Your SlideShare is downloading. ×
Advocatendossier 17
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Advocatendossier 17

4,314
views

Published on


0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
4,314
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. A D V O C AT E N DOSSIER
  • 2. A D V O C AT E N DOSSIER De digitale advocaat in 2006 AdvocatenDossier is een gezamenlijke uitgave van de Nederlandse Orde van Advocaten en Reed Business Information
  • 3. Onder redactie van: mr. C.Y.M. Helmer en dr. L. Hesselink De digitale advocaat in 2006 ISSN 1385-115-2 Vormgeving: VILLA Y, Andre Klijsen Omslag: Haagsblauw, Den Haag Reed Business Information Postbus 16500 2500 BM, Den Haag tel: 070 – 441 51 55 fax: 070 – 441 59 19 © 2005 Elsevier Juridisch (onderdeel van Reed Business Information bv, ’s-Gravenhage) Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jo het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden. Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is nagestreefd, kan voor de aanwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden auteurs, redacteuren en uitgever deswege geen aansprakelijkheid.
  • 4. Inhoud Inleiding 7 Het handwerk Vrij toegankelijke websites voor advocaten 11 Leo van der Wees EU-documenten op internet 25 Henk Zonneveld Authenticiteit van digitale documenten 31 Eric Tjong Tjin Tai Wie is verantwoordelijk voor de informatietechniek? 37 Aernout Schmidt De tips Digitale marketing 45 Vera de Leeuw Effectief e-mail management 49 Lia Bloemers De lijsten Gewogen bronnen voor de rechtspraktijk 57 Carlijn Urlings Aanbod standaard-software voor advocatenkantoren 73 Gerard Bottemanne De voorzichtige start van een juridische zoekmachine 77 Arnoud Veilbrief Attenderingsservices, een vergelijking 81 Louise Bos 5
  • 5. Inleiding Voor dit AdvocatenDossier, De digitale advocaat in 2006, selecteerden we scherp uit de diverse onderwerpen die zich onder deze titel zouden kunnen scharen. Daarbij gingen we uit van het praktische belang voor de praktijk van de advocaat. In 1999 is in deze zelfde serie De webwijzer uitgebracht. Aangezien de ontwikkelingen op internet en daarmee samenhangende zaken als e-mail- verkeer en digitale documenten niet bij te houden zijn, bij dezen een update. Bij de samenstelling van dit boekje viel op dat advocaten nog steeds veel gebruik blijven maken van papieren bronnen. Vandaar dat een para- doxaal papieren boek over internet niettemin gerechtvaardigd is. Natuurlijk wordt ook in de advocatuur steeds vaker en intensiever gebruikgemaakt van internet, en wordt die advocaat steeds zeldzamer die wars is van internet en nieuwe informatietechnologie. Een handzame gids is derhalve niet overbodig. Aan de orde komen onder andere bronnen op het net: bronnen per rechts- gebied; vrij toegankelijke bronnen, met een schat aan informatie; uitleg over het vinden van informatie in die bronnen; en mogelijkheden om de informatie te selecteren en te ontsluiten. U krijgt antwoord op de juridi- sche vraag naar bewijs en authenticiteit van digitale documenten, en ook internet als marketinginstrument passeert de revue. Kortom, voor ieder wat wils, en noodzakelijks, op het immense terrein dat internet bestrijkt. Charlotte Helmer Reed Business Information 7
  • 6. Het handwerk
  • 7. Vrij toegankelijke websites voor advocaten L e o v a n d e r We e s Onderzoeker aan de Faculteit Rechtsgeleerdheid, Universiteit van Tilburg en directeur van Recht.nl en Legal Net Services In dit onderdeel treft u een overzicht aan van de belangrijkste vrij toegankelijke websites voor advocaten. Daarbij begin ik met BalieNet, het portaal van de Orde voor de Advocatuur. Vervolgens wordt kort aandacht besteed aan Recht.nl, het onafhankelijke juridische portaal voor juridische professionals. Daarna heb ik de rechtsbronnen als handvat genomen voor beschrijving van andere relevante weblocaties. Dit betekent dat ik in eerste instantie sites beschrijf die betrekking hebben op wetsvoorstellen en wetten. Vervolgens komen de rechtspraak en de verdragen aan bod. Bij elk onderdeel treft u een opsomming aan waarin het webadres van de besproken site wordt vermeld evenals de adressen van de belangrijkste niet-besproken sites voor dat onderdeel. BalieNet Op het moment dat u dit leest is het vernieuwde BalieNet net gelanceerd. De structuur is volledig veranderd en de site heeft een nieuw moderner uiterlijk gekregen. Daarbij is het nu mogelijk om snel en eenvoudig een certificaat aan te vragen, dat bovendien langer – 2 jaar – geldig is. Het verkrijgen van een certificaat kan en zal het gebruik van het BalieNet nu dus niet meer in de weg zitten. Het nieuwe BalieNet biedt te veel informatie om in deze special de revue te laten passeren. Ik zal dan ook alleen de in mijn ogen belang- rijkste rubrieken bespreken en nodig eenieder bij dezen uit zelf de site eens te gaan bekijken. 11
  • 8. ADVOCATENDOSSIER 17 Juridisch nieuws Indien u in de linkerkantlijn klikt op Juridisch nieuws verschijnt rechts de eerste nieuwspagina met algemeen juridisch nieuws. Onder de rubrieksnaam Juridisch nieuws zijn na de klik ook 12 rechtsgebieden zichtbaar geworden. Een klik op een van de rechtsgebieden biedt u het nieuws voor dat betreffende terrein. Verdeeld over de verschillende rechtsgebieden worden wekelijks circa 40 juridi- sche nieuwsberichten geplaatst. Berichten die u overigens ook per e-mail toege- zonden kunt krijgen, waarbij u tevens kunt aangeven van welk rechtsgebied u wel of juist geen berichten wilt ontvangen. Wel zo makkelijk. Het toezenden van deze nieuwsbrief is kosteloos en wordt u aangeboden door de Nederlandse Orde van Advocaten. Een andere nieuwsvoorziening die via BalieNet (gratis) wordt aangeboden is de Orde van de dag. Dit betreft een digitale nieuwsbrief die, anders dan de naam doet vermoeden, wekelijks verschijnt. De Orde van de dag bevat onder andere een link naar de Knipselkrant van de Orde. Aan het einde van deze paragraaf over BalieNet staat vermeld hoe u zich op de nieuwsdiensten kunt abonneren. Praktijkondersteuning Een andere rubriek in de linkerkantlijn die de moeite waard is, is Praktijk- ondersteuning. Hierin treft u onder andere informatie aan over het Advocaten- paspoort, Archivering op het kantoor, de Basisbibliotheek en mogelijkheden om beveiligd te e-mailen. Onder deze zelfde rubriek vindt u ook Garantieformulieren en Modellen en voorbeelden. In het het eerste onderdeel treft u het Rotterdams Garantieformulier 1992 en het NVB-model Beslaggarantie 1999 aan. In het tweede staan te downloaden modellen en voorbeelden ten behoeve van de prak- tijk. U dient daarbij te denken aan een model dagvaarding nieuwe stijl, een voor- beeld checklist intake zakelijke cliënten, modellen kwaliteitstoets en een model kostenmaatschap. Publicaties Onder de hoofdrubriek Publicaties – nog steeds in de linkerkantlijn – treft u publicaties aan van de Orde, het archief van het Advocatenblad en publicaties van derden. Onder de eerste staan bijvoorbeeld het Advocatendossier en het Vademecum 2005. De laatste bevatte ten tijde van het schrijven van dit stuk een rapport van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak en een stuk van de werkgroep polarisatie in de strafzaal. Veel van de in deze rubriek genoemde publicaties zijn online beschikbaar. Advocaten, Wet- en regelgeving In de horizontale balk boven in het scherm treft u onder meer de rubrieken Advocaten en Wet- en regelgeving aan. De eerste bevat informatie voor advoca- ten en advocaat-stagiaires. U vindt hier bijvoorbeeld informatie over opleiding, 12
  • 9. Vrij toegankelijke websites voor advocaten klachten en geschillen, disciplinaire en andere uitspraken, en de Raden van Toezicht. Het tweede valt in drie delen uiteen: het Vademecum wet- en regel- geving, een Dossier WID/MOT en Wetgevingsadviezen. Abonneren e-zines Klik op Juridisch nieuws en klik vervolgens op de laatste rubriek getiteld Aanmelding gratis juridische E-zines. Vervolgens dient u een aantal kleine formulieren in te vullen, deze gegevens te versturen en als afron- ding van de registratie dient u een bevestigingsbericht te beantwoorden. Abonneren Orde van de dag Op de homepage van BalieNet ziet u rechts een kader staan over de Orde van de dag. Onder de tekst over deze digitale nieuwsbrief ziet u het woord Abonneren staan. Indien u daarop klikt wordt automatisch uw mailprogramma gestart en behoeft u slechts nog uw gegevens in te vullen en op verzenden te drukken om het (gratis) abonnement te activeren. Portalen Ons land kent een aantal juridische portalen en portaaltjes. Veel van die sites zijn gericht op consumenten, sommige voor juristen. Van de sites voor de juridische professional wordt het onafhankelijke portaal Recht.nl besproken. Recht.nl In het stuk over BalieNet heeft u kunnen lezen dat het nieuws op BalieNet verzorgd wordt door Recht.nl.1 Daarmee is veel gezegd over dit onafhankelijke 1 Het adres van deze webstek is vanzelfspre- juridische portaal. Het dagelijkse juridische nieuws verdeeld over een twaalftal kend www.recht.nl. rechtsgebieden vormt namelijk een belangrijk onderdeel van deze site. Uit de enorme brij van gegevens die het internet bevat, filtert, selecteert en sorteert de redactie van Recht.nl de voor juristen belangrijke nieuwsfeiten. Daarnaast worden deze berichten verrijkt met verwijzingen naar bij de berichten behorende documenten, uitspraken, richtlijnen, wetteksten, et cetera en vervolgens aan de abonnees en aan advocaten die lid zijn van de Orde ter beschikking gesteld. Het portaal biedt echter meer. Naast het nieuws kunnen advocaten namelijk ook op Recht.nl terecht voor tijd- schrift-attendering, een webgids, verwijzingen naar Nederlandse wet- en regelgeving, een agenda en vacatures. 13
  • 10. ADVOCATENDOSSIER 17 Tijdschrift-attendering De tijdschrift-attendering van Recht.nl biedt u de inhoudsopgaven van bijna 200 tijdschriften met juridische relevantie. Vrijwel onmiddellijk na het verschijnen van nieuwe edities van juridische vakliteratuur wordt u middels deze dienst op de hoogte gesteld van de inhoud zonder dat u de tijdschriften er fysiek op hoeft na te slaan. Een inhoudsindicatie bij veel artikelen en (waar mogelijk) directe links naar relevante jurisprudentie geven u daarbij snel duidelijkheid over en toegang tot de bron. Een bookmark-functie biedt u daarbij de mogelijkheid gevonden artikelen met één klik te bewaren in uw persoonlijke pagina. U hoeft voor de laatste tijdschriftartikelen niet elke keer naar Recht.nl te surfen. U kunt uw eigen selectie via een elektronisch magazine laten mailen op een moment dat u het best uitkomt. Tot slot spreekt het bijna voor zich dat de data- bank met informatie doorzoekbaar is middels een zoekmachine. Meer informatie over deze enige niet-gratis Recht.nl-dienst voor advocaten treft u aan op www.wijlezenvooru.nl. Webgids De Gids van Recht.nl is een uitgebreide bibliotheek met links naar rechtsbronnen en juridische organisaties, geselecteerd en gerubriceerd voor en door juristen. Deze webgids wordt voortdurend actueel gehouden en aangevuld. Wetten Daarnaast heeft Recht.nl een rubriek Wetten. In dit onderdeel vindt u directe links naar een groot aantal belangrijke Nederlandse wetten en besluiten. Daar- naast treft u digitale wetbundels voor een groot aantal rechtsgebieden zoals arbeidsrecht, belastingrecht en faillissementsrecht. U kunt deze bundels eenvoudig toevoegen aan uw favorieten. Hiermee heeft u onder uw muisknop toegang tot alle voor het gekozen rechtsgebied relevante wetten en besluiten. U hoeft dan niet zelf regelingen betreffende een rechtsgebied aan uw favorieten toe te voegen, maar slechts één enkele verwijzing naar de wettenbundel waarin u geïnteresseerd bent. Agenda Het onderdeel Agenda biedt verwijzingen naar juridische congressen, seminars en opleidingen. Wilt u weten wat er aangeboden wordt dan kunt naar agenda.recht.nl surfen en de cursussen doornemen. Wilt u weten wat er wordt aangeboden op het gebied van bijvoorbeeld strafrecht, dan kunt u het best klik- ken op de gelijknamige rubriek in de linkerkantlijn. In diezelfde kantlijn vindt u tevens een overzicht van alle postacademische opleidingen. Vacatures Op de thuispagina van de juridische vacaturebank van Recht.nl treft u recentelijk toegevoegde vacatures aan. Via de rubrieken in de kantlijn kunt u oudere vacatu- res inzien. 14
  • 11. Vrij toegankelijke websites voor advocaten Nieuws Tot slot nog een tweetal opmerkingen over het nieuws zoals dat door Recht.nl wordt verzorgd. Allereerst dient u zich bewust te zijn van het feit dat Recht.nl inmiddels al ruim 5 jaar bestaat en dat als gevolg daarvan de databank een enorme hoeveelheid nieuwsberichten met bijbehorende verwijzingen bevat. Indien u dus een zoekopdracht laat uitvoeren door de zoekmachine van Recht.nl is niet alleen de kans op resultaat groot, vaak wordt u ook doorverwezen naar vele andere voor uw zoekopdracht relevante nieuwsberichten, documenten en websites. Daarbij komt dat Recht.nl, net als Google, daar waar mogelijk kopieën bewaart van webpagina’s, verwijzingen, documenten, et cetera, zodat u zelden tegen een melding aanloopt dat een nieuwsbericht of document niet meer gevon- den kan worden. Hiernaast behoeft u niet elke keer opnieuw naar Recht.nl te surfen voor het laat- ste nieuws betreffende het rechtsgebied, of de rechtsgebieden waarin u geïnteres- seerd bent. U kunt zich namelijk ook abonneren op het zogenaamde Recht.nl Magazine dat u per e-mail toegezonden krijgt en dat u geheel kunt aanpassen aan uw wensen. U vindt dan elke maandagmorgen alleen de voor u relevante berichten in uw elektronische postbus. Advocaten kunnen van de diensten van Recht.nl gebruikmaken door de instruc- ties te volgen zoals aangegeven op de speciale advocatenpagina die te bereiken is via de pagina www.recht.nl/abonnementsinfo/. Recht.nl - www.recht.nl Attenderingsdienst Recht.nl - www.wijlezenvooru.nl Juridisch Wetenschappelijk Bureau - www.jwb.nl Portill.nl - www.portill.nl Advocatie - www.advocatie.nl R e c h t s b ro n : We t s v o o r s t e l l e n De belangrijkste site voor wetsvoorstellen en informatie daaromtrent is de afde- ling Officiële Publicaties van Overheid.nl. Officiële Publicaties, Overheid.nl Indien u surft naar www.overheid.nl treft u in de linkerkantlijn onder andere de rubriek Officiële Publicaties aan. Een klik op de naam brengt u naar een zoek- scherm dat bestaat uit drie onderdelen. In het eerste kunt u een keuze maken uit wat men noemt publicatiesoort(en). In het geval van Officiële Publicaties zijn dat Kamerstukken, Handelingen, Kamervragen, Agenda’s van beide Kamers, Tracta- tenblad, Staatsblad, Departementale regelgeving Staatscourant, Uitspraken Raad voor de Scheepvaart en Algemeen verbindendverklaringen van CAO’s. In deel 2a van dit onderdeel van Overheid.nl kunt u de publicatiedatum van het document dat u zoekt nader bepalen. Hierbij dient vermeld te worden dat u voor 15
  • 12. ADVOCATENDOSSIER 17 publicaties van voor 1995 aange- wezen bent op andere bronnen, want oudere documenten bevinden zich niet in deze databank. Daarnaast kunt u in dit onderdeel van deze pagina zoeken naar een woord of zinsdeel, waarbij u kunt aangeven of u dat in de titel of in de tekst wilt doen. In het geval u weet dat een bepaald woord voor- komt in de titel van een document dient u titel aan te vinken. De kans dat u daardoor sneller het gewenste document op het scherm heeft is dan aanmerkelijk groter. Als u immers tekst zou aanvinken en een zoekopdracht laat uitvoeren, dan wordt gezocht in de complete teksten van de talloze documenten in de databank van Overheid.nl en is het zo goed als zeker dat het door u gekozen woord veel vaker gevonden wordt. Indien u het publicatiejaar weet van het document dat u zoekt of wellicht het publicatienummer dan kunt u onderdeel 2b van de zoekmachine gebruiken. Tevens kunt in dit onderdeel van de zoekpagina een volgnummer van een Kamerstuk invullen. Zoekt u bijvoorbeeld de memorie van toelichting van de Aanpassingswet richtlijn inzake elektronische handel en u weet dat het Kamer- stuknummer van de betreffende wet 28 197 is, dan vult u dit nummer in achter het publicatienummer. Vervolgens vult u een 3 in als volgnummer van het Kamerstuk. Alle memories van toelichting hebben namelijk volgnummer 3. Klikt u daarna op Vind dan zal de memorie van toelichting op uw scherm verschijnen. U kunt de onderdelen 2a en 2b van de zoekmachine niet combineren. Dus als u een woord invoert in onderdeel 2a en een publicatienummer in onderdeel 2b dan krijgt u een foutmelding. Officiële Publicaties kent twee belangrijke nadelen bij het gebruik. Allereerst werkt de Vorige-toets van uw browser niet goed. Daar waar u (waarschijnlijk) altijd gebruikmaakt van de Vorige-toets om een pagina terug te gaan, levert dit hier soms onduidelijke pagina’s op of blijft u op dezelfde pagina hangen. Om te navigeren in Officiële Publicaties is het dan ook aan te raden op de blauwe teksten te klikken die achter Home verschijnen in de witte balk onder het Over- heid.nl-logo. Als u een document heeft ingezien dat in de resultatenlijst stond na een zoekopdracht dan zal daar staan Home – Officiële Publicaties – Zoekresul- taten. Indien u een ander gevonden document wilt inzien dan dient u op Zoek- resultaten te klikken om een nieuwe keuze te maken. Vervelend is dat het niet mogelijk is een verwijzing naar een gevonden document toe te voegen aan uw favorietenlijst van uw browser. De adressen die worden 16
  • 13. Vrij toegankelijke websites voor advocaten toegekend aan de door u opgeroepen documenten zijn namelijk tijdelijk. Indien u dus een document toevoegt aan uw favorieten zult u er een volgende keer achter komen dat u weliswaar een adres heeft toegevoegd, maar dat u daarmee niet meer bij het door u gewenste document komt. Als u een bepaald document regelmatig wilt inzien moet u daarvoor dus elke keer weer naar Officiële Publicaties en een zoekopdracht uitvoeren of u moet het document bewaren op uw eigen computer. Officiële Publicaties - www.overheid.nl/op Parlando - parlando.sdu.nl Eerste Kamer - www.eerstekamer.nl R e c h t s b ro n : We t t e n Indien u op zoek bent naar complete, actuele en gratis wetteksten dan moet u naar www.wetten.nl surfen, de enige echte wettensite van ons land. Wet- en regelgeving, Overheid.nl De afdeling Wet- en regelgeving van Overheid.nl kunt u bereiken door op de thuispagina van Overheid.nl op de gelijknamige rubriek te klikken. U komt er direct als u www.wetten.nl ingeeft in de adresregel van uw internetbladeraar (browser). Met het wettenbestand dat de overheid via deze site beschikbaar stelt, geeft zij invulling aan haar wens om wetgeving via internet voor iedereen behoorlijk raadpleegbaar te maken. Lange tijd was het niet goed mogelijk om gratis volledige wetteksten te raadplegen. Via deze site is dit nu wel het geval. Het gaat hierbij om de teksten van geldende wet- en regelgeving vanaf 1 mei 2002 en de wet- en regelgeving die na deze datum is vervallen. Bij ministeriële regelingen gaat het om de teksten vanaf 1 mei 2003. En sinds kort zijn daar de beleidsregels (circulaires), regelgeving van Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO’s) en de Publiekrechtelijke Bedrijfs- organen (PBO’s) aan toegevoegd. Wetten.nl biedt u de mogelijkheid de volledige teksten van wet- en regel- geving te raadplegen. Doet u dat vandaag dan krijgt u de tekst te zien zoals die vandaag geldig is. Wilt u evenwel de geldende tekst inzien van een regeling op een door u gekozen datum dan kan dat ook. U dient zich hierbij wel bewust te zijn van het feit dat dit onderdeel van Over- heid.nl pas vanaf mei 2002 bestaat en u dus geen wetteksten kunt u oproepen die ouder zijn. 17
