Your SlideShare is downloading. ×
ბლოკ ბიძინა-ივანიშვილი ქართული ოცნების საარჩევნო პროგრამა
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Introducing the official SlideShare app

Stunning, full-screen experience for iPhone and Android

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

ბლოკ ბიძინა-ივანიშვილი ქართული ოცნების საარჩევნო პროგრამა

2,085
views

Published on

ბლოკ ბიძინა-ივანიშვილი ქართული ოცნების საარჩევნო პროგრამა

ბლოკ ბიძინა-ივანიშვილი ქართული ოცნების საარჩევნო პროგრამა


0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
2,085
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
12
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. პოლიტიკური კოალიცია „ქართული ოცნების“ სადამფუძნებლო დეკლარაცია თბილისი, 21 თებერვალი, 2012 ჩვენი ქვეყნისათვის 2012 წლის საპარლამენტო არჩევნები მნიშვნელოვანი გზაგასაყარია - ამ არჩევნებისშემდეგ საქართველოში რეალურად უნდა დაიწყოს მრავალპარტიული დემოკრატიის დამკვიდრება. ეს არის არჩევანი თავისუფლებასა და დიქტატს, სამართლიანობასა და უსამართლობას, ევროატლანტიკურინტეგრაციასა და საერთაშორისო იზოლაციას შორის. საქართველოს გადარჩენისა და თანამედროვე სახელმწიფოდ დამკვიდრებისთვის აუცილებელია 2012წლის საპარლამენტო არჩევნებში ქართველი ხალხის გამარჯვება პოლიტიკურად და მორალურად გაკოტრე-ბულ მმართველ რეჟიმზე, რომელიც დღეს მხოლოდ ძალაუფლების შენარჩუნებისთვის იბრძვის. სწორედ ამ გამარჯვების უზრუნველსაყოფად შეიქმნა პოლიტიკური კოალიცია „ქართული ოცნება“. კოალი-ცია აერთიანებს იმ პოლიტიკურ ძალებს, რომლებიც გაერთიანებული არიან თავისუფლებისა და დემოკრატიისპრინციპების საფუძველზე და გამოხატავენ საზოგადოების უმრავლესობის მიზნებს. არჩევნებში ხალხის თავისუფალი ნების გამოვლენის გზით ხელისუფლებაში მოსული „ქართული ოცნება“:1. დაასრულებს ავტორიტარულ მმართველობას 4. დაიწყებს და შეუქცევადს გახდის ქვეყნის გამთ- და პოლიტიკურ მესიანიზმს საქართველოში, ლიანების პროცესს, რისთვისაც მოძებნის დი- რისთვისაც განავითარებს ლიბერალურ-დემოკ- ალოგის გზებს აფხაზებთან და ოსებთან, საერ- რატიულ ღირებულებებზე დაფუძნებულ ინსტი- თაშორისო თანამეგობრობის მხარდაჭერით ტუტებს, დაძლევს სამოქალაქო დაპირისპირე- მიაღწევს კონკრეტულ შედეგებს რუსეთთან მო- ბის მემკვიდრეობას და განამტკიცებს ეროვნულ ლაპარაკებებში; თანხმობას; 5. დაამკვიდრებს საარჩევნო დემოკრატიას, ხე-2. დაამკვიდრებს სახელმწიფო ორგანოთა და- ლისუფლების ანგარიშვალდებულებისა და არ- ბალანსებულ და გაწონასწორებულ მოდელს, ჩევნების გზით შეცვლის ტრადიციას, რისთვისაც რეალურ თვითმმართველობას და მრავალპარ- გააძლიერებს ოპოზიციის როლს ქვეყნის მართ- ტიულ პოლიტიკურ სისტემას, რისთვისაც ხალხის ვაში, დაიცავს მედიის თავისუფლებას და წაახა- აქტიური მონაწილეობით განახორციელებს კონ- ლისებს სამოქალაქო ინიციატივებს; სტიტუციურ რეფორმას; 6. უზრუნველყოფს მოქალაქეების კონსტიტუციური3. უზრუნველყოფს ქვეყნის უსაფრთხოებას და უფლებების ხელშეუხებლობას, დანაშაულისათ- რეგიონული პოზიციების გამყარებას, რისთვი- ვის სასჯელის გარდაუვალობას და პოლიტიკუ- საც გააღრმავებს ევროკავშირსა და ნატოსთან რი ნიშნით დევნის დაუშვებლობას, რისთვისაც ინტეგრაციას და მონაწილეობას მიიღებს რეგი- დაამკვიდრებს კანონის უზენაესობას, გაათავი- ონული მასშტაბის ეკონომიკურ და სამშვიდობო სუფლებს სასამართლოს და სამართალდამცავ პროცესებში; ორგანოებს პოლიტიკური ზეწოლისგან; 1
  • 2. 7. არ დაუშვებს ხელისუფლებაში მყოფი პარტიის 10. შეუქმნის შრომისუუნარო მოქალაქეებს ცხოვ- შერწყმას სახელმწიფო ინსტიტუტებთან, რისთ- რების ღირსეულ პირობებს, რისთვისაც დაამკ- ვისაც გაათავისუფლებს საჯარო სამსახურებს ვიდრებს უსაფრთხო სოციალურ გარემოსა და მმართველი ძალის წნეხისგან და გამიჯნავს მათ განავითარებს სოციალური სოლიდარობის სის- პარტიული ინტერესისგან; ტემას; 8. დაძლევს უმუშევრობას და სიღარიბეს, შეუქმნის 11. ხელს შეუწყობს საქართველოს მოქალაქეთა უნარიან და მშრომელ მოქალაქეებს სიმდიდ- მრავალფეროვანი ერთობის - საქართველოს რისა და კეთილდღეობის პირობებს, რისთვისაც სამოქალაქო საზოგადოების ფორმირებას, განავითარებს წვრილ და საშუალო ბიზნესს და რისთვისაც დაიცავს ეთნიკური და რელიგიური სოფლის მეურნეობას, დაიცავს კერძო საკუთ- უმცირესობების უფლებებს და ხელს შეუწყობს რებას და შრომით უფლებებს, უზრუნველყოფს სახელმწიფოებრივ ცხოვრებაში მათ ინტეგრი- მსოფლიო ეკონომიკურ სისტემაში ქვეყნის ინ- რებას; ტეგრირებას; 12. იზრუნებს ქვეყნის ეროვნულ-კულტურულ მემკ-9. დანერგავს ხარისხიანი და ხელმისაწვდომი გა- ვიდრეობაზე და ხელს შეუწყობს საგანმანათ- ნათლებისა და ჯანდაცვის სისტემებს, რისთვისაც ლებლო და სოციალურ-ეკონომიკურ მოდერ- განახორციელებს საქართველოს თითოეულ მო- ნიზაციას, რითაც დაძლევს, ერთი მხრივ, ბრმა ქალაქეზე ორიენტირებულ, გააზრებულ რეფორ- მიმბაძველობის, ხოლო, მეორე მხრივ, ფსევდო- მებს; პატრიოტული კარჩაკეტილობის ტენდენციებს. ძლიერი, დემოკრატიული, ერთიანი საქართველოსთვის ჩვენ გავიმარჯვებთ არჩევნებში! 2
  • 3. შინაარსითავი 1. დემოკრატია და სამართალი 4თავი 2. საგარეო-პოლიტიკური ურთიერთობები 20თავი 3. სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების ძირითადი მიმართულებები 23 3.1. ძირითადი მიდგომები და კონცეპტუალური საკითხები 23 3.2. ოჯახი და ინდივიდი 28 3.3. ჯანდაცვა და სოციალური პოლიტიკა 31 3.4. სოფლის მეურნეობის განვითარება 35 3.5. ბიზნესგარემო და კონკურენციის პოლიტიკა 39 3.6. მაკროეკონომიკური პოლიტიკა 45თავი 4. გარემოს დაცვა და ბუნებრივი რესურსების რაციონალური გამოყენება 53თავი 5. კონფლიქტების მოგვარება 56თავი 6. თავდაცვის სისტემა და შეიარაღებული ძალები 60თავი 7. განათლება და მეცნიერება 63თავი 8. კულტურა და სპორტი 69 3
  • 4. თავი 1. დემოკრატია და სამართალისაქართველო 20 წელზე მეტია იბრძვის დემოკრატი- yy სასამართლო მხოლოდ ფორმალურად არის და-ული და სამართლიანი სახელმწიფოს ასაშენებლად, მოუკიდებელი, რეალურად კი მის საქმიანობასმაგრამ სანაცვლოდ მიიღო ერთპიროვნული და ცუდი მთლიანად აკონტროლებს პოლიტიკური ხელი-მმართველობა, ოკუპირებული ტერიტორიები, უსა- სუფლება და უპრინციპო მოსამართლეთა ხელშიმართლობა და ადამიანების ღირსების შელახვა. სასამართლო ხშირად გვევლინება მისი უსამართ- ლო სურვილების შემსრულებლად. ამიტომ სუფევს სამართლებრივი და უფლებრივი მდგომარეობა სასამართლო ხელისუფლებისადმი საფუძვლიანისაქართველოში ამჟამად მეტად მძიმეა. იგი საერთო უნდობლობა;სოციალურ-პოლიტიკური ვითარების ნაწილი და ბუ-ნებრივი გამოხატულებაა. ეს კრიზისი რამდენიმე გა- yy 2004 წლიდან მოყოლებული, ხელისუფლების გან-რემოებითაა გამოწვეული, კერძოდ: შტოებათა შორის აღარ მოქმედებს მათი გამიჯვ- ნა-განცალკევების, ურთიერთკონტროლისა დაyy სამართლის ერთადერთი წყარო, მისი შემკვეთი ურთიერთგაწონასწორების პრინციპი. ამან გამო- და მომხმარებელი უნდა იყოს ხალხი. ამის ნაცვ- იწვია მმართველობის ავტორიტარული რეჟიმის ლად, დღევანდელ საქართველოში ფაქტობრივად ჩამოყალიბება, რომლის სათავეშიც ქვეყნის პრე- მმართველი პოლიტიკური ძალაა მისი წყაროც, ზიდენტი დგას; შემკვეთიცა და მომხმარებელიც, ხალხის სამართ- ლებრივი და უფლებრივი ინტერესი კი უგულებელ- yy ამ რეჟიმის მთავარი საყრდენი უაღრესად პოლი- ყოფილია. ყოველივე ეს ხორციელდება საყოველ- ტიზებული პროკურატურა და პოლიციაა. ისინი, თაოდ აღიარებული სამართლებრივი ნორმებისა ნაცვლად იმისა, რომ ემსახურებოდნენ სამართ- და პრინციპების, შესაბამისი პროცედურული მოთ- ლის დაცვას, იქცნენ ხელისუფლების რეპრესიული ხოვნების უცერემონიო დარღვევით; მანქანის მამოძრავებელ ძალად, ხოლო სასამარ- თლო - პროკურატურის დანამატად;yy ხელისუფლების თვითნებობის აღკვეთის საშუალე- ბად დემოკრატიულ საზოგადოებაში საყოველ- yy საქართველოში მოქმედებს ფაქტობრივად ერთ- თაოდ მიჩნეულია სამართლებრივი სახელმწიფო, პარტიული პარლამენტი, რომელიც მცირერიცხო- რომელშიც სამართლის უზენაესობა არის აბსო- ვანი მმართველი პოლიტიკური გუნდის ნების მორ- ლუტურად ხელშეუვალი მოთხოვნა და პრინციპი. ჩილი აღმსრულებელია. ამის ერთ-ერთი მთავარი სამართლებრივ სახელმწიფოში ყველა თანაბრად მიზეზია უსამართლო საარჩევნო სისტემა, ხოლო უნდა ემორჩილებოდეს სამართალს – როგორც შედეგია საზოგადოებასთან შეუთანხმებლად მი- ინდივიდი, ისე ხელისუფლება. საქართველოში ეს ღებული მრავალი გადაწყვეტილება (კონსტიტუ- პრინციპი დარღვეულია; ციური ცვლილებები და სხვა უმნიშვნელოვანესი საკანონმდებლო ნოვაციები), რომლებიც არა ჩვე-yy ხელისუფლებამ მრავალჯერ შეცვალა კონსტიტუ- ნი სამშობლოს, არამედ ამ გუნდის მერკანტილური ცია და კანონმდებლობა საკუთარ სურვილებზე მო- ინტერესების დაკმაყოფილებას ემსახურება; სარგებად. მაგრამ ამასაც არ სჯერდება და გამუდ- მებით არღვევს კონსტიტუციასა და თავის მიერვე yy პრეზიდენტი და მთავრობა ტოტალურ კონტროლს მიღებულ კანონებს; ახორციელებენ სახელმწიფო ხელისუფლებისა და თვითმმართველობის ყველა ორგანოზე, მეტ-ნაკ-yy ჩვენი კონსტიტუციით საქართველო აღიარებულია ლებად მნიშვნელოვან ყველა ბიზნესსუბიექტზე, სამართლებრივ სახელმწიფოდ. ფაქტობრივად კი ქვეყნის მასშტაბით მაუწყებელ ტელეკომპანიებზე; მოქმედი კანონები გამოიყენება შერჩევით, ცალ- შეუზღუდავია მათი თვითნებობა ადამიანის უფლე- მხრივად, როგორც მმართველი პოლიტიკური ძა- ბათა სფეროში; ლისათვის არასასურველ პირთა დათრგუნვისა და სასურველ პირთა მხარდაჭერის მარჯვე საშუალე- yy ადგილობრივ თვითმმართველობას მხოლოდ სა- ბა; ხელად შერჩა თვითმმართველობა, ფაქტობრივად კი მისი უფლებამოსილება უკიდურესად შემცირდა; 4
  • 5. მას დღემდე არა აქვს თავისი ბიუჯეტის შევსების yy უმძიმესი მდგომარეობა პენიტენციურ სისტემაში ცენტრალური ხელისუფლებისაგან დამოუკიდებე- (გამოვლენილია წამების, ცემისა და ღირსების ლი წყაროები; სოფლების, თემებისა და ქალაქების შელახვის საშინელი ფაქტები; არ არის უზრუნ- თვითმმართველობის გაუქმების გამო თვითმმარ- ველყოფილი პატიმართა სიცოცხლისა და ჯანმრ- თველობა იმდენად დაშორდა მოსახლეობას, რომ თელობის უფლება; კატასტროფულად მაღალია ვეღარ ახერხებს თუნდაც იმ მცირე მომსახურების გარდაცვლილ პატიმართა რაოდენობა). ადამი- გაწევას, რისი უფლებაც და ვალდებულებაც ჯერ ანის უფლებათა დარღვევის, არაადამიანურობისა კიდევ შემორჩა; თვითმმართველობებს, რეალუ- და სისასტიკის ფაქტებისა და სახელისუფლებო და- რად, არა ხალხის მიერ არჩეული, არამედ პრეზი- ნაშაულის დასაფარავად მაქსიმალურად იზღუდება დენტის მიერ დანიშნული გუბერნატორი მართავს, დაცვის უფლება; რომელიც პრეზიდენტის და არა ხალხის ნების აღმ- სრულებლად გვევლინება; yy „საპროცესო შეთანხმების“ ინსტიტუტის გამო- ყენება გასცდა ყოველგვარ გონივრულ ფარგლებს,yy რთულია თავისუფალი და სამართლიანი არჩევ- იქცა იძულების მექანიზმად და შეუნიღბავად ემ- ნების ჩატარება. საარჩევნო კანონმდებლობა ვერ სახურება მართლსაწინააღმდეგო მიზნებს - არა- უზრუნველყოფს გაყალბების გარეშე არჩევნების სასურველ პირებთან ანგარიშსწორებას გაუმარ- ჩატარებას, ვინაიდან არ არსებობს სათანადო თლებლად დიდი თანხების გადახდევინებით ან, საარჩევნო გარემო (თავისუფალი სასამართლო, პირიქით, მავანთათვის უსამართლო შეღავათების ხელმისაწვდომი სატელევიზიო სივრცე და სხვ.); მიცემას;yy საზოგადოებაში სუფევს ყოვლისმომცველი უსა- yy მოქალაქეთა დევნა-შევიწროება თუ დაშინება ხში- მართლობის მძაფრი განცდა. ამის უმთავრესი მი- რად პოლიტიკური მოტივით, მათ შორის, პოლი- ზეზებია: ტიკური კუთვნილების მიხედვით ხორციელდება – საქართველოში პოლიტპატიმართა რაოდენობა ხელისუფლების მიერ თავის მოწინააღმდეგე- 100-ს გადასცდა; თა მტრად შერაცხვა; უსამართლო კანონების შემოღება; yy აფხაზეთიდან და ცხინვალის რეგიონიდან დევ- კანონის შერჩევითი გამოყენება – ისჯება ნილთა მძიმე მდგომარეობა; მათი ნაწილის იძუ- ყველა, ვინც არ არის ხელისუფლების მომხ- ლებითი, ზოგჯერ ძალადობრივი ჩასახლება ისეთ რე, ხოლო დაუსჯელი რჩება ან მინიმალურად ადგილებში, სადაც არ არის ცხოვრებისა და საქ- ისჯება ხელისუფლების წარმომადგენელი და მიანობის ელემენტარული პირობები; ათასობით ხელისუფლების მხარდამჭერი; დევნილი ჯერ კიდევ ელოდება კუთვნილი სტატუ- პროკურატურის უფლებამოსილების გაუმართ- სის მინიჭებას (მათი რიცხვი სადღეისოდ 4 500-ს ლებელი გაზრდა (ფართო დისკრეცია), რამაც აღემატება); სოციალური შეღავათების შეწყვეტა თვითნებობის დიდი შესაძლებლობები გააჩი- კონფლიქტის ზონებსა და მის მიმდებარე სასაზღვ- ნა; რო ზონებში მცხოვრებთათვის. საჯარო სამსახურიდან ოპოზიციის მომხრეთა დათხოვნა; საქართველოს სახელმწიფოს საკუთრების უფლების უხეში ხელყოფა და ბიზ- კონსტიტუციური მოწყობა ნესის მონოპოლიზაცია; სასჯელთა შეკრების უაღრესად მძიმე წესი; ზემოთ ჩამოთვლილი და სხვა უამრავი, მათ შორის, ადამიანთა უსამართლოდ დასჯა – ყოველ სოციალური და ეკონომიკური პრობლემის სათავე 100 000 მოსახლეზე მოდის 539 პატიმარი (ამ საქართველოში დემოკრატიული ინსტიტუტების გა- მაჩვენებლით ჩვენ ევროპაში პირველ, ხოლო ნუვითარებლობა და საკუთრივ დემოკრატიის მწვავე მსოფლიოში მე-4 ადგილზე ვართ); დეფიციტია. იმისათვის, რომ გამოირიცხოს ავტორი- ადვოკატთა უსამართლო დევნა – დაუსაბუთე- ტარული (ერთპიროვნული ან ერთპარტიული) რეჟი- ბელი ბრალდებით ამჟამად პატიმრობაში იმ- მის დამყარება, „კონსტიტუციური დემოკრატია“ სამ ყოფება 200-მდე ადვოკატი; აუცილებელ მოთხოვნას უნდა აკმაყოფილებდეს: გამამართლებელ განაჩენთა უკიდურესად მცი- რე რაოდენობა (დაახლოებით 0,04 პრო­ცენტი); უმრავლესობის პოლიტიკური ნება + მისი გა- წონასწორება ოპოზიციის პოლიტიკური ნებით + 5
  • 6. ხელისუფლების (მმართველთა) აუცილებელი მო- სახელმწიფო მოწყობის რეფორმისნაცვლეობა გონივრული ხანგამოშვებით, რაოდენ უმთავრესი საკითხებიეფექტიანიც არ უნდა იყოს იგი. პარლამენტი, პრეზიდენტი, მთავრობა ამ მიზნის მისაღწევად თავიდანვე აუცილებელია,სულ მცირე, კონსტიტუციის შესაბამისი ნაწილის ამ მოდელის მიხედვით:შეცვლა და საქართველოსთვის სახელმწიფო მმარ-თველობის სათანადო მოდელის შემოღება, რაც სა- yy პარლამენტი არის ქვეყნის უმაღლესი წარმო-ზოგადოებასთან ფართო კონსულტაციების საფუძ- მადგენლობითი ორგანო, რომელიც, სახალხოველზე უნდა განხორციელდეს. „ქართულ ოცნებაში“ სუვერენიტეტიდან გამომდინარე, ახორციელებსშემავალი სუბიექტების უმრავლესობა უპირატესობას საკანონმდებლო ხელისუფლებას, განსაზღვრავსანიჭებს საპარლამენტო მმართველობას. ამასთან, ქვეყნის საშინაო და საგარეო პოლიტიკის ძირითადსაბოლოო გადაწყვეტილება კონსტიტუციური მოწყო- მიმართულებებს, ქმნის მთავრობას და აღჭურვი-ბის თაობაზე მიღებული იქნება ფართო სამოქალაქო ლია მთავრობისათვის უნდობლობის გამო­ ხადე- ცშეთანხმების საფუძველზე. ეს უზრუნველყოფს იმას, ბის რეალური შესაძლებლობით, კონსტიტუციითარომ გადაწყვეტილების მიღებისას მაქსიმალურად და კანონით განსაზღვრულ ფარგლებში ახორცი-იქნება გათვალისწინებული ყველა გონივრული მო- ელებს საპარლამენტო კონტროლს და სხვა უფ-საზრება და ინტერესი. ლებამოსილებებს. საქართველოს სეპარატისტულ რეგიონებთან დაკავშირებული პრობლემის პოლი- ჩვენ მიერ შემოთავაზებული მმართველობის მო- ტიკური გადაწყვეტის შესაძლებლობის შემთხვევა-დელი, სხვა მოდელებთან შედარებით, მეტად უწ- ში, ამ პრობლემის გადაჭრის ხელშეწყობის მიზნით,ყობს ხელს ეროვნულ კონსოლიდაციას, ეკონომიკურ მიზანშეწონილად მიგვაჩნია ორპალატიან სისტემა-განვითარებას, საზოგადოებრივი ცხოვრების ლი- ზე გადასვლა;ბერალურ-დემოკრატიულ პრინციპებზე თანდათანგადაყვანას და მდგრადი პარტიული სისტემის ჩამო- yy პრეზიდენტი არის სახელმწიფოს მეთაური. იგიყალიბებას. ეს მოდელი შესაძლებლობას იძლევა, განასახიერებს ქვეყნის ერთიანობას, წარმო-რომ ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში ჩაებას ყველა ადგენს საქართველოს სახელმწიფოს და ასრუ-რეალური სოციალურ-პოლიტიკური ძალა, სრულად ლებს კონსტიტუციითა და კანონით დაკისრებულიქნეს დაცული ხელისუფლების დანაწილების პრინ- მოვალეობას. პრეზიდენტს არა აქვს მთავრობისციპი, რაც გულისხმობს ხელისუფლების განშტოება- საქმიანობაში ჩარევის უფლება, მაგრამ მას აქვსთა შორის უფლებამოსილებების მკაფიო გამიჯვნას, საკმარისი უფლებამოსილება, რათა უზრუნ-ქმედით ურთიერთკონტროლს (ურთიერთშეკავებას) ველყოს სახელმწიფო ინსტიტუტების სტაბილუ-და გაწონასწორებას, და რაც, თავის მხრივ, მყარი გა- რი საქმიანობა კონსტიტუციის შესაბამისად. ამრანტიაა იმისა, რომ ვერც ერთი პოლიტიკური ძალა მიზნით იგი ახორციელებს არბიტრის ფუნქციასვერ შეძლებს ხელისუფლების მიტაცებას და ავტორი- სახელმწიფო ხელისუფლების განშტოებათა შო-ტარული რეჟიმის დამყარებას. რის, აგრეთვე სახელმწიფოსა და საზოგადო- ებას შორის. მაგალითად, პრეზიდენტს უფლება კონსტიტუციით უნდა დადგინდეს მმართველობის ექნება, დაითხოვოს პარლამენტი, თუ მან ვერისეთი მოდელი, რომელიც, ერთი მხრივ, უზრუნველ- შეძლო მთავრობის შექმნა, აგრეთვე, თუ პრე-ყოფს მთავრობის სტაბილურობას (უნდობლობის მიერ-მინისტრის მიერ მთავრობისათვის ნდობისკონსტრუქციული ვოტუმის შემოღებით, ოღონდ არა გამოცხადების საკითხის დასმის შემდეგ, პარლა-ისეთი დამახინჯებული სახით, როგორც ეს დღევან- მენტმა ვერ გამოუცხადა უნდობლობა კონსტრუქ-დელ ხელისუფლებას აქვს შემოღებული), ხოლო, მე- ციული ვოტუმის წესით, ხოლო იგი ვალდებულიორე მხრივ, პოლიტიკურ ოპოზიციას მისცემს რეალურ იქნება, დაითხოვოს პარლამენტი, თუ მან საბი-ბერკეტებს ხელისუფლების საქმიანობის ქმედითი უჯეტო წლის დაწყებიდან 60 დღის განმავლო-და დროული კონტროლის განსახორციელებლად. ბაში ვერ მიიღო სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონიამასთან, აუცილებელია ისეთი საარჩევნო სისტემის და არც მთავრობას გამოუცხადა უნდობლობა.შემოღება, რომელიც მოგვცემს ამომრჩეველთა ნე- პრეზიდენტს, როგორც სახელმწიფოს მეთაურსაბის შესატყვისი შედეგის მიღებისა და, შესაბამისად, და უმაღლეს მთავარსარდალს, უფლება ექნე-ქვეყანაში მოქმედი ძირითადი პოლიტიკური ძალების ბა, მოიწვიოს და უხელმძღვანელოს მთავრობისპარლამენტში წარმოდგენის შესაძლებლობას. სხდომას ქვეყნის თავდაცვის საკითხთა განსა- 6
  • 7. ხილველად, აგრეთვე საგანგებო და ომის მდგო- კონტროლის მეორე მძლავრი მექანიზმია პარლა- მარეობის დროს; მენტის მიერ დანიშნული საგანგებო პროკურორის ინსტიტუტის შემოღება. დანაშაულის გამოძიებისასyy მთავრობა არის სახელმწიფო ხელისუფლების წამყვან როლს ასრულებს პროკურატურა, რომელიც უმაღლესი აღმასრულებელი ორგანო, რომელიც აღმასრულებელი ხელისუფლების ნაწილია. იმ შემთ- კონსტიტუციითა და კანონით დადგენილ ფარგ- ხვევაში კი, როდესაც დანაშაულის ნიშნები იკვეთება ლებში წარმართავს და ახორციელებს საშინაო და აღმასრულებელი ხელისუფლების მაღალი თანამდე- საგარეო პოლიტიკას, ხელმძღვანელობს სამოქა- ბობის პირთა მოქმედებაში, შესაძლებელია გაჩნდეს ლაქო და სამხედრო უწყებებს. პრემიერ-მინისტრი მიკერძოებულობის საფრთხე. ამიტომ პარლამენტს ხელმძღვანელობს მთავრობას და პასუხისმგებე- უფლება უნდა ჰქონდეს, ასეთ შემთხვევაში, აგრეთვე ლია მისი საქმიანობის გამო პარლამენტის წინაშე. განსაკუთრებული სახელმწიფოებრივი მნიშვნელო- მინისტრები კოლეგიურად არიან პასუხისმგებელი ბის საკითხის გამოსაძიებლად, რომელიც შეიცავს მთავრობის საქმიანობის გამო პარლამენტის წინა- დანაშაულის ნიშნებს, დანიშნოს საგანგებო პროკუ- შე, ხოლო პიროვნულად – თავისი უწყების საქმი- რორი, რომელიც დამოუკიდებელი და ანგარიშვალ- ანობისათვის პრემიერ-მინისტრის წინაშე და ანგა- დებულია მხოლოდ პარლამენტის წინაშე. ობიექტუ- რიშვალდებული – პარლამენტის წინაშე. რობის გასაძლიერებლად საგანგებო პროკურორის დანიშვნა უნდა მოხდეს ისეთი წესით, რომელიც უზ- პარლამენტის წევრად და პრეზიდენტად არჩევის რუნველყოფს ოპოზიციასთან შეთანხმებას.ცენზები (მოქალაქეობის, ასაკობრივი, ბინადრობის,მორალური) მხოლოდ კონსტიტუციით განისაზღვრე- ადამიანის უფლებათა დარღვევის შემთხვევათაბა, რათა არ მოხდეს მიმდინარე კონიუნქტურული მო- უმრავლესობა, როგორც წესი, ხელისუფლების მოქ-საზრებით მათი იარაღად გამოყენება არასასურველ მედებას უკავშირდება. ასევე ხშირია ხელისუფლებისპირთა არჩევნებიდან ჩამოსაშორებლად. მხრიდან სხვადასხვა ინტერესთა ჯგუფების მოთხოვ- ნების უგულებელყოფა. ამიტომ, იმისათვის, რომ იმისათვის, რომ საპარლამენტო უმრავლესობამ მმართველმა უმრავლესობამ ბოროტად არ გამო-მხოლოდ თავის სურვილებს არ მოარგოს პარლა- იყენოს ძალაუფლება, კონსტიტუციით დადგინდებამენტის რეგლამენტი, იგი უნდა მიიღებოდეს ისეთი ადამიანის უფლებათა და პეტიციის საკითხთა კომი-წესით, რომელიც უზრუნველყოფს ოპოზიციასთან ტეტების შექმნის ვალდებულება, რომელთა თავმ-შეთანხმებას. ჯდომარეები და წევრთა უმრავლესობა ოპოზიციის წარმომადგენლები იქნებიან. პარლამენტის ერთ-ერთი მთავარი ფუნქცი-აა მთავრობისა და სხვა სახელმწიფო ორგანოების ყოველივე ზემოაღნიშნული მნიშვნელოვნადსაქმიანობის კონტროლი. კონტროლის ერთ-ერთი გააძლიერებს საპარლამენტო ოპოზიციის როლს დამძლავრი მექანიზმი კი არის დროებითი საგამოძიებო საპარლამენტო უმრავლესობას აიძულებს მასთანკომისიის შექმნა რომელიმე მნიშვნელოვან მოვლე- თანამშრომლობას, რაც მკვეთრად შეამცირებს პო-ნასა თუ მაღალი რანგის თანამდებობის პირის მოქმე- ლიტიკური დაპირისპირებისა და ოპოზიციის მოსაზ-დებაში კანონის დარღვევის ნიშნების არსებობისას. რებათა იგნორირების ხარისხს.იმისათვის, რომ ამ დროს საპარლამენტო უმრავლე-სობამ ხელი ვერ შეუშალოს საგამოძიებო კომისიის გამარტივდება პრეზიდენტისა და სხვა უმაღლესიშექმნას და საქმის ობიექტურად გამოძიებას (ამის თანამდებობის პირების იმპიჩმენტის წესით თანამდე-საფრთხე კი ყოველთვის არსებობს, ვინაიდან, ჩვე- ბობიდან გადაყენების პროცედურა.ულებრივ, ეს პირები მმართველი გუნდის წევრებიარიან), პარლამენტი ვალდებული უნდა იყოს, შექმ- კონსტიტუციას დაემატება დებულება, რომლისნას ასეთი კომისია, თუ ამას მოითხოვს პარლამენ- თანახმად, საჯარო ხელისუფლების მიერ დადგენი-ტის წევრთა სიითი შემადგენლობის სულ ცოტა ერთი ლი ნებისმიერი სამართლებრივი ნორმა უნდა იყოსმეხუთედი. ამასთან, დროებით კომისიაში საპარლა- მკაფიოდ განსაზღვრული, ხოლო მისი იურიდიულიმენტო უმრავლესობის წარმომადგენლობა მის წევრ- შედეგები – ინდივიდისათვის იოლად განჭვრეტადითა საერთო რაოდენობის ნახევარზე ნაკლები უნდა (განსაზღვრულობის პრინციპი). კონსტიტუციით გა-იყოს, ხოლო დროებითი საგამოძიებო კომისიის თავ- ნისაზღვრება საკანონმდებლო აქტების სახე, იერარ-მჯდომარე არ უნდა წარმოადგენდეს საპარლამენტო ქია, მათი მიღებისა და ამოქმედების წესი, კანონქვემ-უმრავლესობას. დებარე ნორმატიული აქტების მიღების/გამოცემის 7
  • 8. უფლებამოსილი პირები, რათა აღიკვეთოს ის თვით- გათავისუფლება მოხდება მხოლოდ იმპიჩმენტისნებობა, რაც დღეს ხდება. წესით ან საქართველოს პრეზიდენტის დასაბუთე- ბული გადაწყვეტილებით, პარლამენტის თანხმობის კონსტიტუციას დაემატება დებულება, რომლის საფუძველზე.თანახმად, საჯარო ხელისუფლების ნებისმიერიაქტი, რომელიც დაკავშირებულია ინდივიდუალური პროკურატურის ფუნქცია იქნება საზოგადოებისთავისუფლების შეზღუდვასთან, უნდა ემსახურებო- დაცვა დანაშაულისაგან, ბრალდებულისა და მსჯავ-დეს ლეგიტიმურ მიზანს, უნდა იყოს აუცილებელი რდებულის, აგრეთვე დაზარალებულის კანონიერლეგიტიმური მიზნის მისაღწევად და შეესაბამე- უფლებათა დაცვა და საგამოძიებო ორგანოთა მარ-ბოდეს იმ ინტერესების მნიშვნელობას, რომელთა თლზომიერი ფუნქციონირების უზრუნველყოფა მათიდაცვასაც იგი ისახავს მიზნად (თანაზომიერების საქმიანობის ზედამხედველობით.პრინციპი). სასამართლო ხელისუფლება კონსტიტუციით დადგინდება, რომ მთავრობისუფლებამოსილება, სტრუქტურა და საქმიანობის წესი ხელისუფლების დანაწილების, ხელისუფლების განშ-განისაზღვრება კონსტიტუციითა და ორგანული კა- ტოებათა ურთიერთკონტროლისა და გაწონასწორე-ნონით, იმ პირობით, რომ აკრძალულია იმ უწყებათა ბის პრინციპის, ადამიანის უფლებათა და თავისუფ-შერწყმა ან სხვაგვარი გაერთიანება, რომლებიც პასუ- ლებათა დაცვის უზრუნველყოფაში განსაკუთრებულიხისმგებელი არიან სამხედრო ძალების, სახელმწიფო და შეუცვლელი ფუნქცია ეკისრება სასამართლო ხე-უშიშროებისა და პოლიციის გამო. ეს აკრძალვა უაღ- ლისუფლებას.რესად მნიშვნელოვანია საზოგადოდ სახელმწიფოსუსაფრთხოების, განსაკუთრებით, ხელისუფლების ხალხის ნდობით აღჭურვილი სასამართლო ხე-უზურპირების ცდის აღკვეთის უზრუნველსაყოფად. ლისუფლების შექმნისა და დამოუკიდებელი, მი-აღმასრულებელი ხელისუფლების სტრუქტურისა და უკერძოებელი და კომპეტენტური მართლმსაჯულე-საქმიანობის წესის ორგანული კანონით განსაზღვრა ბის განსახორციელებლად აუცილებელია როგორცკი ხელს შეუწყობს სტრუქტურის სტაბილურობას. მოსამართლის პიროვნული, ისე სასამართლოს ინ- სტიტუციური დამოუკიდებლობის უზრუნველყოფა.პროკურატურის რეფორმა ამასთანავე, სავალდებულოა სასამართლოს დამო- უკიდებლობისა და ანგარიშვალდებულების დაბა-დღეს პროკურატურა დამოუკიდებელი არ არის. იგი ლანსება.პრეზიდენტისა და მთავრობის მარწუხებშია მოქცე-ული და მას სრულად აკონტროლებს იუსტიციის მი- ამ მიზნის, ანუ პოლიტიკური ხელისუფლების ზე-ნისტრი. ამჟამად პროკურატურა არის ხელისუფლე- მოქმედებისაგან სასამართლოს გათავისუფლების,ბის რეპრესიული მანქანის მამოძრავებელი ძალა, დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი მართლმსაჯუ-რომლის დანამატადაც იქცა სასამართლო ხელისუფ- ლებისა და ქმედითი საკონსტიტუციო კონტროლისლება. მიღწევას ემსახურება სასამართლო რეფორმის ჩვენი კონცეფცია, რომლის მთავარი კომპონენტები ქვემო- ზემოაღნიშნულის აღსაკვეთად პროკურატურის თაა წარმოდგენილი.ფუნქცია და ადგილი სახელმწიფოს ცენტრალურორგანოთა სისტემაში უნდა განისაზღვროს კონსტი- მოსამართლის ინდივიდუალური დამოუკიდებ-ტუციით, ხოლო მისი უფლებამოსილება, მოწყობა და ლობა და პროფესიონალიზმისაქმიანობის წესი - ორგანული კანონით. ა) მოსამართლის შერჩევისას მხედველობაში იქნე- პროკურატურა ჩამოყალიბდება დამოუკიდებელ ბა მიღებული არა მარტო მისი კვალიფიკაცია დასამართალდაცვის ორგანოდ იუსტიციის სამინისტ- გამოცდილება, არამედ პირადი თვისებები, პა-როს სისტემაში და მას უხელმძღვანელებს მთავარი ტიოსნება, პრინციპულობა და შეუვალობა;პროკურორი და არა იუსტიციის მინისტრი. მთავარპროკურორს კონსტიტუციით განსაზღვრული ვადით ბ) გაიზრდება მოსამართლედ გამწესებისათვის(სულ ცოტა, 5 წლით), პარლამენტის თანხმობით, აუცილებელი ასაკობრივი ცენზი: პირველი ინს-თანამდებობაზე დანიშნავს საქართველოს პრე- ტანციის მოსამართლისათვის – 30 წელი, სააპე-ზიდენტი, ხოლო თანამდებობიდან მისი ვადამდე ლაციო სასამართლოს მოსამართლისათვის – 35 8
  • 9. წელი, უზენაესი და საკონსტიტუციო სასამართ- ველი საკითხების სპეციფიკურობის გამო, საკონ- ლოების მოსამართლისათვის – 40 წელი; სტიტუციო სასამართლოს მოსამართლედ გასამ- წესებელ პირთა წრე შეიზღუდება უზენაესი დაგ) დაწესდება ნამსახურობის ცენზი სხვადასხვა ინს- სააპელაციო სასამართლოების მოსამართლედ ტანციის სასამართლოს მოსამართლედ გასამ- მუშაობის გამოცდილების მქონე პირებით, სულ წესებლად: პირველი ინსტანციის სასამართლოს ცოტა 15-წლიანი პროფესიული გამოცდილების მოსამართლისათვის – სპეციალობით მუშაობის მქონე ადვოკატებითა და სწავლული იურისტებით. სულ ცოტა 5 წლის გამოცდილება, სააპელაციო სასამართლოს მოსამართლისათვის – პირველი სასამართლოს ინსტიტუციური დამოუკიდებლობა ინსტანციის სასამართლოში მოსამართლედ მუშა- ობის სულ ცოტა 5 წლის გამოცდილება, უზენაესი სასამართლო ხელისუფლების ორგანიზაციასა და სასამართლოს მოსამართლისათვის – სააპელა- მოსამართლეთა დისციპლინურ პასუხისმგებლობას ციო სასამართლოში მოსამართლედ მუშაობის განახორციელებს თავად სასამართლო ხელისუფ- სულ ცოტა 4 წლის გამოცდილება; ლება. მოსამართლეთა კონფერენცია რეალურ მო- ნაწილეობას მიიღებს სასამართლო ხელისუფლებისდ) მოსამართლეთა დამოუკიდებლობის ხარისხის ადმინისტრირების პროცესში, შექმნის და დააკომპ- ასამაღლებლად დადგინდება სამოსამართლო ლექტებს წარმომადგენლობით ორგანოებს, ასევე უფლებამოსილების შემდეგი ვადები: პირველი სადისციპლინო კოლეგიის შემადგენლობას. ინსტანციის სასამართლოს მოსამართლისთვის – 10 წელი (ამასთან, მოსამართლედ პირველად უზრუნველყოფილი იქნება სასამართლოს ინსტი- გამწესებისას – 5 წელი), სააპელაციო სასამარ- ტუციური დამოუკიდებლობა, მათ შორის, სასამართ- თლოს მოსამართლისთვის – 15 წელი, უზენაესი ლოს ფინანსური დამოუკიდებლობითაც. სასამართლოს მოსამართლისთვის – 20 წელი ან უვადო (უვადოდ გამწესდებიან მხოლოდ სა- სასამართლო სისტემისა და მართლმსაჯულების ყოველთაოდ აღიარებული ავტორიტეტის მქონე პროცესის გამჭვირვალობა მოსამართლეები, რომლებმაც თავიანთი ცხოვ- რებითა და საქმიანობით დაადასტურეს მართლმ- უზრუნველყოფილი იქნება სასამართლო ხელისუფ- საჯულებისა და სამოსამართლო ეთიკის პრინცი- ლების ადმინისტრირების პროცესის სრული გამჭ- პებისადმი ერთგულება); ვირვალობა და მართლმსაჯულების მთელი პროცესის საჯაროობა. დადგინდება საქმის განხილვის ღიაობისე) მოსამართლეობისა და ზემდგომ ინსტანციაში მკაფიო წესი და პროცესის გაშუქების უფლება. მო- მოსამართლედ გასამწესებელ კანდიდატებს წესრიგდება სასამართლოში დაცული მასალების შეარჩევს მთლიანად დეპოლიტიზებული მართ- დამუშავებისა და დაუბრკოლებლად გაცემის წესი ლმსაჯულების საბჭო, რომლის შემადგენლობის კერძო და საჯარო ინტერესების დაბალანსების გზით. ნახევარზე მეტს მოქმედ და ყოფილ მოსამართ- განისაზღვრება მოსამართლის მიმართ დისციპლინუ- ლეთაგან აირჩევს მოსამართლეთა კონფერენცია, რი სამართალწარმოების ღიაობა. ხოლო დანარჩენ წევრებს – პარლამენტი, სულ ცოტა 15-წლიანი პროფესიული გამოცდილების სასამართლო სისტემის ინსტიტუციური რეფორმა მქონე ადვოკატებისა და სწავლული იურისტებისა- გან, რომლებიც საზოგადოებასა და პროფესიულ ადამიანის უფლებათა დაცვის ეფექტიანობის გაზ- წრეებში პატივისცემით სარგებლობენ; რდის მიზნით ძირეული ცვლილებები გატარდება როგორც საერთო სასამართლოების სისტემაში, ისევ) მოსამართლეთა თანამდებობიდან გათავისუფ- საკონსტიტუციო სასამართლოში. ლების საფუძველი გახდება მხოლოდ დანაშაულის ჩადენა, განზრახ უკანონო გადაწყვეტილების ა) საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო გამოტანა ან/და სამოსამართლო ეთიკის უხეში ან სისტემატური დარღვევა. უზენაესი სასამართლოს გაფართოვდება საკონსტიტუციო სასამართლოს მოსამართლის თანამდებობიდან გადაყენება შე- უფლებამოსილება და შეიქმნება ადამიანის უფლება- საძლებელი გახდება მხოლოდ იმპიჩმენტის გზით; თა დაცვის ეფექტიანი შიდასახელმწიფოებრივი მექა- ნიზმი. გარდა არსებულისა, საკონსტიტუციო სასამარ-ზ) საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ განსახილ- თლო უნდა წყვეტდეს აგრეთვე დავებს: 9
  • 10. არა მხოლოდ კანონის, არამედ ნებისმიერი ბ) საერთო სასამართლოების სისტემა, უფლებამო- ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობის შესა- სილება და არასრულწლოვანთა საქმეების სასა- ხებ; მართლო საქართველოს პარლამენტის ვადამდე დათ- ხოვნისა და კონსტიტუციით განსაზღვრულ საერთო სასამართლოების სისტემა შედგება სამი თანამდებობის პირთა თანამდებობაზე გამწე- ინსტანციისაგან. ამასთან, ბრალდებულისათვის უზ- სებისა და თანამდებობიდან გათავისუფლების რუნველყოფილი იქნება მინიმუმ ორი სასამართლო კონსტიტუციურობის შესახებ; ინსტანციის უფლება. კონსტიტუციით დადგენილი პროცედურების დარღვევის შესახებ; იუვენალური მართლმსაჯულების ფორმით საერ- რეფერენდუმისა და არჩევნების დანიშვნის და თო სასამართლოთა სისტემაში შემოღებული იქნება მათი შედეგების კონსტიტუციურობის შესახებ; არასრულწლოვანთა საქმეების სპეციალიზებული სა- სასამართლოს საბოლოო გადაწყვეტილების სამართლო. კონსტიტუციურობის შესახებ, თუ დავის სა- ფუძველი სასამართლოს მიერ გამოყენებული საპროცესო იძულებით ღონისძიებათა შეფარდე- სამართლებრივი ნორმის ან/და მისი ინტერ- ბის სფეროში დამკვიდრდება „თავისუფლების მოსა- პრეტაციის კონსტიტუციურობაა (ეს ნორმა მართლის“ ინსტიტუტი. მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელს სასამართ- ლოს გადაწყვეტილებათა ხარისხისა და შესა- საერთო სასამართლოების სისტემაში იარსებებს ბამისად ადამიანის უფლებათა დაცვის მდგო- შემდეგი ინსტანციები: მარეობის გაუმჯობესებას); მკვეთრად ჩამოყალიბებული ადმინისტრაცი- yy ადგილობრივი სასამართლო. ნაფიც მსაჯულთა სა- ული პრაქტიკის კონსტიტუციურობის გამო, თუ სამართლო და თავისუფლების მოსამართლე პირს მიაჩნია, რომ ამგვარი პრაქტიკა ზღუ- დავს, აკნინებს ან არაფრად აგდებს მის ამა თუ ადგილობრივი (რაიონული, საქალაქო) სასამარ- იმ ძირითად უფლებასა და თავისუფლებას. თლო პირველი ინსტანციით განიხილავს ნაკლებად მძიმე და მძიმე დანაშაულის კატეგორიის საქმეებს. ინდივიდუალური კონსტიტუციური სარჩელის ამ კატეგორიის საქმე, ბრალდებულის მოთხოვნით,შეტანა შესაძლებელი იქნება საერთო სასამართ- შეიძლება განიხილოს ნაფიც მსაჯულთა სასამართ-ლოების სისტემაში ყველა შიდასახელმწიფოებრივი ლომ.საშუალების ამოწურვის შემთხვევაში. საერთო სასა-მართლოების გადაწყვეტილების კონსტიტუციურობის შემოღებული იქნება „თავისუფლების მოსამართ-შემოწმების უფლებამოსილება მკვეთრად გაზრდის ლის“ ინსტიტუტი, რომელიც განიხილავს და გადა-ადამიანის უფლებათა დაცვის ხარისხს. წყვეტილებას მიიღებს ადამიანის კონსტიტუციურ უფლებათა და თავისუფლებათა შეზღუდვისა და იძუ- საკონსტიტუციო სასამართლო შეასრულებს ერთ- ლებით ღონისძიებებთან დაკავშირებული საგამოძი-გვარი ფილტრის ფუნქციას ადამიანის უფლებათა ევ- ებო მოქმედებების ჩატარების საკითხების შესახებ.როპულ სასამართლოსთან მიმართებით. იგი გახდებაეგრეთ წოდებული „პატარა სტრასბურგი“ ადამიანის რეგიონალური სასამართლო დაუფლებათა დასაცავად და, თავის მხრივ, დაეფუძნე- არასრულწლოვანთა საქმეებისბა ევროპის ადამიანის უფლებათა კონვენციასა და განმხილველი იუვენალური სასამართლოსტრასბურგის სასამართლოს პრეცედენტულ სამარ-თალს. რეგიონალური (საოლქო) სასამართლო სააპელა- ციო, ხოლო ზოგ შემთხვევაში პირველი ინსტანციის ახალი მოდელი მნიშვნელოვნად შეამცირებს სასამართლოა. სასამართლო, სამი მოსამართლისსტრასბურგის სასამართლოში საქართველოდან შე- შემადგენლობით, პირველი ინსტანციით განიხილავსტანილ საჩივართა რაოდენობას. იმავდროულად, განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულის, ხოლო აპელა-დადგინდება გონივრულად მოკლე ვადა (მაგა- ციის წესით – ნაკლებად მძიმე და მძიმე დანაშაულისლითად, ერთი წელი) კონსტიტუციური სარჩელის საქმეებს.წარმოებაში მიღებისა და განხილვისათვის. საოლქო სასამართლოს „თავისუფლების მოსა- 10
