A D V O C AT E N
  DOSSIER
A D V O C AT E N
     DOSSIER

De digitale advocaat in 2006




          AdvocatenDossier is een gezamenlijke uitgave van...
Onder redactie van: mr. C.Y.M. Helmer en dr. L. Hesselink


De digitale advocaat in 2006
ISSN 1385-115-2


Vormgeving:   V...
Inhoud
Inleiding                                              7

Het handwerk
Vrij toegankelijke websites voor advocaten  ...
Inleiding
Voor dit AdvocatenDossier, De digitale advocaat in 2006, selecteerden we
scherp uit de diverse onderwerpen die z...
Het handwerk
Vrij toegankelijke
websites voor
advocaten
                             L e o v a n d e r We e s
    Onderzoeker aan de Fa...
ADVOCATENDOSSIER 17




            Juridisch nieuws
     Indien u in de linkerkantlijn klikt op Juridisch nieuws verschij...
Vrij toegankelijke websites voor advocaten




klachten en geschillen, disciplinaire en andere uitspraken, en de Raden van...
ADVOCATENDOSSIER 17




             Tijdschrift-attendering
     De tijdschrift-attendering van Recht.nl biedt u de inhou...
Vrij toegankelijke websites voor advocaten




        Nieuws
Tot slot nog een tweetal opmerkingen over het nieuws zoals d...
ADVOCATENDOSSIER 17




                                                    publicaties van voor 1995 aange-
             ...
Vrij toegankelijke websites voor advocaten




toegekend aan de door u opgeroepen documenten zijn namelijk tijdelijk. Indi...
ADVOCATENDOSSIER 17




              Zeer actueel
     Nieuwe teksten en wijzigingen worden bij minimaal 95 procent van d...
Vrij toegankelijke websites voor advocaten




het oproepen van de regeling. Om een voorbeeld te geven: de Auteurswet word...
ADVOCATENDOSSIER 17




     Registers, Actualiteiten, Werken bij, Uitspraken. Deze rubrieken zijn vanaf elke
     pagina ...
Vrij toegankelijke websites voor advocaten




zoeken naar een uitspraak met de woorden computervredebreuk en computernet-...
ADVOCATENDOSSIER 17




     ceerd worden, bij voorkeur met een goede inhoudsindicatie. Te vrezen valt echter
     dat de ...
Vrij toegankelijke websites voor advocaten




R e c h t s b ro n n e n : Ve r d r a g e n
Is het de afgelopen jaren heel ...
ADVOCATENDOSSIER 17




     Gezien het feit dat dit stuk geschreven is in de tweede helft van 2005 en dat op
     dat mom...
E-documenten
op internet
                              Henk Zonneveld
     Vakreferent Europees recht, Juridische Biblioth...
ADVOCATENDOSSIER 17




     - belangrijke websites, zoals het ‘Europees Justitieel Netwerk in burgerlijke en
       hande...
EU-documenten op internet




Beschikt men slechts over een onderwerp of enkele mogelijke woorden uit de
titel, ook dan ka...
ADVOCATENDOSSIER 17




             Voorbereidende besluiten
     Voor een goed begrip van de wetgeving is het vaak noodz...
EU-documenten op internet




De collectie ‘rechtspraak’ in Eur-Lex geeft een overzicht van de meest recente
uitspraken en...
ADVOCATENDOSSIER 17




     Notwn
     1   http://www.europa.eu.int/index_nl.htm
     2   http://europa.eu.int/pol/justic...
Authenticiteit van
digitale documenten
                             E r i c T j o n g T j i n Ta i
         advocaat bij P...
ADVOCATENDOSSIER 17




                                        Een digitale akte veronderstelt een ondertekening met een ...
Authenticiteit van digitale documenten




ten tegenwoordig zijn opgeslagen in het zogenaamde pdf-formaat van Adobe. Dit
b...
ADVOCATENDOSSIER 17




                                      deze logs regelmatig worden opgeschoond of gewist! Er kan du...
Authenticiteit van digitale documenten




daarvan is het eenvoudig de pagina te veranderen: de pagina is slechts authenti...
ADVOCATENDOSSIER 17