  • 14. ADVOCATENDOSSIER 17 Zeer actueel Nieuwe teksten en wijzigingen worden bij minimaal 95 procent van de gevallen binnen 2 werkdagen na publicatiedatum in Wetten.nl verwerkt. Voor maximaal 5 procent van de publicaties vindt verwerking binnen 5 werkdagen plaats. De site is dus zeer actueel. Wettechnische informatie Een nuttige onderdeel van deze site is de zogenaamde Wetstechnische informatie. U vindt deze informatie door, als u een wet of het besluit op het scherm hebt staan, op ‘i’ te klikken. U vindt deze knop links bijna bovenaan op het scherm. De wetstechnische informatie bestaat onder meer uit een bronnenoverzicht met betrekking tot de publicatie en inwerkingtreding alsmede uit verwijzingen naar relevante Kamerstukken. Daarnaast biedt dit onderdeel directe verwijzingen naar regelgeving die op de door u gevonden regeling is gebaseerd, naar verwante beleidsregels en circulaires, en naar artikelen of vergelijkbare teksten die verwij- zen naar de door u gevonden regeling. Uitermate handig! Deeplinken Een recente verbetering die is aangebracht in dit onderdeel van Overheid.nl betreft het zogenoemde dieplinken. Tot voor kort was het wel mogelijk maar behoorlijk lastig een webadres, een dieplink, naar een regeling toe te voegen aan uw favorieten. Nu is dat zeer eenvoudig. Indien u namelijk een wet op het scherm heeft opgeroepen verschijnt aan de rechterkant, min of meer bovenaan, een knop met daarop de tekst bookmark. Als u op deze knop klikt wordt vervol- gens een scherm geopend dat u de gelegenheid biedt het webadres van de opge- roepen wet aan uw favorieten toe te voegen. U hoeft dan in het vervolg slechts even naar uw favorietenlijst te gaan om de meest recente versie van de betref- fende regeling op te roepen. Instellingen Ook betrekkelijk nieuw is de functionaliteit Instellingen die u onder aan het scherm in de blauwe balk ziet staan. Instellingen biedt u de keuze om de tekst van een regeling als doorlopende tekst te bekijken of artikel voor artikel. In het laatste geval worden ook alle andere elementen van een regeling (zoals opschrif- ten en bijlagen) apart getoond. U dient zich bij deze functie bewust te zijn van het feit dat er internetbladeraars (browsers) zijn die moeite hebben met het tonen van doorlopende tekst bij uitge- breide regelingen. Deze regelingen zijn te groot voor de capaciteit van die brow- sers. Er kan in een dergelijk geval automatisch naar artikelsgewijze weergave worden overgeschakeld. De standaardinstellingen van deze functie zijn dat de tekst van de regeling door- lopend getoond wordt en dat automatisch overgeschakeld naar artikelsgewijze weergave bij grote regelingen. Van deze omschakeling wordt melding gemaakt bij 18
  • 15. Vrij toegankelijke websites voor advocaten het oproepen van de regeling. Om een voorbeeld te geven: de Auteurswet wordt bij gebruik van de Internet Explorer van Microsoft als geheel geladen in Wetten.nl, maar het Wetboek van Strafrecht wordt artikel voor artikel getoond. Het grote voordeel van doorlopende tekst is dat u met behulp van de toetscom- binatie ctrl-f (de Ctrl-toets en f-toets tegelijkertijd ingedrukt houden) eenvoudig naar een of meer woorden kunt zoeken in de gehele regeling omdat deze immers als geheel geladen is in de browser. Europese/Decentrale regelgeving Nog niet ingevoerd maar wel al zichtbaar op het scherm onder in de blauwe balk na de oproep van een regeling is de functie Europese/Decentrale regelgeving. Het is de bedoeling dat middels deze functie de voor de opgeroepen regeling relevante Europese richtlijnen en verordeningen aanklikbaar worden. Daarnaast streeft men er naar dat onder deze knop ook alle regelgeving van lokale overheden beschikbaar komt. Wet- en regelgeving heeft – net als de afdeling Officiële Publicaties – als nadeel dat u de knop Vorige van u internetbladeraar niet goed kunt gebruiken. Ook hier kunt u het best navigeren door middel van de blauwe woorden die verschijnen in de witte balk onder het Overheid.nl-logo. Dus als u een wet heeft gezocht en gevonden en vervolgens naar de wetstechnische informatie (‘i’) bent gegaan, dan treft u boven aan de pagina de volgende woorden aan Home < Zoeken < Zoekresultaten < Regeling < Wetstechnische Informatie. Indien u in zo’n geval terug wilt naar de gevonden regeling dient u op Regeling klikken in plaats van op de knop Vorige van uw browser om naar de vorige pagina terug te gaan. Wet- en regelgeving - wetten.overheid.nl R e c h t s b ro n n e n : R e c h t s p r a a k Ook in het geval van rechtspraak is er eigenlijk maar één webstek van belang: Rechtspraak.nl. Dit onderdeel zal dan ook tekst en uitleg geven over die website. Rechtspraak.nl Het ingeven van het webadres www.rechtspraak.nl doet u belanden op de homepage Rechtspraak.nl. Aan de bovenzijde van de pagina treft u de hoofdrubrieken aan: Wat is recht- spraak?, Naar de rechter, Gerechten, 19
  • 16. ADVOCATENDOSSIER 17 Registers, Actualiteiten, Werken bij, Uitspraken. Deze rubrieken zijn vanaf elke pagina bereikbaar. Althans, dat zal in de nabije toekomst zo zijn. De eerste twee rubrieken Wat is rechtspraak? en Naar de rechter zijn met name gericht op het niet-juridisch geschoolde publiek. Alle andere rubrieken zijn voor praktijkjuris- ten meer en minder interessant. In dit Dossier komt alleen de rubriek Uitspraken aan de orde. Daarnaast behandel ik twee onderdelen van Rechtspraak.nl die niet voor het publiek zichtbaar zijn, maar die wel toegankelijk zijn voor advocaten: de databank consistente Straftoemeting (CST) en het roljournaal. Uitspraken In het onderdeel Uitspraken kunt u via de keuze Zoeken in uitspraken zoeken binnen de op Rechtspraak.nl gepubliceerde uitspraken. Hierbij is het handig te weten dat de Hoge Raad reeds vanaf het begin (eind 1999) zo goed als alle uitspraken op Rechtspraak.nl plaatst. Inmiddels doen de Centrale Raad van Beroep en de Raad van State dat ook. Helaas lijken de andere instanties een willekeurige selectie te plaatsen. Hierdoor kan het voorkomen, dat in een juri- disch tijdschrift belangrijke uitspraken worden vermeld die u niet aantreft op Rechtspraak.nl. Dit is niet alleen jammer, maar vooral ook vreemd in die geval- len dat mensen werkzaam bij de rechterlijke macht de selecties aanleveren aan de commerciële uitgevers. Wat hier ook van zij, inmiddels bevat Rechtspraak.nl wel meer dan 50.000 uitspraken en dat maakt de (nog niet volledige) databank toch waardevol. Dit aantal maakt het vinden van de juiste uitspraak natuurlijk niet makkelijk, maar Rechtspraak.nl heeft daartoe een uitgebreid en overzichtelijk formulier gemaakt. Het uitspraken-zoekformulier maakt het mogelijk te zoeken op drie onderdelen: landelijk jurisprudentienummer (LJN), zaaknummer en kenmerken. Het landelijk jurisprudentienummer is een nummer dat u steeds vaker tegenkomt in juridische publicaties. Heeft u dit nummer dan biedt dat uiteraard het snelste resultaat. Het zaaknummer zal minder vaak bekend zijn, maar kan ook gebruikt worden in een zoektocht naar een uitspraak. Probleem bij het zoeken met behulp van het zaak- nummer is dat een dergelijk nummer kan bestaan uit een combinatie van cijfers, letters en andere tekens. Dat maakt de kans op fouten bij de invoer van het nummer groot waardoor u niet de gewenste uitspraak vindt. Kenmerken Weet u noch LJN, noch zaaknummer, dan bent u aangewezen op het onderdeel Kenmerken. Hier kunt u aangeven dat u wilt zoeken in de teksten van uitspra- ken, aangeven van welke instantie u een uitspraak zoekt, de datum nader preci- seren, en aangeven binnen welk rechtsgebied de door u gewenste uitspraak valt. U dient er bij het zoeken naar vrije tekst op te letten dat Rechtspraak.nl er voor gekozen heeft dat bij het invullen van meerdere woorden gezocht wordt naar de reeks woorden zoals ingevuld. En dat het woord and gebruikt dient te worden om te zoeken naar woorden die niet in de ingevulde volgorde staan. Dus om te 20
  • 17. Vrij toegankelijke websites voor advocaten zoeken naar een uitspraak met de woorden computervredebreuk en computernet- werk, maar niet in die volgorde dient u computervredebreuk and computernet- werk in te voeren. Hiermee wijkt het zoeken op deze site af van wat gangbaar is. Dat maakt het leven van de bezoekers niet prettiger. Een gemiste kans, zou ik zeggen. Waarom is niet gewoon aangehaakt bij de systematiek van Google? Inhoudsindicatie Na een zoekopdracht krijgt u in de resultatenlijst te zien wanneer een uitspraak is gedaan, wanneer deze op Rechtspraak.nl is gepubliceerd, welk rechtsgebied het betreft, wat voor procedure het geweest is en, tot slot, een inhoudsindicatie. Met name het laatste is uitermate nuttig. U kunt immers door het lezen van deze indi- catie snel een idee krijgen van de kern van een zaak en op basis daarvan beslui- ten deze al dan niet te gaan lezen. Deze inhoudsindicatie zult u echter bij veel oudere zaken nog niet aantreffen. Pas in een later stadium zijn de gerechten deze indicatie gaan toevoegen en dat is jammer. Bij oudere uitspraken moet u het dus doen met de eerste regels van de uitspraken die getoond worden in de resultaten- lijst en daar heeft u zo goed als niets aan. De civiele kamer van de Hoge Raad voegt zelfs pas sinds september 2005 inhoudsindicaties toe aan hun uitspraken. Daarnaast zult u bij gebruik van Rechtspraak.nl constateren dat de inhoudsindi- caties die er zijn van de verschillende gerechten van magere kwaliteit zijn. Zo kopieert de Raad van State standaard de eerste regels zoals vermeld onder het kopje Procesverloop in een uitspraak van de Raad. Daar heeft u misschien soms iets aan, maar vaak zegt het toch erg weinig. Het College van Beroep voor het Bedrijfsleven maakt zich er vaak ook makkelijk vanaf. Men komt vaak niet verder dan de vermelding van de regeling die aan de orde is geweest in een uitspraak: Mededingingswet, Pensioen- en spaarfondsenwet, EG-steunverlening akkerbouwgewassen, enzovoort. Onvolledigheid Het grootste bezwaar van vele gebruikers van Rechtspraak.nl is naar mening toch niet het gebrek aan (goede) inhoudsindicaties, maar de onvolledigheid. En dan doel ik niet op instanties als de Hoge Raad, de Raad van State, de Centrale Raad van Beroep en het College van Beroep voor het Bedrijfsleven. Die doen het vandaag de dag qua aantallen heel goed. Op het publicatiebeleid van de recht- banken en gerechtshoven is echter nog wel het een en ander aan te merken. Zeker als ik de uitspraken gepubliceerd op Rechtspraak.nl vergelijk met de uitspraken genoemd in de talloze juridische tijdschriften. Een uitspraak genoemd in een tijdschrift is naar alle waarschijnlijkheid vaak de moeite waard en zou dus daarom eigenlijk ook in Rechtspraak.nl te vinden moeten zijn. Dat is echter lang niet altijd het geval en dat is jammer. Aannemende dat het gebrekkige publicatie- beleid van hoven en rechtbanken met het ontbreken van menskracht te maken heeft, zou het wellicht een idee zijn per gerecht een medewerker aan te stellen die er voor gaat zorgen dat alle (belangrijke) uitspraken zo snel mogelijk gepubli- 21
  • 18. ADVOCATENDOSSIER 17 ceerd worden, bij voorkeur met een goede inhoudsindicatie. Te vrezen valt echter dat de budgetten van de betreffende gerechten dit niet zullen toelaten. Alleen voor de advocaat toegankelijk Tot slot van dit onderdeel over Rechtspraak.nl aandacht voor twee onderdelen die voor advocaten toegankelijk zijn. De databank Consistente Straftoemeting (CST) is ontwikkeld en wordt onderhouden door de rechtsprekende macht en bevat arresten van de gerechtshoven van na 1 januari 2000 waarbij meer dan vier jaar gevangenisstraf is opgelegd. De databank beoogt een vergelijking van opgelegde straffen in zwaardere zaken mogelijk te maken. De arresten worden ontsloten per gekwalificeerd delict waarbij de specifieke strafmaatverhogende en/of -verlagende kenmerken apart vermeld worden. Iedere in Nederland toegelaten advocaat kan toegang krijgen tot de databank CST. Per kantoor wordt één toegangscode met bijbehorend wachtwoord verstrekt dat door alle medewerkers van het kantoor kan worden gebruikt. Code en wachtwoord kunnen per e-mail worden aangevraagd bij het Bureau internet- systemen- en toepassingen rechterlijke organisatie (Bistro): helpdesk@recht- spraak.nl. Ook het zogenoemde Roljournaal is uitsluitend door advocaten te gebruiken. In dit onderdeel dat beschikbaar is op het beveiligde deel van Rechtspraak.nl treft u een dagelijkse update aan van de handelsrol, u kunt binnen het eigen arrondisse- ment zoeken naar kantoor, procureur, zaak- of rolnummer, partijnaam en rolda- tum, in andere arrondissementen kunt u zoeken naar zaak- of rolnummer, u krijgt een overzichtelijk tabblad voorgeschoteld met de historie van een geselec- teerde zaak en een apart tabblad met uitgebreide partijgegevens. Een wachtwoord voor de digitale rol kunt u aanvragen bij de civiele griffie van de rechtbank in het arrondissment waar uw kantoor gevestigd is. Per kantoor wordt één wachtwoord uitgegeven waarmee alle medewerkers kunnen inloggen. Rechtspraak.nl - www.rechtspraak.nl Domeinnaamjurisprudentie.nl - www.domjur.nl Jurisprudentiedatabank WSNP - www.wsnp.rvr.org/frames/ fr_juris.htm Oordelen CGB - www.cgb.nl/asp/oordelen.asp Publicaties CBP - www.cbpweb.nl/indexen/ind_publ.stm Besluiten NMa - www.nmanet.nl/nederlands/home/ Besluiten/zoeken_besluiten.asp Besluiten en oordelen OPTA - www.opta.nl/asp/besluiten/besluiten- enoordelen 22
  • 19. Vrij toegankelijke websites voor advocaten R e c h t s b ro n n e n : Ve r d r a g e n Is het de afgelopen jaren heel snel, heel veel beter geworden op internet met de ontsluiting van volledige, accurate en betrouwbare wetten en gerechtelijke uitspraken; voor verdragen is dat niet anders. In dit kader komen de sites van een tweetal organisaties aan de orde: het ministerie van Buitenlandse Zaken en Overheid.nl. Verdrags- en publicatiegegevens (ministerie van Buitenlandse Zaken) Op de website van het ministerie van Buitenlandse Zaken treft u onder de hoofd- rubriek Buitenlands beleid een onderdeel aan getiteld Verdrags- en publicatiege- gevens. Dit deel bevat onder andere verwijzingen naar de Verdragenbank en Week- en Maandberichten. Daarnaast bevat de site van dit ministerie informatie betreffende de zogenoemde legalisatieverdragen. De Verdragenbank De Verdragenbank is een databank met verdragsgegevens zoals inwer- kingtreding, buitenwerkingtreding, aanvaarding van toetreding, vind- plaats en partijen. In de databank kan onder andere op onderwerp worden gezocht en zijn verbanden tussen verdragen te zien. De verzameling verdragen in deze databank is nog niet volledig. Zij bestaat op het moment van schrijven van dit stuk uit verdragen waarvan vanaf 1990 de teksten gepubliceerd zijn en verdragen waarvan Neder- land depositaris is. Er zijn in de Verdragenbank géén verdragsteksten te vinden. Deze zijn tot nu toe alleen te vinden in het Tractatenblad. In de tweede helft van 2005 zullen deze ook worden aangeboden op internet, aldus een mededeling op de website. Bovendien zullen de teksten dan geconsolideerd zijn. Er is vanaf dat moment dus geen stapel Tractatenbladen meer nodig om uit te vinden wat de complete tekst is. Met de publicatie van de geconsolideerde teksten op internet zijn de complete teksten in één keer beschikbaar. In eerste instantie zullen alleen de teksten vanaf 1995 gepubliceerd worden. Deze selectie zal geleidelijk worden uitgebreid met oudere verdragsteksten. Vanzelf- sprekend worden teksten van de meest recente verdragen meteen toegevoegd. 23
  • 20. ADVOCATENDOSSIER 17 Gezien het feit dat dit stuk geschreven is in de tweede helft van 2005 en dat op dat moment de volledige teksten van de verdragen nog steeds niet beschikbaar waren, durf ik bij dezen voorzichtig te stellen dat de teksten waarschijnlijk pas in de loop van 2006 op de website van het ministerie van Buitenlandse Zaken in te zien zullen zijn. Week- en Maandberichten In de zogenoemde Week- en Maandberichten vindt u recente wijzigingen van verdragsgegevens, in afwachting van het verschijnen van een volgend Tractaten- blad. Het verschil tussen deze twee berichten is dat in de weekberichten alle soorten verklaringen die partijen maken, volledig worden gepubliceerd. In de maandberichten wordt alleen vermeld dat er een verklaring is gemaakt en worden de teksten hiervan niet opgenomen. Hiernaast treft u op de webstek van het ministerie van Buitenlandse Zaken ook informatie aan over legalisatieverdragen. U komt op dit onderdeel van de site door in het kader op de thuispagina waarin staat Selecteer een item te kiezen voor Legalisatieverdragen en vervolgens op Ga te klikken. Op de dan verschij- nende pagina vindt u legalisatie-informatie per land, de legalisatieverdragen, informatie over de probleemlanden op het gebied van schriftelijk bewijs, en een brochure over legalisatie. Onder het onderdeel legalisatieverdragen vindt u overi- gens geen teksten van verdragen, maar overzichten: een uitgebreid overzicht en een verkort overzicht van legalisatieverdragen en de landen die daarbij aangeslo- ten zijn. Daarnaast geeft dit onderdeel van de webstek van dit ministerie infor- matie over het Apostilleverdrag, het verdrag dat de legalisatieketen kan verkor- ten. Tractatenblad (Officiele Publicaties, Overheid.nl) Het Tractatenblad bevat de tekst van en gegevens betreffende verdragen die Nederland met andere landen of volkenrechtelijke organisaties heeft gesloten of waartoe Nederland is toegetreden. Tractatenbladen die vanaf 1995, maar voor 1997 zijn verschenen staan in de originele taal, documenten vanaf medio 1997 zijn, indien tweetalig, ook tweetalig opgenomen. U kunt eenvoudig en snel zoeken in de databank van Tractatenbladen door een vinkje te plaatsen voor Tractatenblad en vervolgens in het rechterdeel van het zoekscherm gegevens in te voeren die de kans groot maken dat u het door u gewenste Tractatenblad vindt. Verdrags- en publicatiegegevens - www.minbuza.nl (klik op Buiten- lands beleid, Verdragen, Verdrags- en publicatiegegevens) Tractatenblad - www.overheid.nl/op Asser Instituut - www.asser.nl Verdragensites - gids.recht.nl/verdragen/ 24
  • 21. E-documenten op internet Henk Zonneveld Vakreferent Europees recht, Juridische Bibliotheek, Universiteit Utrecht De noten staan vanwege de lengte Voor veel advocaten blijft het lastig om EU-documenten te vinden. Dat ligt niet van de genoemde internetadressen alleen aan de doolhof van informatiebronnen, maar ook aan de voorbereiding aan het einde van dit artikel. van degene die zich in die doolhof waagt. Het gaat erom de kortste route te kunnen kiezen, en dat gaat beter als u weet hoe de EU besluitvorming verloopt, wie welke documenten produceert en als u gebruikmaakt van handige ingangen, wegwijzers of een sluipweggetje. In deze bijdrage wordt voor de EU-documenten- doolhof een aantal daarvan besproken en enkele routebeschrijvingen gegeven. Ingangen en wegwijzers Het Europa-portaal1 kan worden beschouwd als de hoofdingang voor alle EU- informatie. Op de openingspagina treft men een viertal tabbladen aan: • activiteiten, een overzicht van de diverse beleidsterreinen; • instellingen, informatie over de instellingen van de Europese Unie; • documenten, een overzicht van databanken en websites die gebruikt kunnen worden om documenten op te zoeken; • diensten, onderwerpen die nog niet genoemd zijn in andere rubrieken, of een andere benaming hebben. De tabbladen ‘activiteiten’ en ‘instel- lingen’ leiden naar informatie over het functioneren van de Europese Unie en kunnen gebruikt worden om zich snel in te lezen in een onderwerp. Een voorbeeld: op het tabblad ‘acti- viteiten’ treft men aan ‘Justitie, vrij- heid en veiligheid’. Deze hyperlink leidt naar een pagina met een over- zicht van informatiebronnen op dit gebied:2 25
  • 22. ADVOCATENDOSSIER 17 - belangrijke websites, zoals het ‘Europees Justitieel Netwerk in burgerlijke en handelszaken’;3 - samenvatting van de wetgeving, zoals ‘Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken’;4 - de geldende wetgeving, et cetera. Voor het vinden van juridische documenten (wetgeving, jurisprudentie, et cetera) ligt het voor de hand het tabblad ‘documenten’ te kiezen. Op dat tabblad vindt men onder meer verwijzingen naar de databanken Eur-Lex, Prelex en OEIL. De titel van het tabblad leidt naar een pagina met algemene informatie over EU- documenten en geeft een goed overzicht van documenten en vindplaatsen.5 De databank Eur-Lex6 is de belang- rijkste gratis toegang voor officiële EU-documenten. Men kan er op diverse manieren zoeken en blade- ren naar documenten. Eur-Lex is nog in ontwikkeling dus nog niet alle onderdelen werken (zoals profielen en alerts). Ook het ‘Geavanceerd zoeken’ is thans nog niet beschikbaar, maar via ‘Eenvou- dig zoeken’ worden ruim voldoende zoekmogelijkheden aangeboden. Door een ‘Collectie’ te kiezen kan men een voorselectie maken naar type document. Routebeschrijvingen Voor enkele soorten documenten (wetgeving, voorbereidende documenten, juris- prudentie) volgen hier enkele aanwijzingen voor de te nemen route. Wetgeving Bij het opzoeken van wetgeving (richtlijnen, verordeningen, kaderbesluiten, et cetera) kan men diverse wegen bewandelen. Welke weg men kiest, wordt vooral bepaald door de gegevens waarover men al beschikt. Is het nummer of de vind- plaats van een besluit bekend dan is het opzoeken in Eur-Lex vrij eenvoudig. Kies ‘Eenvoudig zoeken’7 en gebruik de zoekingangen genoemd onder ‘Zoeken op documentnummer’ of ‘Zoeken op vindplaats’. Via de ingang ‘Publicatieblad’8 is het mogelijk om te zoeken of te bladeren naar een aflevering van het Publica- tieblad vanaf 1998. Er kan alleen gezocht worden op jaar en nummer en gebla- derd op datum. 26