  • 11. მართლესთან“ გასაჩივრდება ადამიანის კონსტიტუ- ვიდრებლად. ამისათვის აუცილებელია აგრეთვეციურ უფლებათა და თავისუფლებათა შეზღუდვისა და სისხლის სამართლის სისტემის რეფორმირება დაიძულებით ღონისძიებებთან დაკავშირებულ გადა- არსებული უსამართლო თუ არაეფექტიანი წინასწარიწყვეტილებათა კანონიერება. გამოძიების, სისხლისსამართლებრივი დევნისა და სამართალწარმოების კატასტროფულად მძიმე შედე- სააპელაციო სასამართლოში ყველა საქმე განი- გების აღმოფხვრა.ხილება სრული მოცულობით, სასამართლო გამო-ძიების შეკვეცის გარეშე. გამონაკლისი იქნება საქმის ა) სისხლის სამართლის სისტემის რეფორმაშეკვეცილი წარმოება მხოლოდ მხარეთა თანხმობით. ქვემოთ წარმოდგენილია ყველაზე უფრო მნიშვ- რეგიონალურ დონეზე შეიქმნება იუვენალური ნელოვანი, საზოგადოებისათვის განსაკუთრებით(არასრულწლოვანთა) სასამართლოები, რომლე- მტკივნეული რამდენიმე პრობლემის გადაჭრის გზები:ბიც იუვენალური მართლმსაჯულების საყოველთაოდაღიარებული პრინციპების სრული დაცვით, პირველი რეალურად განხორციელდება სამართლიანიინსტანციით განიხილავენ საქმეებს. სასჯელის პოლიტიკა, გამოირიცხება დანა- შაულთა ერთობლიობისას სასჯელის დანიშვნაუზენაესი სასამართლო (საკასაციო ინსტანცია) მხოლოდ შეკრების წესით და გათვალისწინე- ბული იქნება სამართლიანი სასჯელის დანიშვ- უზენაესი (საკასაციო) სასამართლო შედგება სა- ნის საუკეთესო მოდელები;მოქალაქო, ადმინისტრაციულ, სისხლის სამართლი- დადგინდება სასჯელად გამოყენებული ფულა-სა და არასრულწლოვანთა საქმეების სენატებისაგან. დი ჯარიმის ზედა ზღვარი;ასევე იმოქმედებს დისციპლინური პალატა. სენატები გადაიხედება სისხლისსამართლებრივი პასუ-და პალატა, სამი/ხუთი მოსამართლის შემადგენლო- ხისმგებლობის საკითხი ნარკოტიკული საშუ-ბით, მეორე ინსტანციით, გაფართოებული კასაციის ალების მოხმარებისათვის, აგრეთვე პირადიწესით განიხილავენ საქმეებს. სისხლის სამართლის მოხმარებისათვის მისი მცირე ოდენობით შე-საქმეთა სენატი განიხილავს განსაკუთრებით მძიმე ძენის ან/და შენახვისათვის;დანაშაულის საქმეზე შეტანილ საკასაციო საჩივარს, საპროცესო შეთანხმების ინსტიტუტი გახდებახოლო საჩივრის დასაშვებობის შემთხვევაში, საკასა- სამართლიანი, კერძოდ, მაქსიმალურად იქ-ციო წესით განიხილავს აგრეთვე ნაკლებად მძიმე და ნება გათვალისწინებული დაზარალებულისმძიმე დანაშაულის საქმეებს. ინტერესები. საპროცესო შეთანხმების დადე- ბის დროს გაიზრდება მოსამართლის როლი უზენაესი სასამართლოს არასრულწლოვანთა და უფლებები. ამასთან, გადამწყვეტი იქნებასაქმეების სენატი განიხილავს რეგიონალური სასა- არა ის, რომ ფულის გადახდით შეივსოს სა-მართლოს გადაწყვეტილებაზე საკასაციო საჩივრებს. ხელმწიფო ბიუჯეტი, არამედ ის, რომ მოხდეს ორგანიზებული თუ სხვა სახის დანაშაულის საკასაციო სასამართლოს შემადგენლობაში გან- გამოვლენისა და გამოძიების ხელშეწყობა.საკუთრებით მნიშვნელოვან საქმეებს განიხილავს აიკრძალება საპროცესო შეთანხმების დადებადიდი სენატი. არასრულწლოვანთა საქმეებზე და უპირატე- სობა მიენიჭება აღდგენით მართლმსაჯულება- ზემოთ წარმოდგენილი სისტემის შემოღება შე- სა და რესოციალიზაციის პოლიტიკის განხორ-საძლებელს გახდის ადამიანის უფლებათა რეალურ ციელებას;დაცვას ეროვნულ დონეზე, ხოლო საკონსტიტუციო პირობითი მსჯავრის გამოყენება მოხდებასასამართლოში სარჩელის დაუშვებლობის ან დაუკ- არა მხოლოდ საპროცესო შეთანხმების და-მაყოფილებლობის შემთხვევაში, ხელშეუხებელს დებისას, არამედ სასამართლოს მიერ მძი-ტოვებს ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართ- მე ან ნაკლებად მძიმე დანაშაულის ჩამდენილოსათვის მიმართვის უფლებას. დამნაშავის მიმართ, კანონმდებლობით გან- საზღვრული სამართლიანი საფუძვლებით.სისხლის სამართლის პოლიტიკა პირობითი მსჯავრის ვადაზე ადრე გაუქმებასა და ნასამართლობის მოხსნას გადაწყვეტს მხო-მხოლოდ სასამართლო სისტემის რეფორმა საკმა- ლოდ სასამართლო;რისი არ არის ქვეყანაში სამართლიანობის დასამკ- განრიდება და/ან მედიაცია გამოიყენება ნაკ- 11
  • 12. ლებად მძიმე და მძიმე დანაშაულის ჩამდენი სახალხო დამცველი დამოუკიდებელია თავის პირის მიმართ არა მხოლოდ პროკურორის, საქმიანობაში. იგი ანგარიშვალდებულია პარ- არამედ პოლიციისა და სასამართლოს მიერაც; ლამენტის წინაშე; შეიზღუდება პროკურატურის განუსაზღვრელი სახალხო დამცველი სარგებლობს ისეთი- უფლებამოსილება. გამოძიებისა და სისხლის- ვე იმუნიტეტით, როგორითაც საქართველოს სამართლებრივი დევნის ეტაპზე ბრალდებუ- პარლამენტის წევრი; ლისა და დაზარალებულის უფლებების დაცვა სახალხო დამცველი ქმნის თავის სამსახურს; უზრუნველყოფილი იქნება შემაჯამებელი საპ- მას შეუძლია თავისი უფლებამოსილების ნაწი- როცესო დოკუმენტების სასამართლოში გასა- ლი დროებით გადასცეს სახალხო დამცველის ჩივრებით; სამსახურის თანამშრომელს. ამ პერიოდში ის გაძლიერდება ადვოკატურის ინსტიტუტი, რათა ისარგებლებს სახალხო დამცველის უფლებე- სრულად ამოქმედდეს შეჯიბრებითობის პრინ- ბითა და იმუნიტეტით, გადაცემული უფლება- ციპი და ბოლო მოეღოს პროკურორის დიქ- მოსილების ფარგლებში; ტატს გამოძიების ეტაპზე და სამართალწარმო- პარლამენტისთვის სახალხო დამცველის ების პროცესში; კანდიდატურის წარდგენის უფლება აქვს სა- უზრუნველყოფილი იქნება სასჯელის მოხდის პარლამენტო ფრაქციას, უფლებადამცველ რეჟიმის შესაბამისობა საერთაშორისო სტან- საზოგადოებრივ ორგანიზაციებთან კონსულ- დარტებთან და ადამიანის უფლებათა სრული ტაციების შემდეგ; დაცვა. სახალხო დამცველად შეიძლება აირჩეს მხო- ლოდ 30 წლის ასაკს მიღწეული საქართველოსბ) უკანონო, დაუსაბუთებელ და უსამართლო გადა- მოქალაქე, რომელიც ეწევა საზოგადოებრივ, წყვეტილებათა შედეგების აღმოფხვრა შემოქმედებით, სამეცნიერო, პედაგოგიურ ან უფლებადაცვით საქმიანობას, ბოლო 3 წლის ათასობით უკანონოდ თავისუფლებააღკვეთილის განმავლობაში არ ყოფილა რომელიმე პო-დარღვეული უფლებების აღსადგენად გონივრულ ვა- ლიტიკური ორგანიზაციის წევრი ან საჯაროდებში გადაისინჯება მათი საქმეები. მოსამსახურე და ბოლო 5 წლის განმავლობაში ცხოვრობდა საქართველოში;სახალხო დამცველი (ომბუდსმენი) სახალხო დამცველი არჩეულად ჩაითვლება, თუ მას მხარს დაუჭერს პარლამენტის სრულისახალხო დამცველის (ომბუდსმენის) ინსტიტუტი შემადგენლობის უმრავლესობა, მათ შორის,დემოკრატიული სისტემის ერთ-ერთი მნიშვნელო- საპარლამენტო ოპოზიციის უმრავლესობა. თუვანი შემადგენელი ნაწილი და ქმედითი მექანიზმია კანდიდატმა პარლამენტის მხარდაჭერა ვერხელისუფლების საქმიანობის (ადამიანის უფლებათა მოიპოვა, მაშინ მას პარლამენტისთვის წარდ-დაცვის თვალსაზრისით) მუდმივი კონტროლის გან- გენილ კანდიდატთაგან ხმათა უმრავლესობითსახორციელებლად. ამიტომ მისი უფლებამოსილება ირჩევენ საქართველოს პრეზიდენტი, საქართ-კონსტიტუციაში უნდა აისახოს. ასევე კონსტიტუციით ველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს თავმჯ-უნდა განისაზღვროს ამ ინსტიტუტის ფორმირების დომარე და საქართველოს უზენაესი სასამარ-წესი და საქმიანობის პრინციპები. კონსტიტუციამ თლოს თავმჯდომარე;უნდა დაადგინოს, სახალხო დამცველთან ერთად, პარლამენტი ვალდებულია, სახალხო დამც-ქვეყანაში არსებული ვითარების გათვალისწინებით, ველის ანგარიშის წარდგენიდან ერთი თვისერთი ან რამდენიმე სახალხო დამცველის თანამდე- შემდეგ, პირველივე პლენარულ სხდომაზებობის კანონით შემოღების შესაძლებლობა სპეცი- დებატების ფორმით განიხილოს და შეაფასოსალურ პრობლემათა მიხედვით (მაგ., სახალხო დამ- სახალხო დამცველის ანგარიში და მისი თი-ცველი არასრულწლოვანთა საკითხებში, მასობრივი თოეული რეკომენდაციის განხორციელებისინფორმაციის საშუალებათა საკითხებში), ამ პრობ- მიზანშეწონილობა;ლემებზე სასწრაფო რეაგირებისა და მათი მოგვარე- სახალხო დამცველს უფლება აქვს, დასვას სა-ბისათვის. ჯარო მოსამსახურის თანამდებობიდან გადა- ყენების საკითხი, თუ საქმე ეხება ადამიანის სახალხო დამცველის დამოუკიდებლობის უზრუნ- ძირითად უფლებათა დარღვევას, აგრეთვეველყოფის მიზნით კონსტიტუციით უნდა განისაზღვ- კონსტიტუციური სარჩელით მიმართოს სა-როს, რომ: კონსტიტუციო სასამართლოს კანონის ან სხვა 12
  • 13. ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობის თა- რადგან სახელმწიფო სახსრების ძირითადი მხარჯ- ობაზე. ველი არის მთავრობა, რომელიც საპარლამენტო უმრავლესობის მხარდაჭერით სარგებლობს, ობიექ-სახელმწიფო ბიუჯეტი ტური კონტროლის უზრუნველსაყოფად, მისი მაკონტ- როლებლის შექმნისას გადამწყვეტი სიტყვა მხოლოდგანსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სახელმწიფო ბი- საპარლამენტო უმრავლესობას არ უნდა ეკუთვ-უჯეტის მიღებისას პარლამენტისა და მთავრობის ნოდეს. ამიტომ მიზანშეწონილად მიგვაჩნია, რომურთიერთპასუხისმგებლობის საკითხი. ამ საკითხში კონტროლის პალატა იყოს 5-წევრიანი კოლეგიურიპირველი სიტყვა მთავრობას, ხოლო საბოლოო სიტ- ორგანო, რომელიც იქმნება 5 წლის ვადით. მის თავ-ყვა პარლამენტს უნდა ეკუთვნოდეს. ეს ნიშნავს, რომ მჯდომარეს ირჩევს პარლამენტი თავის წევრთა სულბიუჯეტის პროექტის წარდგენის უფლება მხოლოდ ცოტა 1/5-ის მიერ წარდგენილ კანდიდატთაგან. არ-მთავრობას ექნება და მისი თანხმობის გარეშე ვერ ჩევისათვის სავალდებულო უნდა იყოს პარლამენტისმოხდება ბიუჯეტის პროექტში ისეთი ცვლილების შე- სიითი შემადგენლობის უმრავლესობის მხარდაჭერა,ტანა, რომელიც იწვევს სახელმწიფოს ხარჯის ზრდას იმ პირობით, რომ მას მხარს უნდა უჭერდეს საპარლა-ან შემოსავლის შემცირებას. მეორე მხრივ, მთავრო- მენტო ოპოზიციის აბსოლუტური უმრავლესობაც.ბას უფლება არ ექნება, პარლამენტის თანხმობის გა-რეშე აიღოს სახელმწიფო სესხი ან რამე ფინანსური ასეთი მიდგომა უზრუნველყოფს კონტროლის პა-ვალდებულება, აგრეთვე, გადაიტანოს ხარჯი ბიუჯე- ლატის თავმჯდომარის პოლიტიკურ ნეიტრალურობასტის ერთი ნაწილიდან მეორეში. და მიუკერძოებლობას. რაც შეეხება პალატის წევ- რებს, ისინი, სათანადო დონის პროფესიონალთაგან, თუ პარლამენტმა მომდევნო საბიუჯეტო წლის უნდა აირჩიოს პარლამენტმა სიითი შემადგენლობისდაწყებამდე ვერ მოახერხა სახელმწიფო ბიუჯეტის უმრავლესობით, იმ პირობით, რომ 2 წევრის არჩევასკანონის მიღება, მთავრობას უფლება ექნება, ხარჯი მაინც მხარს უჭერდეს საპარლამენტო ოპოზიციაც.გასწიოს მხოლოდ სახელმწიფოს მიერ ადრე ნაკისრ კონტროლის პალატის თავმჯდომარისა და წევრებისვალდებულებათა შესასრულებლად და მხოლოდ წინა დამოუკიდებლობის უზრუნველსაყოფად თანამდებო-წლის ბიუჯეტის მიხედვით. ბიდან მათი ვადამდე გათავისუფლება უნდა შეიძლე- ბოდეს მხოლოდ იმპიჩმენტის წესით. თუ პარლამენტმა საბიუჯეტო წლის დაწყების შემ-დეგ, კონსტიტუციით განსაზღვრულ 60-დღიან ვადაში სტატისტიკის სახელმწიფო სამსახურივერც სახელმწიფო ბიუჯეტი მიიღო და ვერც მთავრო-ბა შეცვალა, პრეზიდენტი დაითხოვს პარლამენტს. სახელმწიფო პოლიტიკის განსაზღვრისათვის საჭი- როა ქვეყნის მდგომარეობის ობიექტური შეფასება. პარლამენტს უფლება ექნება, გააკონტროლოს ამისათვის კი, სხვა მონაცემებთან ერთად, აუცილე-მთავრობის მიერ სახელმწიფო ბიუჯეტის სახსრების ბელია ობიექტური სტატისტიკური ინფორმაცია. ესხარჯვის კანონიერება და დარღვევის გამოვლენის ინფორმაცია საჭიროა აგრეთვე მთავრობის საქმი-შემთხვევაში სიითი შემადგენლობის უმრავლესო- ანობის ქმედითი საპარლამენტო კონტროლის განსა-ბის გადაწყვეტილებით შეაჩეროს შესაბამისი ხარ- ხორციელებლად. ამ ამოცანის შესრულება მხოლოდჯის გაწევა. მაღალპროფესიულ, მიუკერძოებელ, მთავრობისა- გან დამოუკიდებელ, სათანადო უფლებამოსილებით თუ სახელმწიფო ბიუჯეტის შეუსრულებლობის აღჭურვილ სტატისტიკის სამსახურს ძალუძს, რო-გამო პარლამენტმა არ დაამტკიცა სახელმწიფო ბი- გორიც ამჟამად აღარ გვაქვს. ამიტომ აუცილებლადუჯეტის შესრულების ანგარიში, მთავრობა უნდა მიგვაჩნია, კონსტიტუციით განისაზღვროს, რომ სტა-გადადგეს. ტისტიკის სახელმწიფო სამსახური არის დამოუკი- დებელი, პარლამენტის წინაშე ანგარიშვალდებულიკონტროლის პალატა (სახელმწიფო დაწესებულება, რომლის დირექტორსაც 5 წლის ვა-აუდიტის სამსახური) დით, პარლამენტის სიითი შემადგენლობის უმრავ- ლესობის, მათ შორის, საპარლამენტო ოპოზიციისპარლამენტი სახელმწიფო სახსრებისა და სახელმწი- უმრავლესობის თანხმობით, თანამდებობაზე ნიშნავსფოს სხვა მატერიალურ ფასეულობათა გამოყენებისა საქართველოს პრეზიდენტი.და ხარჯვის კანონიერებასა და მიზანშეწონილობასაკონტროლებს კონტროლის პალატის მეშვეობით. მოსახლეობის საყოველთაო აღწერის დიდი მნიშ- 13
  • 14. ვნელობის გამო აუცილებლად მიგვაჩნია, რომ კონს- yy მოსახლეობა უკიდურესად დაშორებულია ად-ტიტუციით განისაზღვროს ასეთი აღწერის ვალდებუ- გილობრივი ხელისუფლებისგან. არ არის და-ლება სულ ცოტა 10 წელიწადში ერთხელ. ნერგილი საჯარო გადაწყვეტილებათა მიღების პროცესში მოქალაქეთა მონაწილეობის ქმედითიტერიტორიული სახელმწიფოებრივი მექანიზმები;მოწყობა და თვითმმართველობა yy ძალზე დაბალია ფისკალური დეცენტრალიზაციისხელისუფლების ზოგადი, ოპტიმალური ორგანი- ხარისხი. ადგილობრივი საბიუჯეტო შემოსულო-ზაციის პრობლემის მნიშვნელოვანი შემადგენელი ბების სიმწირე შეუძლებელს ხდის მუნიციპალურინაწილია ტერიტორიული თვითმმართველობის სა- განვითარების დაგეგმვას და მუნიციპალური გან-კითხი. ხელისუფლების ვერტიკალური დანაწილება ვითარების მიზნების რეალიზებას;სამართლებრივი და დემოკრატიული სახელმწიფოსჩამოყალიბების, ეფექტიანი და დემოკრატიული yy ადგილობრივ თვითმმართველობას საკუთრებაშიმმართველობის სისტემის ფუნქციონირების აუცილე- გადაცემული აქვს ადგილობრივი მნიშვნელობისბელი პირობაა. სახელმწიფო ქონების (მათ შორის, ბუნებრივი რესურსების) მხოლოდ უმნიშვნელო ნაწილი, რაც თვითმმართველობის ორგანოთა უმთავრესი ფუნ- ასევე ართულებს მუნიციპალური განვითარებისქციაა მოსახლეობისათვის მომსახურების გაწევა, დაგეგმვას და მუნიციპალური განვითარების მიზ-მისი ყოველდღიური საჭიროებების დაკმაყოფილე- ნების რეალიზებას;ბა. ამისი აუცილებელი პირობა კი მოსახლეობასთანსიახლოვე და შესაბამისი უფლებამოსილებებისა და yy საქართველოს რეგიონებში მოქმედებს გუბერ-რესურსების არსებობაა. საქართველოში ამჟამად ნატორის ინსტიტუტი, რომელიც მმართველიჩამოყალიბებულია არაეფექტიანი მმართველობის ოლიგარქიის რეგიონალურ განშტოებად ჩამო-სისტემა, რომელიც არ უზრუნველყოფს სამართლებ- ყალიბდა. საჯარო უფლებამოსილებები, ფაქტობ-რივი სახელმწიფოსა და დემოკრატიის პრინციპების რივად, არ არის დეკონცენტრირებული რეგიონისრეალიზებას. მმართველობის სისტემის ფიქტიური დე- დონეზე - რეგიონები არ სარგებლობენ ტერი-ცენტრალიზაცია ავტორიტარული რეჟიმის ერთ-ერთი ტორიული ერთეულის სტატუსით, ხოლო გუბერ-უმთავრესი საფუძველი და დასაყრდენია. დღეს ადგი- ნატორებს კანონით მინიჭებული აქვთ მხოლოდლობრივი თვითმმართველობა ფაქტობრივად ფიქციაა უმნიშვნელო უფლებამოსილება. იმავდროულად,და ყველაფერი წყდება ცენტრალური ხელისუფლებისა გუბერნატორები სცდებიან კანონის ფარგლებს დადა მის მიერ დანიშნული გუბერნატორების მიერ. ისინი, რეალურად, უხეშად იჭრებიან ადგილობ- რივი თვითმმართველობის უფლებამოსილებათა დეცენტრალიზაციის ფიქტიურობას განაპირობებს სფეროში. შედეგად, დღეს მხარეებში ფუნქციონი-შემდეგი ძირითადი გარემოებები: რებს მოსახლეობის მხრიდან უკონტროლო გუბერ- ნატორის ინსტიტუტი, როგორც ცენტრალიზებულიyy ცენტრალურ ხელისუფლებასა და ადგილობრივ ვერტიკალის ნაწილი, რომელსაც არა აქვს ბიუჯეტი თვითმმართველობას შორის უფლებამოსილე- და კონკრეტული პასუხისმგებლობა ადგილობრივი ბები არ არის განაწილებული სუბსიდიარობის მოსახლეობის მიმართ. პრინციპის საფუძველზე, რომლის თანახმად, სა- ჯარო უფლებამოსილებები, როგორც წესი, უნდა სამართლებრივი სახელმწიფოსა და დემოკრატიის განახორციელოს ხელისუფლების იმ ორგანომ, პრინციპების რეალიზებისა და ქვეყნის სტაბილური რომელიც ყველაზე ახლოს დგას მოქალაქესთან. და შეუქცევადი განვითარების უზრუნველსაყოფად, ძალზე შეზღუდულია თვითმმართველი ერთეულე- საარჩევნო ბლოკი „ბიძინა ივანიშვილი - ქართული ბის უფლებამოსილება, რის გამოც ადგილობრივი ოცნება“ შექმნის დემოკრატიულ და ეფექტიან მმარ- ინფრასტრუქტურა ვითარდება და მოსახლეობას თველობის სისტემას. მოქალაქეთა ინტერესების საზოგადოებრივ მომსახურებათა უდიდესი უმრავ- ასახვა სახელმწიფოს მართვაში ძლიერი თვითმმარ- ლესობა მიეწოდება არა ადგილობრივი, არამედ თველობის არსებობას დაეფუძნება, რის უზრუნველ- ცენტრალური ხელისუფლების მიერ. შედეგად, საყოფადაც: ადგილობრივ თვითმმართველობას არ შესწევს უნარი, დააკმაყოფილოს მოსახლეობის ელემენ- yy თვითმმართველობის ორგანოებს უნდა გადა- ტარული ინტერესები და საჭიროებები; ეცეთ შესაბამისი თავისი (ექსკლუზიური) უფლე- 14
  • 15. ბამოსილება, ფინანსები და საკუთრება, მათ უნდა yy რეფორმისას მაქსიმალურად იქნება შესწავლი- ჰყავდეთ არჩევითი წარმომადგენლობითი და აღ- ლი ადგილობრივი ადამიანური და მატერიალური მასრულებელი ორგანოები. ცენტრალიზებული, რესურსები, სოფლების ურთიერთთავსებადობა ერთპიროვნული და გაუაზრებელი პროექტების თემის შესაქმნელად და სხვა ფაქტორები, რომელ- ნაცვლად, სწორედ თვითმმართველობის ორგანო- თა გაუთვალისწინებლად რეფორმა წარმატებული ები უზრუნველყოფენ თითოეული მოქალაქის სა- ვერ იქნება; ჯარო მომსახურების ძირითად ნაწილს, ყოფით და ინფრასტრუქტურულ გარემოს (ყოველ თვითმმარ- yy შეიქმნება პირობები სამხარეო თვითმმართველო- თველ ერთეულში გაიხსნება მომსახურების ცენტ- ბის ჩამოყალიბებისათვის, გარდამავალ ეტაპზე კი რი, რომელსაც ექნება მოქალაქისთვის საჯარო მოხდება: მხარეებისათვის ტერიტორიულ-სამარ- მომსახურების გაწევის ფუნქციები). მოქალაქეებს თლებრივი სტატუსის მინიჭება, მათთვის რეალუ- მიეცემათ საშუალება, უშუალო მონაწილეობა რი უფლებამოსილების გადაცემა და რესურსული მიიღონ თავიანთი თემისა თუ ქალაქის ბიუჯეტის უზრუნველყოფა, მმართველობის დემოკრატიული დაგეგმვაში, აგრეთვე მიიღონ ადეკვატური მომ- ფორმებისა და მექანიზმის ჩამოყალიბება. უზრუნ- სახურება მაქსიმალურად ახლოს მდგომი ხელი- ველყოფილი იქნება ხელისუფლების ავტორიტარუ- სუფლებისაგან. თვითმმართველობა თითოეული ლი მართვის სისტემის რეგიონალურ განშტოებად მოქალაქის საქმიანობის ხელშემწყობი ინფრასტ- ჩამოყალიბებული გუბერნატორის ინსტიტუტის რუქტურის შექმნაზე იქნება ორიენტირებული და ჩანაცვლება ადგილობრივი მოსახლეობის ინ- არა ვოლუნტარისტულ გადაწყვეტილებებზე; ტერესებზე დაფუძნებული ქმედითი სამხარეო ხელისუფლების სისტემით. რეგიონს მიენიჭებაyy რამდენჯერმე გაიზრდება თვითმმართველობების ტერიტორიული ერთეულის სტატუსი, იგი უზრუნ- საბიუჯეტო შემოსავლები. ფისკალური დეცენტ- ველყოფილი იქნება სტაბილური საბიუჯეტო შე- რალიზაცია უზრუნველყოფს მუნიციპალური გან- მოსავლებითა და უფლებამოსილებით. შედეგად, ვითარების პროცესის ეფექტიან წარმართვას და რეგიონები განვითარდება არა ცალკეული პოლი- მუნიციპალური განვითარების შეუქცევადობას; ტიკოსის მიერ დედაქალაქში მიღებული თვითნე- ბური და გაუაზრებელი გადაწყვეტილებების მი-yy თვითმმართველ ერთეულებს საკუთრებაში გადა- ხედვით, არამედ ხელისუფლების რეგიონალური ეცემათ ადგილობრივი მნიშვნელობის სახელმ- ორგანოების მიერ, მოსახლეობის მონაწილეობი- წიფო ქონება, მათ შორის, თვითმმართველი თა და მოსახლეობის ინტერესების შესაბამისად შე- ერთეულის ტერიტორიაზე არსებული არაპრივა- მუშავებული განვითარების გეგმების საფუძველზე; ტიზებული როგორც სასოფლო–სამეურნეო, ისე არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის yy ჩამოყალიბდება თვითმმართველობის მოხელეთა რესურსების დიდი ნაწილი; სწავლების ქმედითი სისტემა და უზრუნველყოფი- ლი იქნება მოხელეთა უწყვეტი მომზადება, გადა-yy პირველ ეტაპზე განისაზღვრება ყოველი დასახ- მზადება და კვალიფიკაციის ამაღლება; ლების (სოფლის, დაბის, ქალაქის), როგორც იურიდიული პირის, სტატუსი. მათ საკუთრებაში yy საქართველოს მაღალმთიანი ზონის განვითარები- გადაეცემათ არსებობისა და განვითარებისთვის სათვის დაწესდება ფინანსური სტიმულირების სის- აუცილებელი მიწა (სავარგულები, საძოვრები, ტემა. ტყე), წყალი, უძრავი ქონება. ადგილობრივ მოსახ- ლეობასთან თანამშრომლობით მოხდება რესურ- ქვეყნის ჰარმონიულ განვითარებას გამოიწვევს სულად მეტ-ნაკლებად თვითკმარი თემების შექმ- ხელისუფლების რეალური გადანაწილება ადგილებ- ნა ადგილობრივი სპეციფიკის გათვალისწინებით. ზე და არა დედაქალაქიდან პარლამენტისა და სახელ- ქალაქებში, ხოლო თემების შექმნის კვალობაზე მწიფო ორგანოების მექანიკური და გაუაზრებელი – თემებში, სუბსიდიარობის პრინციპის დაცვით, გადატანა. შეიქმნება ადგილობრივი თვითმმართველობა პირდაპირი წესით არჩეული საკრებულოებისა და მხოლოდ ხალხის მიერ არჩეული თვითმმართ- მერების/გამგებლების სახით; ყოველ სოფელს ველი ერთეულებისათვის რეალური ფინანსური და ეყოლება არა დანიშნული, არამედ მის მიერ არჩე- ადმინისტრაციული ბერკეტების გადაცემითაა შესაძ- ული მამასახლისი; ლებელი საქართველოს რეგიონების სოციალურ- ეკონომიკური განვითარების უზრუნველყოფა. 15
  • 16. ყოველივე ამის უზრუნველმყოფი ნორმები აისა- საქართველოს პარლამენტის სრული შემადგენ-ხება კონსტიტუციაში, რაც შექმნის ზემოაღნიშნულის ლობის სულ ცოტა 2/3;განხორციელების სამართლებრივ გარანტიას. yy კონსტიტუციის ცვლილება ძალაში შედის მხოლოდკონსტიტუციის სტაბილურობის მას შემდეგ, რაც მას უცვლელად, ზემოაღნიშნუ-უზრუნველყოფა ლი ხმათა უმრავლესობით, ერთი მოსმენით მო- იწონებს შემდეგი მოწვევის პარლამენტიც. ასეთიიმისათვის, რომ ბოლო მოეღოს კონსტიტუციის ხშირ წესი დაგვაზღვევს ვიწროპარტიული ინტერესებითცვლილებებს მმართველი პარტიის პოლიტიკური თუ გამოწვეული კონსტიტუციური ცვლილებებისაგანმერკანტილური ინტერესების დასაკმაყოფილებლად და უზრუნველყოფს კონსტიტუციის მდგრადობას;და სახელმწიფოს თანამიმდევრული განვითარების სა-ფუძვლის შესაქმნელად, კონსტიტუციის ახალი რედაქ- yy კონსტიტუციაში ცვლილება შეიძლება შევი­ესდციის მიღების შემდეგ არსებითად უნდა გართულდეს ერთი მოწვევის პარლამენტის გადაწყვეტი­ ები- ლსაქართველოს კონსტიტუციის გადასინჯვის წესი, რათა თაც, მაგრამ მხოლოდ პარლამენტის სრული შე-უზრუნველყოფილი იყოს საკონსტიტუციო ცვლილე- მადგენლობის 5/6-ის უმრავლესობით. კონსტიტუ-ბების განხორციელება ფართო საზოგადოებრივი და ციით უნდა განისაზღვროს, რომ საკონსტიტუციოპოლიტიკური კონსენსუსის საფუძველზე: ცვლილება, რომელიც აუცილებელია აფხაზეთისა და ცხინვალის რეგიონის რეინტეგრაციის პროცე-yy კონსტიტუციის გადასინჯვის ინიციირების უფლება სის შეუფერხებლად წარმართვისათვის, შეიძლება უნდა მიენიჭოს მხოლოდ საქართველოს პარლა- განხორციელდეს გამარტივებული პროცედურით მენტის სრული შემადგენლობის სულ ცოტა ერთ – ერთი მოწვევის პარლამენტის მიერ, სრული შე- მესამედსა და 200 ათას ამომრჩეველს; მადგენლობის 2/3-ის უმრავლესობით;yy კონსტიტუციის გადასინჯვის კანონპროექტი წა- საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ რედგინება საქართველოს პარლამენტს, რომე- სავალდებულო წესით უნდა განიხილოს კონს- ლიც ქმნის სახელმწიფო საკონსტიტუციო კომისიას ტიტუციისა და კანონმდებლობის მოთხოვნებ- და მას გადასცემს განსახილველად. კომისიაში თა- თან კონსტიტუციური კანონის პროექტის გადა- ნაბრად უნდა იქნეს წარმოდგენილი ყველა საპარ- სინჯვის პროცედურის შესაბამისობის საკითხი. ლამენტო პარტია, აგრეთვე იმ პარტიების თითო წინააღმდეგობის დადგენის შემთხვევაში, კა- წარმომადგენელი, რომლებიც იღებენ დაფინან- ნონპროექტის განხილვა წყდება, ხოლო მიღე- სებას სახელმწიფო ბიუჯეტიდან. კომისიაში მიწვე- ბული კანონი ბათილად ცხადდება; ული უნდა იყვნენ ასევე კონსტიტუციური სამართ- საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს ლის აღიარებული სპეციალისტები იმ პირობით, უნდა მიენიჭოს კონსტიტუციის გადასინჯვის რომ მათი რაოდენობა არ აღემატებოდეს კომი- პროექტის პრევენციული კონტროლისა და სიის დანარჩენ წევრთა 1/4-ს. გარდა ამისა, უზ- მისი კონსტიტუციონალიზმის ფუნდამენტურ რუნველყოფილი უნდა იყოს კომისიის მუშაობაში პრინციპებთან შესაბამისობის დადგენის უფ- არასამთავრობო სექტორის, ხოლო საჭიროების ლებამოსილება. შესაბამისი კონსტიტუციური შემთხვევაში, ასევე რელიგიური გაერთიანებებისა წარდგინების შეტანის უფლება კანონპროექ- და სხვა დაინტერესებული სუბიექტების მონაწი- ტის პირველი მოსმენით განხილვამდე პე- ლეობა. ამის შემდეგ კომისია აქვეყნებს პროექტს რიოდში უნდა მიენიჭოს საქართველოს პრე- საყოველთაო სახალხო განხილვისათვის, რომე- ზიდენტსა და საქართველოს პარლამენტის ლიც 1 თვე მაინც უნდა გაგრძელდეს. კომისია სა- წევრს. საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ჯარო განხილვის გათვალისწინებით მომზადებულ კანონპროექტის კონსტიტუციონალიზმის ფუნ- დასკვნას წარუდგენს პარლამენტს და საჯაროდ დამენტურ პრინციპებთან შეუსაბამობის დად- აქვეყნებს კომისიის შექმნიდან არა უადრეს 2 და გენის შემთხვევაში, მისი განხილვა შეწყდება; არა უგვიანეს 3 თვისა. პარლამენტის პლენარულ უნდა განისაზღვროს კონსტიტუციის ეგრეთ სხდომაზე კანონპროექტის განხილვა იწყება დასკ- წოდებული დაცული ნორმები, რომლებიც არ ვნის გადაცემიდან ერთი თვის შემდეგ; დაექვემდებარება გადასინჯვას. მართალია, წარმოდგენილი მოდელი არ არისyy კონსტიტუციის გადასინჯვის პროექტი მიღებულად „ჯადოსნური კვერთხი“, რომლის ერთი შეხებაც ჩაითვლება, თუ მას ორი მოსმენით მხარს დაუჭერს საკმარისი აღმოჩნდება ჩვენი პრობლემების მოსაგ- 16
  • 17. ვარებლად, მაგრამ სახელმწიფოს მოწყობის ეს სის- მოქალაქო სტრუქტურა, მხოლოდ მმართველობისტემა, სხვებისაგან განსხვავებით, საშუალებას იძლე- სტრატეგიულ დონეზე უნდა მოქმედებდეს და მას არვა, კონსტიტუციის ფარგლებში და მის საფუძველზე, უნდა ჰქონდეს ოპერატიულ დონეზე უშუალო პოლი-თავად სისტემის შიგნით უკეთ გადავჭრათ ყველა ის ციური ფუნქციების შესრულების უფლებამოსილება.პრობლემა, რომელიც ხელს უშლის დემოკრატიული პოლიცია უნდა იყოს საშინაო საქმეთა სამინისტროსინსტიტუტების ჩამოყალიბებას და მინიმალური დანა- სისტემაში დეპარტამენტის სახით არსებული სამარ-კარგებით გამოვიდეთ შესაძლო პოლიტიკური კრიზი- თალდაცვის ორგანო, რომელიც უზრუნველყოფს სა-სებიდან. ზოგადოებრივ წესრიგსა და უსაფრთხოებას.სამართლებრივი რეფორმის რაც შეეხება პოლიციის საქმიანობის ოპერატიულზოგიერთი საკითხი დონეს, კანონმა ამ დონეზე პოლიციის ისეთი ფუნქცი- ების დეტალური რეგლამენტაცია უნდა მოახდინოს,შინაგან საქმეთა სამინისტროს რეფორმა როგორიცაა: ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლე- ბების დაცვა; საზოგადოებრივი წესრიგისა და უსაფრ-ამჟამად, შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემა თხოების უზრუნველყოფა; დანაშაულისა და სხვა სა-მხოლოდ საპოლიციო და უშიშროების სამსახურებ- მართალდარღვევათა აღკვეთა და თავიდან აცილება,თან არის გაიგივებული. საპოლიციო და სახელმ- მათი გამოვლენა და გამოძიება; საგზაო მოძრაობისწიფო უშიშროების სამსახურების შერწყმით შეიქმნა უსაფრთხოების კონტროლი და პოლიციის სხვა, კა-უპრეცედენტო ძალაუფლების მქონე სტრუქტურა, ნონით გათვალისწინებული ამოცანების შესრულება.რომელიც, ფაქტობრივად, არავითარ კონტროლს არექვემდებარება. გამჭვირვალეა მხოლოდ პოლიციის შსს-ს სისტემის რეორგანიზაციის შედეგად უნდაშუშის შენობები, თავად სისტემა კი - გაუმჭვირვალე. ჩამოყალიბდეს პოლიციის ფუნქციის მქონე 2 მნიშ-შინაგან საქმეთა მინისტრი უშუალოდ ერევა საპოლი- ვნელოვანი დეპარტამენტი (დღეს შსს-ს სისტემისციო და უშიშროების ფუნქციების განხორციელებაში, ფარგლებში 16 დეპარტამენტია): პოლიციის დეპარ-რის გამოც ეს სამსახურები მმართველი გუნდის პო- ტამენტი, რომელშიც შედის ორი მნიშვნელოვანილიტიკურ წნეხსა და დიქტატს განიცდიან. ქვესტრუქტურა - საპატრულო და კრიმინალური პო- ლიცია, და საზღვრის დაცვის პოლიციის დეპარტა- აუცილებელია შინაგან საქმეთა სამინისტროს მენტი. რაც შეეხება უშიშროების სამსახურებს, ისინიგარდაქმნა საშინაო საქმეთა სამინისტროდ და სა- შსს-ს სისტემას უნდა გამოეყონ.მოქალაქო სამსახურად ჩამოყალიბება, რომელიცმმართველობას განახორციელებს საშინაო პოლი- მართლწესრიგის უზრუნველყოფა უნდა იყოსტიკის მნიშვნელოვან სფეროებში. აუცილებელია პო- საშინაო საქმეთა სამინისტროს კომპეტენცია, რაცლიციის საქმიანობის საზოგადოებრივი კონტროლის ნიშნავს იმას, რომ საშინაო საქმეთა მინისტრს აქვსმექანიზმის უზრუნველყოფა. პოლიტიკური პასუხისმგებლობა. ის არის უმაღლესი თანამდებობის პირი, რომელსაც აქვს უფლებამოსი- პოლიციის დეპოლიტიზების მიზნით ერთმნიშვნე- ლება, მითითებები მისცეს პოლიციისა და მართ-ლოვნად უნდა განისაზღვროს პოლიციისა და საშინაო ლწესრიგის ორგანოებს. საშინაო საქმეთა მინისტრსსაქმეთა სამინისტროს ურთიერთდამოკიდებულება, აქვს სამსახურებრივი და საგნობრივი ზედამხედ-რათა უზრუნველყოფილი იყოს პოლიციის დამოუკი- ველობის განხორციელების უფლებამოსილება, რაცდებლობა და მისი დაცვა პოლიტიკური ზეგავლენი- გულისხმობს კონტროლს, პოლიციის მხრიდან სა-საგან. საშინაო საქმეთა სამინისტროს პოლიციასთან კუთარი უფლებამოსილების განხორციელებისასმიმართებით განსაზღვრული ექნება შემდეგი ძირი- მათი ეფექტიანობის შემოწმებას. საგნობრივი ზე-თადი კომპეტენციები: მან უნდა დასახოს პოლიციის დამხედველობის უფლებამოსილება ასევე გულისხ-განვითარების, საორგანიზაციო, სამართლებრივი მობს სამართლებრივ ფარგლებში პოლიციის ორ-და საკადრო პოლიტიკის ძირითადი სტრატეგიული განოებისათვის მითითების მიცემას, განახორციელონმიმართულებები, მოამზადოს ყოველწლიური სა- გარკვეული ღონისძიებები ან თავი შეიკავონ გარკ-ბიუჯეტო გეგმა და ზედამხედველობა გაუწიოს მათ ვეული ღონისძიებების განხორციელებისაგან. მი-შესრულებას; უზრუნველყოს პოლიციის ძალების ნისტრს ასევე შეუძლია გამოსცეს კანონქვემდებარეეფექტიანი საინფორმაციო და სატელეკომუნიკაციო ნორმატიული აქტები და მოაწესრიგოს პოლიციისმომსახურება და სხვა მნიშვნელოვანი სტრატეგიული ორგანოების ორგანიზაციული მოწყობისა და უფ-საკითხების გადაწყვეტა. სამინისტრო, როგორც სა- ლებამოსილების გამიჯვნის საკითხები. 17
  • 18. შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემიდან გამო- ხელმწიფოს მხრიდან ზრუნვის ვალდებულება, სამსა-იყოფა სახელმწიფო უშიშროების სამსახურები და ხურიდან თვითნებური გათავისუფლებისაგან დაცვა,შეიქმნება ერთიანი დამოუკიდებელი სახელმწიფო სოციალური გარანტიები და სხვ.უსაფრთხოების სამსახური ახალი შინაარსით, სტრუქ-ტურითა და ფორმით, ოპტიმალური რაოდენობის კადრების სტაბილურობა არის პროფესიული საჯა-მაღალი კვალიფიკაციის საკადრო შემადგენლობით, რო მოხელის ინსტიტუტის ქვაკუთხედი. ხელისუფლე-რომელიც გარკვეულ სამოქალაქო კონტროლს დაექ- ბის შეცვლა არ უნდა იწვევდეს საჯარო სამსახურიდანვემდებარება. მნიშვნელოვანია აღნიშნული სამსახუ- კადრების დათხოვნას. კანონით ზუსტად უნდა განი-რის საქმიანობის დამოუკიდებლობის უზრუნველყოფა, საზღვროს მოხელის სამსახურიდან გათავისუფლებისრაც, პირველ რიგში, მისი ხელმძღვანელის დანიშვნის სამართლებრივი საფუძვლები.წესში უნდა გამოიხატოს – სახელმწიფო უსაფრთხო-ების სამსახურის უფროსს საქართველოს პარლამენტი საჯარო სამსახურის ბირთვს უნდა ქმნიდნენ უვა-უნდა ამტკიცებდეს სახელმწიფოს უმაღლესი პირის დოდ დანიშნული პროფესიული საჯარო მოხელეები.წარდგენით. ამ სამსახურის საქმიანობა უნდა იყოს სა- საჯარო მოხელის გვერდით კი საჯარო სამსახურს,იდუმლო ინფორმაციის მოძიება, ანალიზი, სისტემატი- სახელშეკრულებო ურთიერთობის ფარგლებში, აგ-ზაცია და მისი რეალიზაცია. სისხლისსამართლებრივი რეთვე უნდა ახორციელებდეს შტატით გათვალისწი-დევნა სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის უფ- ნებულ თანამდებობაზე დამხმარე მუშაკი და შტატგა-ლებამოსილება არ უნდა იყოს. რეშე თანამდებობაზე დაქირავებული მუშაკი. პოლიციელები გათავისუფლდებიან პოლიტიკური ზემოაღნიშნული კონცეფციის, როგორც სახელ-წნეხისაგან და შეიქმნება მათი საქმიანობის ხელ- მწიფოებრივი მოწყობის უმნიშვნელოვანესი კომ-შეუხლებლობის სამართლებრივი გარანტიები. პონენტის, განხორციელება საფუძველს ჩაუყრის დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფოს მართლწესრიგის უზრუნველმყოფი ორგანოების ინსტიტუციური ინფრასტრუქტურის შექმნას.დეპოლიტიზება და მათი დამოუკიდებლობა არის მო-ქალაქეების, მათ შორის, ამ ორგანოების თანამშრო- პარტიების დაფინანსების სისტემის რეფორმამელთა უფლებების დაცვის მნიშვნელოვანი გარანტია. პარტიების დაფინანსების სისტემა შეიცვლება ისე,საჯარო სამსახურის რეფორმა რომ რეალურად არსებულ პირობებში უზრუნველ- ყოფილი იყოს პარტიების საქმიანობა და საარჩევნოკარგა ხანია საჯარო სამსახური პოლიტიკურ ზეგავ- კამპანიის სრულფასოვნად წარმართვა.ლენას განიცდის. სახელისუფლებო გუნდი საჯარომოხელეებს პირადი ერთგულების ნიშნით აფასებს. yy სიტყვისა და გამოხატვის, ინფორმაციის მიღებისა დასაჯარო მოხელე არ არის სამართლებრივად დაცუ- გავრცელების თავისუფლების უზრუნველსაყოფადლი – სამსახურიდან მისი გათავისუფლება, განსა- შეიქმნება საკანონმდებლო გარანტიები მედიაზეკუთრებით პოლიტიკური ნიშნით, ნებისმიერ დროს პოლიტიკური გავლენისა და მედიის მონოპოლი-არის შესაძლებელი. საჯარო სამსახური უნდა გა- ზაციის აღსაკვეთად, მისი დამოუკიდებლობისა დათავისუფლდეს პოლიტიკური ინტერესებისაგან და საქმიანობის გამჭვირვალობის უზრუნველსაყოფად;მიუკერძოებელ სახელმწიფო ინსტიტუტად ჩამო-ყალიბდეს. yy შეიქმნება იურისტებისა და ეკონომისტებისაგან დაკომპლექტებული კომისია, რომელიც შეისწავ- ეს მიზანი მიიღწევა საჯარო სამსახურის ისეთი ლის საკუთრების უფლების ტოტალური დარღვე-მოდელის შექმნით, რომელიც უზრუნველყოფს იმას, ვის შედეგად შექმნილ ვითარებას და მისი გამო-რომ საჯარო მოხელის დასაქმება და გათავისუფლება სწორების გზებს, ქვეყნის რეალური ფინანსურიდამოკიდებული არ იქნება პოლიტიკაზე, კერძოდ კი შესაძლებლობის გათვალისწინებით.პოლიტიკური თანამდებობის პირის სუბიექტურ ნებაზე. yy შეიქმნება კომისია, რომელიც შეისწავლის საქარ- აუცილებელია კანონით განმტკიცდეს პროფესი- თველოში ბოლო წლებში გავრცელებული „ელი-ული საჯარო მოხელის საქმიანობის ისეთი ძირითადი ტარული კორუფციის“ მასშტაბებსა და მექანიზმებსპრინციპები, როგორიცაა უვადოდ დანიშვნა, პოლი- და დასახავს მისი აღმოფხვრის გზებს.ტიკური მიუკერძოებლობა, კარიერის პრინციპი, სა- 18
