta, we Francji i Włoszech Badania dowodzą, że międzynarodowe zespoły zbyt decydujące znaczenie miałaby władza oraz politycz- szybko przechodzą do sedna zadania i nie poświęcają ny wpływ. W USA liczyłyby się przede wszystkim wystarczająco dużo czasu i energii na kwestie strategii umiejętności interpersonalne, przywódcze. Różnice związanej z zadaniem oraz procesem grupowym, takie kulturowe mają też wpływ na grupowe podejmowa- jak sposób komunikowania, podejmowania decyzji, nie decyzji. Głosowanie akceptowane w USA może prowadzenie spotkań, budowanie relacji14. Dylematy być nieakceptowane w krajach azjatyckich (bo ktoś Tabela 2. Strategie związane z zadaniem zespołu międzykulturowego Strategie związane z zadaniem Determinanty kulturowe Sens istnienia zespołu; Poczucie wspólnego celu Zadanie a relacje Co jest misją zespołu? Osiągnięcia a cechy Czy misja musi być wyrażona wprost? Hierarchia Jaki jest cel zespołu i w jakim stopniu musi być mierzalny? Indywidualizm a kolektywizm Kto powinien być w zespole? Niski i wysoki kontekst Jakie są priorytety zespołu (budżet, jakość, plan działania)? Monochronizm i polichronizm Ustrukturyzowanie zadania W jakim stopniu plan działania musi być strukturalizowany? W jakim stopniu „zasady gry” muszą być wyrażone wprost? Niepewność i kontrola Co musi być zrobione i przez kogo? Monochronizm i polichronizm Jak zarządzać czasem? Jak ważne są terminy? Co się stanie, gdy nie zostaną dotrzymane? Niski i wysoki kontekst Jak praca zostanie podzielona a potem zintegrowana? Co trzeba zrobić razem, a co osobno? Przypisywanie ról i odpowiedzialności Kto jest za co odpowiedzialny? Indywidualizm a kolektywizm Czy powinien być wyłoniony lider? Na jakiej podstawie (kompetencje, umiejętności Władza i status interpersonalne, pozycja w hierarchii)? Niepewność i kontrola Jak jest rola lidera (podejmowanie decyzji, ułatwianie dyskusji, zdobywanie zasobów)? Zadania a relacje Kto powinien uczestniczyć w zebraniach i kiedy? Podejmowanie decyzji Indywidualizm a kolektywizm Jak podejmować decyzje (głosowanie, konsensus, kompromis)? Niski i wysoki kontekst Kto ma podejmować decyzje (lider, zespół)? Hierarchia Źródło: S.C. Schneider, J.L. Barsoux, dz.cyt., s. 221 14 Tamże, s. 220. czerwiec 2010 55
  • 55. zarządzanie wiedzą przegrywa). Kompromis, uważany w Wielkiej Brytanii wszystkich do aktywnego uczestnictwa. Niektórzy za pożądany, dla Francuzów może być odchodzeniem wolą omówić sprawy w cztery oczy, a potem przed- od najlepszego rozwiązania. stawić je na spotkaniu zespołu. Drugim ważnym obszarem funkcjonowania grup Na szczególne trudności może napotkać proces bu- międzykulturowych są strategie związane z procesem dowania wzajemnego zaufania w zespołach. Badania grupowym. Najważniejsze pytania i powiązane z nimi wykazują w tym względzie znaczne różnice między determinanty kulturowe procesów grupowych umiesz- poszczególnymi krajami. Według wyników, które czono w tabeli 3. prezentują S.C. Schneider i J.L. Barsoux, ze stwier- Wybór języka komunikowania w zespole między- dzeniem: „Większości ludzi można zaufać” zgodziło kulturowym może spowodować podział na „wygra- się 70 proc. respondentów ze Skandynawii, 50 proc. nych i przegranych”. Dominacja językowa jest często z Chin, USA i Kanady, i zaledwie 20 proc. z Rumunii, synonimem władzy i wpływu. Poza językiem, różne Turcji i Brazylii16. będą też style komunikowania się członków zespołu. Ilustruje to wypowiedź japońskiego studenta MBA: Szok kulturowy Zachodni styl komunikowania jest jak gra w tenisa, podczas gdy japoński styl komunikowania przypomina bardziej krę- Właściwe zarządzanie wiedzą międzykulturową gle. Zawodnicy w grze w kręgle nie mają bezpośredniego w przedsiębiorstwie pozwala – poza wykorzystaniem kontaktu i mogą wybierać swoje własne tempo15. zróżnicowania międzykulturowego – na ograniczanie Korzystanie z różnic międzykulturowych wymaga potencjalnie negatywnych skutków różnic kulturo- od wszystkich członków aktywnego udziału w pracach wych. Zgodnie z szacunkami około 20 proc. mene- zespołu. Jednak aktywne uczestnictwo w spotkaniu nie dżerów pracujących poza granicami swojego kraju musi oznaczać, że wszyscy mówią tyle samo. Osoba, przeżywa ciężki szok kulturowy17. Jest to problem, która włącza się od czasu do czasu z wartościową który obejmuje przede wszystkim frustrację spo- sugestią, też jest ważna. Powszechne uczestnictwo wodowaną trudnościami w zrozumieniu werbalnej oznacza po prostu, że wszyscy pomagają zespołowi i niewerbalnej komunikacji przedstawicieli miejscowej w zbliżaniu się do celu. Zespoły międzykulturowe nie kultury, ich zwyczajów i wartości18. Przyczyny frustracji powinny popełniać błędu polegającego na zmuszaniu są związane z różnicami kulturowymi na wszystkich Tabela 3. Strategie związane z procesem w zespołach międzykulturowych Strategie związane z procesem Determinanty kulturowe Budowanie zespołu Zadania a relacje Jak rozwijane jest zaufanie? Monochronizm i polichronizm Jak dużo czasu na działania integrujące? Niski i wysoki kontekst Komunikowanie Władza Jaki jest język roboczy? Kto o tym decyduje? Indywidualizm a kolektywizm Jak równoważyć różnice w znajomości języka? Niski i wysoki kontekst Jaką technologię wykorzystujemy? Monochronizm i polichronizm Co to jest efektywna prezentacja? Wspieranie partycypacji Jak zapewnić aktywne uczestnictwo wszystkich członków zespołu? Do jakiego stopnia jedni mogą być traktowani jako bardziej wiarygodni niż inni? Władza Czy wkład niektórych bywa ignorowany? Indywidualizm a kolektywizm Kto kogo słucha? Kto komu przerywa? Rozwiązywanie konfliktów Jak konflikty są zarządzane (unikanie, konfrontacja)? Zadania a relacje Kto komu ulega? Władza Jak bardzo poszukujemy kompromisu? Indywidualizm a kolektywizm Czy negocjacje mają charakter wygrana/wygrana? Ocena wyników Niski i wysoki kontekst Jak i kiedy oceniać rezultaty? Władza Czy ocena jest procesem dwukierunkowym? Indywidualizm a kolektywizm Na ile informacja zwrotna może być bezpośrednia i wprost? Źródło: S.C. Schneider, J.L. Barsoux, dz.cyt., s. 221–222 15 Tamże, s. 246. 16 Tamże. 17 F. Trompenaars, Ch. Hampden-Turner, Zarządzanie personelem w organizacjach zróżnicowanych kulturowo, Oficyna Ekono- miczna, Kraków 2005, s. 257. 18 L.H. Chaney, J.S. Martin, International Business Communication, Pearson Prentice Hall, Upper Sadle River, New Jersey 2007, s. 73–87. 56 e-mentor nr 3 (35)
  • 56. Zarządzanie wiedzą międzykulturową poziomach (artefakty, wartości, normy), np. z brakiem • informację zwrotną, żywności, do której jesteśmy przyzwyczajeni, nieak- • dodatkowe wynagrodzenie, ceptowanymi standardami czystości, wyposażeniem • przygotowanie osób pracujących za granicą do łazienek, brakiem poczucia bezpieczeństwa, odejściem powrotu do kraju macierzystego. od rutyny, która obowiązywała w rodzimym kraju (go- Wśród szkoleń przedwyjazdowych można wyróżnić dziny wstawania, posiłków, powrotu). Efektami szoku kilka typów: kulturowego są: rozdrażnienie, smutek, tęsknota za • model intelektualny: przekazywanie informa- domem, kompulsywne jedzenie i picie, dolegliwości cji na temat kraju docelowego – zakłada, że fizyczne, a nawet agresja wobec przedstawicieli kraju, zrozumienie i wiedza są podstawą właściwego w którym się przebywa. Ważny aspekt szoku kulturo- działania za granicą; wego stanowi też postawa osób bliskich (np. współ- • model treningowy: gra symulacyjna między małżonka i dzieci). Częstą przyczyną niepowodzenia przedstawicielami różnych kultur; i konieczności wcześniejszego powrotu do kraju • model samoświadomości: nastawienie na samo- macierzystego menedżerów pracujących za granicą poznanie i informację zwrotną od innych; są właśnie trudności związane z przystosowaniem się • model świadomości kulturowej: poznanie włas- osób bliskich do różnic kulturowych. nej kultury i skontrastowanie jej z inną (zawiera Elementami szoku kulturowego są: odgrywanie ról); • stres kulturowy, • podejście interakcyjne: interakcja z przedstawi- • społeczna alienacja (brak tematów do rozmowy, cielami innej kultury lub z osobami, które długo brak wspólnych doświadczeń, nieznajomość przebywały w kraju, do którego dana osoba tematów tabu), wyjeżdża; • zderzenie ze skrajnym ubóstwem lub boga- • podejście wielowymiarowe: integrowanie wielu ctwem, podejść i modeli. • czynniki finansowe (koszty utrzymania, struktura Generalnie wyjazd do kraju o innej kulturze wymaga cen, targowanie się). zamiany „złotej reguły” („zachowuj się w stosunku Zjawisko szoku kulturowego zostało dość dobrze do innych tak, jakbyś chciał, żeby oni zachowywali zbadane na przykładzie Amerykanów podróżujących się wobec ciebie”) na „platynową regułę” („zachowuj do Azji i zyskało miano „szoku azjatyckiego”. Na pięć się w stosunku do innych tak, jak oni zachowują się elementów „szoku azjatyckiego” składają się: w stosunku do siebie”)19. 1. sfrustrowanie kulturą (język, jedzenie, zwycza- je), Zakończenie 2. niechęć do zrozumienia przyczyn odmiennego sposobu działania i zachowania osób miejsco- Zarządzanie wiedzą międzykulturową powinno wych, dać pracownikom przedsiębiorstw działających na 3. etnocentryzm, rynkach międzynarodowych świadomość różnic kul- 4. rasizm (np. nadawanie negatywnych etykiet turowych, wyrobić w nich szacunek dla odmiennych wszystkim Azjatom), kultur i w efekcie wykształcić takie podejście do 5. unikanie miejscowej kultury (np. tworzenie zróżnicowania kulturowego, które będzie inspirujące własnych enklaw). i rozwijające dla każdej ze stron, a przede wszystkim Zmaganie się z szokiem kulturowym przebiega naj- dla przedsiębiorstwa. częściej według pewnego schematu. Po początkowej Nasuwa się zatem pytanie o dalsze teoretyczne euforii lub podekscytowaniu, które trwa od kilku dni do i empiryczne kierunki badań w obszarze zarządzania kilku miesięcy, przychodzi kryzys lub rozczarowanie. wiedzą międzykulturową. Bardzo obiecujące wydaje Kolejnym etapem są próby dopasowania się do nowej się powiązanie dwóch niezwykle prężnie rozwijają- kultury. Jeżeli się powiodą, przychodzi czas akceptacji cych się obszarów badań, czyli zarządzania wiedzą lub jej przyswojenia. Powrót do rodzimej kultury może i badań międzykulturowych. Powstaje jednak dyle- wtedy wywołać odwrotny szok kulturowy. mat dotyczący możliwości zastosowania koncepcji Szok kulturowy można łagodzić na kilka sposobów zarządzania wiedzą międzykulturową w praktyce, – m.in. poprzez: a w szczególności wykorzystania naukowej wiedzy • wybór odpowiednich osób (posiadających międzykulturowej przez pracowników i menedżerów umiejętność adaptacji, cechujących się elastycz- międzynarodowych firm. Jaki charakter powinna mieć nością, empatią, tolerancją, wysoką samooceną, ta wiedza, żeby z jednej strony nie była zbyt abstrak- dysponujących umiejętnościami interpersonal- cyjna i skomplikowana, a z drugiej strony – nie prowa- nymi oraz znajomością kraju przyjmującego dziła do utrwalania stereotypów? Jaką część powinny i języka), stanowić w miarę obiektywne informacje o artefaktach • szkolenia przedwyjazdowe, i możliwie jednoznaczne wskazówki behawioralne, • krótkookresowe pobyty poprzedzające właściwy a ile uwagi należy poświęcać na wartości, normy, czy wyjazd, wręcz podstawowe założenia? Czy w gromadzeniu, 19 Tamże, s. 79. czerwiec 2010 57
  • 57. zarządzanie wiedzą przechowywaniu i udostępnianiu wiedzy międzykul- • Gdzie w przedsiębiorstwach zlokalizowana jest turowej wykorzystywać jedną z koncepcji20, ich kom- jawna i ukryta wiedza międzykulturowa? binację, czy też podjąć się próby stworzenia innego, Powyższe pytania można by mnożyć, co z jednej bardziej praktycznego podejścia na bazie istniejących strony dobrze rokuje dla rozwoju tego obszaru badaw- rozwiązań? Kolejnym wyzwaniem teoretycznym jest czego, ale z drugiej – stanowi duże wyzwanie. kwestia ukrytej wiedzy międzykulturowej, która stanowi często najważniejszy, choć niewykorzystany Bibliografia zasób przedsiębiorstwa. Niniejsze opracowanie kon- centrowało się na wiedzy jawnej i stosunkowo łatwo N.J. Adler, International Dimensions of Organizational Behav- ior, South-Western College Publishing, Cincinnati 1997. dostępnej, a przecież problemy związane z wiedzą T.H. Davenport, Zarządzanie pracownikami wiedzy, Oficyna ukrytą są często bardziej skomplikowane. Jedną Wolters Kluwer Business, Kraków 2007. z fundamentalnych kwestii teoretycznych jest miejsce L.H. Chaney, J.S. Martin, International Business Communica- ulokowania wiedzy międzykulturowej w systemie za- tion, Pearson Prentice Hall, Upper Sadle River, New Jersey rządzania wiedzą w ogóle. Czy konieczne i możliwe 2007. jest wydzielanie tego obszaru, czy też powinien to D. Gach, Relacje między kulturą a realizacją procesów zarzą- być integralny element istniejącego systemu (o ile dzania wiedzą w organizacjach (cz. I), „e-mentor” 2007, nr 4. taki istnieje)? D. Gach, Relacje między kulturą a realizacją procesów za- rządzania wiedzą w organizacjach (cz. II), „e-mentor” 2007, Jeżeli chodzi o badania empiryczne dotyczące nr 5. zarządzania wiedzą międzykulturową, wydaje się, R. R. Gesteland, Różnice kulturowe a zachowania w biznesie, że liczne projekty czekają dopiero na realizację, PWN, Warszawa 2000. choć w niektórych obszarach spora praca została G. Hofstede, Culture’s Consequences, Sage Publications, już wykonana. Stosunkowo dobrze rozpoznana jest Londyn 2001. problematyka systemów szkoleń na temat różnic A. Glińska-Neweś, Kulturowe uwarunkowania zarządzania międzykulturowych, przyczyn niepowodzeń w pracy wiedzą w przedsiębiorstwie, Dom Organizatora, Toruń 2007. menedżerów za granicą, czy też pożądanych cech me- R.J. House, A brief history of GLOBE, „Journal of Managerial Psychology” 1998, t. 13, nr 2/4. nedżerów międzynarodowych stykających się z różni- A. Kowalczyk, B. Nogalski, Zarządzanie wiedzą. Koncepcja cami międzykulturowym – tym obszarom badawczym i narzędzia, Difin, Warszawa 2007. poświęcono wiele opracowań. Spektrum czekających K. Leja, A. Szuwarzyński (red.), Zarządzanie wiedzą. Wy- na podjęcie problemów jest jednak bardzo szerokie brane problemy, Wydział Zarządzania i Ekonomii Politechniki i obejmuje m.in. następujące pytania: Gdańskiej, Gdańsk 2007. • Czy przedsiębiorstwa działające w warunkach J. Mazur, M. Rószkiewicz, M. Strzyżewska, Orientacja na międzynarodowych dostrzegają potrzebę stwo- wiedzę a wyniki ekonomiczne przedsiębiorstwa. Wyniki badań rzenia i wdrożenia koncepcji zarządzania wiedzą średnich przedsiębiorstw funkcjonujących w Polsce, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2008. międzykulturową? F. Trompenaars, Ch. Hampden-Turner, Siedem wymiarów • Czy pracownicy i menedżerowie odczuwają kultury, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2002. problemy związane z dostępem do wiedzy F. Trompenaars, Ch. Hampden-Turner, Zarządzanie per- międzykulturowej i jej wykorzystaniem? sonelem w organizacjach zróżnicowanych kulturowo, Oficyna • Jakie są potrzeby poszczególnych grup pra- Ekonomiczna, Kraków 2005. cowników w dziedzinie zarządzania wiedzą S.C. Schneider, J.L. Barsoux, Managing Across Cultures, międzykulturową? Prentice Hall, Harlow 2003. • Czy organizacje ponoszą realne i mierzalne P. Wachowiak (red.), Pomiar kapitału intelektualnego przed- siębiorstwa, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2005. straty lub odnoszą realne i mierzalne korzyści P. Wachowiak, Mapowanie wiedzy w przedsiębiorstwie, „e- wynikające z zarządzania wiedzą międzykultu- mentor” 2009, nr 1. rową? • Czy firmy podejmują świadome działania w tym obszarze? Autor jest profesorem nadzwyczajnym i kierownikiem Zakładu Komunikacji w Biznesie w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie, a także dyrektorem akademickim Międzynarodowego Programu CEMS i kierownikiem Podyplomowego Studium Public Relations na tej uczelni. Pracował w Procter & Gamble Polska. Był dyrektorem ds. promocji Radia Zet. Jako stypendysta Fundacji Fulbrighta przebywał na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku. Otrzymał także roczne stypendium badawcze Fundacji Japońskiej na Uniwersytecie Hosei w Tokio. Odbywał wizyty i staże naukowe w Harvard Business School oraz na uniwersytetach w Kanadzie i w Szwecji. Do jego głównych zainteresowań badawczo-naukowych należą: zarządzanie ludźmi, władza i polityka w organizacji, komunikacja w biznesie i zarządzanie międzykulturowe. 20 G. Hofstede, dz. cyt.; F. Trompenaars, Ch. Hampden-Turner, Siedem wymiarów…, dz.cyt.; R.J. House, A brief history of GLOBE, „ Journal of Managerial Psychology”,1998, t. 13, nr 2/4, s. 230–240. 58 e-mentor nr 3 (35)
  • 58. Wiedzochłonne organizacje Paweł Krzyworzeka Opracowanie bazuje na doświadczeniach autora zdobytych politycznych, emocjonalnych, ekonomicznych, a także podczas pracy w Państwowym Muzeum Etnograficznym z dziedziny zarządzania. w Warszawie. Poświęcone zostało identyfikacji przyczyn niepowodzenia transformacji polskich muzeów w placówki Knowledge-intesive czy jedynie tworzące nowoczesne rozwiązania wystawiennicze. Rozwa- knowledge-rich? żania zawarte w opracowaniu prowadzą do wniosku, że unowocześnienie muzeów może się odbyć poprzez implemen- Pojęcie organizacji opartych na wiedzy 2 (ang. tację sposobów zarządzania organizacjami wypracowanych knowledge-intensive) w zarządzaniu stosowane jest naj- przez firmy oparte na wiedzy (knowledge-intensive firms). częściej do opisu przedsiębiorstw z branży wysokich technologii. Jedna z definicji mówi, że są to organizacje, Wprawdzie już od dekady trwa XXI wiek, jednak które oferują […] dość wyrafinowane produkty wiedzy lub środowiska muzealników wciąż czują, że muzea nie oparte na wiedzy. Produktami mogą być plany, prototypy, zostały jeszcze wprowadzone w nowe tysiąclecie. Po- projekty lub masowe produkty, gdzie koszty badań i rozwoju kazują to chociażby tytuły konferencji muzealniczych przewyższają wydatki związane z produkcją. Kluczowe organizowanych w ostatnich latach: W stronę nowoczes- działania tych przedsiębiorstw bazują na zdolnościach nego muzeum czy Muzeum XXI wieku – teoria i praxis. intelektualnych zatrudnionych pracowników3. Muzealnicy spotykają się na konferencjach zazwyczaj Muzea prowadzą badania naukowe, trzon zespo- po to, żeby zastanawiać się nad muzeami przyszłości łu stanowią w nich pracownicy wiedzy, a produkty i nowymi trendami – tymczasem raport o muzeach oferowane przez te organizacje (głównie wystawy) przygotowany na Kongres Kultury Polskiej 2009 dowo- są efektem pracy koncepcyjnej specjalistów w danej dzi, że poza sporadycznymi przykładami spotkania te dziedzinie. Można by zatem uznać, że muzea to or- na razie nie przyniosły widocznych rezultatów1. ganizacje knowledge-intensive. Ocena taka jest jednak Wśród twórców wystaw zaobserwować można tylko z pozoru prawdziwa. W rzeczywistości polskie rodzaj „myślenia magicznego”, opierającego się na muzea są dalekie od klasycznie rozumianej organizacji przekonaniu, że wykorzystanie ekranów z kolorowymi, knowledge-intensive – posiadającej przede wszystkim ruchomymi obrazami sprawi, iż atrakcyjność wystawy duże zdolności absorpcji wiedzy (także z zakresu zarzą- w oczach zwiedzających – szczególnie młodego poko- dzania organizacją) i ciągłego uczenia się, elastycznej lenia – wzrośnie. Podobnie bezkrytyczne jest podejście i łatwo dostosowującej się do zmian w otoczeniu4. do działań w internecie. Przekonanie o skuteczności Tłumaczyć to może argument wysunięty przez D. Gre- multimediów umacniane jest przez sukces Muzeum enwooda, amerykańskiego badacza specjalizującego Powstania Warszawskiego, które stanowi sztandarowy się w badaniach w działaniu (action research), który przykład muzeum multimedialno-narracyjnego. Na pisze o działalności uniwersytetów5. Otóż wiedza na jego powodzenie złożyło się jednak wiele elementów uczelniach wyższych odgrywa kluczową rolę i bez wąt- 1 D. Folga-Januszewska, Muzea w Polsce, 1989-2008. Stan, zachodzące zmiany i kierunki rozwoju muzeów w Europie oraz rekomendacje dla muzeów polskich, Warszawa, grudzień 2008, http://www.kongreskultury.pl/library/File/RaportMuzea/mu- zea_raport_w.pelna%281%29.pdf, [28.05.2010]. 2 Knowledge-intensive można też przetłumaczyć jako „wiedzochłonny”, analogicznie do organizacji kapitałochłonnych (ang. capital-intensive), więcej o tym zagadnieniu w: D. Jemielniak, Praca oparta na wiedzy. Praca w przedsiębiorstwach wiedzy na przykładzie organizacji high-tech, WAiP, Warszawa 2008, s. 22–25. 3 M. Alvesson, Knowledge work and knowledge-intensive firms, Oxford University Press, 2004, s. 17. 4 Szerzej definicja knowledge intensive organization przedstawiona jest m.in. na stronie: http://wiki.triastelematica.org/index. php/Knowledge_intensive_organization, [08.06.2010]. 5 Problem zarządzania wiedzą na uczelniach wyższych był rozważany także na łamach „e-mentora”, por. B. Mierzejewska, Transfer wiedzy w uczelni, „e-mentor” 2005, nr 5 (12), [28.05.2010]. czerwiec 2010 59