  • 23. EU-documenten op internet Beschikt men slechts over een onderwerp of enkele mogelijke woorden uit de titel, ook dan kan er in Eur-Lex gezocht worden, maar het zal wat lastiger zijn het juiste document op het scherm te krijgen. Gebruik ook dan de ingang ‘Eenvoudig zoeken’ en kies zoekingangen onder de kopjes ‘Algemene zoekactie’ of ‘Zoeken op soort document’. Enkele tips: • Beschikt men over termen in een andere taal, zoek dan daarmee in de betref- fende taalversie van Eur-Lex. Als het document gevonden is, kan weer over- gestapt worden op de gewenste taal. • Bij het zoeken op woorden wordt standaard alleen gezocht in de titel van het document. Heeft men geen of erg weinig treffers, zoek dan opnieuw, maar dan in de volledige tekst. Let echter ook op de spelling en het gebruik van synoniemen! • Bij het zoeken op ‘soort document’ en vervolgens ‘wetgeving’ moet men erop bedacht zijn dat standaard alleen binnen geldende besluiten gezocht wordt. Is men (ook) op zoek naar niet meer geldende besluiten dan dient op het scherm ‘Zoeken in de wetgeving’ het betreffende vinkje te worden weggehaald. Na een zoekactie wordt een resultatenlijst getoond. Kiest men daaruit een docu- ment dan worden daarvan eerst de bibliografische gegevens getoond. Erg handig zijn daarin de ‘Verbindingen tussen documenten’. Zo kunnen bijvoorbeeld snel de wettelijke basis, de wijzigingen en jurisprudentie bij een regeling opgeroepen worden. Geldende wetgeving De collectie ‘Geldende wetgeving’ geeft toegang tot de teksten van de geldende wetgeving, ingedeeld op onderwerp volgens de structuur van het ‘Repertorium op de geldende wetgeving’.9 In dit Repertorium kan op onderwerp naar de geldende wetgeving worden gebladerd. Dat is met name handig als men een overzicht wil hebben van de geldende wetgeving op een bepaald beleidsterrein. Bij ieder besluit wordt aangegeven of er een html- en/of pdf-tekstversie beschik- baar is. Voorts wordt vermeld of er wijzigingen zijn geweest met een hyperlink naar de bibliografische beschrijving ervan en of er een geconsolideerde tekst bestaat met een hyperlink naar die tekst. Hoewel het Repertorium thans vrij snel wordt bijgewerkt, moet men er bij recente wetgeving toch rekening mee houden dat deze mogelijk nog niet is verwerkt in het Repertorium. Ook met het gebruik van geconsolideerde teksten dient men zeer voorzichtig te zijn omdat deze moge- lijk niet de actuele situatie weergeven.10 Ook buiten Eur-Lex treft men goed bruikbare bronnen voor wetgeving en beslui- ten aan, zoals de websites van de Directoraten-Generaal.11 27
  • 24. ADVOCATENDOSSIER 17 Voorbereidende besluiten Voor een goed begrip van de wetgeving is het vaak noodzakelijk de documenten te raadplegen die aan de wetgeving zijn voorafgegaan: de voorbereidende beslui- ten. Het gaat dan met name om (de toelichting in) het voorstel van de Commis- sie (gepubliceerd als COM-document), en de tijdens de behandeling door het Europees Parlement en de Raad geproduceerde documenten. Deze documenten zijn op te zoeken in Eur-Lex, maar vaak is het handiger om eerst gegevens over die documenten op te zoeken in de databanken PreLex12 en OEIL.13 Hyperlinks naar (gegevens in) deze databanken treft men op diverse plaatsen aan. Onder meer op de pagina ‘Links’ in Eur-Lex14 en in de bibliografi- sche beschrijving van besluiten in Eur-Lex onder het kopje ‘Follow-up van de besluitvorming’. In Eur-Lex kan men na de keuze voor de collectie ‘voorbereidende documenten’ op twee manieren verder gaan: 1 ‘Zoeken in de voorbereidende werkzaamheden’ hetgeen overeen komt met de zoekactie ‘Eenvoudig zoeken’. Zoeken op soort document: Voorbereidende documenten. 2 ‘COM-documents’, waarna men kan zoeken op nummer of bladeren op datum naar COM-documenten vanaf 1999 (maar dan moet men al wel beschikken over een nummer of datum). Van oudere documenten (van vóór 1995) is in Eur-Lex overigens geen volledige elektronische tekst aanwezig, maar slechts de bibliografische gegevens. Die gege- vens zijn dan echter toch nuttig voor het vinden van een tekst op papier of op microfiche. Ook bij de voorbereidende documenten zijn er bronnen buiten Eur-Lex beschik- baar. Voor Commissie-documenten uiteraard weer de thema-websites van de Commissie.15 Documenten van het Parlement (bijvoorbeeld het verslag van de rapporteur) zijn te vinden via de (onlangs geheel vernieuwde) website van het Parlement: Europarl.16 Documenten van de Raad zijn goed op te zoeken via het ‘Openbaar register van Raadsdocumenten’.17 Jurisprudentie Alle jurisprudentie (arresten, conclusies) van het Hof van Justitie en het Gerecht van eerste aanleg is op te zoeken in Eur-Lex. Via ‘Eenvoudig zoeken’ kan onder ‘Zoeken op soort document’ gekozen worden voor ‘Jurisprudentie’.18 Als men echter beschikt over een zaaknummer kan beter een andere route geno- men worden: ‘Eenvoudig zoeken’, onder ‘Zoeken op documentnummer’, klikken op ‘Referentienummer document’, vervolgens ‘Arrest van het Hof van Justitie’ kiezen en dan het zaaknummer invullen. Ook in de bibliografische beschrijving van arresten worden vele nuttige verwij- zingen gegeven: niet alleen naar de betrokken wetgeving en door het Hof geci- teerde zaken, maar ook naar annotaties bij de uitspraken. 28
  • 25. EU-documenten op internet De collectie ‘rechtspraak’ in Eur-Lex geeft een overzicht van de meest recente uitspraken en een mogelijkheid om te zoeken op zaaknummer. Ook kan men bladeren op datum van uitspraak, maar dit levert op het moment van schrijven van deze bijdrage nog geen volledige overzichten op. Buiten Eur-Lex is de website van het Hof van Justitie (Curia)19 vooralsnog een goede bron voor recente uitspraken. Via een zoekformulier zijn daar de uitspra- ken vanaf 1997 beschikbaar in een voorlopige versie.20 Daarnaast kan er via lijs- ten op zaaknummer naar de tekst van uitspraken gebladerd worden.21 Dit zijn overigens dezelfde teksten als in Eur-Lex beschikbaar zijn. Ook via de website van het Hof zijn overzichten te raadplegen van annotaties bij de uitspraken.22 Nationale implementatie Bij veel juridische geschillen speelt de vraag of de EU-regelgeving wel tijdig en juist is verwerkt in nationale wetgeving. Eur-Lex heeft thans niet veel te bieden voor een antwoord op deze vraag.23 Weliswaar kan men gegevens over nationale implementatie opvragen, maar er is geen enkele garantie dat deze gegevens volle- dig zijn. Voor de implementatie in Nederland kan men beter gebruikmaken van commer- ciële databanken24 of via bijvoorbeeld overheid.nl25 controleren of er nationale wetgeving (in de maak) is ter implementatie. Een sluipweg We kunnen natuurlijk ook proberen de doolhof te omzeilen. Dat kan door de zoekmachine Google te gebruiken om informatie op de Europa-website te zoeken. Een zoekopdracht als ‘kaderbesluit “Europees aanhoudingsbevel”’ binnen de Europa-website26 geeft snel een overzicht van relevante bronnen en documenten. Het resultaat van een dergelijke zoekactie is doorgaans goed bruik- baar als start van een onderzoek. Echter alleen als men de waarde van de gevon- den referenties goed kan beoordelen, anders verdwaalt men alsnog. To t s l o t Hoewel deze bijdrage erop gericht is de advocaat gebruik te laten maken van elektronische bronnen via internet, moet daar direct een kanttekening bij worden geplaatst. Wat betreft officiële EU-publicaties (wetgeving, arresten) geldt nog steeds dat alleen de tekst zoals gepubliceerd op papier de rechtsgeldige versie is. Er wordt niet gegarandeerd dat de elektronische versie identiek is aan die papie- ren versie.27 Dwalen in een doolhof is leuk, maar alleen als daar voldoende tijd voor is. In de praktijk van de advocaat is die tijd er meestal niet en kan men zich maar beter goed voorbereid in de doolhof wagen. Hopelijk heb ik enkele daarvoor bruik- bare aanwijzingen gegeven. 29
  • 26. ADVOCATENDOSSIER 17 Notwn 1 http://www.europa.eu.int/index_nl.htm 2 http://europa.eu.int/pol/justice/index_nl.htm 3 http://europa.eu.int/comm/justice_home/ejn/index_nl.htm 4 http://europa.eu.int/scadplus/leg/nl/s22003.htm 5 http://europa.eu.int/documents/index_nl.htm 6 http://europa.eu.int/eur-lex/lex/nl/index.htm 7 http://europa.eu.int/EUR-Lex/lex/RECH_menu.do?ihmlang=nl 8 http://europa.eu.int/EUR-Lex/lex/JOIndex.do?ihmlang=nl 9 http://europa.eu.int/EUR-Lex/lex/nl/repert/index.htm 10 Zie de waarschuwing op http://europa.eu.int/eur-lex/lex/nl/legis/avis_consolidation.htm 11 Zie bijvoorbeeld DG Concurrentie http://europa.eu.int/comm/competition/index_nl.html met uitgebreide overzichten van wetgeving en besluiten. 12 http://europa.eu.int/prelex/apcnet.cfm?CL=nl 13 http://www.europarl.eu.int/oeil/index.jsp 14 http://europa.eu.int/eur-lex/lex/nl/tools/links.htm 15 http://europa.eu.int/comm/index_nl.htm 16 http://www.europarl.eu.int/activities/expert/reports.do 17 http://ue.eu.int/cms3_fo/showPage.asp?id=549&lang=nl&mode=g 18 http://europa.eu.int/eur-lex/lex/RECH_jurisprudence.do 19 http://curia.eu.int/index.htm 20 http://curia.eu.int/jurisp/cgi-bin/form.pl?lang=nl 21 http://curia.eu.int/nl/content/juris/index.htm 22 http://curia.eu.int/nl/content/juris/index_note.htm 23 Dit deel van de databank is al geruime tijd niet bijgewerkt en bij het schrijven van deze bijdrage zelfs kennelijk uitgeschakeld. 24 Bijvoorbeeld Europmaat van de Sdu, waarin extra gegevens over implementatie in Nederlandse regelgeving zijn verwerkt. 25 http://wetten.overheid.nl/ 26 http://www.google.com/search?q=kaderbesluit+“Europees+aanhoudingsbevel”+site:europa.eu.int 27 http://europa.eu.int/geninfo/legal_notices_nl.htm#disclaimer, http://europa.eu.int/eur-lex/lex/nl/editorial/legal_notice.htm en http://curia.eu.int/nl/avertissement.htm 30
  • 27. Authenticiteit van digitale documenten E r i c T j o n g T j i n Ta i advocaat bij Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn te Den Haag Een belangrijk onderdeel van het werk van advocaten is het leveren van bewijs. In het burgerlijk procesrecht – ofschoon mijn opmerkingen ook enige waarde kunnen hebben voor het bestuursrecht en het strafrecht, zijn de regels in die rechtsgebieden niet geheel gelijk – geldt een vrij stelsel van bewijsmiddelen: bewijs kan in beginsel met alle middelen worden geleverd (art. 152 lid 1 Rv). In de praktijk ziet men vooral bewijs door middel van overlegging van kopieën van documenten (‘producties’) of door getuigen. Als gevolg van het oprukken van computers en internet is er sprake van een aanzienlijke toename van zogenaamde ‘digitale documenten’: documenten die slechts in digitale vorm bestaan, als een reeks nullen en eentjes op een harde schijf of ander elektronische vorm.1 Op zich- 1 Ik laat buiten beschouwing scans van gewone documenten zelf zijn deze documenten vanwege het vrije stelsel van bewijsmiddelen ook (waaronder faxen), die immers toegelaten.2 Zij kunnen evenwel leiden tot bijzondere problemen.3 ook in niet-digitale vorm bestaan. Na een bespreking van wat digitale documenten zijn, en de elektronische 2 Ingevolge art. 5 lid 1 sub b handtekening die erbij hoort, zal ik ingaan op de bewijsproblemen (en -mogelijk- Richtlijn elektronische handteke- ningen (1999/93/EG) moeten heden) bij e-mail en websites. elektronische handtekeningen (en daarmee ook digitale docu- menten) worden toegelaten voor Document en handtekening bewijslevering. De authenticiteit van digitale documenten is problematisch vanwege precies dat 3 Zie ook Kemna, ‘De vraagstuk- ken van bewijs en bewaring in aspect van het digitale leven dat zoveel voordelen biedt: de mogelijkheid om een elektronische omgeving’, in: exacte kopieën en nabootsingen te maken. Een digitaal document is niet meer Recht en computer, 5e dr. 2004, p. 193-226; Handboek dan een reeks enen en nullen die op zichzelf geen spoor vertonen van de recht en informatietechnologie totstandkoming of herkomst, noch aanwijzingen vertonen of er iets is veranderd. (losdelig) (Kemna) , par. 7.4; Bram Buik, ‘Forensisch IT-onder- Er is daarom reden nader in te gaan op de mogelijkheden om de authenticiteit zoek. Het grote onzichtbare’, vast te stellen. Executief 2003, p. 113-114. Als algemene regel geldt dat indien de authenticiteit van een digitaal docu- ment wordt betwist, de bewijslast voor de authenticiteit rust op degene die zich op dat document beroept. Dit volgt uit art. 149 lid 1 Rv. Bij onderhandse aktes geldt evenwel de bijzondere regeling van art. 157 lid 2 jo. 159 lid 2 Rv: als de authenticiteit van de ondertekening is bewezen, wordt de juistheid van de inhoud 4 Zie hierover, mede in verband met elektronische aktes: Tjong in beginsel aangenomen.4 Deze regeling is in beginsel ook van toepassing op digi- Tjin Tai, NbBW 2002/11, p. tale documenten. 134-137. 31
  • 28. ADVOCATENDOSSIER 17 Een digitale akte veronderstelt een ondertekening met een ‘digitale’ of elektroni- sche handtekening. De wet spreekt van een elektronische handtekening; ik zal mij daarbij aansluiten.5 Er zijn verschillende soorten elektronische handtekening, 5 Art. 3:15a BW. Zie voor een uitleg: Tjong Tjin Tai, NbBW variërend van een simpel wachtwoord, tot een zogenaamde geavanceerde elektro- 2004-7/8, p. 114-118. Op p. nische handtekening.6 Zo’n geavanceerde elektronische handtekening is in de 116-117 wordt aandacht besteed aan geschillen over de bekendste vorm een ‘sleutel’, een lang getal dat geheim wordt gehouden. Door toepassing van de handteke- middel van mathematische technieken kan met grote mate van zekerheid worden ning. 6 Dit is de handtekening die vastgesteld dat een bepaald document is gewaarmerkt (ondertekend) met die voldoet aan de eisen van art. ‘handtekening’ (de sleutel). De elektronische handtekening functioneert als een 3:15a lid 2 BW. soort ‘stempel’ dat is gekoppeld aan de eigenaar van de sleutel, en dat de inhoud van het document ‘vastlegt’: het document is dan niet ongemerkt te wijzigen omdat dan het waarmerk niet meer klopt (dit is gevolg van de gebruikte tech- niek). De wederpartij kan dan aan de hand van die handtekening aantonen dat de e-mail is gewaarmerkt met behulp van de sleutel. Dit systeem van geavanceerde elektronische handtekeningen is evenwel niet waterdicht. Het is namelijk onzeker of art. 159 lid 2 Rv zo moet worden uitge- legd dat het volstaat te bewijzen dat de elektronische handtekening is gebruikt voor de ondertekening. De ‘eigenaar’ zou kunnen stellen dat een derde de beschikking over de handtekening heeft gekregen: onzeker is of dan ook art. 159 lid 2 Rv van toepassing is.7 In zoverre hoeft het gebruikt zijn van een elektroni- Tjong Tjin Tai, NbBW 2002/11, 7 p. 134-137, ook P.C. van Es, sche handtekening niet altijd het beoogde bewijs op te leveren. WPNR 6474 (2002), p. 107-108 Dat neemt niet weg dat de rechter er waarschijnlijk vaak van zal uitgaan dat met en WPNR 6515 (2002), p. 857- 858, G. Huizinga, ‘De authenti- de ondertekening ook de authenticiteit van het document is bewezen. De eige- catie van elektronische akten’, naar van de sleutel zal dan aannemelijk moeten maken dat een ander de beschik- WPNR 6402 (2000), p. 355- 360, alsmede Losbl. Vermo- king over de sleutel heeft kunnen verkrijgen, of deze op andere wijze heeft weten gensrecht (Scheltema en Tjong te achterhalen. Dat is niet een louter chicaneus verweer. De elektronische hand- Tjin Tai), art. 15a, aant. 22. De wetgever heeft deze exacte tekening is als een stempel: dat betekent dat iedere vreemde die de ‘stempel’ in kwestie niet uitdrukkelijk beant- handen krijgt, ook een dergelijke ondertekening kan zetten. Men kan tegenwer- woord (EK 2002-2003, 27 743, nr. 35, p. 4 en nr. 35b, p. 1 en pen dat het tot de risicosfeer van de eigenaar behoort dat hij de elektronische 2). sleutel veilig bewaart.8 Dat laat evenwel de mogelijkheid open dat een vreemde Vgl. HR 19 november 1993, NJ 8 1994, 622 (COVA). op andere wijze een kopie van de ‘stempel’ in handen krijgt, namelijk (om bij de metafoor te blijven) door deze bij de ‘stempelfabriek’ (certificatiedienstverlener, art. 1.1 sub tt Tw) te bemachtigen. De instantie die de elektronische handteke- ning uitgeeft moet namelijk een kopie daarvan bewaren, en die kopie kan in principe in handen van derden vallen. Bewijzen met behulp van een geavanceerde elektronische handtekening is op dit moment overigens een voornamelijk theoretische mogelijkheid. Hoewel er door de overheid een officieel systeem van geavanceerde elektronische handtekeningen in het leven is geroepen (een zogenaamde Public Key Infrastructure, PKI), wordt dit in de praktijk nog nauwelijks gebruikt. Er is ook een alternatief systeem van elektronische handtekeningen (Pretty Good Privacy, PGP), maar ook dat heeft geen algemene ingang gevonden. Vermelding verdient dat veel digitale documen- 32
  • 29. Authenticiteit van digitale documenten ten tegenwoordig zijn opgeslagen in het zogenaamde pdf-formaat van Adobe. Dit bestandsformaat biedt eveneens mogelijkheden voor authenticatie met behulp van elektronische handtekeningen. Als er geen mogelijkheid is om een elektronische handtekening te gebruiken, moet men voor het aantonen van de authenticiteit van een digitaal document terugvallen op andere hulpmiddelen. Dit zal meestal neerkomen op het gebruik van ondersteunende verklaringen van derden: een systeembeheerder die aan de hand van een oude back-up kan aantonen dat de gebruiker het document niet zelf heeft veranderd omdat het al eerder in deze vorm op het netwerk stond, een bekende aan wie men een kopie van het document heeft verzonden. E-mail Een veelvoorkomend digitaal document is de e-mail. De gebruikelijke wijze waarop e-mail in het geding wordt gebracht is in de vorm van een simpele afdruk.9 Meestal wordt de authenticiteit van de afdruk niet betwist en staat die 9 Zie bv. de gang van zaken in de procedure leidend tot HR 12 daarmee vast.10 november 1999, NJ 2000, 52, Maar wat als de wederpartij de authenticiteit van de e-mail wel betwist? Of blijkend uit het cassatiemiddel. Evenzo de middelen bij HR 14 omgekeerd, wat als je cliënt aangeeft dat hij zich niet herinnert de e-mail te november 2003, NJ 2004, 537, hebben gezonden? E-mail is namelijk eenvoudig te vervalsen. Technisch gezien is HR 10 juni 2005, NJ 2005, 314, en de conclusie, nr. 1.4, niet zeker of de in de e-mail vermelde afzender daadwerkelijk de e-mail heeft voor HR 15 april 2005, NJ verzonden, net zomin als zeker is dat de op een gewone brief vermelde afzender 2005, 483. 10 Dat volgt uit art. 149, eerste lid, ook de echte verzender is: het enkele feit dat er een bepaalde naam onder de Rv: het gaat om een gesteld en brief of op de envelop is getypt, zegt uiteraard niets. De e-mail kan door een niet betwist feit (de authenticiteit van de afgedrukte e-mail). onbekende derde zijn verzonden. Een kwaadwillende kan op dezelfde wijze finge- ren dat hij een e-mail met bepaalde inhoud heeft ontvangen. Omgekeerd kan hij ook fingeren dat hij een bepaalde e-mail heeft verzonden. Daarnaast is het moge- lijk dat iemand een e-mail wel heeft verzonden, maar dat deze nooit is aangeko- men. Hoewel dat niet algemeen bekend is, schijnen significante percentages van het e-mailverkeer niet de adressant te bereiken.11 11 Zie bijvoorbeeld http://www.cbsnews.com/storie Het bewijs van de authenticiteit van een e-mail kan worden geleverd met een s/2005/02/28/tech/main6769 elektronische handtekening, indien die is gebruikt. Zoals gezegd, is dat slechts 62.shtml, http://newsmax.com/archives/a zelden het geval. Een eenvoudig alternatief doet zich voor als er een CC: van de rticles/2005/2/26/84639.shtml e-mail is verzonden. Als een derde een kopie van de e-mail heeft ontvangen, kan Dit schijnt mede gevolg te zijn van te stringente maatregelen daaruit in beginsel worden afgeleid dat de e-mail met bepaalde inhoud op een tegen spam (ongevraagde bepaalde tijd is verzonden aan de adressant. Dan kan de derde dit dus bevesti- commerciële e-mail). Het is een interessante vraag of het de gen. Helaas kan daaruit nog steeds niet worden afgeleid dat de e-mail ook is ontvanger kan worden tegenge- aangekomen. Dit is bovendien slechts mogelijk voor de verzender, niet voor de worpen als hij de e-mail niet heeft ontvangen in zijn inbox ontvanger (al kan een forward (doorsturen) van de e-mail naar een derde vanwege een door hemzelf (of misschien wel aanvullend bewijs opleveren). zijn provider) ingeschakeld spamfilter. Het voert in dit Een andere mogelijkheid is, dat men zijn toevlucht zoekt tot elektronische verband te ver deze vraag te archieven. De meeste netwerksystemen houden zogenaamde logs bij (elektroni- beantwoorden. sche logboeken) van het verkeer. Deze kunnen worden gebruikt om de binnen- komst of verzending van e-mails aan te tonen. Men dient wel te beseffen dat 33