     Dit zou althans aanleiding kunnen geven de bewijslast om te keren.
     Een laatste mogelijkh...
Wie is er verant-
woordelijk voor de
informatietechniek?
                            Aernout Schmidt
            Hoogleraa...
ADVOCATENDOSSIER 17




                                       kenis van het woord. Voorzover ICT taken heeft overgenomen ...
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Advocatendossier 17
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Advocatendossier 17

4,398

Published on

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
4,398
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "Advocatendossier 17"

  1. 1. A D V O C AT E N DOSSIER
  2. 2. A D V O C AT E N DOSSIER De digitale advocaat in 2006 AdvocatenDossier is een gezamenlijke uitgave van de Nederlandse Orde van Advocaten en Reed Business Information
  3. 3. Onder redactie van: mr. C.Y.M. Helmer en dr. L. Hesselink De digitale advocaat in 2006 ISSN 1385-115-2 Vormgeving: VILLA Y, Andre Klijsen Omslag: Haagsblauw, Den Haag Reed Business Information Postbus 16500 2500 BM, Den Haag tel: 070 – 441 51 55 fax: 070 – 441 59 19 © 2005 Elsevier Juridisch (onderdeel van Reed Business Information bv, ’s-Gravenhage) Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jo het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden. Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is nagestreefd, kan voor de aanwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden auteurs, redacteuren en uitgever deswege geen aansprakelijkheid.
  4. 4. Inhoud Inleiding 7 Het handwerk Vrij toegankelijke websites voor advocaten 11 Leo van der Wees EU-documenten op internet 25 Henk Zonneveld Authenticiteit van digitale documenten 31 Eric Tjong Tjin Tai Wie is verantwoordelijk voor de informatietechniek? 37 Aernout Schmidt De tips Digitale marketing 45 Vera de Leeuw Effectief e-mail management 49 Lia Bloemers De lijsten Gewogen bronnen voor de rechtspraktijk 57 Carlijn Urlings Aanbod standaard-software voor advocatenkantoren 73 Gerard Bottemanne De voorzichtige start van een juridische zoekmachine 77 Arnoud Veilbrief Attenderingsservices, een vergelijking 81 Louise Bos 5
  5. 5. Inleiding Voor dit AdvocatenDossier, De digitale advocaat in 2006, selecteerden we scherp uit de diverse onderwerpen die zich onder deze titel zouden kunnen scharen. Daarbij gingen we uit van het praktische belang voor de praktijk van de advocaat. In 1999 is in deze zelfde serie De webwijzer uitgebracht. Aangezien de ontwikkelingen op internet en daarmee samenhangende zaken als e-mail- verkeer en digitale documenten niet bij te houden zijn, bij dezen een update. Bij de samenstelling van dit boekje viel op dat advocaten nog steeds veel gebruik blijven maken van papieren bronnen. Vandaar dat een para- doxaal papieren boek over internet niettemin gerechtvaardigd is. Natuurlijk wordt ook in de advocatuur steeds vaker en intensiever gebruikgemaakt van internet, en wordt die advocaat steeds zeldzamer die wars is van internet en nieuwe informatietechnologie. Een handzame gids is derhalve niet overbodig. Aan de orde komen onder andere bronnen op het net: bronnen per rechts- gebied; vrij toegankelijke bronnen, met een schat aan informatie; uitleg over het vinden van informatie in die bronnen; en mogelijkheden om de informatie te selecteren en te ontsluiten. U krijgt antwoord op de juridi- sche vraag naar bewijs en authenticiteit van digitale documenten, en ook internet als marketinginstrument passeert de revue. Kortom, voor ieder wat wils, en noodzakelijks, op het immense terrein dat internet bestrijkt. Charlotte Helmer Reed Business Information 7
  6. 6. Het handwerk