  • 59. zarządzanie wiedzą pienia są to organizacje bogate w wiedzę (knowledge- śledzenia zmian i zniszczeń. Trójwymiarowe modele rich), jednak Greenwood czuje opór przed nadaniem eksponatów są postrzegane jako niebywała szansa dla im miana pełnoprawnych organizacji wiedzochłonnych muzealników – zabytek na ekranie można bowiem ob- (knowledge-intensive). Tym, co odróżnia uniwersytet od rócić czy zbliżyć, prawdziwy natomiast, ze względów typowej organizacji opartej na wiedzy (np. z branży konserwatorskich, musi stać w gablocie i nie można high-tech), są bowiem przede wszystkim warunki, w nim manipulować. jakich działają pracownicy wiedzy. Uniwersytety są Prezentując efekty swojej pracy, twórcy projektu silnie zbiurokratyzowane, a ich struktura organizacyjna używają m.in. przykładu rzeźby ludowej z muzeum jest wyjątkowo zhierarchizowana. Zdolności uczenia w Szreniawie. Pokazują doskonały skan rzeźby obra- się większości uniwersytetów jako organizacji są zazwy- cającej się wokół własnej osi, a do animacji dołączony czaj niewielkie, co także odróżnia je od „prawdziwych” jest komentarz dźwiękowy: Baba z maselnicą, drewno organizacji typu knowledge-intensive6. Obiekcje wysunię- lipowe polichromowane10. Technologia jest bez wątpienia te przez Greenwooda w stosunku do uniwersytetów zaawansowana i stworzenie narzędzia do tak dokład- warto uwzględnić w analizie działalności muzeów. nego skanowania wymagało wyjątkowych kompetencji Skorzystanie z doświadczeń przedsiębiorstw i wiedzy, niestety w ocenie autora ten właśnie przykład opartych na wiedzy przy zmianie sposobu działania może posłużyć jako symbol porażek wykorzystania muzeów mogłoby przynieść dobre rezultaty. Na razie wysokich technologii w muzealnictwie. Multimedialny jednak wizja polskiego muzeum przekształcającego wizerunek „baby z maselnicą” powstał przy współpracy się w organizację uczącą się7 wydaje się futurystyczna. dwóch organizacji bogatych w wiedzę (knowledge-rich), Uznanie w muzeach prymatu wiedzy oraz wprowadze- które jednak nie są organizacjami wiedzochłonnymi nie zmian w sposobie zarządzania wiedzą to lepszy (knowledge-intensive). punkt wyjścia niż dające się zaobserwować aktualnie Konieczność wykorzystania multimediów w nowo- unowocześnianie jedynie poprzez sięganie po goto- czesnym muzealnictwie zazwyczaj nie jest podważana. we produkty „prawdziwych” organizacji opartych na Argumentuje się wręcz, że wyłącznie w ten sposób wiedzy. Ponieważ muzea mają bardzo ograniczoną można dotrzeć do młodego pokolenia odbiorców. zdolność uczenia się, owo sięganie po nowoczesne Zdaniem autora nie jest to jednak jedyna droga i na rozwiązania odbywa się „na oślep”. Oczywiście warto pewno nie każdy interaktywny ekran wzbudzi zachwyt korzystać z iPodów, tworząc wystawę, ale jeszcze gimnazjalisty. Obejrzenie animacji przedstawiającej cenniejsze i skuteczniejsze jest zobaczyć, w jakich wa- „babę z maselnicą” nie będzie niezapomnianym runkach powstają koncepcje takich zaawansowanych doznaniem. Ale nawet gra polegająca na ubieraniu produktów, co może doprowadzić do zrewidowania huzara w zbroję11 dla współczesnego młodego chło- własnych sposobów pracy. paka, przyzwyczajonego do hiperrealnych bohaterów w grach komputerowych, nie będzie dużą atrakcją. Baba z maselnicą, drewno lipowe Konkurując z producentami gier, muzea stoją na polichromowane przegranej pozycji. Problemem jest nie tylko mniej- szy budżet, uniemożliwiający muzeom zatrudnianie W Polsce jednym z wiodących projektów zastosowa- najlepszych programistów, grafików, zlecanie badań nia w muzealnictwie wysokich technologii jest ARCO8 marketingowych, realizowanie kampanii promocyj- – zintegrowany system do budowy wirtualnych muze- nych. Muzea przegrywają także dlatego, że muszą się ów i wystaw oraz zarządzania nimi9. Projekt realizuje trzymać rzeczywistości (prawdy historycznej, etno- Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu, a partneruje graficznej, archeologicznej), tworząc świat „prawie” mu Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rol- realny, podczas gdy twórcy popularnych gier tworzą no-Spożywczego w Szreniawie. Jednym z osiągnięć świat hiperrealny, lepszy od istniejącego, gdzie można inżynierów pracujących przy projekcie było stwo- więcej, gdzie znaki nie odwołują się do rzeczywistości, rzenie narzędzia do trójwymiarowego skanowania tylko do samych siebie12. eksponatów oraz całego systemu katalogowo-wysta- Przykład „baby z maselnicą” symbolizuje problem, wienniczego wykorzystującego modele 3D. Użycie który warto rozważyć, jeśli myśli się o przełamaniu specjalnego skanera umożliwiło stworzenie bardzo impasu i wprowadzeniu muzeów w XXI wiek. Według dokładnego obrazu eksponatów, który następnie diagnozy autora dwiema głównymi barierami, które może być wykorzystywany przez konserwatorów do utrudniają modernizację muzeów, są: 6 D. Greenwood, Are Research Universities Knowledge-Intensive Learning Organizations?, [w:] D. Jemielniak, J. Kociatkiewicz (red.), Handbook of Research on Knowledge-Intensive Organizations, Information Science Reference, Hershey-Nowy Jork 2009, s. 4–5. 7 Zgodnie z jej modelową charakterystyką zaproponowaną przez P. Senge. 8 Jest to część większego projektu 5. Programu Ramowego Unii Europejskiej o tej samej nazwie. 9 Więcej na stronie http://www.wirtualne-muzea.pl/. 10 Animacja dostępna jest w internecie – na stronie Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie k. Poznania, http://szreniawa.wirtualne-muzea.pl/xvrml/WEB,300,,, [28.05.2010]. 11 Gra wykorzystywana przez Muzeum Historii Polski w Warszawie, stworzona dzięki wykorzystaniu systemu ARCO. 12 J. Baudrillard, Symulakry i symulacja, Sic!, Warszawa 2005. 60 e-mentor nr 3 (35)
  • 60. Wiedzochłonne organizacje • brak zorientowania na odbiorcę; Młody człowiek C (z zewnątrz, czyta): – Służyło do • brak zrozumienia (ze strony muzealników) spe- zbijania i rozbijania sukna. cyfiki wiedzy muzealnej i w efekcie – nieumie- B: – Czyli co? jętne dzielenie się nią. A: – Chodźmy14. Obie te przeszkody są tylko pochodnymi szersze- go problemu, polegającego na bardzo ograniczonej Specyfika wiedzy muzealnej umiejętności uczenia się muzeów. Z perspektywy zwiedzających pracownicy muzeum Zorientowanie na odbiorcę to: portier, tzw. panie „krzesełkowe”, czasami także przewodnicy. Jednak trzon, najczęściej niewidoczny Zasadniczo można wyróżnić dwie koncepcje dla ludzi odwiedzających tę instytucję, tworzą pracow- tworzenia wystaw. Zgodnie z pierwszą – wystawa nicy merytoryczni, czyli pracownicy wiedzy. Zajmują ma skłonić do refleksji i jest realizacją wizji autora. się oni planowaniem zakupów, tworzeniem kolekcji, Druga koncepcja zakłada natomiast, że kluczowym opisywaniem eksponatów, badaniami naukowymi, elementem wystawy jest przekaz edukacyjny, który publikowaniem, tworzeniem wystaw, ochroną ekspo- powinien być odpowiednio zaplanowany. Oba podej- natów. Jeśli spojrzy się na wytwarzaną w tym środo- ścia mają swoje zalety i są potrzebne. Wystawy mu- wisku wiedzę przez pryzmat klasycznego podziału na zealne, w przeciwieństwie do tych w galeriach, mają wiedzę jawną i ukrytą, okazuje się, że to, co podlega najczęściej ambicje edukacyjne – ich celem jest prze- transferowi pomiędzy pracownikami i zwiedzającymi, kazanie konkretnej wiedzy na temat danego zjawiska. jest tylko jej częścią, wcale nie najciekawszą. Oglądając Ważnymi – jeśli nie głównymi – odbiorcami wystaw animację przedstawiającą rzeźbę „baby z maselnicą”, muzealnych są dzieci, jednak przekaz edukacyjny nie można dowiedzieć się tego, co zostało spisane, wpro- jest w żaden metodyczny sposób planowany ani nie wadzone do systemu katalogowego. Jednak z każdym podlega ewaluacji. eksponatem wiążą się też historie znane pracownikom W znanych autorowi muzeach tworzenie wystawy merytorycznym, którzy tworzyli kolekcję. Historie ta- – od strony koncepcyjnej – odbywa się we współpracy kie w antropologii nazywane są kulturowymi biografia- autora scenariusza (specjalisty w danej dziedzinie) mi rzeczy15. Problemy w przekazywaniu tych biografii z projektantem-plastykiem. Autor scenariusza gro- są dwa – pierwszy to ograniczenia strukturalno-syste- madzi materiały, wybiera eksponaty, przygotowuje mowe: karty katalogowe narzucają format wprowadza- teksty prezentowane na wystawie. Plastyk jest od- nych danych i ograniczają twórców. Drugi problem jest powiedzialny za całą sferę wizualną – przejrzystość poważniejszy – niemożliwe jest spisanie wszystkiego, wystawy, atmosferę, estetykę. W procesie tym nie ma co wie się na dany temat, bowiem niektóre pokłady miejsca na wsłuchanie się w potrzeby i przyzwyczaje- wiedzy uaktywniają się tylko w kontekście. nia odbiorców, brakuje tego, co w przedsiębiorstwach Etnografowie wracający z badań terenowych przy- komercyjnych nazwałoby się projektowaniem zorien- wożą dwa rodzaje notatek: fieldnotes i headnotes. Field- towanym na użytkownika. notes – zapisane informacje – są wiedzą martwą, która Jedną z wielu możliwych do zastosowania technik „ożywa” dopiero poprzez zestawienie jej z headnotes, w takim projektowaniu są „persony”, czyli opisane czyli wszystkimi informacjami zgromadzonymi w pa- sylwetki kilkorga potencjalnych użytkowników 13. mięci, które uaktywniają się podczas analizy materiału, Mając przed sobą te charakterystyki, ukonkretnia się kiedy rozważa się konkretne kwestie. W trakcie badań rozwiązanie, tworząc je dla konkretnych osób – np. fizycznie niemożliwe jest zapisanie wszystkiego, nie- dla zbuntowanej szesnastoletniej Ani, która lubi spo- możliwe jest też przewidzenie, co na etapie analizy tykać się ze znajomymi i słuchać muzyki, nie znosi okaże się istotne. Wielu antropologów uważa ponadto, szkoły, chociaż jest zdolna i ciekawa świata, lubi ostry że błędem jest odrywanie notatek od badacza – nie- makijaż, ma ciągły dostęp do internetu (komputer dopuszczalna jest sytuacja, kiedy badania robi jedna i smartphone). Gdyby twórcy wystaw skupili się na osoba, a analizy materiału i spisywania wniosków projektowaniu zorientowanym na użytkownika, może dokonuje druga16. I właśnie wydobycie oraz wykorzy- poniższy dialog, podsłuchany przez D. Żukowskiego stanie utajonej, kontekstualnej wiedzy pracowników przy jednym z eksponatów (foluszu) w krakowskim wydaje się szansą współczesnego muzealnictwa. muzeum etnograficznym, nie miałby miejsca: Można zastosować sprawdzony sposób – opro- Młody człowiek A: – Co to, k…, młyn? wadzanie po wystawie przez przewodnika, które Młody człowiek B: – Hmm… kuchnia? stanowi swoisty spektakl, często improwizowany. A: – Co to jest, hm…? Właśnie w takich działaniach – opartych na inter- 13 J. Pruitt, T. Adlin, The persona lifecycle: keeping people in mind throughout product design, Morgan Kaufmann, 2006. 14 D. Żukowski, Jak w Indiach – Królowa Japonii, „Barbarzyńca” 2008, nr 12, http://www.barbarzynca.com/barbarzynca/web/ tekst/show/tekst_id/48, [28.05.2010]. 15 I. Kopytoff, Kulturowa biografia rzeczy: utowarowienie jako proces, [w:] M. Kempny, E. Nowicka (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej: kontynuacje, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 139–192. 16 R. Sanjek, Fieldnotes, Cornell University Press, 1990. czerwiec 2010 61
  • 61. zarządzanie wiedzą akcji między ludźmi – dostrzec można potencjał, Tradycyjne muzea stoją przed koniecznością równy temu, jaki oferują nowoczesne technologie przezwyciężenia sposobów zarządzania opartych na (a może nawet większy). Wniosek taki popierają do- tayloryzmie. Zbiurokratyzowana, sztywna struktura, świadczenia z pracy autora w Państwowym Muzeum ograniczająca zdolność do uczenia się organizacji, Etnograficznym w Warszawie. Chociaż muzeum pod powoduje, że nawet przy wykorzystaniu najnowszych względem wykorzystania nowych technologii jest technologii nie uzyskuje się efektów, które mogłyby słabo rozwinięte, podczas dorocznej nocy muzeów sprostać wymaganiom nowoczesności. Trzeba zacząć odwiedzają tę placówkę tysiące osób. Przyciąga ich od podstaw, czyli stworzenia warunków do pracy możliwość przyjścia ze znajomymi, doświadczenia kreatywnej. Muzea jako organizacje bogate w wiedzę wspólnotowości. Tego dnia w muzeum nad wy- (knowledge-rich) staną się wiedzochłonne (knowledge- stawami czuwają ich autorzy, którzy chętnie snują intensive), kiedy zauważalnie wzrośnie poziom umiejęt- opowieści. Organizowany jest też szereg koncertów ności absorbowania i rozwijania nowych rozwiązań. i działań aktywizujących publiczność. Trwającym dłużej, wyjątkowo udanym projektem Bibliografia zrealizowanym w muzeum etnograficznym była wy- stawa Wampiry, strzygi i spółka, która przyjechała do M. Alvesson, Knowledge work and knowledge-intensive firms, Warszawy z Rumunii. Sama ekspozycja była bardzo Oxford University Press 2004. J. Baudrillard, Symulakry i symulacja, Sic!, Warszawa tradycyjna i pracownicy muzeum obawiali się, że 2005. zostanie negatywnie odebrana przez zwiedzających. D. Greenwood, Are Research Universities Knowledge-Intensive Wspierając wystawę, postanowiono zatem uruchomić Learning Organizations?, [w:] D. Jemielniak, J. Kociatkiewicz nowe zasoby wiedzy o wampirach i nowe kanały jej (red.), Handbook of Research on Knowledge-Intensive Organizations, transferu. W rezultacie wykorzystane zostały gry RPG Information Science Reference, Hershey – Nowy Jork 2009. i LARP17 w budynku muzeum, gra miejska, spotkania D. Jemielniak, Praca oparta na wiedzy. Praca w przedsię- z ekspertami. Dla potrzeb komunikacji z odbiorca- biorstwach wiedzy na przykładzie organizacji high-tech, WAiP, mi powstał blog18, na którym pojawiały się relacje Warszawa 2008. I. Kopytoff, Kulturowa biografia rzeczy: utowarowienie jako uczestników, wspomnienia, streszczenia wystąpień proces, [w:] M. Kempny, E. Nowicka (red.), Badanie kultury. wampirologów. Blog dotyczący wampirów zamienił się Elementy teorii antropologicznej: kontynuacje, Wydawnictwo w ogólny blog muzeum, a pod koniec 2009 roku zajął Naukowe PWN, Warszawa 2004. pierwsze miejsce (w kategorii „instytucje”) i został J. Pruitt, T. Adlin, The persona lifecycle: keeping people in mind nagrodzony wyróżnieniem specjalnym „Best in Show” throughout product design, Morgan Kaufmann, 2006. (za największą ilość punktów ze wszystkich blogów R. Sanjek, Fieldnotes, Cornell University Press, 1990. konkursowych) w konkursie na najlepsze blogi firmowe 2009 roku19. Okazał się dobrym sposobem na dzielenie Netografia się wiedzą, gdyż pracownicy mogli pisać o tematach, które ich fascynują. D. Folga-Januszewska, Muzea w Polsce, 1989-2008. Stan, zachodzące zmiany i kierunki rozwoju muzeów w Europie oraz rekomendacje dla muzeów polskich, Warszawa, grudzień 2008, Podsumowanie http://www.kongreskultury.pl/library/File/RaportMuzea/ – idealne muzeum to nie-muzeum muzea_raport_w.pelna%281%29.pdf. D. Kazanowski, Najlepsze blogi firmowe w Polsce w 2009 We wstępie wspomniany został przykład Muzeum roku, http://blogifirmowe.wordpress.com/2009/12/15/ Powstania Warszawskiego, które sukces zawdzięcza najlepsze-blogi-firmowe-w-polsce-w-2009-roku/. m.in. nowoczesności ekspozycji oraz wykorzystaniu B. Mierzejewska, Transfer wiedzy w uczelni, „e-men- nowych form przekazu. Jednak nowoczesność jest tor” 2005, nr 5 (12), www.e-mentor.edu.pl/artykul_ jedynie efektem tego, że na etapie powstawania mu- v2.php?numer=12&id=218. Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno- zeum to posiadało innowacyjną strukturę sieciową, Spożywczego w Szreniawie k. Poznania, http://szreniawa. którą tworzyli projektanci, historycy, wolontariusze, wirtualne-muzea.pl/xvrml/WEB,300,,,. harcerze, kombatanci i inni. Czas pokaże, czy instytu- D. Żukowski, Jak w Indiach – Królowa Japonii, „Barbarzyńca” cjonalizacja i biurokratyzacja tej placówki nie zniszczy 2008, nr 12, http://www.barbarzynca.com/barbarzynca/web/ jej potencjału kreatywnego. tekst/show/tekst_id/48. Autor jest adiunktem w Katedrze Zarządzania Międzynarodowego oraz członkiem Center for Research on Orga- nizations and Workplaces (CROW) w Akademii Leona Koźmińskiego. Specjalizuje się w etnograficznych badaniach organizacji. 17 RPG (ang. role-playing game) i LARP (ang. live action role-playing) to rodzaje gier fabularnych (http://ethnomuseum.pl/ blog/) 18 http://ethnomuseum.pl/blog/ 19 D. Kazanowski, Najlepsze blogi firmowe w Polsce w 2009 roku, http://blogifirmowe.wordpress.com/2009/12/15/najlepsze- blogi-firmowe-w-polsce-w-2009-roku/, [28.05.2010]. 62 e-mentor nr 3 (35)