  • 30. ADVOCATENDOSSIER 17 deze logs regelmatig worden opgeschoond of gewist! Er kan dus niet worden gewacht met het opvragen hiervan. Daarnaast wordt in de e-mail zelf extra informatie bijgehouden over de route die is afgelegd tot de ontvanger.12 Het is 12 Deze informatie staat in de zogenaamde header, een blok daarom van belang dat men ook het elektronisch origineel bewaart. informatie dat in de meeste Ondersteunend bewijs kan worden geleverd met een verklaring van een systeem- e-mailprogramma’s automatisch wordt verborgen totdat de beheerder met betrekking tot de authenticiteit van het document.13 Verder is het gebruiker er uitdrukkelijk om mogelijk dat men aan de hand van back-ups kan aantonen dat het document vraagt dat dit getoond wordt. 13 Zie bijvoorbeeld Hof Arnhem 4 ongewijzigd is, doordat het document in de onderhavige vorm al op een eerdere februari 2003, NJ 2004, 54, back-up stond. rov. 4.2, waar een verklaring van de systeembeheerder Zulke logs of back-ups kunnen zich overigens ook in het domein van de adstrueerde dat er sprake was wederpartij bevinden. Dan is het lastig deze te verkrijgen (al kan men trachten de van ‘spamming’ van de Tweede Kamer. rechter tot een omkering van de bewijslast te verleiden, of tot een bewijsvermoe- den of het opleggen van een verzwaarde stelplicht).14 Een beroep op art. 843a lid 14 Een verzwaarde stelplicht krijgt meestal gestalte in de vorm van 1 Rv zal waarschijnlijk niet slagen, nu deze bepaling niet geschreven lijkt te zijn de eis dat de wederpartij voor materiaal ten behoeve van indirecte bewijslevering. Wel zou deze bepaling, aanknopingspunten moet bieden om te helpen in het te leveren gelet op de slotzin, een grondslag kunnen bieden voor een gebod tot overlegging bewijs. Zie bijvoorbeeld HR 18 van een kopie van een digitaal document dat aan de eisen van die bepaling februari 1994, NJ 1994, 368, HR 7 september 2001, NJ voldoet. Een e-mail zou hier soms onder kunnen vallen; overigens zou dit strikt 2001, 615 en 616. genomen vooral gelden als je de e-mail zelf kwijt bent, niet voor het aantonen van de authenticiteit van de e-mail. Verder bestaat er het risico dat de wederpar- tij voorafgaand de logs of back-ups wist. Men zou dan conservatoir beslag moeten leggen. Dit zijn uitzonderlijke rechtsmiddelen die slechts zelden op hun plaats zullen zijn. Vermelding verdient, dat alle internetproviders verplicht zijn e-mail gedu- rende zekere tijd te bewaren.15 Deze bewaarplicht strekt ten behoeve van het 15 Art. 13.1 t/m 13.8 Telecommu- nicatiewet. Dit berust op Euro- strafrechtelijke opsporingsonderzoek. Theoretisch zou aan de hand van deze pese regelgeving: art. 15 Richt- archieven ook een civielrechtelijk bewijsprobleem kunnen worden opgelost. Het lijn betreffende privacy en elektronische communicatie valt echter niet te verwachten dat internetproviders snel medewerking zullen 2002/58/EG van 12 juli 2002, verlenen, zelfs als de wederpartij zich niet op zijn privacy beroept. De meeste Publ. L 201, p. 37. internetproviders verzetten zich fel tegen de bewaarplicht, ook vanwege de ermee gepaard gaande lasten. Voor de praktijk betekent dit, dat men voorzichtig moet zijn met e-mail. Het is geen betrouwbaar communicatiemiddel; belangrijke berichten kan men beter (ook) langs andere weg zenden. Een grotere mate van betrouwbaarheid kan ook worden bereikt door een aanpassing van de werkwijze: men kan bijvoorbeeld vragen of de ontvanger een bevestiging van ontvangst stuurt, en bij gebreke van bericht de e-mail nogmaals verzenden. We b s i t e s Een tweede soort digitale documenten die in procedures van belang zijn, zijn pagina’s van websites. Een pagina is dat wat zichtbaar wordt in je browser als je de website bezoekt. Die pagina wordt op dat moment opgevraagd. Als gevolg 34
  • 31. Authenticiteit van digitale documenten daarvan is het eenvoudig de pagina te veranderen: de pagina is slechts authentiek op het moment dat je hem bezoekt. Dit levert een probleem op als je moet bewij- zen dat een bepaalde pagina op zeker moment er op een bepaalde manier uitzag. Dit kan nodig zijn voor een geschil over merkinbreuk, auteursrechtinbreuk of onrechtmatige publicaties,16 maar ook voor de website-eigenaar die moet bewij- 16 Zie bijvoorbeeld Vzr Rb Gronin- gen 25 mei 2004, NJ 2004, zen wat de inhoud van zijn algemene voorwaarden op zekere datum was. 418 (onrechtmatige uitlating), Op dit moment is het gebruikelijk dat er ten bewijze van het uiterlijk van de Vzr Rb Amsterdam 29 januari 2004, NJ 2004, 241 (merkin- website afdrukken worden gemaakt van de pagina’s in de browser, welke afdruk- breuk), Vzr Rb Amsterdam 28 ken als producties in het geding worden gebracht. Dit werkt zolang de wederpar- augustus 2003, NJ 2003, 640 (auteursrechtinbreuk). tij niet betwist dat de pagina’s er zo uitzagen, wat in de praktijk meestal het geval is. In beginsel is het evenwel mogelijk dat de afdrukken niet kloppen: het is technisch gezien mogelijk een valse website-afdruk te maken. De wederpartij kan dus ook hiervan de juistheid betwisten. Het gevolg is dat in beginsel de partij die zich op de juistheid van die afdrukken beroept, zal moeten bewijzen dat de afdrukken de toestand van de website juist weergeven. Overigens is mogelijk dat de rechter de bewijslast omkeert, of zal oordelen dat voorshands moet worden uitgegaan van een vermoeden dat de afdrukken juist zijn, waartegen dan tegen- bewijs wordt toegelaten. Het bewijzen dat de webpagina een bepaalde vorm had, is nog niet zo eenvou- dig. Het bewaren van de pagina helpt op zichzelf niet, omdat men dan weer kan betwisten dat de kopie authentiek is, en is overigens vaak lastig omdat een pagina uit veel verschillende elementen kan bestaan (plaatjes in GIF of JPG- formaat, verschillende frames, CSS-code, Javascripts en -applets, Flash-files, streaming content).17 Voor de website-eigenaar zou het wel eenvoudiger kunnen 17 De mogelijkheid dat een deel van de inhoud niet gefixeerd is zijn op zulke wijze te bewijzen dat de website er echt zo uitzag, aangezien hij van (streaming content, flash files, de websitebeheerder of internetprovider bewijzen (zoals toegangslogs, back-ups) Java applets) en dus niet af te drukken, levert eigen, bijzondere zou kunnen vragen die aantonen dat de website op zeker moment een bepaalde problemen op. Ik zal hier niet vorm had. nader op ingaan nu dat in dit verband te ver voert: bewe- Een andere complicatie is dat veel websites tegenwoordig geen vaste pagina’s in gende inhoud is geen digitaal HTML bewaren zoals vroeger het geval was, maar die pagina’s dynamisch gene- document. reren zodra zij worden opgevraagd.18 De website is dan opgeslagen in een data- 18 Dit gebeurt met behulp van speciale programmeertalen base die aangeeft hoe de pagina’s eruit moeten zien. Zij wordt beheerd met een zoals PHP of ASP. Content Management System (CMS). Het aantonen van de inhoud van de website zal dan moeten gebeuren door een authentieke kopie van de database te laden en die kopie met een browser te benaderen. Dit is tijdrovend en leidt weer tot de vraag, of die databasekopie authentiek is. Zowel voor de bezoeker als voor de websitehouder is dit een weinig aantrekkelijke optie. Een eenvoudiger werkwijze is, een deurwaarder vóór de procedure op zijn eigen computer19 de litigieuze website op te laten roepen en schermafdrukken te laten 19 Als het op een computer van cliënt zou zijn, zou opnieuw het maken, waarna de deurwaarder zijn waarnemingen in een proces-verbaal kan bezwaar optreden dat die neerleggen waaraan de afdrukken worden gehecht. Het is ook mogelijk dat de computer bewerkt zou kunnen zijn om een valse website weer rechter geneigd is de advocaat te geloven die persoonlijk bevestigt dat hij met te geven. eigen ogen de website heeft gezien en zelf de schermafdrukken heeft gemaakt. 35
  • 32. ADVOCATENDOSSIER 17 Dit zou althans aanleiding kunnen geven de bewijslast om te keren. Een laatste mogelijkheid is, dat men tracht een kopie te achterhalen van de website in een archief van een derde. Een voorbeeld hiervan is de Google cache. Dit is echter een minder zekere weg, aangezien zulke archieven met onregelma- tige intervallen worden bijgewerkt en niet zeker is of zij de juiste versie van de website (nog) bevatten. Menselijke beoordeling Digitale documenten leveren veel problemen op wanneer het gaat om bewijs van de authenticiteit. Vanwege de relatieve nieuwheid ervan zijn er tot op heden weinig aanwijzingen voor de wijze waarop bewijs moet worden geleverd. Dat verschilt van de gedetailleerde regeling van bewijs door middel van aktes. Een nadere bewijsregeling zal pas in de loop der tijd in de jurisprudentie ontstaan. In het voorgaande heb ik enkele aanwijzingen gegeven over de wijze waarop zulke bewijsvragen zouden kunnen en moeten worden opgelost, zowel door toepassing van de gewone regels van het bewijsrecht, als door hantering van technische middelen. Hoewel er middelen zijn die kunnen bijdragen aan de vast- stelling van de authenticiteit van documenten, zijn deze nog steeds ongebruike- lijk. De mogelijkheid van vervalsing of betwisting van de authenticiteit van docu- menten wordt niet als een zo groot risico beschouwd, dat men zich hiertegen indekt. Wellicht verandert dit in de toekomst als er zaken in het nieuws komen waar dit mis is gegaan, of als de gangbare hulpmiddelen zoals e-mailprogram- ma’s deze functionaliteit niet alleen aanbieden maar ook standaard afdwingen. Men moet bij dit alles niet vergeten dat de bewijsregeling van aktes slechts zelden wordt toegepast. Gelukkig blijken de meeste partijen waarheidsgetrouw. Er worden weinig valse documenten overgelegd, en de authenticiteit van een overgelegd document wordt vrijwel nooit betwist. Ook ten aanzien van digitale documenten is tot nog toe niet gebleken van een toename van geschillen omtrent de authenticiteit. Dat neemt niet weg dat de relatieve eenvoud van vervalsing van een digitaal document mogelijk leidt tot meer chicanes op dit vlak. Niettegenstaande de bijzondere technische problemen die ik hier heb geschetst, komt in laatste instantie alles weer neer op het bewerkstelligen van een overtui- ging van de rechter, dat het materiaal authentiek is. Dat die overtuiging mede met technische middelen wordt bereikt, doet er niet aan af dat het uiteindelijk draait om een menselijke beoordeling. 36
  • 33. Wie is er verant- woordelijk voor de informatietechniek? Aernout Schmidt Hoogleraar Recht en Informatica, Centrum voor Recht in de Informatiemaatschappij, Universiteit Leiden Wie Dirk Bogarde heeft gezien in The Servant van Joseh Losey, beseft hoe een dienaar zich in het bestaan kan binnendringen om de zeggenschap uiteindelijk vrijwel volledig over te nemen. Het verschijnsel kan moeiteloos worden herkend in informatietechnische omgevingen, waar de dienstverlening zich soms van slaaf tot meester lijkt op te werken. De informatietechniek (ICT) blijkt over een bijzondere eigenschap te beschikken: zich overal te nestelen, onmisbaar te maken en daardoor ook invloed te krijgen op het eigenlijke werk. Iets als een mecha- nisch en overbemand secretariaat dat voortdurend over uw schouder meekijkt, overal formulieren voor heeft en steeds vaker en dwingender suggesties doet over de wijzen waarop het werk beter kan worden gedaan, ook in de advocatenprak- 1 Onder meer in rol- en urenadmi- tijk.1 nistraties, in dossier- en archief- Advocaten hebben zelden belangstelling voor de werking van de ICT. Intussen is vorming, als instrument voor de fiscale en overige bedrijfsverant- ICT alomtegenwoordig. We zijn geneigd de techniek vergaand over te laten aan woording, in alle vormen van specialisten. Zijn daar risico’s aan verbonden, en wat kunnen we daar tegen communicatie (als e-mail, voice over IP), bij netwerkvorming, bij doen? relatiebeheer, bij marketing en ten slotte bij kennisontsluiting en -beheer. Autonome ICT? Een goed functionerend secretariaat is gevoelig voor de procedures en de onder- steuning die er voor u toe doen. Anders dan ICT-ondersteuning wordt die samen- werking voortdurend gestuurd via mondelinge terugkoppeling zodat de kwaliteit ervan in de ervaring groeit. Een goed functionerend secretariaat weet dan ook wanneer het u met rust moet laten en wanneer u door anderen met rust gelaten moet worden. En – ook anders dan bij ICT-ondersteuning – u bent verantwoor- delijk voor wat het secretariaat doet. U kunt dat ook zijn, omdat de taken en bevoegdheden zijn verdeeld, omdat u elkaars kwaliteiten kent en omdat u de uitgaande post tekent. Inmiddels heeft ICT zich bij en tussen u en het secretariaat gevoegd om daar een ondersteunende én administrerende functie te vervullen, ook in de sturende bete- 37
  • 34. ADVOCATENDOSSIER 17 kenis van het woord. Voorzover ICT taken heeft overgenomen van het secretari- aat leidt dat tot verandering: mondelinge terugkoppeling naar ICT heeft door- gaans weinig effect, de digitale agenda reserveert zelden momenten voor reflectie of verdieping en sommige juristen voelen zich zo weinig verantwoordelijk voor ICT-ondersteuning, dat ze aftandse personal computers als oud vuil op straat zetten. Policies naar desktop ‘ICT’ kan van alles betekenen. Ik noem de ICT die ik bedoel in het vervolg de ‘desktop’, en hiermee doel ik op het hele samenstel van informatiseringsdienst- verleners, netwerkbeheerders, computerprogramma’s en computers dat u bij uw werk achter uw bureau ondersteunt en u in toenemende mate in zijn greep lijkt te krijgen. Het gaat me hier niet om de emoties die dat oproept (en die de impuls zouden kunnen zijn om een remake van The Servant te maken en die The Desktop te noemen). Advocaten en consultants klonteren samen in megakantoren, kantongerechten zijn onderdeel van arrondissementsgerechten geworden, het OM en de recht- spraak worstelen met behoud van individuele onafhankelijkheid onder de hoede van het College van PG’s en de Raad voor de Rechtspraak. Daar duiken overal policies op. En die policies lenen zich er bij uitstek voor om in de vorm van dien- sten naar uw desktop te worden overgeheveld en u in uw werk te sturen. Desktopdiensten De desktop wordt niet alleen ervaren als een ding dat autonomie en creativiteit inperkt, er zijn ook desktopdiensten die algemeen enthousiasme oproepen. De beoordeling van een dienst op de desktop hangt samen met het karakter ervan, met de verwachting die we ervan hebben en de mate waarin we de policy aanvaarden die de dienst oplegt. Elk instrument dat u via uw desktop kunt gebruiken heeft vier relevante eigen- schappen:2 zowel economische, bestuurlijke, individuele, als collectieve karakter- 2 Hier is geen plaats om de navol- gende typering (die is geba- trekken. Tezamen bepalen ze het karakter van een instrument. Soms overheerst seerd op het werk van Douglas één van die karakteristieken zo sterk, dat het instrument (of de daarin verwezen- en Wildavski, Risk and Culture, University of California Press lijkte policy) erdoor wordt getypeerd. 1982) nader te verantwoorden. De voornaamste karaktertrek van economische instrumenten is dat ze u onder- steunen om uw werk doelmatiger te doen, door een resultaat aan te bieden. Rekenprogramma’s zijn de oudste elementen van de desktop – die zijn voorna- melijk economisch, bijvoorbeeld programma’s die hulpberekeningen uitvoeren voor alimentaties. Ook de dienst die vertelt hoeveel declarabele uren u dit jaar kunt noteren, heeft een (deels) economisch karakter. Economische instrumenten zijn aanvaarbaarder, naarmate ze tijd besparen en vertrouwenwekkende resul- taten opleveren op basis van een (reken)model dat u aanvaardt. 38
  • 35. Wie is er verantwoordelijk voor de informatietechniek? Bestuurlijke instrumenten ondersteunen de uitvoering van werk binnen de geldende formele kaders (juridische én administratieve) – bijvoorbeeld program- ma’s voor administratie en beheer. Naarmate er meer economische instrumenten worden ingezet om transacties te ondersteunen, kan het gebruik ervan worden geregistreerd en bewerkt teneinde beelden te krijgen die van belang zijn voor beleidsvorming en handhaving. De mate waarin u de achterliggende bevoegd- heidsverdeling aanvaardt, tezamen met de mate waarin uw privacy bij het gebruik ervan wordt geëerbiedigd én de mate waarin de interpretatie die van hogerhand aan de geadministreerde gegevens wordt gegeven beter klopt, spelen een rol bij de aanvaardbaarheid van de bestuurlijke karaktertrek. De eigenschap dat élk desktopinstrument bestuurlijke trekken kan hebben of heeft, kan voeding geven aan vergaande managementbemoeienis. Individuele instrumenten ondersteunen bij het verwezenlijken van uw individuele kwaliteiten – bijvoorbeeld tekstverwerkers, tekenprogramma’s en programma’s die ondersteunen bij het componeren zijn hier voorbeelden van. Gebruiksgemak, betrouwbaarheid en de resterende ruimte voor autonomie zijn hier de belangrijk- ste criteria. Collectieve instrumenten ondersteunen bij bundeling van krachten ter verwezen- lijken van collectieve, hogere doelen, die ook nog eens moeilijk meetbaar zijn – zoekmachines en Wiki’s3 hebben deze karaktertrek in sterke mate,4 systemen voor 3 Denk ook aan eBay of Markt- plaats. Wellicht ten overvloede: kennisbeheer eveneens. Collectieve instrumenten zijn pas sinds het algemeen Wiki’s zijn plaatsen op internet worden van de internetinfrastructuur en het Web mogelijk geworden (Google is waar gezamenlijk wordt gewerkt aan informatieverzamelingen. van 1998, de Wikipedia is van 2001) en zijn zeer recent beschikbaar gekomen Een indrukwekkend voorbeeld is voor bedrijfsvoering.5 Er zijn, in algemene termen, steeds een redactiefunctie, een de Engelse Wikipedia (http://en.wikipedia.org), een aanbiedersfunctie en een gebruiksfunctie. Collectieve instrumenten zijn meer collectieve encyclopedie die zich aanvaardbaar naarmate aanbieders (in Google: gevonden worden) én gebruikers qua omvang en kwaliteit kan meten met de Encyclopedia Brit- (in Google: vinden) voordeel ervaren bij hun inspanningen. Dat verklaart ook tannica. waarom succesvol kennismanagement in de (vanouds professionele) advocaten- 4 Er is een groot aantal succes- volle collectieve instrumenten praktijk een culturele omwenteling vergt – een omwenteling die thans gaande is, waarvan het merendeel voorals- naar ik meen. nog in de informatica zelf wordt gebruikt (open source projec- ten). We weten er eigenlijk Outsourcing vanuit maatschappelijk gezichts- punt nog maar weinig van – Desktopdiensten worden meestal besteld, ontworpen, gebouwd, beheerd, onder- economen weten er vaak maar houden en beschikbaar gesteld door anderen. Daarmee zijn vormen van moeilijk raad mee en soms leiden ze tot massale auteurs- vervreemding verbonden: de desktopdienst kan anders werken dan u gewoon rechtinbreuk (KaZaA). was en als iets niet werkt, of niet naar uw zin, moet u in onderhandeling met 5 Zie bijvoorbeeld: Matthew Parsons, Effective Knowledge specialisten die aan de dienst kunnen en mogen prutsen. De specialismen van die Managemet for Law Firms, specialisten behoren doorgaans niet tot de kerntaken van een advocatenkantoor Oxford University Press 2004. en worden daarom vaak uitbesteed of geoutsourcet. Outsourcing komt in alle sectoren voor en vraagt om juridische begeleiding, maar daarover wil ik het hier 6 Zie voor een checklist-achtige niet hebben.6 benadering van dergelijke bege- leiding F.S.N. Mason e.a., Wat is de resterende kerncompetentie? Schandalen als die bij WorldCom, Enron, Outsourcing, Alphen aan den Ahold en Parmelat hebben ertoe geleid dat het toezicht op de gegevensverwer- Rijn : Adformatie Groep, 2002. 39