  7. 7. Vrij toegankelijke websites voor advocaten L e o v a n d e r We e s Onderzoeker aan de Faculteit Rechtsgeleerdheid, Universiteit van Tilburg en directeur van Recht.nl en Legal Net Services In dit onderdeel treft u een overzicht aan van de belangrijkste vrij toegankelijke websites voor advocaten. Daarbij begin ik met BalieNet, het portaal van de Orde voor de Advocatuur. Vervolgens wordt kort aandacht besteed aan Recht.nl, het onafhankelijke juridische portaal voor juridische professionals. Daarna heb ik de rechtsbronnen als handvat genomen voor beschrijving van andere relevante weblocaties. Dit betekent dat ik in eerste instantie sites beschrijf die betrekking hebben op wetsvoorstellen en wetten. Vervolgens komen de rechtspraak en de verdragen aan bod. Bij elk onderdeel treft u een opsomming aan waarin het webadres van de besproken site wordt vermeld evenals de adressen van de belangrijkste niet-besproken sites voor dat onderdeel. BalieNet Op het moment dat u dit leest is het vernieuwde BalieNet net gelanceerd. De structuur is volledig veranderd en de site heeft een nieuw moderner uiterlijk gekregen. Daarbij is het nu mogelijk om snel en eenvoudig een certificaat aan te vragen, dat bovendien langer – 2 jaar – geldig is. Het verkrijgen van een certificaat kan en zal het gebruik van het BalieNet nu dus niet meer in de weg zitten. Het nieuwe BalieNet biedt te veel informatie om in deze special de revue te laten passeren. Ik zal dan ook alleen de in mijn ogen belang- rijkste rubrieken bespreken en nodig eenieder bij dezen uit zelf de site eens te gaan bekijken. 11
  8. 8. ADVOCATENDOSSIER 17 Juridisch nieuws Indien u in de linkerkantlijn klikt op Juridisch nieuws verschijnt rechts de eerste nieuwspagina met algemeen juridisch nieuws. Onder de rubrieksnaam Juridisch nieuws zijn na de klik ook 12 rechtsgebieden zichtbaar geworden. Een klik op een van de rechtsgebieden biedt u het nieuws voor dat betreffende terrein. Verdeeld over de verschillende rechtsgebieden worden wekelijks circa 40 juridi- sche nieuwsberichten geplaatst. Berichten die u overigens ook per e-mail toege- zonden kunt krijgen, waarbij u tevens kunt aangeven van welk rechtsgebied u wel of juist geen berichten wilt ontvangen. Wel zo makkelijk. Het toezenden van deze nieuwsbrief is kosteloos en wordt u aangeboden door de Nederlandse Orde van Advocaten. Een andere nieuwsvoorziening die via BalieNet (gratis) wordt aangeboden is de Orde van de dag. Dit betreft een digitale nieuwsbrief die, anders dan de naam doet vermoeden, wekelijks verschijnt. De Orde van de dag bevat onder andere een link naar de Knipselkrant van de Orde. Aan het einde van deze paragraaf over BalieNet staat vermeld hoe u zich op de nieuwsdiensten kunt abonneren. Praktijkondersteuning Een andere rubriek in de linkerkantlijn die de moeite waard is, is Praktijk- ondersteuning. Hierin treft u onder andere informatie aan over het Advocaten- paspoort, Archivering op het kantoor, de Basisbibliotheek en mogelijkheden om beveiligd te e-mailen. Onder deze zelfde rubriek vindt u ook Garantieformulieren en Modellen en voorbeelden. In het het eerste onderdeel treft u het Rotterdams Garantieformulier 1992 en het NVB-model Beslaggarantie 1999 aan. In het tweede staan te downloaden modellen en voorbeelden ten behoeve van de prak- tijk. U dient daarbij te denken aan een model dagvaarding nieuwe stijl, een voor- beeld checklist intake zakelijke cliënten, modellen kwaliteitstoets en een model kostenmaatschap. Publicaties Onder de hoofdrubriek Publicaties – nog steeds in de linkerkantlijn – treft u publicaties aan van de Orde, het archief van het Advocatenblad en publicaties van derden. Onder de eerste staan bijvoorbeeld het Advocatendossier en het Vademecum 2005. De laatste bevatte ten tijde van het schrijven van dit stuk een rapport van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak en een stuk van de werkgroep polarisatie in de strafzaal. Veel van de in deze rubriek genoemde publicaties zijn online beschikbaar. Advocaten, Wet- en regelgeving In de horizontale balk boven in het scherm treft u onder meer de rubrieken Advocaten en Wet- en regelgeving aan. De eerste bevat informatie voor advoca- ten en advocaat-stagiaires. U vindt hier bijvoorbeeld informatie over opleiding, 12