  • 19. ჩვენი მიზანი არ არის შურისძიება – ჩვენი მიზანია yy ყველა სახელმწიფო უწყება ეროვნული უმცირე-სამართლიანი წესრიგის დამყარება. ჩვენ გავათავი- სობებით დასახლებულ რეგიონებში მოსახლეობასსუფლებთ სასამართლოს პოლიტიკური ზეგავლენი- ინფორმაციას უნდა აწვდიდეს მათთვის გასაგებსაგან. ყველა თანამდებობის პირი, რომელსაც ჩადე- ენაზე;ნილი აქვს დანაშაული, პასუხს აგებს სამართლიანისასამართლოს წინაშე. yy სახელმწიფო ხელს შეუწყობს ქართული ენის შეს- წავლის პროცესს – ყველა მსურველს (როგორც ჩვენ ვიმოქმედებთ სამართლებრივ ჩარჩოებში, ქალაქებში, ისე სოფლებში) მიეცემა ქართულიმაგრამ რესურსების სრული მობილიზებით, რათა ენის შესწავლის საშუალება;აღვადგინოთ სამართალი იქ, სადაც ეს შესაძლე-ბელია, და არ დავუშვათ ახალი უსამართლობა yy ეროვნული უმცირესობების თვითმყოფადობის შე-მომავალში. ნარჩუნების მიზნით საჭიროა ისტორიული ძეგლე- ბისა და მუზეუმების დაცვა და განვითარება, კულ-სამოქალაქო ინტეგრაცია და ეროვნული ტურის პოპულარიზება;უმცირესობების უფლებების დაცვა yy ინფორმაციის მიღების უფლების რეალიზებისათ-საქართველოში ერთ-ერთ პრობლემურ საკითხად ვის, საჭიროა საზოგადოებრივი და სხვა ეროვნუ-რჩება სამოქალაქო ინტეგრაციისა და ეროვნული ლი არხებით გადაიცეს საინფორმაციო გადაცემებიუმცირესობების უფლებების დაცვის სფეროში არ- ეროვნული უმცირესობების ენებზე და ხელი შეეწ-სებული სირთულეები. სამოქალაქო ინტეგრაციის ყოს რეგიონალური ტელეარხების განვითარებას.პროცესისა და ეროვნული უმცირესობების უფლე- ეროვნულ უმცირესობებს ადეკვატური მასშტაბის,ბების დაცვის ხელშემშლელი ფაქტორია სახელმ- ქრონომეტრაჟისა და შინაარსის ინფორმაცია უნდაწიფო ენის ცოდნის ნაკლებობა, ეთნოსებს შორის მიეწოდებოდეს საქართველოში მიმდინარე მოვ-თანამშრომლობის, აგრეთვე სხვადასხვა ეთნოსის ლენების შესახებ. ქართულ მედიაში რეგულარუ-წარმომადგენელთა კულტურის, ტრადიციებისა და ლად უნდა შუქდებოდეს ეროვნული უმცირესობე-ღირებულებების შესახებ ინფორმაციის ნაკლებობა, ბის წარმომადგენელთა პრობლემები, მიღწევები,ნეგატიური სტერეოტიპები და სხვა საკითხები. კულტურა, ტრადიციები და სხვა მნიშვნელოვანი თემები; საარჩევნო ბლოკის „ბიძინა ივანიშვილი - ქარ-თული ოცნების“ ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავ- yy ხელი უნდა შეეწყოთ იმ ორგანიზაციებს, რომლე-შირებული პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებებია: ბიც ეროვნული უმცირესობების უფლებების დაცვა- სა და სამოქალაქო ინტეგრაციაზე მუშაობენ;yy ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლები აქ- ტიურად უნდა იყვნენ ჩაბმული ქვეყანაში მიმდინა- yy უმნიშვნელოვანესია ეროვნული უმცირესობების რე მოვლენებსა და გადაწყვეტილებების მიღების სრულფასოვანი ჩაბმა და აქტიური მონაწილეობა პროცესში; ქვეყნის საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ცხოვრება- ში. სახელმწიფომ, მედიამ და საზოგადოებამ ხელიyy ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავშირებული ყვე- უნდა შეუწყონ ეროვნული უმცირესობების ჩაბმას ლა სახელმწიფო პროგრამა განხორციელდება ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენებთან დაკავშირე- ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლების ბულ დისკუსიებში. ჩვენი თანამოქალაქე ეროვნუ- მონაწილეობით; ლი უმცირესობები უნდა მონაწილეობდნენ ქვეყა- ნაში მიმდინარე ყველა პროცესში.yy სახელმწიფო ხელს შეუწყობს ეროვნული უმცირე- სობების კულტურის, ენის, ტრადიციების, ღირებუ- yy სახელმწიფო ხელისუფლების ყველა ორგანო, სა- ლებების დაცვასა და პოპულარიზებას; მოქალაქო ინტეგრაციის ხელშეწყობის მიზნით, რეგულარულად უნდა აწარმოებდეს დიალოგსyy სადაც ამისი საჭიროება და მოთხოვნა იარსებებს, ეროვნული უმცირესობების ლიდერებთან. სახელმწიფო დანერგავს მრავალენოვანი განათ- ლების სისტემას; 19
  • 20. თავი 2. საგარეო-პოლიტიკური ურთიერთობებიარსებული ვითარების ზოგადი შეფასება არის ხელისუფლების ერთადერთი პასუხი საზოგა- დოებაში არსებულ მწვავე შეკითხვებზე ნებისმიერდღეს საქართველო თავისი უახლესი ისტორიის ურ- საკითხთან, მათ შორის, ადამიანის უფლებებისა დათულეს პერიოდში იმყოფება. რუსეთთან 2008 წლის თავისუფლებების, ეკონომიკურ თუ სოციალურ სფე-აგვისტოს ომმა ცხადად გამოავლინა სახელმწიფო როებში არსებულ პრობლემებთან მიმართებით.გადაწყვეტილებათა მიღებისა და აღმასრულებელისისტემების სისუსტე. ქვეყანამ დაკარგა ტერიტორი- არ არის უზრუნველყოფილი ევროპულ და ევ-ები, დანაწევრდა, რადიკალურად გაუარესდა მისი როატლანტიკურ სივრცეში ინტეგრაციის ისეთიუსაფრთხოების მდგომარეობა, გამწვავდა სოციალუ- მთავარი პრინციპები, როგორიცაა: სამართლიანირი და ეკონომიკური პრობლემები. ხელისუფლებამ სასამართლო, მედიის დამოუკიდებლობა, მთავრო-დაკარგა მოსახლეობის დიდი ნაწილის ნდობა და და- ბის ანგარიშვალდებულება საზოგადოების წინაშე,სავლეთის საიმედო, პროგნოზირებადი პოლიტიკის გამოხატვის თავისუფლება, ლოიალურობა განსხ-მქონე პარტნიორის რეპუტაცია. ვავებული აზრის მიმართ. დემოკრატიული ინსტიტუ- ტების აშკარა სისუსტემ განაპირობა ავტორიტარული მსოფლიოს წამყვანი ქვეყნების ურთიერთობები მართვის სტილზე გადასვლა. საქართველომ დაკარგაჯერ კიდევ განიცდის „ცივი ომის“ პერიოდის დეს- პოზიციები ევროპულ ასპარეზზე და მასთან ინტეგრა-ტრუქციულ გავლენას, ხდება ამ ურთიერთობების ციის ტემპი.გადაწყობა, არსებულ რეალობასთან მისადაგება დაადაპტირება, ახალი სტრატეგიული პარადიგმების საერთაშორისო თანამეგობრობის, მათ შორის,ჩამოყალიბება. აშშ-ის მიერ საქართველო განიხილება რუსეთ-და- სავლეთის ურთიერთობათა პრობლემურ, ნეგატიური უსაფრთხოების სფეროში აშშ-ის, ევროკავშირისა მუხტის მატარებელ კომპონენტად. კონფლიქტებისდა რუსეთის თანამშრომლობის განვითარების პერს- მოგვარების პროცესების განვითარება არ დგას და-პექტივა წინააღმდეგობებით არის შეზღუდული მთელ სავლეთის ქვეყნების პოლიტიკური დღის წესრიგისრიგ სტრატეგიულ, მათ შორის, კავკასიისა და, კერ- პრიორიტეტულ საკითხთა ჩამონათვალში.ძოდ, საქართველოსთან დაკავშირებულ საკითხებზე. დღეს საგარეო პოლიტიკა არის სახელისუფლებო საქართველოს ამჟამინდელმა ხელისუფლებამ პროპაგანდის დანამატი, ერთგვარი პიარინსტრუ-რუსეთთან ურთიერთობის წარმართვისას უგულე- მენტი. ხელისუფლება ახდენს პარტნიორი ქვეყნებისბელყო ეფექტიანი საერთაშორისო დიპლომატიური მხრიდან საქართველოსათვის დახმარების გაწევისმექანიზმები და გაეროს უშიშროების საბჭოს გაფ- არსის ინტერპრეტაციას - თითქოს ეს დახმარება ხე-რთხილებები. ხელისუფლებამ არ გაითვალისწინა ლისუფლების მიმართ პოლიტიკური სიმპათიით დასაფრთხეები და თავისი საგარეო პოლიტიკა რუ- არა მთლიანად საქართველოს განვითარების ხელ-სეთთან პერმანენტული დაპირისპირების რიტორი- შეწყობის სურვილით იყოს განპირობებული. შედე-კაზე ააგო. როგორც მოსალოდნელი იყო, ამან ვერ გად, ხელისუფლების ხშირი, არაპოპულარული მოქ-განაპირობა დასავლეთის მხრიდან იმ დონის ეფექ- მედებები ქართულ საზოგადოებაში ანტიდასავლურიტიანი დახმარება, რომელიც საქართველოს რუსე- განწყობების გაჩენას უწყობს ხელს.თის აგრესიისაგან დაიცავდა. ასეთი პოლიტიკისარარეალისტურობა დაადასტურა 2008 წლის აგვის- ხელისუფლებას არ გააჩნია მწყობრი კავკასიურიტოს ომმა, რომლის შედეგადაც რუსეთმა მოახდინა პოლიტიკა. რეგიონალურ ლიდერობასა თუ პოლიტი-რეგიონების ოკუპაცია და ისინი დამოუკიდებელ სა- კურ გაერთიანებებთან დაკავშირებით მის მიერ გაკე-ხელმწიფოებად აღიარა. თებულმა განცხადებებმა გამაღიზიანებელი ტრაბახის სახე მიიღო. ომის შემდეგ ხელისუფლებას აღარ დარჩა ვითა-რების მოგვარების რესურსი. საქართველო-რუსე- არაეფექტიანია საგარეო ურთიერთობების სფე-თის ურთიერთობა შიდაპოლიტიკური კონიუნქტურის როში გადაწყვეტილებების მიღების არსებული პრაქ-მძევლად იქცა. „რუსულ საფრთხესთან ბრძოლა“ - ეს ტიკა. უმნიშვნელოვანესი საგარეო–პოლიტიკური 20
  • 21. გადაწყვეტილებები, საზოგადოებრივი განხილვით 5. დემოკრატიული ინსტიტუტების გაძლიერება იქ-მიღწეული კონსენსუსის შედეგად კი არა, არამედ ნება სახელმწიფო უსაფრთხოების მთავარი წი-სპონტანურად, ვიწროსახელისუფლებო ჯგუფის ან ნაპირობა, რაც, თავის მხრივ, ხელს შეუწყობსსულაც ქვეყნის ლიდერის ერთპიროვნული შეხედუ- როგორც საგარეო-ეკონომიკური ურთიერთო-ლების საფუძველზე მიიღება. ბების განვითარებასა და პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მოცულობის ზრდას, ისე შიდაპო- საარჩევნო ბლოკს „ბიძინა ივანიშვილი - ქართულ ლიტიკური დაძაბულობის განეიტრალებასა დაოცნებას“ აქვს საგარეო ურთიერთობების განვითა- კონფლიქტების სრულმასშტაბიანი მოგვარებისრების მწყობრი სტრატეგია. მისი პროგრამა ეყრდ- პროცესის წარმატებას;ნობა რეალიზმის ანუ არსებული ვითარების რეალის-ტურად შეფასებისა და პრაგმატიზმის პრინციპებს. 6. უმოკლეს ვადებში უზრუნველყოფილი უნდაკერძოდ: იყოს ყველა იმ პირობის შესრულება, რომლებიც საქართველოს საშუალებას მისცემს წარმატებით1. საქართველოს საგარეო ურთიერთობების კურ- დაასრულოს მოლაპარაკებები ევროკავშირ- სი უნდა განისაზღვრებოდეს საქართველოს სა- თან ასოცირებასთან დაკავშირებით. აგრეთ- შინაო ინტერესებიდან გამომდინარე. მთავარი ვე, განავითაროს თანამშრომლობა „ევროპის ამოცანაა საქართველოს დამოუკიდებლობისა სამეზობლო პოლიტიკისა“ და „აღმოსავლეთ და სუვერენიტეტის დაცვა. საარჩევნო ბლო- პარტნიორობის“ ფარგლებში ოთხი ძირითადი კის „ბიძინა ივანიშვილი-ქართული ოცნების“ მიმართულებით, კერძოდ: დემოკრატია და ადა- მიერ გაკეთებული პოლიტიკური არჩევანი - ევ- მიანის უფლებები, ეკონომიკური ინტეგრაცია და როპული და ევროატლანტიკური ინტეგრაცია ევროკავშირის კანონმდებლობასთან დაახლო- - ეფუძნება ეროვნული უსაფრთხოების უზრუნ- ება, გარემოს დაცვა და ენერგოუსაფრთხოება, ველყოფისა და ხელსაყრელი გეოპოლიტიკური ადამიანთა შორის ურთიერთობები; მდებარეობის ეფექტიანად გამოყენების მიზანს; 7. საქართველო საერთაშორისო თანამეგობრო-2. ევროპული და ევროატლანტიკური ინტეგრაციის ბისათვის საიმედო და პროგნოზირებად პარტ- წარმატების ძირითადი წინაპირობაა დემოკრა- ნიორად უნდა იქცეს. მისი პოლიტიკა არ იქნება ტიული ღირებულებების უპირობო დანერგვა, მიმართული მსოფლიო და რეგიონალური მასშ- ინსტიტუციური დემოკრატიის შექმნა, როდესაც ტაბით მიმდინარე დაპირისპირებების პროცესში გადაწყვეტილებები მიიღება საერთაშორისო სა- სტრატეგიული მოთამაშის როლის შესრულები- მართლის პრინციპებიდან გამომდინარე და არა საკენ. საქართველო პოლიტიკურად მიმზიდვე- ცალკეული პირების ნების შესაბამისად; ლი უნდა იყოს თავისი მშვიდობისმყოფელი ხა- სიათით და არა აგრესიულობით;3. ევროკავშირსა და ჩრდილოატლანტიკური შე- თანხმების ორგანიზაციაში გაერთიანებისაკენ 8. ამერიკის შეერთებულ შტატებთან, როგორც სა- სწრაფვა, პირველ რიგში, ნიშნავს სახელმწიფოს ქართველოს მთავარ მოკავშირესთან, ურთიერ- დემოკრატიული მართვისა და ადამიანის უფლე- თობას საქართველო წარმართავს სტრატეგიული ბათა სფეროში დამკვიდრებული ღირებულებე- პარტნიორობის ქარტიით განსაზღვრული პირო- ბის გაზიარებას და არა საომარი რიტორიკის და, ბების თანახმად. ქარტიას, ისევე როგორც ევრო- მით უმეტეს, ომისათვის მზადების გააქტიურებას; კავშირთან თანამშრომლობის შეთანხმებებით დასახული ამოცანების შესრულებას, საქართვე-4. საქართველო სრულად უნდა იზიარებდეს მო- ლო უნდა განიხილავდეს როგორც ვალდებულე- ვალეობებს იმ გამოწვევათა წინააღმდეგ ბრძო- ბას, პირველ რიგში, საკუთარი საზოგადოების ლაში, რომელთა წინაშეც დგას მსოფლიო. ამ წინაშე; მიმართებით საერთაშორისო ძალისხმევაში მონაწილეობა, კერძოდ, სამხედრო ოპერა- 9. საქართველოს ხელისუფლება უარს იტყვის და- ციებში წვლილის შეტანა უნდა განიხილებოდეს სავლეთისაგან მიღებული ფინანსური და პო- როგორც ეროვნული ინტერესების დაცვის ერთ- ლიტიკური მხარდაჭერით უპასუხისმგებლო ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტი და არა ნაც- სარგებლობაზე, პოლიტიკურ სპეკულაციასა და ვალგებითი შენატანი პოლიტიკური მხარდაჭე- არატრანსპარანტულობაზე, რამაც სოციალურ- რის მისაღებად; ეკონომიკური ჩამორჩენილობა და პოლიტიკური 21
  • 22. პრობლემების გაღრმავება განაპირობა, მათ ბაიჯანთან, თურქეთთან, სომხეთთან. ამ ქვეყ- შორის, საერთაშორისო ურთიერთობათა სფე- ნებისათვის საქართველო უნდა იქცეს პოლი- როში. მოკავშირეებისაგან მიღებულ დახმარე- ტიკური, ეკონომიკური და საზოგადოებრივი ბას საქართველო უპასუხებს დემოკრატიულობის ურთიერთობების, ბიზნესშესაძლებლობების გაზრდილი ხარისხით და პროგრესით საგარეო რეალიზაციის პლატფორმად; და საშინაო პრობლემების მოგვარების საქმეში; 13. ტრანსნაციონალური პროექტებისათვის ხელ-10. საქართველოს ფაქტორი აღარ უნდა არსებობ- საყრელი გეოპოლიტიკური მდებარეობის გათ- დეს დასავლეთსა და რუსეთს შორის წინააღმ- ვალისწინებით, საქართველოს საგარეო პოლი- დეგობრივ საკითხთა ნუსხაში. საქართველო ტიკის ერთ-ერთ პრიორიტეტულ მიმართულებად მზად უნდა იყოს, საერთაშორისო მექანიზმების უნდა იქცეს ურთიერთობების განვითარება კას- გამოყენებით დაიწყოს დიალოგი რუსეთთან, პიის რეგიონისა და ცენტრალური აზიის ქვეყნებ- რომლის მიზანიც იქნება არსებული კრიზისის თან; ეტაპობრივი დაძლევის სტრატეგიის შემუშავება; 14. საქართველომ მნიშვნელოვნად უნდა გაააქ-11. ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხებთან ურთიერთო- ტიუროს საქმიანობა გაერთიანებული ერების ბის განვითარება დაეფუძნება კეთილმეზობლო- ორგანიზაციის, ევროპის უსაფრთხოებისა და ბისა და მჭიდრო კულტურული თანამშრომლო- თანამშრომლობის ორგანიზაციისა და ევროპის ბის ისტორიულ გამოცდილებასა და ტრადიციებს, წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების მიმარ- რომლებიც არ უნდა იქნეს გამოყენებული რუ- თულებით; სეთთან დაპირისპირების გასაღრმავებლად; 15. საერთაშორისო ასპარეზზე ქვეყნის წინაშე12. დაბალანსებული რეგიონალური პოლიტიკით მდგარი ამოცანების გადასაჭრელად საქართვე- საქართველომ უნდა შეიძინოს კავკასიური ინ- ლო სრულად გამოიყენებს პროფესიონალ დიპ- ტერესების გამაერთიანებლის, ეკონომიკური ლომატთა ყველა თაობის საუკეთესო წარმო- თანამშრომლობისა და პოლიტიკური მოლა- მადგენლებს. ამასთან, მაქსიმალურად იქნება პარაკებების ხელშემწყობის ფუნქცია. მნიშვ- გამოყენებული ქვეყნის აკადემიური და საექს- ნელოვანია ეკონომიკური და პოლიტიკური პერტო რესურსები, შეიქმნება კვალიფიციური ურთიერთობების გაღრმავება მეზობელ აზერ- დიპლომატიური კორპუსის მომზადების სისტემა. 22
  • 23. თავი 3. სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების ძირითადი  მიმართულებებიშესავალი მაჩვენებელს 25%-ით ჩამორჩება, რაც მას ყოფილ საბჭოთა ქვეყნებშიც კი გამოარჩევს (ამავე პერიოდ-სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების ძირითადი ში ესტონეთში, 1990 წელთან შედარებით, ზრდამმიმართულებები მოიცავს საარჩევნო ბლოკის „ბიძი- შეადგინა 63%, ლატვიაში - 28%, ლიტვაში - 24%,ნა ივანიშვილი - ქართული ოცნების“ კონცეპტუალურ სომხეთში - 66%, აზერბაიჯანში - 87%). მშპ საქართ-ხედვას ქვეყანაში არსებული სოციალურ-ეკონომიკუ- ველოში 1997 წლიდან 2003 წლის ჩათვლით გაიზარ-რი პრობლემების, მათი მოგვარების გზებისა და შემ- და 70%-ით, ხოლო 2004-დან 2010 წლის ჩათვლითდგომი განვითარების თაობაზე. - მხოლოდ 36%-ით. ჩვენი ხედვა ეფუძნება თავისუფალი საბაზრო ეკო- 2004 წლის არჩევნებში, როდესაც საზოგადოებანომიკის პრინციპებსა და ღირებულებებს. ამასთან, ძალიან მძიმე სოციალურ-ეკონომიკური პრობლე-იგი ითვალისწინებს სოციალური სამართლიანობის მების წინაშე იდგა, „ნაციონალურმა მოძრაობამ“დამკვიდრებას, მოსახლეობის ცხოვრების დონის ეკონომიკის სწრაფი აყვავების ლოზუნგითა და მნიშ-გაზრდას, უკიდურესი სიღარიბის აღმოფხვრას რო- ვნელოვანი სოციალური პაკეტის შეთავაზებით გა-გორც სახელმწიფოს სოციალურ-ეკონომიკური პო- იმარჯვა. თუმცა, კურსი მალევე შეცვალა და დაიწყოლიტიკის უმთავრეს მიზნებს. ეკონომიკური ექსპერიმენტის განხორციელება ფსევ- დოლიბერტარიანიზმის დევიზით (რომელიც ძალიან ამ დოკუმენტში მოყვანილი ინფორმაცია ოფიცი- შორს აღმოჩნდა ნამდვილი ლიბერტანიანიზმისაგან)ალურ სტატისტიკას ეყრდნობა. ამდენად, ზოგიერთი და უარი თქვა სახელმწიფოს სოციალურ პასუხისმ-მათგანი, ჩვენი შეფასებით, არ ასახავს რეალურ ვი- გებლობაზე.თარებას (უმუშევრობა, ინფლაციის დონე და სხვ.).დოკუმენტი ეყრდნობა ასევე საარჩევნო ბლოკის წევ- „ლიბერტარიანული სასწაული“ საქართველოშირი პოლიტიკური პარტიების ხედვებს და მათი წევრე- ვერ მოხდა და ვერც მოხდებოდა, მით უფრო, რომბის გამოცდილებას. მსოფლიოს არც ერთ ქვეყანაში ამის პრეცედენტი არ არსებობს. 2004 წლიდან დღემდე, სრულფასოვანი პროგრამა შემუშავებულია საარჩევნო ბლოკში და თანამიმდევრული ეკონომიკური პოლიტიკა არშემავალ პარტიებთან, მეცნიერებთან, ექსპერტებთან განხორციელებულა.და პრაქტიკოსებთან კონსულტაციის გზით. პროგრა-მის განხილვაში აქტიური მონაწილეობა მიიღო აგ- საზოგადოებრივი ნდობის კრედიტის ამოწურ-რეთვე ფართო საზოგადოებრიობამ. ვასთან ერთად, ხელისუფლებამ სულ უფრო ხშირად დაიწყო ძალადობრივი ღონისძიებების განხორცი- ელება და დასავლელ პარტნიორებთან ამ მოქმედე-3.1. ძირითადი მიდგომები და ბების გასამართლებლად წამოიწყო პროპაგანდა, კონცეპტუალური საკითხები რომ ქართული საზოგადოება არ არის მზად დემოკ- რატიისა და რეფორმებისათვის. ამიტომ, ხელისუფ-ხელისუფლების პოლიტიკის ლება იძულებულია იმოქმედოს მმართველობისძირითადი პრობლემები ავტოკრატიული ფორმით (სინგაპურის მაგალითი). შესაბამისად, ცხადია, რომ დეკლარირებული ევ-საბჭოთა კავშირის დაშლიდან დღემდე, გონივრული როინტეგრაციის მიღმა „სინგაპურიზაციის“ სურვილიდა თანამიმდევრული ეკონომიკური პოლიტიკის დე- არის სწრაფვა სწორედ ავტოკრატიისაკენ და არა ლი-ფიციტი ქართულ სახელმწიფოს მუდმივად თან სდევს. ბერალური ეკონომიკური მოდელისაკენ. სინგაპურს,20 წლის განმავლობაში დაუსრულებელი „რეფორმე- როგორც ქალაქ-სახელმწიფოს, ეკონომიკის სრუ-ბის“ ფონზე მხოლოდ ერთი შედეგი მივიღეთ - მსოფ- ლიად განსხვავებული სტრუქტურა აქვს და ამიტომლიო ბანკის ინფორმაციით, საქართველო 2010 წლი- იგი ვერასოდეს გახდება ქართული ეკონომიკის გან-სათვის ერთ სულ მოსახლეზე გათვლილი მთლიანი ვითარების სამიზნე მოდელი.შიდა პროდუქტის რეალური მოცულობით 1990 წლის 23
  • 24. საბოლოოდ ხელისუფლებამ ჩათვალა, რომ სა- ნებელი გვაქვს, მაშინ როცა ქალაქებში ეს მაჩვენებელიქართველოსათვის ყველაზე კომფორტულია ტრადი- 27 პროცენტამდეა. სტატისტიკურად, საქართველოშიციული, ოლიგოპოლიური ეკონომიკური მოდელი, დაქირავებულთა რაოდენობა 600.000 არ აღემატება,რომლის გაკონტროლება ავტორიტარული მმართ- ხოლო თვითდასაქმებულთა რაოდენობა მილიონზეველობის ფონზე მარტივია, და ნაყოფიერი ნიადაგი მეტია, - მათგან 90 პროცენტი სოფლის მცხოვრებია.შექმნა ელიტარული კორუფციისათვის. ამ მოდე- მნიშვნელოვანია, რომ თითქმის 15 წელია არც სოფ-ლის „წარმატებას“ საქართველოს ყველა მოქალაქე ლის მეურნეობა ვითარდება ტექნოლოგიურად და არცგრძნობს პირველადი მოთხოვნილების საქონლისა ეკონომიკის სხვა სექტორებში იქმნება ახალი სამუშაოდა მომსახურების - საკვების, საწვავის, მედიკამენ- ადგილები. ამასთან, უკვე მრავალი წლის განმავლო-ტების, ელექტროენერგიისა და სხვადასხვა კომუნა- ბაში მკვეთრად ჩამოყალიბდა საქართველოდან სამუ-ლური მომსახურების შეძენისას. ოლიგოპოლიურმა შაო ძალის გადინების სახიფათო ტენდენცია. სხვადას-მოდელმა, რომელიც „საბაზრო ფუნდამენტალიზმის“ ხვა ქვეყნებში გასული სამუშაო ძალის აბსოლუტურიეგიდით ჩამოყალიბდა, გამოიწვია მოსახლეობის უმრავლესობა დაკავებულია დაბალკვალიფიციურიუმეტესი ნაწილის გაღარიბება. ამიტომ, სოციალუ- და დაბალანაზღაურებადი შრომით და ძალიან მცირერი უკმაყოფილების შემცირების მიზნით, მთავრობა ნაწილია დასაქმებული მაღალკვალიფიციურ სამუშაოიძულებული გახდა დაეწყო „სიღარიბის დაძლევის“, ადგილებზე.„დასაქმების“, „ბიზნესის ხელშეწყობისა“ და სხვა პო-პულისტური პროგრამები, რომლებიც ორიენტირებუ- ეროვნული დანაზოგები - ეკონომიკის განვითა-ლი იყო მხოლოდ წინასაარჩევნო პროპაგანდაზე და რების ერთ-ერთი უმთავრესი წყარო - სულ უფროარა შედეგზე. და უფრო მცირდება იმპორტზე ორიენტაციის გამო. წლების განმავლობაში საქართველოს მოსახლე- „ვარდების რევოლუციის“ შემდგომი პერიოდის ობა იძულებული იყო იმაზე მეტი დაეხარჯა, ვიდრეყველა წინასაარჩევნო დაპირება არჩევნების შემდეგ გამოიმუშავებდა - დანაზოგების წილი მშპ-თან მი-მხოლოდ დაპირებად დარჩა: მართებით, 2003 წელს დაფიქსირებულ 16%-იან მაჩვენებელთან შედარებით, ყოველ მომდევნო წელს უმუშევრობის პრობლემის მოგვარება; მცირდებოდა. 2010 წელს, რესურსების ამოწურვის საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის ფონზე იგი 2,2%-მდე შემცირდა. აღდგენა; საქართველო სიღარიბის გარეშე; მოსახლეობისათვის, მით უფრო დაბალშემოსავ- ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობა; ლიანი ფენებისათვის, სერიოზულ პრობლემად იქცა პენსია 100 აშშ დოლარის ოდენობით; ინფლაცია, რომელიც, უპირველეს ყოვლისა, პირ- საქართველოს გადაქცევა მსოფლიო ფინან- ველადი მოხმარების პროდუქტების ფასების ზრდაზე სურ ცენტრად; აისახა. სახელმწიფო პოლიტიკა, უცხოური ინვესტი- და სხვა მრავალი დაპირება. ციები და კომერციული ბანკების მიერ საკრედიტო დაფინანსება სოფლის მეურნეობის განვითარები- ბოლო წლების განმავლობაში გაიზარდა მთლი- საკენ არ იყო მიმართული. სურსათის მოხმარებაშიანი შიდა პროდუქტის მოცულობა, მაგრამ რეალური შემცირდა სამამულო პროდუქციის წილი, ხოლო იმ-ეკონომიკური განვითარება ვერ მოხდა. ერთ სულ პორტირებული პროდუქციის წილი მნიშვნელოვნადმოსახლეზე მშპ-ის მოცულობა კვლავ კატასტროფუ- გაიზარდა.ლად დაბალია, მიუხედავად იმისა, რომ ზრდის სტი-მულირებისათვის დიდი რაოდენობით კრედიტები საქართველოს მოსახლეობისათვის განსაკუთრე-იქნა აღებული, გაიზარდა საგარეო ვალდებულებები ბით შემაშფოთებელია ქვეყანაში ბოლო წლებში გან-და გაიყიდა სტრატეგიული მნიშვნელობის სახელმ- ხორციელებული პრივატიზაციის პროცესი. საქართ-წიფო ქონება. ველოს მთავრობა სახელმწიფო ქონებას ასხვისებდა გაუმჭვირვალედ და ხშირად საზოგადოებისათვის პერმანენტულად უარესდება ვითარება დასაქმე- ფარულად. მსხვილი ობიექტების, მათ შორის, სტრა-ბის სფეროში, იზრდება უმუშევრობა და კრიტიკულ ტეგიული მნიშვნელობის ობიექტების დიდი ნაწილისნიშნულს აღწევს ფარული უმუშევრობა. ოფიციალური პრივატიზაცია გამჭვირვალედ კი არ მოხდა, არამედსტატისტიკით, სოფლის მცხოვრებნი თვითდასაქმებუ- ერთ პირთან მოლაპარაკების გზით (აუქციონის გა-ლებს მიეკუთვნებიან. ამიტომაც, სოფლად სტატისტი- რეშე) და სახელმწიფო ინტერესების სრული იგნორი-კურად უმუშევრობის ხელოვნური - 6,5%-იანი მაჩვე- რებით. 24
  • 25. ხელისუფლებაში განსაკუთრებული „პოპულარო- სასწრაფო და გადამჭრელი ზომების მიღება.ბით“ სარგებლობს საპრივატიზაციო ობიექტების სიმ-ბოლურ ფასად (1 ლარად) გასხვისება საქართველოს ვინაიდან 9 წლის განმავლობაში ხელისუფლებისპრეზიდენტის განკარგულების საფუძველზე. მსოფ- მიერ გატარებული პოლიტიკის შედეგები ნათლად აჩ-ლიოში არსებული გამოცდილებით, ეს გამართლე- ვენებს, რომ მას არ შესწევს უნარი, არსებითად შეცვა-ბულია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მყიდველი არის ლოს შექმნილი ვითარება, საარჩევნო ბლოკი „ბიძინამსოფლიოში ცნობილი ბრენდი ან კომპანია, რაც სა- ივანიშვილი - ქართული ოცნება“ მზად არის პასუხის-ქართველოში პრაქტიკულად არ მომხდარა. მგებლობა აიღოს განვითარების თვისებრივად ახალ კურსზე, რაც უზრუნველყოფს საზოგადოებრივ ინ- სამწუხაროდ, ასეთი გარიგებების მნიშვნელოვანი ტერესებსა და ევროინტეგრაციაზე ორიენტირებულინაწილი გახდა ხელისუფლების მხრიდან „ელიტარული ეკონომიკური პოლიტიკის განხორციელებას.კორუფციის“ წყარო, ხშირ შემთხვევაში, ნეპოტიზმისკლასიკური ნიშნებით. ხელისუფლება არ ახდენს ინ- საარჩევნო ბლოკის „ბიძინა ივანიშვილივესტორებთან დადებული ხელშეკრულებების პირო- - ქართული ოცნების“ ეკონომიკურიბების მონიტორინგს და არ მიმართავს სანქციებს ნა- პოლიტიკის უპირატესობებიკისრი ვალდებულებების შეუსრულებლობისას. საარჩევნო ბლოკის „ბიძინა ივანიშვილი - ქართული მთლიანად, საქართველოს მთავრობის მხრიდან ოცნების“ მიერ შემუშავებული ეკონომიკური პო-სახელმწიფო ქონების პრივატიზაციის პროცესში ლიტიკა ითვალისწინებს და ემყარება თავისუფალიგამჭვირვალე პოლიტიკის არქონამ, გაუაზრებელი საბაზრო ეკონომიკის საყოველთაოდ აღიარებულდა მიკერძოებული გადაწყვეტილებების მიღებამ პრინციპებს და იმ თანამედროვე მიდგომებს, რომ-უდიდესი ზიანი მიაყენა როგორც საზოგადოების, ლებიც გამოკვეთს სახელმწიფოს როლს სოციალურიისე ქვეყნის სტრატეგიულ ინტერესებს. მიუხედავად კეთილდღეობისა და სოციალური უსაფრთხოების უზ-ამისა, ხელისუფლება კვლავ ანალოგიური მეთოდე- რუნველყოფის საქმეში.ბით აგრძელებს პრივატიზაციის პროცესს, რომელიცორიენტირებულია მოკლევადიან ფისკალურ ეფექტ- საქართველოში განვითარების გრძელვადიანი დაზე და ემსახურება ხელისუფლებაში მყოფი მაღალი სტაბილური პროცესის უზრუნველსაყოფად საჭიროა,რანგის ჩინოვნიკების პირად ინტერესებს. რომ: მოქმედი ეკონომიკური პოლიტიკის მთავარი yy ეკონომიკური პოლიტიკა დაეფუძნოს მდგრადიპრობლემა გახდა ის, რომ სახელმწიფომ „საბაზრო განვითარების მოდელს;ფუნდამენტალიზმის“ ეგიდით უარი განაცხადა საზო-გადოების ინტერესებზე ორიენტირებულ ისეთ ორგა- yy სისტემური ტრანსფორმაციის პროცესში საკვან-ნულ ფუნქციებზე, როგორიცაა: ძო როლი მიენიჭოს სახელმწიფოს, რომელმაც უნდა განსაზღვროს განვითარების სტრატეგია ჯანსაღი და კონკურენტული ბიზნესგარემოს უმთავრესი მიზნებისა და შესაბამისი ინდიკატო- შექმნა; რების დონეზე; სოციალური პასუხისმგებლობა; საზოგადოებრივი ინტერესების დაცვა. yy განვითარების სტრატეგიის ფარგლებში განისაზ- ღვროს ყველა ის ფუნქცია, რომელთა არსებობა იგნორირებულია მომხმარებელთა უფლებების აუცილებელია სტაბილური განვითარებისა და სა-დაცვის, სურსათისა და მედიკამენტების ხარისხის ზოგადოებრივი კეთილდღეობისათვის;უზრუნველყოფის, საზოგადოებრივი რესურსების თა-ვისუფალი წვდომისა და სახელმწიფოს, მთელი რიგი yy მოხდეს ეკონომიკის სტრუქტურული მოდერნიზებასხვა, საყოველთაოდ აღიარებული ფუნქციები. საქართველოს ეკონომიკის გლობალური კონკუ- რენტუნარიანობის უზრუნველსაყოფად, რაც დაემ- ამავე დროს ქვეყანამ არა თუ ვერ შეძლო ეკონო- ყარება ქვეყნის შედარებითი უპირატესობებისმიკაში ძირეული გარდატეხის შეტანა, არამედ „სი- გონივრულ გამოყენებას. განხორციელდეს ექს-ღარიბის ხაფანგში“ მოხვედრის საფრთხის წინაშე პორტის სტიმულირება და იმპორტის ჩანაცვლება,დადგა. ამ საფრთხის თავიდან აცილებისა და დღეს რაც სტრუქტურული მოდერნიზაციის განუყოფელიშექმნილი ვითარების გამოსწორებისთვის საჭიროა ნაწილია; 25
  • 26. yy სახელმწიფომ უზრუნველყოს სამართლიანი, თა- yy მოსახლეობის მიერ გადახდილი გადასახადები ვისუფალი და კონკურენტული საბაზრო გარემოს დაიხარჯება მიზნობრივად და გამჭვირვალედ; შექმნა; yy დაიძლევა შემოსავლების განაწილებაში არსებუ-yy ხელი შეეწყოს თანამედროვე და მოქნილი ინფ- ლი დიდი უთანაბრობა და ყველა ოჯახი იგრძნობს რასტრუქტურის ჩამოყალიბებას, რომელზეც თა- კეთილდღეობას. ნაბრად მიუწვდება ხელი ყველა ეკონომიკურ სუ- ბიექტს. მოქმედი ეკონომიკური პოლიტიკის შედეგად სა- ხელმწიფოს გაუქმებული ფუნქციების აღდგენა, ისევე ჩვენ არ მიგვაჩნია, რომ ერთ სულ მოსახლეზე როგორც არსებული და არასრულყოფილი ფუნქცი-მთლიანი შიდა პროდუქტის ზრდა არის განვითარე- ების ოპტიმიზაცია, შეუძლებელია ძირეული ინსტიტუ-ბის ერთადერთი მიზანი და ინდიკატორი. მსოფლიოს ციური რეფორმის გარეშე. ჩვენ პრინციპულად მიგ-ყველა წამყვანი ქვეყანა ინტერესდება არა მხოლოდ ვაჩნია, რომ საჯარო მოსამსახურეებს მიენიჭოთმშპ-ის, არამედ კეთილდღეობის მაჩვენებლებით კომპეტენტური გადაწყვეტილების მიღების უფლება.- რამდენად კმაყოფილია მოსახლეობა საბინაო პი- იმისათვის, რომ მივაღწიოთ საჯარო სამსახურის სა-რობებით, შემოსავლების დონითა და მათი გადა- ზოგადოებრივი სარგებლიანობის ზრდას, საჭიროანაწილებით, სამსახურით, საცხოვრებელი ინფრასტ- მოხდეს სტიმულირება იმისა, რომ სწორედ საჯარორუქტურით, განათლებისა და ჯანმრთელობის დაცვის მოხელეებმა მიიღონ ინფორმირებული, კომპეტენტუ-ხარისხით, მმართველობის ეფექტიანობით. რი და დამოუკიდებელი გადაწყვეტილებები. მშპ-ის ზრდა თავისთავად არ განაპირობებს საზო- დღევანდელი საგანგაშო რეალობისაგან განსხ-გადოების კეთილდღეობის გაუმჯობესებას. ვავებით, ინსტიტუციური რეფორმის ჩვენეული ხედვა ნიშნავს ევროპული ტიპის სახელმწიფო ინსტიტუტე- ამიტომ, ჩვენი პოლიტიკის განხორციელების შე- ბისაკენ სწრაფვას.დეგად: ჯერ კიდევ სახელმწიფოს საკუთრებაში დარჩენი-yy საჯარო ფინანსების მართვაში დამკვიდრდება ლი ქონების მართვა მოხდება გონივრული მეთოდე- ეფექტიანობისა და გამჭვირვალობის თანამედრო- ბის გამოყენებით. განხორციელდება სახელმწიფოს ვე სტანდარტები; საკუთრებაში არსებული ქონების სრული ინვენტარი- ზაცია; განისაზღვრება პრიორიტეტები და სახელმწი-yy გაიზრდება სასოფლო–სამეურნეო წარმოება, რაც ფო პოლიტიკა პრივატიზაციის კუთხით; აუცილებლად უზრუნველყოფს საქართველოს შრომითი რესურ- გადაიხედება სტრატეგიული ობიექტების დეფინი- სების მნიშვნელოვანი ნაწილის სტაბილურ შე- ცია და მომზადდება მათი ახალი ჩამონათვალი; შე- მოსავალს, აგრეთვე საქართველოს სასურსათო საბამისი უწყება დააწესებს ინვესტორთა მხრიდან უსაფრთხოებასა და ქვეყნის საექსპორტო პოტენ- ნაკისრი ვალდებულებების შესრულების უმკაცრეს ციალის ზრდას; კონტროლს; პრივატიზაციის პროცესი წარიმართება გამჭვირვალედ, უპირატესად, აუქციონების გამართ-yy მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარება უზ- ვის გზით. რუნველყოფს ქვეყნის ეკონომიკური კრიზისიდან გამოყვანას, უმუშევრობის შემცირებას, სიღარიბის ჩვენი მიზანია ქვეყნის გლობალური კონკურენტუ- დაძლევასა და სოციალური ფონის გაუმჯობესებას, ნარიანობის ზრდა. ამ თვალსაზრისით, ინოვაციებისა მრავალრიცხოვანი და ძლიერი საშუალო ფენის და სამეცნიერო კვლევების დეფიციტი, რაც განათლე- ჩამოყალიბებას; ბის სისტემის არათანამიმდევრულმა რეფორმირებამ და სამეცნიერო ინსტიტუტებზე მიზანმიმართულმაyy ბაზარი გათავისუფლდება ხელოვნური მონოპო- შეტევამ განაპირობა, ქვეყანას „ინტელექტის გადი- ლიებისაგან, რომლებიც ხელს უშლიან თავისუფალ ნების“ უპრეცედენტო რისკის წინაშე აყენებს. მსოფ- მეწარმეობას და ითვისებენ შინამეურნეობების შე- ლიო ეკონომიკური ფორუმის მიერ გამოქვეყნებული მოსავლების მნიშვნელოვან ნაწილს პირველადი გლობალური კონკურენტუნარიანობის ინდექსი უკვე მოხმარების საქონელსა და მომსახურებაზე არა- რამდენიმე წელია საქართველოს ერთ-ერთ უმთავ- რეალურად მაღალი ფასების დაწესებით; რეს პრობლემად სამუშაო ძალის დაბალ კომპეტენ- ციას ასახელებს. 26
  • 27. უმაღლესი განათლების, ინოვაციებისა და სამეც- იქნება მნიშვნელოვანი და მდგრადი. ამასთან, საარ-ნიერო კვლევების კუთხით, ტრადიციულად, არასა- ჩევნო ბლოკის „ბიძინა ივანიშვილი - ქართული ოც-ხარბიელო მდგომარეობა გვაქვს. ამ პრობლემების ნების“ ხედვა ითვალისწინებს ეკონომიკის შერჩეულსწრაფად მოგვარების ღონისძიებები მოიცავს რო- სექტორებში აქცენტირებული პოლიტიკის ელემენ-გორც საზღვარგარეთ მყოფი ჩვენი ინტელექტუალუ- ტებს.რი პოტენციალის დაბრუნების პირობების შექმნას,ისე საქართველოში არსებული კადრების ფართო- სახელმწიფოს აქტიური მიზნობრივი პოლიტიკი-მასშტაბიანი გადამზადების პროცესს. სათვის შერჩეულია შემდეგი სფეროები: არსებული ეკონომიკური პოლიტიკისაგან განს- 1. სოფლის მეურნეობა, მცირე და საშუალო მე-ხვავებით, ჩვენი სტრატეგია გულისხმობს რისკების წარმეობა, სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციისმართვის სრულფასოვანი მექანიზმის შექმნას, რომე- გადამმუშავებელი წარმოება. პოლიტიკის ინს-ლიც ეფუძნება ინდიკატორთა სისტემას და რომლის ტრუმენტებად მოცემულია ირიბი სუბსიდირებისმიზანია როგორც შიდა, ისე საგარეო შოკების პრე- მექანიზმები და ამ დარგებში სხვა დარგებიდანვენცია-პროფილაქტიკა. რესურსების გადანაცვლების სტიმულირება;სახელმწიფო სტიმულირების პოლიტიკა 2. სოციალური სფერო - საპენსიო რეფორმა, ჯან-და ეკონომიკური პოლიტიკის აქცენტები მრთელობის დაცვის სფეროს რეფორმა, უმწეო მდგომარეობაში მყოფთა დახმარების სისტემა.საბაზრო ეკონომიკა სხვა ეკონომიკურ სისტემებთან ამ სფეროებში პროგრამით გათვალისწინებუ-შედარებით ყველაზე წარმატებული, ეფექტიანი და ლი რეფორმა გულისხმობს პირად პასუხისმგებ-კეთილდღეობის ზრდასთან დაკავშირებული მოდე- ლობაზე დაფუძნებული სოციალური სისტემებისლია. თანამედროვე პირობებში სახელმწიფოს მხრი- ჩამოყალიბებას, რეფორმის პირველ წლებშიდან ამ სისტემის ხარვეზების გამოსწორებისა და სხვა სახელმწიფოს აქტიური ჩარევით.ცალკეული ინტერესების გათვალისწინების მიზნითმასში გონივრული ჩარევის საჭიროება კვლავ რჩება. ეკონომიკური ზრდის პოლიტიკა. ნებისმიერი ქვეყნისათვის ინვესტიციები ეკონომიკური განვითა- ქვეყნის ეკონომიკური და სოციალური პრობლე- რების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია. ბოლომების არსებითი ანალიზი აჩვენებს, რომ უმთავრესი წლებში საქართველოში შემოსული ინვესტიციებისამოცანა ოპტიმალური, დემონოპოლიზებული სა- უმეტესი ნაწილი დაკავშირებულია პრივატიზაციას-ბაზრო სისტემის ფორმირებაა. თავისუფალ საბაზრო თან, კერძო აქტივების მესაკუთრეთა ხშირ შეცვლას-ეკონომიკაზე დაფუძნებული ჩვენეული ხედვა ითვა- თან და ნაკლებად უკავშირდება ახალი საწარმოოლისწინებს, რომ: აქტივების შექმნას მრეწველობასა და სოფლის მეურ- ნეობაში. სახელმწიფომ ხელსაყრელი გარემო უნდა1. ხელისუფლებასა და კერძო სექტორს შორის შექმნას როგორც შიდა, ისე უცხოური ინვესტიციების- გაივლოს მკვეთრი ზღვარი და მოხდეს მათი რე- თვის, რაც გულისხმობს ინვესტიციების დაცულობას, ალური ფუნქციური გამიჯვნა; სტაბილური და პროგნოზირებადი ბიზნესგარემოს შექმნას. უცხოური ინვესტიციების წახალისების პარა-2. საჯარო სექტორის მონაწილეობა იყოს მინიმა- ლელურად იგივე პირობები უნდა გავრცელდეს შიდა ლური, ხოლო მისთვის განსაზღვრული ფუნქცი- ინვესტიციებზე, უნდა იზრდებოდეს დანაზოგები და ების რეალიზაციისას - ადეკვატური და ეფექტი- რეინვესტირება. ანი; საგარეო-ფინანსური დახმარებები და სხვა ინიექ-3. ხელისუფლებამ ხელი არ უნდა შეუშალოს კერძო ციები ქვეყანას დროებით შეღავათებს აძლევს, სექტორს, ბაზარს და კონკურენტულ გარემოს, მაგრამ ვერ ახდენს ადგილობრივი კაპიტალის არა- რომლებსაც განმსაზღვრელი ფუნქცია ენიჭებათ საკმარისად დაგროვების კომპენსირებას. ჩვენი პო- კეთილდღეობის ზრდის საქმეში. ლიტიკა, მოხმარებაზე ორიენტირებული ეკონომიკის ნაცვლად, მიმართული იქნება დანაზოგებისა და კაპი- ზემოაღნიშნული მიდგომების მკაცრი და უკომპ- ტალიზაციის ზრდაზე ორიენტირებულ ეკონომიკაზე,რომისო განხორციელება აუცილებლად გამოიწვევს რამაც გრძელვადიანი მდგრადი განვითარების განმ-საგრძნობ ეკონომიკურ ზრდას. ზრდის ფაქტორები საზღვრელი როლი უნდა შეასრულოს. 27