  • 36. ADVOCATENDOSSIER 17 king van Amerikaanse beursgenoteerde bedrijven in de laatste jaren zeer sterk is verbeterd. Door de Sarbanes-Oxley wet van 2002 is een nieuwe praktijk ont- staan van toezicht op bedrijfsgegevensverwerking. Daarvan kunnen misschien ook Nederlandse advocatenkantoren iets opsteken. Dienen de verantwoordelij- ken voor outsourcing van desktopdiensten van advocatenkantoren persoonlijk garant te staan voor de kwaliteit van de gegevensverwerking ten behoeve van hun klanten? En geldt dat ook voor de rapportage over de procedures die daar- toe intern worden ingesteld, gebruikt en gehandhaafd? Bevestigend antwoorden zou inhouden dat in ieder geval de expertise die nodig is om genoemde verant- woordelijkheid te kunnen nemen, behoort tot de kernactiviteit van advocaten- kantoren. Het gewicht van de risico’s (die samenhangen met sterk asymmetrische kennis- verdelingen, met vertrouwen dat kan worden beschaamd en met interne en externe gevaren die een kans krijgen door ontoereikende beveiliging)7 is afhanke- 7 Zie voor een toegankelijke lijk van het karakter van desktopdiensten. verhandeling daarover: Bruce Schneier, Secrets and Lies, John Wiley & Sons, 2000 R i s i c o ’s v a n e - m a i l Het karakter van de e-maildienst op uw desktop is gemengd. De dienst is indivi- dueel, in die zin, dat hij geen beperkingen oplegt bij het formuleren van berich- ten, en vermoedelijk ook niet bij het ontvangen ervan (al kunnen spam-filters soms foutjes maken). Opmerkelijk is dat het vaak mogelijk is om een afschrift van uw zakelijke e-mailverkeer naar uw pc te downloaden en daar lokaal te archiveren. De dienst heeft ook een inmiddels vanzelfsprekend geworden econo- mische kant: de berichtenuitwisseling gaat aanmerkelijk sneller en goedkoper dan met papierpost. Bestuurlijk is er van alles mogelijk: uw e-mailverkeer kan binnen (en buiten) uw bedrijf worden geadministreerd en gearchiveerd ten behoeve van alle mogelijke vormen van beheer en toezicht. Deze bestuurlijke kant van uw e-maildienst, waar gebruik wordt gemaakt van centrale archieven en adresboeken, bevat vermoedelijk een grote hoeveelheid bedrijfskritische infor- matie. Het e-mail instrument kent risico’s vanwege de grote bedrijfskritische verzame- lingen met berichten – zowel centraal als decentraal, op de pc’s en laptops van individuele gebruikers. Die risico’s vragen om een professionele aanpak, en daar- mee (in veel gevallen) om outsourcing. Ongeveer een jaar geleden werd ik gebeld door iemand die me vroeg waarom ik zo de pest aan hem had dat ik hem bestookte met beledigende e-mailberichten. Toen bleek dat een onverlaat de facultaire e-maildienst8 had gehackt en gebruikt 8 Via outsourcing elders ondergebracht. om willekeurige beledigende berichten onder gestolen identiteiten te verzenden, aan willekeurige contactpersonen uit de verzameling e-mailadressen die in onze adresbestanden waren gevonden. Vervelend, maar vervelender, wanneer het een advocatenkantoor overkomt, en nóg vervelender wanneer daarbij de vertrouwe- lijke zakelijke berichten uit de kantoormailbox de wereld in worden gestuurd. 40
  • 37. Wie is er verantwoordelijk voor de informatietechniek? Juridisch is het niet ingewikkeld: de onverlaat is strafbaar, en de schade kan op hem worden verhaald. Maar wie weet of de onverlaat kan worden gevonden, en of hij de vermogensschade (die de waarde van uw goodwill vermoedelijk zal overstijgen) zal kunnen opbrengen? K e n n i s v a n r i s i c o ’s e n a l t e r n a t i e v e n Helpt het om uw e-maildiensten te outsourcen? Dat hangt ervan af. Dat zal immers niet gaan zonder stevige exoneratieclausules, zodat u voor schadevergoe- ding grotendeels blijft aangewezen op de dader. Eigenlijk wilt u het risico dat u een dergelijke ramp overkomt zo klein mogelijk houden. En het overlaten van specialistenwerk aan specialisten is natuurlijk een voor de hand liggend en in wezen gezond idee. Maar wel onder die voorwaarde dat u voldoende kennis in huis houdt om te kunnen beoordelen of die risico’s voldoende klein worden gehouden. Welke die kennis is, is voorwerp van discussie. Het merendeel van het vertrouwe- lijke en zakelijke e-mailverkeer van kleine en grote bedrijven gaat ‘open’ over het net en kan door elke router die dat verkeer doorgeeft, worden gelezen. Sniffen wordt dat genoemd, en er zijn gratis programmaatjes voor. Er zijn goede alterna- tieven voor dit open e-mailverkeer. Zorg dat u de mogelijkheden kent zodat, wanneer u meent dat het zin heeft ze te gebruiken, u kunt bevorderen dat ze worden verwezenlijkt.9 9 We overwegen het opzetten van een postacademische opleiding ten behoeve van juristen, die hen tevens steunt verantwoorde- lijk te blijven voor desktopdien- sten die ze aan specialisten overlaten. Reacties over de vraag hoe het curriculum moet worden ingericht zijn welkom. 41
  • 38. De tips
  • 39. Digitale marketing Ve r a d e L e e u w journalist Ongeveer tien jaar geleden maakte Nederland kennis met ‘de digitale advocaat’, mr. Jeroen de Kreek. De Kreek was daarmee een van de eersten die gebruikmaak- ten van het internet, zij het voornamelijk nog als communicatie-instrument. Jeroen de Kreek koos er destijds voor om cliënten uitsluitend per e-mail van dienst te zijn. Sindsdien is een website niet vreemd meer voor de meeste advocatenkantoren. Het merendeel van deze sites bevat echter niet meer informatie dan een kantoor- brochure, het zijn in feite digitale brochures die weinig tot geen interactie met de (potentiële) cliënt toelaten. Meer vooruitstrevende kantoren kiezen er nadrukke- lijk voor om internet in te zetten om cliënten te werven. Twee voorbeelden. Indirecte cliëntenwerving Van Gelderen advocaten (Maarssen) heeft in 1998 de domeinnaam www.ontslag.nl geregistreerd, voor de omslag van een kantoor met een algemene praktijk naar een nichekantoor dat gespecialiseerd is in arbeidsrecht. Het idee om een site te maken waarop informatie over een rechtsgebied als arbeidsrecht te vinden was, ontstond vanuit de behoefte bij rechtzoekenden. Het bleek een gat in de markt. Maarten van Gelderen: ‘Wij hadden dergelijke algemene informatie ook op onze eigen kantoorsite kunnen zetten, maar dan mis je de kans om zo onafhankelijk mogelijk te zijn met je berichtgeving. Al hoop je natuurlijk wel dat de bezoekers uiteindelijk ook je cliënten worden. Wij vinden een onafhankelijke site wat minder “drammerig”. Deze indirecte vorm van cliëntenwerving blijkt goed te werken: de site wordt niet alleen goed bezocht, maar genereert honderden e-mails per week, want bezoekers kunnen een vragenformulier invullen en naar ons e-mailen. Dat vraagt natuurlijk wel het een en ander van je kantoororgani- satie. Op de site is te lezen dat e-mails binnen twee werkdagen beantwoord worden, dat moet je vanzelfsprekend wel kunnen waarmaken.’ Eenvoudige vragen gratis Christiaan Alberdingk Thijm (SOLV Advocaten, Amsterdam): ‘In de praktijk blijkt het alert reageren op e-mails voor heel veel organisaties een grote opgave. Veel instanties die je om informatie per e-mail vraagt, laten niets van zich horen.’ Van Gelderen: ‘Je bent kwetsbaar als organisatie, maar het efficiënt beantwoor- 45
  • 40. ADVOCATENDOSSIER 17 den van e-mails is minder lastig dan je zou denken. We maken op de site onder- scheid tussen werknemers, werkgevers, ambtenaren en statutair-directeuren. Op deze manier weten we snel wie welke e-mail zou kunnen beantwoorden, en zo verdelen we de binnenkomende berichten. En als je het antwoord niet meteen weet, of je hebt wat meer tijd nodig om de vraag te beantwoorden, laat dan in ieder geval weten dat de e-mail in behandeling is. Er gaat uiteraard tijd, en dus geld zitten in het lezen en beantwoorden van de vraag, maar dat hoort er nu eenmaal bij. En soms stuurt iemand allerlei bijlagen mee die we in dat geval altijd lezen, voordat we de vraag beantwoorden. Dat moet je ook wel doen om de aard en omvang van het probleem goed te kunnen inschatten. Eenvoudige vragen beantwoorden we trouwens gratis; als iets meer tijd gaat vergen, dan nemen we eerst contact op met de vragensteller en bespreken we vooraf de kosten.’ Opgewaardeerd SOLV Advocaten bestaat sinds 2000 en werkt sinds 2003 met een ‘weblog’. SOLV was daarmee het eerste Nederlandse advocatenkantoor met een professio- nele weblog. Alberdingk Thijm: ‘Weblogs zijn in de Verenigde Staten gemeen- goed, daar is het heel gebruikelijk om berichten op internet te plaatsen, voorzien van je eigen commentaar. Je stelt deze opgewaardeerde berichten beschikbaar aan je lezers, die deze informatie aan anderen mogen doorsturen. Een recent voorbeeld daarvan is een bericht over een onderzoek van de Directie Toezicht Energie (DTe), onderdeel van de NMa, naar prijsvergelijkingssites van energie- aanbieders. Wij hebben dat bericht overgenomen en erbij gezet: “Dat de DTe de vergelijkingssites aanprijst is opvallend. De partijen die onderwerp zijn van de vergelijking zijn er niet altijd even blij mee. Met name als ze slecht uit de verge- lijking komen. Vergelijkingssites wordt dikwijls verweten dat ze onrechtmatig handelen of in strijd met het databankenrecht handelen. Dat de DTe de sites beoordeelt en als middel noemt dat de markt transparant maakt, is positief. Het vormt belangrijke munitie van de sites tegen ontevreden bedrijven die onderwerp zijn van de vergelijking.”’ Naam vestigen Een weblog dient meestal twee doelen. Het is een manier om je (potentiële) cliën- ten van dienst te zijn en je brengt ze op de hoogte van nieuws dat voor hen van belang is. Alberdingk Thijm: ‘Daarnaast is het een goede methode om je als kantoor te profileren, voor cliënten en ook voor potentiële kantoorgenoten. Leuke bijkomstigheid is dat je door het plaatsen van een bericht en de daaraan gekoppelde hyperlinks, hoog eindigt bij zoekmachines. Zo vestig je je naam in de markt en weten mensen je te vinden. We publiceren need to know-informatie (over juridische onderwerpen, 70% van de berichten) en nice to know-informa- tie. Behalve het weblog hebben we ook nog een wekelijkse digitale nieuwsbrief. Alle mensen die we tijdens bijeenkomsten ontmoeten en waarvan we een visite- 46
  • 41. Digitale marketing kaartje krijgen, vragen we of ze zich gratis op onze nieuwsbrief willen abonne- ren. Daarop wordt vrijwel altijd heel positief gereageerd. De nieuwsbrief zorgt voor veel leuke zaken. Ook zo’n nieuwsbrief attendeert lezers weer even op je bestaan.’ Evaluatie Het bewaken van de kwaliteit van de websites en weblogs kost vanzelfsprekend tijd en moeite. Van Gelderen: ‘Vanuit mijn eigen interesse ben ik veel bezig met de ontwikkeling van onze websites, dat kost me zeker een halve dag per week die ik er overigens graag voor overheb. Je moet goed in de gaten houden dat de informatie op je site actueel blijft, en inhoudelijk juist is.’ Alberdingk Thijm: ‘Wij hebben een handleiding op kantoor, waarin de richtlijnen staan waar berichten op onze site aan moeten voldoen. Bij een bericht op de weblog hanteren we de regels die ook gelden voor persberichten. In ieder geval moeten in het stukje “wie, wat, waar, wanneer, waarom en hoe” van het onderwerp aan de orde komen. Bij ons is iedere specialist verantwoordelijk voor het regelmatig aanleve- ren van stukjes op zijn of haar vakgebied, dat is ook onderdeel van de jaarlijkse evaluatie.’ Dossier volgen Cliënten bereiden zich tegenwoordig vaak goed voor op een gesprek met een advocaat door informatie van internet te halen. Zo vergen ze het nodige van de advocaat. Maar wie mee wil doen met de digitale race om de cliënt, doet er verstandig aan om zijn website een interactief element te geven, waardoor de band met een (potentiële) cliënt kan worden opgebouwd en verstevigd. Wat in de Verenigde Staten al behoorlijk is ingeburgerd, cliënten die online hun dossier volgen, doet een aantal Nederlandse notarissen nu al. Ze zijn klaarblijkelijk vooruitstrevender dan advocaten wanneer het gaat om het voor de cliënt toegan- kelijk maken van het dossier. Via bijvoorbeeld www.internetnotariaat.nl, ‘Uw digitale notaris’, kunnen cliënten die een inlognaam en wachtwoord hebben inge- voerd, niet alleen hun dossier online volgen, maar ook een concept hypotheek- akte downloaden en zien welke informatie er eventueel nog ontbreekt voordat een akte gepasseerd kan worden. 47
  • 42. Effectief e-mailmanagement Lia Bloemers Efficiencytrainer en directeur van Missing Link Loopt u elke tien minuten naar de brievenbus om te zien of er nog nieuwe post is gekomen? Nee, natuurlijk niet! Uw post behandelt u een keer per dag en veelal op een vast tijdstip. Hoe zit het met uw e-mail? Velen van ons hebben het mailprogramma de hele dag aan staan en hebben het piepje of het envelopje geactiveerd dat ons waar- schuwt als er weer een nieuwe e-mail binnenkomt. Weerstaan we dan de verlei- ding of kijken we toch even snel wat er gekomen is? Moeten we eigenlijk wel stante pede reageren op iedere e-mail? Natuurlijk wel als er vlak voor een zitting een e-mail met een schikkingsvoorstel van de tegenpartij binnenkomt. Daarover krijgt u vast ook een begeleidend telefoontje. Maar het merendeel van de e-mails kan best even wachten tot het ú uitkomt. Toch blijkt deze handelwijze nog geen gemeengoed te zijn. Uit onderzoek van Missing Link blijkt dat 63% van de ondervraagden vrijwel continu zijn mailbox checkt en zich derhalve bij voortduring laat afleiden door binnenkomende e-mails. Slechts 37% behandelt zijn e-mails op vaste momenten. Werkgewoonten veranderen: makkelijker gezegd dan gedaan Niemand leert tijdens zijn studie hoe je je werkzaamheden het beste kunt organi- seren. En dat geldt in het bijzonder voor nieuwe communicatiemiddelen zoals e-mail. E-mail verenigt zowel het gemak en de vluchtigheid van een telefoonge- sprek als de concreetheid en archiveerbaarheid van de brief in zich. Dit complexe karakter draagt zeker bij tot de inefficiënte wijze waarop velen van ons met e-mail omgaan. Voor velen van ons is de groeiende stroom e-mails een dagelijkse opgave of zelfs een bron van frustratie. Voeg daarbij de rinkelende telefoon, de vergaderingen, de binnenlopende kantoorgenoten, de stapels dossiers en termij- nen die gehaald moeten worden en het wordt duidelijk dat e-mail eerder bijdraagt aan het probleem van efficiënt tijdbeheer dan aan de oplossing ervan. Het lijkt een open deur, maar de oplossing ligt in het verstandiger omgaan met uw beschikbare tijd: - werkzaamheden inplannen; - prioriteiten stellen; - zaken delegeren; 49
  • 43. ADVOCATENDOSSIER 17 - werk in de slimste volgorde doen; - uw eigen grenzen bewaken; - papieren en elektronische informatie op orde hebben; - uw bureau netjes houden. Dit artikel biedt u een aantal praktische, snel toe te passen tips voor effectief e-mail management. Deze tips zijn gebaseerd op de principes van efficiënt werken, die Missing Link in haar trainingen hanteert en worden dagelijks met succes door onze cursisten toegepast en getoetst aan de weerbarstige praktijk. Het consequent toepassen van deze tips vraagt echter wel een verandering van werkgewoonten en dat gebeurt niet van de ene dag op de andere. E-mail als groeiende tijdvreter Iedereen die in een kantooromgeving werkt, realiseert zich dat kenniswerkers veel tijd besteden aan het ontvangen, verwerken en verstrekken van informatie. Uit een onderzoek van TNS NIPO in 2005 blijkt dat informatiewerkers 20% van hun tijd besteden aan het verstrekken van informatie aan anderen en 20% van hun tijd aan het lezen en verwerken van informatie. Anders gezegd, velen van ons zijn daar dus inmiddels twee dagen per week mee bezig, een lichte stijging ten opzichte van 2003. De helft van de informatiewerkers uit het TNS NIPO- onderzoek vindt dat de productiviteit van werkwijze bij de informatieverwerking verbeterd kan worden. E-mail speelt een in belang toenemende rol bij deze informatieverwerking. Dat zal niemand verbazen. Gemiddeld ontvangen zakelijke dienstverleners dagelijks ten minste 20-25 e-mails en besteden zij ongeveer anderhalf uur aan het beant- woorden van hun mail. In werkelijkheid kost het echter meer tijd omdat velen van ons ook nog de mails van gisteren, eergisteren, vorige week, vorige maand, enzovoorts in de mailbox bewaren. Een deel van die mails wordt onwillekeurig ook nog even bekeken, samen met de nieuw binnengekomen berichten en dan schieten er gedachten door u heen als ‘o ja, ik zou hem die notitie nog sturen’ of ‘o ja, ik moet dat overzicht nog maken’. Al die gedachten leiden u af van waar u mee bezig was en kosten bovendien tijd. Bij de volgende e-mailbehandeling ziet u diezelfde mails weer en komen onwillekeurig dezelfde gedachten weer bij u op. ‘Kwartetten’ heet dat en u schiet er niet veel mee op. Legt u de gelezen post van de afgelopen dagen/weken/maanden op een stapel op uw bureau? Nee natuurlijk niet. Post handel je af en archiveer je. Uit onderzoek van Missing Link blijkt dat de ondervraagden gemiddeld 274 e-mails in hun Inbox hebben. Dat een gemiddelde verraderlijk kan zijn mag wel blijken uit de uiterste waarden die lopen van 1 e-mail tot wel 7000 e-mails. Slechts 18% beantwoordt aan de norm van maximaal 7 e-mails in de Inbox. 29% heeft tussen de 100-500 e-mails in de Inbox en 10% heeft er zelfs 500 tot enkele duizenden. Het ongestructu- 50
  • 44. Effectief e-mail management reerd hamsteren van e-mail is dus een wijdverbreid verschijnsel, maar daarmee nog niet efficiënt te noemen. Integendeel zelfs! Zitten uw taken en acties verstopt in e-mails, notulen, Outlook, uw PDA en in uw hoofd? Ja? Dat kan dan knap lastig zijn. We communiceren op vele verschillende manie- ren en vaak vloeien daaruit acties en taken voor ons voort, die we keurig laten staan in de e-mail, in de notulen, die we noteren op een geeltje, in onze agenda, op een schrijfblok of in ons hoofd houden. Het broodnodige overzicht zijn we echter wel kwijt op die manier. Vandaar dat er zaken tussen wal en schip vallen, dat we toch weer moeten overwerken of dat we een excuus moeten bedenken. Uit onderzoek van Missing Link blijkt dat ruim 46% van de ondervraagden nooit of slechts zelden e-mails die een actie van hen vragen omzet naar een taak in de elektronische takenlijst of verplaatst naar de elektronische agenda. Dat komt deels omdat velen van ons niet weten hoe dat moet in Outlook of Group- wise, maar vooral ook omdat weinigen gewend zijn om echt even tijd te beste- den, ook al is dat maar een halfuur per week, aan het plannen en organiseren van hun eigen werkzaamheden. Als het uw gewoonte is om maar door te hollen en u bovendien de mogelijkhe- den van uw elektronische hulpmiddelen niet of onvoldoende kent, dan blijft u jongleren met alle borden tegelijk. En valt er regelmatig een bord in stukken, doordat u bijvoorbeeld een termijn laat verlopen. Chaos in uw Inbox leidt tot chaos in uw werk en tot improductieve uren Wanneer u het bureau van een kantoorgenoot ziet, vol met stapels papier en her en der verspreidliggende geeltjes met notities, dan denkt u al snel ‘ik hoop dat mijn vraag daar niet tussen ligt’. Want iedereen weet dat een dergelijke rommel een teken is van chaotisch werken, van zaken die vergeten worden en van impro- ductiviteit. In computers en mailboxen is dat niet anders. Met dit verschil dat de elektronische chaos voor een toevallige passant niet zichtbaar is, maar daarom niet minder ernstig! Print niet alles uit Stelt u zich eens voor dat uw secretaresse al uw nuttige e-mails voor u zou uitprinten. U krijgt 20 nuttige mails per dag van gemiddeld 2 pagina’s. Verme- nigvuldig dat met 220 werkdagen, dan levert dat uitprinten per jaar een berg papier op van 40 x 220= 8800 pagina’s. De hamvraag is natuurlijk of u die prints écht nodig heeft. Wist u dat 80 % van alle papier dat we archiveren, geen tweede keer meer bekeken wordt? Het neemt alleen onnodig plaats in. Wilt u een e-mail uitgeprint bewaren? Denk even na of het wel écht nodig is. ‘Dat doe ik altijd’, zegt 57% van de ondervraagden in het onderzoek van Missing Link. 43% is minder kritisch over wat wel en niet geprint moet worden. 51
  • 45. ADVOCATENDOSSIER 17 Archiveer uw e-mail en vind informatie sneller terug - maak een e-mailarchief en creëer daarvoor mappen in Postvak In of in Persoonlijk Archief; - maak maximaal 10 hoofdcategorieën; - geef die mappen de titels van uw actuele werkstromen (cliënten, zaken) en hanteer dezelfde titels als in uw papieren en elektronische archief; - stel eventueel een Regel in waardoor berichten van bepaalde personen of over een bepaald onderwerp direct in de juiste map gearchiveerd worden en doe dat ook met alle berichten waarin uw naam alleen in de CC staat. Behandel e-mail op vaste momenten en verhoog uw concentratie Door de e-mail‘piep’ of door het envelopje haalt u uzelf uit uw concentratie, terwijl u juist bezig bent met een pleitnota die vandaag af moet zijn. - zet daarom de e-mail‘piep’ en het envelopje uit; - plan een of twee vaste momenten per dag in uw agenda om e-mail te behan- delen; - neem dan geen telefoon aan en ontvang geen bezoek; - plan na vrije dagen of vakantie extra tijd in om de mailbox te schonen; - laat nooit meer dan 7 berichten in uw Inbox staan, zodat u zo min mogelijk wordt afgeleid als u in uw mailbox kijkt. Beslis bij het openen van een e-mail meteen wat u ermee gaat doen U heeft slechts de keuze uit de volgende 4 mogelijkheden: - gooi het bericht onmiddellijk weg als u er niets mee hoeft te doen; - archiveer het als er geen actie voor u inzit maar er wel een goede reden is om het te bewaren; - handel een e-mail meteen af als er een kleine actie aan vastzit en archiveer het eventueel; - verplaats e-mails met grotere acties die vandaag niet kunnen of hoeven worden uitgevoerd meteen naar een ‘Te Doen’-map of naar de Outlook Takenlijst. Maak ook een mapje ‘Wacht op antwoord’ voor verzonden berichten waarop u een antwoord verwacht. Of sleep het bericht naar uw takenlijst en geef het de status ‘wacht op iemand anders’. Elke e-mail die u niet verstuurt, levert ook geen e-mail op E-mail is lang niet altijd het beste medium voor uw boodschap. Vaak is een tele- foontje of een gesprek vis-à-vis effectiever. Bedenk dat de ontvanger meer te doen heeft dan de hele dag zijn mailbox te checken. Controleopties en verzoeken om leesbevestiging zorgen alleen maar voor extra e-mails. Zet ze daarom uit. Wees zuinig met CC’s. Gebruik ze zeker niet om uzelf in te dekken. Vraagt u zich bij iedere CC maar eens af wat er misgaat als deze CC niet verstuurd wordt. 52