  9. 9. Vrij toegankelijke websites voor advocaten klachten en geschillen, disciplinaire en andere uitspraken, en de Raden van Toezicht. Het tweede valt in drie delen uiteen: het Vademecum wet- en regel- geving, een Dossier WID/MOT en Wetgevingsadviezen. Abonneren e-zines Klik op Juridisch nieuws en klik vervolgens op de laatste rubriek getiteld Aanmelding gratis juridische E-zines. Vervolgens dient u een aantal kleine formulieren in te vullen, deze gegevens te versturen en als afron- ding van de registratie dient u een bevestigingsbericht te beantwoorden. Abonneren Orde van de dag Op de homepage van BalieNet ziet u rechts een kader staan over de Orde van de dag. Onder de tekst over deze digitale nieuwsbrief ziet u het woord Abonneren staan. Indien u daarop klikt wordt automatisch uw mailprogramma gestart en behoeft u slechts nog uw gegevens in te vullen en op verzenden te drukken om het (gratis) abonnement te activeren. Portalen Ons land kent een aantal juridische portalen en portaaltjes. Veel van die sites zijn gericht op consumenten, sommige voor juristen. Van de sites voor de juridische professional wordt het onafhankelijke portaal Recht.nl besproken. Recht.nl In het stuk over BalieNet heeft u kunnen lezen dat het nieuws op BalieNet verzorgd wordt door Recht.nl.1 Daarmee is veel gezegd over dit onafhankelijke 1 Het adres van deze webstek is vanzelfspre- juridische portaal. Het dagelijkse juridische nieuws verdeeld over een twaalftal kend www.recht.nl. rechtsgebieden vormt namelijk een belangrijk onderdeel van deze site. Uit de enorme brij van gegevens die het internet bevat, filtert, selecteert en sorteert de redactie van Recht.nl de voor juristen belangrijke nieuwsfeiten. Daarnaast worden deze berichten verrijkt met verwijzingen naar bij de berichten behorende documenten, uitspraken, richtlijnen, wetteksten, et cetera en vervolgens aan de abonnees en aan advocaten die lid zijn van de Orde ter beschikking gesteld. Het portaal biedt echter meer. Naast het nieuws kunnen advocaten namelijk ook op Recht.nl terecht voor tijd- schrift-attendering, een webgids, verwijzingen naar Nederlandse wet- en regelgeving, een agenda en vacatures. 13
  10. 10. ADVOCATENDOSSIER 17 Tijdschrift-attendering De tijdschrift-attendering van Recht.nl biedt u de inhoudsopgaven van bijna 200 tijdschriften met juridische relevantie. Vrijwel onmiddellijk na het verschijnen van nieuwe edities van juridische vakliteratuur wordt u middels deze dienst op de hoogte gesteld van de inhoud zonder dat u de tijdschriften er fysiek op hoeft na te slaan. Een inhoudsindicatie bij veel artikelen en (waar mogelijk) directe links naar relevante jurisprudentie geven u daarbij snel duidelijkheid over en toegang tot de bron. Een bookmark-functie biedt u daarbij de mogelijkheid gevonden artikelen met één klik te bewaren in uw persoonlijke pagina. U hoeft voor de laatste tijdschriftartikelen niet elke keer naar Recht.nl te surfen. U kunt uw eigen selectie via een elektronisch magazine laten mailen op een moment dat u het best uitkomt. Tot slot spreekt het bijna voor zich dat de data- bank met informatie doorzoekbaar is middels een zoekmachine. Meer informatie over deze enige niet-gratis Recht.nl-dienst