  • 28. დაგროვების სტიმულირების თვალსაზრისით 3.2. ოჯახი და ინდივიდიმნიშვნელოვნად მიგვაჩნია: ცენტრალური ზრუნვის ობიექტი - საპენსიო დაზღვევის სისტემების დაგროვები- ოჯახი და ინდივიდი თი ფუნქცია; სოფლის მეურნეობის ფონდის აქტიური მონა- ოფიციალური სტატისტიკაც კი ვერ მალავს იმ ფაქტს, წილეობა გრძელვადიანი კაპიტალის ფორმი- რომ საქართველოში შემოსავლების უთანაბრობა რებაში; პერმანენტულად იზრდება. შედარებით მაღალშემო- რეალური დეცენტრალიზების როლი შემოსავ- სავლიანი პირები ძალიან ვიწრო სეგმენტში არიან ლების განაწილების ნორმალიზაციაში რეგი- კონცენტრირებული, ხოლო ოჯახების უმეტესობა სი- ონების მიხედვით; ღარიბის ზღვარს მიღმაა. საგადასახადო გარემოს გაუმჯობესება და მისი გამოკვეთილი როლი დაგროვების ხელშეწყო- შინამეურნეობა, რომელიც თავისი არსით ახლოს ბაში; არის ოჯახთან, ეკონომიკის საბაზო ერთეულია. მი- ახალი საერთაშორისო ბაზრების გახსნისა და უხედავად იმისა, რომ სტატისტიკის ეროვნული სამსა- ძველ ბაზრებზე სრულფასოვანი დაბრუნების ხური მთელ რიგ კვლევებს სწორედ შინამეურნეობის მნიშვნელობა ქვეყანაში მეტი მაღალშემოსავ- მიხედვით აწარმოებს, მოქმედი ეკონომიკური პოლი- ლიანი სამუშაო ადგილების შექმნის მიზნით; ტიკა მაინც არ ცნობს ოჯახის როლს, არ ინტერესდება ადგილობრივი წარმოების პროდუქციის მოხ- მისი პრობლემებითა და საჭიროებებით. მრავალშვი- მარების მასტიმულირებელი როლის გაძლი- ლიანი დედებისათვის დაწესებულ შეღავათებს თუ არ ერება; გავითვალისწინებთ, ოჯახის ინსტიტუტის სტიმული- სახელმწიფოს მდგრადი და გრძელვადიანი რების სხვა პრაქტიკა საქართველოში არ არსებობს. განვითარების სტრატეგიის მნიშვნელობა, რათა საქართველოს მეტ მოქალაქეს ჰქონდეს განვითარებულმა ქვეყნებმა უკვე დიდი ხანია აღი- სტიმული საკუთარ ქვეყანაში განათავსოს და- არეს ოჯახის არა მარტო სოციალური, არამედ ეკონო- ნაზოგები და არა საზღვარგარეთ; მიკური მნიშვნელობა - სრულფასოვანი ოჯახი უფრო დეპოზიტების დაზღვევის სისტემის მნიშვნე- მდგრადია რისკების მიმართ, აგრეთვე დაგროვების ლობა დანაზოგების უსაფრთხოების გარანტი- მეტი სტიმული და, ოჯახის ერთ წევრზე გათვლით, რებისათვის. ნაკლები სამეურნეო ხარჯი აქვს. ერთი ოჯახის დო- ნეზე ეს ეფექტი ნაკლებად მნიშვნელოვანია, მაგრამ თანამედროვე ეკონომიკის პირობებში შეუძლე- მაკროდონეზე ყველა ეს ფაქტორი მნიშვნელოვანია.ბელია ვილაპარაკოთ ქვეყნის განვითარებასა და მო- ამასთან, ოჯახი მყარი პლატფორმაა მცირე საწარმო-სახლეობის კეთილდღეობაზე სხვა ქვეყნებთან მჭიდ- ებისათვის, რომელთა მხარდაჭერა საარჩევნო ბლო-რო სავაჭრო-ეკონომიკური ურთიერთობებისა და კის „ბიძინა ივანიშვილი - ქართული ოცნების“ ერთ-გლობალურ ეკონომიკურ პროცესებში ინტეგრაციის ერთი უმთავრესი პრიორიტეტია.გარეშე. სახელმწიფოს სპეციფიკური ფუნქცია ექს-პორტის სტიმულირების საქმეში არის სხვადასხვა სა- განვითარების ახალი სტრატეგია, რომელსაც ჩვენხელმწიფოსთან ორმხრივი სავაჭრო შეთანხმებების, ვთავაზობთ საზოგადოებას, ითვალისწინებს ოჯახისშეღავათიანი და თავისუფალი რეჟიმების მოპოვებისა როლის გააქტიურებას.და იმ ინსტიტუციური ინფრასტრუქტურის ხელშეწყო-ბა ქვეყნის შიგნით, რომელიც ქართველ ექსპორტი- ოჯახის ხელშეწყობის ფარგლებში, ჩვენ მიერორებს გაუადვილებს სხვა ქვეყნების რეგულაციურ მომზადებული განვითარების სტრატეგია მოიცავს:ჩარჩოებთან შესაბამისობას და ექსპორტის მუდმივზრდას. ქვეყნისათვის მნიშვნელოვანია საექსპორტო მცირე ბიზნესის დაწყებაში ოჯახის ჩაბმულო-საბაზრო არეალების მნიშვნელოვანი გაფართოება, ბის მხარდამჭერ ღონისძიებებს;ევროკავშირსა და აშშ-თან თავისუფალი ვაჭრობის საშემოსავლო გადასახადის დასაბეგრ ბაზაშირეჟიმების ამოქმედება, რუსეთის ფედერაციასთან გამოქვითვის სისტემის დანერგვას;სავაჭრო ურთიერთობების აღდგენა. მრავალშვილიანობის სტიმულირების სისტე- მურ და არა ერთჯერად შეღავათებს; მოქალაქეებისათვის თავიანთი შესაძლებლო- ბების მაქსიმალურად რეალიზაციის საშუალე- 28
  • 29. ბის მიცემას; სამაგიეროდ, საქართველოში გამოჩნდა არა საგადასახადო სისტემის ჰარმონიზაციასა და ერთი კომპანია, რომელიც მოსახლეობას სთავაზობს ოპტიმიზაციას. გადახდების სისტემა „PayPal“-ით ტრანზაქციების განხორციელებას მაღალი საშუამავლო ტარიფებით.დასაქმება ჩვენ მიერ შემუშავებული დასაქმების პოლიტიკის„ვარდების რევოლუციის“ შემდეგ მოსულმა ხელი- შედეგებს იგრძნობს თითოეული ადამიანი:სუფლებამ მხოლოდ წინასაარჩევნო პერიოდებში ერ-თჯერადი „პროგრამებით“ გადაწყვიტა მოსახლეობის yy იგი მოძებნის თავისი კვალიფიკაციისა და გამო-დასაქმება, რამაც სასურველი შედეგი ვერ გამოიღო. ცდილების შესაბამის სამუშაო ადგილს და შეძლებსხელისუფლებას არასდროს ჰქონია დასაქმების სტრა- საკუთარი ცოდნისა და უნარის რეალიზაციას;ტეგია და, შესაბამისად, მათ მიერ განხორციელებუ-ლი ღონისძიებები ქაოსური იყო. ბოლო 8 წლის გან- yy გაუჩნდება დამატებითი შემოსავლები და გაუმჯო-მავლობაში ქვეყანაში დასაქმების მაჩვენებელი არ ბესდება მისი სოციალური მდგომარეობა;გაუმჯობესებულა, პირიქით - უმუშევრობა გაიზარდა,დასაქმებულთა რაოდენობა 170.000 კაცით შემცირ- yy შემცირდება მოსახლეობის მასობრივი გასვლადა. მხოლოდ დამსაქმებელზე მორგებული შრომის საზღვარგარეთ;კოდექსის მოქმედების შედეგად, მასობრივი ხასიათიმიიღო ადამიანების სამსახურიდან დათხოვნამ. მრა- yy შემცირდება სოციალური სიდუხჭირის ნიადაგზევალი პრობლემისა და წნეხის პირობებში ბიზნესში ჩადენილ დანაშაულობათა რიცხვი;ვერ იქმნება ახალი სამუშაო ადგილები. საზღვარ-გარეთ გასული მოსახლეობის აბსოლუტური უმრავ- yy გაუმჯობესდება დემოგრაფიული მაჩვენებლები.ლესობა არ მუშაობს სპეციალობით და მათი 80%-ზემეტი საკუთარ კვალიფიკაციასთან სრულიად შეუფე- სამუშაო ადგილების შექმნისათვის მნიშვნელო-რებელ სამუშაოს ასრულებს. ვანია ეკონომიკის რეალური განვითარება და ინვეს- ტიციები კონკრეტულად იმ სფეროებში, რომლებმაც განსხვავებით ხელისუფლების პოლიტიკისაგან, უნდა გააჩინონ სამუშაო ძალაზე მოთხოვნა. ჩვენიჩვენი პოლიტიკა დასავლურ ღირებულებებზე - ადა- ხედვები ორიენტირებულია ადამიანური რესურსისმიანის უფლებების დაცვის, შრომის თავისუფლებისა კვალიფიკაციის დონის ამაღლებაზე, რათა სამუშაოდა ღირსეული საარსებო პირობების შექმნის პრინცი- ძალა თანამედროვე ტექნოლოგიური მოთხოვნები-პებზეა აგებული. სა და ინოვაციური განვითარების ადეკვატური იყოს. საქართველოში ეკონომიკური განვითარების ვექ- დასაქმების უზრუნველსაყოფად მცირე და საშუ- ტორი განსაკუთრებით ბოლო 8 წლის განმავლობაშიალო ბიზნესის განვითარების, სოფლის მეურნეობის არ ემსახურებოდა ეკონომიკის რეალური სექტორისმხარდაჭერის, ინვესტიციების მოზიდვისა და წარმო- ორი მნიშვნელოვანი მიმართულების, სოფლის მეურ-ების ხელშეწყობის, განათლებისა და კვალიფიკაციის ნეობისა და მრეწველობის, განვითარებას. ეკონო-ზრდის საშუალებები ჩვენ მიერ მომზადებულ შესაბა- მიკური ზრდა ძირითადად კონცენტრირებული იყომის სტრატეგიებშია ასახული. თითოეული მიმართუ- ფინანსურ სექტორზე, უძრავ ქონებაზე (მათ შორის,ლებით სავსებით კონკრეტული გზებია დასახული. მშენებლობაზე), მომსახურებასა და ვაჭრობაზე. ამას- თან, არც აღნიშნულ სფეროებში ჩამოყალიბებული ხელისუფლების მხრიდან მოსახლეობის თითო- სურათი იძლეოდა სამუშაო ძალაზე მოთხოვნის გაზ-ეული თეთრის გაკონტროლების სურვილმა განაპი- რდის შესაძლებლობას. სახელმწიფოს მიერ განხორ-რობა ელექტრონული ფულის ცნობილი და მრავალ ციელებული დასაქმების პროგრამები არაეფექტიანიქვეყანაში აპრობირებული საანგარიშსწორებო სის- აღმოჩნდა, რადგან მხოლოდ მოკლევადიან პოლიტი-ტემების ფაქტობრივი დაბლოკვა საქართველოში. კურ მიზნებს ემსახურებოდა.საქართველო დღემდე იმ მცირერიცხოვან ქვეყანათაჯგუფს მიეკუთვნება, რომლებშიც მოქალაქეებს არა დასაქმებაზე ორიენტირებული პოლიტიკა გულის-აქვთ საშუალება გამოიყენონ „PayPal” და სხვა ანა- ხმობს ჩვენი ქვეყნის ეკონომიკის რეალურ განვითა-ლოგიური ელექტრონული ანგარიშსწორების სისტე- რებას. ეკონომიკურმა პოლიტიკამ უნდა უზრუნველ-მები. ყოს: სოფლის მეურნეობის, მასთან დაკავშირებული გადამმუშავებელი დარგების, მცირე და საშუალო 29
  • 30. ბიზნესის განვითარება; მთლიანად შრომის ბაზრის საშუალოდ 3-4-ჯერ გაიზარდა. ელექტროენერგიის,სტრუქტურაში დაქირავებით მომუშავეთა რიცხვის გაზის, წყლის მიწოდებასა და ნარჩენების გატანასგანუხრელი ზრდა; ასევე, თვითდასაქმებულთა წი- საქართველოში ერთი საერთო რამ აქვს - თითოე-ლის შემცირება ცალკეულ სექტორებში (ძირითადად ული ამ მომსახურების საფასური არაადეკვატურადაგრარული სექტორი) კოოპერაციის, კომერციალი- მაღალია. ამის მიზეზი მთავრობისა და მარეგული-ზაციის დონის ზრდისა და ტექნოლოგიური განვითა- რებელი კომისიების მიერ დაკანონებული უსამართ-რების შედეგად. ლო მოქმედებაა. ამ მხრივ განსაკუთრებით 2007 და 2010 წლები გამოირჩეოდა, როდესაც დაპირებებისა ჩვენი ერთ-ერთი უმთავრესი ამოცანაა ეფექტიანი და მძიმე სოციალური ფონის მიუხედავად, ტარიფებიდა ცივილიზებული შრომის ბაზრის ჩამოყალიბება. მკვეთრად გაიზარდა.შრომის კანონმდებლობის ევროპულ კანონმდებ-ლობასთან ჰარმონიზაცია ამ ამოცანის შესრულების თბილისში წყლის ტარიფი 2003 წელთან შედარე-მნიშვნელოვანი კომპონენტია. კანონმდებლობის ბით 160%-ით გაიზარდა: 2007 წელს იგი გაორმაგდა,ჰარმონიზაციისა და ცივილიზებული შრომის ბაზრის ხოლო 2010-ში კიდევ ერთხელ გაიზარდა. არც ერთიფორმირებისათვის საჭიროა: დაპირება (24-საათიანი მომარაგება, წყლის ხარის- ხის გაუმჯობესება, ტარიფის დიფერენცირება და სხვ.)yy შრომის ახალი კანონმდებლობის შემუშავება და არ შესრულებულა და ფაქტობრივად მოტყუებულმა მიღება; მოსახლეობამ გაცილებით ძვირად იგივე, უფრო მე- ტიც, ხშირად უარესი მომსახურება მიიღო.yy შრომის კანონმდებლობის რეფორმირება ეკო- ნომიკაში შრომითი რესურსების ეფექტიანი გან- თითქმის გაორმაგდა ბუნებრივი აირის ფასი. იგი თავსებისა და გამოყენებისათვის, დასაქმებულთა ძალიან მაღალია, მიუხედავად იმისა, რომ ბევრი წი- ძირითადი უფლებების მკაცრი დაცვით (შრომის ნაპირობა არსებობს ბუნებრივი აირის ტარიფის საგრ- სამართლიანი ანაზღაურების უფლება, შრომის ძნობლად შემცირებისათვის (საქართველო არსებული შესაბამისი პირობების უფლება, სამუშაოდან და- მაგისტრალური და ბაქო-თბილისი-ერზრუმის გაზსა- უსაბუთებელი დათხოვნისაგან დაცვის უფლება, დენით გაზის ტრანზიტისათვის უფასო გაზს იღებს; ბუ- გაფიცვის უფლება და სხვ.); ნებრივი აირის ხარისხი მაღალი არ არის და ა.შ.).yy უმუშევართა აღრიცხვის საინფორმაციო ბანკის ელექტროენერგიის ტარიფი იმავე პერიოდში შექმნა, რათა შესაძლებელი გახდეს მათი გადა- დაახლოებით 70%-ით გაიზარდა. აღსანიშნავია, მზადება და შესაბამისი სამუშაოს შეთავაზება; რომ დაწესებული დიფერენცირებული ტარიფიც სო- ციალურად უსამართლოა.yy სახელმწიფოს მხრიდან უმუშევართა მხარდამჭერი ღონისძიებების ეფექტიანობის გაზრდა; 2004 წლიდან კომუნალური მომსახურების ტარი- ფების განსაზღვრის მიზნით გატარებული უსამართლოyy სოციალური დიალოგისა და სოციალური პარტნი- პოლიტიკა დაგვირგვინდა თბილისში საყოფაცხოვრე- ორობის ეფექტიანი სისტემის უზრუნველყოფა. ბო ნარჩენების გატანის საფასურის ელექტროენერ- გიის მოხმარებაზე მიბმით. ეს გადაწყვეტილება გამო-კომუნალური მომსახურების ტარიფები ირჩევა თავისი უსამართლობითა და ალოგიკურობით და ცხადყოფს, რომ მთავრობის მიზანია, უბრალოდ,კომუნალური გადასახდელების ტარიფები საქართ- მაქსიმალური ოდენობის თანხების ამოღება და არაველოში 2004 წლიდან ყველა მიმართულებით გეგმა- რეალური ტარიფის გაანგარიშება.ზომიერად მკვეთრად იზრდებოდა და 2012 წლისათ-ვის ტარიფების სიდიდით საქართველომ არა მარტო სახელმწიფო პოლიტიკის პრიორიტეტი უნდა იყოსდსთ-ის ქვეყნებს, არამედ ევროპის ბევრ ქვეყანასაც დანაკარგების შემცირება, ეკონომიკურად მომგები-კი გაუსწრო. ტარიფების ზრდითა და კომუნალური ანი ინფრასტრუქტურის წახალისება და ტარიფებისგადასახდელების ამოღების არაცივილიზებული ხერ- გაანგარიშების მექანიზმების სრულყოფა. ამ გზითხების გამოყენებით მკვეთრად გაზრდილი კომუნა- სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს ტარიფების ოპ-ლური ხარჯები ისედაც ღარიბ მოსახლეობას მძიმე ტიმიზაცია და მათი სტაბილურობა. ერთ-ერთი მნიშვ-ტვირთად დააწვა. მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი- ნელოვანი მიმართულება უნდა იყოს მომხმარებელსასათვის 2004 წლის შემდეგ კომუნალური ხარჯები და ოპერატორს შორის ინდივიდუალური ხელშეკ- 30
  • 31. რულების გაფორმება, რომელშიც მკაფიოდ იქნება საზოგადოებრივ ტრანსპორტთან დაკავშირებითგათვალისწინებული ორმხრივი, მათ შორის, ოპერა- მიგვაჩნია, რომ ის ძირითადად უნდა ეფუძნებოდესტორის მხრიდან მომხმარებლისათვის მომსახურების კერძო სექტორს, გარდა საქართველოს რკინიგზის,გაწევის ხარისხთან და შესაბამის პასუხისმგებლო- სარკინიგზო მაგისტრალთან დაკავშირებული ინფ-ბასთან დაკავშირებული ვალდებულებები. რასტრუქტურის და თბილისის მეტროპოლიტენისა. ავტობუსების, სამარშრუტო მიკროავტობუსების, ჩვენ მიგვაჩნია, რომ კომუნალური ტარიფები ტაქსების სფეროში სახელმწიფოს როლი უნდა იყოსუნდა ეფუძნებოდეს რეალურ გათვლებს, შეესაბამე- მხოლოდ რეგულირება, მარშრუტების სქემების/ბოდეს გაწეული მომსახურების ხარისხს და ხელმი- ტექნიკური უსაფრთხოების თვალსაზრისით და ფა-საწვდომი იყოს ქვეყნის მოქალაქეებისათვის. აქედან სის ზედა ზღვრების (გარდა ტაქსებისა) დაწესებისგამომდინარე: კუთხით. ამასთან, სახელმწიფოს მარეგულირებელი ფუნქცია ხელს კი არ უნდა უწყობდეს ამ სფეროშიyy უმოკლეს ვადებში განვახორციელებთ ტარიფების მონოპოლიზებას ან ცალკეული ოპერატორების ძა- ხელახალ და სამართლიან გადაანგარიშებას ტარი- ლაუფლების გაზრდას, არამედ უნდა უზრუნველყოფ- ფების მნიშვნელოვანი შემცირების მიმართულებით; დეს კონკურენციის ზრდას და ფასების ფორმირების პროცესში უპირატესად საბაზრო მექანიზმების არსე-yy არ დავუშვებთ ტარიფების ზრდას სუბიექტური, უსა- ბობას. მიზანშეწონილად მიგვაჩნია, სარკინიგზო სექ- მართლო და დაუსაბუთებელი გადაწყვეტილებების ტორში, გარდა უშუალოდ სარკინიგზო მაგისტრალის საფუძველზე; და მასთან დაკავშირებული ინფრასტრუქტურისა, მნიშვნელოვნად გაიზარდოს სამგზავრო და სატვირ-yy არ დავუშვებთ ბიზნესისათვის კაბალურ ტარიფებს, თო გადაზიდვების სფეროში კერძო სექტორის როლი რაც აძვირებს პროდუქციას და ხელს უშლის ბიზნე- პრივატიზაციის, ბარიერების შემცირებისა და კონკუ- სის განვითარებას; რენციის ჩამოყალიბების გზით. თბილისის მეტროპო- ლიტენთან დაკავშირებით მართვის ეფექტიანობისyy გამოირიცხება კოლექტიური მრიცხველები, სხვა- უზრუნველყოფის მიზნით მიზანშეწონილად მიგვაჩ- დასხვა კომუნალური გადასახდელების ერთმანეთ- ნია მისი მართვის უფლებით კერძო კომპანიისთვის ზე მიბმა და სხვა ნებისმიერი მექანიზმი, როდესაც გადაცემა, პრივატიზაციის გარეშე. საჯარო რეგული- უპირატესობა ენიჭება მომსახურების საფასურის რება სატრანსპორტო მომსახურების მასშტაბებისა ამოღებას და არა მომხმარებელთა ინდივიდუ- და გეოგრაფიის გათვალისწინებით უნდა იქნეს გადა- ალურ პასუხისმგებლობას. ნაწილებული მუნიციპალურ, რეგიონალურ და ცენტ- რალურ ხელისუფლებას შორის.ტრანსპორტისაქართველო თავისი გეოპოლიტიკური მდებარე- 3.3. ჯანდაცვა და სოციალური პოლიტიკაობით, მასზე გამავალი სატრანსპორტო დერეფნითმიმზიდველია მძლავრი სატერმინალო ქსელის – ლო- საარჩევნო ბლოკის „ბიძინა ივანიშვილი - ქართულიგისტიკური ცენტრების შესაქმნელად. სამხრეთ კავ- ოცნების“ სოციალური პოლიტიკა იქნება მიზანმი-კასიის რეგიონი ერთნაირად ახლოს არის როგორც მართული და დღევანდელი კამპანიური, არასისტემუ-ევროპის უკვე ჩამოყალიბებულ საერთო ბაზართან, რი მიდგომის ნაცვლად, სრულყოფილი და მდგრადიისე კასპიისპირა რეგიონის სწრაფად განვითარებად სოციალური დაცვის სისტემების შექმნას დაეფუძნე-ცენტრებთან. საქართველოს, როგორც სატრანზიტო ბა. ჯანდაცვასა და სოციალურ პოლიტიკაში გამო-ფუნქციის ქვეყნად, ჩამოყალიბება, ხელს შეუწყობს, ყენებული იქნება 4 ძირითადი პრინციპი:ერთი მხრივ, რეგიონის სტაბილურობას, მეორემხრივ კი, სატრანსპორტო და საკომუნიკაციო/ენერ- 1. ჯანმრთელობის საყოველთაო დაზღვევისა დაგეტიკული დერეფნების განვითარებას და მათი უსაფ- ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამების სისტემა;რთხოების განმტკიცებას. 2. სავალდებულო დაგროვებითი ასაკობრივი სა- ტრანსპორტის სფეროსთვის მნიშვნელოვანი სა- პენსიო და სახელმწიფო სპეციალური საპენსიოკითხია რეგულირების სისტემის არსებობა, რომელიც სისტემა;განახორციელებს მთლიანად საზოგადოებრივი ტრან-სპორტის დარგის უსაფრთხოების რეგულირებას. 31
  • 32. 3. უმწეო მდგომარეობაში მყოფი ოჯახების ფულა- საქართველოს ჯანდაცვის სისტემის მახასიათებ- დი დახმარების სისტემა; ლები იქნება:4. სოციალური მომსახურება. yy ხარისხიანი ჯანდაცვის მომსახურების საყოველ- თაო და თავისუფალი ხელმისაწვდომობა;ჯანმრთელობის დაცვის სისტემა yy სახელმწიფოს მიერ განსაზღვრული ბაზისური კა-ჯანმრთელობის დაცვის სისტემაში ბოლო წლების ლათით ოპერირება;განმავლობაში განხორციელებული გაუაზრებელი„რეფორმების“ შედეგად, საქართველოს მოსახლე- yy სახელმწიფოს მარეგულირებელი როლი;ობის 70%-ზე მეტი სამედიცინო მომსახურების გა-რეშეა დარჩენილი. გაუმართლებლად მაღალია მე- yy დაავადებათა პრევენციაზე ორიენტირებული პირ-დიკამენტების ფასები. მოსახლეობის უმრავლესობა ველადი ჯანდაცვის ქსელით ოპერირება;ოჯახის ბიუჯეტის დიდ ნაწილს წამლების შეძენისა დაექიმებთან კონსულტაციებისათვის ხარჯავს, ბევრს კი yy სახელმწიფო და კერძო სისტემებისათვის კონკუ-საერთოდ არ გააჩნია მკურნალობისათვის საჭირო რენტული გარემოს შექმნა;სახსრები. yy დამატებითი მომსახურების თავისუფალი არჩევა- ჯანდაცვის სისტემაში დღემდე არ შემუშავებულა ნის უზრუნველყოფა.ჯანდაცვის ხარისხისა და სტანდარტიზაციის ერთი-ანი ეროვნული პოლიტიკა, აგრეთვე სახელმწიფო საარჩევნო ბლოკის „ბიძინა ივანიშვილი - ქართულიდონეზე სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებელთა ოცნების“ ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ, ჯანდაც-შეფასების კრიტერიუმები და მექანიზმები; სისტემა ვის სისტემის რეფორმირების პირველივე ეტაპზე, სა-არ არის დაყოფილი რეგიონალური და ფუნქციური ქართველოს ყველა მოქალაქე უზრუნველყოფილი იქ-პრინციპით და დონეების მიხედვით. შესაბამისად, ნება სამედიცინო დაზღვევის უნივერსალური საბაზისოარ არის განსაზღვრული თითოეული მათგანის პაკეტით. ეს პაკეტი უზრუნველყოფს ხარისხიანი სამე-უფლება-მოვალეობები, ანგარიშვალდებულება, დიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობას, ფინანსუ-სადაზღვევო კომპანიებისათვის არ არსებობს სა- რი რისკებისაგან დაცვას, დაავადებათა პრევენციასა დაზოგადოებისა და სახელმწიფოს წინაშე ანგარიშ- საბაზისო პაკეტით გათვალისწინებულ მკურნალობას.ვალდებულების სისტემა, თითქმის არ გამოიყენებაქცევის რეგულაციის ისეთი ფორმები, როგორიცაა ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის დაფინან-თანამედროვე სტანდარტები/გაიდლაინები და პრო- სების ორგანიზაცია და მართვა. ჯანმრთელობისტოკოლები, უწყვეტი სამედიცინო განათლება და დაცვის სისტემის დაფინანსების გაუმჯობესებისათვისგანვითარება. შემოღებული იქნება მსოფლიოში აპრობირებული მექანიზმები. შეიქმნება არასახელმწიფო არამომ- სახელმწიფოს როლი და ძირითადი პრინცი- გებიანი ინსტიტუტი, რომელიც მოახდენს თანხებისპები. სახელმწიფო ზრუნავს თავისი მოსახლეობის ადმინისტრირებას, მიმწოდებლების (სამედიცინოჯანმრთელობაზე და იღებს პასუხიმგებლობას სამე- პერსონალი, საავადმყოფოები) შერჩევასა და და-დიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობაზე. სა- ფინანსებას. მისი საბჭო დაკომპლექტდება სახელმ-ხელმწიფოსთან ერთად მოსახლეობას აქვს უფლება წიფოს, პაციენტების, სამედიცინო პერსონალის, სა-და შესაძლებლობა, ინდივიდუალურად თუ კოლექტი- დაზღვევო და არასამთავრობო ორგანიზაციების (მათურად მიიღოს მონაწილეობა თავისი ჯანმრთელობის შორის, პროფკავშირების) წარმომადგენლებისაგან.დაცვის დაგეგმვასა და განხორციელებაში. ჯანდაცვის სამინისტროს ფუნქციებად განისაზღ- საქართველოს ჯანდაცვის სისტემის მთავარი ამო- ვრება საკანონმდებლო ინიციატივები, ინსტიტუტისცანა იქნება მოსახლეობის ჯანმრთელობის მუდმივად მუშაობის მონიტორინგი, ბაზისური კალათის გან-გაუმჯობესება. ამ ამოცანის გადაწყვეტა მოითხოვს საზღვრა-განფასება, მარეგულირებელი აქტივობებიყველა მონაწილე მხარის (მომსახურების მიმწოდე- (ლიცენზირება, სერტიფიცირება, ხარისხის კონტრო-ბელი, გადაწყვეტილების მიმღები, დამფინანსებელი) ლი, უწყვეტი სამედიცინო განათლების ხელშეწყობა),ერთობლივ ძალისხმევას. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პროგრამების დაფინან- სება და მართვა. 32
  • 33. გამიჯნული იქნება ცენტრალური და ადგილობრი- დამატებითი მომსახურების შესყიდვის მიზნით;ვი ხელისუფლების ფუნქციები. ცენტრალურ დონეზეშემუშავდება სისტემის დაფინანსების პოლიტიკა, yy ბაზისური კალათისათვის პრემიუმების ფასისგანხორციელდება ფარმაცევტული რეგულაციები, წარმოებას მოახდენს სახელმწიფო და არ იქნებაექიმთა და სამედიცინო დაწესებულებათა (სახელმწი- დაკავშირებული ინდივიდუალურ ჯანმრთელობისფო, კერძო) ლიცენზირება და ჯანდაცვის პოლიტიკის რისკთან.კოორდინაცია, აგრეთვე უზრუნველყოფილი იქნებასამედიცინო ტექნოლოგიების შეფასების (კალიბრი- სახელმწიფოს მიერ განსაზღვრულ და დაფინან-რება, მეტროლოგია) სისტემის ფუნქციონირება. სებულ ბაზისური სარგებლის კალათაში შევა ის მომ- სახურებები, რომლებიც ჯანმრთელობის დაზღვევის ადგილობრივ დონეზე შეიქმნება საზოგადოებ- პოლისით სრულად დაფინანსდება:რივი ჯანდაცვის დეპარტამენტები, რომლებიცეპიდემიოლოგიური კვლევების საშუალებით გა- ამბულატორიული მომსახურება (ოჯახის/სოფ-ნახორციელებენ ლოკალური საჭიროებებისა და ლის ექიმი და სპეციალისტები);მოთხოვნილებების შესწავლასა და ანალიზს, პრობ- მოსახლეობის პროფილაქტიკური გამო-ლემების იდენტიფიცირებას და ცენტრალური ხელი- კვლევები (სკრინინგი) და იმუნიზაცია (აცრა);სუფლებისათვის მიწოდებას; მათ დაქვემდებარებში სასწრაფო სამედიცინო დახმარება;შევლენ პირველადი ჯანდაცვის ლოკალური ქსელე- ჰოსპიტალური მომსახურება (მათ შორის გუ-ბი, რომლებიც ჩაბმული იქნებიან როგორც ჩვეული ლის სისხლძარღვთა სტენტირება, შუნტირება);და ხშირი დაავადებების მკურნალობის, ისე რეგიონ- ორსულთა მოვლა და მშობიარობა;ში საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პოლიტიკის შემუშა- უშვილობის დიაგნოსტიკა და მკურნალობა;ვებასა და განხორციელებაში. ონკოლოგიურ დაავადებათა მკურნალობა (მათ შორის სხივური თერაპია, ქიმიოთერა- შეიქმნება მონაცემთა ერთიანი ბაზა, რომელზე პია);დაყრდნობითაც შესაძლებელი იქნება ჯანდაცვის გადაუდებელი სტომატოლოგია;სისტემის საჭიროებათა რეალისტური გაანალიზება, მედიკამენტები - პირველადი მოხმარებისდაგეგმვა, ადეკვატური გადაწყვეტილებების მიღების (ესენციური) მედიკამენტები 50%-იანი ფას-პროცესის წარმართვა და სწორი ინტერვენციების დაკლებით.განხორციელება. ამასთან ერთად, გაგრძელდება ჯანდაცვის სპეცი- კერძო სადაზღვევო კომპანიები ჩაბმული იქნებიან ალიზებული მიმართულებების პროგრამული დაფი-დამატებითი, ბაზისური კალათით გათვალისწინე- ნანსება, კერძოდ:ბულზე მეტი, მომსახურების გაწევაში. yy დიაბეტის პროგრამა (ბიუჯეტიდან დაფინანსება საქართველოს ჰოსპიტალური სექტორი წარმო- გაორმაგდება);დგენილი იქნება სახელმწიფო, მუნიციპალური დაკერძო ჰოსპიტლებით. yy ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროგრამა (ბიუჯეტი- დან დაფინანსება გაორმაგდება); ჯანდაცვის სისტემის დაფინანსება. ჯანდაცვისსისტემის სახელმწიფო დაფინანსების მოდელი და- yy ანტირაბიული (ცოფის საწინააღმდეგო) დახმარე-ეფუძნება შემდეგ პრინციპებს: ბის პროგრამა (ბიუჯეტიდან დაფინანსება გაორ- მაგდება);yy განისაზღვრება სტანდარტიზებული ბაზისური სარ- გებლობის კალათა, რომელიც ერთიანი იქნება yy უსაფრთხო სისხლის პროგრამა (ბიუჯეტიდან და- მთელი მოსახლეობისათვის; ფინანსება გაორმაგდება);yy შემავსებელი და დამატებითი მომსახურების გაწე- yy ტუბერკულოზის პროგრამა; ვის უფლება მიეცემათ კერძო სადაზღვევო კომპა- ნიებს; yy აივ-ინფექცია/შიდსის პროგრამა;yy ხელი შეეწყობა კონკურენციას შემავსებელი და yy დიალიზისა და თირკმლის გადანერგვის პროგრამა; 33
  • 34. yy ნარკომანიის მკურნალობის პროგრამა; თათვის სახელმწიფო შემწეობასთან. დღეს სახელმ- წიფო პენსიის ოდენობა დამოკიდებულია მხოლოდyy ეპიდემიოლოგიური ზედამხედველობის პროგრამა; და მხოლოდ ხელისუფლების ნება-სურვილზე, ყო- ველი უმნიშვნელო მატება ემთხვევა პოლიტიკურyy ინკურაბელურ პაციენტთა პალიატიური მზრუნვე- კალენდარს და იღებს ხელისუფლების „წყალობის” ლობის პროგრამა; ფორმას.yy იშვიათი დაავადების მქონე ავადმყოფთა მკურნა- უფრო მეტიც, „წყალობის“ გამცემი ხელისუფ- ლობის პროგრამა; ლება, როგორც წესი, სანაცვლოდ საარჩევნო ხმებს ითხოვს პენსიონერებისაგან. ასეთი სისტემა სხვაyy პროფესიულ დაავადებათა პრევენციის პროგრამა; არაფერია, თუ არა საბიუჯეტო სახსრებით ამომრჩე- ველთა მოსყიდვა, პოლიტიკური კორუფცია და, რაცyy უწყვეტი სამედიცინო განათლებისა და კვლევების სახელმწიფოსათვის განსაკუთრებით საშიშია, ავტო- ხელშეწყობის პროგრამა; რიტარიზმის სოციალურ-ფინანსური საფუძველი.yy შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირებზე პოლიტიკური ნების არარსებობის გამო სრულად მზრუნველობის პროგრამა. არ ამოქმედდა არასახელმწიფო დაზღვევისა და უზ- რუნველყოფის შესახებ კანონი. სამედიცინო მომსახურების მიწოდება და ხა-რისხი. სამედიცინო მომსახურება თანაბრად გადა- არსებული სისტემის პირობებში პენსია უშუალოდნაწილდება მთელი ქვეყნის მასშტაბით, რათა მო- ბიუჯეტიდან გაიცემა, რაც ბიუჯეტის მუდმივად ზრდადსახლეობას მიეცეს საშუალება ქვეყნის ნებისმიერ დანახარჯებს იწვევს და არ იძლევა შესაფერისი ოდე-წერტილში მიიღოს ხარისხიანი სამედიცინო მომსა- ნობის პენსიების გაცემის საშუალებას. დემოგრაფი-ხურება. ული ტენდენციის გათვალისწინებით, აღნიშნული გა- რემოება სამომავლოდ კიდევ უფრო მეტ პრობლემას სამედიცინო მომსახურების ხარისხი უზრუნველ- შექმნის.ყოფილი იქნება შიდა და გარე აუდიტის, ხარისხისმართვის ოფისების, ხარისხის კონტროლის პროგ- საჭიროა ჩამოყალიბდეს დაგროვებითი საპენსიორამების, შეფასების ინდიკატორების, აკრედიტაციის სისტემა, რომლითაც მოქალაქის მიერ პენსიის მიღე-სტანდარტების, პაციენტთა უსაფრთხოების სტანდარ- ბის საფუძველი იქნება მისი საპენსიო შენატანებითტებისა და რისკების მართვის სტანდარტებით. პერ- დაგროვებული სახსრები.სონალი გაივლის სწავლებას ტექნიკური უსაფრთხო-ების მეთოდოლოგიების გამოყენებით. საქართველოში ამოქმედდება ევროკავშირის ქვეყნებში მოქმედი სახელმწიფო და არასახელმ- უზრუნველყოფილი იქნება ფიზიკური, ფინანსური, წიფო საპენსიო დაზღვევის უნიფიცირებულ კანონმ-ხარისხობრივი ხელმისაწვდომობა, მოხდება დასაბუ- დებლობაზე დაფუძნებული ახალი სისტემა, რომლისთებული გადაწყვეტილებებით ოპერირება და დაცუ- მეშვეობითაც თანდათანობით გავხდებით ევროპისლი იქნება სამედიცინო მომსახურების ეთიკის ნორ- სოციალური სივრცის ორგანული შემადგენელი ნა-მები. წილი. ახალი სისტემის საფუძველი არის მსოფლიოში აღიარებული ისეთი პრინციპები, როგორიცაა სამარ-საპენსიო უზრუნველყოფა და თლიანობა, სოლიდარობა და გარანტირებულობა.სოციალური საოჯახო დახმარება საარჩევნო ბლოკი „ბიძინა ივანიშვილი - ქართუ-ქვეყანას არ გააჩნია არც სახელმწიფო (სავალდე- ლი ოცნება“ პირველ ეტაპზე ვალდებულებას იღებს,ბულო) და არც კერძო (ნებაყოფლობითი) საპენსიო რომ ყველა კატეგორიის პენსიონერი მიიღებს პენ-დაზღვევის ერთიანი სისტემა. 2004 წლიდან საქარ- სიას არანაკლებ საარსებო მინიმუმისა, რაც შესაბა-თველოში გაუქმებულია სოციალური დაზღვევის მისი კანონით იქნება გარანტირებული.კანონმდებლობა და სოციალური (საპენსიო) დაზღ-ვევის შენატანი. ამიტომ არ გაგვაჩნია სახელმწიფო საპენსიო სისტემის არსებითი რეფორმა, რომე-პენსიის საერთაშორისო სტანდარტების შესატყვისი ლიც ამ სისტემის დაგროვებით პრინციპზე გადასვლასგანმარტებაც კი და ის გაიგივებულია ხანდაზმულ- ითვალისწინებს, დაეფუძნება სავალდებულო სა- 34
  • 35. პენსიო დაზღვევას. რეფორმის შედეგად, სისტემაში სისტემა იქნება ფედერალური და უნიფიცირებული,მნიშვნელოვან როლს კერძო საპენსიო ინსტიტუტები ქვეყნის მასშტაბით სოციალურად დაუცველ პირთაშეასრულებენ. პენსიის ოდენობა დამოკიდებული იქ- შეფასების, მომსახურებისა და ადმინისტრირებისნება სადაზღვევო სტაჟისა და სადაზღვევო შენატანის ფუნქციები მუნიციპალურ ორგანოებს ექნებათ დე-ოდენობაზე. სახელმწიფოს ექნება გამოკვეთილი მა- ლეგირებული.რეგულირებელი ფუნქცია, რათა სისტემამ შეინარჩუ-ნოს სტაბილურობა. გარდა ამისა, არასრული სტაჟისა სოციალური მომსახურების მნიშვნელოვანი შე-და სადაზღვევო შენატანის მქონე მოქალაქეებს და- მადგენელი ნაწილი იქნება სპეციალიზებული დაწე-ენიშნებათ (ან შეევსებათ) სოციალური პენსია. სებულებები - მზრუნველობამოკლებულ ბავშვთა, მოხუცებულთა და შეზღუდული შესაძლებლობის საარსებო მინიმუმს გაუტოლდება სახელმწიფო მქონე პირთა სახლები და დღის სტაციონარები, აგ-შრომითი (ასაკით) პენსია, I და II ჯგუფის შეზღუდული რეთვე სხვა სპეციალიზებული დაწესებულებები.შესაძლებლობების მქონე პირთა და მარჩენალდა-კარგულთა, პოლიტრეპრესირებულთა, ჩერნობილის სოციალური მომსახურების დაწესებულებათაკატასტროფის შედეგად დაზარალებულთა, ომისა და ქსელის განვითარება დაემყარება გეოგრაფიულისამხედრო შეიარაღებული ძალების ვეტერანთა და ხელმისაწვდომობის პრინციპს. მათი დაფინანსებისასხვა სპეციფიკური კონტინგენტის სახელმწიფო პენ- და ადმინისტრირების ფუნქცია, როგორც ექსკლუზი-სია; აღმოიფხვრება 2005 წელს ძალოვანი სტრუქტუ- ური უფლებამოსილება, გადაეცემა რეგიონალურ დარებიდან დათხოვნილი მოსამსახურეების საპენსიო მუნიციპალურ ხელისუფლებას.უზრუნველყოფაში არსებული დისკრიმინაცია დამოხდება მათი პენსიის გადაანგარიშება დღეს მოქმე-დი ნორმატივების საფუძველზე. 3.4. სოფლის მეურნეობის განვითარება არსებული საპენსიო დანამატები „დამსახურების“ ხელისუფლების მცდარი ეკონომიკური პოლიტიკისმიხედვით გაიზრდება ძირითადი პენსიის მატების უარყოფითმა შედეგებმა ყველაზე ნათლად სოფლისპროპორციულად. მეურნეობაში იჩინა თავი. „ვარდების რევოლუციის” შემდეგ ეს სექტორი ერთმნიშვნელოვნად ეკონომი- იმ პირობებში, როდესაც სრულყოფილად არ ფუნ- კურ ჩამორჩენილობასთან ასოცირდება და სისტე-ქციონირებს ასაკობრივი და სპეციალური საპენსიო მატურად ხდება მისი საჭიროებების იგნორირება.სისტემა, აგრეთვე ჯანდაცვის უზრუნველყოფის სის- მთავრობამ ვერ შეძლო აგრარული სექტორის განვი-ტემა, სოციალური დაცვის პრიორიტეტულ სფერო- თარების სტრატეგიის შემუშავება, რამაც პროცესებისებად უნდა განიხილებოდეს სოციალური დახმარება პრაქტიკულად თვითდინებაზე მიშვება განაპირობა.ფულადი ფორმით და სოციალური მომსახურება. გატარებული პოლიტიკა მხოლოდ პოპულისტურისოციალური დახმარების სისტემამ უნდა მოიცვას სა- ნაბიჯებითა და დერეგულირების მიმართულებითზოგადოების ყველა ის ფენა, რომელიც რეალურად განხორციელებული ღონისძიებებით შემოიფარგლე-საჭიროებს ასეთ დახმარებას. სოციალური მდგომა- ბა. სოფლის მეურნეობის წილი როგორც საბიუჯეტორეობის შეფასებისათვის გამოყენებული უნდა იყოს ასიგნებებში, ისე პირდაპირ უცხოურ ინვესტიციებ-მრავალფაქტორიანი მოდელი, რომელიც შეიქმნება ში 1–1,5%-ის ფარგლებში მერყეობს. ამ ხარჯებისსაქართველოში უკვე მოქმედი სოციალურად გაჭირ- მნიშვნელოვანი ნაწილი ხელისუფლების ადმინისტ-ვებული ოჯახების შეფასების სისტემის ბაზაზე, მისი რაციულ, ერთჯერად, არაეფექტიან და პოპულისტურშემდგომი სრულყოფის გზით. აქციებს ხმარდება. ქვეყანას, სადაც მოსახლეობის ნახევარი სოფლად ცხოვრობს და აგროსასურსათო სოციალურად დაუცველი მოსახლეობის ბაზა, შე- წარმოებასთან არის დაკავშირებული, ხელისუფლე-ფასების სისტემის გათვალისწინებით, დიფერენცი- ბის პოლიტიკამ, რომ „სოფელს დახმარება არ სჭირ-რებული იქნება კატეგორიებად და, შესაბამისად, ამ დება, რასაც ვერ ვაწარმოებთ, უცხოეთიდან შემოვი-კატეგორიებისათვის დახმარებაც დიფერენცირებუ- ტანთ“, კატასტროფული შედეგი მოუტანა:ლი იქნება; გაორმაგდება უკიდურესად გაჭირვებულ-თათვის სოციალური დახმარების ოდენობა; გაიზრ- yy მკვეთრად შემცირდა აგრარული სექტორის ძირი-დება დახმარების მიმღებთა რაოდენობა. თადი მაჩვენებლები. 2004–2011 წლებში ნათესი ფართობი განახევრდა. შემცირდა მემცენარეობის მიუხედავად იმისა, რომ სოციალური დახმარების პროდუქციის წარმოება, მათ შორის, კარტოფილის, 35