  • 46. Effectief e-mail management Gebruik e-mail niet om: - een haastklus of crisissituatie te communiceren; - uitgebreide discussies te voeren; - afspraken op het laatste moment af te zeggen; - mensen met spoed bijeen te krijgen. Communiceer duidelijk Nergens kan soms zo gehaast en onbegrijpelijk gecommuniceerd worden als in e- mails: - behandel slechts één onderwerp per e-mail; - informeer de ontvanger in het onderwerp over het soort e-mail: vraag, infor- matie, actie, urgent, enzovoort; - maak duidelijk onderscheid tussen ontvangers. Van wie verwacht u actie en wie krijgt de e-mail ter informatie?; - controleer de inhoud van de e-mail voor u het verstuurt op duidelijkheid en op ‘tupvouten’. E-mailetiquette Maak binnen uw kantoor duidelijke afspraken over hoe om te gaan met externe en interne e-mail en leg die vast in een e-mailprotocol. 54% van de ondervraag- den uit het onderzoek van Missing Link heeft dit inmiddels gedaan. Bij 46% van de ondervraagden ontbreekt een dergelijk protocol. Belangrijke onderwerpen hiervoor staan in dit artikel. En om te voorkomen dat zo’n e-mail protocol de zoveelste papieren tijger wordt, hoeft u niet te schromen om de naleving daarvan af en toe te controleren en om kantoorgenoten er op aan te spreken. Want het lukt niemand om zijn gewoonten in één dag te veranderen. Missing Link is een door de Nederlandse Orde van Advocaten erkend opleidings- instituut. Missing Link, 020-419 15 27, www.missing-link.nl. 53
  • 47. De lijsten
  • 48. Gewogen bronnen voor de rechtspraktijk Carlijn Urlings journalist Voor twaalf rechtsgebieden zijn de meest gezaghebbende oude en nieuwe (multi)media waarin de voor de advocaat belangrijkste kennis over zijn rechtsge- bied te vinden is in kaart gebracht. We hebben daarbij geselecteerd op actualiteit, hoeveelheid informatie en gebruikersvriendelijkheid. Sommige bronnen bedienen zo goed als alle rechtsgebieden. Deze bronnen noemen we hierna eenmaal; bij elk rechtsgebied zijn de overige, specifiek voor dat rechtsgebied geldende bronnen opgenomen. Welke bronnen onmisbaar zijn, zal iedere advocaat uiteindelijk naar eigen inzicht bepalen. B ro n n e n v o o r e l k r e c h t s g e b i e d Wet- en regelgeving: - www.overheid.nl, officiële publicaties en wet- en regelgeving. Gratis toegan- kelijk - www.opmaat.sdu.nl, dagelijks actuele Nederlandse officiële publicaties, vanaf 1 januari 1995, in de oorspronkelijke opmaak. Verschillende zoekingangen, de mogelijkheid van een persoonlijk interesseprofiel, e-mailattendering en een persoonlijke collectie. Betaalde site - www.europmaat.sdu.nl, alle officiële publicaties van de Europese Unie, waar- onder wet- en regelgeving en jurisprudentie. Actuele teksten uit de Publica- tiebladen L en C zijn (vanaf 1998) opgenomen in oorspronkelijke opmaak. Betaalde site - www.jwb.nl, de site van het Juridisch Wetenschappelijk Bureau, met parle- mentaire stukken en wetgeving op het gebied van burgerlijk recht en toegang tot het overheidswettenbestand. Gratis toegankelijk - www.sduweb.nl, de site van SduWeb, waarin opgenomen wet- en regelgeving, jurisprudentie, officiële publicaties en Europese verdragen en verordeningen. Alleen toegankelijk voor abonnees 57
  • 49. ADVOCATENDOSSIER 17 Jurisprudentie: - www.rechtspraak.nl, de site van de Rechtspraak en de Hoge Raad der Neder- landen, met gratis toegang tot de sites van de Raad voor de rechtspraak, alle rechtbanken, gerechtshoven, de Hoge Raad en andere bijzondere colleges - www.jwb.nl, de site van het Juridisch Wetenschappelijk Bureau, met alle civielrechtelijke uitspraken van www.rechtspraak.nl en de volledige teksten van civielrechtelijke uitspraken van de Hoge Raad. Gratis toegankelijk Nieuws en ontwikkelingen: - www.recht.nl, (Recht.nl), verzameling actuele en relevante juridische infor- matie op twaalf rechtsgebieden. Dagelijks juridisch nieuws, links naar wet- geving, wetsvoorstellen, jurisprudentie en verdragen en toegang tot archief. Alleen toegankelijk voor abonnees - www.curia.eu.int, de portaalsite van het Europese Hof. Gratis toegankelijk, links naar sites met de belangrijkste ontwikkelingen - www.jwb.nl, de site van het Juridisch Wetenschappelijk Bureau, met onder de knop Juridisch Nieuws samenvattingen van recent verschenen literatuur op het gebied van het Arbeidsrecht, IE/IT, Ondernemingsrecht, Personen- & Familierecht, Procesrecht en Vermogensrecht, met wekelijkse attendering per mail. Alleen toegankelijk voor abonnees - http://www.europa.eu.int, de portaalsite van de Europese Unie. Onder ‘Acti- viteiten per onderwerp’ vindt u links naar Laatste ontwikkelingen en Euro- pese wetgeving op het geselecteerde rechtsgebied Nieuwsbrief: - Recht.nl Magazine, wekelijkse e-mailattendering met voor u geselecteerd nieuws over door u geselecteerd(e) rechtsgebied(en). Voor abonnees op Recht.nl. Zie www.recht.nl Publicaties online: - KnowlegdePortal van Kluwer, waarmee informatie over alle vakgebieden die door Kluwer worden bestreken, online kan worden geraadpleegd. U geeft aan welke informatiebronnen van Kluwer uw organisatie wenst af te nemen. De informatie is afzonderlijk of in combinatie met elkaar te verkrijgen. Daar- naast biedt KnowledgePortal de mogelijkheid de informatie te gebruiken voor bedrijfseigen toepassingen als eigen documenten, intranet en nieuwsbrief. Meer informatie via www.knowledge-portal.nl - Sdu Wettenbank, www.wettenbank.sdu.nl, geïntegreerde wet- en regelgeving. Geldende wetteksten maar ook alle historische versies vanaf 1 april 1996, parlementaire geschiedenis van de wetten (vanaf 1 januari 1995) opgenomen. Koppelingen met jurisprudentie en ministeriële regelgeving. De jurisprudentie is afkomstig uit uitgaven van Sdu Uitgevers en Koninklijke Vermande, zoals Jurisprudentie Arbeidsrecht (JAR), Jurisprudentie Onderneming en Recht 58
  • 50. Gewogen bronnen voor de rechtspraktijk (JOR) en Jurisprudentie Bestuursrecht (JB). Alleen toegankelijk via abonne- ment - Staatsblad en Staatscourant via www.bekendmaking.nl. Op deze (overheids)site staan de officiële publicaties uit de Staatscourant en het Staatsblad die de laatste 5 werkdagen gepubliceerd zijn - www.portill.nl, het portaal naar de juridische Internetbibliotheken van Nederland, voor het juridisch-wetenschappelijke domein, primair gericht op het Nederlandse recht en secundair op het Europese en internationale recht Arbeidsrecht/Socialezekerheidsrecht Wet- en regelgeving: - www.cao.szw.nl, website van de directie Uitvoeringstaken Arbeidsvoorwaar- denwetgeving(UAW) met nadere info over aangemelde en algemeen verbin- dend verklaarde CAO’s, informatie over het werkterrein en het wettelijk kader waarbinnen UAW opereert, inzake de primaire processen en over de resultaten van de uitgevoerde CAO-onderzoeken, wetten in verband met CAO-aanmelding, avv en pensioenen - www.sducommentaararbeidsrecht.sdu.nl, Commentaar Arbeidsrecht online, met wetgeving, commentaren en uitspraken en relevante links (Sdu) Publicaties online: - Tijdschrift voor ArbeidsRecht (Kluwer, via www.kluwershop.nl) - Jurisprudentie Arbeidsrecht (JAR) (Sdu, via www.sdu.nl) - losbladige Arbeidsovereenkomst (Kluwer, via www.kluwershop.nl) - losbladige Arbeidsrecht, editie Cremers (Kluwer, losbladig, cd-rom en online, via www.kluwershop.nl) Papieren uitgaven: - Asscher-Vonk/Heerma van Voss (red.),serie Monografieën Sociaal Recht (Kluwer) - Tijdschrift voor ArbeidsRecht (Kluwer) Nieuwsbrief: - Dossier Arbeid & Recht (DAR) (RBI, papier en online, zie www.elsevierjuri- disch.nl/catalogus/show.php?typelb=nieuwsbr&pgr=0) Cd-roms: - Legal Office Arbeidsrecht. Bevat alle wet- en regelgeving, jurisprudentie en literatuur, Cremers arbeidsrecht, Jurisprudentie arbeidsrecht, NJ, tijdschrift ArbeidsRecht, Praktijkgids en de losbladige Arbeidsovereenkomst (Kluwer, www.kluwer.nl/overkluwer/modules/acties/legaloffice/arbeidsrecht.html) 59
  • 51. ADVOCATENDOSSIER 17 Mw. mr. Y.M.Th.L. Verheggen-de Loo (Banning Advocaten): ‘Sinds de Jurisprudentie ArbeidsRecht is verdwenen uit Legal Office Arbeidsrecht en thans via SduWeb Arbeidsrecht is te raadplegen, maken we veel gebruik van deze laatste internetportal. Ik vind de Legal Office ArbeidsRecht van de cd-roms het best in gebruik, met name voor arbeids- rechtelijke jurisprudentie die niet in JAR is gepubliceerd. www.sduweb.nl is de beste bron voor het raadplegen van arbeidsrechtelijke jurisprudentie. De nieuwsberichten in SduWeb Arbeidsrecht worden gekenmerkt door hun snelle publicatie, hoge actualiteit, en de links naar aanverwante juris- prudentie bij de bespreking van jurisprudentie: het is een snelle informa- tiebron.’ Belastingrecht Nieuws en ontwikkelingen: - www.belastingdienst.nl - www.fiscanet.nl, nieuwsbrief, wetsindeling, wetsgeschiedenis en IB 2001. Alleen toegankelijk voor abonnees - www.minfin.nl, de site van het ministerie van Financiën met het laatste nieuws en dossiers Elektronische Nieuwsbrieven: - Fiscanet (via www.fiscanet.nl) - Nieuwsbrief Vakstudienieuws (Kluwer, gratis voor Vakstudie Nieuws Digitaal Pakket abonnees. Zie www.kluwershop.nl) Cd-rom: - Cascade, met alle fiscale jurisprudentie. Bij iedere unieke uitspraak is alle informatie opgenomen die Kluwer over deze uitspraak heeft gepubliceerd. Per uitspraak krijgt u links naar andere relevante bronnen (Kluwer, zie www.kluwershop.nl) - FiscaleRekendisk, een digitaal rekenprogramma voor fiscalisten, registerac- countants en belastingadviseurs, met een overzicht van de voor de advies- praktijk benodigde cijfers. Mogelijkheid om elementaire berekeningen te maken (KSU, zie www.ksu.nl) - VakstudieNieuw, fiscale jurisprudentie van de Hoge Raad, uitspraken van gerechtshoven, Centrale Raad van Beroep, de Ombudsman en het Europese Hof van Justitie; documentatie wat betreft (de parlementaire behandeling van) wetsontwerpen en het door de Belastingdienst gevoerde beleid (Kluwer, ook online, zie www.kluwershop.nl) - Fiscale Encyclopedie de Vakstudie. Fiscale wetten en aanvullende module brondocumenten: jurisprudentie en literatuur (Kluwer, onderdelen online, via www.kluwershop.nl) 60
  • 52. Gewogen bronnen voor de rechtspraktijk Publicaties online: - Beslissingen in belastingzaken Nederlandse Belastingrechtspraak (BNB), vind- plaats voor de Nederlands belastingrechtspraak. Volledige tekst van arresten Hoge Raad en Gerechtshoven, voorzien van annotaties en conclusies. Alle fiscale rechtsgebieden komen aan de orde (Kluwer, via www.kluwershop.nl) - Nederlands tijdschrift voor Fiscaal Recht (NTFR), online via www.ntfr.nl (Sdu Fiscale en financiële uitgevers (Sffu), Elektronisch abonnement incl. NTFR-daily mail, brondocumentenservice en NTFR-archief) Papieren uitgave: - tijdschrift Formeel Belastingrecht (Sffu) Mr. B.J.G.L. Jaeger (Jaeger Advocaten-Belastingkundigen): ‘Ik vind het op dit moment de moeite nog niet lonen om online te kijken. We hebben onze databanken op cd-roms van Kluwer. De cd-rom Cascade is een goede, die verweeft de fiscale bibliotheek 1 en 2 door te zorgen dat je uit één document alle bronnen van een bepaalde uitspraak kunt vinden. Normaliter bestaan die databanken uit kopieën van alle publicaties, maar Cascade haalt dus informatie uit alle beschikbare tijdschriften. Dan heb je in één keer een uitspraak met alle annotaties en bronnen bij elkaar. We maken ook veel gebruik van de FiscaleRekendisk van KSU. Daarin staan rente- en loonberekeningen, contante waardes, inkomstenbelasting, schen- kingstarieven: je voert de cijfers in en het programma doet het werk. Een kind kan de was doen!’ Bestuursrecht Jurisprudentie: - http://www.raadvanstate.nl, met adviezen, adviesaanvragen en uitspraken van de RvS Cd-rom: - Cd Awb. Commentaar/Jurisprudentie Algemene wet bestuursrecht combineert de losbladigen Commentaar Awb van Elsevier Juridisch en Jurisprudentie Bestuursrecht van Sdu. Wetgeving, artikelsgewijs commentaar en jurispruden- tie (bestellen via www.elsevierjuridisch.nl/catalogus/show.php?typelb=elektr &pgr=4) Publicaties online: - Handboek Awb (Kluwer, via www.kluwershop.nl) - Jurisprudentie bestuursrecht, met daarin JB Plus (Kluwer, via www.kluwershop.nl) 61
  • 53. ADVOCATENDOSSIER 17 Papieren uitgaven: - Nederlands Tijdschrift voor Burgerlijk Recht (NTBR) (Kluwer) - de Gemeentestem (Kluwer) - tijdschrift Milieu & Recht (Kluwer) - tijdschrift Jurisprudentie voor Gemeenten (VNG Uitgeverijen) Mr. J.G. de Vries Robbé (De Brauw Blackstone Westbroek): ‘Ik doe best veel met internet en kantoor knowhow, ik vind veel van mijn documentatie op ons intranet. De Brauw heeft onder andere een abonne- ment op Opmaat van de Sdu, via internet. We hebben een eigen portaal. Ik ben als ouderejaars relatief wel vaker in de bibliotheek te vinden, omdat ik de bron geschreven wil zien. Als ik digitaal zoek, weet ik niet altijd of ik de goede informatie boven water krijg, met het zoekwoord dat ik gekozen heb. Ik heb het idee dat ik via Opmaat, www.rechtspraak.nl en www.raadvan- state.nl, die ik vaak bekijk, hetzelfde binnenbreng aan informatie als het portaal dat doet, maar op het portaal is wel veel literatuur te vinden.’ Mr. S.W. Knoop (Nysingh Advocaten-Notarissen): ‘Qua literatuur varieert het: ik bekijk alles wat er in onze bibliotheek beschikbaar is, maar niet dagelijks. Losbladigen, handboeken, veel tijd- schriften. Naast alle papieren literatuur, maar misschien wel het belang- rijkste, raadpleeg ik de websites van de Raad van State en rechtspraak.nl voor de wet- en regelgeving.’ Strafrecht Nieuws en ontwikkelingen: - www.justitie.nl, site van het ministerie van Justitie met nieuws en publicaties - www.icc-cpi.int, de officiële site van het Internationaal Strafhof met nieuws en informatie - www.openbaarministerie.nl, met nieuws, overige publicaties en beleid Jurisprudentie: - http://www.raadvanstate.nl, met adviezen, adviesaanvragen en uitspraken van de RvS Handig: - www.verenigingvoorrechtspraak.nl, site van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (NVvR) de onafhankelijke beroepsvereniging en vakbond van rechters en officieren van justitie in Nederland 62
  • 54. Gewogen bronnen voor de rechtspraktijk Internationaal: - www.ecba.org (European Criminal Bar Association), met projecten, toespra- ken, wetten en verdragen - www.un.org (Verenigde Naties), onder de knop international law vindt u links naar onder andere verdragen, maritiem recht en verschillende tribunalen Cd-rom: - Strafrecht. Opgenomen zijn uitspraken uit de Nieuwsbrief Strafrecht met bijbehorende relevante wet- en regelgeving. Uitspraken opgenomen sinds 2001 (Sdu, zie www.sdu.nl) Publicaties online: - Nieuwsbrief Strafrecht (Sdu, online opgenomen in de Sdu wettenbank, via www.wettenbank.sdu.nl) - Sduweb Strafrecht, juridische bronnen binnen strafrecht. Met dagelijks actu- eel strafrechtelijk nieuws, jurisprudentie uit Nieuwsbrief Strafrecht, officiële publicaties, wet- en regelgeving en Europese richtlijnen en verordeningen (Sdu, via www.sduwebstrafrecht.nl) Papieren uitgaven: - Tekst & Commentaar Strafvordering 2005 (Kluwer) - Bosch/Stolwijk, Arresten strafrecht/strafprocesrecht (Kluwer) Mr. G.G.J. Knoops (Knoops & Partners Advocaten): ‘Omdat we een internationale praktijk zijn, kijken we ook vaak op de sites van het Joegoslaviëtribunaal (www.un.org/icty), het landentribunaal (www.icj-cij.org) en de Special Court of Sierra Leone (www.sc-sl.org). We zitten ook vaak op de Google site – nee, niet alleen privé.’ Secretaris van Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten (NVSA) mr. P.W. van der Kruijs (Van der Kruijs Renckens Cliteur Van Mens): ‘We hebben de cd-rom Strafrecht van de Sdu, maar daar maak ik weinig gebruik van. Ik ben een ouderwetse! Ik maak liever gebruik van de papie- ren bronnen.’ Personen- en familierecht Jurisprudentie: - www.alimentatie.nl, overzicht van uitspraken rond alimentatie en echtschei- ding. Volledige uitspraak, zoals gepubliceerd op www.rechtspraak.nl Cd-rom: - Iudex non Aestimat (INA Plus), alimentatierekenprogramma met daarin het programma INA (draagkrachtmodule) plus de zogenoemde behoeftemodule 63
  • 55. ADVOCATENDOSSIER 17 (bepalen wat de daadwerkelijke nettobehoefte is van de alimentatiegerech- tigde én wat de alimentatieplichtige bruto moet verdienen om in die nettobe- hoefte te voorzien). Zie www.alimentatierekenen.nl (Reed Business Informa- tion) - De Alimentatierekendisk, alimentatieberekeningsprogramma dat volgens netto- en de brutomethode kan rekenen. Rapporten zijn overzichtelijk en worden door alle rechtbanken geaccepteerd (KSU, zie www.ksu.nl) Papieren uitgaven: - de reeks Monografieën echtscheidingsrecht (Sdu, bestellen via www.sdu.nl, zoek op trefwoord MSR) - EchtscheidingsBulletin (EB tijdschrift voor Scheidingsrecht) (Kluwer) - Tijdschrift voor Familie- en Jeugdrecht (Kluwer), orgaan van de Vereniging Familie- en Jeugdrecht, zie voor online inhoudsopgaven en informatie www.fjr.nu (zie www.kluwershop.nl) - Compendium PFR met artikelsgewijze toelichting en relevante wetgeving (Kluwer) - losbladige Praktijkboek Scheidingsrecht, met praktijkgericht commentaar dat het scheidingsrecht per onderwerp behandelt. Opgenomen zijn onder meer pensioenrechten, de positie van de kinderen, alimentatieberekeningen en echt- scheidingsbemiddeling (Elsevier juridisch, zie www.elsevierjuridisch.nl) Publicatie online: - tijdschrift Jurisprudentie Personen- en Familierecht (JPF) (Sdu, online opge- nomen in de Sdu Wettenbank) Mr. P.G.J. Warnaar (voorzitter Vereniging van Familierecht Advocaten en Schei- dingsbemiddelaars VFAS): ‘Ik gebruik helemaal geen internet. Als ik informatie nodig heb, bel ik naar de Praktizijnsbibliotheek van Amsterdam. Dat is een oude biblio- theek voor advocaten en rechters in Amsterdam, opgericht door advoca- ten. Voor een klein bedrag per jaar heb je toegang tot alle publicaties.’ Mw. mr. E.A.T.M. Steverink (Stadhouders Advocaten): ‘De Jurisprudentie Familierecht is handig en praktisch in gebruik, werkt makkelijk op trefwoorden. Ook bij Rechtspraak.nl kun je zoeken op tref- woord en je hebt het idee dat je zeer actueel bent, omdat het digitaal is. We gebruiken INA al van oudsher, volgens mij al een jaar of tien. Goed programma.’ Intellectuele eigendom Wet- en regelgeving: - www.bmb-bbm.org, de site van het Benelux Merkenbureau 64
  • 56. Gewogen bronnen voor de rechtspraktijk Handig: - www.Boek9.nl - www.wipo.int, portaalsite van de World Intellectual Property Organization - www.octrooicentrum.nl, site van het voormalig Bureau voor de Industriële Eigendom, tegenwoordig Octrooicentrum Nederland, met verzameling links op het gebied van IE, zoals octrooidatabanken, beroepsorganisaties en juridi- sche informatie - www2.law.uu.nl/priv/cier/nl/home.htm, site van het Centrum voor Intellectu- eel Eigendomsrecht. Onder de knop Publicaties vindt u een lange lijst artike- len en boeken. Ook aantal links en documentatie Papieren uitgaven: - losbladige IE, waarin opgenomen het mondiale IE-recht, auteursrecht, nabu- rige rechten, databankenrecht, merkenrecht, octrooirecht en modellenrecht. Met artikelsgewijs commentaar, internationale regelingen en verwijzingen naar relevante literatuur (Elsevier Juridisch, zie via www.elsevierjuridsch.nl) - Tijdschrift AMI (inbegrepen bij het lidmaatschap van de Vereniging voor Auteursrecht (VvA), zie www.ivir.nl, de site van de VvA) - de Industriële Eigendom (maandelijkse publicatie van de informatie uit het register) en het Bijblad bij de industriële eigendom (bevat informatie over jurisprudentie en mededelingen) (uitgaven van het Octrooicentrum, zie www.octrooicentrum.nl/algemeen/producten_en_diensten/brochures_en_ uitgaven/) Publicaties online: - tijdschrift Intellectuele Eigendom en Reclamerecht (IER) (Kluwer, ook verkrijgbaar op cd-rom via www.kluwershop.nl) - losbladige IE Tekst & Commentaar (Kluwer, via www.knowledge-portal.nl) - tijdschrift Mediaforum. Zie www.communicatierecht.nl, de site van de Vereniging voor Media- en Communicatierecht). Prof. mr. F.W. Grosheide (Van Doorne N.V. en Molengraaff Instituut): ‘Wat ook een interessante site is, die wordt bijgehouden door De Brauw en Van Doorne: www.Boek9.nl, met allerhande informatie, actualiteiten en commentaar over Intellectuele Eigendom. Dat is volgens mij wel een succes.’ Ook mr. J.H. Spoor (Lovells) is enthousiast over www.Boek9.nl: ‘Dat is een heel leuke site. Ik ken het nu een paar maanden en ben een enthousiast gebruiker. Goeie links. Een lacune in www.overheid.nl is dat ze geen verdragen opnemen. Ook de Benelux-Merkenwet en de Benelux- wet inzake tekeningen of modellen is er niet te vinden. Daarvoor ga ik naar de site van het Benelux Merkenbureau.’ 65