voor advocaten treft u aan op www.wijlezenvooru.nl. Webgids De Gids van Recht.nl is een uitgebreide bibliotheek met links naar rechtsbronnen en juridische organisaties, geselecteerd en gerubriceerd voor en door juristen. Deze webgids wordt voortdurend actueel gehouden en aangevuld. Wetten Daarnaast heeft Recht.nl een rubriek Wetten. In dit onderdeel vindt u directe links naar een groot aantal belangrijke Nederlandse wetten en besluiten. Daar- naast treft u digitale wetbundels voor een groot aantal rechtsgebieden zoals arbeidsrecht, belastingrecht en faillissementsrecht. U kunt deze bundels eenvoudig toevoegen aan uw favorieten. Hiermee heeft u onder uw muisknop toegang tot alle voor het gekozen rechtsgebied relevante wetten en besluiten. U hoeft dan niet zelf regelingen betreffende een rechtsgebied aan uw favorieten toe te voegen, maar slechts één enkele verwijzing naar de wettenbundel waarin u geïnteresseerd bent. Agenda Het onderdeel Agenda biedt verwijzingen naar juridische congressen, seminars en opleidingen. Wilt u weten wat er aangeboden wordt dan kunt naar agenda.recht.nl surfen en de cursussen doornemen. Wilt u weten wat er wordt aangeboden op het gebied van bijvoorbeeld strafrecht, dan kunt u het best klik- ken op de gelijknamige rubriek in de linkerkantlijn. In diezelfde kantlijn vindt u tevens een overzicht van alle postacademische opleidingen. Vacatures Op de thuispagina van de juridische vacaturebank van Recht.nl treft u recentelijk toegevoegde vacatures aan. Via de rubrieken in de kantlijn kunt u oudere vacatu- res inzien. 14
  11. 11. Vrij toegankelijke websites voor advocaten Nieuws Tot slot nog een tweetal opmerkingen over het nieuws zoals dat door Recht.nl wordt verzorgd. Allereerst dient u zich bewust te zijn van het feit dat Recht.nl inmiddels al ruim 5 jaar bestaat en dat als gevolg daarvan de databank een enorme hoeveelheid nieuwsberichten met bijbehorende verwijzingen bevat. Indien u dus een zoekopdracht laat uitvoeren door de zoekmachine van Recht.nl is niet alleen de kans op resultaat groot, vaak wordt u ook doorverwezen naar vele andere voor uw zoekopdracht relevante nieuwsberichten, documenten en websites. Daarbij komt dat Recht.nl, net als Google, daar waar mogelijk kopieën bewaart van webpagina’s, verwijzingen, documenten, et cetera, zodat u zelden tegen een melding aanloopt dat een nieuwsbericht of document niet meer gevon- den kan worden. Hiernaast behoeft u niet elke keer opnieuw naar Recht.nl te surfen voor het laat- ste nieuws betreffende het rechtsgebied, of de rechtsgebieden waarin u geïnteres- seerd bent. U kunt zich namelijk ook abonneren op het zogenaamde Recht.nl Magazine dat u per e-mail toegezonden krijgt en dat u geheel kunt aanpassen aan uw wensen. U vindt dan elke maandagmorgen alleen de voor u relevante berichten in uw elektronische postbus. Advocaten kunnen van de diensten van Recht.nl gebruikmaken door de instruc- ties te volgen zoals aangegeven op de speciale advocatenpagina die te bereiken is via de pagina www.recht.nl/abonnementsinfo/. Recht.nl - www.recht.nl Attenderingsdienst Recht.nl - www.wijlezenvooru.nl Juridisch Wetenschappelijk Bureau - www.jwb.nl Portill.nl - www.portill.nl Advocatie - www.advocatie.nl R e c h t s b ro n : We t s v o o r s t e l l e n De belangrijkste site voor wetsvoorstellen en informatie daaromtrent is de afde- ling Officiële Publicaties van Overheid.nl. Officiële Publicaties, Overheid.nl Indien u surft naar www.overheid.nl treft u in de linkerkantlijn onder andere de rubriek Officiële Publicaties aan. Een klik op de naam brengt u naar een zoek- scherm dat bestaat uit drie onderdelen. In het eerste kunt u een keuze maken uit wat men noemt publicatiesoort(en). In het geval van Officiële Publicaties zijn dat Kamerstukken, Handelingen, Kamervragen, Agenda’s van beide Kamers, Tracta- tenblad, Staatsblad, Departementale regelgeving Staatscourant, Uitspraken Raad voor de Scheepvaart en Algemeen verbindendverklaringen van CAO’s. In deel 2a van dit onderdeel van Overheid.nl kunt u de publicatiedatum van het document dat u zoekt nader bepalen. Hierbij dient vermeld te worden dat u voor 15