  • 36. ხილისა და ყურძნის მოსავალი - 50%-ით, ბოსტნე- ნაწილი „თვითდასაქმებულია“, ფაქტობრივად ულისა და ბაღჩეულის - 60%-ით, სიმინდის - 70%- მათი უმრავლესობა კი - უმუშევარი. შედეგად, ამ ით, ხორბლისა - 80%-ით. შემცირდა მსხვილფეხა სექტორში „დასაქმებულთა“ 64% საარსებო მინი- რქოსანი პირუტყვის, ცხვრის, ღორისა და ფრინვე- მუმის ზღვარზე და მის ქვემოთ იმყოფება, აქედან ლის სულადობა. თითქმის 50%-ით ნაკლები ხორცი 23% უკიდურეს სიღარიბეში ცხოვრობს. ადგილზე და 25%–ით ნაკლები რძე იქნა წარმოებული. ერთ დასაქმებისა და საარსებოდ საჭირო შემოსავლის სულ მოსახლეზე გაანგარიშებით თითქმის 5-ჯერ მიღების შეუძლებლობა მასობრივ მიგრაციას გა- ნაკლები ხორბალი იქნა მოყვანილი. აგრარულ ნაპირობებს, რაც, თავის მხრივ, სოფლის დაცარი- სექტორში არ იზრდება მოსავლიანობა, ხოლო ზო- ელების მიზეზი გახდა. გიერთი კულტურის შემთხვევაში, მოსავლიანობის მაჩვენებელმა მნიშვნელოვნად იკლო; სოფლის მეურნეობის განვითარების ხელშემშლელი ფაქტორებიyy გაუარესდა ქვეყნის სურსათით თვითუზრუნველ- ყოფის მდგომარეობა. სურსათის ძირითად სახე- yy საქართველოში განხორციელებულმა მიწის რე- ობებზე შემცირდა თვითუზრუნველყოფის კოეფი- ფორმამ წარმოშვა სავარგულების ფრაგმენტაციის ციენტი. ამ მხრივ განსაკუთრებით აღსანიშნავია პრობლემა. გლეხებს არ გააჩნიათ მიწის საკუთრე- ხორბალი, რომლის იმპორტი 3,7-ჯერ გაიზარდა. ბის სამართლებრივი გარანტიები და საკუთრების ხორბლით თვითუზრუნველყოფის კოეფიციენ- დაცულობის განცდა; ტი 24%-დან 8%-მდე შემცირდა. საქართველოს მოსახლეობა ერთ სულზე გაანგარიშებით 2011 yy არ ვითარდება აგროსასურსათო პროდუქციის შემ- წელს მოიხმარდა უფრო ნაკლებ პურს, ხორცსა ნახველ-გადამმუშავებელი წარმოება და კვების და ხორცის პროდუქტებს, რძესა და რძის ნაწარმს, მრეწველობა. მძიმე ვითარებაა სოფლის ინფრას- კვერცხს, ხილს, ბოსტნეულს, თაფლს, შოკოლადს ტრუქტურის თვალსაზრისით. არ იქმნება სტაბი- და კვების სხვა პროდუქტებს, ვიდრე 2003 წელს; ლური და შემოსავლიანი სამუშაო ადგილები;yy მნიშვნელოვნად შემცირდა მწარმოებლურობი- yy სექტორის დეგრადაცია მნიშვნელოვანწილად გან- სა და კონკურენტუნარიანობის ისედაც დაბალი პირობებულია ინფრასტრუქტურის მოშლითა და დონე. დიდ საწარმოო დანახარჯებთან შედარებით მომსახურების ხელმიუწვდომლობით - მოშლი- დაბალი საბაზრო ფასები განაპირობებს იმას, რომ ლია საირიგაციო-სადრენაჟო სისტემები, სახეზეა სამამულო წარმოების პროდუქცია სათანადო კონ- სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის ნაკლებობა, ვერ კურენციას ვერ უწევს იმპორტულ პროდუქციას. ხდება ხარისხიანი სასუქებით, პესტიციდებითა და 2004-2011 წლებში აგროსასურსათო პროდუქციის ქიმიკატებით უზრუნველყოფა, პრაქტიკულად არ იმპორტი თითქმის 6-ჯერ გაიზარდა, ხოლო ექს- ფუნქციონირებს სათესლე და სანერგე მეურნე- პორტი – მხოლოდ 2,5-ჯერ. უარყოფითი სავაჭრო ობების, ჯიშთა გამოცდისა და განახლების სისტე- ბალანსი 15-ჯერ გაიზარდა. ყოველივე ამის გამო, მები; პრობლემაა ტექნოლოგიური ჩამორჩენა; ადგილობრივ ბაზარზეც კი ქართული აგრარული ვერ ვითარდება ამ სექტორზე ორიენტირებული პროდუქციიის ადგილი უცხოურმა იაფფასიანმა, მეცნიერება და განათლება, საკონსულტაციო და ხშირ შემთხვევაში, უხარისხო პროდუქციამ დაიკა- საინფორმაციო მომსახურება, ექსტენცია; ვა. შედეგად, საქართველოს მოსახლეობის მიერ მოხმარებული აგროსასურსათო პროდუქციის yy ფინანსური რესურსების დაბალი ხელმისაწვდო- 80%–მდე იმპორტირებულია; მობა. 2004-2010 წლებში კომერციული ბანკების მიერ გაცემული სესხების მოცულობა თითქმის 10-yy არსებულმა მდგომარეობამ კიდევ უფრო გააღრ- ჯერ გაიზარდა. აქედან მხოლოდ 20% გაიცა რე- მავა უმუშევრობისა და სიღარიბის პრობლემა და გიონებში რეგისტრირებული კომპანიებისათვის. განაპირობა სოფლად მისი დონის ზრდა. საქართ- სოფლის მეურნეობის წილი გაცემული კრედიტე- ველოს მოსახლეობის თითქმის ნახევარი სოფლად ბის საერთო მოცულობაში წლიურად საშუალოდ ცხოვრობს. ამასთან, სოფლის მეურნეობის წილი 1-2%-ს არ აღემატებოდა. კრედიტების დაბალი მშპ-ში გაცილებით მოკრძალებულია და მხოლოდ ხელმისაწვდომობა გამოწვეულია აგრარული 8%-ს შეადგენს. ქვეყანაში სამუშაო ძალის 54% წარმოების მაღალი რისკებით, ლიკვიდური გი- სოფლის მეურნეობაშია „დასაქმებული“. ოფი- რაოს უქონლობითა და სოფლად სადაზღვევო ციალური სტატისტიკის მიხედვით, მათი უმეტესი სისტემის არარსებობით. უმნიშვნელოა სოფლის 36
  • 37. მეურნეობაში განხორციელებული პირდაპირი უც- სოფლის მეურნეობის დაფინანსების წყაროები ხოური ინვესტიციების აბსოლუტური მოცულობა უახლოესი ოთხი წლის განმავლობაში იქნება სახელ- – წლიურად მხოლოდ 10-20 მლნ აშშ დოლარი. მწიფო ბიუჯეტი, საერთაშორისო ორგანიზაციებისა სექტორის წილი უცხოური ინვესტიციების საერთო და ცალკეული დონორი ქვეყნების სესხები და გრან- ოდენობაში მხოლოდ 1-2%-ის ფარგლებშია; ტები, კერძო ინვესტიციები (ადგილობრივი და უცხო- ური). დაფინანსების სტრუქტურაში თანდათან მნიშვ- დაბალი ეკონომიკური აქტიურობა რეგიონებ- ნელოვნად გაიზრდება კერძო ინვესტიციების წილიში და მოსახლეობის შემოსავლების სიმცირე. სხვა სახის დაფინანსების შემცირების ხარჯზე.სოფლის მეურნეობაში დაქირავებით მუდმივად და-საქმებულია მხოლოდ 7 ათასამდე ადამიანი, რაც შეიქმნება „სოფლის მეურნეობის განვითარე-ქვეყანაში დაქირავებით დასაქმებულთა საერთო რა- ბის“ 1 მილიარდიანი ფონდი. ფონდი დააფინანსებსოდენობის 1,9%-ია. აგრარულ სექტორში დაბალია სოფლის მეურნეობის პროგრამებს, თავისი ფულადიკომერციალიზაციის დონე. საქართველოს სასოფ- სახსრებით თანამონაწილეობას მოახდენს გლეხე-ლო-სამეურნეო წარმოება სულ უფრო მეტად იღებს ბისათვის (ფერმერებისათვის) შეღავათიანი კრედი-ნატურალური მეურნეობის ხასიათს: შინამეურნეობე- ტების გაცემის უზრუნველყოფაში, ასევე აგრარულბის მიერ წარმოებული პროდუქციის მხოლოდ ერთი დაზღვევაში.მეოთხედი იღებს სასაქონლო სახეს, დანარჩენი კიადგილზე მოიხმარება. აღნიშნულ ფონდში ფულადი სახსრების აკუმული- რება მოხდება სახელმწიფო ბიუჯეტიდან, საგარეოსოფლის მეურნეობის განვითარების წყაროებიდან მიღებული დაფინანსების და სხვა მო-ძირითადი მიმართულებები ზიდული ინვესტიციების ხარჯზე.საარჩევნო ბლოკის „ ბიძინა ივანიშვილი - ქართული სტრატეგიის განხორციელება დაოცნების“ მიერ შემუშავებული აგრარული პოლი- მოსალოდნელი შედეგებიტიკის მიზანია სოფლის ეკონომიკური გაძლიერება,გლეხის (ფერმერის) შემოსავლების ზრდა და ცხოვ- აგრარული და რეგიონალური პოლიტიკის სტრატე-რების დონის ამაღლება. აგრარული სექტორის მო- გიის განხორციელების შედეგად:დერნიზებამ და ინტენსიურმა განვითარებამ უნდაუზრუნველყოს სოფლად სიღარიბის აღმოფხვრა და yy დარეგულირდება მიწათსარგებლობის საკითხე-რეგიონალური ეკონომიკის წინსვლა. ბი. შეიქმნება მიწაზე საკუთრების დაცულობის მკაფიო გარანტიები. მოწესრიგდება სასოფლო- აგროსასურსათო სექტორის განვითარების ძირი- სამეურნეო მიწის საკუთრების სამართლებრი-თადი ამოცანებია: სასოფლო-სამეურნეო პოტენცი- ვი და ტექნიკური ასპექტები. ჩატარდება მიწებისალის სრულად და ეფექტიანად ათვისება; აგროსასურ- პასპორტიზაცია. ხელი შეეწყობა არსებული ბუ-სათო სექტორთან დაკავშირებული მომსახურების ნებრივი რესურსების მაქსიმალურად ეფექტიანსხვადასხვა სახეობის განვითარება; აგროსამრეწ- გამოყენებას როგორც ექსტენსიური (ფართობებისველო პროდუქციის წარმოების სტაბილური ზრდა; სრული მოცვა), ისე ინტენსიური (პროდუქციისა დასექტორის რენტაბელურობის ზრდა და კონკურენ- მოსავლიანობის ზრდა) ფაქტორების გათვალისწი-ტუნარიანი წარმოების განვითარება; გრძელვადიან ნებით. შემუშავდება მიწათსარგებლობის სისტემისპერიოდში მდგრადი განვითარების უზრუნველყოფა; მარეგულირებელი ნორმები, ჩამოყალიბდება სა-აგროსასურსათო სექტორის საექსპორტო პოტენცი- კონსულტაციო და საინფორმაციო მომსახურებისალის გაძლიერება; სასურსათო უსაფრთხოების უზ- ქსელი. იმისათვის, რომ დაძლეულ იქნეს მიწებისრუნველყოფა; სურსათის უვნებლობა და აგრობიომ- ფრაგმენტაციით გამოწვეული არაეფექტიანობა,რავალფეროვნების შენარჩუნება. შეიქმნება სავარგულების გამსხვილების სხვადას- ხვა ეკონომიკური სტიმული. ამ სფეროში გატარე- სოფლის მეურნეობის განვითარება ქვეყნის ბული პოლიტიკის მნიშვნელოვანი ნაწილი იქნებაეკონომიკის რეალურ პრიორიტეტად იქცევა, რისი კოოპერაციის ხელშეწყობა და მისი განვითარებისუპირველესი გარანტიაც მკაფიოდ განსაზღვრული წახალისება;აგრარული და რეგიონალური პოლიტიკა და სოფლისმეურნეობის სექტორის დაფინანსების რამდენჯერმე yy სასოფლო-სამეურნეო სექტორი უზრუნველყო-გაზრდა იქნება. ფილი იქნება მომსახურებითა და ნედლეულით. 37
  • 38. გლეხი (ფერმერი) შეძლებს სარწყავი და სადრე- yy გაიზრდება აგრარულ სექტორში მწარმოებლუ- ნაჟე სისტემებით, ტექნიკით, ვეტერინარული მომ- რობა, რენტაბელურობა და კონკურენტუნარი- სახურებით, აგრეთვე მოსავლის აღების შემდეგ ანობა. აგრარული სექტორის ფუნქციონირების საჭირო ტექნოლოგიებით (გადამუშავება, შენახვა, ხარისხობრივი მაჩვენებლები თანდათან გახდება დაფასოება) სარგებლობას, ხარისხიანი სათეს- საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი, ხოლო ლე-სანერგე მასალების, სასუქების, მცენარეთა წარმოებული პროდუქცია - კონკურენტუნარიანი; დაცვის საშუალებებისა და პირუტყვის საკვების გამოყენებას. მომსახურების გაწევისა და მასალა- yy გაიზრდება სასოფლო-სამეურნეო წარმოებიდან საშუალებების მიწოდების დროს გათვალისწინე- მიღებული შემოსავლები. აგრარული სექტორის ბული იქნება როგორც კომერციალიზაციის, ისე განვითარება უშუალოდ აისახება მოსახლეობის ხელმისაწვდომობის პრინციპების დაცვა სახელმ- შემოსავლების ზრდაზე. გაიზრდება კომერციალი- წიფოს მხარდაჭერით, ცალკეული რეგიონების ზაციის დონე და ბრუნვა; სპეციფიკის გათვალისწინებით, შეიქმნება სასოფ- ლო-სამეურნეო მომსახურების ცენტრები; yy ჩამოყალიბდება აგრარული განათლებისა და მეც- ნიერების, კონსულტირებისა და ექსტენციის თა-yy შეიქმნება სახელმწიფო პროგრამა, რომელიც ნამედროვე სისტემა. შეიქმნება გლეხების (ფერ- ხელს შეუწყობს საქართველოში ბიოაგროწარმო- მერების) საკონსულტაციო-საინფორმაციო და ების განვითარებას. მხარს დავუჭერთ პროგრამის ექსტენციის სისტემები. აგრარული მეცნიერებისა მონაწილე გლეხური მეურნეობების მიწების ბი- და განათლების სისტემის განვითარება უზრუნ- ომეურნეობებად რეგისტრაციასა და ბიომეურნე- ველყოფს კვალიფიციური ადამიანური რესურსე- ობათა ასოციაციების შექმნას. განვახორციელებთ ბის მომზადებასა და სექტორისთვის მიწოდებას. ღონისძიებებს სოფლის მეურნეობის პროდუქციის გლეხების (ფერმერების) მხარდაჭერის (მათ შო- გადამმუშავებელ საწარმოებში ბიოსტანდარტის რის, ფინანსური) პროგრამებში პრიორიტეტული დასამკვიდრებლად. განვიხილავთ სასოფლო-სა- იქნება ტექნოლოგიური მოდერნიზაციისა და ინო- მეურნეო სავარგულებისა და ტყეების ბიოწამლე- ვაციების შემცველი პროექტები; ბით დამუშავების შესაძლებლობას. yy ქართული პროდუქცია დაბრუნდება შიდა ბაზარ-yy მცირე და საშუალო ფერმერები უზრუნველყოფი- ზე. აგრარული სექტორის განვითარების შედეგად ლი იქნებიან ხელმისაწვდომი ფინანსებით. აგრო- გაიზრდება სამამულო წარმოების წილი შიდა მოხ- სასურსათო სექტორის საჭიროებების გათვალის- მარებაში და, შესაბამისად, ქვეყნის თვითუზრუნ- წინებით შემუშავებული პოლიტიკა შეამცირებს ველყოფის მაჩვენებელი. იმპორტის შემცირების სექტორის რისკიანობას და უფრო მიმზიდველს საფუძველი გახდება აგროსასურსათო პროდუქციის გახდის მას საკრედიტო ინსტიტუტებისათვის. სა- კონკრეტული სახეობების საბაზრო კონკურენტუნა- ხელმწიფოს უშუალო ფინანსური მხარდაჭერის რიანობის მნიშვნელოვანი ზრდა. ჩამოყალიბდება პროგრამები იქნება მიზნობრივი, გაითვალისწი- სურსათის უვნებლობის ეფექტიანი სისტემა; ნებს სასოფლო-სამეურნეო წარმოების ეფექტი- ანობის ზრდის, ტექნოლოგიური განვითარებისა yy საქართველო დაიმკვიდრებს ღირსეულ ადგილს და კაპიტალიზაციის ამოცანებს; საერთაშორისო ბაზარზე. ხარისხიანი და კონ- კურენტუნარიანი აგროსასურსათო პროდუქციისyy გაიზრდება სასოფლო-სამეურნეო წარმოება. წარმოება შექმნის საექსპორტო პოტენციალის აგრარული პოლიტიკა ორიენტირებული იქნება სრულად გამოყენების შესაძლებლობას. ჩამო- სასოფლო-სამეურნეო სექტორში პროდუქციის ყალიბდება ისეთი ინსტიტუციური სისტემები, რომ- წარმოების მოცულობის მკვეთრ ზრდაზე. სოფ- ლებიც აგროსასურსათო პროდუქციის სამამულო ლის მეურნეობის პროდუქციის წარმოების ზრდა მწარმოებლებს დაეხმარება უცხოეთის ქვეყნების უშუალოდ უნდა აისახოს სურსათის წარმოების არასატარიფო ბარიერების გადალახვაში. სახელ- ზრდაზე. ქართულმა აგროსასურსათო საწარმოებ- მწიფოს საგარეო-სავაჭრო პოლიტიკის პრიორი- მა, მათ შორის, გადამმუშავებელმა მრეწველობამ ტეტი იქნება პრეფერენციული სავაჭრო რეჟიმების უნდა შექმნას ქვეყნის სასურსათო უსაფრთხოების მოპოვება უცხოეთის ქვეყნებთან, უპირველესად, უზრუნველყოფის (როგორც რაოდენობრივი, ისე ძირითად სავაჭრო პარტნიორებთან, ევროკავშირ- ხელმისაწვდომობის თვალსაზრისით) საფუძველი; სა და აშშ-თან, ასევე რუსეთისა და სხვა ტრადი- ციულ ბაზრებზე დაბრუნება; 38
  • 39. yy გაიზრდება რეგიონალური და ადგილობრივი ხე- ამ პოლიტიკის განხორციელების შედეგად, უახ- ლისუფლების როლი. მართვის დეცენტრალიზა- ლოეს წლებში, აგროსასურსათო სექტორში შეიქმ- ციის შედეგად, ადგილობრივი და რეგიონალური ნება რამდენიმე ათეული ათასი სამუშაო ადგილი ხელისუფლების როლი განსაკუთრებით გაიზრდე- დაქირავებით დასაქმებულთათვის; გაიზრდება თვით- ბა იმ საჯარო მომსახურების/ინფრასტრუქტურის დასაქმებულთა კეთილდღეობა, მათი შემოსავლები დაგეგმვასა და მიწოდებაში, რომელიც ადგილობ- საარსებო მინიმუმს მნიშვნელოვნად გადააჭარბებს, რივი ბიზნესის მწარმოებლურობისა და კონკურენ- შემცირდება ფარული უმუშევრობა სოფლად. ტუნარიანობის ზრდას განაპირობებს. გაიზრდება თვითმმართველობის როლი აგროსასურსათო სექტორის, ადგილობრივი მნიშვნელობის ბუნებ- 3.5. ბიზნესგარემო და რივი რესურსების გამოყენების, მცირე და საშუ- კონკურენციის პოლიტიკა ალო ბიზნესისთვის ადეკვატური ინფრასტრუქტუ- რული გარემოს შექმნაში; მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარება მოხდება რეგიონებში ბიზნესგარემოს გაჯანსა- განვითარებულ ქვეყნებში მცირე და საშუალო ბიზ-ღება და სტიმულირება. კონკურენტუნარიანი პირ- ნესის მხარდაჭერა სახელმწიფოს ერთ-ერთი უმთავ-ველადი აგრარული პროდუქციის წარმოების გაზრ- რესი პრიორიტეტული მიმართულებაა. მსოფლიოსდის საფუძველი გახდება სოფლის მეურნეობასთან მრავალი ქვეყნის პრაქტიკა მოწმობს, რომ მცირედაკავშირებული წარმოებისა და მომსახურების გა- და საშუალო მეწარმეობას მნიშვნელოვანი როლიფართოება და განვითარება. ხელი შეეწყობა ისეთი აკისრია ეკონომიკის კრიზისიდან გამოყვანის, უმუ-ინფრასტრუქტურული კომპონენტების განვითარე- შევრობის დაძლევის, ცხოვრების დონის ზრდის, სო-ბას, რომლებიც ორიენტირებული იქნება აგრარუ- ციალურ-ეკონომიკური სტაბილურობის მიღწევისალი პროდუქციის წარმოების შემდეგ ეტაპებზე, და და შენარჩუნების საქმეში. მიუხედავად ამისა, საქარ-რომლებიც წარმოადგენს დასაქმებისა და მთლი- თველოში დღემდე არ არსებობს მცირე და საშუალოანად რეგიონალური განვითარების მნიშნელოვან ბიზნესის ხელშეწყობის მიზნით შემუშავებული სა-ფაქტორს. პრიორიტეტული იქნება როგორც შიდა, ხელმწიფო პოლიტიკა, ხოლო ბიზნესი მძიმე საგადა-ისე უცხოეთის ბაზრებზე კონკურენტუნარიანი სა- სახადო ადმინისტრირებისა და წნეხის პირობებშია.სურსათო და კვების მრეწველობის პროდუქციის ასეთი ვითარება საფრთხეს უქმნის ქვეყანაში მცირეწარმოება. აგროსასურსათო სექტორის და მასთან და საშუალო მეწარმეობის განვითარებას. მაგალი-დაკავშირებული ბიზნესკომპონენტების განვითარე- თისათვის, ევროკავშირის ქვეყნებში, აშშ-სა და სხვაბამ უნდა შეასრულოს მოსახლეობის შემოსავლების ქვეყნებში მცირე და საშუალო საწარმოთა ბრუნვა,ზრდის ძირითადი გენერატორის ფუნქცია, რაც შემ- გამოშვებული პროდუქციის მოცულობა და დასაქმებადეგ, თავის მხრივ, აისახება არასასოფლო წარმო- მთლიანი მაჩვენებლების 60%-ზე მეტია, მაშინ რო-ებისა და მომსახურების განვითარებაზე. ყოველივე დესაც საქართველოში ამ სექტორის როლი გაცილე-ეს განაპირობებს მოსახლეობის გადახდისუნარიანი ბით მოკრძალებულია.მოთხოვნის, აგრეთვე დანაზოგებისა და საინვესტი-ციო რესურსების ზრდას; ქართველ მეწარმეთა დიდი ნაწილი მასობრივად ამცირებს ეკონომიკურ აქტიურობას საკუთარ ქვეყა- გაუმჯობესდება რეგიონებში ცხოვრების პირობე- ნაში და ცდილობს თავისი კაპიტალი და ინტელექტუ-ბი. სოფლის მეურნეობისა და რეგიონალური ეკონო- ალური შესაძლებლობები საზღვარგარეთ გაიტანოს.მიკური განვითარების ჩვენი პოლიტიკის წარმატებისმაჩვენებელი იქნება სოფლად ცხოვრების დონის მცირე და საშუალო ბიზნესი ვერ ვითარდება დაამაღლება და სიღარიბის აღმოფხვრა, ადამიანების მისი წილობრივი მონაწილეობა ეკონომიკაში ძალიანსაყოფაცხოვრებო და ინფრასტრუქტურული გარემოს მცირეა, ასევე დაბალია მისი ფინანსური მაჩვენებლე-გაუმჯობესება, ადგილებზე ღირსეული ცხოვრებისა ბი, კერძოდ:და საქმიანობის შესაძლებლობების შექმნა, რამაცმიმზიდველი უნდა გახადოს სოფლად ცხოვრება და yy მცირე და საშუალო ბიზნესის ბრუნვა, გამო-განაპირობოს უცხოეთსა და დედაქალაქში ეკონომი- შვებული პროდუქციის მოცულობა და დამატებულიკური სიდუხჭირის მიზეზებით მიგრირებული მოსახ- ღირებულება მთლიანი ბიზნესის მაჩვენებლებისლეობის უკან დაბრუნების ტენდენცია. 20%-ს არ აღემატება; 39
  • 40. yy ინვესტირება მცირე და საშუალო ბიზნესში (კაპი- ჩვენ დავიწყებთ საქართველოში სოციალური ტალის შექმნა) 10%-ზე ნაკლებია; პრობლემების გადაჭრას არატრადიციული, მაგრამ მსოფლიოში უკვე კარგად აპრობირებული, თანამედ-yy მცირე საწარმოთა დიდი ნაწილი საბალანსო წელს როვე მიდგომებით. ზარალით ხურავს ან მიზერული მოგება აქვს. შესა- ბამისად, ვერ ხდება ფულადი სახსრების რეინვეს- ეს მიმართულება არის სოციალური ბიზნესის ტირება და ბიზნესის გაფართოება; განვითარება საქართველოში, რაც ითვალისწინებს საზოგადოების თანამონაწილეობას და ბიზნესინსტ-yy თუ საწარმოს უფიქსირდება მაღალი მოგება, ის რუმენტების გამოყენებას, სამუშაო ადგილების შექმ- აუცილებლად ხვდება ხელისუფლების თვალთა- ნასა და უკიდურესი სიღარიბის დაძლევის შესაძლებ- ხედვის არეში, რასაც მოჰყვება მაკონტროლებელი ლობას. ორგანოების მიერ მისი მუდმივი შემოწმება; საარჩევნო ბლოკის „ბიძინა ივანიშვილი - ქართუ-yy ბევრ მათგანს აღებული აქვს საბანკო სესხი მაღა- ლი ოცნების“ მიერ ინიციირებული იქნება სახელმწი- ლი საპროცენტო განაკვეთით (16-20%-მდე) და ფოს მხრიდან მცირე და საშუალო ბიზნესის იმგვარი მთელი მათი ძალისხმევა ხმარდება მხოლოდ აღე- წახალისება, რომელიც უზრუნველყოფს ამ სექტორში ბული სესხის შეუფერხებელ მომსახურებას. ინვესტიციებისა და ინოვაციების ზრდას. ასეთი შე- დეგის მიღწევა შესაძლებელი გახდება კონკრეტული მცირე და საშუალო ბიზნესი ქვეყნის ხელისუფ- ღონისძიებების განხორციელებით:ლების პრიორიტეტებში არ ხვდება. ამის ნათელიდადასტურებაა ის, რომ ამ სეგმენტის ბიზნესის მეტ- yy მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარების ხელ-ნაკლებად ადეკვატური დეფინიციაც კი არ არსებობს შეწყობის პოლიტიკის გამოცხადება ქვეყნის ეკო-და სექტორის არანაირი ხელშეწყობა არ ხორციელ- ნომიკური პოლიტიკის ერთ-ერთ უმთავრეს პრი-დება. 2011 წლის 1 იანვრიდან შემოღებულმა ახალმა ორეტულ მიმართულებად;საგადასახადო კოდექსმა მიკრო- და მცირე ბიზნესისმდგომარეობა არათუ ვერ გააუმჯობესა, არამედ პი- yy საოჯახო და მცირე ბიზნესის განვითარების ფონ-რიქით, ამგვარი საწარმოების საგადასახადო ტვირთი დის შექმნა;უფრო გაზარდა. yy დანახარჯების შემცირების უზრუნველმყოფი რე- საქართველოში ბიზნესსექტორში დასაქმებულთა ფორმების განხორციელება, ანუ ნედლეულსა დარაოდენობა უკანასკნელი 10 წლის განმავლობაში შემ- რესურსებზე მონოპოლიური ფასების შემცირებაცირდა, მიუხედავად მშპ-ის ზრდისა. დასაქმების მაჩ- თავისუფალი კონკურენციის პრინციპის განუხრე-ვენებლების გაუმჯობესება არც ხელისუფლების მიერ ლი დაცვის საფუძველზე;განხორციელებულ დასაქმების „პროგრამებს“ მოჰყო-ლია, არადა ამ „პროგრამებზე“ სახელმწიფო ბიუჯეტი- yy სახელმწიფო პოლიტიკის გატარება ბიზნესგარე-დან რამდენიმე ასეული მილიონი ლარი დაიხარჯა. ამ მოში არსებული რისკების შემცირებისა და ჯანსაღიკუთხით პრობლემა იყო ის, რომ ძირითადად ერთჯე- კონკურენტული გარემოს შექმნის კუთხით;რადი ხასიათის პროგრამები ემსახურებოდა წინასაარ-ჩევნოდ მოკლევადიანი ეფექტის მიღებას. yy საბანკო სექტორში კარტელური შეთანხმებების შეზღუდვით კონკურენტული გარემოს შექმნა (რაც ქვეყანაში ბიზნესის დაწყების ცდა ხშირად კრახით საპროცენტო განაკვეთების შემცირებას და კრედი-მთავრდება. ტების ხელმისაწვდომობას შეუწყობს ხელს), რათა მცირე და საშუალო ბიზნესმა შეძლოს წარმატებუ- მცირე და საშუალო ბიზნესის მხარდაჭერა ბევ- ლი ფუნქციონირება და ბიზნესის გაფართოება;რი სახელმწიფოს მხრიდან ემსახურება ორ მთავარმიზანს - უმუშევრობის შემცირებასა და სოციალური yy საკუთრებისა და გარიგების დაცულობა, მათიფონის გაუმჯობესებას. აღნიშნულის შედეგად სახელ- ხელშეუხებლობის უზრუნველყოფა სამართლიანიმწიფოს უმსუბუქდება სოციალური დაცვის ღონისძი- სასამართლო სისტემის საშუალებით;ებების ტვირთი, რის შედეგადაც შესაძლებელი ხდებაგამოთავისუფლებული სახსრების სხვა სექტორების- yy საგადასახადო პროცედურების გამარტივება (გა-კენ მიმართვა. და­ახადების გამოანგარიშების წესები და გადა- ს 40
  • 41. ხდის პროცედურების გამარტივება, ინსტრუქცი- საბანკო ანგარიშზე საინკასო დავალების წარდ- ების კანონში ასახვა); გენა და სალაროდან ნაღდი ფულის ამოღება ანტი- კონსტიტუციური ღონისძიებაა;yy ბიზნესინკუბატორებისა და სხვა მცირე ბიზნესის ხელშემწყობი ინსტიტუტების შექმნა და ხელშეწ- yy არასამართლიანია გადასახადის გადამხდელის ყობა; ქონების პირდაპირ სახელმწიფოს საკუთრებაში გადასვლა, რადგანაც აუქციონზე პოტენციურადyy მცირე და საშუალო ბიზნესის წარმომად­ ენლები- გ ყოველთვის არსებობს იმის შესაძლებლობა, რომ სათვის საინფორმაციო-საკონსულტაციო მომსა- ქონება მაღალ ფასად გაიყიდოს. ხურების გაწევა მთელი ქვეყნის მასშტაბით; გლობალური კონკურენტუნარიანობის 2011 წლისyy საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაციებთან ინდექსით, საქართველო 142 ქვეყანას შორის საკუთ- მუშა­ ბის გააქტიურება, რათა გადაიხედოს გა­ ო­ ო მ რების უფლების დაცვის კუთხით 120-ე ადგილზეა და ყოფილი მიზნობრივი საკრედიტო ხაზების გა­მოყე- ჩამორჩება ყველა მეზობელ ქვეყანას. ნების პირობები და საკრედიტო ხაზები რეალურად გახდეს მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარე- საკუთრების უფლების დაცვის უზრუნველსაყოფად ბის სტიმულირების მექანიზმი, რასაც განსაკუთრე- საჭიროა: ბული მნიშვნელობა ენიჭება სოფლის მეურნეობის განვითარებისათვის. yy არსებობდეს სამართლიანი, დეპოლიტიზებული, დამოუკიდებელი სასამართლო; ერთი მხრივ, სამართლიანი კონკურენციის პოლი-ტიკა და, მეორე მხრივ, მცირე და საშუალო საწარმო- yy უზრუნველყოფილი იყოს სასამართლოს სისტე-თა მხარდაჭერა უზრუნველყოფს მათ მიერ წარმო- მის ეფექტიანობა და დროულად მოხდეს გადა-ებული პროდუქციის მოცულობისა და შემოსავლის წყვეტილებების მიღება;ზრდას. ეს კი ამ სექტორში დასაქმების მაჩვენებლე-ბის ზრდას გამოიწვევს, რაც სოციალური მდგომარე- yy აღმოიფხვრას „ელიტარული“ კორუფცია;ობის გაუმჯობესების ერთ-ერთი საფუძველი იქნება. yy გათავისუფლდეს სასამართლო სისტემა სახელმ- მძიმე სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის, წიფო ორგანოების ზეგავლენისაგან;სიღარიბის დაძლევისა და დასაქმების უზრუნველყო-ფის ძირითადი წყარო სწორედ მცირე და საშუალო yy შეიქმნას ისეთი პირობები, როდესაც შეუძლებელიბიზნესის განვითარებაა. ამ პოლიტიკის წარმატე- იქნება სამართლიანად მოპოვებული საკუთრებისბით განხორციელების მთავარი შედეგი იქნება მრა- კონფისკაცია.ვალრიცხოვანი და ძლიერი საშუალო ფენის ჩამო-ყალიბება როგორც საზოგადოების სოციალური და ინვესტორთა სამართლებრივი დაცვის გარანტი-პოლიტიკური სტაბილურობის გარანტისა. ების უზრუნველყოფა ჩვენი პირველი რიგის ამოცა- ნაა. ინვესტორთა სამართლებრივი დაცვის უზრუნ-საკუთრებისა და გარიგების დაცულობა ველსაყოფად საჭიროა:მეწარმის საკუთრების დაუცველობა და სახელმწიფო yy არ დაიშვას დისკრიმინაცია როგორც კანონმდებ-ორგანოების მხრიდან მისი ხელყოფა ბიზნესის გან- ლობით, ისე სხვადასხვა ადმინისტრაციული პრო-ვითარების მნიშვნელოვანი შემაფერხებელი ფაქტო- ცედურის განხორციელებით;რია. კერძოდ: yy ჩამოყალიბდეს საკუთრების დაცვის მყარი ინსტ-yy სახელმწიფო, საგადასახადო სამსახურის მეშ- რუმენტები; ვეობით, გვევლინება უპირატესი კრედიტორის როლში. ამით ირღვევა სამართლიანობის პრინცი- yy გაიზარდოს სასამართლო სისტემის ქმედითობა პი და ხდება სამოქალაქო ურთიერთობის მონაწი- ადმინისტრაციულ პალატაში სპეციალიზებული ლე პირების არათანაბარ პირობებში ჩაყენება; მოსამართლეების დანიშვნის გზით, რათა კვალი- ფიციურად იქნეს განხილული და გადაწყვეტილიyy მოსამართლის ბრძანების გარეშე გადამხდელის ინვესტორთა და მეწარმეთა დავები; 41
  • 42. yy კანონმდებლობით განისაზღვროს კერძო არბიტ- ლებამ 2005 წლიდან დააკანონა ანტიმონოპოლიური რაჟის ინსტიტუტის როლი სახელმწიფოსა და მე- კანონმდებლობის გაუქმებით. წარმეთა შორის დავის გადაწყვეტის საქმეში. საწვავი საქართველოში მთლიანად იმპორტირე-კონკურენცია და მომხმარებელთა ბულია და მისი ფასი მსოფლიო ბაზრებზე ვაჭრობისუფლებების დაცვა შედეგად დაფიქსირებულ ფასზეა დამოკიდებული. მსოფლიო ფასების ზრდა მყისიერად და სრულადკონკურენციის განვითარება აღიარებულია ეკონომი- აისახება საქართველოში არსებულ ფასებზე, ხოლოკური წინსვლის უმთავრეს პირობად და მისი ხელშეწ- კლება - დაგვიანებით და გაცილებით ნაკლები მოცუ-ყობა არის სახელმწიფოს ერთ-ერთი პრიორიტეტული ლობით. ეკონომიკის თითქმის ყველა სფეროში შეზ-ამოცანა. ეს ამოცანა ითვალისწინებს თავისუფალი ღუდულია კონკურენცია. შედეგად, მნიშვნელოვნადვაჭრობისა და კონკურენციის შემზღუდავი მოქმედე- არის გაზრდილი ფასები, რაც მომხმარებელზე (ძი-ბების გამოვლენასა და აღმოფხვრას. რითადად სოციალურად დაუცველ მოსახლეობაზე) მკვეთრად უარყოფითად აისახება. 2005 წელს საქართველოს ხელისუფლებამ გააუქმა„ანტიმონოპოლიური“ კანონმდებლობა და სახელმ- ევროპაში კონკურენციაზე ორიენტირებული პო-წიფო რეგულირების გარეშე დატოვა კონკურენციის ლიტიკის უმთავრესი მიზანია მომხმარებლის კეთილ-შემზღუდავი ისეთი მოქმედებები, როგორიცაა: დღეობის ზრდა. საქართველოში კი მომხმარებლის ინტერესის იგნორირების ხარჯზე ხდება ხელისუფ-yy ბაზარზე პრივილეგირებული მდგომარეობის სა- ლებასთან დაახლოებული ბიზნესწრეების კეთილდ- კუთარი ინტერესებისათვის გამოყენება - მსხვილი ღეობის სწრაფი ზრდა. მოთამაშეების მიერ ფასების ხელოვნურად დადგე- ნა; საქართველოს საბანკო სისტემაში კომერციული ბანკები არათანაბარ პირობებში არიან ჩაყენებული.yy კარტელური გარიგებები - ბაზრის მსხვილ მოთა- წლების განმავლობაში ხელისუფლება მიზანმიმართუ- მაშეებს შორის ხელოვნურად გაზრდილ ფასსა და ლად ახდენს ცალკეულ მსხვილ კომერციულ ბანკებში არასამართლიან პირობებზე შეთანხმება; როგორც მუნიციპალური პროექტების, ისე სხვა სა- ხის მიზნობრივი დანიშნულების საბიუჯეტო თანხებისyy მსხვილი საწარმოების შერწყმა, რაც იწვევს ბა- გარკვეული ვადით აკუმულირებას, რის შედეგადაც ზარზე კონკურენციის მნიშვნელოვნად შეზღუდვას. გაუმართლებლად იზრდება ბანკის მიმდინარე ლიკ- ვიდურობა, რაც ცალკეულ ბანკებს პრივილეგირებულ ამ „რეფორმის“ შედეგად, ნავთობპროდუქტების, მდგომარეობაში აყენებს. შესაბამისად, მათ საშუალე-ფარმაცევტულ და სხვა ბაზრებზე საგანგაშო ვითარე- ბა ეძლევათ სხვა ბანკებთან შედარებით ნაკლებადბა შეიქმნა. რეალურად რამდენიმე მსხვილი მოთამა- იფიქრონ დამატებითი ფულადი სახსრების (მათ შო-შე აწესებს ფასებს და ზღუდავს ბაზარზე კონკურენ- რის, დეპოზიტების გზით) მოზიდვაზე. ასეთ ვითარე-ტების შემოსვლას. ეს მოთამაშეები დაკავშირებული ბაში ბანკი არაკონკურენტუნარიანს ხდის სხვა ბანკებს.არიან ხელისუფლებასთან და ზემოგებით მიღებულითანხები არაპირდაპირი გზებით (ბიუჯეტის გვერდის სახელმწიფოს მხრიდან პრივილეგირებული ბან-ავლით) მმართველი პარტიის საარჩევნო კამპანიას კები გადაქცეული არიან სახელმწიფო ინტერესებისდა ჩინოვნიკების პირადი კეთილდღეობის ზრდას გამტარებელ საფინანსო ინსტიტუტებად და ვალდებუ-ხმარდება. ლი ხდებიან შეასრულონ ხელისუფლების ნებისმიერი მითითება. საბოლოოდ, ასეთი კომერციული ბანკები კარტელური გარიგებების ნათელი მაგალითია იმდენად დამოკიდებული ხდებიან ეროვნულ ბანკზე,საწვავის ფასები და მისი ცვლილების დინამიკა. ყო- რომ ამ უკანასკნელმა შესაძლოა ნეგატიური გავლენაველგვარი შენიღბვის გარეშე, საქართველოში საწვა- მოახდინოს ბანკის ბიზნესგადაწყვეტილებებზეც კი.ვის ფასების ცვლილება მსხვილ მოთამაშეებს შორის ამ ვითარებაში კომერციული ბანკი კარგავს ფინან-ერთდროულად ხორციელდება. მსგავსი შეთანხმე- სურ დამოუკიდებლობას, რომელიც მინიჭებული აქვსბული პოლიტიკა განვითარებულ ქვეყნებში დასჯადი საქართველოს საბანკო კანონმდებლობით. საბან-მოქმედებაა. საქართველოში კი მსხვილი მოთამაშე- კო სისტემაში უცხო არ არის სახელმწიფო და კორ-ების მიერ ხელოვნურად გაზრდილ ფასებზე შეთანხ- პორაციულ ინტერესთა კონფლიქტი და სხვა ისეთიმება არ ითვლება კანონდარღვევად, რაც ხელისუფ- ფაქტორები, რომელთა ერთობლიობა უარყოფითად 42
  • 43. მოქმედებს საბანკო დაწესებულებების მიმართ ნდო- 2010 წელს ხელისუფლებამ ევროკავშირის მოთ-ბის ზრდასა და ზოგადად საბანკო სისტემის მდგრა- ხოვნის საფუძველზე დაიწყო კონკურენციის პოლი-დობაზე. ტიკის ფორმალურად აღდგენის პროცესი, რომელსაც დროში აჭიანურებს. ანტიმონოპოლიური კანონმდებ- მომხმარებელთა უფლებების დაცვა თანამედრო- ლობის აღდგენა ევროკავშირთან ღრმა და ყოვლის-ვე ეტაპზე ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი საკითხია. მომცველი თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ მოლაპა-ბოლო ათწლეულების განმავლობაში ბაზრების გან- რაკების პროცესში უმთავრესი თემაა.ვითარებამ ხელი შეუწყო საქონლისა და მომსახურე-ბის ისეთი მრავალფეროვნების შექმნას, რომ მომხ- 2011-2012 წლებში ხელისუფლებამ შეიმუშავა დამარებელი თავად ვეღარ იცავს ბაზარზე საკუთარ დაამტკიცა „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენ-უფლებებს მომწოდებლების, წარმოებისა და რე- ციის“ შესახებ ახალი კანონი, რომელიც საკმაოდალიზაციის კარგად ორგანიზებული, ძვირადღირებუ- მნიშვნელოვან ხარვეზებს შეიცავს. რეალურად ხე-ლი სქემების პირობებში. შედეგად, მომხმარებელი, ლისუფლება კვლავ არ აპირებს კონკურენციის შემ-რომლის უფლებებსაც სახელმწიფო სათანადოდ არ ზღუდავი მოქმედებების გამოვლენას, სათანადოდიცავს, იმთავითვე უთანასწორო მდგომარეობაშია. რეაგირებასა და აღმოფხვრას. „ვარდების რევოლუციის“ შემდეგ ქვეყანაში მი- განხორციელდება თავისუფალი ვაჭრობისა დაღებულ ბევრ სხვა გაუაზრებელ გადაწყვეტილებასთან კონკურენციის ხელშემწყობი პოლიტიკა:ერთად, პრაქტიკულად გაუქმდა სახელმწიფოს მხრი-დან მომხმარებელთა უფლებების დაცვის მექანიზ- yy შეიქმნება რეალურად დამოუკიდებელი კონკუ-მები. მმართველი გუნდის ეკონომიკური პოლიტიკის რენციის სააგენტო (დღეს ეს სააგენტო მთელიშესაბამისად, ბიზნესსა და მომხმარებელს შორის ქვეყნის მასშტაბით მხოლოდ 9 ადამიანით არისურთიერთობა მხოლოდ ბაზარმა უნდა მოაწესრიგოს წარმოდგენილი და მისი ბიუჯეტი ყოველწლიურადდა სახელმწიფოს მხრიდან მომხმარებლის მოტყუ- მცირდება);ებისაგან დამცავი დამატებითი გარანტიები საჭიროარ არის. მსგავსი მიდგომა არა მარტო რადიკალუ- yy სააგენტოს კანონით განესაზღვრება სათანადორად ეწინააღმდეგება თანამედროვე განვითარებული ფუნქციები (დღეს სააგენტოს მიერ განსახორ-ქვეყნების პრაქტიკას, არამედ საკმაოდ მნიშვნელო- ციელებელ მოქმედებებს არა კანონი, არამედვან რისკებსაც შეიცავს. ასეთი პოლიტიკის პირო- მთავრობა განსაზღვრავს და საბოლოო გადა-ბებში ბიზნესსექტორს თავისუფლად შეუძლია მომხ- წყვეტილების მიღება სააგენტოს დამოუკიდებლადმარებლის შეცდომაში შეყვანა, რამაც, თავის მხრივ, არ შეუძლია);შეიძლება სხვადასხვა სახის უკიდურესად მძიმე შე-დეგები გამოიწვიოს. yy სააგენტოს მიენიჭება ბაზრის მონიტორინგის ფუნ- ქცია, რაც შესაბამისი კვლევების განხორციელებას სურსათის უვნებლობისა და ხარისხის კონტროლი გულისხმობს (დღეს მოქმედი კანონით სააგენტოსახელმწიფო პოლიტიკის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მხოლოდ საჩივრებსა და განცხადებებზე უნდა რე-მიმართულება უნდა იყოს. მიუხედავად ამისა, საქარ- აგირებდეს და ისიც მხოლოდ იმ სფეროებში, რომ-თველოში ეს საკითხი პრაქტიკულად იგნორირებუ- ლებიც მთავრობამ განუსაზღვრა);ლია. ევროკავშირთან ჰარმონიზაციის მიზნით მხო-ლოდ ფორმალურად გაკეთებულმა საკანონმდებლო yy მნიშვნელოვნად გაიზრდება ვერტიკალური დაცვლილებებმა რეალური შედეგი ვერ გამოიღო, რის ჰორიზონტალური გარიგებების კონტროლისგამოც დღეს სურსათის ხარისხის კონტროლი პრაქტი- არეალი (დღეს მოქმედი კანონით მსგავსი გარი-კულად არ ხდება. ამ თვალსაზრისით მომხმარებელი გებების დიდი ნაწილი რეგულირების სფეროშისრულიად დაუცველია და არაკეთილსინდიერი ბიზ- არ ხვდება, რაც ევროკავშირის მოდელს არ შე-ნესი დაუშვებელი გზებით მდიდრდება, რაც სრულად ესაბამება);ეწინააღმდეგება ევროინტეგრაციის პოლიტიკას. yy აღდგება სახელმწიფოს მიერ კონკურენციის შემზ- ჩვენთვის მნიშვნელოვანია ქვეყანაში მდგრადი ღუდავი მოქმედებების კონტროლი (დღეს მოქმედიეკონომიკური გარემოს შექმნა, რომელიც დაემყარე- კანონმდებლობით პრეზიდენტის, საქართველოსბა სამართლიანობის პრინციპს და მომხმარებელთა მთავრობის და თბილისის ბიუჯეტის სარეზერვოუფლებების დაცვას. ფონდების მართვის დროს არ ხდება სახელმწიფო 43