  • 62. Wiedza w paczce Rozmowa z dr inż. Bożeną Skibicką, prezesem Zarządu Stowarzyszenia Praktyków Zarządzania Wiedzą, o projekcie stworzenia dla przedsiębiorców z sektora MMSP usług opartych na standardach wiedzy menedżerskiej Beata Mierzejewska: Od przyszłego roku najpraw- a nawet średnich firm są to usługi zlecane na zewnątrz. dopodobniej przedsiębiorcy z sektora mikro, małych Nastąpiła duża zmiana świadomości wynikająca i średnich przedsiębiorstw będą mogli stosować e-usługi z ekonomii! – wykorzystujące wystandaryzowaną wiedzę menedżerską Gdy w 1995 roku wchodził do Polski największy na i usprawniające zarządzanie małą firmą. świecie dostawca rozwiązań typu ERP dla dużych kor- Czy mogłaby Pani – jako inicjatorka projektu prowa- poracji – firma SAP – tworzył się w naszym kraju rynek dzącego do stworzenia takiego wsparcia – powiedzieć, takich rozwiązań, rynek profesjonalnego oprogramo- skąd wziął się ten pomysł? Czy zgłaszali się może do wania wspierającego zarządzanie przedsiębiorstwem. Państwa przedsiębiorcy poszukujący tego typu produk- Projekty wdrożenia oprogramowania (nazwijmy je „kla- tów? Czy dotychczas dostępna na rynku oferta narzędzi sy SAP”) uczyły polskie korporacje, czym jest zarządza- informatycznych wspierających zarządzanie nie jest nie procesowe. Dzisiaj duże polskie przedsiębiorstwa wystarczająca? mają opisane procesy, zarządzanie nimi wspierane jest bardzo zaawansowanymi systemami informatycznymi, Bożena Skibicka: Pomysł na projekt1 powstawał menedżerowie tych korporacji rozumieją potrzebę ich prawie rok i wziął się z wielu przemyśleń oraz dys- wykorzystywania, a zatrudnieni w nich pracownicy wie- kusji bazujących na latach doświadczeń kilku osób dzą, jak z tych systemów korzystać, jak je obsługiwać o różnym zawodowym życiorysie, ale związanych oraz jak na co dzień z nimi pracować. To pokazuje skalę z zarządzaniem – zarówno w korporacjach, jak tej zmiany – związana jest ona nie tylko z rozwojem i w małych firmach. Ten projekt to również efekt zmian technologii, ale również z większymi umiejętnościami ekonomicznych, technologicznych, a także zmian pracowników dużych korporacji, których nabywają oni w mentalności (choć w tym obszarze zachodzą one podczas zaawansowanych szkoleń zarówno wewnętrz- bardzo powoli), jakie obserwujemy na rynku małych nych, jak i zewnętrznych. i średnich przedsiębiorstw na przestrzeni ostatnich lat. Pamiętam wreszcie, jak w 1997 roku moja firma Te przewartościowania wręcz wymuszają na firmach brała udział w akcji przeprowadzanej przez IBM oraz szybsze, bardziej inteligentne działanie, wspierane Polską Fundację Promocji i Rozwoju Małych i Śred- wiedzą z szeroko pojętego zarządzania. O ile jednak nich Przedsiębiorstw na rzecz małych firm, oferując dużym korporacjom łatwo jest taką wiedzę kupić na program usprawniający pracę w obszarze zarządzania rynku (choćby w postaci usług doradczych czy poprzez korespondencją z elementami CRM – wtedy był to zatrudnienie ekspertów), o tyle mali przedsiębiorcy nie prawdopodobnie pierwszy tego typu program na zawsze mogą sobie na to pozwolić. I dla nich właśnie polskim rynku. Akcja obejmowała całą Polskę, kilka- staramy się skodyfikować wiedzę i przekazać im ją naście spotkań w wielu miastach, na pewno ponad w postaci rozwiązania informatycznego wspierającego 200 uczestników. Wśród nielicznych zainteresowa- ich codzienne zadania. nych, rozumiejących potrzebę usprawnienia swojej Opowiem o wszystkim z własnej perspektywy – per- pracy, panował jednak sceptycyzm – nie chcieli oni spektywy przedsiębiorcy z dwudziestoletnim już do- wdrożyć wystandaryzowanych procedur. Oczekiwali, świadczeniem w sektorze małych przedsiębiorstw. w każdym przypadku, dostosowania aplikacji do ich, Gdy zakładałam swoje pier wsze biznesowe jak twierdzili, specyficznych potrzeb. Niestety do przedsięwzięcia, każda firma – nawet ta najmniejsza dzisiaj nie nastąpiła zauważalna zmiana w tym obsza- – obowiązkowo musiała posiadać własną księgowość rze. Większość przedsiębiorstw z sektora MMSP nie (księgowy na etacie). Obecnie w większości małych, wykorzystuje w zarządzaniu firmą profesjonalnych 1 Projekt realizowany jest przez Krajową Izbę Elektroniki i Telekomunikacji w ramach „Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka POIG 2007–2013, działanie 5.2 Wspieranie instytucji otoczenia biznesu świadczących usługi proinnowacyjne oraz ich sieci o znaczeniu ponadregionalnym”. czerwiec 2010 63
  • 63. zarządzanie wiedzą narzędzi informatycznych i, co gorsza, w większości związanych z produkcją, logistyką, szkoleniami, przypadków nie widzi takiej potrzeby, nie ma świa- zarządzaniem zasobami ludzkimi, radzimy sobie domości wynikających z tego korzyści. Drugą barierą zdecydowanie gorzej. w wykorzystywaniu narzędzi wspierających zarządza- Profesor Wielicki, przeprowadzając badania, nie są koszty (i to nie tyle koszty samego narzędzia, zapytał przedsiębiorców, jakie bariery widzą we co przede wszystkim jego wdrożenia i późniejszego wprowadzaniu narzędzi informatycznych w swoich utrzymania). firmach oraz dlaczego tych narzędzi nie wdrażają. A zatem – pomimo że na rynku jest coraz więcej I tu pojawiają się znaczące różnice w odpowiedziach. rozwiązań wspierających zarządzanie firmą – z reguły Przedsiębiorcy z Portugalii i Hiszpanii, a już szczegól- są one albo zbyt drogie, albo zbyt rozbudowane, by nie z Kalifornii, są znacznie bardziej świadomi tych mogły sprawdzić się i być efektywnie wykorzystywane barier. Wskazują na brak funduszy czy odpowiedniego w małych przedsiębiorstwach. oprogramowania, ale znacznie częściej niż polscy przedsiębiorcy wymieniają też jako barierę brak pla- – Czy ta ostra ocena stanu świadomości i gotowości nowania strategicznego dotyczącego wykorzystania przedsiębiorców wynika tylko z Pani własnych doświad- narzędzi informatycznych w swoich firmach. A zatem czeń? Być może to jedynie wyjątki, z którymi zbiegiem widać, że w Polsce świadomość wartości, jaką może okoliczności Pani akurat się spotkała? przynieść wsparcie informatyczne w zarządzaniu małą firmą, stanowi bardzo istotną barierę wdrożenia Wprawdzie ja osobiście dotychczas nie prowadzi- jakiegokolwiek systemu. łam żadnych badań w tym zakresie, a swoją ocenę opieram na wnioskach wyciągniętych z rozmów – Czy uważa Pani zatem, że małe, a nawet mikrofirmy z przedsiębiorcami (co najmniej kilkudziesięcioma), rzeczywiście potrzebują narzędzi informatycznych, by którzy brali udział we wspomnianych przeze mnie se- sprawnie działać? minariach, ale obecna sytuacja wydaje mi się podobna do tej z poprzedniej dekady. Dzisiaj moje rozmowy – Małe firmy stanowią trzon każdej gospodarki. z przedsiębiorcami również wyglądają podobnie. Jeżeli każda z nich mogłaby działać efektywniej, Argumentacja, dlaczego niepotrzebny jest system wyzwoliłyby się ogromne pokłady produktywności. usprawniający pracę w małej firmie, jest w większości A przedsiębiorstwa te mogłyby działać efektywniej, przypadków identyczna jak kilkanaście lat temu: gdyby świadomie wykorzystywały w zarządzaniu u mnie wszystko jest bardzo dobrze zorganizowane; profesjonalne narzędzia informatyczne. do prowadzenia wszystkich spraw wystarczy mi zeszyt; Z przywoływanych wcześniej badań profesora Wie- mamy porządek w papierowych segregatorach, niczego lickiego płynie dość istotny wniosek: Polsce bardziej nie szukamy; wszystkie raporty mam zaprojektowane niż pozostałym badanym krajom grozi biznesowe i otrzymuję je na czas. Te moje doświadczenia znajdują wykluczenie cyfrowe. Wykluczenie cyfrowe najczęś- potwierdzenie w międzynarodowych badaniach. Jak ciej rozpatrywane jest w literaturze w kategoriach wynika z tych przeprowadzonych przez zespół pod społeczno-ekonomicznych i na poziomie jednostki, kierownictwem profesora Tomasza Wielickiego a nie w odniesieniu do przedsiębiorstw. Tymczasem z California State University na próbie około 1100 z punktu widzenia gospodarki to właśnie biznesowe przedsiębiorstw z sektora MMSP z Polski, Portugalii wykluczenie cyfrowe jest groźniejsze, bowiem może i Hiszpanii oraz około 700 z Kalifornii, świadomość stać się wąskim gardłem rozwoju gospodarczego polskich przedsiębiorców na temat korzyści wynika- i takiemu wykluczeniu powinniśmy przeciwdziałać. jących z wykorzystania narzędzi informatycznych jest Biznesowe wykluczenie cyfrowe jest to zróżnico- drastycznie niższa niż w dużych korporacjach, a także wanie w wykorzystaniu narzędzi informatycznych znacznie niższa niż wśród zachodnich i amerykań- pomiędzy przedsiębiorstwami. Przedsiębiorcy sektora skich małych przedsiębiorców. Tym, co nas różni, jest MMSP w Polsce muszą zrozumieć, że nie wystarczy postrzeganie barier wykorzystywania profesjonalnych zakup komputerów i zainstalowanie oprogramowania, aplikacji w małych i średnich przedsiębiorstwach by przedsiębiorstwo było zinformatyzowane. Muszą w poszczególnych badanych krajach. zrozumieć, że globalizacja i konkurencja zmuszają Bowiem jeśli chodzi o posiadanie komputerów do uporządkowania i zestandaryzowania procesów i dostęp do internetu, możemy przyjąć, że w każdym biznesowych, które dopiero wtedy mogą zostać zauto- z badanych krajów jest podobnie: ponad 90 proc. matyzowane za pomocą narzędzi informatycznych. badanych przedsiębiorstw posiada komputery, Opisanie procesów i uporządkowanie organizacji ponad 85 proc. ma dostęp do sieci. Jak wygląda wy- jest często bardzo kosztowne. Małych firm zazwyczaj korzystanie tych zasobów do wspierania procesów nie stać na taki wydatek. Jednak – z drugiej strony biznesowych? Otóż w przypadku procesów związa- – dla małej firmy takie uporządkowanie i zautomaty- nych z obsługą klienta i procesów sprzedażowych, zowanie pewnych działań może przynieść ogromne Polska wygląda podobnie do pozostałych krajów, oszczędności czasu i – co za tym idzie – poprawę natomiast jeśli chodzi o procesy kontrolowane przez efektywności. Choć zabrzmi to może zaskakująco, różnego rodzaju urzędy (finanse, księgowość, kadry, mała firma wbrew pozorom niewiele różni się od naliczanie płac) – wypada nawet nieco lepiej. Niestety dużej – zwłaszcza w warstwie procesowej. Procesy w kwestiach pozostałych procesów biznesowych, w niej występujące są analogiczne do tych w dużej 64 e-mentor nr 3 (35)
  • 64. Wiedza w paczce firmie, z tą różnicą, że w małej firmie jedna osoba – Uważa Pani, że jest możliwe takie „wystandaryzowa- musi często obsłużyć więcej procesów. nie wiedzy” związanej z zarządzaniem w małej i średniej Jak duże ma to znaczenie, pokazuje przykład jedne- firmie? Czy Pani zdaniem wykorzystywanie tych samych go ze współtwórców projektu, o którym rozmawiamy: szablonów i sposobów działania przez konkurentów nie po kilkunastu latach pracy na stanowisku menedżer- pozbawi ich przewagi konkurencyjnej? skim w dużej międzynarodowej korporacji założył on własną firmę i przyszło mu zatrudnić pierwszego – Zanim odpowiem na te pytania, dodałabym do pracownika. Gdy był w korporacji, jego rola w pro- nich jeszcze następujące: czy możliwe jest dostarcza- cesie zatrudnienia ograniczała się do dość ogólnego nie tej wiedzy małym i średnim przedsiębiorstwom określenia wymagań dla nowego pracownika, odbycia w takim „opakowaniu” i w takiej cenie, by mogły rozmów z kilkoma wybranymi przez dział kadr kan- one to zaakceptować? Czy możliwe jest wyzwolenie dydatami i podjęcia decyzji, którego z nich zatrudnia. ogromnych pokładów produktywności tkwiących Czego nie musiał robić? Przede wszystkim: w sektorze małych i średnich przedsiębiorstw? • samodzielnie przygotowywać ogłoszeń o poszu- Dlaczego wspominam tu o produktywności? Po- kiwaniu kandydatów, nieważ w moim przekonaniu zautomatyzowanie czy • wybierać gazet lub portali internetowych, na usprawnienie pewnych podstawowych, organizacyj- których umieszczane były ogłoszenia o poszu- nych działań pozwoli właścicielowi firmy na poświę- kiwanych kandydatach, cenie większej uwagi rozwojowi firmy, poszukiwaniu • opisywać szczegółowo wymagań, nowych rynków czy opracowaniu lepszego modelu • przeglądać wszystkich zgłoszeń, biznesowego. • przesłuchiwać wszystkich kandydatów, Jako prezes małej firmy, pomimo wykorzystywania • przygotowywać umów oraz innych potrzebnych aplikacji wspierających zarządzanie, wielokrotnie zmu- dokumentów, ba – nie musiał nawet wiedzieć, szona byłam zaniedbywać wewnętrzne sprawy firmy na jakie dokumenty musi wypełnić nowo przyjmo- rzecz utrzymywania relacji z klientami, przygotowywa- wany pracownik, a jakie podpisać, nia ofert, udziału w prezentacjach. Ponieważ zawsze • wiedzieć, gdzie należy zgłosić nowo zatrudnio- na pytanie, z kim powinnam się spotkać – z klientem nego pracownika (ZUS, US, inne instytucje), (jeśli się nie spotkam, moje szanse na sprzedaż maleją) • wiedzieć, że pracownika trzeba skierować na czy z pracownikiem (jeśli się nie spotkam, być może badania lekarskie, spadnie motywacja pracownika), była jedna odpowiedź • wiedzieć, że powinien pobrać i przekazać do – musiałam wybierać klienta. księgowości dane pracownika, np. numer konta. Przygotowując projekt, o którym rozmawiamy, Jestem przekonana, że gdyby właściciel, prezes założyliśmy, że możliwe jest stworzenie dla przed- czy dyrektor małej firmy mógł pracować w oparciu siębiorstw sektora MMSP wystandaryzowanych mo- o system, który podpowiadałby mu krok po kroku, co deli organizacyjnych obejmujących procesy, strukturę musi zrobić, żeby zatrudnić pracownika, podsuwałby organizacyjną, repozytorium dokumentów i model wzory odpowiednich dokumentów do wypełnienia, danych. miał bibliotekę standardowych zakresów obowiązków W wyniku projektu powstaną optymalne (a może ra- na poszczególnych stanowiskach, bibliotekę wzorów czej – typowe) modele organizacyjne opisujące działa- umów o pracę, umów zleceń, umów o dzieło, wtedy nie podstawowych grup przedsiębiorstw: handlowych, zarządzana przez niego firma pracowałaby na pewno usługowych, produkcyjnych i wielofunkcyjnych. Mode- bardziej efektywnie. Oczywiście proces zatrudnienia le te zostaną zapisane w standardzie umożliwiającym czy zwolnienia pracownika to tylko jeden z wielu ich łatwe zintegrowanie z silnikami aplikacji informa- procesów w firmie. tycznych. Zatem możliwe stanie się zintegrowanie Gdyby mała firma mogła dysponować aplikacją, ich z dowolnymi istniejącymi na rynku aplikacjami, która prowadziłaby pracowników lub menedżerów „za o ile aplikacje te będą komunikować się w otwartych rękę” podczas wykonywania codziennej pracy (w więk- standardach. Zasilone w ten sposób aplikacje stanowić szości przypadków przebiegającej tak samo w każdej będą nie tylko narzędzie informatyczne, ale również firmie), dostarczała wzory potrzebnych dokumentów przewodnik działania firmy, co jest szczególnie ważne (które z czasem każda firma mogłaby dostosować dla stosunkowo młodych i nowo powstających firm do swoich potrzeb, ale nie musiałaby ich szukać od – skraca bowiem ich drogę do dojrzałości biznesowej początku, ani ich tworzyć), podpowiadała typowe dla i znacznie zwiększa konkurencyjność działania. Firmy danego typu firmy rozwiązania organizacyjne, wy- takie nie będą musiały tracić energii na budowanie jaśniała, jak zmieniają się procesy w firmie, która się podstaw funkcjonowania, dzięki czemu spożytkują ją rozwija… Gdyby jeszcze wszystko to było dostępne na udoskonalanie swoich produktów i usług, stając się dla przedsiębiorcy z małej firmy w cenie, którą mógłby przez to bardziej innowacyjnymi. Ich nowatorstwo ma on zaakceptować… Tak właśnie wyglądały marzenia, polegać na tym, że korzystając z innowacyjnej usługi z których zrodził się projekt SZOK2. i mając znacznie więcej czasu na biznes, będą w stanie 2 SZOK – akronim nazwy projektu: System Zarządzania Obiegiem Korespondencji dla MMSP. czerwiec 2010 65
  • 65. zarządzanie wiedzą tworzyć coraz lepsze, coraz bardziej konkurencyjne Co ważne, istotą tworzonej aplikacji będzie i innowacyjne produkty i usługi. możliwość udostępnienia funkcjonalności oprogra- mowania w formie usługi przez internet, zwanej – Zatem co będzie zawierał taki „pakiet standardowej SaaS-em lub e-usługą. Dzięki temu zniknie istotna wiedzy organizacyjnej”? bariera w wykorzystywaniu nowoczesnych technolo- gii informatycznych, czyli koszty wstępne. Te nowo- – W ramach projektu powstanie usługa, obejmu- czesne technologie umożliwiają bowiem korzystanie jąca: z profesjonalnych narzędzi informatycznych bez • udostępnianie optymalnych modeli działania ponoszenia znaczących wydatków na zakup sprzętu (dla czterech typów firm: produkcyjnych, usłu- i oprogramowania. E-usługi dostarczają zaawan- gowych, handlowych i wielofunkcyjnych), które sowane, profesjonalne rozwiązania informatyczne będą zawierać strukturę organizacyjną, definicje w specjalnym „opakowaniu” dla MMSP i w korzystnej procesów i standardy dokumentów obowiązu- cenie (miesięczne opłaty bez inwestycji). Dodatkowo jące w poszczególnych rodzajach firm; modele są dostępne „na wyciągnięcie ręki”, a przedsiębiorcy te zostaną zapisane w otwartym standardzie, muszą tylko wiedzieć, co jest im potrzebne do roz- umożliwiającym łatwe zaaplikowanie do róż- woju biznesu – jakie dane, które procesy powinni nych programów informatycznych służących do przyśpieszyć, na co poświęcać czas. Konieczna jest zarządzania firmą; świadomość, że wdrożenie profesjonalnych narzędzi • udostępnienie powyższych modeli w wybra- informatycznych w zarządzaniu firmami może przy- nej dla celów projektu elastycznej aplikacji, nieść ogromne korzyści, rozwój firm i gospodarki. umożliwiającej zarządzanie obiegiem informa- cji i gromadzenie wiedzy w firmie; aplikacja – Dziękuję za rozmowę i zapraszam na łamy „e-mento- dostępna będzie przez internet dla wybranych ra” za rok – dwa, byśmy mogły porozmawiać o tym, jak firm w modelu SaaS (Software as a Service – opro- ta wystandaryzowana wiedza menedżerska, sprzedawana gramowanie jako usługa); „w paczce”, sprawdza się w praktyce. • zapewnienie bezpiecznego przechowywania informacji; – Dziękuję bardzo. Głęboko wierzę, że będziemy • dostarczenie modułów szkolenia e-learningo- miały o czym rozmawiać i będę mogła podać przykła- wego w zakresie korzystania z usługi; materiały dy wielu małych firm, które – między innymi dzięki informacyjne i szkoleniowe ukierunkowane będą wykorzystaniu zestandaryzowanej wiedzy zebranej na poszerzenie wiedzy o dostępnych obecnie w e-usłudze – szybko się rozwinęły i odniosły sukces na metodach efektywnego zarządzania firmą, pod- niełatwym dzisiaj rynku. Tego sobie i nam wszystkim noszących umiejętności kadry zarządzającej firm życzę, bo to małe firmy decydują o rozwoju naszej sektora MMSP. gospodarki. Polecamy ECKM 2010 11th European Conference on Knowledge Management 2–3 września 2010 r. Famalicão, Portugalia Polecamy 11. międzynarodową kon- ferencję nt. zarządzania wiedzą orga- nizowaną przez Universidade Lusíada de Vila Nova de Famalicão. Szeroki zakres tematyczny spotkania umożliwi zapoznanie się z wieloma aspektami teorii i praktyki zarządzania wiedzą. Dodatkowo organizatorzy zapraszają na siedem miniseminariów prowa- dzonych przez zaproszonych gości. Podczas konferencji prezentowane będą referaty, propozycje badań z dysertacji doktorskich, plakaty, case studies. Odbędą się również targi wystawiennicze. Więcej informacji na stronie: http://www.academic-conferences.org/eckm/eckm2010/eckm10-home.htm 66 e-mentor nr 3 (35)