  • 57. ADVOCATENDOSSIER 17 Insolventierecht/faillissementsrecht Handig: - www.insolad.nl, de site van de Vereniging Insolventie Advocaten, met daarop recente jurisprudentie, informatie over wetgeving en aanhangige wetsvoorstel- len, richtlijnen en best practices. Alleen toegankelijk voor leden - www.kvk.nl, de site van de Kamer van Koophandel. Onder de knop Faillisse- menten kunt u in het handelsregister zoeken naar pas gestarte bedrijven, of bedrijven die failliet zijn of in surseance van betaling verkeren. Vervolgens betaald doorklikken naar de verdere informatie uit het handelsregister zoals uittreksels, jaarrekeningen en dergelijke. Cd-rom: - Legal Insolve, pakket voor faillissementsadministratie. Ontwikkeld in overleg met een aantal grote advocatenkantoren (KSU, verkrijgbaar via www.ksukantoor.nl onder de knop Producten) Papieren uitgaven: - Polak-Wessels, de tiendelige reeks Insolventierecht (Kluwer, zie www.kluwershop.nl) - Tekst & Commentaar Faillissementswet, artikelsgewijs commentaar op Fail- lissementswet en de EG Insolventieverordening (Kluwer) - Vriesendorp, Arresten Insolventierecht (Kluwer) Publicaties online: - Tijdschrift Jurisprudentie Onderneming en Recht (JOR) (Sdu, online opgeno- men in de Sdu Wettenbank) - Tijdschrift voor Insolventierecht (TvI) (Kluwer, online via www.kluwershop.nl) Mr. J.B. Dijkema, voorzitter Vereniging Insolventie Advocaten Insolad (Trip Advocaten & Notarissen): ‘Allereerst gebruiken we het Tijdschrift voor Insolventierecht. Zonder TvI kun je niks! We maken geen gebruik van de Juridische Basisbibliotheek van Kluwer, omdat ik – eigenwijs – van mening ben dat we alles al hebben wat daar in zit. Ik gebruik internet voor de recente ontwikkelin- gen, van de laatste drie maanden. Voor uitspraken van de Hoge Raad ga ik naar Rechtspraak.nl.’ Mr. H.H. Tan (Van Mens en Wisselink): ‘Ik weet nooit hoe ik JOR digitaal moet openen, dat zit nu onder Sdu Wettenbank. Sinds ie van de cd-rom af is, kijk ik eerder op papier dan op de site. We maken veel gebruik van de Van Mens En Wisselink Know- ledge Portal, met daarin allerlei Kluwertitels.’ 66
  • 58. Gewogen bronnen voor de rechtspraktijk ( E u ro p e e s ) M e d e d i n g i n g s r e c h t Nieuws en ontwikkelingen: - www.nmanet.nl, de site van de Nederlandse Mededingingsautoriteit. Voor onder andere nieuws, wet- en regelgeving en besluiten - http://europa.eu.int/comm/competition/index_nl.html, site van DG Concur- rentie met nieuws en publicaties in de beleidsdomeinen Antitrust, Concentra- tie, Liberalisering, Staatssteun en Internationaal Wet- en regelgeving: - www.minbuza.nl, onder de knop Buitenlands beleid van de site van het ministerie van Buitenlandse Zaken vindt u buitenlandse verdragen. Gratis toegankelijk - www.curia.eu.int, de portaalsite van het Europese Hof met links naar sites met de Europese wetgeving. Gratis toegankelijk Kennisbank: - www.marktenmededinging.nl. Kennisbank Mededingingsrecht met belang- rijke jurisprudentie, besluiten van de NMa en regelgeving op het gebied van mededingingsrecht voorzien van artikelsgewijs commentaar (Reed Business Information) Handig: - http://www.xs4all.nl/~vvm/, site van de Vereniging voor Mededingingsrecht Papieren uitgave: - Tijdschrift Actualiteiten Mededingingsrecht (Sdu) Mr. E.H. Pijnacker Hordijk, De Brauw Blackstone Westbroek Den Haag: ‘Op ons intranet zijn ongeveer alle voor Europese mededinging relevante bronnen te vinden. Los daarvan ga ik op internet naar de site van NMa, maar die is niet erg toegankelijk en onoverzichtelijk. Beter is de site van de Europese Commissie, via hen kun je ook doorklikken naar de site van het Hof waar alle jurisprudentie staat, en de site van DG Concurrentie van de Commissie, die is zeer toegankelijk met een zoekmachine. Ik ken mijn bronnen, dus ik zoek heel weinig, alleen soms om te checken wat er ook alweer precies staat.’ O n d e r n e m i n g s r e c h t / Ve n n o o t s c h a p s r e c h t Beleid: - www.afm.nl, de site van de Autoriteit Financiële Mededinging, waarop de beleidsregels, interpretaties en standpunten van de toezichthouder te vinden zijn 67
  • 59. ADVOCATENDOSSIER 17 Nieuws en informatie: - www.dnb.nl, site van De Nederlandsche Bank met onder meer nieuws, onder- zoeken en een eigen kennisbank - www.fd.nl, de site van het Financieele Dagblad - www.minfin.nl, site van het ministerie van Financiën Publicaties online: - tijdschrift Vennootschap en Onderneming via http://periodieken.bju.nl (Boom Juridische uitgevers) - tijdschrift Financieel Recht (Kluwer, via www.kluwershop.nl) - Groene Kluwer (Kluwer, via www.kluwershop.nl) - Asser-reeks (Kluwer, via www.kluwershop.nl) - tijdschrift JOR (Sdu, online via Sdu Wettenbank) - tijdschrift Ondernemingsrecht (Kluwer, online via www.kluwershop.nl) - tijdschrift Onderneming en Financiering (Elsevier Juridisch, online via www.oenf.nl) Papieren uitgaven: - tijdschrift voor Ondernemingsbestuur. Online zijn inhoudsopgaven te vinden, via www.uitgeverijparis.nl - Tekst & Commentaar Ondernemingsrecht (Kluwer) Mr. M.W. Josephus Jitta (Stibbe): ‘Heel pedant: de allerbelangrijkste bron van informatie ben ikzelf. Maar los daarvan: Stibbe heeft een eigen knowhow systeem op het intranet, waarin alleen al zo’n 90 Nederlandse tijdschriften zijn opgenomen. Ik kijk eigenlijk heel zelden op overheid.nl. Dat is een kwestie van gewen- ning, denk ik. Iedereen heeft zijn eigen wegen. In Opmaat vind je in elk geval verschillende fases van het wetsproces.’ Mw. mr. C.W.M. Lieverse (Loyens & Loeff): ‘Op internet ga ik naar www.rechtspraak.nl en www.overheid.nl voor de wet- en regelgeving. Ik bekijk www.dnb.nl en www.afm.nl voor de beleidsregels, interpretaties en standpunten van de toezichthouder.’ Vreemdelingenrecht Allround online: - www.vluchtweb.nl, het online kenniscentrum van VluchtelingenWerk Neder- land. Informatie rond herkomst, toelating, verblijf en eventuele terugkeer van asielzoekers en vluchtelingen. Uitsluitend toegankelijk voor abonnees - www.migratieweb.nl, van Forum, waar alles te vinden is op het gebied van jurisprudentie, ontwikkelingen, beleid van het IND, rechtspraak. Nationale en internationale informatie over en in relatie met migratie onder redactie 68
  • 60. Gewogen bronnen voor de rechtspraktijk van sectie Juridische Zaken. Toegang alleen voor leden van de Werkgroep Rechtsbijstand in Vreemdelingenzaken (WRV, via www.forum.nl) Nieuws: - www.vluchtelingenwerk.nl, de site van VluchtelingenWerk Nederland - www.hrw.org, de site van Human Rights Watch, met nieuws, informatie per land en wereldwijde kwesties Handig: - www.forum.nl, site van het Instituut voor Multiculturele Ontwikkelingen Publicaties online: - tijdschrift Contouren (publicatie van Vluchtelingenwerk) - tijdschrift Jurisprudentie Vreemdelingenrecht (samenwerking van Sdu en Forum, online opgenomen in de Sdu Wettenbank, gratis proefnummer te downloaden via http://www.sdu.nl/catalogus/Sdu_Juridisch/TSJV.jsp) Cd-rom: - Geconsolideerde (historische) versies Vc 2000, bevat alle historische versies van de Vreemdelingencirculaire op paragraafniveau. Per onderdeel is opgeno- men wat er wanneer veranderd is en in welke periode de betreffende para- graaf sinds de inwerkingtreding van de nieuwe Vreemdelingencirculaire op 1 april 2001 heeft gegolden (Sdu) Papieren uitgave: - losbladige Vreemdelingencirculaire bestaande uit de delen Algemeen, Regulier en Asiel. Officieel document van het ministerie van Justitie vormt het geheel van algemene aanwijzingen voor hen die zich bezighouden met de uitvoering van de vreemdelingenwetgeving. Onderdeel van losbladige Vreemdelingenwet 2000, waarin nog opgenomen Vreemdelingenrecht (wet- en regelgeving, voor- zien van wetshistorie en toelichtingen) en Journaal Vreemdelingenrecht (voor- ziet de wettelijke bepalingen en de beleidsregels van actuele en voor de prak- tijk relevante aanvullende informatie) (Sdu) Verplicht fysiek: - Landelijke Werkgroep Rechtshulp aan Vluchtelingen van Vluchtelingenwerk (Voorwaarde voor de verstrekking van toevoegingen in asiel- en vluchtelin- genrechtzaken) - Werkgroep Rechtsbijstand in Vreemdelingenzaken (WRV), via www.forum.nl (Voorwaarde voor deelneming aan de piketdienst voor vreemdelingenzaken) 69
  • 61. ADVOCATENDOSSIER 17 Mw. mr. S. Land (Koers & Land advocaten): ‘Ik maak vooral gebruik van Jurisprudentie Vreemdelingenrecht en de Vreemdelingencirculaire. Zonder die twee kun je niet functioneren, vind ik. Ook erg belangrijk zijn twee sites: www.vluchtweb.nl en www.migra- tieweb.nl. Misschien heb je inmiddels ook genoeg aan de twee sites, maar ik denk dat de meeste collega’s wel een abonnement hebben op die twee losbladigen. Wij maken ook gebruik van de telefonische bereikbaarheid van Vluchtelingenwerk en van Forum. Ik denk dat daar op grote schaal gebruik van wordt gemaakt, want ze zijn zeer up-to-date.’ Agrarisch recht Wet- en regelgeving: - www.milieukennisnet.nl, waarin onder andere opgenomen nationale en inter- nationale (ontwerp)wetgeving, Nationaal Milieubeleidsplan, Nederlandse en Europese jurisprudentie, milieuconvenanten en meerjarenafspraken en het commentaar uit de losbladigen Milieuvoorschriften, Commentaar Wet milieu- beheer en Handhaving milieurecht (Reed Business Information) Nieuws en ontwikkelingen: - www.minvrom.nl (ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer). Gratis toegankelijk nieuws en dossiers van VROM. - www.minlnv.nl (ministerie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit). Gratis toegankelijk nieuws van LNV Handig: - www.iar.nl, de website van het Instituut Agrarisch Recht. Hier kunt u zich inschrijven voor cursussen en seminars en zijn de publicaties te vinden - www.xs4all.nl/~salm, de website van de Vereniging Advocaten Agrarisch Recht (VAAR) - www.vmr.nl, de site van de Vereniging voor Milieurecht. Goede startpagina voor milieurecht met uitgebreide links Elektronische nieuwsbrief: - Faxnieuws, met nieuwe wet- en regelgeving, Kamerstukken, beleidstukken, literatuur en jurisprudentie op het gebied van het agrarisch recht. Samenvat- tingen van de meest relevante stukken; kopieën per fax of via e-mail van de voor u van belang zijnde teksten. Zie www.iar.nl Publicaties online: - Tijdschrift voor Omgevingsrecht (Boom Juridische uitgevers, zie http://periodieken.bju.nl) - Tijdschrift Jurisprudentie Milieurecht (Kluwer, via www.kluwershop.nl) 70
  • 62. Gewogen bronnen voor de rechtspraktijk Papieren uitgaven: - Tijdschrift Agrarisch Recht (TAR) (Koninklijke Vermande). Online beperkte inhoudsopgave te raadplegen via www.iar.nl/tijdschrift.php - Tijdschrift voor Milieu en Recht (M&R) (Kluwer) Alle nieuwe media ten spijt, is het papieren tijdschrift Agrarisch Recht nog steeds een belangrijke bron van informatie. Voorzitter van de VAAR mr. D.M.H.M. van Dijk (CMS Derks Star Busmann) noemt het Tijdschrift Agrarisch Recht dan ook als eerste: ‘In TAR staan alle jurisprudentie, ontwikkelingen, rechtspraak en bestuursrechtelijke uitspraken op het gebied van Ruimtelijke Ordening en vergunningen.’ Huurrecht Handig: - www.huurrechtadvocaten.nl, de site van de Vereniging van Huurrecht- advocaten Publicaties online: - Tijdschrift voor het Huurrecht (voorheen: tijdschrift Woonrecht) (Kluwer, via www.kluwershop.nl) - Groene serie Huurrecht (Kluwer, via www.kluwershop.nl) - Huurrecht, editie Cremers (Kluwer, via www.kluwershop.nl) Papieren uitgaven: - Sozy/Jacobs, Hoofdstukken Huurrecht voor de praktijk (Gouda Quint) - Evers, Huurrecht Bedrijfsruimten (serie Recht en Praktijk deel 6b) (Kluwer) Mr. J.P.M. Seegers (Seegers & Lebouille Advocatenkantoor): ‘Een belangrijke tijdschriftenbron is Woonrecht [= Tijdschrift voor het Huurrecht], die heb ik op papier en digitaal, voor als ik iets wil opzoe- ken. Dat tijdschrift staat ook op de cd-roms van Kluwer die we hebben. Ik zoek niet zo vaak op internet naar informatie, ik heb nu wel een proef- abonnement op SduWeb. Daar kun je handig en gericht zoeken op tref- woord, er zijn wetten en wetsgeschiedenis en parlementaire stukken in opgenomen, die kunnen in het huurrecht zeker van pas komen.’ Mr. H.J. Ter Meulen (Van Breevoort & Ter Meulen): ‘Op www.rechtspraak.nl bekijk ik het weekoverzicht rechtspraak.nl en kies uit alle rechtsgebieden voor civiel. Ik ben een liefhebber van Ars Aequi, dat is wat mij betreft het meest ondergewaardeerde blad in de juri- dische praktijk, met zeer interessante artikelen. Ieder jurist moet daar privé op geabonneerd zijn.’ 71
  • 63. Aanbod standaard- software voor advocatenkantoren Gerard Bottemanne Onderzoeksbureau GBNED Namen als Kluwer Fidura, KSU, Clip Consultants, en Trivium zullen advocaten bekend in de oren klinken als het gaat om softwaresystemen voor dossierbeheer, tijdschrijven en declareren. Eitri, Stichting Advocatensoftware (SAS), ASG en JuraPro komen velen ook bekend voor en bij de grote kantoren zullen Thomson met Elite en Timesoft met CMS.net geen onbekenden zijn. Maar zijn advocaten ook op de hoogte van het aanbod van onder meer Argos, BaseNet, Exam, Ideez- work*, i-Novation, Matadex, MetaMicro, Nossob, Promaco Services, QICS, QIOS en Rosado? Het aanbod van software voor de advocatuur blijkt verdubbeld in een periode van enkele jaren. Volgens onderzoek eerder dit jaar worden 26 softwaresystemen aangeboden met functies voor dossierbeheer, tijdregistratie en declaraties, afkom- stig van 23 leveranciers. Excel In de praktijk zullen een aantal kantoren ook nog gebruikmaken van Office- toepassingen als Excel als het gaat om het bijhouden van uren en het opstellen van declaraties. De vraag is natuurlijk wel hoeveel kantoren echt met Excel uit de voeten kunnen en hoeveel uren dan geïnvesteerd moeten worden om een werkend model te vervaardigen. Natuurlijk is er die handige buurjongen, maar die zult u ook eerst tekst en uitleg moeten geven. Gericht op startende en kleine advocatenkantoren zijn er al complete oplossingen beschikbaar voor nog geen € 300 per jaar (uitgaande van een gemiddelde inves- tering van aanschaf en onderhoudskosten over 5 jaar). Een investeringsbedrag dat voor de doelgroep het overwegen waard is om met name het proces van tijd- schrijven en declareren te automatiseren. Excel kan dan aan de kant geschoven worden en uw buurjongen kan weer naar huis. 73
  • 64. ADVOCATENDOSSIER 17 Wa t a u t o m a t i s e r e n ? Maar of het nu gaat om een klein kantoor met 1 tot 3 fee earners of een kantoor met meer dan honderd fee earners, u zult zich altijd eerst de vraag moeten stellen welke functies moeten worden geautomatiseerd, welke eisen worden gesteld en wat de impact is op de organisatie. Een eenmanskantoor heeft andere eisen dan een top-30 advocatenkantoor. En ook het soort zaken kan van invloed zijn op de pakketkeuze. Heeft u te maken met toevoegingszaken, mediatorzaken of juist met veel incassozaken? Als het gaat om de impact op de organisatie kan bijvoorbeeld de wijze van tijd- schrijven van belang zijn voor een juiste pakketkeuze. Hebben alle medewerkers toegang tot het computersysteem en schrijven zij zelf uren direct op de betref- fende zaken of worden de uren bijvoorbeeld eerst op urenstaten geschreven die vervolgens door een secretariaat worden ingebracht? Zo kan het ook zijn dat u al snel uit een pakket groeit omdat u bij de selectie geen rekening heeft gehouden met voorgenomen groei of zit u met een pakket waarvan u 70% van de aanwe- zige functies niet gebruikt (maar waarvoor dan wel is betaald). Maar het kan ook om meer specifieke wensen of eisen gaan. Zo kennen we een advocatenkantoor dat graag e-mail wilde versturen aan relaties vanuit het systeem. Het is dan natuurlijk goed om vooraf na te gaan of dit wel mogelijk is. Als u alleen afgaat op advertenties en brochures van leveranciers kunt u zich ook wel eens behoorlijk vergissen. Wij adviseren om vooraf een inventarisatie te maken van eisen en wensen en op basis daarvan een eerste selectie te maken. Andere gebruikers Ook contact met bestaande gebruikers is een essentieel onderdeel van een pakketselectie. Vraag de leveranciers daarom naar referenties en let er daarbij op dat het gaat om een kantoor dat vergelijkbaar is met het uwe. Breng zo mogelijk een referentiebezoek zonder dat de leverancier aanwezig is, dan kan iedereen vrijuit praten en zijn mening geven. Vraag tijdens het bezoek naar verbeterpun- ten van de software en naar responsetijden van de helpdesk en de mate waarin vragen zijn beantwoord en eventuele problemen zijn verholpen. En vraag als het kan naar de totale investering, want met alleen de aanschafprijs van een pakket bent u er vaak nog lang niet, zeker bij de pakketten voor de grotere advocaten- kantoren. Bestaande of nieuwe leverancier Het blijft de vraag of u moet kiezen voor een bestaande leverancier die zijn sporen al heeft verdiend binnen de advocatuur of juist voor een nieuwe leveran- cier die misschien wel gebruikmaakt van de laatste technologie op het gebied van ICT-ontwikkeling. Als u kiest voor een bestaande leverancier is het goed te vragen of sprake is van een echte Windows-applicatie. Er zijn namelijk nog toepassingen op de markt die zijn ontwikkeld onder DOS en weliswaar wel draaien onder Windows, maar daar dan geen optimaal gebruik van maken. 74
  • 65. Aanbod standaard-software voor advocatenkantoren Gaat uw voorkeur uit naar een nieuwe leverancier dan is het de vraag in hoeverre het pakket zich heeft bewezen in de advocatenpraktijk en op welke wijze de leverancier verwacht dat het marktaandeel verder zal toenemen. In alle gevallen is het goed na te gaan hoe het is gesteld met de continuïteit van een leverancier. In hoeverre kan een leverancier de ontwikkelingen in de markt van de advocatuur blijven volgen? Op dit moment zijn er 23 leveranciers in de markt met specifieke toepassingen voor advocatenkantoren, gericht op dossierbe- heer, tijdschrijven en declareren. Hoe zal de markt er over een paar jaar uitzien en welke leveranciers zijn er dan nog? Een recente verschuiving is de overname van de pakketten Insolve en Amice van Timesoft door KSU. Insolve is een pakket dat specifiek is gericht op de insolven- tiepraktijk en Amice een pakket voor dossierbeheer, tijdschrijven en declareren, met name gericht op middelgrote kantoren. Timesoft zal zich geheel richten op het midden- en topsegment met het pakket CMS.net. Op de hoogte blijven De tabel op de volgende pagina biedt een overzicht van de beschikbare pakketten voor dossierbeheer, tijdschrijven en declareren, naar de stand van het voorjaar 2005. Voor een volledig overzicht van beschikbare software voor de advocatuur verwijzen wij graag naar het rapport Marktanalyse software voor de advocatuur dat jaarlijks verschijnt. Zie ook www.ictadvocatuur.nl. Voor onder meer een mondelinge toelichting op algemene ontwikkelingen attenderen wij u op het jaarlijkse ICT voorjaarscongres 'ICT Advocatuur'. Meer informatie over het rapport en het congres kunt u vinden op de website van Balieplus, te weten www.balieplus.nl. 75