  • 44. შესყიდვების და კონკურენციის კანონმდებლობის ახალმიღებულ საგადასახადო კოდექსში, მისი მოთხოვნების გათვალისწინება); ამოქმედებიდან დღემდე, რამდენიმე ათეული კანო- ნით იქნა ცვლილებები შეტანილი, რომელიც შეეხოyy გათვალისწინებული იქნება საერთაშორისო პრაქ- კოდექსის 800-ზე მეტ პუნქტს. ამ მხრივ წინა წლებ- ტიკაში არსებული საუკეთესო გამოცდილება, რის თან შედარებით მდგომარეობა გაუარესდა. შედეგადაც საქართველოში მომხმარებლების უფ- ლებების დაცვა საკანონმდებლო და პრაქტიკულ მცირე და საშუალო ბიზნესი ვერ ახერხებს ხშირი დონეზე იქნება გარანტირებული; საკანონმდებლო ცვლილებების მყისიერად გააზ- რებას, ვინაიდან არა აქვს მაღალანაზღაურებადიyy საქართველოს ეროვნული ბანკი დააწესებს მკაცრ კადრების დაქირავებისა და ცვლილებების ოპერა- კონტროლს, რათა არ იქნეს დაშვებული კომერცი- ტიულად გაცნობის საშუალება; შესაბამისად, ძალიან ული ბანკების არაკონკურენტულ გარემოში ჩაყე- დაბალია საგადასახადო რეგულაციებთან დაკავში- ნება და ინტერესთა კონფლიქტი. რებით მეწარმეთა ინფორმირების დონე; ხშირი სა- კანონმდებლო ცვლილებები მეწარმეთა ინფორმი- საარჩევნო ბლოკის „ბიძინა ივანიშვილი - ქარ- რებულობის დეფიციტს და მათ დაჯარიმებას იწვევს,თული ოცნების“ პოლიტიკის განხორციელების შედე- რაც მეწარმეობის განვითარებას მნიშვნელოვნადგად: აფერხებს.yy მოხდება საწვავის, ფარმაცევტული პროდუქციისა გადასახადების ადმინისტრირების რთული სისტე- და სხვა საქონლის ფასების კლება, რაც ჯანსაღი მა მნიშვნელოვნად აფერხებს ბიზნესის განვითარე- კონკურენციის შედეგად მიიღწევა და რასაც მოსახ- ბას და მშვიდ გარემოში საქმიანობას უშლის ხელს: ლეობა პრაქტიკულად დაუყოვნებლივ იგრძნობს; გამოქვითვის ბუნდოვანი სისტემა, ზოგიერთ ნა-yy მცირე და საშუალო ბიზნესის წარმომადგენლებს წილში მაღალი და გაუმართლებელი ჯარიმები, საგა- მიეცემათ დღეს მათთვის ხელოვნურად დახურულ დასახადო სუბიექტივიზმი და სხვა ფაქტორები იწვევს სფეროებში ოპერირების შესაძლებლობა, რაც და- მეწარმეთა უსამართლო დაჯარიმებასა და დასჯას; დებითად აისახება როგორც ბიზნესაქტიურობაზე, ისე მოსახლეობის დასაქმების მაჩვენებელზე; საგადასახადო კოდექსის მიხედვით მტკიცების ტვირთი მეწარმეს აქვს დაკისრებული, რაც იმას ნიშ-yy გამჭვირვალე გახდება ბიზნესსექტორსა და სახელ- ნავს, რომ შემოწმებისა და დამატებითი გადასახადის მწიფოს შორის ურთიერთობა, რაც პოზიტიურად დაკისრების შემდეგ მეწარმეს უწევს ამტკიცოს თა- აისახება ქვეყნის საბიუჯეტო შემოსავლებზე; ვისი უდანაშაულობა. ამასთან, მან მაინც უნდა გადა- იხადოს უკანონოდ დარიცხული გადასახადები და იმyy საკვები პროდუქტებისა და მომსახურების შეძენა შემთხვევაში, თუ თავი გაიმართლა, უნდა იზრუნოს სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის საშიში არ მათ მომდევნო გადასახდელებში ჩათვლაზე; იქნება; საგადასახადო ორგანოებს სურვილისამებრ, ხშირyy მნიშვნელოვნად შემცირდება მომხმარებელთა შემთხვევაში, სუბიექტურ მოსაზრებებზე დაყრდნო- უფლებების დარღვევის ფაქტები. ბით, შეუძლიათ დააყადაღონ გადამხდელის საბანკო ანგარიშები და ქონება, რითაც ახდენენ მათი საქმი-საგადასახადო პოლიტიკა ანობის პარალიზებას;საგადასახადო კანონმდებლობაში განხორციელებუ- საგადასახადო დავების გადაწყვეტის რთული სის-ლი ხშირი ცვლილებები ცხადყოფს, რომ ხელისუფ- ტემა და სახელმწიფოს დომინანტური როლი ბიზნეს-ლებამ ბოლო რვა წლის განმავლობაში ვერ მოახერხა გარემოს გაჯანსაღების შემაფერხებელი მნიშვნელო-გააზრებული საგადასახადო პოლიტიკის შემუშავება. ვანი ფაქტორებია; ხშირი საკანონმდებლო ცვლილებები და არამდგ- საგადასახადო დავები არც ფინანსთა სამინისტ-რადი საგადასახადო სისტემა ბიზნესის განვითარებას როს სისტემაში და არც სასამართლოში, როგორცმნიშვნელოვნად უშლის ხელს. წესი, გადასახადის გადამხდელთა სასარგებლოდ არ წყდება; 44
  • 45. მოსამართლეთა დაბალი კვალიფიკაცია ხელს უშ- yy მოაწესრიგებს საგადასახადო კანონმდებლობაშილის ეკონომიკური (მათ შორის, საგადასახადო) და- ბუნდოვან და ორმაგი ინტერპრეტაციის შესაძლებ-ვების განხილვის დროს სამართლიან გადაწყვეტას; ლობის მომცემ დებულებებს, გაამარტივებს საგა- დასახადო ნორმებს და მეწარმის სასარგებლოდ სასამართლო ბაჟის ოდენობა (სამივე ინსტანციაში გადაწყვეტს სადავო ნორმებს;ჯამურად სადავო თანხის 12%) საკმაოდ მძიმე ტვირ-თია გადასახადის გადამხდელისათვის და სასამართ- yy შეამცირებს საგადასახადო დავების განხილვაშილოს ხელმისაწვდომობის პრობლემას წარმოშობს. სახელმწიფოს დომინანტურ როლს და დანიშნავს ადმინისტრაციულ პალატაში სპეციალიზებულ მო- ინვესტიციების მოზიდვის ერთ-ერთი მნიშვნელო- სამართლეებს;ვანი წინაპირობა, დაბალ საგადასახადო განაკვეთებ-თან ერთად, არის სწორედ საგადასახადო პოლიტი- yy შექმნის მცირე ბიზნესის დაბეგვრის ოპტიმალურკის სტაბილურობა, რაც პოტენციურ ინვესტორებს მოდელს მარტივი აღრიცხვა-ანგარიშგების წესე-გრძელვადიანი დაგეგმვისა და რისკების გათვლის ბით და დაბეგვრის ალტერნატიულ მექანიზმებს;საშუალებას აძლევს. მთავრობის ჩამოუყალიბებელისაგადასახადო პოლიტიკა და საგადასახადო კოდექს- yy მოახდენს საგადასახადო სისტემაში ცალკეულიში განხორციელებული ხშირი ცვლილებები ქვეყანაში დარღვევების დეკრიმინალიზაციას;ინვესტიციების მოზიდვის მნიშვნელოვან შემაფერხე-ბელ ფაქტორად შეიძლება მივიჩნიოთ. yy შეამცირებს და გონივრულ ფარგლებში მოაქცევს საგადასახადო და ადმინისტრირების სფეროში ჯა- საგადასახადო პოლიტიკის სრულყოფის მიზნით, რიმებსა და საურავებს;საარჩევნო ბლოკი „ბიძინა ივანიშვილი - ქართულიოცნება“, ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ, განა- yy სანქციების დაწესების შემთხვევაში, არ განხორ-ხორციელებს შემდეგ ღონისძიებებს: ციელდება კომპანიის მარაგების დალუქვა და არ შეიზღუდება მისი ბიზნესაქტივობა;yy უზრუნველყოფს სამართლიანობის პრინციპზე და- ფუძნებული დაბეგვრის მექანიზმებს; yy შეამცირებს ადმინისტრაციული ორგანოების მიერ გაწეული მომსახურების საფასურსა და ბაჟს; ყოველწლიურად დაადგენს საშემოსავლო გადასახადის დაუბეგრავ მინიმუმს, რომელიც yy დაარეგულირებს კანონქვემდებარე აქტებით არ იქნება საარსებო მინიმუმზე ნაკლები. ასე- (ბრძანებები, ინსტრუქციები) საგადასახადო ადმი- ვე, შემოიღებს ფიზიკური პირებისათვის გამო- ნისტრირებასთან დაკავშირებულ მხოლოდ ტექნი- ქვითვის გონივრულ სისტემას (ჯანდაცვასთან, კურ საკითხებს. დაზღვევასა და პროფესიული საქმიანობის შესრულებასთან დაკავშირებული ხარჯები); 3.6. მაკროეკონომიკური პოლიტიკა მოაწესრიგებს მოგების გადასახადში გამო- ქვითვების სისტემას; უცხოური ინვესტიციები და გადახედავს აქციზური საქონლის ნომენკლა- საგადამხდელო ბალანსი ტურას და დაბეგრავს ძირითადად ფუფუნების საგნებს; უკანასკნელ წლებში უცხოური ინვესტიციების მოცუ- გააუქმებს ქონების გადასახადში აფასების სის- ლობა მნიშვნელოვნად შემცირდა. ამასთან, ინვეს- ტემას და შეინაჩუნებს რეალურ 1%-იან განაკ- ტიციების შემოსვლამ ვერ განაპირობა ცხოვრების ვეთს; დონის გაუმჯობესება, ვერ უზრუნველყო შრომისyy შექმნის დაბეგვრის სტაბილურობის გარანტიებს ბაზრის გაფართოება და სამუშაო ადგილების გაზრ- (შექმნის სტაბილურ საგადასახადო გარემოს და და. პირდაპირ უცხოურ ინვესტიციებს არ მოჰყოლია არ დაუშვებს საგადასახადო კანონმდებლობაში ტექნოლოგიების შემოტანა და, შესაბამისად, შრომის ხშირ ცვლილებებს); მწარმოებლურობის ზრდა.yy კანონით არ დაუშვებს ახალმიღებული ცვლილებე- აღსანიშნავია, რომ საქართველოს საგადამხდე- ბის მყისიერად ამოქმედებას და დააწესებს გონივ- ლო ბალანსის მიმდინარე ანგარიში მკვეთრად დეფი- რულ ვადას მათი მიღებიდან ამოქმედებამდე; ციტურია. ეს კი ნიშნავს, რომ საქართველოს ეროვ- 45
  • 46. ნული წარმოების კონკურენტუნარიანობა დაბალია. ხეთისა და აზერბაიჯანის გარდა, მაღალი აქტიურო-საქართველოს უარყოფითი სავაჭრო ბალანსი აქვს ბით ცენტრალური აზიის ქვეყნები გამოირჩეოდნენთითქმის ყველა ძირითად პარტნიორთან. იმპორტი (კერძოდ, ყაზახეთი). 2011 წლის შემოდგომაზე ყა-თითქმის 4-ჯერ აღემატება ექსპორტს. ის ძირითადი ზახეთის მთავრობამ გადაწყვეტილება მიიღო ავტო-პროდუქცია კი, რომელიც საზღვარგარეთ გადის, არ მობილების იმპორტზე დაბეგვრის ახალი გაზრდილიარის საქართველოში წარმოებული. ექსპორტის თით- განაკვეთის შემოღების შესახებ, რაც იმის მანიშნე-ქმის ერთი მეოთხედი მოდის უცხოეთში წარმოებული ბელია, რომ 2012 წელს საქართველოდან ყაზახეთშიიმპორტირებული პროდუქციის - ავტომობილების ექ- ავტომანქანების ექსპორტის მაჩვენებელი მნიშვნე-სპორტზე. საქართველო არ არის არც რკინის მომპო- ლოვნად შემცირდება. უკვე შეიმჩნევა ცენტრალურივებელი ქვეყანა, მაგრამ შავი ლითონის ჯართის ექ- აზიის ქვეყნებიდან სწრაფი ფულადი გზავნილებისსპორტს საექსპორტო პროდუქციაში ბოლო წლებში მკვეთრი შემცირება და სამომავლოდ ეს ტენდენციასტაბილურად ერთ-ერთი მოწინავე ადგილი უჭირავს. შენარჩუნდება.აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ საექსპორტო სასაქონ-ლო პოზიციებში ნაკლებია საბოლოო პროდუქტი, ანუ ხელისუფლების მხრიდან ხშირად გვესმის, რომძირითადად ხორციელდება დაუმუშავებელი ნედლე- ექსპორტის მოცულობა წინა წლებთან შედარებითულის ექსპორტი, რაც, საბოლოოდ, ქვეყანას ძვირი იზრდება, თუმცა არაფერს ამბობენ იმაზე, რომ იმ-და, ხშირ შემთხვევაში, დაბალხარისხიანი იმპორტუ- პორტის ზრდის ტემპი მნიშვნელოვნად აღემატებალი პროდუქციის სახით უბრუნდება უკან. ექსპორტის ზრდის ტემპს. საქართველოს წლების განმავლობაში უარყოფი- მდგომარეობას კიდევ უფრო ამწვავებს უთანას-თი სავაჭრო ბალანსი აქვს, თუმცა საგარეო ვაჭრობის წორო სავაჭრო ურთიერთობები: პარტნიორი ქვეყ-დეფიციტის პრობლემა ბოლო წლებში განსაკუთრე- ნები მიმართავენ პროტექციონისტულ პოლიტიკას დაბით გაღრმავდა და, შედეგად, საქართველო იმპორ- ახდენენ საექსპორტო პროდუქციის სუბსიდირებასტზე ორიენტირებულ ქვეყნად იქცა, რაც სერიოზულ (მაგალითად, თურქეთი უზრუნველყოფს სუბსიდი-საფრთხეს უქმნის ქვეყნის მაკროეკონომიკურ სტა- ებით ადგილობრივი მარცვლეულის წარმოებას), რისბილურობას. მაკროეკონომიკურ სტაბილურობაზე შედეგადაც მნიშვნელოვნად მცირდება საქართვე-ზეგავლენის მოხდენის მაღალი რისკის შემცველია ლოს მეწარმეების კონკურენტუნარიანობა.საგარეო ფაქტორები. მსოფლიოში არსებული სისტე-მური ფინანსური კრიზისის ფონზე დიდია იმის შესაძ- მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანაში დაიწყო სავაჭ-ლებლობა, რომ საქართველოს რომელიმე მსხვილ რო ბარიერების გაუქმება და დაიდო რეგიონალურისავაჭრო პარტნიორ ქვეყანაში გაღრმავდეს ფინან- და თავისუფალი სავაჭრო ხელშეკრულებები, ბოლოსური კრიზისი, რასაც მოჰყვება იმპორტის გაიაფება პერიოდში ექსპორტის ზრდის მაჩვენებელი უცვლე-და საქართველოს შიდა სავალუტო ბაზარზე უცხოური ლია, ხოლო იმპორტი და საშუალო სავაჭრო ბრუნვავალუტის ყიდვის მოთხოვნის მკვეთრი ზრდა, რაც გაიზარდა, რის შედეგადაც სავაჭრო ბალანსის დე-გამოიწვევს უცხოური ვალუტის მასშტაბურ გადინებას ფიციტის ზრდა კიდევ უფრო დაჩქარდა. 2006-2010ქვეყნიდან. წლებში სავაჭრო დეფიციტი გაიზარდა 1,4-ჯერ, მიმ- დინარე ანგარიშის დეფიციტი კი - 3,5-ჯერ. საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილება,ცალკეული გაუაზრებელი პროგრამების მეშვეობით პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები და უცხოეთ-გაეზარდა ქვეყნის საექსპორტო პოტენციალი, წარუ- ში მყოფი ჩვენი თანამემამულეების მიერ გადმო-მატებელი აღმოჩნდა. ამის ნათელი დასტურია „ჰიბ- რიცხული თანხები (რომლებიც წლიდან წლამდერიდული სიმინდის“ პროექტი, რომლის მიხედვითაც იზრდება და 2011 წელს 1,26 მლრდ აშშ დოლარს2011 წელს იგეგმებოდა სიმინდის მოსავლის ისეთი გადააჭარბა) არასაკმარისია იმისათვის, რომ უარ-რაოდენობის მიღება, რომელიც საშუალებას მისცემ- ყოფითი საგარეო სავაჭრო სალდოს კომპენსირებადა ქვეყანას საექსპორტოდ გაეტანა ეს პროდუქტი. უზრუნველყოს. ხელისუფლება იღებს ვალს, რომ-შედეგი მივიღეთ სრულიად საპირისპირო - სიმინდის ლის მოცულობაც უკანასკნელ წლებში დაახლოებითიმპორტი 3-ჯერ გაიზარდა, ხოლო ექსპორტი 2,7-ჯერ 3-ჯერ გაიზარდა. მთლიანად საგარეო ვალის მიმდი-შემცირდა. ნარე მოცულობა 11,5 მლრდ აშშ დოლარია და აქედან ერთ მესამედზე მეტი სახელმწიფოს ვალია. რაც შეეხება ავტომობილების ექსპორტს (უფროზუსტად, რეექსპორტს), აღნიშნულ სეგმენტში, სომ- საქართველო კვლავ რჩება მაღალი რისკის მქონე 46
  • 47. ქვეყნად, სადაც საკუთრების უფლების დარღვევები, ტისა და შიდა სავალუტო ბაზრის სისტემურ ანალიზს.პოლიტიკური ხელისუფლების გაუთვალისწინებელიმოქმედებები და გამწვავებული გეოპოლიტიკური გაცვლითი კურსი და ინფლაციაურთიერთობები აიძულებს ინვესტორებს, თავი შე-იკავონ კაპიტალის დაბანდებისაგან ან გაყინონ და- საქართველოს შიდა სავალუტო ბაზარზე ეროვნულიბანდებული კაპიტალი და ხელსაყრელ დროს დაელო- ვალუტის გაცვლითი კურსის მერყეობა ცალკეულდონ. პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების შემცირება შემთხვევებში მაღალ დიაპაზონში ფიქსირდებოდა დაბოლო წლებში სულ უფრო თვალსაჩინო ხდება. იგი არ იყო დაკავშირებული ეროვნული ეკონომიკის განვითარების ხანგრძლივ სტრატეგიულ მიზნებთან. ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური კრიზისიდან ეს ძირითადად გამოიხატებოდა იმით, რომ უცხო-გამოყვანის, ინვესტიციების მოზიდვისა და საგადამხ- ური კაპიტალის შემოდინებისა და მისი „შიმშილის“დელო ბალანსის მდგომარეობის გამოსწორების მიზ- პერიოდში საქართველოს ეროვნული ბანკი ცალმ-ნით, ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ, საარჩევნო ხრივი ან ორმხრივი ინტერვენციებით ცდილობდაბლოკი „ბიძინა ივანიშვილი - ქართული ოცნება“: ეროვნული ვალუტის მკვეთრი რყევების შემცირებას. საქართველოს მოსახლეობამ და მეწარმე სუბიექტებ-yy შეუქმნის ინვესტორებს სტაბილურ სამართლებრივ მა არა ერთხელ განიცადეს ფულადი დანაკარგები გარემოს; ეროვნული ბანკის მიერ განხორციელებული ფართო- მასშტაბიანი ორმხრივი სავალუტო ინტერვენციებისyy ინვესტორებს გაათავისუფლებს ხელისუფლების შედეგად. ზეგავლენისაგან და შეუქმნის მათ საკუთრების დაცვის მყარ გარანტიებს; მიუხედავად იმისა, რომ ეროვნული ვალუტა სა- ქართველოში დამკვიდრდა როგორც ძირითადი სა-yy გაათავისუფლებს მეწარმეებს „ვალდებულებისა- გადამხდელო საშუალება, მან სრულფასოვნად მაინც გან“, დააფინანსონ ხელისუფლების ღონისძიებები ვერ შეიძინა დაგროვების ფუნქცია, რასაც თავისი მი- და გაწიონ ხელისუფლების მიერ იძულებით თავს ზეზები აქვს. კერძოდ ის, რომ წლების განმავლობაში მოხვეული „ქველმოქმედება“; ფასები პერმანენტულად იზრდება, ხოლო ცალკეულ შემთხვევებში დაფიქსირდა ლარის გაცვლითი კურ-yy გაააქტიურებს მუშაობას ევროკავშირსა და აშშ- სის მკვეთრი ვარდნა უცხოური ვალუტის მიმართ (ე.წ. თან თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ შეთანხმების „მინიშოკები”), მუდმივად იწვევს ლარის, როგორც დასადებად. ამ მიზნით, საერთაშორისო მოთხოვ- დაგროვების საშუალების, მიმართ მოსახლეობის ნების შესაბამისად, განახორციელებს ცვლილე- უნდობლობას. ეროვნული ვალუტისადმი ნდობის და- ბებს შრომის კოდექსში, შემოიღებს კონკურენციის ბალ ხარისხს მიგვანიშნებს ისიც, რომ კომერციული შესახებ რეალურ კანონმდებლობას და რეგული- ბანკების მიერ ვადიან დეპოზიტებზე განსაზღვრული რების მექანიზმებს, უზრუნველყოფს სტანდარ- წლიური საპროცენტო განაკვეთი ლარით 17-18%-ს ტიზაციისა და სერტიფიცირების მექანიზმების შეადგენს, იმ დროს, როდესაც უცხოური ვალუტით დანერგვას და სურსათის უსაფრთხოებას, რაც ამ ანალოგიური ვადიანობის დეპოზიტებზე განაკვეთის შეთანხმებების დადების აუცილებელი წინაპირო- ოდენობა 8-9%-ს არ აღემატება და ისიც წლიდან ბებია; წლამდე მცირდება.yy სტიმულს მისცემს დივერსიფიცირებულ ექსპორტ- მონეტარულ სტაბილურობას საფრთხეს უქმნის ზე ორიენტირებული ეკონომიკის ზრდას, ასეთი ინფლაცია, რომელიც მაღალი რყევებით გამოირჩევა საწარმოების კონკურენტუნარიანობის ამაღლებას და პერიოდულად ორნიშნა ციფრს აღწევს. ეს კი მო- და გააუმჯობესებს საგარეო სავაჭრო ბალანსის სახლეობას სერიოზულ ტვირთად აწევს. ხელისუფ- სტრუქტურას; ლებამ შეცვალა ინფლაციის გამოსათვლელი ფორ- მულა და 2012 წლიდან სამომხმარებლო კალათშიyy უხარისხო საქონლისა და დემპინგური ფასებისა- სასურსათო პროდუქციის წილი (რომლის ფასები გან დაიცავს ადგილობრივ ბაზარს, მსოფლიოს სა- მაღალი ზრდის ტემპით გამოირჩევა) 40%-დან 30%- ვაჭრო ორგანიზაციის წესდების შესაბამისად. მდე შეამცირა (მოსახლეობის მოხმარების სტრუქტუ- რაში სურსათის წილი თითქმის ორი მესამედია). ამ საქართველოს ეროვნული ბანკი და მთავრობა გზით ხელისუფლება ცდილობს შეარბილოს ფასების(ეკონომიკის სამინისტრო) განახორციელებს იმპორ- მკვეთრი ზრდის გამომხატველი მაჩვენებელი და ხე- 47
  • 48. ლოვნურად შექმნას ინფლაციის შემცირების ტენდენ- რომელიც დანაზოგების ზრდისა და დაბანდებისცია. სტიმულირების საიმედო მექანიზმი გახდება. ქვეყანაში ვერ ხერხდება ფასების სტაბილურობის ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკისშენარჩუნება, რაც მონეტარული პოლიტიკის მარეგუ- განხორციელების უმთავრესი შედეგი, საბანკო და სა-ლირებელი სტრუქტურის უმთავრესი ფუნქციაა. ფინანსო სისტემის მდგრადობასთან ერთად, გახდება ქვეყანაში ფასების სტაბილურობის შენარჩუნება. მონეტარული სისტემისა და პოლიტიკის სტაბილუ-რობისათვის, საარჩევნო ბლოკი „ბიძინა ივანიშვილი კრედიტების ხელმისაწვდომობა- ქართული ოცნება“ ხელისუფლებაში მოსვლის შემ-დეგ“: საქართველო მიეკუთვნება იმ ქვეყნების რიცხვს, რომლებშიც საბანკო კრედიტები ძალიან ძვირია დაyy ქვეყნის მონეტარულ პოლიტიკას მიმართავს ეკონომიკის დაფინანსება კრედიტების ხარჯზე და- გრძელვადიანი მიზნობრივი ორიენტირების შემო- ბალია. თუ 2003 წლის დეკემბერში ეროვნული ვა- ღებისაკენ; ლუტით სესხებზე საბაზრო საპროცენტო განაკვეთი შეადგენდა 25%-ს, 2011 წლის დეკემბერში იგი შემ-yy ამ მიზანს დაუქვემდებარებს სახელმწიფო ბიუჯე- ცირდა მხოლოდ ორი პროცენტული პუნქტით (საცა- ტის ხარჯვას; ლო დაკრედიტებაში), ხოლო 2011 წელს საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი 2005 წლის დო-yy განსაზღვრავს ფულად-საკრედიტო და სავალუტო ნეზე დარჩა. სესხებით ხდება ეროვნული ეკონომიკის პოლიტიკის ძირითად პრიორიტეტებს. ფულის მასა მხოლოდ მესამედის დაფინანსება. იქნება ეროვნული შემოსავლის ზრდის შესაბამისი; საბანკო სესხის აღებასთან დაკავშირებულიyy მონეტარული პოლიტიკის ძირითად ორიენტი- სირთულეები, საბანკო სექტორის მომსახურების რად გაიხდის საბანკო სისტემის სტაბილურობას ხარისხის გაუმჯობესების მიუხედავად, ჯერ კიდევ და ქვეყნის ეკონომიკის კონკურენტუნარიანობის მნიშვნელოვანი ეკონომიკური ბარიერია ბიზნესის ზრდას; განვითარებისათვის. მაღალი საპროცენტო განაკვე- თები ვერ უზრუნველყოფს ქვეყნის ეკონომიკის პო-yy გრძელვადიან ორიენტირად გაიხდის თარგეთირე- ტენციური შესაძლებლობების სრულად გამოყენებას. ბული ინფლაციის მართვას; მცირე მეწარმეების უმრავლესობას და მსხვილი კომ- პანიების ნახევარზე მეტს არ მიუწვდებათ ხელი დაyy ეროვნულ ბანკს მისცემს რეკომენდაციას, რომ აქ- არასდროს არ მიუღიათ ბანკიდან კრედიტი. ტიურად გამოიყენოს მონეტარული რეგულირების ინსტრუმენტები როგორც ფულის მიწოდების, ისე სესხების მაღალი საპროცენტო განაკვეთების არ- მისი სტერილიზაციის მიმართულებით; სებობა ასევე განპირობებულია ზოგადად ბიზნესს- ფეროში არსებული მაღალი რისკებით, რომელთაyy ხელს შეუწყობს ეროვნული ვალუტის მიმართ ნდო- შემცირებისათვის სახელმწიფოს ქმედითი ღონისძი- ბის გაზრდას და უზრუნველყოფს დოლარიზაციის ებები წლების განმავლობაში არ განუხორციელებია. მასშტაბების შემცირებას; უძრავი ქონების ორგანიზებული ბაზრის (ბირჟის) არარსებობის გამო, ძალიან აქტუალურია სესხის უზ-yy ეროვნულ ბანკს გაათავისუფლებს პოლიტიკური რუნველყოფის მიზნით წარმოდგენილი უძრავი ქონე- წნეხისა და იმ ფუნქციებისაგან, რომლებიც ეწი- ბის შეფასებისა და, აგრეთვე, სესხის არდაბრუნების ნააღმდეგება მონეტარული პოლიტიკის მიზნებსა შემთხვევაში, მისი რეალიზაციის საკითხი. სახელმწი- და ინსტრუმენტებს (მაგალითად, სადაზღვევო საქ- ფოს მიერ ამა თუ იმ ბიზნესსფეროში რეგულაციების მიანობისა და ფასიანი ქაღალდების ბაზრის რეგუ- მუდმივი და გაუაზრებელი ცვლილებების განხორ- ლირება); ციელება, პოლიტიკური და სხვა სახეობის რისკები, ერთობლივად, საკმაოდ პესიმისტურ პერსპექტივასyy ხელს შეუწყობს კომერციულ ბანკებს შორის ჯანსა- გვისახავს მოკლევადიან პერიოდში სესხების საპრო- ღი კონკურენციის არსებობას; ცენტო განაკვეთების შემცირების კუთხით.yy დანერგავს დეპოზიტების დაზღვევის სისტემას, ამასთან ერთად, უმუშევრობის ზრდა და მოსახ- 48
  • 49. ლეობის რეალური შემოსავლების კლება საბანკო წლამდე ვადით ან მაღალი საპროცენტო განაკვე-სესხების ხელმისაწვდომობას კიდევ უფრო ამცირებს, თით). ასეთი ვითარება ბანკებს უბიძგებს დაიზღვიონრაც მოსახლეობას აიძულებს სესხი აიღონ კერძო თავი და მკაცრად შეაფასონ პოტენციური რისკები.იპოთეკარებისა და მიკროსაფინანსო ორგანიზაცი-ებიდან, სადაც საპროცენტო განაკვეთები წლიური საქართველოში, მაღალ ინფლაციასთან ერთად,36%-დან 42%-მდე მერყეობს. მაღალი საპროცენტო განაკვეთები მნიშვნელოვნად ზღუდავს ეკონომიკის დაკრედიტებას და სამეწარმეო მაღალმა საპროცენტო განაკვეთებმა და მკაცრმა საქმიანობა საკმაოდ მაღალი რისკის პირობებში მიმ-საკრედიტო პირობებმა გააუარესა სოციალური გა- დინარეობს. აქედან გამომდინარე, ხელისუფლებისრემო და მრავალი ადამიანი იძულებული გახადა სეს- მხრიდან იმის მტკიცება, რომ საქართველოში ბიზნე-ხის დასაფარავად საკუთარი უძრავი ქონება გაეყიდა. სისათვის საუკეთესო საინვესტიციო გარემოა შექმნი- ლი, არარეალურია. ხელისუფლება არ ზრუნავს მსესხებლის უფლე-ბების დაცვისათვის. მოქმედი კანონმდებლობის ერთ-ერთი მიზეზი იმისა, რომ ქვეყანაში საბან-თანახმად, საქართველოში მაქსიმალურად გამარ- კო სესხებზე მაღალია საპროცენტო განაკვეთები,ტივებული და დაცულია მხოლოდ გამსესხებლის უფ- სწორედ ისაა, რომ საქართველოში არ არის გან-ლებები. ამასთან, სესხის დაუბრუნებლობის შემთხ- ვითარებული კაპიტალის ბაზარი, რომელიც თანა-ვევაში, მსესხებელს მარტივად უყიდიან იპოთეკით მედროვე მსოფლიოში ფინანსური ინსტრუმენტებისდატვირთულ ქონებას. იმ შემთხვევაში, თუ სესხის გამოყენებით კაპიტალის მიმწოდებელსა და მომხმა-უზრუნველყოფის რეალიზაციის შედეგად ვერ მოხ- რებელს შორის დამაკავშირებელი სეგმენტია.და სესხის სრულად დაფარვა, გამსესხებელს უფლე-ბა აქვს განუსაზღვრელი ვადით ჰქონდეს მოთხოვნა 1999 წელს საქართველოში ფასიანი ქაღალდე-დაუფარავ ვალდებულებასთან დაკავშირებით. ასეთ ბის ორგანიზებული ბაზრის შექმნის მიზნით დაარსდავითარებაში მსესხებელი მუდმივად რჩება მოვალე- საქართველოს საფონდო ბირჟა, რომელიც დღემდეთა რეესტრში, „კრედიტინფოს“ ბაზაში და უწესდება ჩანასახის სტადიაშია. საფონდო ბირჟა ვერ გადაიქცასხვადასხვა სახეობის შეზღუდვები. ქმედით ინსტიტუტად კაპიტალის ბაზარზე. კრედიტების ხელმისაწვდომობის საკითხი გან- საქართველოს საფონდო ბირჟაზე განხორცი-საკუთრებით საგანგაშოა შინამეურნეობებისთვის. ელებული გარიგებების მოცულობა წლების განმავ-სოფლის მეურნეობის წილი საბანკო სესხებში მინი- ლობაში სტაბილურად დაბალია, რაც, ერთი მხრივ,მალურია და იგი დაახლოებით ერთ პროცენტს შეად- განპირობებულია სააქციო საზოგადოებების არა-გენს. რეალურ სექტორში ბანკების მხრიდან დაბალი დამაკმაყოფილებელი ფინანსური მაჩვენებლებითაქტიურობა განპირობებულია მაღალი რისკფაქტო- და მათი დაბალი რეიტინგით, ხოლო, მეორე მხრივ,რებითა და ამ დარგში სახელმწიფო პოლიტიკის ხელისუფლების მხრიდან ამ სფეროში პოლიტიკისარარსებობით. კომერციული ბანკების მხრიდან ხორ- არქონით.ციელდება ძირითადად მოკლე- და საშუალოვადიანიბიზნესპროექტების დაფინანსება, რომელთა მიზანია კრედიტების ხელმისაწვდომობისათვის საარჩევ-ძირითადად იმპორტის ოპერაციების დაკრედიტება, ნო ბლოკი „ბიძინა ივანიშვილი -ქართული ოცნება“:რაც მათ რისკებს უმცირებს და საშუალებას აძლევსმოკლე დროში მიიღონ დიდი მოგება. yy უზრუნველყოფს, რომ საქართველოს ეკონომიკის განვითარება მეტწილად დაფუძნებული იყოს ად- კომერციული ბანკები კარგად აცნობიერებენ იმას, გილობრივი წარმოების განვითარებასა და დანა-რომ ლარის გაცვლითი კურსის სტაბილურობა დამო- ზოგების სტიმულირებაზე;კიდებულია არა მარტო საერთაშორისო სავალუტორეზერვების მოცულობაზე, არამედ ხელისუფლების yy სახელმწიფოს მიერ განხორციელებული პოლიტი-კონკრეტულ გადაწყვეტილებებზე, რომლებიც არ კა ხელს შეუწყობს საბანკო სექტორსა და ბიზნეს-არის საჯარო და გამჭვირვალე. სწორედ ამიტომ, სტრუქტურებს შორის პარტნიორულ თანამშრომ-სესხების დიდი ნაწილი უცხოური ვალუტით გაიცემა, ლობას;ხოლო ლარით გაცემული სესხები ე.წ. „ჰეჯირებისმეთოდით“ მიბმულია უცხოური ვალუტის კურსთან yy პრიორიტეტულს გახდის სახელმწიფოს მხრიდან(ეროვნული ვალუტით სესხების გაცემა ხდება ორ სპეციალური აგრარული ფონდის შექმნას, რომე- 49
  • 50. ლიც მოემსახურება სასოფლო-სამეურნეო სექ- ნაწილი მოწყვეტილია საბიუჯეტო პროცესებს და იძუ- ტორს და განახორციელებს მის მხარდაჭერას; ლებულია ბრმად ენდოს და დაეთანხმოს ხელისუფ- ლების მიერ შეთავაზებულ ნებისმიერ ბიუჯეტს, ვინა-yy უზრუნველყოფს სახელმწიფოს მხრიდან სპეცი- იდან მისი რეალური შინაარსი მისთვის დაფარული ალური ფონდის შექმნას, რომელიც მხარს და- და ბუნდოვანია. უჭერს საოჯახო, მცირე და საშუალო ბიზნესს; ჩვეულ პრაქტიკად იქცა საბიუჯეტო წლის გან-yy განსაკუთრებულ ყურადღებას მიაქცევს ბიზნესის მავლობაში ბიუჯეტში ხშირი ცვლილებების შეტანა. დაწყებასა და იმ ახალგაზრდებისათვის კრედიტე- მაგალითად, 2011 წელს საქართველოს საბიუჯეტო ბის ხელმისაწვდომობას, რომლებსაც სურთ წამო- სისტემაში შემავალ ადგილობრივ ბიუჯეტებში გან- იწყონ ბიზნესი; ხორციელდა 500-მდე ცვლილება. ამ რაოდენობით ცვლილებების შეტანის პირობებში მთავრობა ად-yy მოამზადებს საკანონმდებლო ბაზაში ცვლილებებს, ვილად ახორციელებს ნებისმიერ სასურველ ხარჯს, რომელთა მიხედვით განსაკუთრებული ყურად- იმის შეუფასებლად, თუ რა გავლენას ახდენს ყოვე- ღება მიექცევა მსესხებლის უფლებების დაცვას, ლივე ეს მთლიანად ბიუჯეტზე. ხოლო მათ მიმართ გამსესხებლის მიერ განხორ- ციელებული სანქციები და შეზღუდვები საერთა- ბიუჯეტი არის მთავრობის ფინანსური გეგმა და შორისო პრაქტიკაში დამკვიდრებული ნორმების მასში უამრავი ცვლილების განხორციელება წლის შესაბამისი გახდება; განმავლობაში დაგეგმვის უუნარობას მიუთითებს. ტრადიციად იქცა წლის ბოლოს ბიუჯეტში მასშტაბურიyy კომპლექსური ეკონომიკური რეფორმების გან- ცვლილებების შეტანა, როდესაც პრაქტიკულად წლის ხორციელებით გაზრდის სააქციო საზოგადოებების განმავლობაში განხორციელებული ყველა არამიზ- შემოსავლებს და მათი აქციები ინვესტორთა მხრი- ნობრივი და გაუთვალისწინებელი ხარჯი კანონიერ დან რეალურად მოთხოვნადი გახდება; სახეს იღებს.yy მაღალლიკვიდური და ინვესტორებისათვის მიმ- სახელმწიფო შესყიდვების მიმართულებით გან- ზიდველი აქციების საფონდო ბირჟაზე გამოტანით ხორციელებული რეფორმა არასრულყოფილია. უზრუნველყოფს მოთხოვნისა და გარიგებათა რა- შემსყიდველი სუბიექტები არ ასაბუთებენ საქონ- ოდენობის გაზრდას. ლის/მომსახურების შესყიდვის აუცილებლობას, რაც იწვევს საჯარო ფინანსების ხარჯვის არაეფექ-საბიუჯეტო პოლიტიკა და პრიორიტეტები ტიანობას. ასევე, პრობლემატურია შესაძენი სა- ქონლის მომსახურების (ექსპლუატაციის) ხარჯების„ვარდების რევოლუციის“ შემდეგ გაიზარდა ნაერთი გაუთვალისწინებლობა. აღსანიშნავია, რომ ელიტა-ბიუჯეტის მოცულობა, თუმცა შემოსავლების ზრდამ რული კორუფცია განსაკუთრებით სწორედ სახელ-სოციალური მაჩვენებლების საგრძნობი გაუმჯობე- მწიფო შესყიდვების დროს იჩენს თავს, როდესაცსება არ გამოიწვია. სამაგიეროდ, ხელისუფლებამ ხელისუფლებასთან დაახლოებული ერთი და იგივემკვეთრად გაზარდა ბიუროკრატიის ხარჯები. კომპანიები მუდმივად „იგებენ“ მრავალმილიონიან კონტრაქტებს. დღეისათვის ქვეყანაში გატარებული საბიუჯეტოპოლიტიკა უამრავ ნაკლოვანებას შეიცავს. ხარჯები, ზოგადად, დიდი როლი შეიძლება ითამაშოსრომელთა დაკანონებაც ბიუჯეტით ხორციელდება, სახელმწიფო ბიუჯეტის ხარჯვითი ნაწილის ეფექ-დაუსაბუთებელი და გაუმჭვირვალეა. სრულფასოვა- ტიანობის ამაღლებასა და საბიუჯეტო თანხებისნი საბიუჯეტო პროგრამების არარსებობა მთავრობას მიზნობრივად გამოყენების საქმეში კონტროლისსაშუალებას აძლევს დიდი ოდენობით დაუსაბუთებე- პალატამ (სახელმწიფო აუდიტის სამსახურმა),ლი და მოსახლეობისათვის მიუღებელი, არაპრიორი- რომლის უშუალო ფუნქციაა საბიუჯეტო სახსრებისტეტული ხარჯები გაწიოს. ხარჯვის მუდმივი მონიტორინგის განხორციელება. კონტროლის პალატა (სახელმწიფო აუდიტის სამსა- ვინაიდან ქვეყანაში არსებული ბიუჯეტების ფორ- ხური) არ უნდა ახდენდეს მხოლოდ დარღვევებისამატი მოსახლეობისათვის გაუგებარია, ხოლო მთავ- და ფაქტების კონსტატაციას, არამედ აქცენტს უნდარობის მხრიდან მათი განსაჯაროებისათვის თითქმის აკეთებდეს პრევენციული ღონისძიებების გატარე-არაფერი კეთდება, ქვეყნის მოსახლეობის უდიდესი ბაზე, რათა ბიუჯეტის დამტკიცებამდე აღმოჩენილი 50
  • 51. და შესწორებული იყოს ის შესაძლო ხარვეზები, აუდიტის სამსახური) რეალურად გახდება საბიუჯე-რომლებიც შემდგომში გაუთავებელ ცვლილებებ- ტო პროცესის აქტიური მონაწილე. მისი ძირითადისა და საბიუჯეტო სახსრების არაეფექტიან ხარჯვას საქმიანობა იქნება ფინანსური შესაბამისობისა დაგამოიწვევს. ასევე, კონტროლის პალატა (სახელმ- ეფექტიანობის აუდიტი.წიფო აუდიტის სამსახური) უნდა გახდეს საბიუჯეტოსახსრების ეფექტიანად ხარჯვის შემფასებელი და განხორციელებული რეფორმების შედეგად:არა მხოლოდ საბუღალტრო დოკუმენტაციის მაკონ-ტროლებელი ორგანო. yy ბიუჯეტის ოპტიმიზების საშუალებით გამოთავი­ სუფლდება სოლიდური თანხები; ბიუჯეტის ხარჯვითი ნაწილის ეფექტიანობისზრდით, არამიზნობრივი ხარჯების გაუქმებით, ადმი- yy ჩრდილოვანი ეკონომიკის მაჩვენებლის შემცირე-ნისტრაციული ხარჯებისა და ჩრდილოვანი ეკონომი- ბით გაიზრდება ბიუჯეტის შემოსავლითი ნაწილი;კის მასშტაბების შემცირებით შესაძლებელია ბიუჯეტ-ში მნიშვნელოვანი თანხების მოძიება, რომლითაც yy შესაძლებელი გახდება მოსახლეობის კეთილდ-დაფინანსდება პრიორიტეტული მიმართულებები - ეს ღეობის ზრდაზე ორიენტირებული პროგრამებისარის ჯანდაცვა და სოციალური უზრუნველყოფა, გა- დაფინანსება;ნათლება და სოფლის მეურნეობა. yy მოსახლეობის მონაწილეობით მოხდება საბიუჯე- საბიუჯეტო რეფორმა წარიმართება შემდეგი მი- ტო პრიორიტეტების დადგენა.მართულებებით: სახელმწიფო ვალის მართვაyy შემუშავდება საბიუჯეტო პრიორიტეტების დადგე- ნის ქმედითი მექანიზმი, რომელიც საზოგადოების სახელმწიფო ვალი, მისი სტრუქტურა, ხელისუფლე- პრობლემების იდენტიფიცირებაზე იქნება ორიენ- ბის მიერ ამ კუთხით გატარებული პოლიტიკა მნიშვნე- ტირებული; ლოვანწილად განაპირობებს ქვეყნის განვითარების პერსპექტივებს. მიუხედავად იმისა, რომ მმართველიyy ბიუჯეტი გამოქვეყნდება გამარტივებული ფორმა- პარტია პერიოდულად ამტკიცებს, რომ ქვეყნის საგა- ტით და მოხდება მისი საჯარო განხილვა; რეო ვალი საკმაოდ მცირეა და ამ მხრივ საგანგაშო არაფერია, ვალის მართვის კუთხით განხორციელე-yy გაუშიფრავი ე.წ. „სხვა ხარჯების“ წილი ბიუჯეტში ბული პოლიტიკა სწორედ რომ საგანგაშოა. შემცირდება საერთაშორისო პრაქტიკის შესაბამი- სად; ხელისუფლების განცხადებები, რომ ჩვენს ქვეყა- ნას ამ მხრივ პრობლემები არა აქვს, ემყარება ზო-yy საბიუჯეტო პოლიტიკისა და ქვეყნის ძირითადი გიერთ ცნობილ ინდიკატორს (მთლიანი შიდა პრო- მაკროეკონომიკური პარამეტრები გახდება ურ- დუქტის 60 პროცენტი და ექსპორტის 110 პროცენტი). თიერთშესაბამისი; მხოლოდ ის, რომ ყველა ინდიკატორს კრიტიკულ დონემდე არ მიუღწევია, არ იძლევა ვალის ზრდისyy მოხდება ადმინისტრაციული ხარჯების ოპტიმიზება; ტემპის დადებითად შეფასების საფუძველს.yy შემუშავდება საჯარო მოხელეების დაცვის ქმედი- უკანასკნელი მონაცემებით, საქართველოს საგა- თი მექანიზმები; რეო ვალი 11,5 მილიარდ აშშ დოლარს გაუტოლდა, საიდანაც 4,5 მილიარდი აშშ დოლარზე მეტი სახელ-yy შემუშავდება საბიუჯეტო ფონდების ფორმირებისა მწიფო ვალია. და განკარგვის ქმედითი, ასევე გამჭვირვალე მექა- ნიზმები; მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს სახელ- მწიფო საგარეო ვალი 2004-2006 წლებში ოდნავyy მოხდება საბიუჯეტო შემოსავლების ბიუჯეტშორისი შემცირდა, 2007 წლიდან იწყება მისი ყოველწლიური განაწილების სისტემის სრულყოფა და ფისკალური მკვეთრი ზრდა. დეცენტრალიზება; 2008 წელს ევროობლიგაციების გამოშვება, რო-yy საქართველოს კონტროლის პალატა (სახელმწიფო დესაც, როგორც ხელისუფლება ამბობს, თითქოსდა 51