  • 66. Wspólna taksonomia kompetencji oraz zawodów jako instrument wspomagający funkcjonowanie systemów kształcenia oraz rynków pracy Anna Marszałek Ośrodki akademickie są częścią większego systemu, na któ- akronimem ESCO (European Skills, Competences and ry składają się m.in.: agencje odpowiedzialne za funkcjono- Occupational Taxonomy). wanie szkolnictwa wyższego czy agendy regulujące procesy Instytucje odpowiedzialne za procesy szeroko ro- zachodzące na rynku pracy. W obrębie każdego systemu zumianego kształcenia, a także agendy działające na – by działał on sprawnie – powinny zachodzić relacje rynku pracy, powinny starać się wypracować wspólną pozwalające na wymianę informacji, swoiste „sprzężenia odpowiedź na nurtujące pytania: czy wyposażamy zwrotne” pomiędzy jego elementami. Gwarantuje to sukces nabywców usług edukacyjnych w kwalifikacje odpo- i warunkuje dalsze sprawne funkcjonowanie systemu. wiednie dla tzw. zawodów jutra? Czy nie szkolimy Wymagania pracodawców w stosunku do przyszłych w większości przypadków osób poszukujących pracy pracowników stale rosną. Obecnie nie wystarczy już tylko (job seekers)? Czy nasz pakiet usług zorientowany jest legitymować się dyplomem ukończenia uczelni wyższej. na edukowanie osób tworzących miejsca pracy (job sha- Istotną rolę odgrywają posiadane przez absolwentów pers)? A w rezultacie: czy rozwijamy wśród studentów kompetencje, takie jak np. kreatywność, umiejętność właściwe kompetencje, dostosowane do aktualnych pracy w grupie, radzenia sobie z pojawiającymi się prob- wymogów rynkowych? lemami czy zdolność do analitycznego myślenia. Coraz W wielu przypadkach udzielenie satysfakcjonują- więcej absolwentów jest świadomych, że dokonujący się cych odpowiedzi poprzedzone jest przeprowadzaniem postęp technologiczny wymusza stałą adaptacje do po- wielu badań i analiz, co stanowi dopiero pierwszy – ale jawiających się nowych warunków oraz form pracy. A to jakże ważny – krok. Należy jednak pójść dalej i starać z kolei wiąże się z ciągłym doskonaleniem posiadanych się wyciągać konstruktywne wnioski z uzyskanych kwalifikacji. Stąd wielu interesariuszy duże nadzieje wiążę wyników. Uczelnie nie mogą bowiem pozostać osamot- z ESCO – nową inicjatywą Komisji Europejskiej, mającą nione w realizacji wyzwania, jakim jest dostosowanie na celu opracowanie wspólnej taksonomii kompetencji procesu kształcenia do warunków panujących obecnie oraz zawodów. na rynku pracy. Kluczowa jest wzajemna współpraca wszystkich podmiotów zainteresowanych usprawnie- Wśród licznych wyzwań, przed którymi stoją in- niem funkcjonowania całego systemu edukacji. stytucje szkolnictwa wyższego w XXI wieku, pojawia się również kwestia dostosowania kompetencji osób Znaczenie wiedzy w procesie kształcenia uczących się do potrzeb rynku pracy. To zagadnienie przez całe życie zyskuje obecnie na znaczeniu, ponieważ na skutek globalnego kryzysu finansowego, który dość mocno Gospodarka oparta na wiedzy, bazująca m.in. na dotknął Unię Europejską, blisko 23 mln Europejczyków nowych technologiach informacyjno-komunikacyjnych, (co stanowi 10 proc. osób aktywnych zawodowo) po- wymaga stałego doskonalenia posiadanych przez zbawionych jest zatrudnienia1. Bezrobocie generuje jednostkę umiejętności oraz kompetencji. Dlatego wiele problemów – natury ekonomicznej, politycznej też odpowiednie wykształcenie stanowi w obecnych oraz społecznej. Z dużym entuzjazmem przyjmowa- czasach dobro niezwykle pożądane, na które stale ne są więc wszelkie inicjatywy, które mają na celu jest zapotrzebowanie. Florian Znaniecki podkreślał, ograniczenie tego niezwykle groźnego zjawiska oraz że człowiek wykształcony w pewnej dziedzinie wiedzy jego potencjalnych skutków. Jedną z takich inicjatyw dopuszczany jest do pewnych ról społecznych i do udziału jest przedstawiona w opracowaniu wspólna taksono- w pewnych grupach społecznych, do których człowieka mia kompetencji oraz zawodów, funkcjonująca pod niewykształconego się nie dopuszcza2. 1 Por. Europe 2020, A European Strategy for Smart, Sustainable and Inclusive Growth, Communication from the Commission, COM (2010) 2020, Bruksela, 03.03.2010, s. 5. 2 Por. F. Znaniecki, Społeczne role uczonych, PWN, Warszawa 1984, s. 289. czerwiec 2010 67
  • 67. kształcenie ustawiczne Frank Blackler zauważa, że wiedza jest wielopłasz- ności. Stąd wiedza, jak i uczenie się, stanowią główne, czyznowa i złożona, może być zarówno umiejscowiona, choć nie jedyne, strategiczne zasoby niezbędne dla jak i abstrakcyjna, dorozumiana i wyraźna, wspólna i in- uzyskania przez podmioty, które nimi dysponują, dywidualna, fizyczna i umysłowa, dynamiczna i statyczna, przewagi konkurencyjnej. zwerbalizowana i zakodowana3. Wyróżnia on tym samym W raporcie Edukacja: jest w niej ukryty skarb, opraco- cztery formy wiedzy: wanym przez Międzynarodową Komisję ds. Edukacji • wiedzę osadzoną – obecną w technologiach, dla Dwudziestego Pierwszego Wieku pod przewodni- zasadach, procedurach organizacyjnych; ctwem Jacques’a Delorsa, podkreślono znaczenie czte- • wiedzę wprowadzoną do kultury – jako wspólne rech filarów leżących u podstaw systemu kształcenia. zrozumienie, opowieści, wartości i przekona- Tworzyły je następujące reguły7: nia; • uczyć się, żeby wiedzieć (learning to know), • wiedzę urzeczywistnioną – jest to tzw. wiedza • uczyć się, żeby być (learning to be), praktyczna lub know-how, obecne w wykorzysty- • uczyć się, żeby żyć razem (learning to live to- wanych w działaniu kompetencjach; gether), • wiedzę przyjętą – tzw. wiedzę pojęciową. • uczyć się, żeby robić (learning to do). Dwa pierwsze typy wiedzy są przykładami wiedzy Zgodnie z filarem „uczyć się, żeby wiedzieć” wiedzę zbiorowej, publicznej. Może być ona wykorzystywana postrzega się jako wstępny warunek osiągnięcia przez bez utraty swojej wartości jednocześnie lub w sposób jednostkę spełnienia osobistego, zdobycia kwalifika- sekwencyjny przez kilku użytkowników. Natomiast cji zawodowych czy kompetencji interpersonalnych. kolejne typy wiedzy: urzeczywistnioną oraz przyjętą Ponadto wiedza zapewnia satysfakcję związaną – zaliczyć można do wiedzy indywidualnej przecho- z procesem odkrywania nowych zjawisk i ich rozumie- wywanej przez poszczególne osoby, czyli wiedzy niem. Stąd, jak podkreślono, tak ważne jest, by łączyć o charakterze prywatnym. dwa typy kształcenia: ogólne ze specjalistycznym. Wiedza uzależniona jest od czasu i kontekstu, W ramach komponentu „uczyć się, żeby być” zaakcen- w którym jest interpretowana; nie jest statyczna towano, iż celem rozwoju społeczno-ekonomicznego – podlega ciągłej ewolucji, której kierunki wyznaczają jest pełne zaspokojenie potrzeb ludzkości. W tym ramy instytucjonalne, w jakich się znajduje. Umiejęt- kontekście zadaniem szeroko pojętej edukacji jest do- ność pozyskiwania wiedzy stanowi jeden z głównych starczenie każdej osobie odpowiednich narzędzi oraz czynników ułatwiających odniesienie ekonomicznego zasobów niezbędnych dla zrozumienia otaczającej sukcesu przez takie podmioty, jak jednostki (osoby), rzeczywistości. Z kolei składnik „uczyć się, żeby żyć przedsiębiorstwa czy regiony4. W tym porządku eko- razem” zakłada konieczność poznawania różnorodno- nomicznym zaobserwować można tendencję do wystę- ści poszczególnych narodów (np. poprzez studiowanie powania zmian natury gospodarczej, społecznej oraz ich historii, języka ojczystego, kultury czy sposobów technologicznej, towarzyszących procesowi kreowania zachowania się ludzi). Jej zrozumienie jest szczególnie nowej wiedzy specjalistycznej oraz równoczesnego istotne przy realizacji wspólnych projektów rozwojo- dezaktualizowania się dotychczasowej. Tworzenie wych. Ważne, aby znaleźć cechy łączące ludzi i wokół wiedzy można rozumieć jako usystematyzowany, płyn- nich kształtować wartości oraz wykraczać poza utarte ny i społecznie utrwalony proces, w trakcie którego różne schematy postępowania. Ostatni filar – „uczyć się, rodzaje wiedzy są łączone w celu uzyskania innowacyjnych żeby robić” – ma kilka aspektów8. Pierwszy dotyczy wyników5. Trend ten uwydatnia znaczenie procesu ucze- nabywania kompetencji, które mogą zostać wykorzy- nia się, postrzeganego w kategoriach przekształcania stane w życiu zawodowym. Wyzwaniem dla instytucji danych (niezinterpretowanych informacji) w wiedzę szkolnictwa wyższego jest tutaj takie przygotowanie (zinterpretowane informacje) przy równoczesnym oferty kształceniowej, by była ona dostosowana do zwiększaniu zasobów tej ostatniej. Ponadto należy zapotrzebowania sygnalizowanego obecnie na rynku zwrócić uwagę na istnienie fundamentalnej różnicy pracy, ale również do wymogów, które mogą pojawić pomiędzy wiedzą a uczeniem się, czyli procesem, się w dającej się przewidzieć przyszłości. Z analiz prze- w wyniku którego wiedza jest tworzona6. Ze względu prowadzonych na potrzeby dokumentu Trends 2003: na swój ulotny charakter wiedza wymaga ciągłego Progress Towards the European Higher Education Area wy- doskonalenia i unowocześniania. Proces uczenia się nika, iż 91 proc. instytucji edukacyjnych (z przebadanej generuje wiedzę służącą m.in. eliminowaniu niepew- próby 1800) przy układaniu programów studiów dużą 3 Por. M. Armstrong, Zarządzanie zasobami ludzkimi, wyd. III poprawione, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2005, s. 163– 164. 4 Por. Knowledge Management in the Learning Society, OECD, Paryż 2000. 5 Por. M. Armstrong, dz.cyt., s. 166. 6 Por. N. Nixon, The Organizational Learning Cycle: How Can We Learn Collectively?, Gower, Aldershot, Wielka Brytania 1999. 7 Zob. szerzej: J. Delors, Report to UNESCO of the International Commission on Education for the Twenty First Century: Learning: The Treasure Within, UNESCO, Paryż 1996. 8 Por. M. Miclea, „Learning to Do” as a Pillar of Education and Its Links to Entrepreneurial Studies in Higher Education: European Contexts and Approaches, „Higher Education in Europe” 2002, t. XXIX, nr 2, s. 222 i nast. 68 e-mentor nr 3 (35)
  • 68. Wspólna taksonomia kompetencji oraz zawodów... wagę przywiązuje do takiego doboru kursów, by od- • zdolność komunikacji w językach obcych, zwierciedlały one potrzeby zgłaszane na rynku pracy9. • kompetencje matematyczne, w naukach tech- Studenci (jako usługobiorcy płacący czesne) wywierają nicznych i biologicznych, na uniwersytety presję, by ich oferta kształceniowa • kompetencje w zakresie posługiwania się tech- korespondowała z oczekiwaniami potencjalnych nikami informatycznymi, pracodawców, gdyż w gospodarce opartej na wiedzy • umiejętność samodzielnego uczenia się, stale wzrasta znaczenie bardzo specjalistycznych, • kompetencje interpersonalne, międzykulturowe, uzależnionych od wiedzy zdolności. Pojawia się nawet społeczne, obywatelskie, określenie pracownika wiedzy (knowledge worker). • przedsiębiorczość, Jak wskazują liczne badania, od większości nowo • myślenie twórcze. zatrudnianych pracowników wymaga się posiadania OECD analizuje kompetencje z dwóch perspektyw: kwalifikacji adekwatnych do danego stanowiska pracy. ekonomicznej oraz społecznej15. Z punktu widzenia Te dwa rynki: usług edukacyjnych oraz zatrudnienia ekonomii kompetencje: nie mogą funkcjonować efektywnie, gdy są oderwane • zwiększają produktywność oraz konkurencyj- od siebie – przeciwnie, powinny się uzupełniać. A jest ność na rynku, to możliwe wówczas, gdy będziemy je postrzegać • podnoszą poziom zatrudnienia dzięki rozwojowi w kontekście kształcenia ustawicznego (lifelong lear- wykwalifikowanej i zdolnej do adaptacji siły ning), definiowanego jako uczenie się od fazy przedszkolnej roboczej, do późnej emerytalnej, włączając w to całe spektrum uczenia • sprzyjają innowacyjności w świecie zdominowa- się formalnego (w szkołach i innych placówkach systemu nym przez globalną konkurencję. edukacji), pozaformalnego (w instytucjach poza systemem Z kolei kompetencje w aspekcie społecznym przy- edukacji) i nieformalnego (naturalnego, odnoszącego się do czyniają się do: wszelkiej trwającej przez całe życie aktywności uczenia się, • zwiększenia udziału jednostek w instytucjach mającej na celu rozwój wiedzy, kompetencji i umiejętności demokratycznych, w perspektywie osobistej, obywatelskiej, społecznej oraz • spójności społecznej oraz sprawiedliwości, zorientowanej na zatrudnienie10. Jest ono jednym z prio- • wzmocnienia praw człowieka i jego autono- rytetów Unii Europejskiej w nadchodzącej dekadzie, co mii jako przeciwwagi dla zwiększających się zostało podkreślone m.in. w dokumencie Europa 2020, nierówności w skali świata oraz marginalizacji będącym kontynuacją Agendy Lizbońskiej, zaprezento- jednostek. wanym 3 marca 2010 przez Komisję Europejską11. Analizując kompetencje, można wyróżnić trzy grupy podmiotów nierozerwalnie z nimi związanych. Grupy te stanowią: Promowanie podejścia opartego • nauczyciele akademiccy, którzy są odpowiedzialni na rozwoju kompetencji wśród osób za rozwój kompetencji w procesie kształcenia; poszukujących pracy • studenci (absolwenci), którzy wkraczając na rynek pracy, konfrontują zdobyte kompetencje W związku z koniecznością dostosowania syste- z wymogami rynkowymi; mów kształcenia do wymogów stawianych przez rynki • pracodawcy, którzy poszukują absolwentów pracy należy spojrzeć na kompetencje zdobywane wyposażonych w kompetencje potrzebne do w procesie uczenia się12 w szerszym kontekście. Komi- wykonywania określonych zawodów. sja Europejska charakteryzuje je jako: dynamiczną kom- Komisja Europejska w wydanym w lutym 2010 roku binację wiedzy, umiejętności oraz postaw13 posiadanych raporcie New Skills for New Jobs: Action Now16 proponuje, przez absolwenta. Z kolei pod pojęciem kluczowych by kompetencje postrzegać w perspektywie tworzenia kompetencji rozumie się umiejętności (podstawowe oraz „ekosystemu umiejętności” (skills ecosystem), w którym nowo pozyskane), które powinna posiadać jednostka funk- pomiędzy wszystkimi głównymi aktorami, a wiec jed- cjonującą w społeczeństwie opartym na wiedzy”. Wśród nostkami, pracodawcami oraz agencjami i instytucjami nich należy wymienić14: rynku pracy, zachodzą stałe interakcje, co obrazuje • zdolność komunikacji w języku ojczystym, rysunek 1. 9 Zob. szerzej: S. Reichert, Ch. Tauch, Trends 2003: Progress Towards the European Higher Education Area, Bologna Four Years After: Steps towards Sustainable Reform of Higher Education in Europe, European University Association, European Commission DG Education and Culture, lipiec 2003. 10 Por. Rezolucja Rady Unii Europejskiej z dnia 27 czerwca 2002 r. w sprawie uczenia się przez całe życie, Dz.U. C 163 z 9.7.2002, s. 1. 11 Por. Europe 2020 …, dz.cyt. s. 5. 12 Zarówno tego formalnego (formal), nieformalnego (informal), jak i pozaformalnego (nonformal). 13 Por. Key Competences for Lifelong Learning, European Reference Framework, Education and Culture DG, European Commu- nities, Belgia 2007, s. 3. 14 Tamże, s. 3. 15 Por. Definition and Selection of Competences, OECD, Paryż 2005. 16 Por. New Skills for New Jobs: Action Now, A Report by the Expert Group on New Skills for New Jobs prepared by the Eu- ropean Commission, European Commission, luty 2010. czerwiec 2010 69
  • 69. kształcenie ustawiczne Rysunek 1. Korzyści dla poszczególnych aktorów płynące z posiadanych umiejętności Społeczeństwo Poprawa zdrowia Zwiększone uczestnictwo Zwiększona kohezja społeczna i mobilność Jednostki Poprawa warunków wejścia na rynek pracy Pracodawcy Łatwiejsza zmiana pracy Rozwój umiejętności Większa produktywność Wyższy wskaźnik zakładania Lepsze wyniki finansowe przedsiębiorstw typu start-up Większe zyski Zwiększone zyski Wysoka jakość pracy i satysfakcja Gospodarka Większa produktywność i konkurencyjność Większa liczba miejsc pracy Przedsiębiorczość Eliminowanie braku aktywności ekonomicznej Źródło: New Skills for New Jobs…, dz.cyt., s. 10 Doskonalenie kompetencji jest strategią osiągania sie sukces, nie decyduje tylko i wyłącznie jeden czynnik, obopólnych korzyści (strategia „win–win”) przez wszyst- lecz cały ich zespół, czyli np. cechy osobowościowe, kich aktorów przedstawionych na powyższym rysunku. motywy postępowania, doświadczenie czy cechy beha- Dzięki ciągłemu podnoszeniu jakości posiadanych wioralne. O jakości posiadanych kompetencji decyduje umiejętności jednostki mogą17: ciągłe doskonalenie takich umiejętności, jak: • łatwiej wejść na rynek pracy (np. po zakończeniu • krytyczne myślenie, analizowanie i syntezowanie kształcenia lub po okresie bycia bezrobotnymi); posiadanych informacji, • dłużej utrzymać się na rynku pracy, • rozwiązywanie problemów i podejmowanie de- • dalej rozwijać się w kierunku poszukiwania cyzji przy wykorzystaniu odpowiednich metod nowych ofert pracy. jakościowych i ilościowych, Badania kompetencji wśród studentów studiów • ustne i pisemne komunikowanie się, licencjackich na kierunku ekonomicznym wydziału • wykorzystanie technologii informacyjno-komu- zarządzania Uniwersytetu w Primorska (Słowenia), nikacyjnych, prowadzone przez Nadę Trunk Sirca, Bojana Nasta- • samoorganizacja oraz własna inicjatywa, va, Dušana Lesjaka i Viktorija Sul i a, pokazały, że • podejmowanie pracy w zespole, w programach nauczania należy zwrócić większą • negocjowanie, czy prezentowanie informacji. uwagę na rozwijanie umiejętności analitycznych, Nie ulega wątpliwości, że – aby absolwent mógł metodologicznych oraz językowych, a także na prze- konkurować na globalnym rynku w dynamicznie kazywanie wiedzy w szerszym zakresie. Pracodawcy rozwijającym się środowisku – powinien być do tego również zarzucili absolwentom słabe predyspozycje przygotowany. Stąd tak istotną rolę odgrywa oferta językowe i brak umiejętności analitycznego myśle- dydaktyczna instytucji edukacyjnych, kładąca nacisk na nia, a ponadto zwrócili uwagę na brak zdolności wykształcanie nowych kompetencji oraz doskonalenie do wykorzystania zdobytej wiedzy teoretycznej posiadanych. Te ostatnie są narzędziem pozwalają- w praktyce i niedostateczne umiejętności informa- cym na zwiększenie wśród studentów wskaźników tyczne18. ich zatrudnialności, a w konsekwencji przyczyniają Richard E. Boyatzis, który spopularyzował pojęcie się do dynamicznego rozwoju gospodarczego oraz kompetencji, zauważył, iż o tym, czy dana osoba odnie- społecznego. 17 Tamże, s. 10. 18 Por. N. Trunk Sirca, B. Nastav, D. Lesjak, V. Sul i , The Labour Market, Graduate Competences and Study Programme Development: A Case Study, „Higher Education in Europe”, tom 31, nr 1, kwiecień 2006, s. 61. 70 e-mentor nr 3 (35)