  • 66. ADVOCATENDOSSIER 17 Overzicht per december 2005 Leverancier Pakket Geschikt voor Aantal klanten Aanschafprijs Onderhoud Kantoorgrootte, (kantoren) uitgedrukt in aantal fee earners Eenmalig € 4.000 voor pc-versie of € 7.000 Argos Projura 1 tot 20 1 Jaarlijks licentiebedrag voor tot € 15.000 voor multi-user versie. onderhoud en jaarinstellingen. Compleet pakket € 3.650 incl. ASG Cicero LawPack 1 tot onbeperkt 60 15% op jaarbasis. 1 gebruiker; € 795 per bijkomende gelijktijdige (wereldwijd 500) Optioneel: voor ongelimiteerd bellen en ondersteuning op afstand (inbellen) € 30 per gebruiker. Korting bij > 20 gebruikers. maand en € 11 per maand, per werkplek. € 25 per persoon, per maand. BaseNet BaseNet CRM 1 tot onbeperkt In pilot Inbegrepen in de kosten per maand. Jaarlijks licentiebedrag per fee earner € 420. Clip Consultants CC-Law 1 tot 100 180 Inbegrepen in de kosten per jaar. Damathijs JuraPro 1 tot 10 45 Prijs is gebaseerd op aantal tijdschrijvers. Vanaf 1 Circa 12% over de aanschafprijs. licentie voor € 1.800 tot 10 licenties voor € 6.200. € 500 voor 1 fee earner, € 800 voor 2 fee earners € 150 per jaar, uitgaande Eitri Urios 1 tot 10 37 en € 1000 voor 3 fee earners (en dan telkens van een licentie voor 1 fee earner. € 200 meer per fee earner). Vanaf € 48 per maand (per computer). Ideezwork* Business Platform 1 tot 150 - - Kluwer Fidura Fidura Enterprise 5 tot onbeperkt > 150 Op aanvraag. Op aanvraag. Vanaf € 595 per fee earner per jaar Fidura Medium 4 tot 100 > 20 (350 Inbegrepen in de kosten per jaar. en € 1.095 voor de databaseversie per jaar. Fidura 8 klanten) € 19,50 per maand, per gebruiker. Advocaat Online 1 tot 5 35 Inbegrepen in de kosten per maand. K&S Promis Legal Geen opgave. Geen opgave Geen opgave. Samenwerking (op basis van aantal gebruikers). met Elsevier gestopt. € 240 per jaar per fee earner, exclusief boekhouding KSU Kantoor Legal Eagle 1 tot 25 430 Inbegrepen in de kosten per jaar. € 360 per jaar per fee earner, inclusief boekhouding Afhankelijk van aantal fee earners, gemiddeld € 800 Amice 1 tot 30 33 15% van de aanschafprijs per jaar met recht op per fee-earner eenmalig bij aanschaf. nieuwe versies en releases, 1e jaar verplicht. € 495 per named user. Matadex Sherpa 5 tot onbeperkt 2 15% per jaar. (beperkte rol voor € 199 per named user) Support o.b.v. strippenkaart (€ 2.400 voor 24 uur). Prijs per user, stand alone € 1.250 MetaMicro MD Advocaat 1 tot onbeperkt 3 20% per jaar op basis van aanschafprijs. t/m meer dan 50 users € 405 p/user. Onderhoud 1e jaar is begrepen in aanschafprijs. Nossob LawPro© 1 tot 100 3 Op aanvraag. Geen onderhoudscontract. Onea Onea Office Uitgeleverd bij Geen opgave. Geen opgave. beperkt aantal kantoren. Geen focus op nieuwe kantoren. Per fee earner € 950 (mede afhankelijk van Promaco Services Business Base 1 tot 25 2 20% per jaar op basis van aanschafprijs. Legal grootte organisatie). Vanaf € 5.000 initieel. Vanaf € 750 per jaar en vanaf € 120 per eind- QICS Qics Time 15 tot onbeperkt 1 gebruiker. € 240 per gebruiker, per jaar. QIOS QIOS Profit 1 tot 50 4 Inbegrepen in de kosten per jaar. Rosado Nomos2005 1 tot 255 - Op aanvraag. Op aanvraag. € 750 per fee earner per jaar. SAS (Stichting R&D systeem 1 tot 50 170 Inbegrepen in de kosten per jaar. Advocaten Software) 7 (wereldwijd 900) Vanaf € 200/3000 per fee earner, Thomson Thomson Elite 25 tot onbeperkt 20% per jaar over de listprice. inclusief conversie en implementatie. 18 / > 3000 F.E. Start bij een bedrag van € 1.100 per Timesoft CMS.net 25 tot onbeperkt 18% per jaar over de aanschafprijs. fee earner, uitgaande van 25 fee earners. Vanaf € 995 per gelijktijdige gebruiker Trivium Fortuna 3 tot onbeperkt 150 18% per jaar over de aanschafprijs. en € 250 gebruik Progress per gebruiker. 76
  • 67. De voorzichtige start van een juridische zoekmachine A r n o u d Ve i l b r i e f journalist Al jaren vraagt de markt om een zoekmachine die alle juridische bronnen tegelijk ontsluit. Maar de grote uitgevers liepen niet warm voor dit idee: bang als zij waren de greep op de verspreiding van juridische content te verliezen, zetten zij stevig de rem op deze ontwikkeling, en hielden zij vast aan hun eigen elektroni- sche zoekdiensten. De informatierevolutie leek een beetje aan de juridische wereld voorbij te gaan. Maar dat verandert. Eind 2002 begon het bedrijf Legal Intelligence aan de ontwikkeling van een zoekportaal voor gebruikers van juridische informatie. Eén zoekmachine, waar- mee onder meer jurisprudentie, wetsteksten en juridische artikelen snel en over- zichtelijk geraadpleegd kunnen worden. Omdat grote uitgevers als Kluwer en Sdu zich afwachtend opstelden, kwam een zoekmachine die alle bronnen ontsluit niet van de grond. Totdat kantoor Houthoff Buruma zich met de zaak ging bemoeien. Toen kwam er schot in de zaak, zegt Evert de Pender, oprichter van Legal Intelligence. ‘Nu doen ook de grote uitgeverijen mee. Nog enigszins voor- zichtig, maar ze doen mee.’ Waarmee de juridische wereld het zoekportaal heeft waar het al zo lang op wacht. Meedenken Wat heeft Legal Intelligence te bieden? ‘Een zoekmachine die op een intelligente manier de informatie zoekt die je wilt hebben’, zegt De Pender. Wat is er precies intelligent aan? ‘Onze zoekmachine zoekt niet uitsluitend op het trefwoord dat je invult, maar beschikt ook over een thesaurus waarmee je ook artikelen of juris- prudentie vindt die niet aan de letterlijke zoekopdracht voldoen, maar die wel degelijk relevant zijn. Met andere woorden: Legal Intelligence scant niet domweg alle documenten op een zoekterm, maar “denkt” met de gebruiker mee.’ Hij geeft een voorbeeld. ‘Stel, een advocaat gespecialiseerd in arbeidsrecht heeft een cliënt die meent dat hij ten onrechte ontslagen is. Hij typt in de zoekmachine “ontslag op staande voet” in. Dan neemt Legal Intelligence ook de documenten mee waar “onverwijlde opzegging” in staat. Zonder de thesaurus zou de gebrui- 77
  • 68. ADVOCATENDOSSIER 17 ker misschien belangrijke informatie mislopen. De lijst met synoniemen en woordverbanden wordt dagelijks bijgewerkt.’ De Pender denkt dat Legal Intelligence zeker voor de kleinere advocatenkantoren zeer aantrekkelijk is. ‘De grote dertig hebben over het algemeen een uitgebreide informatiedienst, die hun advocaten van alle informatie voorzien. De overige 2470 kleine en middelgrote kantoren hebben die niet, waardoor ze bij voorbaat al een achterstand hebben. Met Legal Intelligence verdwijnt die achterstand, en hoeven ze alleen nog maar te concurreren op interpretatie. En dat is toch waar het in het juridische metier om draait.’ Dat ene arrest Frans van Velsen, voorzitter van de Belangenvereniging voor Ondernemende Advocaten, ontkent niet dat die informatieachterstand er is, maar relativeert tevens het belang ervan. ‘Een succesvolle praktijk voeren heeft voor 15 procent met juridische kennis te maken en voor 85 procent met mensenkennis en kennis van de wereld’, zegt hij zelfverzekerd. ‘Uitgevers proberen advocaten doorlopend bang te maken voor een informatieachterstand. Zo van: je zult maar net niet dat ene arrest of dat ene artikel gelezen hebben. Flauwekul. Ik heb het laatst nog meegemaakt. De rechter schorste de zitting, zodat de tegenpartij ook kennis kon nemen van het artikel.’ Welke bronnen zijn met Legal Intelligence toegankelijk? Die groep valt in te delen in informatie van openbare bronnen en die van uitgeverijen. Tot de open- bare bronnen behoren bijvoorbeeld rechtspraak.nl, de site van de Nederlandse Mededingingsautoriteit, het European Publications Office, de Raad van State, en vele andere. Wie een abonnement afsluit bij Legal Intelligence is in ieder geval verzekerd van de zoekfunctionaliteit en deze bronnen. Een eenpitter betaalt voor een abonnement zo’n 100 euro per maand’. Voor de rest van de informatie ligt het iets ingewikkelder. Van een bepaalde groep uitgevers en titels, zoals Ars Aequi, Paris, Den Hollander en Reed Elsevier, is doorgaans alle informatie van meer dan twaalf maanden oud bij de prijs van een abonnement inbegrepen. Wil de gebruiker recentere informatie, dan moet daarvoor apart worden betaald. Bij Kluwer en Sdu ligt het weer anders. Met die uitgeverijen moet apart een contract worden afgesloten. Al met al betaalt de klant dus een fors bedrag – voor een eenpitter honderd euro per maand – voor informatie die merendeels gratis beschikbaar is. Recht.nl doet dat op een andere manier ook, en bovendien is een abonnement op deze dienst gratis voor alle leden van de Orde van Advocaten. Maurits Hertzberger legt de verschillen uit tussen Recht.nl en Legal Intelligence. ‘Je moet ons zien als een elektronisch tijdschrift, wij stellen iedere week een nieuwsbrief samen met nieuwe artikelen en ontwikkelingen. Wij zijn een content- site, zoals bijvoorbeeld de Volkskrant. Legal Intelligence is een geavanceerde zoekmachine, zoals Google.’ Hertzberger denkt dat Legal Intelligence pas echt interessant wordt – ‘maar dit is 78
  • 69. De voorzichtige start van een juridische zoekmachine puur een persoonlijke mening’ – voor advocatenkantoren die daarnaast abonne- menten op Kluwer en Sdu hebben. ‘Dan is Legal Intelligence een prachtig hulp- middel om je weg te vinden in die grote hoeveelheid informatie. Anders betaal je honderd euro per maand of meer voor informatie die gewoon vrij te krijgen is. Of dat het waard is? Tja.’ E l e k t ro n i s c h e v e r s i e s Maar beschikbaarheid van informatie is niet het enige wat De Pender biedt. Legal Intelligence moet het zoeken naar informatie ook gemakkelijker maken. ‘Oók in bronnen die nog niet in digitale vorm beschikbaar zijn. We hebben elek- tronische versies van een groot aantal tijdschriften beschikbaar, per artikel in pdf-formaat. Op die manier kun je veel sneller zoeken dan wanneer je al die papieren exemplaren moet doorkijken.’ Hoe bekend is Legal Intelligence op dit moment? Het Advocatendossier deed een telefonische steekproef onder enkele lukraak gekozen, kleine advocatenkantoren. De bekendheid viel tegen. Geen enkel kantoor had ooit van de nieuwe zoekfacili- teit gehoord. Begrijpelijk, aldus De Pender. ‘We hebben het expres low key gehouden, totdat met de zoekmachine voldoende bronnen konden worden ontsloten. Je moet pas naar buiten treden als je wat te bieden hebt, en nu is dat moment gekomen.’ Een kantoor dat wel al werkt met Legal Intelligence is het Dordtse Visser & Silf- hout Advocaten. Partner Roel van Wamel is tot nu toe tevreden. ‘Het grote voor- deel is dat je heel veel bronnen tegelijk ontsluit, je hoeft niet alle bronnen apart te raadplegen. In die enorme hoeveelheid informatie kun je door middel van allerlei filters vinden wat je zoekt. Dat scheelt veel tijd. Maar erg veel kan ik er nog niet over zeggen, we zijn nog een beetje aan het uitvinden hoe het werkt.’ Of Visser & Silfhout klant blijft, hangt ervan af of de content van de uitgevers toegankelijk zal zijn met Legal Intelligence. Bij De Brauw Blackstone Westbroek is men zich nog aan het oriënteren. Dat er een systeem nodig is dat ook op lange termijn overzicht biedt op de alsmaar uitdijende hoeveelheid informatie, staat als een paal boven water. De vraag is alleen nog welk systeem. ‘We zoeken een portal met het gemak van, zeg, Google en de kwaliteit van onze huidige zoeksystemen’, aldus Eric van der Klugt, hoofd van De Brauw’s Informatiecentrum. Het kantoor heeft nog geen keuze gemaakt. Naast Legal Intelligence wordt er ook gekeken naar concurrerende zoeksystemen van bedrijven als Autonomy en Verity, en de ontwikkelingen bij uitgevers. Van der Klugt verwacht dat de eerste pilot eind volgend jaar wordt afgerond. Houthoff Buruma is iets verder dan De Brauw. Het kantoor heeft dit jaar een pilot gedraaid met Legal Intelligence. In januari komt er een vervolg, waaraan Kluwer en Sdu ook meedoen. Mieke Steinberg, manager informatiedienst, is over de ervaringen tot nu toe positief. Of Houthoff definitief besluit over te gaan op Legal Intelligence hangt af van de bevindingen in de tweede pilot. Eén van de dingen die zij graag van de advocaten wil weten is of ze het überhaupt handig 79
  • 70. ADVOCATENDOSSIER 17 vinden om zo veel informatie in één portaal te hebben. Steinberg: ‘Dat is een relevante vraag, want dan moet je wel goed kunnen zoeken. Daar moet je de eindgebruikers op trainen.’ Dubbelingen Steinberg ziet ontegenzeggelijk voordelen in het systeem, ook voor grote kanto- ren. Zo zal er geschrapt kunnen worden in de aankoop van publicaties. ‘In de loop der jaren zijn er behoorlijk wat dubbelingen in informatievoorziening ontstaan. Je koopt product X van Kluwer en product Y van Sdu, waar vaak voor een deel dezelfde informatie in staat. Als je alle informatie in één portaal hebt, kun je kijken van welke publicaties je afscheid kunt nemen. Anderzijds kunnen er tijdschriften in digitale vorm bij komen, waar we tot nu toe nog geen toegang toe hadden. Per saldo levert het denk ik een betere dienstverlening op.’ Steinberg denkt niet dat er veel papieren abonnementen de deur uit zullen gaan. ‘Het is fijn om iets in je handen te hebben. Wél kan het op den duur leiden tot kostenbesparingen in de informatiedienstverlening.’ Bij Visser & Silfhout is dat laatste op dit moment nog niet aan de orde. ‘Zeker niet zolang de meest recente informatie nog niet via Legal Intelligence beschikbaar is.’ De Pender zit nog vol plannen. Zo wil hij de zoekmachine in overleg met de klanten permanent verbeteren en uitbreiden. Ook ziet hij Legal Intelligence graag uitgebreid met een faciliteit waarmee juridisch relevante artikelen uit NRC Handelsblad en het Financieele Dagblad kunnen worden opgevraagd. ‘Ze zullen moeten’ Of zijn project zal slagen, zal uiteindelijk afhangen van de medewerking van de grote uitgeverijen. ‘Wij zijn al heel ver met Legal Intelligence, we werken in een paar pilot-projecten al samen met ze’, zegt woordvoerder Yvette Braam-Morris van Kluwer. Waarom hield de uitgever zo lang de boot af? ‘Dat is een misver- stand’, zegt Braam-Morris. ‘Wij staan altijd open voor wensen van onze klanten. We willen er alleen zeker van zijn dat een nieuw zoekportal aan onze kwaliteits- eisen voldoet.’ Kluwer gaat dus definitief met Legal Intelligence in zee? ‘Dat hangt af van het succes voor de pilot.’ Kluwer houdt dus een grotere slag om de arm dan De Pender. Ondanks herhaalde verzoeken daartoe, verschafte Kluwer hierover geen duidelijkheid vóór de laatste deadline verstreek. De uitgevers zullen mee moeten werken aan een onafhankelijke zoekportal, menen de grote kantoren. ‘De markt vraagt erom, en ze zullen mee moeten gaan’, zegt Toon van Mierlo, hoogleraar aan de Erasmus Universiteit en advo- caat bij De Brauw. Dat vindt ook Mieke Steinberg: ‘Jarenlang hebben de grote uitgeverijen hun eigen weg kunnen gaan, ze konden hun producten toch wel kwijt. Maar een onafhankelijke zoekportal is strategisch gezien in ons belang. De uitgevers moeten eens leren luisteren naar wat de klanten willen.’ 80
  • 71. Attenderingsservices, een vergelijking Louise Bos zelfstandig uitgever te Den Haag Sinds enige tijd bieden verschillende partijen ‘digitale attenderingsservices’ aan op enkele rechtsgebieden. Zo’n service houdt in dat regelmatig per email korte berichten over bepaalde vakgebieden worden verzonden. In sommige gevallen wordt ook een achterliggende databank aangeboden. Voorzover bekend geven Kluwer, Sdu Uitgevers, JWB (Juridisch Wetenschappelijk Bureau) en – vanaf volgende maand de OSR – zo’n digitale nieuwsvoorziening uit. Kluwer Signalen (www.kluwer.nl) levert wekelijks een overzicht van relevante publicaties van Kluwer en derden over wetgeving, jurisprudentie en literatuur. De signalering bestaat uit een titel, een auteur of instantie en een bronvermelding. Vanuit de signalering kan men direct doorklikken naar een samenvatting op de homepage van Kluwer Signalen. Het is mogelijk, wanneer de gebruiker bijvoor- beeld ook abonnee is op het tijdschrift ArbeidsRecht online, direct door te klik- ken naar het brondocument. Kluwer Signalen verschijnt op de vakgebieden arbeidsrecht, bestuursrecht, straf- recht, personen-, familie- en erfrecht, inkomstenbelasting, loonbelasting, omzet- belasting en vennootschapsbelasting. Op korte termijn zullen ook andere vak- gebieden beschikbaar komen. Kluwer Signalen kost per vakgebied € 150 per gebruiker per jaar. Sdu Uitgevers biedt met Sduweb Arbeidsrecht (www.sduwebarbeidsrecht.nl) een nieuwsdienst met arbeidsrechtelijk nieuws. Het betreft een nieuwsdienst met een achterliggende databank. De frequentie van de nieuwsbrief kan ingesteld worden: dagelijks, drie keer per week of wekelijks. De dienst bevat nieuwsbe- richten, officiële publicaties, wet- en regelgeving, jurisprudentie (inclusief JAR) en Europese richtlijnen en verordeningen. De achterliggende databank, waarvoor apart ingelogd moet worden, biedt volledige teksten waarin men gemakkelijk kan zoeken via goede zoekmogelijkheden. De arbeidsrechttitels van andere uitge- verijen ontbreken, zoals Arbeidsrecht, Sociaal Maandblad Arbeid. De prijs van dit product (€ 995) is relatief hoog, zeker voor gebruikers die al geabonneerd zijn op JAR. 81
  • 72. ADVOCATENDOSSIER 17 JWB (www.jwb.nl) biedt twee aparte diensten aan, Juridisch Nieuws en JWB Rechtspraak. Het Juridisch Nieuws signaleert wekelijks recent verschenen litera- tuur door middel van een e-mailnieuwsbrief. Hierin worden het onderwerp, een korte samenvatting van de inhoud, auteur en bron vermeld. Het product strekt zich uit tot arbeidsrecht, IE/IT, ondernemingsrecht, personen- en familierecht, procesrecht en vermogensrecht. Er bestaat een archief met een zoekfunctie. De tijdschriften die gesignaleerd worden, staan vermeld: bijvoorbeeld Advocaten- blad, Arbeidsrecht, Ars Aequi, NJB, Ondernemingsrecht. Jurisprudentiebladen als NJ, JAR, RAR, JOR enzovoort ontbreken. Per 1 januari 2005 attendeert Juridisch Nieuws niet meer op jurisprudentie en regelgeving. Er is wel een JWB Rechtspraak. Deze dienst ontsluit via een e-mail- nieuwsbrief de jurisprudentie van www.rechtspraak.nl door middel van instantie, onderwerp, relevante wetsartikelen en de kern. De full text uitspraak is met een doorklik beschikbaar. JWB Rechtspraak is nog in opbouw; vooralsnog is alleen arbeidsrecht beschikbaar. Voor de gebruiker is het niet handig dat jurisprudentie en wetgeving niet in het Juridisch Nieuws zijn opgenomen. De kosten voor het Juridisch Nieuws bedragen € 200 per gebruiker per jaar; JWB Rechtspraak kost € 1 per uitspraak. (In de tabel verwijst 1 naar het Juri- disch Nieuws en 2 naar JWB Rechtspraak.) De OSR (www.osr.nl) komt in januari 2006 met een nieuwe OSR Nieuwsbrief Arbeidsrecht specifiek voor de advocatuur. Voor € 145 (OSR-cursisten krijgen 20% korting) per jaar krijgt de abonnee wekelijks via een e-mail een integraal overzicht van alle relevante informatie, actualiteiten, tijdschriftartikelen, nieuwe jurisprudentie en wetgeving. In de e-mailnieuwsbrief wordt, naast de bron en auteur, kort de relevantie van het tijdschriftartikel of de uitspraak vermeld. Vervolgens kan men doorlinken naar samenvattingen van de uitspraak of tijd- schriftartikelen en naar de bronnen van de actualiteiten, jurisprudentie en wetge- ving. Kortom, Kluwer Signalen is een signaleringsdienst op bestaande relevante publi- caties op verschillende rechtsgebieden; Sduweb Arbeidsrecht levert een dienst met relevant nieuws, wetgeving en jurisprudentie, maar zonder tijdschriften van andere uitgevers; JWB biedt een signaleringsdienst op bestaande publicaties zonder de jurisprudentietijdschriften op verschillende rechtsgebieden en een signaleringsdienst vanuit www.rechtspraak.nl op het gebied van arbeidsrecht; de OSR heeft vanaf januari 2006 een nieuwsservice met een overzicht van nieuws, relevante publicaties, jurisprudentie en wetgeving op het gebied van arbeidsrecht. Alle aanbieders geven de mogelijkheid een gratis proefabonnement voor een korte periode te nemen. 82
  • 73. Attenderingsservices, een vergelijking Vergelijkend overzicht Productsoort Kluwer Signalen Sduwebarbeidsrecht OSR Nieuwsbrief Arbeidsrecht JWB Inhoud E-mail + samenvattingen E-mail + databank E-mail + samenvattingen E-mail + samenvattingen (1) E-mail + samenvattingen (2) E-mailsignalering met kopjes op: E-mailsignalering met kopjes op: E-mailsignalering met kopjes op: E-mailsignalering met kopjes op: •- • nieuwsoverzicht • actualiteiten •- • jurisprudentie • jurisprudentie • jurisprudentie • (2) jurisprudentie • wetgeving • wetgeving • wetgeving • wetgeving gratis op de website • officiële publicaties • officiële publicaties • officiële publicaties • officiële publicaties gratis op website •- • Europese officiële publicaties •- •- • artikelen uit alle relevante • JAR • artikelen uit alle relevante • (1) artikelen uit alle relevante tijd- tijdschriften tijdschriften schriften, geen jurisprudentietitels Op de homepage samenvattingen Achterliggende databank met Op de homepage samenvattingen Op de homepage samenvattingen van bovengenoemde documenten volledige teksten van boven- van bovengenoemde documenten en van bovengenoemde documenten en genoemde documenten. waar mogelijk hyperlinks naar de waar mogelijk hyperlinks naar full bronnen. text Voor achterliggende databanken Databank met zoekmogelijkheden. Geen achterliggende databank Geen achterliggende databank moet extra betaald worden. Extra inloggen Nee Ja, vanuit de e-mailsignalering naar Nee Nee de databank € 150 € 995 € 116 of € 145 1 € 200 Prijs per jaar 2 € 1 per uitspraak voor 1 gebruiker 1 = Juridisch Nieuws, van JWB; 2 = JWB Rechtspraak 83

×