  • 52. ბიუჯეტის პროფიციტი გვქონდა, ალოგიკური იყო. yy დაკანონდება ვალების მხოლოდ კაპიტალურ დაამასთან, არ შესრულდა დაპირება და ქვეყანას ეს ქვეყნის მოსახლეობისათვის მომგებიან პროექ-თანხები გაზსაცავის ან მაღალი ძაბვის ელექტრო- ტებში გამოყენება, რაც გამორიცხავს ვალებისგადამცემი ხაზების მშენებლობისთვის რეალურად მიმდინარე, ხელოვნურად გაზრდილი ხარჯებისარ გამოუყენებია. აღნიშნული თანხის გადაფარვის არაეფექტიანად გამოყენებას;მიზნით, მთავრობამ 2011 წელს ახალი ევროობლიგა-ციები გამოუშვა, რომლებიც 2021 წელს უნდა დაფა- yy სწორი პოლიტიკის განხორციელებით უზრუნველ-როს. ხელისუფლების ამ უგუნური პოლიტიკის გამო, ყოფილი იქნება ვალების ოპტიმალურ დონეზე500 მლნ დოლარის სესხებისთვის მომავალ თაობას შენარჩუნება და მართვა, რაც ამავე დროს ხელსდამატებით ჯამში 435 მლნ დოლარამდე პროცენტის შეუწყობს ქვეყნის ეკონომიკურ კეთილდღეობას.გადახდა მოუწევს. ბოლო 20 წლის განმავლობაში არ არსებობდა ჩვენთვის მნიშვნელოვანია ქვეყნის ეკონომიკური სახელმწიფო პოლიტიკა საშინაო ვალების მიმარ-განვითარება, მომავალი თაობებისათვის დიდი ოდე- თულებით. სხვადასხვა პერიოდში საქართველოსნობით ვალების დატოვების არსებულ პოლიტიკაზე სახელმწიფომ აღიარა ან არ აღიარა მოქალაქეთაუარის თქმა და კრედიტების მხოლოდ გონივრულად მიმართ ცალკეული დავალიანებები როგორც შიდადა, რაც მთავარია, გამჭვირვალედ, დასაბუთებული ვალი. მიუხედავად ამისა, ვერ მოხერხდა ვერც პრი-საინვესტიციო პროექტებისათვის გამოყენება. აქე- ორიტეტების განსაზღვრა და ვერც საშინაო ვალისდან გამომდინარე: მომსახურების გრძელვადიანი გეგმის შემუშავება.yy გატარდება ვალების მართვის ეფექტიანი პოლიტი- აქედან გამომდინარე, დავიწყებთ მუშაობას იმი- კა, რომელიც გაითვალისწინებს თაობათა შორის სათვის, რომ მოხდეს სახელმწიფო შიდა ვალის ინ- სამართლიანობას და უზრუნველყოფს მდგრადი ვენტარიზაცია და დაფარვის რეალური მექანიზმის მაკროეკონომიკური პოლიტიკის ხელშეწყობას; შექმნა. 52
  • 53. თავი 4. გარემოს დაცვა და ბუნებრივი რესურსების რაციონალური გამოყენებაგარემოს დაცვა და ბუნებრივი რესურსების რაციონა- ტების დაუცველობა, ნაგავსაყრელი პოლიგონებისლურად გამოყენება საქართველოს ბუნებრივი მემკ- ზედამხედველობის არარსებობა და სხვ.ვიდრეობის, როგორც ეროვნული და გლობალურიფასეულობის შენარჩუნების, ადამიანთა ჯანმრთე- სავალალო მდგომარეობაშია სატყეო სექტორი.ლობისა და სიცოცხლის დაცვის, ასევე ქვეყნის ეკო- ბოლო წლებში განსაკუთრებით დიდ მასშტაბს მიაღ-ნომიკური და სოციალური განვითარების ერთ-ერთი წია ტყის მასივებისა და სხვა ეკოსისტემების, ასევეუმნიშვნელოვანესი წინაპირობაა. დასახლებული პუნქტების რეკრეაციული ზონების განადგურებამ. მნიშვნელოვანი ზიანი მიადგა დაცულ ჯანმრთელობისათვის უსაფრთხო გარემოში ტერიტორიებს, ფლორისა და ფაუნის მრავალი (მათცხოვრების უფლება საქართველოს კონსტიტუციის შორის - ენდემური) სახეობა კი გადაშენების პირამ-37-ე მუხლით არის განსაზღვრული, ხოლო ჯანმრ- დეა მისული. აგრეთვე აღსანიშნავია, რომ ქვეყანა-თელობისათვის უსაფრთხო გარემოს შექმნა სახელმ- ში მკვეთრად გახშირდა ბუნებრივი კატასტროფები,წიფოს ვალდებულებაა. რომლის მიზეზი არა მხოლოდ გლობალური ცვლი- ლებები, არამედ ადამიანების მიერ ბუნებაში უხეში საქართველოს მოქმედმა ხელისუფლებამ რე- ჩარევა და ინფრასტრუქტურის დაუგეგმავი განვითა-ალურ პრიორიტეტად დაისახა არა ოფიციალურად რებაა.დეკლარირებული მდგრადი ეკონომიკური გან-ვითარება, არამედ ერთჯერადი ფინანსური, მათ დღეისათვის საყოველთაოდ აღიარებულია, რომშორის, კორუფციული, რესურსების მობილიზე- ქვეყნის ეკონომიკური განვითარება უნდა ეფუძნებო-ბა, კერძოდ, ბუნებრივი რესურსების მტაცებლუ- დეს მდგრადი განვითარების პრინციპს, რაც, თავისრი ექსპლუატაციისა და გარემოს განადგურების მხრივ, გულისხმობს ისეთ განვითარებას, რომლის„დაკანონების” გზით. ამ მიზნის მიღწევისათვის დროსაც დაბალანსებული იქნება გარემოსდაცვითი,განხორციელდა გაუაზრებელი და ხშირ შემთხვე- ეკონომიკური და სოციალური საკითხები.ვაში დანაშაულებრივი ხასიათის რადიკალური სა-კანონმდებლო და ინსტიტუციური ცვლილებები, საარჩევნო ბლოკი „ბიძინა ივანიშვილი - ქარ-რის შედეგადაც ქვეყანაში მკვეთრად შესუსტდა თული ოცნება“ გარემოსდაცვით სფეროს ერთ-ერთგარემოს კომპონენტების (წყლის რესურსების, პრიორიტეტულ მიმართულებად აცხადებს და მიაჩნია,ატმოსფერული ჰაერის, მიწის რესურსების, ბიომ- რომ სახელმწიფოს მიერ ამ დარგისათვის გაღებულირავალფეროვნების) დაცვისა და რაციონალურად ფინანსური რესურსები არის არა დანახარჯი, არამედგამოყენების მექანიზმები; თითქმის მთლიანად ინვესტიცია, რომელიც უზრუნველყოფს საქართვე-მოიშალა მონიტორინგის სისტემა, რის გამოც ვერ ლოს მოსახლეობის სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის,ხერხდება გარემოს მდგომარეობისა და ბუნებრივ ასევე ქვეყნის ბუნებრივი მემკვიდრეობის დაცვას, აგ-რესურსებთან დაკავშირებული მონაცემების შეგ- რეთვე სახელმწიფოს მდგრად ეკონომიკურ განვითა-როვება, შესაბამისად, გადაწყვეტილების მიმღები რებას. აღნიშნული მიზნების მიღწევისათვის გარემოსპირების, ასევე მოქალაქეთა სათანადო ინფორმი- დაცვის სფეროში, პირველ რიგში, განხორციელდებარება; მოუწესრიგებელია იმ საქმიანობათა ნუსხა, შემდეგი ღონისძიებები:რომლებსაც გარემოზე ზემოქმედების ნებართვასჭირდება, ხოლო თავად გარემოზე ზემოქმედების yy ევროგაერთიანების მოთხოვნების შესაბამისი გა-შეფასების სისტემა არაეფექტიანი და უსუსურია. რემოსდაცვითი სტანდარტებისა და სამართლებ-ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საქართვე- რივ-ნორმატიული ბაზის შემუშავება;ლოში გარემოსდაცვითი თვალსაზრისით საგანგა-შო ვითარება შეიქმნა, ადამიანის ჯანმრთელობას yy საქართველოს მიერ ორმხრივი და მრავალმხრი-სერიოზულ საფრთხეს უქმნის დაბალი ხარისხის ვი გარემოსდაცვითი ხელშეკრულებებით ნაკისრისაწვავისა და სურსათის მოხმარება; სამთომომპო- ვალდებულებების ეტაპობრივი შესრულება;ვებელი, გადამმუშავებელი და სხვა საწარმოებისმიერ გარემოსდაცვითი ნორმებისა და სტანდარ- yy გარემოს დაცვის სამინისტროს უფლებამოსილებისა 53
  • 54. და შესაძლებლობების გაძლიერება; სამინისტრო- ფაუნის სახეობათა და პოპულაციათა რეალუ- სათვის ბუნებრივი რესურსების მოპოვების სფერო- რი მდგომარეობის დამდგენი სრულმასშტაბიანი ში ლიცენზირებისა და ნებართვების გაცემის, ასევე კვლევების შედეგებზე დაყრდნობით; სივრცითი დაგეგმარების ფუნქციების გადაცემა; yy დაცული ტერიტორიების ფარგლებში ფლორისაyy გარემოზე ზემოქმედების სტრატეგიული შეფასე- და ფაუნის სახეობების შენარჩუნების, აგრეთვე ბის, გარემოზე ზემოქმედების ნებართვის გაცემისა ამ ტერიტორიებზე არსებული სხვადასხვა ობიექ- და გარემოს მდგომარეობის მონიტორინგის თანა- ტის დაცულობის უზრუნველყოფა, მათი ფართო- მედროვე პრინციპებზე აგებული სისტემის შექმნა; ბის მნიშვნელოვნად გაზრდა; ბუნების ძეგლებისა გარემოს დაბინძურების კონტროლის მექანიზ- და სხვა დაცული ტერიტორიების ინვენტარიზაცია, მების ამოქმედება ისეთი საქმიანობის მოსაწეს- პოპულარიზაცია და ეკოტურიზმის განვითარების რიგებლად, რომელსაც ნებართვა არ სჭირდება; ხელშეწყობა; გარემოსდაცვითი ნორმებისა და ინდიკატორების ჰარმონიზება საერთაშორისო სტანდარტებთან, yy ტყეების გარემოსდაცვითი და რეკრეაციული გარემოს მონიტორინგის თანამედროვე სტანდარ- ფუნქციის შენარჩუნების პრიორიტეტად აღიარე- ტების შესაბამისი სისტემის ორგანიზება, მონიტო- ბა, მერქნული რესურსების მოპოვების შეზღუდვა, რინგის არსებული ქსელის გაფართოება და შესა- ტყით სარგებლობის თანამედროვე მეთოდების ბამისი მონაცემთა ბაზების შექმნა; საწარმოების დანერგვა, ტყის რესურსების სრული ინვენტარი- მიერ თვითმონიტორინგის ხელშემწყობი მექანიზ- ზაცია და ტყეთმოწყობის სამუშაოების განხორცი- მების შემუშავება; ელება, ხანძარსაწინააღმდეგო, პარაზიტებისაგან დაცვისა და ტყის აღდგენის სრულმასშტაბიანიyy ატმოსფერული ჰაერის მდგომარეობაზე დაკ- ღონისძიებების განხორციელება, ტყითსარგებ- ვირვების ქსელის გაფართოება და მოდერნიზე- ლობის სფეროში ლიცენზიის მფლობელთა საქ- ბა (საქართველოს ქალაქებში არანაკლებ ერთი მიანობის შესწავლა, კანონმდებლობასა და სადგურისა ასი ათას მოქალაქეზე), საწარმოების, ხელშეკრულების პირობებთან შესაბამისობის საავადმყოფოებისა და შესაბამისი ტიპის ობიექტე- დადგენის მიზნით; ბის ირგვლივ სანიტარიული ზონების შექმნა/აღდ- გენა, სახელმწიფო პროგრამების განხორციელება yy გენმოდიფიცირებული ცოცხალი ორგანიზმების იმისათვის, რომ უზრუნველყოფილი იყოს საწვავის (თესლეულისა და სანერგე მასალის) იმპორტისა ხარისხისა და ავტოპარკის, ასევე საწარმოების და გამოყენების აკრძალვა (საქართველოს გენე- საქმიანობის შესაბამისობა ადამიანისა და გარე- ტიკურად მოდიფიცირებული ორგანიზმების გავრ- მოს უსაფრთხოების თანამედროვე სტანდატებთან; ცელებისაგან თავისუფალ ზონად გამოცხადება); გენმოდიფიცირებული მზა პროდუქტების სავალ-yy ზედაპირული და მიწისქვეშა წყლების რაოდენობ- დებულო მარკირების სისტემის შემოღება, ასევე რივი და ხარისხობრივი მდგომარეობის შენარჩუ- ადგილობრივი კულტურული ჯიშების შენარჩუ- ნება/გაუმჯობესება, წყლის სააუზო მართვის პრინ- ნება-გამოყენების ხელშეწყობა; ბიოლოგიური ციპების დანერგვისა და შესაბამისი ინსტიტუციური მეურნეობების განვითარების მხარდაჭერა; მოწყობის უზრუნველყოფის გზით; ჩამდინარე წყლის გამწმენდი ნაგებობების ეტაპობრივი რე- yy ბუნებრივი რესურსების რაციონალურად გამო- აბილიტაცია/მშენებლობა; შავი ზღვის დაბინძურე- ყენების საყოველთაოდ აღიარებული, თანამედრო- ბისგან დაცვა; ვე პრინციპების დანერგვა, ქვეყნის გრძელვადიანი და მდგრადი განვითარების უზრუნველსაყოფად;yy ნიადაგისა და მიწის რესურსების მდგრადი გამო- ყენების მექანიზმების შემუშავება ეროზიების შემ- yy უახლესი და საუკეთესო გარემოსდაცვითი ტექ- ცირების, გაუდაბნოების თავიდან აცილებისა და ნოლოგიების, მათ შორის, ენერგოდამზოგველი ნაყოფიერი ფენის შენარჩუნების მიზნით; ტექნოლოგიების გამოყენების ხელშეწყობა; სამ- თომომპოვებელ და გადამმუშავებელ, ასევე სხვაyy ბიომრავალფეროვნების დაცვა-შენარჩუნების მსხვილ საწარმოებთან დროში გაწერილი შეთან- უზრუნველსაყოფად საჭირო ღონისძიებათა კომ- ხმების გაფორმება ნარჩენების უსაფრთხო გან- პლექსის განხორციელება, ასევე რაციონალური თავსებისა და ტექნოლოგიური გადაიარაღების ექსპლუატაციის უზრუნველყოფა, ფლორისა და შესახებ, მათთან გაფორმებული საპრივატიზაციო 54
  • 55. ხელშეკრულებების გადახედვა, ამ ხელშეკრულე- პირების დაცვა-აღდგენითი მასშტაბური და ეფექ- ბების კანონმდებლობასთან შესაბამისობის დად- ტიანი სამუშაოების განხორციელება; გენის მიზნით; yy ეფექტიანი მექანიზმების შექმნა გარემოს მდგო-yy სეისმურობის მაღალი მაჩვენებლის გათვალისწინე- მარეობის შესახებ მოსახლეობის სრულად ინ- ბით, დიდი ჰესებისა და ატომური ელექტროსადგუ- ფორმირებისა და გარემოსდაცვით სფეროში რების მშენებლობის აკრძალვა; ენერგიის ალტერ- გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში მათი მო- ნატიული და განახლებადი წყაროების გამოყენების ნაწილეობის უზრუნველსაყოფად; ხელშეწყობა, მოსახლეობაში ამ სახის ინდივიდუ- ალური სისტემების გავრცელების მხარდაჭერა, yy სკოლამდელი, სასკოლო და უმაღლესი საგანმა- ენერგოეფექტიანობის გაზრდისკენ მიმართული ნათლებლო დაწესებულებებისათვის სათანადო სახელმწიფო პროგრამების განხორციელება; ქვე- ეროვნული პროგრამების შემუშავება/გაუმჯობე- ყანაში ელექტროენერგიის მოთხოვნის ზრდისა და სება და დანერგვა; გარემოსდაცვითი ცნობიერების თანამედროვე გარემოსდაცვითი სტანდარტების ამაღლებისაკენ მიმართული კამპანიების განხორ- გათვალისწინებით, მიკრო- და მცირე ჰესების მშე- ციელება და არაფორმალური გარემოსდაცვითი ნებლობის, აგრეთვე არსებული ჰიდროელექტრო- განათლების ხელშეწყობა; სადგურების რეაბილიტაციის ხელშეწყობა; yy თანამშრომლობის გაღრმავება სამეცნიერო სექ-yy საქართველოს ყველა რეგიონში მყარი მუნიცი- ტორსა და გადაწყვეტილების მიმღებ შესაბამის და- პალური ნარჩენების თანამედროვე სტანდარტე- წესებულებებს შორის, რათა მიღებულ იქნეს მეც- ბის შესაბამისი ე.წ. „სანიტარიული პოლიგონის“ ნიერულად დასაბუთებული გადაწყვეტილებები; მოწყობა, ასევე სხვადასხვა სახის სახიფათო ნარ- კვლევითი პოტენციალის გაზრდა გარემოს დაცვის, ჩენების საცავების შექმნა, სტიქიურად შექმნილი აგრეთვე საბუნებისმეტყველო და სხვა მომიჯნავე ნაგავსაყრელების, ასევე გარემოსდაცვით და სა- დარგებში; ნიტარიულ სტანდარტებთან შეუსაბამო ლეგალუ- რი ნაგავსაყრელი პოლიგონების კონსერვაცია; yy გარემოსდაცვითი საკითხების სავალდებულო ამავდროულად, ქალაქებში ნარჩენების განცალ- გათვალისწინება ურბანული დაგეგმვისა და კევებითი (სეპარაციული) შეგროვებისათვის სა- მშენებლობის პროცესში; სარეკრეაციო ინფ- ჭირო ინფრასტრუქტურის მოწყობა, ამ სისტემით რასტრუქტურის განვითარება/გაუმჯობესება და სარგებლობის პოპულარიზაცია და წახალისების გამწვანებული ტერიტორიების ფართობის ზრდა ეკონომიკური მექანიზმების გამოყენება; თანამედროვე სტანდარტებით გათვალისწინებულ მაჩვენებლამდე; გამწვანებულ ტერიტორიებზეyy ქვეყნის ტერიტორიაზე რადიოაქტიური ნარჩე- მშენებლობისა და მწვანე ნარგავების ხელყოფის ნების, ასევე მაიონიზებელი გამოსხივების სხვა აკრძალვა; ეკოლოგიურად სუფთა ტრანსპორტის წყაროების იმპორტისა და ტრანზიტის აკრძალვა, ინფრასტრუქტურის განვითარება; საშენი მასა- არსებული წყაროების გამოვლენა და უსაფრთხო ლების უვნებლობის, ასევე ხმაურის, ვიბრაციის, განთავსება თანამედროვე სტანდარტების სათანა- ელექტრომაგნიტური გამოსხივების, მტვრისა და დო საცავებში; სხვა ფიზიკური ფაქტორების ჯანმრთელობისათ- ვის უსაფრთხო მაჩვენებლების უზრუნველყოფა;yy სტიქიური მოვლენების პროგნოზირებისა და მო- მაწანწალა ცხოველების რაოდენობის რეგული- სახლეობის დროული გაფრთხილების სისტემის რების ჰუმანურ და ეფექტიან მეთოდებზე დამყა- შექმნა, აგრეთვე ეფექტიანი პრევენციული ღონის- რებული სახელმწიფო პროგრამის შემუშავება და ძიებების დაგეგმვა და განხორციელება; სასოფ- განხორციელება; ლო-სამეურნეო კულტურების დაცვის ინდივიდუ- ალური ტექნიკური საშუალებების გამოყენების yy სურსათის უვნებლობის, ფიტოსანიტარიისა და მხარდაჭერა და სხვა შესაბამისი ღონისძიებების ვეტერინარიის სფეროში კანონმდებლობის ევ- განხორციელება; როგაერთიანების სტანდარტებთან შესაბამისობის უზრუნველყოფა, მონიტორინგის ეფექტიანი სის-yy შავი ზღვის სანაპირო ზოლისა და მდინარეების ნა- ტემის შექმნა. 55
  • 56. თავი 5. კონფლიქტების მოგვარებაარსებული ვითარების ზოგადი შეფასება არსებული ვითარების გამომწვევი გარემოებები ასახულია აგვისტოს ომის წინა, ასევე მისი შემდგომისაბჭოთა კავშირის რღვევის პერიოდში საქართვე- პერიოდის ისეთ საერთაშორისო დოკუმენტებში, რო-ლოში შიდა კონფლიქტების წარმოქმნა მნიშვნელო- გორიცაა გაეროს გენერალური მდივნის მოხსენებე-ვანწილად განაპირობა რუსეთის დაინტერესებამ, ბი, უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები, ევროსაბჭოსშეენარჩუნებინა რეგიონალური გავლენა. რუსეთი საპარლამენტო ასამბლეის რეზოლუცია, ევროკავში-ხელს უწყობდა ქართულ-აფხაზური და ქართულ- რის მიერ შექმნილი ფაქტების დამდგენი საერთაშო-ოსური დაპირისპირების განვითარებას, რაც შეი- რისო მისიის ანგარიში.არაღებულ კონფლიქტებში გადაიზარდა. რუსეთისტერიტორიიდან გადმოსული შეიარაღებული დაჯგუ- ომის შედეგად რუსეთს საშუალება მიეცა მოეხ-ფებები, ისევე როგორც არმიის ქვედანაყოფები უშუ- დინა თავისი ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფციისალოდ მონაწილეობდნენ სამხედრო ოპერაციებში. მნიშვნელოვანი მიმართულებების რეალიზაცია. რუ-რუსეთის მონაწილეობამ ფაქტობრივად განაპირობა სეთმა გაიმყარა პოზიციები რეგიონში, მნიშვნელოვა-სამხედრო-პოლიტიკური შედეგები და კონფლიქტის ნი წინააღმდეგობები შეუქმნა ევროპულ და ევროატ-რეგიონების წარმოქმნა, სადაც თავადვე დამკვიდ- ლანტიკურ სივრცეში საქართველოს ინტეგრაციისრდა როგორც სამშვიდობო ოპერაციების მთავარი პერსპექტივას, სამხედრო ბაზები განალაგა კასპიისაწარმმართველი ძალა. და შუა აზიის რეგიონების ევროპასთან დამაკავში- რებელი ალტერნატიული ენერგორესურსების დე- კონფლიქტების წარმოქმნისა და დამდგარი შედე- რეფნის, აგრეთვე საქართველოს სატრანსპორტოგების არანაკლებ მნიშვნელოვანი მიზეზი იყო საქარ- მაგისტრალებისა და საზღვაო პორტების უშუალოთველოს პოლიტიკური ჩამოუყალიბებლობა, ხელი- სიახლოვეს; ზურგი გაუმაგრა საკუთარ პოლიტიკასსუფლებების და პოლიტიკური ძალების შეცდომები, არასტაბილურ ჩრდილოეთ კავკასიაში.შინააშლილობა და დაპირისპირებები. ამჟამად მიმდინარეობს რუსეთის მიერ აფხაზეთისა რუსეთის აგრესიული პოლიტიკა განსაკუთრებით და სამხრეთ ოსეთის/ცხინვალის რეგიონების მიტაცე-ნათლად აისახა 2008 წლის აგვისტოს ომის დროს, ბის და რუსიფიკაციის პროცესი. საგანგაშოა ოკუპი-როდესაც იგი სამხედრო ძალებით შემოიჭრა საქარ- რებულ ტერიტორიებზე რუსეთის სამხედრო პოტენცი-თველოს ტერიტორიაზე, მოახდინა აფხაზეთისა და ალის გაძლიერება. საქართველოს მიმართ აგრესიისსამხრეთ ოსეთის/ცხინვალის რეგიონის ტერიტორი- გაგრძელება ნებისმიერ დროს შეიძლება განაპირო-ების ოკუპაცია, აღიარა მათი დამოუკიდებლობა და ბოს სხვადასხვა სახის საშინაო და საგარეო ფაქტორმა.გააფორმა ორმხრივ ურთიერთობათა აქტები, მათშორის უსაფრთხოებისა და სამხედრო სფეროში თა- ინტენსიურად მიმდინარეობს ქართულ-აფხაზურინამშრომლობის შესახებ. და ქართულ-ოსური საზოგადოებების ურთიერთ- გაუცხოების პროცესს. ამ ტენდენციას ხელს უწყობს საქართველოს ხელისუფლებამ ვერ შეძლო ვერც აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის/ცხინვალის რეგი-აგრესიის პრევენცია და ვერც მისი მოგერიება, რაც ონის საზოგადოებათა უნდობლობა საქართველოსშესაძლებელი იყო, რომ არა მის მიერ დაშვებული სახელმწიფოს მიმართ, რასაც რუსული პროპაგანდამძიმე სტრატეგიული შეცდომები. კერძოდ, ხელისუფ- ადვილად აღრმავებს ოფიციალური თბილისის აგრე-ლების გაუაზრებელმა მოქმედებებმა და რიტორი- სიული რიტორიკისა და პროვოკაციული მოქმედებე-კამ გამოიწვია საერთაშორისო ეგიდით მიმდინარე ბის ფონზე.სამშვიდობო პროცესების ჩაშლა; ხელიდან გაუშვაის უპირატესობა, რასაც სამშვიდობო პროცესებში ომის შედეგების მძევლად დარჩენილი და კონფ-მასშტაბური საერთაშორისო ფინანსური და პოლი- ლიქტების მოგვარების სტრატეგიის არმქონე საქარ-ტიკური მონაწილეობა იძლეოდა; პოლიტიკური და თველო დასავლეთისათვის კარგავს ეფექტიანი მო-სამხედრო თვალსაზრისით არაკომპეტენტური გადა- კავშირის ფუნქციას. საფრთხე შეექმნა საქართველოსწყვეტილებები იქნა მიღებული უშუალოდ საომარი დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ეკონომიკურიმოქმედებების დაწყებისა და განვითარების დროს. განვითარების პერსპექტივას. 56
  • 57. მრავალმხრივი პრობლემის სიმძაფრე ძირითა- რება, სტაბილური უსაფრთხო გარემოს შექმნა,დად მოსახლეობაზე აისახება. როგორც სოციალურ- პროვოკაციების საფრთხის პრევენციის მყარიეკონომიკური, ისე ჯანმრთელობის თვალსაზრისით მექანიზმის ჩამოყალიბება, უსაფრთხოების გა-განსაკუთრებით მძიმეა დევნილებისა და „ადმინის- რანტირების პროცესში საერთაშორისო ორგა-ტრაციული გამყოფი ხაზების“ მიმდებარე ტერიტო- ნიზაციების ჩართულობის უზრუნველყოფა;რიებზე მცხოვრები მოსახლეობის მდგომარეობა.მოუგვარებელი კონფლიქტების გამო დამკვიდრე- 3. საგანგებო მნიშვნელობის ამოცანაა გაბათილ-ბული დაძაბული ფსიქოლოგიური ატმოსფერო ერთ- დეს არგუმენტი, რომ აფხაზეთისა და სამხრეთნაირი სიმძაფრით იგრძნობა როგორც ქართულ, ისე ოსეთის/ცხინვალის რეგიონის მოსახლეობისაფხაზურ და ოსურ საზოგადოებაში. ფიზიკური დაცვა გარე სამხედრო ძალებითაა აუცილებელი; არასტაბილური სამხრეთი კავკასია, მათ შორის,საქართველოში არსებული ვითარება ძირს უთხრის 4. ამასთან, ტერმინები - „ქართულ-აფხაზური კონ-საერთაშორისო თანამეგობრობის ძალისხმევას, ფლიქტი“ და „ქართულ-ოსური კონფლიქტი“მიაღწიოს რეგიონალური ეკონომიკური პროექტე- ასახავს პოლიტიკური უთანხმოების ნიადაგზების რეალიზაციას და უზრუნველყოს უსაფრთხოება წარმოქმნილი შეიარაღებული დაპირისპირებე-ევროატლანტიკური სივრცის - „ფართო სამხრეთის ბის შედეგს და დღეისათვის არსებულ დაპირის-განზომილების“ რეგიონში. პირებას მხარეთა ხელისუფლებებს შორის. ეს ტერმინები არ უნდა ვრცელდებოდეს მხარეთა დღეისათვის რუსეთსა და საქართველოს შორის საზოგადოებებზე;წარმოქმნილი უკიდურესად ნეგატიური ურთიერთო-ბები ვითარების სტაბილიზაციისა და კონფლიქტების 5. ქართველი, აფხაზი და ოსი ეთნოსები აგრძე-მოგვარების მთავარი ხელშემშლელი ფაქტორია. ლებენ მშვიდობიან თანაცხოვრებას მხარეთაამასთანავე, ხელისუფლება საერთოდ უარყოფს რე- ადმინისტრაციების კონტროლქვეშ მყოფ ტერი-გიონებთან მოლაპარაკებების შესაძლებლობას; მას ტორიებზე (აფხაზეთში, სამხრეთ ოსეთში/ცხინ-არ შესწევს უნარი ხორცი შეასხას საერთაშორისო ვალის რეგიონში, საქართველოს დედაქალაქ-თანამეგობრობის მოწოდებას კონფლიქტების დი- ში თუ მის სხვა რეგიონებში, საზღვარგარეთისალოგის გზით მოგვარების აუცილებლობის თაობაზე; ქვეყნებში) და უმეტეს შემთხვევაში პოლიტიკურიხელისუფლების მიერ წარმოდგენილი სტრატეგია ტერმინები არ ასახავს მათ ურთიერთგანწყობას;„ოკუპირებული ტერიტორიების მიმართ“, ისევე რო-გორც მის საფუძველზე ჩამოყალიბებული „სამოქმე- 6. კონფლიქტების პოლიტიკური მოგვარების სა-დო გეგმა“, არ შეესაბამება შექმნილ ვითარებას. კითხებთან დაკავშირებულ პოზიციათა პრინცი- პული განსხვავების მიუხედავად, ქართველმა, საარჩევნო ბლოკს „ბიძინა ივანიშვილი - ქართულ აფხაზმა და ოსმა საზოგადოებებმა ერთად უნდაოცნებას“ აქვს კონფლიქტების მოგვარების პროცე- აიღონ პასუხისმგებლობა როგორც რეგიონის,სის განახლებისა და სრულმასშტაბიანი მოგვარების ისე მომავალი თაობების უსაფრთხოებისათვის,მწყობრი სტრატეგია. ამ მიმართებით მისი პოლიტი- საერთო ლოზუნგით – „ავარიდოთ შვილებსკის ძირითადი პრინციპები და სამოქმედო პროგრამა ომის საფრთხე“;შემდეგია: 7. აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში/ცხინვალის რე-1. კონფლიქტების მოგვარების საკითხი საგარეო- გიონში გამართული არჩევნები, ისევე როგორც პოლიტიკური ურთიერთობების პრობლემატიკის არჩეული სახელისუფლებო სტრუქტურების უმნიშვნელოვანესი კომპონენტია. ჩვენ მიერ არ- არსებობა, ეწინააღმდეგება საქართველოს კა- ჩეული მშვიდობიანი კურსი შეესაბამება საერთა- ნონმდებლობას, საერთაშორისო სამართალსა შორისო თანამეგობრობის პოლიტიკას და, რაც და საერთაშორისო პოლიტიკურ ფორუმებზე მთავარია, პასუხობს საქართველოს საზოგადო- მიღებულ გადაწყვეტილებებს. მიუხედავად ამი- ების ინტერესებსა და შეხედულებებს; სა, კონფლიქტების მოგვარების ინტერესებიდან გამომდინარე, საქართველოს ხელისუფლება2. კონფლიქტების სრულმასშტაბიანი მოგვარე- მზად უნდა იყოს დე-ფაქტო ხელისუფლებათა ბის საფუძვლის მოსამზადებლად აუცილებელია წარმომადგენლებთან მოლაპარაკებებისათვის; მიმდინარე დესტრუქციული პროცესების შეჩე- 57
  • 58. 8. ქართულმა მხარემ კონსტრუქციული პასუხი უნდა 13. საწყის ეტაპზე აუცილებელია ვითარებაზე გავ- გასცეს წინადადებას უსაფრთხოების გარანტი- ლენის მქონე მხარეების შეთანხმება სამშვიდო- ების საკითხზე რეგიონებთან მოლაპარაკებების ბო პროცესის განვითარებისათვის მნიშვნელო- გამართვის აუცილებლობის თაობაზე. ანგარიში ვან რამდენიმე მთავარ პრინციპზე, როგორიცაა უნდა გაეწიოს საერთაშორისო თანამეგობრო- უსაფრთხოება, საზოგადოებების ურთიერთობე- ბის პოზიციას, აფხაზური და ოსური მხარეების ბის ხელშეწყობა და ეკონომიკური პროექტების და მათი საზოგადოებების მოსაზრებებს. მნიშ- რეალიზაცია. ეს პრინციპები შეიძლება აისახოს ვნელოვანია, რომ მოლაპარაკებები არ იყოს რელევანტური საერთაშორისო ორგანიზაციის კონცენტრირებული მხოლოდ უსაფრთხოების დეკლარაციაში; საკითხებზე. გზა უნდა გაეხსნას საზოგადოებრივ ურთიერთობებს, სახალხო დიპლომატიას, ადგი- 14. ქვეყნებმა და საერთაშორისო ორგანიზაციებმა ლობრივი და საერთაშორისო არასამთავრობო მნიშვნელოვნად უნდა გააფართოონ არასამთავ- ორგანიზაციების მონაწილეობით; რობო სექტორის ისეთი პროექტების მხარდაჭე- რა, რომლებიც ხელს შეუწყობს მხარეთა პოლი-9. აფხაზურ და ოსურ დელეგაციებთან მოლაპა- ტიკური ექსპერტების დიალოგს, ბიზნესმენების, რაკებები უნდა იმართებოდეს როგორც კონფ- ჟურნალისტების, ფერმერების, ეკოლოგების, ლიქტების მხარეებთან, 2008 წლის აგვისტოს მედიცინის მუშაკების, სტუდენტებისა და სხვა ომამდე გამოყენებული პრაქტიკის შესაბამისად. „ინტერესთა ჯგუფების“ შექმნას; ქართული მხარე მზად უნდა იყოს გონივრული კომპრომისებისათვის, რომლებიც უზრუნველ- 15. ასეთმა ჯგუფებმა უნდა შეიმუშაონ ინიციატივები ყოფს უსაფრთხოებას, შექმნის სამშვიდობო ტრანსსასაზღვრო ჰუმანიტარული პრობლემების პროცესების განვითარების პირობებს და იგივე მოგვარების, „გამყოფი ხაზების“ გადაკვეთის მიდგომა უნდა მოითხოვოს დაინტერესებული ლიბერალიზაციის, წყლის რესურსების მართ- მხარეებისაგან; ვის, ჯანდაცვის მომსახურების, ადამიანის უფ- ლებათა დაცვის მექანიზმების გაუმჯობესების,10. საომარი მოქმედებების განუახლებლობისა და ბიზნესპროექტების განხორციელებისა და სხვა უსაფრთხოების გარანტიების საკითხებზე მოლა- საკითხებთან დაკავშირებით. მნიშვნელოვანია, პარაკებებთან დაკავშირებით, ქართული მხარის რომ საერთაშორისო ორგანიზაციების ფორმატ- მიერ კომპრომისის დაშვება უნდა მოხდეს დასავ- ში მოხდეს ყოველი ასეთი პროექტის აღრიცხვა, ლელ პარტნიორებთან კონსულტაციების საფუძ- კლასიფიცირება, ანალიზი, ფინანსური და პოლი- ველზე. ეს ერთადერთი გზაა ურთიერთობების ტიკური პატრონაჟი; ახალი ფორმატის შესაქმნელად, გარანტორთა მექანიზმის ასამოქმედებლად; 16. საქართველოს დამოუკიდებლობის დღიდან ყვე- ლაზე მეტად სამეგრელოსა და შიდა ქართლის11. ქართულ-აფხაზური და ქართულ-ოსური შეთანხ- რეგიონებში მცხოვრები ჩვენი მოქალაქეები მებების შესრულების გარანტიის მექანიზმი უნდა დაზარალდნენ. ჩვენი ერთ-ერთი გადაუდებელი შეიქმნას ეუთოს ან გაეროს ფორმატში. შესაბა- ამოცანაა ამ რეგიონების სოციალურ-ეკონომი- მისად, მათ საშუალება ექნებათ დანიშნონ საგან- კურ აღორძინებაზე ზრუნვა და უმოკლეს დროში გებო წარმომადგენელი და პროცესების მონი- მათი განვითარება. ამ მიზნის მისაღწევად შეიქ- ტორინგისათვის შექმნან საგანგებო მისია; მნება კონფლიქტის ზონების მიმდებარე რეგი- ონების რეაბილიტაციისა და განვითარების სპე-12. რუსეთთან ურთიერთობის გაგრძელება ჩვეულ, ციალური ფონდი. ჩვენი ამ პოლიტიკით აფხაზი მწვავე კონფრონტაციის რეჟიმში კონტრპ- და ოსი ძმები უნდა დარწმუნდნენ, რომ ერთად, როდუქტიულია. რუსეთის მიერ ძალის გამო- ერთიან სახელმწიფოში მათ შეუძლიათ მიიღონ უყენებლობა, არა მისი ცალმხრივი განცხადე- თანაბრად ის სიკეთეები, რაც მოაქვს ქვეყნის ბით, არამედ მოლაპარაკებების პროცესებში გამთლიანებას, ეკონომიკურ განვითარებასა და მისი ჩართვით უნდა იქნეს გარანტირებული. ინვესტიციების მოზიდვას; საერთაშორისო თანამეგობრობამ ხელი უნდა შეუწყოს რუსეთის კონსტრუქციული მოლაპარა- 17. დღეს საქართველოს კონტროლირებად ტერი- კებების ფორმატში მოქცევას; ტორიებზე ჯანდაცვის სისტემა კატასტროფულ მდგომარეობაშია, მაგრამ კიდევ უფრო სავა- 58
  • 59. ლალო მდგომარეობაა აფხაზეთსა და სამხრეთ 19. მხარეთა საზოგადოებებს შორის არსებული საქ- ოსეთში. ჩვენ ისეთივე სამედიცინო მომსახურე- მიანი ურთიერთობების გაფართოება უნდა მოხ- ბას უზრუნველვყოფთ აფხაზეთსა და სამხრეთ დეს საქართველოს ბიზნესწრეების ფინანსური ოსეთში/ცხინვალის რეგიონში მცხოვრები ჩვენი და ინტელექტუალური დახმარებითაც. კომპა- თანამემამულეებისათვის, როგორსაც ვთავა- ნიებმა პირდაპირი დონორული დახმარება უნდა ზობთ საქართველოს სხვა რეგიონებში მცხოვ- გაუწიონ ადგილობრივ და საერთაშორისო ორ- რებ მოქალაქეებს. ხშირია შემთხვევები, როდე- განიზაციებს, რომლებიც ეფექტიან პროექტებს საც აფხაზებისა და ოსებისთვის ჯანმრთელობის განახორციელებენ; პრობლემების მოგვარებაში დახმარება ქართ- ველ ექიმებს აღმოუჩენიათ, მაგრამ ეს არ არის 20. უნდა შეიცვალოს თბილისში მოქმედი აფხა- სისტემური. სამეგრელოსა და შიდა ქართლში ზეთისა და სამხრეთ ოსეთის ავტონომიების შეიქმნება საერთაშორისო სტანდარტების რე- მთავრობების საქმიანობა. საჭიროა მათთ- გიონალური სამედიცინო ცენტრები და მათთან ვის დევნილებთან დაკავშირებული ყველა არსებული სამედიცინო სკოლები, რომლებიც საკითხის მართვის გადაცემა ცენტრალური საქართველოს ყველა რეგიონის მოსახლეობის სტრუქტურებიდან, აგრეთვე დევნილთა წარმო- მომსახურებასთან ერთად, ორიენტირებული მადგენლობითი ორგანოების არჩევნების გზით იქნება საგანგებო პროექტების რეალიზაციასა დაკომპლექტება საქართველოს კონსტიტუციის და აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის/ცხინვალის საფუძველზე; რეგიონის მოსახლეობის მომსახურებაზე; 21. კონფლიქტების ტრანსფორმაციისაკენ მიმარ-18. საჭიროა წახალისდეს ოჯახური, ნათესაური და თული ძალისხმევის წარმატებისათვის გადა- პირადი ურთიერთობები, რომლებსაც ინარჩუ- მწყვეტი იქნება პრინციპულ საკითხებზე ში- ნებს „გამყოფი ხაზის“ ორივე მხარეს მცხოვრები დაეროვნული თანხმობა. ასეთი თანხმობის მოსახლეობა. აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის/ მიღწევის შესაძლებლობა პირდაპირაა დაკავ- ცხინვალის რეგიონის მოსახლეობას ნებისმიერი შირებული დემოკრატიული ინსტიტუტების მშე- შეღავათითა და მომსახურებით თავისუფალი ნებლობასა და არჩევნების სამართლიან, საერ- სარგებლობის უფლება უნდა ჰქონდეთ საქართ- თაშორისო სტანდარტების შესაბამის გარემოში ველოს მთელ ტერიტორიაზე; ჩატარებასთან. 59
  • 60. თავი 6. თავდაცვის სისტემა და შეიარაღებული ძალებიწლების განმავლობაში თავდაცვისა და უსაფრთხო- ფისა, ახორციელებს სადამსჯელო ღონისძიებებს,ების სისტემაში მომხდარმა ქაოსურმა ცვლილებებმა მათ შორის, ისეთებს, რომლებიც ვიწროპოლიტიკურშეუქცევადი გახადა სისტემის რღვევის პროცესი, რაც ინტერესებს ემსახურება.ნათლად აისახა 2008 წლის აგვისტოს ომის შედეგებ-ზე. ამის უმთავრესი მიზეზი სისტემის განვითარების წლების განმავლობაში თავდაცვის სისტემაში გა-ერთიანი ხედვისა და პოლიტიკის არარსებობა იყო. ტარდა არა ერთი რეფორმა. აღსანიშნავია, ამ რე- ფორმების შემუშავებისას დასავლეთის ექსპერტული ხელისუფლება ცდილობს საზოგადოების ზოგადი მხარდაჭერის მნიშვნელობა. თუმცა, ხელისუფლება,განწყობითა და რეიტინგებით მანიპულირების გზით საჭირო რეკომენდაციების გათვალისწინების მაგივ-ჯარს პოზიტიური იმიჯი შესძინოს, გაამართლოს ომის რად, გაუაზრებელი, პროფესიონალიზმს მოკლებუ-პერიოდში დაშვებული საბედისწერო შეცდომები, ლი გადაწყვეტილებების მიღებით სპობდა სისტემისსამხედრო ძალების განვითარებისათვის გაღებული განვითარების შესაძლებლობებს.მილიარდობით საბიუჯეტო დანახარჯები და საბო-ლოოდ თავიდან აიცილოს პასუხისმგებლობა სწრაფი yy თავდაცვის მინისტრების ხშირ შეცვლასთან ერ-დამარცხებისა და მსხვერპლის გამო. თად იცვლებოდა სისტემის მართვისა და განვითა- რების ხედვები, სამეთაურო შემადგენლობა, რაც, ქვეყნის დემოკრატიული განვითარებისათვის როგორც წესი, მმართველი პარტიის პოლიტიკურიმნიშვნელოვან პრობლემად რჩება შეიარაღებულ ინტერესების შესაბამისად ხდებოდა. ათასობითძალებზე სამოქალაქო დემოკრატიული კონტროლის პროფესიონალი სამხედრო იქნა დათხოვნილიდაბალი ხარისხი, გამჭვირვალობისა და საზოგადო- შეიარაღებული ძალებიდან მხოლოდ იმის გამო,ების წინაშე ანგარიშვალდებულების საკითხები. სა- რომ მათი ცოდნა და პროფესიონალიზმი ბევრადპარლამენტო კონტროლი ფაქტობრივად მოიშალა აღემატებოდა მათი ხელმძღვანელობის ცოდნასადა ის დაექვემდებარა სახელისუფლებო, პოლიტიკურ და პროფესიონალიზმს, აგრეთვე იმის გამო, რომშიდა დისციპლინას, რომლის მიზანია საზოგადოებამ საკუთარი კრიტიკული აზრი გამოთქვეს არასწორარაფერი იცოდეს ამ სისტემაში არსებულ პრობლე- რეფორმებთან დაკავშირებით.მებზე და პიარკამპანიებით შეიქმნას პოზიტიური იმი-ჯი. მიუხედავად იმისა, რომ წლების განმავლობაში yy წლების განმავლობაში განხორციელებულმათავდაცვის ბიუჯეტი იყო ყველაზე დიდი, ხელისუფ- ქაოსურმა და გაუაზრებელმა „რეფორმებმა“ლება თავს არიდებდა ანგარიშგებას, ხოლო სამოქა- საბოლოოდ მოშალა შეიარაღებული ძალებისლაქო სექტორს, არასამთავრობო ორგანიზაციებსა მართვის, კოორდინაციისა და კონტროლის მექა-და მედიასაშუალებებს არ ეძლეოდათ ინფორმაციის ნიზმები, მათ შორის, გაუქმდა მთელი რიგი ისეთიმიღების საშუალება. სისტემებისა (საჰაერო და საზღვაო ძალები და მრავალი სხვა), რომლებსაც საარსებო მნიშვნე- კრიტიკულია მთლიანად უსაფრთხოების სექტო- ლობა ჰქონდა შეიარაღებული ძალების ეფექტი-რისა და კერძოდ შეიარაღებული ძალების პოლი- ანად ფუნქციონირებისა და მათი განვითარებისტიზების დონე, რაც გამოიხატება შეიარაღებული პერსპექტივებისათვის.ძალების ვიწროპოლიტიკური კონტროლით. სამ-ხედრო მოსამსახურეთა სამსახურიდან დათხოვნის დღესდღეობით თავდაცვის სისტემა იმდენადსაფუძველი ხშირად ხდება მათი თავისუფალი აზრის მოშლილია (სისტემური გაგებით), რომ ნებისმიერი,გამოხატვა ან პოლიტიკური სიმპათიები. არჩევნები თუნდაც პოზიტიური, რეფორმის განხორციელებასსამხედრო ნაწილებში არაოფიციალური ბრძანების შედეგი არ მოაქვს. აბსოლუტურად გაუაზრებელი დაფარგლებში ტარდება, რაც გულისხმობს სამხედრო- გაუგებარია არსებული სამხედრო სარეზერვო სისტე-ების იძულებას გამოცხადდნენ საარჩევნო უბნებზე და მა. ეს სისტემა თავისი არსით, ფაქტობრივად, არაფ-ხმა მისცენ მმართველ პოლიტიკურ ძალას. სამხედრო რით განსხვავდება 2008 წლის ომამდე არსებული-პოლიცია, რომელსაც თავისი ფუნქციით სამხედრო საგან, რომელმაც გამოავლინა თავისი კრიტიკულადდანიშნულება აქვს, დღესდღეობით მინისტრს ექვემ- უარყოფითი მხარეები. თუმცა, მისი შემდგომი დახ-დებარება და ნაცვლად დისციპლინის უზრუნველყო- ვეწისა და რეფორმირების ნაცვლად, ხელისუფლებამ 60