  • 70. Wspólna taksonomia kompetencji oraz zawodów... Rola ESCO w zbliżaniu świata edukacji Podejście zorientowane na efekty uczenia się najle- piej odpowiada na potrzeby zgłaszane zarówno przez do rynku pracy osoby (jeszcze) studiujące, jak i pracodawców, wtedy W myśl ustaleń Komisji Europejskiej, a w szcze- gdy wszystkie zainteresowane strony zostają aktywnie gólności Dyrekcji Generalnej Edukacja i Kultura (DG włączone nie tylko w proces osiągania określonych Education and Culture) oraz Dyrekcji Generalnej ds. wyników, ale również ich późniejszego uznawania. Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Równości Szans Z tego względu ESCO może być ponadto wykorzystane (DG Employment, Social Affaires and Equal Opportunities), jako platforma wspomagająca rozwój: ESCO ma być wielojęzyczną taksonomią przyporządko- • już istniejących instrumentów określających wującą konkretnym zawodom określone kompetencje. efekty uczenia się na poziomie jednostki (np. Eu- Tworzenie europejskiego rynku pracy, a w przyszłości ropass20, suplementy do dyplomów, czy Europass wspólnego obszaru kształcenia ustawicznego, wyma- Mobilność), które dzięki zestandaryzowanemu ga, aby zdobywane przez jednostki umiejętności oraz językowi opisu czerpią wartość dodaną; kwalifikacje były zrozumiałe oraz łatwo porównywalne • Europejskich Ram Kwalifikacji (European Quali- między krajami, a także – by promowały mobilność fications Framework) oraz ich narodowych od- wśród pracowników (por. tabela 1). powiedników, przyczyniając się tym samym do Obecnie w europejskich, ale również i światowych wzmacniania porównywalności uzyskiwanych systemach edukacyjnych możemy zaobserwować kwalifikacji zarówno na poziomie instytucjonal- zmianę paradygmatu kształcenia przyznającą prio- nym, jak i systemowym. rytet rezultatom procesu uczenia się definiowanym Podobne zależności – zarówno na poziomie indywi- w kategoriach wiedzy, umiejętności oraz kompetencji dualnym, jak i systemowym – występują także na rynku (knowledge, skills and competences, KSC). Podobnie na pracy, gdzie kluczowym determinantem sukcesu jest rynku pracy coraz większą rolę odgrywa podejście zo- umiejętne zdiagnozowanie, jaką wiedzę, umiejętności rientowane na kompetencje przyszłych pracowników. oraz kompetencje posiada dana osoba ubiegająca się Wspomniany projekt ESCO może być istotnym krokiem o konkretne stanowisko (por. rysunek 2). naprzód, umożliwiającym stworzenie wspólnego ję- Analiza powyższego rysunku wskazuje, iż ESCO zyka kompetencji zarówno na płaszczyźnie edukacji, może być instrumentem przyczyniającym się do niwe- jak i zatrudnienia. lowania różnic oraz budowania powiązań pomiędzy W dziedzinie edukacji i szkoleń terminologia ba- światem edukacji a rynkiem pracy. Jest to długoter- zująca na wiedzy, umiejętnościach i kompetencjach minowe wyzwanie, którego rezultaty – ze względu jest wykorzystywana na różnych polach – np. przy na dość złożony charakter jego poszczególnych skła- opracowywaniu programów kształcenia, czy też opi- dowych – będzie można obserwować w nieodległej sywaniu pozyskiwanych kwalifikacji. W myśl Zalecenia przyszłości. Ponadto sukces ESCO uzależniony jest Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ustanowienia w równej mierze od zaangażowania wszystkich zain- Europejskich Ram Kwalifikacji dla uczenia się przez całe teresowanych i od koncentrowania się na podejściu życie efekty uczenia się (learning outcomes) należy zorientowanym na efekty uczenia się. Umiejętne definiować jako określenie tego, co uczący się wie, wykorzystanie przez jednostki zdobytych w trakcie rozumie i potrafi wykonać po ukończeniu procesu uczenia kształcenia kompetencji, w połączeniu z pozyskanymi się, które dokonywane jest w kategoriach wiedzy, umiejęt- kwalifikacjami zawodowymi, jest jednym z wyznaczni- ności i kompetencji19. ków odniesienia sukcesu na rynku pracy. Tabela 1. Cele wytyczone w procesie budowania europejskiego rynku pracy Cele Metody osiągnięcia Przemyślane inwestowanie Stwarzanie odpowiednich bodźców do tego, by zarówno pracodawcy, jak i pracownicy w rozwój umiejętności. odczuwali wewnętrzną potrzebę doskonalenia posiadanych kwalifikacji. • Promowanie elastycznych ścieżek kształcenia. Wzajemne połączenie • Dążenie do rozwoju bardziej efektywnych relacji między wszystkimi podmiotami kształcenia oraz pracy. znajdującymi się na rynku pracy. Kompetencje nabywane w procesie szeroko rozumianego kształcenia powinny być podparte Rozwój właściwych odpowiednimi umiejętnościami transwersalnymi (transversal competences) – głównie umiejętności. w zakresie przedsiębiorczości oraz znajomości obsługi programów komputerowych. • Poprawianie narzędzi komunikacji wykorzystywanych przez rynek pracy. Przewidywanie kompetencji, • Stworzenie odpowiednich systemów „wczesnego ostrzegania” informujących jakie będą związane z tzw. o potencjalnych problemach. zawodami jutra. • Otwieranie rynków na przypływ międzynarodowej, wykwalifikowanej siły roboczej. Źródło: opracowanie własne na podstawie: New Skills for New Jobs: Action Now. A Report by the Expert Group on New Skills for New Jobs pre- pared by the European Commission, European Commission, luty 2010, s. 5 19 Por. Zalecenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie ustanowienia Europejskich Ram Kwalifikacji dla uczenia się przez całe życie, Dz.U. UE 2008/C 111, 23.04.2008, s. 4. 20 Więcej informacji na stronie internetowej projektu: http://europass.frse.org.pl, [26.04.2010]. czerwiec 2010 71
  • 71. kształcenie ustawiczne Rysunek 2. Kontekst i wymiary ESCO Kwalifikacje Zawody ISCED ISCO Międzynarodowa Poziom Międzynarodowa Standardowa Krajowe systemowy Standardowa Klasyfikacja Klasyfikacja Kształcenia Ramy Standardy Zawodów Kwalifikacji zawodowe i klasyfikacje Edukacja Europejskie Ramy ESCO Rynek pracy i szkolenia (zawody, Kwalifikacji umiejętności (rezultaty kształcenia) i kompetencje) Indywidulane Wiedza, certyfikaty umiejętności i dyplomy i kompetencje jednostki Poziom ISCED indywidualny ISCO Źródło: The Role of the European Taxonomy of Skills, Competencies and Occupations (ESCO) In Lifelong Learning Policies, European Commission, Education and Culture, Lifelong Learning: Education and Training Policies, Bruksela 2010, s. 3 Podsumowanie Europe 2020. A European Strategy for Smart, Sustainable and Inclusive Growth, Communication from the Commission, COM Jednym z celów przyświecających ESCO jest stwo- (2010) 2020, Bruksela, 03.03.2010. rzenie efektywnego, wydajnego oraz sprawnie funkcjo- Key Competences for Lifelong Learning, European Reference nującego rynku pracy. Z drugiej strony – na instytucjach Framework, Education and Culture DG, European Communi- ties, Belgia 2007. kształcenia spoczywa obowiązek konstruowania oferty Knowledge Management in the Learning Society, OECD, Paryż dydaktycznej trafniej odzwierciedlającej potrzeby 2000. zgłaszane przez pracodawców. M. Miclea, „Learning to Do” as a Pillar of Education and Its W licznych przeprowadzanych badaniach i ankie- Links to Entrepreneurial Studies in Higher Education: European tach bardzo często absolwenci wskazują, iż nie są Contexts and Approaches, „Higher Education in Europe” 2002, dostatecznie dobrze przygotowani do rozpoczęcia t. 29, nr 2. swojej pierwszej pracy. W ich odczuciu brakuje im New Skills for New Jobs: Action Now, A Report by the Expert np. umiejętności szybkiego podejmowania decyzji Group on New Skills for New Jobs prepared by the European Commission, European Commission, luty 2010. oraz brania za nie odpowiedzialności czy umiejętności N. Nixon, The Organizational Learning Cycle: How Can We zarządzania ryzykiem. Są to kompetencje, które mogą Learn Collectively?, Gower, Aldershot, Wielka Brytania 1999. być doskonalone wraz z nabywaniem doświadczenia S. Reichert, Ch. Tauch, Trends 2003: Progress Towards w miejscu pracy, ale nic nie stoi na przeszkodzie, by the European Higher Education Area, Bologna Four Years After: proces ten rozpoczął się znacznie wcześniej – już Steps towards Sustainable Reform of Higher Education in Europe, w trakcie studiów. Projekt ESCO zainicjowany w ostat- European University Association, European Commission DG nich miesiącach przez Komisję Europejską może stać Education and Culture, lipiec 2003. się drogowskazem dla wszystkich zainteresowanych Rezolucja Rady Unii Europejskiej z dnia 27 czerwca 2002 r. w sprawie uczenia się przez całe życie, Dz.U. C 163 – m.in. instytucji edukacyjnych czy podmiotów rynku z 9.7.2002. pracy – jak zwiększać szanse zatrudnieniowe osób The Role of the European Taxonomy of Skills, Competencies and w warunkach budowania gospodarki opartej na wie- Occupations (ESCO) In Lifelong Learning Policies, European Com- dzy, a tym samym przyczyniać się do promowania mission, Education and Culture, Lifelong Learning: Education pomyślności obecnych oraz przyszłych pokoleń. and Training Policies, Bruksela 2010. Trunk Sirca N., Nastav B., Lesjak D., Sul i V., The Labour Market, Graduate Competences and Study Programme Develop- Bibliografia: ment: A Case Study, „Higher Education in Europe”, t. 31, nr 1, M. Armstrong, Zarządzanie zasobami ludzkimi, wyd. III po- kwiecień 2006. prawione, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2005. Zalecenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 kwietnia Definition and Selection of Competences, OECD, Paryż 2005. 2008 r. w sprawie ustanowienia Europejskich Ram Kwalifikacji dla J. Delors, Report to UNESCO of the International Commission uczenia się przez całe życie, Dz.U. UE 2008/C 111, 23.04.2008. on Education for the Twenty First Century: Learning: The Treasure F. Znaniecki, Społeczne role uczonych, PWN, Warszawa Within, UNESCO, Paryż 1996. 1984. 72 e-mentor nr 3 (35)
  • 72. E-learning w programie Leonardo da Vinci – relacja z seminarium Maria Zając W dniu 28 maja 2010 r. LdV wynika, iż na 71 pro- w sali konferencyjnej Bi- jektów pilotażowych blioteki Publicznej m.st. i językowych, realizowa- Warszawy odbyło się se- nych w latach 2000–2006 minarium zatytułowane przez instytucje polskie E-learning w programie Leo- występujące w roli koor- nardo da Vinci. Zorganizo- dynatora, ponad połowa wała je Narodowa Agencja uwzględniała wykorzysta- programu LdV, działająca nie nowoczesnych tech- w ramach Fundacji Rozwoju Systemu Edukacji. Idea nologii informacyjno-komunikacyjnych. Nie oznacza spotkania pojawiła się w trakcie prac nad wydanym to jednak, iż w każdym z nich pojawiał się e-learning pod koniec ubiegłego roku biuletynem informacyjnym jako forma kształcenia zawodowego. Częściej było programu Leonardo da Vinci1, którego tematem prze- to zastosowanie tychże technologii do komunikacji wodnim był właśnie e-learning. Dokonany wówczas między partnerami, do publikowania informacji przegląd projektów, których elementem były lub są związanych z projektem oraz do upowszechniania różne formy działań e-learningowych, stał się źródłem jego rezultatów i produktów. Natomiast przykłady refleksji, że właściwie bardzo mało mówi się w Polsce rzeczywistych zastosowań e-learningu można podzie- o tym, jak i w jakim stopniu realizowane projekty lić na kilka kategorii. Obejmują one: z obszaru kształcenia zawodowego nawiązują do • szkolenie nauczycieli, metod oferowanych przez nowoczesne technologie, • szkolenie do telepracy, w tym e-learning. • szkolenie doradców zawodowych, Tymczasem zaprezentowanie oryginalnych i cieka- • szkolenie pracowników wybranych sektorów wych rozwiązań opracowanych w ramach projektów (np. ochrona środowiska, ochrona dziedzictwa kul- LdV może spełnić podwójną rolę. Z jednej strony przy- turowego, przepisy Unii Europejskiej), czynić się do upowszechniania już wypracowanych re- • szkolenie do prowadzenia szkoleń. zultatów, przedłużając tym samym trwałość projektu. Organizatorzy seminarium postanowili zaprosić re- Z drugiej zaś – może stanowić źródło inspiracji dla alizatorów kilku wybranych projektów, bezpośrednio tych, którzy interesują się e-learningiem i chcieliby wykorzystujących e-learningowe formy kształcenia, go zastosować w projektach dotyczących kształcenia do zaprezentowania tego, co udało się wypracować zawodowego, a nie bardzo wiedzą, jakie formy są w ramach działań kierowanych przez nich konsor- możliwe do wdrożenia i akceptowane. Doświadczenia cjów. W pierwszej grupie znalazły się projekty zwią- innych mogą się zatem okazać istotną pomocą w tym zane z przygotowaniem kadr do prowadzenia szkoleń zakresie. Najbliższe konkursy w programie Leonardo i nauczania online. da Vinci będą ogłoszone jesienią, a termin składania Pani Karolina Grodecka z CEL AGH mówiła wniosków projektowych to pierwsze miesiące 2011 o projekcie e-Teacher, który był jednym z pierwszych roku. Jest więc jeszcze sporo czasu na to, aby prze- w Polsce adresowanych do nauczycieli, którzy myśleć tematykę i zbudować konsorcjum. chcieliby stosować e-edukację w pracy z uczniami. Program Leonardo da Vinci służy wspieraniu kształ- Zaprezentowała także założenia projektu MOSEP, cenia zawodowego na różnych poziomach. Od kilku ukierunkowanego na tworzenie e-portfolio jako lat w opracowywanych projektach pojawia się też formy dokumentowania osiągnięć edukacyjnych e-learning. Z danych Narodowej Agencji programu i zawodowych. O rozwiązaniach opartych na wyko- 1 Biuletyn ten był polecany w poprzednim numerze „e-mentora” – nr 2 (34), kwiecień 2010, http://www.e-mentor.edu. pl/34,744,Redakcja_e-mentora_poleca.html. czerwiec 2010 73
  • 73. kształcenie ustawiczne rzystaniu webcastów w szkoleniach opowiadał pan dur równości dostępu do edukacji powinno być obo- Krzysztof Zieliński reprezentujący Obserwatorium wiązkiem każdego dostawcy szkoleń, nie wyłączając Zarządzania. tych, które oferowane są w formie elektronicznej. W kolejnej grupie zaprezentowano również dwa Po części prezentacyjnej odbyła się dyskusja, projekty. Ich cechą wspólną było wykorzystanie e-le- której pierwszym elementem była wspomniana już arningu do kształcenia wybranych grup zawodowych, konieczność uwzględniania potrzeb wielu grup od- już spoza sektora edukacji. Pierwszą z tych grup było biorców, także tych z różnego rodzaju dysfunkcjami. środowisko konserwatorów i pracowników zatrud- Drugim ważnym tematem dyskusji były zagadnienia nionych w sektorze ochrony dziedzictwa kulturowe- trwałości rezultatów projektu, czyli zapewnienia go. Dedykowany im projekt e-archeology, w wyniku możliwości ich wykorzystania również po zaprze- którego powstały cztery wersje językowe piętnastu staniu finansowania z programu Lifelong Learning. modułów szkoleniowych, zrealizowało konsorcjum W tym kontekście pojawiła się też sprawa otwar- partnerów z pięciu krajów pod kierunkiem koordyna- tości wygenerowanych zasobów. Zwrócono m.in. tora z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. uwagę na konieczność uzgodnienia – już na etapie Jest to przykład dobrej praktyki e-learningowej, którą tworzenia konsorcjum – zasad upowszechniania wy- warto polecić. Druga prezentacja dotyczyła jednego tworzonych rezultatów, podkreślając równocześnie z pierwszych projektów LdV, w których wykorzy- kwestię przestrzegania praw autorskich. Ponieważ stywano e-learning. Był to projekt koordynowany projekty programu Leonardo da Vinci realizowane przez Instytut Maszyn Matematycznych w Warszawie są w środowisku międzynarodowym (wymagany – zorientowany na przygotowanie osób niepeł- jest udział partnerów z co najmniej trzech krajów), nosprawnych ruchowo do telepracy. Rozwiązanie zagadnienia ochrony własności intelektualnej mogą pionierskie jak na okres, w którym powstało (2001 być różnie interpretowane w poszczególnych krajach. rok) – modyfikowane i unowocześniane w kolejnych Dlatego warto od samego początku jasno zdefiniować latach – ilustruje ważny aspekt wychodzenia naprze- strategię upowszechniania rezultatów i produktów. ciw potrzebom osób niepełnosprawnych, które chcą Zarówno idea zorganizowania seminarium, jak i jego i mogą być aktywne zawodowo. Wystąpienie pani przebieg, zostały przez uczestników ocenione bardzo Jolanty Brzostek-Pawłowskiej, która prezentowała pozytywnie, czemu dali wyraz zarówno w bezpośred- ten projekt, stało się okazją do dyskusji na temat nich wypowiedziach, jak i w ankietach wypełnionych konieczności dostosowania oferowanych rozwiązań po spotkaniu. Pozostaje mieć nadzieję, że podobne e-learningowych do potrzeb takich osób. Uczestniczą- wydarzenia będą organizowane częściej, przyczynia- cy w seminarium przedstawiciele tej grupy odbiorców jąc się do upowszechniania wiedzy na temat działań projektów zdecydowanie podkreślali i przypominali na rzecz nowoczesnej edukacji i wykorzystania zebranym na sali słuchaczom, iż uwzględnianie proce- e-learningu w kształceniu zawodowym. Polecamy ATEE 2010 Responsibility, Challenge and Support in Teachers’ Lifelong Professional Development 26–30 sierpnia 2010 r., Budapeszt, Węgry Zapraszamy na coroczną konferencję Stowa- rzyszenia Kształcenia Nauczycieli (Associa- tion for Teacher Education in Europe), która odbędzie się w Budapeszcie. Temat przewod- ni spotkania obejmuje odpowiedzialność, wyzwania i wsparcie w ramach ustawicznego rozwoju zawodowego nauczycieli. Uczestnicy będą starali się znaleźć odpowiedzi na pyta- nia związane z wymienionymi zagadnieniami, np. jakie są główne etapy rozwoju nauczy- ciela, jaka jest rola mentora, przed jakimi wyzwaniami stoją współcześni nauczyciele, jakie programy mogą wspomóc nauczycieli w rozwoju zawodowym? Więcej informacji na stronie: http://www.atee2010.ektf.hu/?page=general 74 e-mentor nr 3 (35)
  • 74. Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację w e-marketingu Natalia Szwarc Celem komunikacji marketingowej jest sprzedaż oraz W opracowaniu przybliżono drogę ewolucyjną budowanie długotrwałych relacji pomiędzy przedsiębior- komunikacji marketingowej od momentu upo- stwem a klientem. Służą do tego różnorakie narzędzia. wszechnienia się technologii drukarskiej po czasy Ewolucja komunikacji marketingowej i rozwój mediów obecne. Szczególną uwagę poświęcono personalizacji umożliwiły zaawansowaną personalizację przekazów przekazów jako trendu dominującego w marketingu w czasie rzeczywistym. Personalizacja jest obecnie jednym internetowym. z dominujących trendów w e-marketingu. Internet oferu- je wiele efektywnych form indywidualizacji przekazów Istota komunikacji marketingowej i produktów, co może pomóc przedsiębiorstwu stać się bardziej konkurencyjnym. Opracowanie przybliża ideę Termin „komunikowanie” wywodzi się z łacińskiego i narzędzia personalizacji, szczególnie w odniesieniu do słowa communis (wspólny) i oznacza dążenie do stanu środowiska internetowego. łączności (wspólnoty) z kimś1. Z kolei „komunikacja” jest terminem, którego łaciński pierwowzór oznacza Zadaniem komunikacji marketingowej jest takie również wymianę, łączność, czyli porozumiewanie się, skonstruowanie przekazu, aby jego odbiorca podjął przekazywanie informacji, pojęć, idei, uczuć2. oczekiwane przez nadawcę działania. Wymiana in- James F. Engel, Martin R. Warshaw i Thomas C. formacji wywołuje u odbiorcy reakcje na komunikat Kinnear zdefiniowali komunikację jako transakcję – między innymi dekodowanie, przyswajanie oraz między dwiema lub więcej stronami, polegającą na wartościowanie. Stosowanie różnorakich technik wzajemnym przekazywaniu treści za pomocą świa- perswazji ma na celu wzmocnienie siły nadawanego domie wybranych symboli o określonym znaczeniu3. przekazu. Jednakże mają one szansę odnieść zamie- Umiejętność skutecznego porozumiewania się polega rzony sukces tylko wtedy, gdy nadawca (już na etapie na prezentowaniu problemu w sposób odpowiadający projektowania przekazu) uwzględni cechy psycholo- sposobowi myślenia ludzi, którzy będą podejmować giczne i demograficzne (w tym kulturowe) właściwe decyzje4. danemu odbiorcy (danej grupie odbiorców). Podobnie Proces komunikacyjny obejmuje sześć podstawo- jest z doborem mediów, które mają stanowić nośnik wych elementów – są to: spersonalizowanego przekazu. 1. nadawca i odbiorca, W dzisiejszej komunikacji marketingowej, zdomi- 2. przekaz, nowanej przez media elektroniczne, coraz wyraźniej 3. kanał transmisji przekazu, daje się zaobserwować silny trend wykorzystywania 4. zakłócenia (szumy), personalizacji komunikatów. Jednak nie zawsze tak 5. sprzężenie zwrotne, było. Procesy komunikacji ewoluowały długo, wraz 6. kontekst komunikacji5. z rozwojem kultury społecznej i narzędzi marketin- Nadawca za pomocą kanałów komunikacyjnych kie- gowych. Obecnie personalizację szczególnie wyraź- ruje przekaz do odbiorcy. Następnie pojawia się sprzę- nie daje się zauważyć w działaniach promocyjnych żenie zwrotne, czyli reakcja na otrzymany przekaz. i reklamowych prowadzonych przy wykorzystaniu Na sposób jego odbioru ma wpływ wiele czynników internetu. środowiskowych, które często wywołują zakłócenia, 1 H. Mruk, Komunikowanie się w biznesie, Akademia Ekonomiczna w Poznaniu, Poznań 2002, s. 7. 2 G. Rosa, Komunikacja marketingowa, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2005, s. 7. 3 J. Blythe, Komunikacja Marketingowa, PWE, Warszawa 2002, s. 14. 4 K. Burnett, Relacje z kluczowymi klientami, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2002, s. 254. 5 J.W. Wiktor, Teoretyczne podstawy systemu komunikacji marketingowej, http://swiatmarketingu.pl/index.php?rodzaj=01&id_ numer=719231, [04.04.2008]. czerwiec 2010 75
  • 75. e-biznes co w efekcie może prowadzić do niepoprawnego od- Sears Roebuck & Co., której katalogi pisano takim czytania nadawanego komunikatu i wywołania niepo- językiem, aby był zrozumiały dla określonej grupy od- żądanej z punktu widzenia nadawcy reakcji odbiorcy. biorców, np. rolników. Następnie rozsyłano je pocztą W projektowaniu przekazów pomocna okazuje się wprost do domów odbiorców, co dla większości z nich znajomość modeli komunikacji marketingowej, które było niezwykle wygodne. stanowią pewnego rodzaju uszczegółowienie ogólnych Zaczęło rodzić się nowe, jeszcze nieśmiałe, oblicze informacji na temat komunikacji. kultury – kultura masowa. Wiek dwudziesty przyniósł kolejną jej odsłonę – intensywny rozwój przeżywały Od komunikacji masowej po model jeden wynalazki z końca poprzedniego stulecia – film, radio, do jednego (w internecie) telewizja, a także telefonia. W stosunkowo krótkim czasie wymienione media stały się dostępne niemal Do podstawowych modeli komunikacji zalicza się w każdym domu. Od tej pory pojęcie komunikacji model interpersonalny („jeden do jednego”, „kilku do masowej nabrało zupełnie nowego znaczenia, zaczęto kilku”) oraz model masowy. Jak sugeruje sama nazwa, też mówić o powstaniu zjawiska popkultury. Nowe komunikacja interpersonalna odznacza się osobowym narzędzia marketingowe, o niezwykłym zasięgu i sile charakterem kontaktu oraz możliwością interakcji oddziaływania, stały się szybko animatorami stylu uczestników komunikacji. Pozwala to na bezpośredni życia. To one wyznaczały standardy. i niemal natychmiastowy wpływ na reakcje i decyzje Kolejny przełom nastąpił wraz z nadejściem ery podejmowane przez odbiorców przekazu. Z kolei powszechnego internetu. Początek XXI wieku wy- komunikacja masowa, określana również mianem daje się być początkiem końca popkultury. Internet komunikacji „jeden do wielu”, charakteryzuje się jed- umożliwił przedsiębiorstwom wdrażanie metod i na- nokierunkowym przepływem informacji. Jej główne rzędzi pozwalających na umocnienie pozycji rynkowej wyróżniki to szeroka publiczność i jednakowość prze- i rozszerzenie zasięgu działalności. Mówiąc inaczej, kazu dla wszystkich odbiorców, a środkami przekazu internet stanowi wspólną platformę elementów re- są tu mass media. Wszystkie te cechy uniemożliwiają wolucji łańcucha podaży, którego ogniwa wykluwały bezpośredni i natychmiastowy wpływ na reakcje od- się od wielu lat6. Nie jesteśmy już zależni od kilku biorców. Powyższe formy komunikacji mają za sobą kanałów telewizyjnych i stałych godzin nadawania długą ewolucję. Na kierunek i dynamikę ich zmian programów. Internet umożliwia wybór i zaspokojenie niewątpliwie miał wpływ właśnie rozwój mediów, indywidualnych potrzeb. Można powiedzieć, że jest to ściśle związany z rozwojem kultury i gospodarki. medium, w którym wszystko jest „na zawołanie”, czy Za milowy krok na drodze do powstania mediów może raczej „na kliknięcie”. Każdy może znaleźć coś masowych można uznać wynalezienie druku. Pomi- tylko dla siebie, dokładnie wtedy, kiedy chce. Poniekąd mo że pierwotnie technologia ta była prosta, droga nastąpił powrót do kultury opartej na niszach. Jednak i dostępna dla nielicznych, zapoczątkowała rozwój obecna kultura różni się od tej sprzed paru wieków masowej komunikacji. Jeszcze w czasach sprzed rewo- pewnym niezwykle istotnym elementem, a mianowicie lucji przemysłowej, kiedy to gospodarka opierała się powszechnym dostępem do tych nisz. Tak jak każdy na rolnictwie, a odległości pomiędzy poszczególnymi z nas niemal dowolnie może zaspokajać swoją indy- ośrodkami (miastami, wsiami) były duże, różnice kul- widualność za pomocą internetu, tworząc niezliczoną turowe występujące między nimi były dość znaczące. ilość nisz, podobnie każdy przedsiębiorca może za W zależności od specjalizacji (przemysłowej, społecz- pośrednictwem tego samego medium i na tych samych nej) ośrodków powstały różnorodne nisze, charakte- zasadach do tych nisz (a więc i do nas samych) docie- rystyczne dla danego ośrodka. W takich warunkach rać. Jednocześnie należy pamiętać, że każdy odbiorca skuteczna (w relacji koszt – efekt) komunikacja mar- posiada różnorakie zainteresowania, znajdując się ketingowa była niezwykle trudna. O masowości, jaką w obrębie więcej niż jednej niszy i tworząc zbiory znamy obecnie, nie było wówczas mowy. Głównymi wspólne dla wielu elementów. Tak powstaje kultura łącznikami (nośnikami przekazów) pomiędzy poszcze- współzależnych mikrokultur. gólnymi ośrodkami byli wędrowni kupcy. To, czy marketerom uda się dotrzeć do tych indy- Niezwykle istotnym okresem okazał się wiek XIX, widualnych potrzeb i je zaspokoić, może zaważyć na gdy rozpoczął się gwałtowny rozwój przemysłu. Po- dalszym losie prowadzonych przedsięwzięć. Techno- wstawały duże ośrodki miejskie, ludność zaczęła mi- logia cyfrowa oferuje szeroki wybór stale udoskona- grować. Szybki rozwój transportu i upowszechnienie lanych metod promocji, filtracji i rekomendacji treści, się technologii poligraficznych (również fotografii) produktów i usług. Jednocześnie pojawiło się nowe umożliwiły dotarcie do szerokiej publiczności w skali wyzwanie dla marketerów – zdobycie umiejętności do tej pory niedostępnej dla innych form przekazu. wykorzystywania dostępnych metod i narzędzi oraz W tym okresie powstały pierwsze katalogi handlowe prowadzenia kampanii promocyjnych i konstruowania i pojawiły się pierwsze przejawy personalizacji na przekazów w taki sposób, aby dotrzeć do rozdrobnio- poziomie segmentu klientów. Przykład stanowi firma nych grup odbiorców. 6 Ch. Anderson, Długi Ogon. Ekonomia przyszłości – każdy konsument ma głos, Media Rodzina, Poznań 2008, s. 67. 76 e-mentor nr 3 (35)
  • 76. Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację... Rola wiedzy o kliencie 5. możliwość zaoferowania programu nagradzania stałych klientów, przynoszącego wymierne ko- w świecie minikultur rzyści obu stronom10. Aby zidentyfikować potrzeby klientów, należy Przedsiębiorstwa stosujące marketing indywidualny rozumieć ich kontekst wyboru (znać ich preferencje), zbierają informacje o klientach i kontaktują się z każ- czyli wiedzieć, o czym klient myśli, czego chce i o co dym z osobna w celu stworzenia trwałych, osobistych się troszczy7. Coraz częściej można spotkać się ze relacji komercyjnych11. W gospodarce elektronicznej stosowaniem zarządzania klientem w miejsce zarzą- oferta bazująca na wiedzy stymuluje rosnące przycho- dzania produktem oraz ekonomii zakresu w miejsce dy. Choć koszt produkcji pierwszej jednostki jest dość ekonomii skali, a także z wykorzystywaniem tzw. wysoki, koszty produkcji kolejnych jednostek są niemal marketingu dialogu. zerowe12. Wiedzę o klientach dostarczają przedsię- Za początek nowoczesnej ery marketingu, w której biorstwu oni sami, a informacje mogą być zbierane koncentracja na produkcie zastąpiona zostaje koncen- na szereg sposobów – m.in. za pomocą: tracją na kliencie, uważa się opublikowanie słynnego • ankiet, artykułu Theodore’a Levitta – Krótkowzroczność Mar- • formularzy rejestracji (np. na newsletter, zało- ketingu. Kontynuatorami myśli Levitta są dzisiaj m.in. żenie konta użytkownika w serwisie), Don Peppers i Martha Rogers. Twierdzą oni, że najcen- • śledzenia historii zakupów i odwiedzanych niejszym zasobem w konkurencyjnym otoczeniu jest stron, dla przedsiębiorstwa klient, ponieważ stanowi zasób • statystyki ruchu na stronach WWW, w twardy sposób ograniczony pod względem ilościo- • obserwowania komentarzy i opinii na forach, wym i – co najważniejsze – niezastępowalny. Dlatego • systemów zbierania informacji zwrotnej (np. powinno się dążyć do marketingu w pełni spersonali- sugester.pl, uservoice.com), zowanego, który dzięki rozwojowi technologii infor- • śledzenia liczby kliknięć linków przesyłanych matycznych staje się coraz bardziej dostępny8. e-mailingiem, Pod względem możliwości budowania relacji inter- • komunikacji poprzez pocztę elektroniczną. net jest dla marketingowca bezcennym narzędziem Wszystkie wymienione sposoby mogą być stosowa- z trzech powodów: ne zarówno indywidualnie, jak i łącznie, w różnorakich 1. daje możliwość kierowania ceny, po niewielkim kombinacjach. koszcie, do indywidualnego odbiorcy, Zarządzanie relacjami z klientami pozwala firmie 2. zastępuje jednokierunkową transmisję przekazu odkryć, kim faktycznie są jej klienci, jak się zachowują – znaną z marketingu tradycyjnego – dwustron- oraz jakie są ich preferencje i dotąd niezaspokojone ną wymianą między nabywcami, potrzeby. Wnikliwa analiza i znajomość tych zagad- 3. umożliwia działanie w czasie rzeczywistym9. nień pozwala właściwie, spójnie i szybko reagować na Wyrazem powyższych możliwości powinien być pojawiające się zapotrzebowanie ze strony klienta13. dialog z klientem, słuchanie jego potrzeb i opinii, Trzeba w tym miejscu dodać, iż gromadzenie informa- a następnie odpowiadanie na nie. W ten sposób można cji o klientach powinno odbywać się w sposób ciągły. zyskać lojalnych klientów, darzących zaufaniem dane Tylko takie dane stworzą pełen obraz preferencji przedsiębiorstwo i ceniących jego usługi. A zatem klientów, dzięki czemu pozwolą przewidywać i w porę poprzez budowę właściwie funkcjonujących kanałów reagować na ewentualne zmiany. komunikacji z klientem możliwe staje się osiąganie W przeszłości liczba informacji, jakie przedsię- przewagi konkurencyjnej. biorstwo było w stanie rozpropagować w formie Arthur M. Hughes wyróżnił pięć warunków efektyw- ogłoszeń prasowych, broszur itp., była ograniczona nego zarządzania relacjami z klientami: względami finansowymi. Obecnie internet pozwala 1. dobrze rozwinięte procedury marketingowe, na przekazywanie niemalże nieograniczonej liczby 2. łatwość gromadzenia nazwisk, adresów i infor- informacji14, przy jednocześnie stosunkowo niskich macji o zachowaniach związanych z zakupem, kosztach. Znając potrzeby, preferencje i sposoby po- 3. możliwość gromadzenia danych o powtarzają- stępowania swoich klientów, można wpływać na ich cych się zakupach w momencie sprzedaży, decyzje. Warunkiem jednak jest efektywne wykorzy- 4. umiejętność tworzenia i przeszukiwania włas- stanie narzędzi marketingu indywidualnego („jeden nych baz danych, do jednego”). Jednym z takich narzędzi, cieszącym się 7 D.C. Jain, S. Maesincee, Ph. Kotler, Marketing nie stoi w miejscu,. Agencja Wydawnicza PLACET, Warszawa 2002, s. 95. 8 Enterprise Feedback Management jako nowa propozycja technologiczna dla biznesu, SPSS Polska, http://www.spss.pl/dodatki/ download/Enterprise_Feedback_Management__Marketing_w_Praktyce_2007-05.pdf, [09.01.2009]. 9 A. Tiwana, Przewodnik po zarządzaniu wiedzą. E-biznes i zastosowaia CRM, PLACET, Warszawa 2003, s. 36. 10 D.C. Jain, S. Maesincee, Ph. Kotler, dz.cyt., s. 168. 11 Tamże, s. 33. 12 A. Tiwana, dz.cyt., s. 27. 13 D.C. Jain, S. Maesincee, Ph. Kotler, dz.cyt., s. 55. 14 Tamże, s. 38. czerwiec 2010 77
  • 77. e-biznes w ostatnim czasie coraz większą popularnością, jest • zainicjowanie i podtrzymanie sprawnego proce- personalizacja przekazów. su komunikacyjnego z określonymi użytkowni- kami, Personalizacja • szansę na pozyskanie lojalności klienta, • generowanie ponownych wizyt sieciowych od- Indywidualizacja oferty polega na takim jej dosto- biorców, zdobycie zadowolenia klienta, które sowaniu, aby jak najlepiej odpowiadała potencjalnej może być źródłem najbardziej efektywnej rekla- grupie odbiorców danego produktu (usługi), wyod- my rozpowszechnianej drogą rekomendacji, rębnionej na bazie psycho- i demograficznych danych. • konkurencyjność wobec firm niestosujących Personalizacja idzie o krok dalej – można powiedzieć, podobnych praktyk personalizacyjnych, że tu oferta dopasowywana jest nie tylko na poziomie • możliwość udostępniania zdefiniowanej płasz- cech (zachowań) danej grupy odbiorców, ale także na czyzny reklamowej, poziomie pojedynczego odbiorcy z tej grupy. • zdobycie pozytywnych opinii na temat strony Celem personalizacji jest wywołanie u odbiorcy lub firmy, poczucia, że dana oferta jest skierowana tylko do • pozyskanie uwagi licznego audytorium interne- niego – ma on się poczuć kimś wyjątkowym. To z kolei towego, prowokuje go do skorzystania z oferty. W świecie • zdobycie uznania wśród społeczności interne- mikrokultur, w którym każdy postrzega siebie jako towej za unikatowość świadczonych usług15. indywiduum, traktowanie klienta jako odrębnej jed- Ważną zaletą internetu jest również możliwość nostki, a nie grupy anonimowych osób wydaje się śledzenia tego, co na dany użytkownik robi w serwisie, szczególnie istotne. O ile w sklepiku osiedlowym jest a nawet w innych miejscach w sieci. Ograniczając to proste – sprzedawcy znają większość klientów się do własnego serwisu, firma może zebrać szereg z imienia i dokładnie wiedzą, jakie są ich preferencje, informacji o użytkownikach już na etapie rejestracji o tyle w internecie, gdzie klientów są tysiące, wydaje (jeżeli oferuje taką funkcjonalność), wykorzystując się to niemożliwe. do tego celu odpowiednio skonstruowany formularz Personalizacja przekazów w cyfrowym świecie rejestracyjny. wbrew pozorom nie jest jednak bardzo trudna do stosowania, wymaga jedynie specyficznych warunków. Personalizowana reklama Podstawą jej wykorzystania jest posiadanie odpowied- nich danych na temat odbiorcy i odpowiedniej techno- Formularz taki może zawierać tylko podstawowe logii służącej do ich zbierania oraz przetwarzania (np. dane konieczne do utworzenia konta w serwisie – naj- formularz rejestracji w serwisie internetowym). W obu częściej jest to imię lub nick (pseudonim) użytkownika tych kwestiach szczególną rolę zaczynają odgrywać i jego adres e-mail. Może jednak być znacznie bardziej bazy informacji o klientach. rozbudowany i wymagać podania takich danych, jak Korzyści, jakie czerpie odbiorca z personalizacji kod miasta, w którym zamieszkuje użytkownik (np. do w tradycyjnych i elektronicznych relacjach z klientem celów terytorialnego „targetowania” reklam), miejsce indywidualnym, to przede wszystkim: pracy w podziale na branże i (lub) zajmowane stano- • możliwość korzystania z promocji, wisko, zainteresowania (np. do celów tematycznego • sprawna i miła obsługa, „targetowania” reklam). Jednocześnie należy pamiętać • możliwość prenumerowania biuletynu zgodne- o dobrych praktykach z zakresu usability i user expe- go z preferencjami (w przypadku portalu – np. rience. Mówią one, że wszelkie działania w serwisie finanse, porady, rozrywka), muszą być maksymalnie proste i stosunkowo krót- • sprawny dostęp do interesującej oferty elektro- kie. Odnosząc to do procesu rejestracji – im mniej nicznego sklepu, danych użytkownik musi wpisać podczas rejestracji, • możliwość kompozycji indywidualnej strony tym chętniej ją ukończy. Ponadto zbyt duża ilość wy- z dostępnych treści, maganych informacji może wywołać u użytkownika • szybki dostęp do poszukiwanych zasobów, niepokój o ich (i swoje zarazem) bezpieczeństwo. Nie • spójność personalizowanej komunikacji we przekreśla to jednak możliwości pozyskania wyżej wy- wszystkich kanałach elektronicznych, mienionych danych o użytkowniku. Większość dobrze • możliwość składania zamówień na nietypowe przygotowanych serwisów oferuje możliwość ich po- produkty (np. własna kompozycja elementów dania w tzw. ustawieniach profilu (konta w serwisie). butów firmy Nike lub zamawianie indywidual- Wówczas to użytkownik dobrowolnie decyduje, jakie nego druku książki w wydawnictwie Helion). dane ujawni. Wśród korzyści, jakie uzyskuje organizacja, można Efekty personalizacji reklam najłatwiej znaleźć z kolei wymienić: w serwisach społecznościowych, gdzie bardzo • możliwość zdefiniowania grupy docelowej, w prosty sposób uzyskać można informacje na temat • budowanie własnej bazy adresowej, klientów. Wielu dostarczają sami użytkownicy, właśnie 15 J. Stasieńko, System informatyczny wspomagający zarządzanie relacjami z klientami, http://kis.pwszchelm.pl/publikacje/V/ Stasienko.pdf, [09.01.2010]. 78 e-mentor nr 3 (35)
  • 78. Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację... poprzez uzupełnianie Rysunek 1. Reklama spersonalizowana, banerowa formularzy swoich pro- fili (rysunek 1). W zamieszczonym obok przykładzie do personalizacji wykorzy- stano jedynie imię użyt- kownika. Plusem takie- go podejścia jest to, że Źródło: Goldenline.pl – profil autorki, [16.01.2010] chętniej reaguje się na reklamę, która jest skie- rowana bezpośrednio Rysunek 2. Spersonalizowane oferty pracy i formularz w profilu użytkownika do nas. A tak jest, gdy pojawia się zwrot imien- ny. Wadą wykorzystania tylko imienia może być chybiony produkt, jaki firma stara się zaofe- rować użytkownikowi, gdyż niekoniecznie musi się on interesować Sola- ris Gate. Rozwiązaniem może być analiza danych zawartych w profilu lub historii poruszania się po serwisie – podstron, jakie użytkownik odwie- dzał ze względu na ich tematykę. W serwisie Goldenline.pl bardzo dokładnych informacji może również dostar- czyć zawarta w profilu lista grup tematycznych, Źródło: Profeo.pl – profil autorki, [10.01.2010] do jakich należy użyt- kownik. Łatwo w ten sposób zweryfikować, czy dana W drugim przypadku (e-commerce) rekomendacje reklama będzie miała szansę go zainteresować. Per- są dynamicznie generowane na podstawie historii za- sonalizację oferty przedsiębiorstwa stosują również kupów oraz informacji o produktach poszukiwanych w działaniach rekrutacyjnych – na podstawie danych przez danego użytkownika (odnoszą się do kategorii, z formularza generowane są propozycje pracy (rysu- jaką dany produkt reprezentuje), a także na podstawie nek 2). historii zakupów innych użytkowników, którzy nabyli dany produkt. Za prekursora tego typu działań perso- Rekomendacje oferty w e-sklepach nalizacyjnych uznaje się sklep internetowy Amazon. com (rysunek 4). Rekomendacje, inaczej polecenia, polegają na W Stanach Zjednoczonych (według badań firmy sugerowaniu użytkownikowi, jakie inne produkty Voivici) ponad połowa sprzedawców online (57 proc.) (usługi, artykuły) mogą go jeszcze zaintereso- Rysunek 3. Rekomendacja treści tematycznie powiązanych wać. Najpowszechniej tego typu rekomenda- cje wykorzystywane są w serwisach informacyj- nych i na blogach oraz – szerszej – w branży e-commerce. W pierw- szym przypadku polece- nia są to stałe odnośniki do treści tematycznie powiązanych z aktual- nie przeglądaną ofertą Źródło: InternetMaker, http://www.internetmaker.pl/artykul/5789,1,jak_stworzyc_idealny_newsletter.html, (rysunek 3). [23.01.2010] czerwiec 2010 79