  • 61. შეიმუშავა ნებაყოფლობითი სარეზერვო სისტემა, ვანი საზომი. მედიასთან მჭიდრო ურთიერთობისრომელმაც ისედაც არაეფექტიანი სისტემა სრულ უზრუნველსაყოფად შემუშავებული იქნება შესა-ქაოსში გახვია. ბამისი სტრატეგია და დამკვიდრდება თანამედ- როვე სტანდარტები;yy კრიტიკას ვერ უძლებს სამხედრო მოსამსახურე- თა სოციალური და კარიერული პირობები, მათი 4. დღევანდელი ვითარების გათვალისწინებით, უფლებების დაცვის მდგომარეობა. დღეს სამ- ერთ-ერთი მთავარი ამოცანაა თავდაცვის სა- ხედრო დისციპლინას ხელმძღვანელობა იყენებს მინისტროს სრული დეპოლიტიზება, სამხედრო ფინანსურ სადამსჯელო ღონისძიებად და ისედაც ძალების საკადრო უზრუნველყოფა მხოლოდ რთულ სოციალურ გარემოში ამძიმებს სამხედრო პროფესიონალიზმის ნიშნით; მოსამსახურეთა ყოფას. სამხედრო მოსამსახურის კონტრაქტი არის კაბალური და ითვალისწინებს 5. მოწინავე საერთაშორისო სტანდარტების გათ- მხოლოდ თავდაცვის უწყების ინტერესებს. ფაქ- ვალისწინებით უნდა მოხდეს ფუნქციების განა- ტობრივად, ნებისმიერ დროს შესაძლებელია სამ- წილება თავდაცვის მინისტრსა და გაერთიანე- ხედრო მოსამსახურის სამსახურიდან დათხოვნა ბულ შტაბს შორის, მკვეთრად უნდა გაიმიჯნოს და მისთვის კოლოსალური ჯარიმების დაკისრე- სამხედრო საქმე და სამოქალაქო პოლიტიკური ბა. ხელისუფლებამ წლების განმავლობაში თავი ფუნქციები; აარიდა სამხედროებისათვის მიცემული დაპირე- ბების შესრულებას, მათ შორის, მათი ბინით უზ- 6. საჭიროა ჩამოყალიბდეს მართვის, კოორდინა- რუნველყოფის თვალსაზრისით. ციისა და კონტროლის მექანიზმები შესაბამისი კონკრეტული ფუნქციებითა და მოვალეობებით.yy დაბოლოს, თავდაცვის უწყებაში იმდენად ბევრია მნიშვნელოვანია პოლიტიკური ვერტიკალის ისე პრობლემა, რომ რთულია მათ შესახებ ამომწუ- შექმნა, რომ ქვეყნის თავდაცვის პოლიტიკის რავად საუბარი და ყველა ხარვეზის აღნიშვნა. განსაზღვრაში მაქსიმალურად მონაწილეობდეს მთავარი პრობლემა მაინც არის ის, რომ სისტემა ქვეყნის პოლიტიკური სპექტრი, რამდენადაც დღესდღეობით აბსოლუტურად გაუმართავია და ქვეყნის თავდაცვა და უსაფრთხოება არ არის საჭიროებს საფუძვლიან რეფორმირებას. რომელიმე პოლიტიკური ძალის ან პარტიის ვიწ- რო ვალდებულება ან ინტერესი; შეიარაღებული ძალების განვითარების ძირითა-დი მიმართულებები: 7. აღსადგენია საჰაერო და სანაპირო თავდაცვის ძალები. ეს უკანასკნელი უნდა დაუბრუნდეს შე-1. საჭიროა დაინერგოს ეროვნული უსაფრთხოების ირაღებულ ძალებს და მჭიდროდ იქნეს ინტეგ- პოლიტიკის წარმართვისა და ეროვნული უსაფ- რირებული სახმელეთო სანაპირო თავდაცვის რთხოების სტრატეგიის ფორმულირების დასავ- სისტემასთან. მკვეთრად უნდა გამოიყოს „ოპე- ლური სტანდარტები და მეთოდები; რაციათა მართვის ცენტრის“ ფუნქციები. იგი მშვიდობიანობის დროს ანგარიშვალდებული2. უნდა დაიხვეწოს სამხედრო ძალების საზოგა- იქნება სხვა ძალოვან უწყებებთან კოორდინა- დოებრივი კონტროლის მექანიზმი, გაიზარდოს ციის, ერთობლივი წვრთნისა და მომზადების სა- პარლამენტის მონაწილეობა შეიარაღებული ძა- კითხებზე, ხოლო საომარი მოქმედებების დროს, ლების განვითარებისა და კონტროლის საქმეში. მისი ფუნქცია იქნება არსებული ძალების მართ- საპარლამენტო ნდობის ჯგუფში დაცული უნდა ვა სტრატეგიულ და ოპერატიულ დონეზე. აუცი- იყოს უმრავლესობისა და უმცირესობის წარმო- ლებელია უზრუნველყოფილ იქნეს კრიზისების მადგენლობითი ბალანსი. სავალდებულო უნდა დროს პოლიტიკური პირების მხრიდან მის საქმი- გახდეს თავდაცვის სამინისტროს მხრიდან პარ- ანობაში ჩაურევლობა. ლამენტისათვის საჯარო ანგარიშების წარდგენა, მათ შორის, ფინანსურ საკითხებზე; 8. ქვეყნის წინაშე მდგარი საფრთხეები და გამო- წვევები პირდაპირ მიგვანიშნებს ძლიერი3. თავდაცვის სამინისტროს ფარგლებში შეიქმნება სამხედრო სარეზერვო სისტემის არსებობის „სამოქალაქო ზედამხედველობის მრჩეველთა აუცილებლობაზე. საჭიროა სამხედრო სავალ- საბჭო“, რომელიც იქნება გამჭვირვალობისა და დებულო სამსახურის სრული რეფორმირება და საზოგადოებასთან ურთიერთობის მნიშვნელო- მისი სარეზერვო სამსახურის პოტენციად გარდა- 61
  • 62. ქმნა, რომელშიც უმთავრეს როლს ეროვნული მიექცევა ჯარში გენდერული ბალანსისა და თა- გვარდიის დეპარტამენტი შეასრულებს; ნაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფის სა- კითხებს. კონტრაქტები თანაბრად გაითვალის-9. რეზერვი სამხედროსამსახურგავლილმა და არა წინებს როგორც სახელმწიფოს, ისე სამხედრო რამდენიმედღიანი მომზადების მქონე, გამო- მოსამსახურის უფლებებსა და მოვალეობებს; უცდელმა კონტინგენტმა უნდა შეადგინოს. სამხედრო სავალდებულო სამსახური გახდება 15. განსაკუთრებულ ყურადღებას მოითხოვს სამ- 6-8-თვიანი. შესაბამისად, მოხდება ორჯერ მეტი ხედრო განათლება და კვალიფიკაციის ამაღ- წვევამდელის გაწვევა და მათი პოტენციურ სამ- ლება. თავდაცვის ეროვნული აკადემიის გან- ხედრო რეზერვისტებად მომზადება; ვითარება და მისი ნატოს სტანდარტების დონის უმაღლეს სასწავლებლად ჩამოყალიბება უნდა10. საჭიროა სამოქალაქო თავდაცვის ეფექტიანი გახდეს ერთ-ერთი მთავარი პრიორიტეტი. სა- სისტემის შემუშავება, რომელიც მთლიანად ხელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს სამხედრო- ქვეყნის თავდაცვის სისტემის შემადგენელი ნა- ების მიერ თანამედროვე პროფესიებისა და წილი უნდა იყოს და მასში აქტიურად უნდა მონა- უნარ-ჩვევების დაუფლება. სამხედრო სამსახუ- წილეობდეს ადგილობრივი თვითმმართველო- რის დასრულების შემდეგ სახელმწიფომ თავის ბის ორგანოები; თავზე უნდა აიღოს სამხედრო პირების პროფე- სიული გადამზადება მათი შემდგომი დასაქმე-11. შემუშავდება სამოქალაქო თავდაცვის ეფექტიანი ბის მიზნით; სისტემა, რომელიც მთლიანად ქვეყნის უსაფრთ- ხოების სისტემის შემადგენელი ნაწილი იქნება; 16. ძირეული რეფორმა უნდა განხორციელდეს სამ- ხედრო და ომის ვეტერანების უფლებებისა და12. საჭიროა საინფორმაციო უსაფრთხოების დოქტ- ინტერესების უზრუნველყოფის სისტემაში. იგი რინის შექმნა, რომელიც დაეყრდნობა ეროვნული უნდა ითვალისწინებდეს სოციალური დახმარე- უსაფრთხოების კონცეფციის ძირითად პრინცი- ბის, პროფესიული კვალიფიცირებისა და დასაქ- პებს და მოახდენს ამ პრინციპების განვითარებას მების კომპონენტებს; საინფორმაციო სფეროსთან მიმართებით; 17. საჭიროა შეიქმნას სამხედრო ომბუდსმენის ინს-13. მნიშვნელოვანი ამოცანაა სამხედრო მოსამსა- ტიტუტი, გადახედილ იქნეს სამხედრო მოსამსა- ხურეთათვის, ერთი მხრივ, ღირსეული სამუშაო ხურეთა უფლებების დარღვევის ყველა საქმე, პირობების შექმნა, მეორე მხრივ კი, მათთვის და გადაისინჯოს პრეტენზიები პენსიების დანიშვნის ყოფილი სამხედრო მოსამსახურეებისათვის ადეკ- კანონიერების საკითხებზე; ვატურ სოციალურ გარანტიებზე ზრუნვა. გარან- ტირებული უნდა იყოს სამხედრო მოსამსახურეთა 18. დაბოლოს, ნატოში ინტეგრაციის პრიორიტეტუ- ოჯახის წევრების ჯანმრთელობის დაზღვევაც; ლობის გათვალისწინებით, უნდა გაგრძელდეს და გაღრმავდეს პარტნიორ ქვეყნებთან თანამშ-14. შესაქმნელია დასავლური ტიპის სამხედრო კა- რომლობა შესაბამისი რეკომენდაციების უზრუნ- რიერული სისტემა. მნიშვნელოვანი ყურადღება ველსაყოფად. 62
  • 63. თავი 7. განათლება და მეცნიერებახელისუფლების მიერ განხორციელებული განათლე- არაეფექტიანია განათლების სისტემის მართვა.ბის სისტემის რეფორმა მათივე განცხადებით მიზნადისახავდა თანამედროვე მოთხოვნების შესაბამისი yy განათლების მიმდინარე რეფორმა არ ითვალისწი-სისტემის შექმნას, მაგრამ არაპროფესიონალური, ნებს ქვეყნის საჭიროებებსა და შესაძლებლობებს;ნაჩქარევი, უპასუხისმგებლო, ფასადური და სუბიექ-ტურ ინტერესებზე დაფუძნებული პოლიტიკის გან- yy არ არსებობს სკოლამდელი, ზოგადი, პროფესი-ხორციელების შედეგად ქვეყანა უმწვავესი პრობლე- ული და უმაღლესი განათლების განვითარებისმების წინაშე აღმოჩნდა. გრძელვადიანი სტრატეგიული გეგმები; განათლების სისტემა პოლიტიზებულია და ის პო- yy სამართლებრივი რეგულაციების მყისიერი და ხში-ლიციური რეჟიმის პირობებში ფუნქციონირებს. რი ცვლა არ იძლევა ნორმალური და ხარისხიანი სწავლის, სწავლების, კვლევისა და მართვის საშუ-yy უკიდურესად შეზღუდულია საგანმანათლებლო ალებას; დაწესებულებათა ავტონომია; პოლიტიკური მიზანშეწონილობის საფუძველზე ინიშნებიან/ yy სისტემა უკიდურესად ცენტრალიზებულია; ფორ- აირ­ევიან პირები საგანმანათლებლო დაწესე- ჩ მალურია საგანმანათლებლო დაწესებულებების ბულებათა საკვანძო თანამდებობებზე; საგანმა- მართვის ორგანოების ფუნქციონირება; მწირია და ნათლებლო დაწესებულებები (როგორც ადმი- ცენტრალური ხელისუფლების ორგანოებისაგან ნისტრაციული, ისე აკადემიური თანამდებობის მკაფიოდ არ არის გამიჯნული განათლების სფე- პირები) სახელმწიფო სტრუქტურების მხრიდან როში ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულე- პირდაპირი ან არაპირდაპირი ზემოქმედების პი- ბის კომპეტენციები. რობებში საქმიანობენ; მწირია განათლების დაფინანსება.yy პოლიტიკური ლოიალურობის საფუძველზე გან- ხორციელებული საკადრო პოლიტიკის შედეგად, yy განათლება ხელისუფლებისთვის ნაკლებად პრი- მთელ რიგ შემთხვევებში, საგანმანათლებლო და- ორიტეტული სფეროა, მცირეა საბიუჯეტო დაფი- წესებულების მიღმა დარჩნენ მაღალი კვალიფიკა- ნანსება; დაბალია განათლების სფეროში დასაქმე- ციის მქონე (მათ შორის - ახალგაზრდა) პედაგო- ბულთა საშუალო თვიური ხელფასი; გები; yy საგანმანათლებლო დაწესებულებათა დაფინან-yy მმართველი პოლიტიკური ძალის ზემოქმედების სების არსებული მოდელი და სკოლების ბრენ- ერთ-ერთი ინსტრუმენტის, მანდატურის ინსტიტუ- დირების ჩატარების წესი ქმნის არაჯანსაღ კონ- ტის ამოქმედებით, სკოლა პოლიციური რეჟიმის კურენტულ გარემოს და განათლების მიღების პირობებში ფუნქციონირებს; არათანაბარ შესაძლებლობებს.yy სკოლა გადაიქცა (დირექტორები, მასწავლებლე- დაბალია განათლების ხარისხი ბი) ხელისუფლების ხელში არჩევნების გაყალბე- და ხელმისაწვდომობა. ბის ინსტრუმენტად; yy უკიდურესად არათანაბარი და შეზღუდულია სკო-yy შეზღუდულია სტუდენტთა მონაწილეობა გადა- ლამდელი აღზრდა-განათლების, ზოგადი პრო- წყვეტილებების მიღებისა და მათი შესრულების ფესიული და უმაღლესი განათლების ხელმისაწვ- პროცესში; სტუდენტური თვითმმართველობები დომობა როგორც ტერიტორიული და ფინანსური, ფაქტობრივად არიან მმართველი პოლიტიკური ისე ხარისხიანი განათლების მიღების თვალსაზ- ძალის ახალგაზრდული ორგანიზაციის წარმო- რისით; მადგენლობები. yy განათლებას ვერ იღებს ბევრი ბავშვი და ახალგაზ- რდა; ხშირ შემთხვევაში, განათლების ხარჯების 63
  • 64. დასაფარავად მოსახლეობას მისთვის საარსებოდ yy გაუქმდება გადამისამართების (რეფერალის) წესი მნიშვნელოვანი ხარჯების შემცირება უწევს; და შესაბამისი ინსტიტუტები, რაც გამორიცხავს რთულად აღსაზრდელი ბავშვების სოციალურიyy საგანმანათლებლო დაწესებულებები ვერ უზრუნ- ჯგუფების ხელოვნურად შექმნას; შეიქმნება ყველა ველყოფენ შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირობა, რომ რთული ქცევის ბავშვებმა განათლე- პირთა სრულფასოვან ინტეგრაციას. ბა სკოლაში მიიღონ;yy არ არის უზრუნველყოფილი საგანმანათლებლო yy აღიკვეთება სტუდენტურ თვითმმართველობებზე პროგრამების განხორციელებისათვის საჭირო ზემოქმედების მექანიზმები ვიწრო პოლიტიკური პირობები - პედაგოგებსა და აკადემიურ პერსო- ინტერესების განსახორციელებლად; უზრუნველ- ნალს არა აქვს სათანადო კვალიფიკაცია, დაბალი ყოფილი იქნება სტუდენტური თვითმმართველო- ხარისხისაა და მაღალი ფასი აქვს სახელმძღვანე- ბების საქმიანობა კანონისა და თავიანთი დებულე- ლოებს. ბების ფარგლებში. არაეფექტიანია უმაღლესი საგანმანათლებლო შეიქმნება განათლების სისტემისდაწესებულებების სამეცნიერო საქმიანობა. უმწ- ეფექტიანი მართვის მექანიზმები.ვავესი პრობლემაა უმაღლესი საგანმანათლებლოსისტემის განვითარების უმნიშვნელოვანესი მექა- yy განათლების სისტემის მართვა არა ფასადურ, არა-ნიზმის - უმაღლესი განათლებისა და მეცნიერების მედ თანამიმდევრულ და შედეგებზე ორიენტირე-ინტეგრაცია; დღეისათვის ეს პროცესი ქაოსურად ბულ მოკლე-, საშუალო- და გრძელვადიან სტრა-მიმდინარეობს და არ არის შედეგზე ორიენტირებუ- ტეგიულ დაგეგმვას დაეფუძნება;ლი. არაეფექტიანი და გაუმჭვირვალეა უმაღლესისაგანმანათლებლო დაწესებულებების სამეცნიერო yy გადაისინჯება და დადგინდება განათლების სფე-კვლევების მხარდაჭერის მექანიზმები/პროგრამები. როში სახელმწიფო ორგანოების (მათ შორის, განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს)განათლების სისტემის განვითარების უფლებებისა და მოვალეობების გონივრული დაძირითადი მიმართულებები ეფექტიანი თანაფარდობა;განათლება ჩვენი საარჩევნო ბლოკისთვის პრიორი- yy გაიზრდება და ცენტრალური ხელისუფლების ორ-ტეტული მიმართულება იქნება. განოებისაგან მკაფიოდ გაიმიჯნება ადგილობრივი თვითმმართველობის კომპეტენციები განათლებისგანხორციელდება განათლების სისტემის სფეროში; მმართველობის სისტემის დეცენტრა-დეპოლიტიზება და აღმოიფხვრება ლიზაციის პროცესის შესაბამისად, ადგილობრივიპოლიციური რეჟიმის გავლენა. თვითმმართველობის კომპეტენცია იქნება სკო- ლების დაარსება საჯარო სამართლის იურიდიულyy განათლების სისტემა დაეფუძნება დემოკრატიულ პირებად (შემდგომში - სსიპ), ასევე მათი დაფი- ღირებულებებს და გათავისუფლდება ოლიგარქი- ნანსება და კონტროლი; რეგიონს გადაეცემა უფ- ული ავტორიტარული მმართველობისა და პირად ლებამოსილებები (დაფუძნება, დაფინანსება, კონ- ერთგულებაზე დაფუძნებული მართვის პრინციპე- ტროლი) პროფესიული განათლების სფეროში; ბისაგან; yy კანონმდებლობით განისაზღვრება სახელმწიფოსაyy კანონმდებლობით გარანტირებული იქნება სა- და ადგილობრივი თვითმმართველობის მიერ სა- განმანათლებლო დაწესებულებების აკადემიური, განმანათლებლო დაწესებულებების დაფუძნების ადმინისტრაციული და ფინანსური ავტონომიის მა- უფლებამოსილება მხოლოდ სსიპ-ის ფორმით; ღალი დონე; გაუქმდება რეგენტთა საბჭო; გაუქმდება სკოლების ბრენდირების წესი; სკოლების წარმატებული ფუნ-yy შეიცვლება მანდატურის ინსტიტუტის შინაარსი; ქციონირება, მასწავლებლის კვალიფიკაციის მუდ- მანდატური, როგორც სკოლის თანამშრომელი, მივ ამაღლებასთან ერთად, დაეფუძნება ზოგადი დაიცავს სკოლის უსაფრთხოებას, სკოლის დებუ- განათლების სფეროში ადგილობრივი ხელისუფ- ლებისა და ადმინისტრაციის მიერ გაფორმებული ლების როლის გაძლიერებასა და თემის აქტიურ ხელშეკრულების შესაბამისად; მონაწილეობას; შეიქმნება როგორც სკოლებს, ისე 64
  • 65. მასწავლებელთა შორის ეფექტიანი თანამშრომ- yy შემუშავდება საგანმანათლებლო დაწესებულებე- ლობისა და გამოცდილების გაზიარების მექანიზ- ბის სტრატეგიული გეგმების შედგენისა და საქმი- მები; ანობის ანგარიშის მომზადების ერთიანი მეთოდო- ლოგიები;yy შეიქმნება ობიექტური, გამჭვირვალე და ეფექტიანი მექანიზმები საგანმანათლებლო დაწესებულებებ- yy განხორციელდება განათლების სისტემის მი- ში კვალიფიციური კადრების შესანარჩუნებლად/ უკერძოებელი ყოველწლიური მონიტორინგი და მოსაზიდად როგორც ადმინისტრაციულ თანამ- შეფასება; უზრუნველყოფილი იქნება შესაბამისი დებობებზე, ისე აკადემიურ და სხვა პოზიციებზე; დოკუმენტების საჯაროობა. განათლების სისტემის დაცული იქნება მასწავლებლის, პროფესორის, მონიტორინგი და შეფასება მიმართული იქნება არა მეცნიერის შრომის უფლება და მათ ვერავინ გა- სისტემაში სადამსჯელო ღონისძიებების განხორ- ათავისუფლებს/გადაირჩევს პირადი თუ პოლიტი- ციელების, არამედ ხარვეზების გამოსწორებისა და კური მოტივების გამო; განვითარების მიმართულებების დასახვისაკენ;yy განათლების სტრატეგიის განხორციელების შედე- yy შეიქმნება და განხორციელდება რეფორმის პრო- გად დაიწყება საზღვარგარეთ ე.წ. „გადინებული ცესში ყველა დაინტერესებული მხარის აქტიური ტვინების“ უკან დაბრუნების პროცესი; ჩართულობის მექანიზმები; ინფორმაცია განათ- ლებისათვის გამოყოფილი ხარჯებისა და საგან-yy კანონით დადგინდება, რომ საგანმანათლებლო მანათლებლო სისტემის დაწესებულებების საქმი- დაწესებულებათა ხელმძღვანელებს უნდა ჰქონ- ანობის შესახებ გამჭვირვალე და ხელმისაწვდომი დეთ პედაგოგიური, აკადემიური და/ან სამეცნი- გახდება საზოგადოებისათვის. ერო გამოცდილება; სკოლის დირექტორი იქნება არა მხოლოდ მენეჯერი, არამედ ამავე სკოლის შეიქმნება განათლების დაფინანსების მასწავლებელიც. ეს უზრუნველყოფს მის მიმართ ეფექტიანი მექანიზმები. მასწავლებელთა ნდობის ამაღლებას და მათ ეფექ- ტიან თანამშრომლობას; სკოლის დირექტორს yy განათლების დაფინანსების წესი, ფორმები და აირჩევს პედაგოგიური საბჭო; უმაღლესი საგანმა- ოდენობა შექმნის ადამიანური რესურსების უწყვე- ნათლებლო დაწესებულების რექტორს რეალურად ტი განვითარებისა და განათლების სისტემის პრი- აირჩევს აკადემიური საბჭო სრული პროფესორე- ორიტეტულობის, მდგრადობის, განვითარების, ბისაგან; ეფექტიანობისა და განათლების კონსტიტუციური უფლების რეალიზების სოციალურ-ეკონომიკურyy უზრუნველყოფილი იქნება მშობლების (მშობელ- გარანტიებს; თა საბჭოს მეშვეობით) ეფექტიანი მონაწილეობა სასკოლო გეგმის შემუშავებაში, სკოლის საქმი- yy გაიზრდება სახელმწიფო ხარჯები განათლებაზე ანობის ანგარიშის განხილვასა და შეფასებაში; მთლიან შიდა პროდუქტთან მიმართებით;yy ხელი შეეწყობა მშობელთა კომიტეტების შექმ- yy განათლების საერთო ხარჯების ზრდასთან ერთად, ნას ეროვნულ, რეგიონალურ და ადგილობრივ საგანმანათლებლო დაწესებულებებში მნიშვნე- დონეებზე და მათ ეფექტიან ფუნქციონირებას; სა- ლოვნად მოიმატებს დასაქმებულთა შრომის ანაზ- ხელმწიფოსთან ერთად, ბავშვის უფლებების (მათ ღაურება, ამაღლდება მათი სოციალური სტატუსი შორის განათლების უფლების) უპირველესი დამც- და პრესტიჟი; მასწავლებელს ექნება ღირსეული ველი იქნება მშობელი; ცხოვრების პირობები;yy განხორციელდება განათლების სისტემის ობიექ- yy გადაიხედება განათლების დაფინანსების „ვაუჩე- ტური და სანდო სტატისტიკის წარმოება, დაინერ- რული“ წესი (როგორც დაფინანსების ძირითადი გება შესაბამისი საერთაშორისო პრაქტიკა და მე- წყარო) და იგი შეივსება საგანმანათლებლო დაწე- თოდოლოგიები; სებულებების დაფინანსების სხვა კომპონენტებით;yy უზრუნველყოფილი იქნება განათლების პროგრა- yy სახელმწიფო თავის ხარჯზე უზრუნველყოფს მაღა- მული ბიუჯეტის შედგენა; ლი სტანდარტის საყოველთაო ზოგად განათლებას საგანმანათლებლო დაწესებულებებში; 65
  • 66. yy გაიზრდება სკოლამდელი აღზრდა-განათლები- დენტთა გრძელვადიანი დაკრედიტება, მისამარ- სათვის, პროფესიული განათლებისა და უმაღლესი თული ეფექტიანი სოციალური დახმარებისა და და- განათლებისათვის გამოყოფილი ხარჯები; შესაბა- საქმების პროგრამების განხორციელება, საერთო მისად, გაიზრდება განათლების ხელმისაწვდომო- საცხოვრებლებით უზრუნველყოფის ხელშეწყობა ბა ყველა საფეხურზე; და სხვ.); განისაზღვრება სტიპენდიების გაცემის წესი;yy სახელმწიფო განახორციელებს როგორც საჯარო, ისე კერძო უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესე- yy ამა თუ იმ პროფესიის დაუფლებისა და ამ პროფე- ბულებების იმ დოქტორანტთა მხარდაჭერის (წახა- სიით დასაქმების თითოეული მსურველისათვის ლისების) პროგრამებს, რომლებიც გამოირჩევიან ხელმისაწვდომი იქნება პროფესიული განათლება; განსაკუთრებული მიღწევებით. უზრუნველყოფილი იქნება პროფესიული განათ- ლების ტერიტორიული ხელმისაწვდომობა;გაიზრდება განათლების ხელმისაწვდომობა. yy ჩამოყალიბდება შრომის ბაზრის რეგულარულიyy განათლების უფლების რეალიზაცია ქვეყნის თი- კვლევისა და საზოგადოების ინფორმირების სის- თოეულ მოქალაქეს მისცემს განვითარების რე- ტემა; ალურად თანაბარ შანსს, რაც გააჩენს საზოგა- დოებაში არსებული უთანასწორობის დაძლევის yy უზრუნველყოფილი იქნება ეროვნული უმცირე- შესაძლებლობას; სობებისათვის ქართული ენის სწავლება და, კა- ნონმდებლობით დადგენილი წესის შესაბამისად,yy შემუშავდება და დამტკიცდება სათანადო (მათ შო- სრულად იქნება რეალიზებული მათთვის ქართულ რის, ტერიტორიული ხელმისაწვდომობის) სტან- ენაზე განათლების მიღების უფლება; დარტები; საგანმანათლებლო დაწესებულებათა შექმნა/რეორგანიზაცია განხორციელდება არა yy განხორციელდება შედეგზე ორიენტირებული მიზ- სუბიექტური ინტერესების შესაბამისად, არამედ ამ ნობრივი პროგრამები, რაც შექმნის თითოეული სტანდარტების გათვალისწინებით; სპეციალური საჭიროების მქონე პირისათვის (მათ შორის, შეზღუდული შესაძლებლობების მქონეyy ერთიანი სახელმწიფო პოლიტიკის ფარგლებში პირთა და ე.წ. „ქუჩის ბავშვების“) განათლების ადგილობრივი თვითმმართველობები უზრუნველ- ხელმისაწვდომობის რეალურ გარანტიებს; ყოფენ ქართულ ენაზე სკოლამდელი აღზრდა-გა- ნათლების ხელმისაწვდომობას; yy საქართველოს თითოეულ მოქალაქეს ექნება მთელი სიცოცხლის განმავლობაში განათლებისyy სოფლებისა და ქალაქებისათვის დაწესდება სკო- მიღების შესაძლებლობა; ხელი შეეწყობა ელექტ- ლის ტერიტორიული ხელმისაწვდომობის სტან- რონული სწავლების, კვალიფიკაციის ამაღლებისა დარტები; სტანდარტის შეუსრულებლობის შემ- და გადამზადების მიზნობრივი პროგრამების გან- თხვევაში, მოსწავლეებს ექნებათ შეღავათები ხორციელებას. ტრანსპორტით სარგებლობისას; სახელმწიფო განსაკუთრებულად იზრუნებს მაღალმთიანი რე- ამაღლდება განათლების ხარისხი. გიონების მცირეკონტინგენტიანი სკოლების ფუნქ- ციონირებაზე; yy განათლების ხარისხი დაეფუძნება ქართულ ისტო- რიულ, დასავლურ სტანდარტებსა და გამოც­ ილე- დyy შეიქმნება (ასევე, ითარგმნება) და მოსწავლეები- ბას; სათვის/სტუდენტებისათვის ხელმისაწვდომი იქნე- ბა მაღალი ხარისხის სახელმძღვანელოები ქარ- yy კანონმდებლობით უზრუნველყოფილი იქნება გა- თულ ენაზე; ნათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დამოუკიდებლობა ცენტრალური მართ-yy პროფესიული და უმაღლესი საგანმანათლებლო ვის ორგანოებისაგან; ეროვნული ცენტრის ფუნქ- დაწესებულებების სტუდენტებისათვის შემუშავ- ცია იქნება ხარისხის გარე შეფასება, ხარვეზების დება და განხორციელდება განათლების ფინანსუ- გამოვლენა და მათი აღმოფხვრის ხელშემწყობი რი ხელმისაწვდომობის სხვადასხვა მექანიზმები ღონისძიებების განსაზღვრა/უზრუნველყოფა (უკი- (სსიპ-ების საბაზო დაფინანსებასთან ერთად, სტუ- 66
  • 67. დურეს შემთხვევაში, ავტორიზაცია/აკრედიტაციის yy შეიქმნება უმაღლესი განათლებისა და მეცნიერე- გაუქმება); ბის ინტეგრაციის ხელშემწყობი ეფექტიანი სამარ- თლებრივი, ინსტიტუციური და ფინანსური მექანიზ-yy არსებითად გადაისინჯება ავტორიზაციისა და აკ- მები; რედიტაციის მოქმედი წესი; ავტორიზაცია/აკრედი- ტაციისას უზრუნველყოფილი იქნება აუცილებელი yy განხორციელდება უმაღლესი საგანმანათლებლო გაზომვადი და ობიექტური ინდიკატორების გამო- დაწესებულებების უმნიშვნელოვანესი როლის ყენება, ასევე დარგობრივი და შინაარსობრივი საკანონმდებლო რეგლამენტაცია მეცნიერების, მხარის შეფასება; ტექნოლოგიებისა და ინოვაციების განვითარების სფეროში;yy განათლების ხარისხის განვითარება უზრუნველ- ყოფილი იქნება სამი აუცილებელი კომპონენტის yy სათანადო პროგრამები/ღონისძიებები გათვალის- თანაარსებობით: წინებული იქნება სხვადასხვა შესაბამის სახელმ- ა) ეროვნული სასწავლო გეგმა/საგანმანათლებ- წიფო სტრატეგიაში; ამ სტრატეგიებით დასახული ლო პროგრამები (დარგობრივი მახასიათებლე- მიზნებისა და ამოცანების შედეგები გაანალიზდება ბი); სწავლებისა და კვლევის შეფასების საერთაშორი- ბ) პედაგოგიური/აკადემიური/ადმინისტრაციული სო ინდიკატორების შესაბამისად; პერსონალის შესაბამისი კვალიფიკაცია; გ) ხარისხიანი სახელმძღვანელოები. yy განხორციელდება უმაღლესი საგანმანათლებ- ლო დაწესებულებების სამეცნიერო საქმიანობისyy სკოლამდელი დაწესებულებებისათვის შემუშავ- საბაზო დაფინანსების სახელმწიფო პროგრამა; დება და დაინერგება საგანმანათლებლო-სააღმ- ამ დაფინანსების ფარგლებში უმაღლეს საგანმა- ზრდელო გეგმა და პროგრამები; უზრუნველყო- ნათლებლო დაწესებულებას ექნება სამეცნიერო ფილი იქნება საბავშვო ბაღებში დასაქმებულთა პრიორიტეტების განსაზღვრის უფლებამოსილება, სათანადო კვალიფიკაცია; გაიზრდება მეცნიერთა შრომის ანაზღაურება;yy არსებითად გადაისინჯება ეროვნული სასწავლო yy სახელმწიფო სამეცნიერო ფონდის/ფონდების გეგმა, აგრეთვე ამ გეგმით განსაზღვრული რო- მიერ უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესე- გორც სწავლა-სწავლებისა და საათობრივი განა- ბულებების მეცნიერთა პროექტების საგრანტო წილების ძირითადი პრინციპები, ისე საგნობრივი დაფინანსება განხორციელდება სახელმწიფოს პროგრამები; სკოლას დაუბრუნდება აღმზრდე- პრიორიტეტების შესაბამისად, ობიექტური და ლობითი ფუნქცია; განსაკუთრებული ყურადღება გამჭვირვალე შეფასებისა და დაფინანსების წესის მიექცევა ქართული ენის, როგორც ცალკე საგნის, საფუძველზე; სწავლებას; სწავლების ხარისხის გაუმჯობესების მიზნით, კლასში მოსწავლეთა მაქსიმალურ რა- yy შემუშავდება და განხორციელდება უმაღლესი სა- ოდენობად განისაზღვრება არა უმეტეს 25 მოსწავ- განმანათლებლო დაწესებულებების მიერ სამეც- ლისა; ნიერო კვლევებისა და თანამედროვე ტექნოლო- გიების დანერგვის ეფექტიანი მექანიზმები.yy შეიქმნება კვალიფიკაციის ამაღლების მდგრადი და ეფექტიანი სისტემა - უზრუნველყოფილი იქ- მეცნიერება ნება მასწავლებლების/აკადემიური პერსონალის კვალიფიკაციის შესაბამისობა საგანმანათლებლო არსებული ხელისუფლების პირობებში ქართული პროგრამებით გათვალისწინებულ მოთხოვნებ- მეცნიერება და მისი განვითარება არ არის პრიორი- თან; განხორციელდება მასწავლებელთა კვალი- ტეტული. მეცნიერებისადმი არასახელმწიფოებრივი ფიკაციის ამაღლების მიზნობრივი პროგრამები; დამოკიდებულება მხოლოდ მისი მწირი დაფინან- ხელი შეეწყობა მასწავლებლის მოტივაციისა და სებით არ შემოიფარგლება. წლების განმავლობაში შესაძლებლობების გაზრდას, იზრუნოს საკუთარ სამეცნიერო და კვლევითი ინსტიტუტები მიზანმიმარ- პროფესიულ განვითარებაზე. თულად დაიხურა, მკვეთრად შემცირდა მეცნიერების დაფინანსება. საპრივატიზაციო ობიექტების ნუსხაში ამაღლდება უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწე- მოხვდა არა ერთი სამეცნიერო და კვლევითი დაწე-სებულებების სამეცნიერო პოტენციალი. სებულება, რომელთა გასხვისებას მოჰყვა მეცნიერ- 67
  • 68. თანამშრომელთა უმუშევრად დარჩენა და ქვეყნის yy თანამედროვე მოთხოვნათა შესაბამისი სამეც-ინტელექტუალური ძალის საზღვარგარეთ გადინება. ნიერო კვლევების უზრუნველსაყოფად შეიქმნე-გაწყვეტილია კავშირი მეცნიერებს შორის როგორც ბა ქმედითი სისტემა, რომელიც ხელს შეუწყობსქვეყნის შიგნით, ისე ქვეყნის გარეთ. კატასტროფუ- საქართველოში არსებული სამეცნიერო პოტენ-ლად მცირეა იმ ახალგაზრდების წილი, რომლებიც ციალის მაქსიმალურ რეალიზებას, მეცნიერებისაკადემიურ კარიერას ირჩევენ. სახელმწიფომ თით- მუდმივ განვითარებას და მის ინტეგრაციას ერთიანქმის სრულად მოიხსნა პასუხისმგებლობა ქვეყანაში სამეცნიერო სივრცეში;მეცნიერების განვითარებაზე. yy უზრუნველყოფილი იქნება სამეცნიერო ინფრას- მოიშალა მეცნიერული ცოდნის ფორმირების ტრუქტურის განვითარება, კვლევების ხარისხისინტეგრირებული სისტემა. ახალი სისტემის ჩამო- ამაღლება, ახალგაზრდობის ჩართვა სამეცნიერო-ყალიბების გარეშე შეუძლებელია ცოდნის განახ- კვლევით საქმიანობაში, ქვეყნის მეცნიერების ინ-ლება, გაზიარება, მისი აკუმულირება და მომავალი ტეგრირება საერთაშორისო სამეცნიერო სივრცეში;თაობებისათვის გადაცემა. ამ მიზნებისთვის საჭიროასახელმწიფო პოლიტიკის განხორციელება. yy შეიქმნება მეცნიერების სფეროში შედეგზე ორიენ- ტირებული საგრანტო დაფინანსების სისტემა;მეცნიერების პოლიტიკისძირითადი მიმართულებები yy სახელმწიფო ხელს შეუწყობს ქართული მეცნიერე- ბისა და სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებებისyy შემუშავდება სახელმწიფო პოლიტიკა მეცნიერები- ინტეგრაციას საერთაშორისო სამეცნიერო და აკა- სა და სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტების საქ- დემიურ სივრცეში, მათ შორის, ერთობლივ კვლე- მიანობის კუთხით; ვით საქმიანობას, საერთაშორისო პროექტებში მონაწილეობის ფორმით;yy მეცნიერება გახდება ცოდნაზე დაფუძნებული ეკო- ნომიკის საფუძველი; yy მეცნიერების სისტემა უნდა დაეფუძნოს არსებული სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებების პოტენ-yy ჩვენ მიერ განსაზღვრული პრიორიტეტების საფუძ- ციალს. ამ დაწესებულებების მართვაში უშუალო ველზე მნიშვნელოვნად გაიზრდება მეცნიერების მონაწილეობას მიიღებენ ამ დაწესებულებების დაფინანსება; წარმომადგენელები;yy მოხდება ფუნდამენტურ და გამოყენებით კვლევა- yy ქვეყნის ერთ-ერთ უმთავრეს ამოცანად გამო- თა ორგანიზებისა და მხარდაჭერის ახალი, ევრო- ცხადდება ნიჭიერი ახალგაზრდების მეცნიერებაში პული ტიპის სისტემის ფორმირება; მოზიდვა. 68
  • 69. თავი 8. კულტურა და სპორტიკულტურა ქვეყნის მსოფლიო ცივილიზაციასთან და- რესობების კულტურათა წახალისება, მათიმაკავშირებელი უმნიშვნელოვანესი ინსტრუმენტია ჩაბმა ერთიანი კულტურის პოლიტიკის გან-და იგი საგანგებო სახელმწიფოებრივი ზრუნვის საგა- ხორციელებაში;ნი უნდა გახდეს. კულტურის სფეროში სახელმწიფო კონკურსე- ბის დაფუძნება და კომპეტენტური სახელმწიფო დღეს უკიდურესად მცირეა ბიუჯეტიდან კულტუ- კომისიების შექმნა.რისათვის გამოყოფილი თანხა. მოუწესრიგებელიაკულტურის საკანონმდებლო ბაზა. სახელმწიფო ენა დღევანდელი ხელისუფლების კულტურის პოლი- დღევანდელმა ხელისუფლებამ 2003 წლის შემდეგტიკა ძირითადად იდეოლოგიზებული და პოლიტიზე- გააუქმა საქართველოს პრეზიდენტთან არსებულიბულია. საქართველოს სახელმწიფო ენის მუდმივი კომისია. გაუქმდა აგრეთვე საქართველოს პრეზიდენტს დაქ-კულტურის პოლიტიკის ძირითადი ვემდებარებული საქართველოს ენის სახელმწიფომიმართულებები პალატა და საქართველოს პარლამენტის სახელმწი- ფო ენის ქვეკომიტეტი. დაიხურა საგანგებოდ ენობ-კულტურის სფეროში გასატარებელი ღონისძიებე- რივი პრობლემებისადმი მიძღვნილი ტელე- და რა-ბის შედეგად საქართველო თანამედროვე სამყაროს დიოგადაცემები. ყოველივე ამის შედეგად ქართულიღირსეული წევრი უნდა გახდეს. ამ მიზნით უნდა შე- ენის კონსტიტუციურ სტატუსთან დაკავშირებით მძიმემუშავდეს კულტურის განვითარების სტრატეგიული ვითარებაა შექმნილი.გეგმა, რომელშიც გათვალისწინებული იქნება ისეთიპრინციპები, როგორიცაა: შესამჩნევად დაიწია ქართული ენის სწავლების დონემ საჯარო სკოლებსა და უმაღლეს სასწავლებ- საქართველოს მოქალაქეების თავისუფალი ლებში. საქმიანობა კულტურის სფეროში და შემოქ- მედებით პროცესში ხელისუფლების ჩაურევ- თვითდინებაზეა მიშვებული მართლმეტყველე- ლობის უზრუნველყოფა. უნდა გამოირიცხოს ბისა და სალიტერატურო ნორმათა დაცვის საკითხი. ხელისუფალთა მხრიდან ერთპიროვნული არ არსებობს დადგენილ ნორმათა დამკვიდრების მე- გადაწყვეტილებები; ქანიზმი. არ ხდება ახალ ნორმათა დადგენა სახელმ- ქართული კულტურული სივრცის მსოფლიოს წიფო დონეზე. უყურადღებოდაა მიტოვებული ტერმი- კულტურულ სივრცეში ინტეგრაციის ხელშეწ- ნოლოგიური საქმიანობა. ყობა; კულტურული მემკვიდრეობის დაცვა მსოფლი- ვერანაირ კრიტიკას ვერ უძლებს მედიის ენა. გან- ოში აღიარებული სტანდარტების შესაბამისად, საკუთრებულად საგანგაშო მდგომარეობაა სარეკ- რეაბილიტაციის პროცესი უნდა მიმდინარეობ- ლამო და ქალაქის გაფორმების საქმეში. დეს საერთაშორისო სტანდარტების, იუნესკო- სა და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციების სახელმწიფო ენის პოლიტიკის რეკომენდაციების გათვალისწინებით; ძირითადი მიმართულებები კულტურის სფეროში დაფინანსების გაზრდა ევროკავშირის ქვეყნების ნიმუშის მიხედვით; საგანგებო ღონისძიებებია გასატარებელი ქართული კულტურის სფეროში ეფექტიანი საკანონმდებ- ენის, როგორც სახელმწიფო ენის, დასაცავად. ამჟა- ლო ბაზის შემოღება – უნდა დაწესდეს საგა- მად ამ საკითხის კონტროლი ევალებათ ადგილობრივი დასახადო პრივილეგიები კულტურაში ინვეს- თვითმმართველობის ორგანოებს, მაგრამ მათი კომ- ტირების მსურველთათვის, რაც განაპირობებს პეტენცია და შესაძლებლობები არ არის საკმარისი. დაფინანსებაში სახელმწიფო და კერძო სექტო- რის თანამონაწილეობას; სახელმწიფო ენაზე ზრუნვა კვლავ უნდა იკისროს საქართველოში მცხოვრები ეთნიკური უმცი- სახელმწიფომ, რათა გარანტირებული იყოს ქართული 69
  • 70. ენის კონსტიტუციური სტატუსის დაცვა. უნდა შემუშავ- 2. თანამედროვე სპორტული ინფრასტრუქტურისადეს და ამოქმედდეს კანონი სახელმწიფო ენის შესახებ. და შესაბამისი ინვენტარის არარსებობა; არაქართულენოვან მოსახლეობასთან მიმარ- 3. წვრთნისა და შეჯიბრების პროცესში თანამედ-თებით შესამუშავებელია სათანადო პოლიტიკა და როვე მიღწევების არასათანადოდ გამოყენება;ღონისძიებები. ეს მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელსარაქართულენოვანი მოსახლეობის ჩაბმას საერთო 4. მწვრთნელებისა და სპორტსმენების სამედიცინოსახელმწიფოებრივ ცხოვრებაში, რათა მათ ქართული უზრუნველყოფისა და სოციალური დაცვის არა-სახელმწიფოს სრულფასოვან მოქალაქეებად იგრძნონ საკმარისი ხარისხი;თავი. 5. ფიზიკური განათლებისადმი არათანამიმდევრუ-სპორტი ლი მიდგომები და სხვ.საერთაშორისო სარბიელზე ბოლო წლების განმავ- სპორტის რეფორმის ძირითადი პრიორიტეტებია:ლობაში საქართველოს სახელით მოასპარეზე სპორ-ტსმენების მიღწევების, მწვრთნელებისა და სპორტის სპორტის შესახებ ახალი კანონის მომზადება;სპეციალისტების მიერ ამ საქმეში შეტანილი მნიშვ- სპორტის დეპოლიტიზება და დეცენტრალიზე-ნელოვანი წვლილის, მათი პროფესიონალიზმისა და ბა;თავდადებული შრომის მიუხედავად, უნდა აღინიშ- პირობების შექმნა იმისათვის, რომ სპორტშინოს, რომ საქართველოში ფიზიკური აღზრდისა და ჩაბმა ხელმისაწვდომი გახდეს მოსახლეობისსპორტის განვითარების დონე ჯერჯერობით კვლავ ყველა ფენისათვის;ვერ აკმაყოფილებს თანამედროვე მოთხოვნებს. სპორტული ინფრასტრუქტურის მოდერნიზება; უმაღლესი აკადემიური და საშუალო სპორტუ- ფინანსური პრობლემების, სუსტი მატერიალური ლი განათლების, აგრეთვე სპორტის მეცნი-ბაზისა და კვალიფიციური კადრების ნაკლებობის ერების განვითარება;გამო სასწავლო-საწვრთნელი მუშაობის ხარის- სპორტული მედიცინის განვითარება;ხი ყველა ტიპის სპორტულ სკოლასა და სპორტულ სპორტში თანამედროვე ტექნოლოგიების და-კლუბში საკმაოდ დაბალია. ნერგვა. გარდა ამისა, ქვეყანაში სპორტის განვითარების ქვეყანაში ფიზიკური აღზრდისა და სპორტისხელშემშლელი ფაქტორებია: მოდელის შექმნა უზრუნველყოფს სპორტის მარ- თვის სისტემის გაუმჯობესებას და განვითარებას,1. არათავისუფალი, დაუცველი და არაკონკურენ- კონკურენტუნარიანობისა და იმიჯის გაზრდას ტული გარემო; მსოფლიოში. საარჩევნო ბლოკის „ბიძინა ივანიშვილი - ქართული ოცნების“ მიერ წარმო-დგენილი საარჩევნო პროგრამა განსაზღვრავს იმ სტრატეგიულ მიმართულებებს,რომელთა განხორციელების შედეგად ქვეყანაში დაიწყება ფართომასშტაბიანირეფორმები. ამ პროცესში მნიშვნელოვნად შეიცვლება საკანონმდებლო ბაზა,ასევე განისაზღვრება ქვეყნის უახლოესი, საშუალო- და გრძელვადიანი განვითა-რების პოლიტიკა. ამ პროგრამის ძირითადი მახასიათებლები აისახება სახელმწი-ფო ბიუჯეტში და გახდება ქვეყნის მასშტაბით ძირეული რეფორმების გატარებისწინაპირობა. 70