  • 79. e-biznes oferuje rekomendacje odpo- Rysunek 4. Rekomendacja produktów kupowanych przez innych klientów wiadające profilowi klienta, a kolejne 25 proc. zamierzało wprowadzić je w roku 2009. Z kolei w Polsce – według raportu Polski e-commerce 2009, opracowanego przez serwis Praktycy.com – taką formę personalizacji oferty proponuje dopiero co trzeci e-sklep. Co czwarty – oferuje indywidualne rekomenda- cje produktów w oparciu o dotychczasowe zakupy Źródło: Amazon.com, [23.01.2010] klientów16. E-mail marketing dostęp do zasobów wiedzy. W tym roku ThinkTank przeprowadzi bowiem kilkadziesiąt debat i dyskusji Personalizacja jest również coraz częściej wykorzy- na tematy związane z zarządzaniem, będziemy stywana w e-mail marketingu. Podobnie jak w przypad- również publikować wyniki interesujących badań ku reklam w serwisach, tak i tutaj można wykorzystać i analiz. imię użytkownika oraz jego dane pochodzące z profilu. Dlatego będziemy wdzięczni za uzupełnienie poniż- Możliwa jest również automatyczna, uwzględniająca szych danych w bazie e-newslettera, dotyczących płeć odbiorcy, odmiana treści wiadomości – zarówno m.in. miejscowości i reprezentowanej branży. Dzięki samego zwrotu powitalnego, jak i poszczególnych temu będziemy mogli precyzyjniej adresować prze- słów w tekście. Ponadto dostępne są systemy, które syłane informacje, nie narażając użytkowników oferują zamieszczenie imienia (zwrotów powitalnych) e-newslettera na ich nadmiar. Prosimy również w wołaczu. Jednym z nich jest impleBOT. Aby system o skorygowanie danych, jeśli tego wymagają. ten wysłał w taki właśnie sposób spersonalizowaną wiadomość, w pierwszej kolejności trzeba pozyskać Imię imię subskrybenta. Można tego dokonać podczas Nazwisko zapisu na newsletter, umieszczając odpowiednie pola Stanowisko w formularzu zapisu. Następnie podczas tworzenia Firma wiadomości należy wstawić w odpowiednie miej- Miejscowość sce tzw. flagi (np. {IMIĘ}, {FIRMA}), które zostaną Branża podmienione na odpowiednie dane i (lub) dokonają odpowiednich odmian. Będę wdzięczna za odesłanie informacji e-mailem, W sytuacji, gdy brakuje danych na temat użytkowni- by Państwa dane w naszej bazie były jak najbardziej ka, można stosować zwroty ogólne – jak np. Szanowni aktualne17. Państwo – lub poprosić subskrybentów o uzupełnienie informacji o sobie. Trzeba jednak przekonać ich do Badanie na temat wykorzystania poczty elektro- tego, odpowiednio uzasadniając prośbę. Poniżej zapre- nicznej, przeprowadzone w 2009 roku przez firmę zentowano wiadomość, jaką wystosował ThinkTank.pl marketingową SARE, wykazało, że aż 45 proc. 18 do swoich subskrybentów: spośród przedsiębiorstw biorących w nim udział stosuje w wysyłanych wiadomościach techniki per- Prośba o weryfikację danych w e-newsletterze Think- sonalizacji. Tank Szanowni Państwo, Personalizacja w wyszukiwarkach ThinkTank dokonuje weryfikacji bazy użytkowników e-newslettera. Chcemy w ten sposób zaoferować Twórcy najpopularniejszej obecnie w Polsce wyszu- sympatykom magazynu więcej możliwości w organi- kiwarki internetowej Google kierunkiem jej rozwoju zowanych przez nas dyskusjach i debatach, a także, uczynili spersonalizowanie wyników wyszukiwania. ze względu na zmiany po pojawieniu się nowej strony Jest to tzw. wyszukiwanie semantyczne. Wśród danych internetowej, zaproponować lepszy i profilowany zbieranych przez Google mogą znaleźć się m.in. słowa 16 Serwis Praktycy, http://www.praktycy.com/infoteka/news13.html, [23.01.2010]. 17 Wiadomość, która dotarła na adres e-mail autorki w dniu 04.01.2010, wysłana do bazy subskrybentów magazynu „ThinkTank”. 18 Raport z VI badania wykorzystania poczty elektronicznej, [online], SARE http://www.sare.pl/_s/download/raport_2009.pdf, [09.01.2009]. 80 e-mentor nr 3 (35)
  • 80. Od masowej komunikacji marketingowej po personalizację... kluczowe wpisywane przez użytkowników, historie Polecamy kliknięć w strony będące wynikiem wyszukiwania i wyświetlane na nich linki sponsorowane. Zebrane dane mają posłużyć generowaniu wyników wyszukiwa- nia pod kątem dotychczasowych upodobań użytkow- nika. I tak na przykład strony poświęcone tematyce Sebastian Konkol najczęściej poszukiwanej przez użytkownika mogłyby Marketing mobilny uzyskać wyższe pozycje na liście spersonalizowanych Helion wyników. Podobnie byłoby ze stronami wcześniej Gliwice 2010 przeglądanymi. Czy telefon komórko- wy stanie się jednym Zakończenie z głównych mediów komunikacji reklamo- Internet jako pierwsze medium umożliwia tak wej? Czym jest mar- zaawansowany dialog pomiędzy przedsiębiorstwem keting mobilny? Jakie a klientem i w konsekwencji – budowanie z nim trwa- działania podjąć, aby łych relacji. Przed przedsiębiorstwami pojawiają się skorzystać z jego do- olbrzymie możliwości konkurencyjne, ale i wyzwania. brodziejstw? Odpowie- Budowanie bazy wiedzy o klientach jest procesem dzi na te i podobne długotrwałym, wymaga ciągłej uwagi i przemyślanego pytania można odnaleźć w polecanej publikacji. wykorzystywania dostępnych narzędzi, ale efekty Autor wyjaśnia genezę i definicję marketingu mo- mogą być o wiele bardziej znaczące od poniesionych bilnego, podaje wskazówki ułatwiające realizację nakładów. kampanii marketingowych z wykorzystaniem mediów Wykorzystując spersonalizowane przekazy i pro- mobilnych, a także charakteryzuje reklamę mobilną dukty, trzeba również pamiętać o poszanowaniu z punktu widzenia różnych podmiotów występujących prywatności odbiorców. Raz naruszona – może wy- na rynku. W książce nie zabrakło także wyliczenia wołać nieufność i doprowadzić do utraty klienta. W wad i zalet omawianego zagadnienia oraz prognoz środowisku internetowym utracone zaufanie równie na przyszłość. trudno odzyskać, jak i poza nim. Publikację można nabyć w księgarni internetowej wydawnictwa: http://helion.pl/ Bibliografia A. Tiwana, Przewodnik po zarządzaniu wiedzą. E-biznes i zastosowania CRM, Agencja Wydawnicza PLACET, Warszawa Jeanniey Mullen 2003. David Daniels Ch. Anderson, Długi Ogon. Ekonomia przyszłości – każdy Godzina dziennie konsument ma głos, Media Rodzina, Poznań 2008. D.C. Jain, S. Maesincee, Ph. Kotler, Marketing nie stoi z e-mail marketingiem w miejscu, Agencja Wydawnicza PLACET, Warszawa 2002. Helion G. Rosa, Komunikacja marketingowa, Wydawnictwo Nauko- Gliwice 2010 we Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2005. H. Mruk, Komunikowanie się w biznesie, Akademia Ekono- Prezentujemy publika- miczna w Poznaniu, Poznań 2002. cję poświęconą wyko- J. Blythe, Komunikacja Marketingowa, PWE, Warszawa rzystaniu poczty elek- 2002. tronicznej w marketin- K. Burnett, Relacje z kluczowymi klientami, Oficyna Ekono- gu. Stanowi ona szcze- miczna, Kraków 2002. gółowy poradnik dla osób zajmujących się Netografia dostępna jest w praktyce działaniami w wersji internetowej czasopisma. w tym zakresie. Autorzy udzielają porad dotyczących przygotowania działań e-marketingowych, uczą, jak tworzyć efektywne e-maile, jak czytać raporty i w jaki sposób optymalizować wyniki. Omawiają także rea- lizację e-marketingu w sieciach społecznościowych i dla urządzeń przenośnych. Dodatkowo publikacja Autorka jest absolwentką specjalności biznes elek- zawiera słowniczek, listę dostawców i zasobów oraz troniczny na Wydziale Ekonomicznym Uniwersytetu listy kontrolne z obszaru poczty elektronicznej. Gdańskiego. Studia te ukończyła z wyróżnieniem. Od Książka przeznaczona jest zarówno dla osób dopie- kilku lat zajmuje się problematyką e-biznesu, ze szcze- ro rozpoczynających pracę z e-marketingiem, jak gólnym uwzględnieniem zagadnień związanych z e-mar- również dla specjalistów pragnących uporządkować ketingiem. Pracuje jako redaktor, marketing- i project i udoskonalić swoje umiejętności. manager przedsięwzięć internetowych. Doradza oraz Publikację można nabyć w księgarni internetowej współpracuje przy tworzeniu i rozwijaniu serwisów wydawnictwa: http://helion.pl/ internetowych. czerwiec 2010 81
  • 81. e-edukacja na świecie Online Education in Higher Education. What Factors Facilitate and Inhibit It? Faye L. Lesht Deborah L. Windes For higher education to remain innovative and viable in the today3. Attitudes toward online education influence an future, factors facilitating and inhibiting online education institution’s ability to use multimedia to enhance the must be closely examined and addressed. Higher education’s educational experience. As is well known by scholars approaches to the phenomenon of online learning reveal of the pedagogical process, quality education has to much about its ability to be proactive in the face of signi- do with instructor expertise, course content, teaching ficant societal change. Miller1 notes that this is a time in methods, student engagement, and related supports4. higher education not unlike the period after World War II Delivery modes are important to the extent they are when colleges and universities were compelled to respond used properly and their complexities and fluidity are to post-war issues and opportunities by revising and estab- not taken for granted5. Colleges and universities must lishing policies and procedures to facilitate entry into, and become aware of how attitudes within and outside completion of, educational pursuits on the part of men and higher education environments affect approaches to women from all walks of life. online education. Higher education institutions sho- uld systematically revise policies and procedures that Online learning is a dynamic process that includes inhibit online learning6 in order to remain responsive the interaction of administrators, faculty, and students. to societal changes and by so doing, relevant to their Surprisingly, there is a limited amount of literature constituencies. written on this dynamic as it pertains to the digital One formidable barrier to online learning is the age2. Issues ranging from access to accommodation faculty-reward structure at most colleges and univers- and trust to management of time, money, and people ities that remains dependent on teaching, research, all combine to create an environment in which online and service and often diminishes the uniqueness of programs succeed, fail, or never materialize. This essay online education by treating it as equal to, and part explores some of the major barriers and bridges to of, residential instruction in promotion and tenure online higher education. decisions7. For example, at research-intensive institu- tions in the United States, faculty are often rewarded Factors Inhibiting Online Higher Education mainly on research and publication; to entice faculty to engage in online education requires rethinking the While not as intense as a decade ago, skepticism faculty reward structure. Given multiple demands on about online learning still persists in higher education faculty members’ time from within their institutions 1 C. Miller, A test of leadership: Charting the future of U.S. higher education. A report of the commission appointed by Secretary of Education Margaret Spellings, 2006, http://www.ed.gov/about/bdscomm/list/hiedfuture/reports/pre-pub-report.pdf. 2 P. Boezerooij, E-learning strategies of higher education institutions: An exploratory study into the influence of environmental contingencies on strategic choices of higher education institutions with respect to integrating e-learning in their education delivery and support processes, 2006, http://doc.utwente.nl/56079/, [09.09.2008]. 3 S.R. Ruth, E-learning: A financial and strategic perspective, „Educause Quarterly” 2006, 1(29), p. 22–30, http://net.educause. edu/ir/library/pdf/eqm0615.pdf, [05.08.2008]. 4 K.P. Cross, What do we know about students’ learning and how do we know it?, „Center for Studies in Higher Education: Research & Occasional Paper Series”, 2005; R. Magjuka, M. Shi, C.J. Bonk, Critical design and administration issues in online education, „Online Journal of Distance Learning Administration”, 2008, 8 (4), p. 1–16, http://www.westga.edu/~distance/ ojdla/winter84/magjuka84.htm, [14.08.2008]. 5 B. Bomsdorf, Adaptation of learning spaces: Supporting ubiquitous learning in higher distance education, 2005, http://drops. dagstuhl.de/opus/volltexte/2005/371/, [24.02.2008]. 6 C. Miller, A test of leadership: Charting the future of U.S. higher education. A report of the commission appointed by Secretary of Education Margaret Spellings, 2006, http://www.ed.gov/about/bdscomm/list/hiedfuture/reports/pre-pub-report.pdf. 7 S.R. Ruth, E-learning: A financial and strategic perspective, „Educause Quarterly” 2006, 1(29), p. 22–30, http://net.educause. edu/ir/library/pdf/eqm0615.pdf, [05.08.2008]. 82 e-mentor nr 3 (35)
  • 82. Online Education in Higher Education... and without (e.g., personal and professional roles), the as residential instruction are being challenged today formal reward structure can present a significant ob- by full-time faculty themselves14. Some Institutions stacle to engagement in online education. The faculty recognize the value of online education for what resi- reward system needs to be reconsidered in light of the dential instruction cannot offer: courses and degrees breadth of educational options students have so faculty in specialized areas that need the support of a broader are not penalized for participation but are rewarded array of students than exists on a single campus15; fle- for it because it benefits the larger organization. xibility and access to those unable to attend programs Use of adjunct or part-time faculty is a related point on campus; and innovative ways of teaching that are that merits special consideration. At times, institutions encouraged in online education. rely on part-time faculty to develop and teach online However, higher education has been slow to adapt courses in order to accelerate access and enrollment e-learning as a valuable and meaningful means of growth. Administrators such as department heads and instruction. For example, some policies affecting all deans seek to alleviate pressures on full-time faculty students enrolled at institutions may date back to the from engagement in online education while continuing emergence of higher education in the early part of the to contribute to the institution’s economic well-being 20th century. How institutions handle transfer credit at times through the use of part-time faculty8. Debate is a primary example. With increased access to credit continues on the impact of part-time faculty on instru- courses, students may pursue a degree on or from one ctional quality9. At the same time, efforts are under campus while enrolling at another. Nonetheless, poli- way in the United States to create more „safeguards” cies pertaining to transfer credit can be rigid and may for part-time faculty who often lack benefits accorded fail to recognize current realities that students face in to full-time faculty10. terms of opportunities16 , such as the fact that online In terms of „safeguards,” intellectual property is education makes course selection at multiple institu- another area of concern. The question of „who owns tions on the part of students relatively seamless. the online course?” has been discussed in the literatu- Another issue for students is „identity management” re11. For example, intellectual property and ownership or the lack of systems in colleges and universities that of course content has influenced faculty participation allow for ease of access to registration, courseware, (or lack thereof) in a number of initiatives on college and other secured information. Automated services campuses across the country12. The matter of intellec- are required, for example, to integrate Web 2.0 tech- tual property and its influence on faculty participation nologies with legacy systems and enable continuity of in exploring new pedagogical models is an evolving connections on the part of students, faculty, and staff. area in need of more attention. Some institutions use A similar issue is pending legislation in the United Sta- work-for-hire13 agreements or enable faculty to own tes that will require identity confirmation of students their content provided the institution maintains rights in distance education/online courses at various points to it as well. during the course, including registration, course work, At the same time, earlier assumptions such as that and examinations17. Yet, such stringent policies for stu- online education is not as rigorous or as interactive dent identification in residential courses–including large 8 D. Carnevale, For online adjuncts, a seller’s market, „The Chronicle of Higher Education: Information Technology”, 2004, http://chronicle.com/free/v50/i34/34a03101.htm, [30.04.2004]. 9 R. Miller, Use of part-time faculty in higher education: Numbers and impact. Association of American Colleges and Universities, 2001, http://www.greaterexpectations.org/briefing_papers/parttimefaculty.html, [05.08.2008]. 10 K. Hoeller, Legislators can help adjunct professors, 2008, http://seattlepi.nwsource.com/opinion/350878_adjunct12.html, [5.08.2008]. 11 K.M. Bonner (Ed.) The center for intellectual property handbook, Neal-Schuman Publishers, New York 2006; K.B. Kelley, & K.M. Bonner, Courseware ownership in distance education: Issues and policies, „Sloan-C View” 2002, 1/ (1), 3, http://www.sloan- c.org/publications/view/v1n1/CIPIntro.htm, [27.08.2008]. 12 K.B. Kelley, & K.M. Bonner, Courseware ownership in distance education: Issues and policies, „Sloan-C View” 2002, 1/ (1), 3, http://www.sloan-c.org/publications/view/v1n1/CIPIntro.htm, [27.08.2008]. 13 K.A. Loggie, A.E. Barron, E. Gulitz, T.N. Hohlfeld, J.D. Kromrey, M. Venable, P. Sweeney, An analysis of copyright policies for distance learning materials at major research universities, „ Journal of Interactive Online Learning” 2006, 5(3), p. 224–242. 14 M.F. Paulsen, Online education and learning management systems: Global e-learning in a Scandinavian perspective, NKI Gorlaget, Oslo 2003, http://informationr.net/ir/reviews/revs126.html, [05.08.2008]; R. Magjuka, M. Shi, C.J. Bonk, Critical design and administration issues in online education, „Online Journal of Distance Learning Administration” 2008, 8 (4), p. 1–16, http://www. westga.edu/~distance/ojdla/winter84/magjuka84.htm, [14.08.2008]; K. Swan, Ubiquitous Computing and Changing Pedagogical Possibilities: Representations, Conceptualizations and Uses of Knowledge, Journal of Educational Computing Research, 2007, http://find.galegroup.com/gtx/infomark.do?&contentSet=IAC-Documents&type=retrieve&tabID=T002&prodId=AONE& docId=A170032548&source=gale&srcprod=AONE&userGroupName=uiuc_uc&version=1.0, [21.04.2010]. 15 P. Boltuc, APA Newsletter on Philosophy and Computers Fall (2005), „e-Teaching Philosophy”, 2005, http://www.apaonline. org/publications/newsletters/v05n1_index.aspx. 16 D. Lederman, The ‘other’ transfer of credit problem, „Inside Higher Education”, 2008, http://insidehighered.com/ news/2008/02/19/transfer, [22.02.2008]. 17 WCET, Are your online students really the ones registered for the course? Student authentication requirements for distance education providers, A WCET Briefing Paper, February 2008. czerwiec 2010 83
  • 83. e-edukacja na świecie lecture courses--are all too often deemed unnecessary. during, and after class. Examples include a variety of These issues require institutional resources in terms of virtual conferencing tools, bulletin boards, and chat time and management and can present barriers to online sessions. An organization must keep its „hand on education if not appropriately addressed. the pulse” of educational technologies as they evolve Furthermore, access to campus personnel and over time. An example in point is the University of resources such as technical support, financial aid, Illinois at Urbana-Champaign (Illinois), which has un- and library services needs to be carefully addressed dergone a technical migration over the past 25 years to avoid inhibiting an institution’s interest in online from the „Electronic Blackboard (developed by AT&T education and student participation. If an institution along with the University of Illinois), to Vis-a-vis (a thinks it will be too costly to serve the online student DOS- and Windows-based product developed by Bell due to infrastructure issues, it can be dissuaded from Canada), to VOICE (voice over IP and content delivery doing so even though by serving these students well, integrated into one package developed by Thin ICE), the campus has the opportunity to enhance its services to Elluminate (a greatly enhanced version of virtual in comprehensive ways. meeting software)”21. Overall, as today’s students have more ways to Appropriate levels of resources must be expended access online education18, it is imperative that admini- in order to test, develop, and implement appropriate strators, faculty, and students work together to reframe educational technologies. Fiscal considerations are online learning as a viable alternative to residential paramount when engaging in learning initiatives, and instruction. This means ensuring that policies and pro- this includes ensuring adequate technical support to fa- cedures acknowledge the needs of all students, as well culty and students and financial aid for these students. as those of colleges and universities, in order for higher It includes resources to both maintain infrastructure education to remain the innovative and essential place and evolve as new findings are discovered in order for for learning as higher education has been in the past. online education to continue at its highest quality. Mo- reover, additional staffing is often required by colleges Factors Facilitating Online Higher Education and universities to oversee policy development in the digital age, as existing staff may become resentful or What makes online learning effective in ways that exhausted trying to maintain long-held policies while are beneficial to the academic entity offering the co- reviewing new ones. urses and programs, faculty, and students? For one, Policies and procedures need to be reconsidered commitment on the part of the entire faculty for the in light of different economic expectations for online effort is essential to successful offerings. This includes programs. For example, availability of technical sup- consensus on the part of administrators and faculty port in light of the Internet and locations of students that the endeavor is important and a good use of time. around the world may require 24/7 support every It also means a commitment to „intellectual property” day of the year. Training faculty on how to work in protection and „academic freedom” for the faculty the online environment where verbal cues are not teaching online, a commitment that requires colla- readily available to students also requires a new way boration between faculty, staff, and external entities of thinking and related fiscal and human resources22. such as publishers and governments. As noted by L. C. However, it is also the case that institutions sometimes Smith19, „those wishing to facilitate ubiquitous learning expect online learning to generate significant revenues need to consider barriers that students may encounter but neglect the economic requirements (e.g., start-up and how to reduce or eliminate them. Many of those costs, upgrades, supports for faculty and students) relate to administrative factors and require the active necessary to offer an educational option that is at- involvement of administrative units providing services tractive to students23. for faculty and students”. The impact of e-learning on higher education is sig- Another facilitating factor is the ability to interact nificant. As noted by Magjuka et al. “traditional not-for with students synchronously and. asynchronously20 as profit universities have begun to reinvent themselves this cultivates a sense of community. There has been into what can be called ‘extended traditional universi- an evolution over time of products that facilitate inte- ties’ that ‘seek to capture the growing learning market’ raction between faculty and students between, before, in an attempt to remain competitive”24, particularly 18 The New Media Consortium and the EDUCAUSE Learning Initiative, The Horizon Report, 2008, http://www.educause.edu/ELI/PressReleases/2008HorizonReportfromtheNewMed/17291, [21.04.2010]. 19 Personal communication, 15 May 2007. 20 H. McCracken, Furthering connected teaching and learning through the use of virtual learning communities, „e-mentor” 2006, 5, http://www.e-mentor.edu.pl/artykul_v2.php?numer=17&id=359, [05.05.2008]. 21 T. Suttle, personal communication, 3 July 2007. 22 S.R. Ruth, E-learning: A financial and strategic perspective, „Educause Quarterly” 2006, 1(29), p. 22–30, http://net.educause. edu/ir/library/pdf/eqm0615.pdf, [05.08.2008]. 23 A. McGrath, Bricks and clicks: New approaches blur the lines between traditional classrooms and online learning, „US News & World Report”, 2004, http://www.eng.vt.edu/newsitems/pdf/USnewsWR-18OCT2004.pdf, [24.06.2007]. 24 R. Magjuka, M. Shi, C.J. Bonk, Critical design and administration issues in online education, „Online Journal of Distance Learning Administration” 2008, 8 (4), p. 1–16, http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter84/magjuka84.htm, [14.08.2008]. 84 e-mentor nr 3 (35)
  • 84. Online Education in Higher Education... in light of the rise of private, for-profit higher edu- resource planning (ERP) system interface, in order to cation. Innovative partnerships are developed which serve well students who wished to pursue professio- create „win-win” situations for multiple institutions nal development opportunities on a noncredit basis. and students. A notable example is provided by the The University’s Office of Continuing Education has Web-based Information Science Education Consortium also instituted a Service Center that facilitates sche- (WISE, www.wiseeducation.org), which started with duling, nondegree registrations, reports, and related a few universities in need of sharing educational reso- processes to complement the ERP’s capabilities for urces through e-learning and has grown over the past off-campus/online nonresidential students. few years to include 15 colleges and universities. The partnership is between academic units of library and Conclusion information science across the United States. Students at any Consortium-institutions have access to all the Institutions of higher education are in a period online courses available. This enables them to engage of significant change as a result of the rapid growth in knowledge acquisition in specialty areas of library in online education29. Online education can enhance and information science not offered by their home the pedagogical experience and increases access to institution. The student enrolls in the courses at his higher education. However, in order for online higher home institution. This award-winning partnership25 is education to enrich the work of higher education over one example of how structural changes make signifi- time, strategies to reduce barriers to participation on cant impacts over time. the part of universities must be agreed upon by policy At the same time, balance is encouraged. Recogni- and decision makers. tion of the breadth of human resources required for faculty members to focus on the instruction with limi- References and Related Readings ted distractions and to live a balanced life is essential. P. Boezerooij, E-learning strategies of higher education As text chatting and e-mail are relied upon heavily and institutions: An exploratory study into the influence of environ- may be more than double that of a campus course to mental contingencies on strategic choices of higher education make up for the lack of body language and in-person institutions with respect to integrating e-learning in their contact26, administrators can encourage faculty to find education delivery and support processes, 2006, http://doc. ways to take breaks or allow „online sabbaticals”27 or utwente.nl/56079/. other ways to acknowledge this need on the part of P. Boltuc, APA Newsletter on Philosophy and Computers Fall faculty. (2005), „e-Teaching Philosophy”, 2005, http://www.apaonline. Providing faculty with class sizes small enough org/publications/newsletters/v05n1_index.aspx. K.M. Bonner (Ed.) The center for intellectual property hand- for effective interaction and classroom management; book, Neal-Schuman Publishers, New York 2006. working as a team with administrators, instructional B. Bomsdorf, Adaptation of learning spaces: Supporting ubiq- designers, and other faculty and staff to create the uitous learning in higher distance education, 2005, http://drops. best possible pedagogical experience; and learning to dagstuhl.de/opus/volltexte/2005/371/. take breaks from the online environment on occasion D. Carnevale, For online adjuncts, a seller’s market, „The all contribute to good online teaching experiences. Chronicle of Higher Education: Information Technology”, Furthermore, administrative leadership can ensure 2004, http://chronicle.com/free/v50/i34/34a03101.htm. that an academic advisor–or „online coordinator”–is B. Cope, & M. Kalantzis, Introduction, [in:] B Cope & M. Kalantzis (Eds.), Ubiquitous Learning, University of Illinois assigned to oversee student academic progress and Press, Urbana, 2009. that sufficient time is provided for community building K.P. Cross, What do we know about students’ learning and between faculty and students. how do we know it?, „Center for Studies in Higher Education: Each of the above named methods has been noted Research & Occasional Paper Series”, 2005. as ways that administrators have facilitated successful K. Hoeller, Legislators can help adjunct professors, 2008, online programs28. http://seattlepi.nwsource.com/opinion/350878_adjunct12. Furthermore, support services such as market html. research, marketing, library, registration, textbook K.B. Kelley, & K.M. Bonner, Courseware ownership in distance education: Issues and policies, „Sloan-C View” 2002, 1/(1), 3, delivery, and related processes must be firmly in place http://www.sloan-c.org/publications/view/v1n1/CIPIntro. so the faculty member can focus primarily on the sub- htm. ject matter. For example, Illinois developed its own D. Lederman, The ‘other’ transfer of credit problem, „In- noncredit system for online course scheduling, regi- side Higher Education”, 2008, http://insidehighered.com/ stration, and tracking, similar to its campus enterprise news/2008/02/19/transfer. 25 See: www.lis.illinois.edu/articles/2008/05/wise-receives-adec-national-award-excellence-distance-education 26 E. Hearne, personal communication, 18 April 2007; J.D. Meyer, What have we discovered and where are we headed?, „TCC 2001: Implications of anytime, anywhere” 2001, 24/7/365, http://tcc.kcc.hawaii.edu/previous/TCC%202001/meyer.html, [24.06.2007]. 27 J.D. Meyer, personal communication, 14 May 2008. 28 E. Hearne, personal communication, 18 April 2007; J.D. Meyer, personal communication, 14 May 2008. 29 B. Cope, & M. Kalantzis, Introduction, [in:] B Cope & M. Kalantzis (Eds.), Ubiquitous Learning, University of Illinois Press, Urbana, IL 2009. czerwiec 2010 85
  • 85. e-edukacja na świecie K.A. Loggie, A.E. Barron, E. Gulitz, T.N. Hohlfeld, J.D. R. Miller, Use of part-time faculty in higher education: Numbers Kromrey, M. Venable, P. Sweeney, An analysis of copyright and impact. Association of American Colleges and Universi- policies for distance learning materials at major research universi- ties, 2001, ties, “Journal of Interactive Online Learning” 2006, 5(3), p. http://www.greaterexpectations.org/briefing_papers/part- 224–242. timefaculty.html. R. Magjuka, M. Shi, C.J. Bonk, Critical design and adminis- The New Media Consortium and the EDUCAUSE Learning Ini- tration issues in online education. „Online Journal of Distance tiative, The Horizon Report, 2008, http://www.educause.edu/ELI/ Learning Administration”, 8 (4), p. 1–16, 2008, http://www. PressReleases/2008HorizonReportfromtheNewMed/17291. westga.edu/~distance/ojdla/winter84/magjuka84.htm. M.F. Paulsen, Online education and learning management H. McCracken, Furthering connected teaching and learn- systems: Global e-learning in a Scandinavian perspective, NKI ing through the use of virtual learning communities, „e- Gorlaget, Oslo 2003, http://informationr.net/ir/reviews/ mentor” 2006, 5, http://www.e-mentor.edu.pl/artykul_ revs126.html. v2.php?numer=17&id=359. S.R. Ruth, E-learning: A financial and strategic perspective, A. McGrath, Bricks and clicks: New approaches blur the lines „Educause Quarterly” 2006, 1(29), p. 22–30, http://net.edu- between traditional classrooms and online learning, „US News cause.edu/ir/library/pdf/eqm0615.pdf. & World Report”, 2004, http://www.eng.vt.edu/newsitems/ K. Swan, Ubiquitous Computing and Changing Peda- pdf/USnewsWR-18OCT2004.pdf. gogical Possibilities: Representations, Conceptualizations and J.D. Meyer, What have we discovered and where are Uses of Knowledge, „ Journal of Educational Computing we headed?, „TCC 2001: Implications of anytime, any- Research”, 2007, http://find.galegroup.com/gtx/infomark. where”, 24/7/365, 2001, http://tcc.kcc.hawaii.edu/previous/ do?&contentSet=IAC-Documents&type=retrieve&tabID=T TCC%202001/meyer.html. 002&prodId=AONE&docId=A170032548&source=gale&src C. Miller, A test of leadership: Charting the future of U.S. higher prod=AONE&userGroupName=uiuc_uc&version=1.0. education. A report of the commission appointed by Secretary of WCET, Are your online students really the ones registered for Education Margaret Spellings, 2006, http://www.ed.gov/about/ the course? Student authentication requirements for distance edu- bdscomm/list/hiedfuture/reports/pre-pub-report.pdf. cation providers, A WCET Briefing Paper, February 2008. Faye L. Lesht earned her PhD in Continuing Higher Education at the University of Illinois at Urbana-Champaign. She has worked in the field of continuing higher education for 24 years. She holds the positions of Head, Academic Outreach, Office of Continuing Education and Adjunct Assistant Professor, College of Education, at the University of Illinois. Her administrative role includes facilitating online education opportunities for faculty and students; she has taught courses on academic leadership and is currently teaching a capstone research experience as part of an online master’s degree program in educational policy and leadership; her research interests focus on effective models of online education. Deborah L. Windes earned her PhD in Organizational Behavior at the University of Illinois at Urbana-Champaign. She has developed and taught online and distance courses for 21 years. In her current position as Program Coordinator LAS Online and the Office of Continuing Education at the University of Illinois, she has assisted in developing and coordinating a number of online programs that serve both undergraduate and graduate audiences. Her current research interests include faculty perspectives on online education, an examination of who the innovators are as business schools go online, and retention initiatives in online programs. Polecamy Designs on E-Learning International Conference 15–17 września 2010 r. Savannah, Georgia, USA Savannah College of Art and Design organizuje międzynarodo- wą konferencję poświęconą e-learningowi. Zakres tematyczny spotkania obejmuje m.in. takie zagadnienia, jak: technologie innowacyjne, media społecznościowe w kontekście uczenia się online, ewaluacja, zaangażowanie studenta, współpraca i budowanie społeczności. W programie przewidziano semi- naria, dyskusje oraz zajęcia laboratoryjne. Więcej informacji na stronie: http://www.designsonelearning. net/conferences/face_to_face/sept2010/del_sept2010.htm 86 e-mentor nr 3 (35)
  • 86. Stowarzyszenie E-learningu Akademickiego Baza aktywności www.sea.edu.pl/baza/ e-learningowej uczelni • zbiorcza informacja o rodzajach, skali i organizacji działań e-learningowych uczelni • prezentacje aktywności e-learningowych jednostek organizacyjnych uczelni • samodzielne wprowadzanie danych przez reprezentantów uczelni Zapraszamy uczelnie i ich jednostki organizacyjne do prezentacji swoich działań e-learningowych! Projekt SEA pt. „Praktyki e-learningowe w polskim szkolnictwie wyższym – baza wiedzy”, został dofinansowany przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

×