  12. 12. ADVOCATENDOSSIER 17 publicaties van voor 1995 aange- wezen bent op andere bronnen, want oudere documenten bevinden zich niet in deze databank. Daarnaast kunt u in dit onderdeel van deze pagina zoeken naar een woord of zinsdeel, waarbij u kunt aangeven of u dat in de titel of in de tekst wilt doen. In het geval u weet dat een bepaald woord voor- komt in de titel van een document dient u titel aan te vinken. De kans dat u daardoor sneller het gewenste document op het scherm heeft is dan aanmerkelijk groter. Als u immers tekst zou aanvinken en een zoekopdracht laat uitvoeren, dan wordt gezocht in de complete teksten van de talloze documenten in de databank van Overheid.nl en is het zo goed als zeker dat het door u gekozen woord veel vaker gevonden wordt. Indien u het publicatiejaar weet van het document dat u zoekt of wellicht het publicatienummer dan kunt u onderdeel 2b van de zoekmachine gebruiken. Tevens kunt in dit onderdeel van de zoekpagina een volgnummer van een Kamerstuk invullen. Zoekt u bijvoorbeeld de memorie van toelichting van de Aanpassingswet richtlijn inzake elektronische handel en u weet dat het Kamer- stuknummer van de betreffende wet 28 197 is, dan vult u dit nummer in achter het publicatienummer. Vervolgens vult u een 3 in als volgnummer van het Kamerstuk. Alle memories van toelichting hebben namelijk volgnummer 3. Klikt u daarna op Vind dan zal de memorie van toelichting op uw scherm verschijnen. U kunt de onderdelen 2a en 2b van de zoekmachine niet combineren. Dus als u een woord invoert in onderdeel 2a en een publicatienummer in onderdeel 2b dan krijgt u een foutmelding. Officiële Publicaties kent twee belangrijke nadelen bij het gebruik. Allereerst werkt de Vorige-toets van uw browser niet goed. Daar waar u (waarschijnlijk) altijd gebruikmaakt van de Vorige-toets om een pagina terug te gaan, levert dit hier soms onduidelijke pagina’s op of blijft u op dezelfde pagina hangen. Om te navigeren in Officiële Publicaties is het dan ook aan te raden op de blauwe teksten te klikken die achter Home verschijnen in de witte balk onder het Over- heid.nl-logo. Als u een document heeft ingezien dat in de resultatenlijst stond na een zoekopdracht dan zal daar staan Home – Officiële Publicaties – Zoekresul- taten. Indien u een ander gevonden document wilt inzien dan dient u op Zoek- resultaten te klikken om een nieuwe keuze te maken. Vervelend is dat het niet mogelijk is een verwijzing naar een gevonden document toe te voegen aan uw favorietenlijst van uw browser. De adressen die worden 16
  13. 13. Vrij toegankelijke websites voor advocaten toegekend aan de door u opgeroepen documenten zijn namelijk tijdelijk. Indien u dus een document toevoegt aan uw favorieten zult u er een volgende keer achter komen dat u weliswaar een adres heeft toegevoegd, maar dat u daarmee niet meer bij het door u gewenste document komt. Als u een bepaald document regelmatig wilt inzien moet u daarvoor dus elke keer weer naar Officiële Publicaties en een zoekopdracht uitvoeren of u moet het document bewaren op uw eigen computer. Officiële Publicaties - www.overheid.nl/op Parlando - parlando.sdu.nl Eerste Kamer - www.eerstekamer.nl R e c h t s b ro n : We t t e n Indien u op zoek bent naar complete, actuele en gratis wetteksten dan moet u naar www.wetten.nl surfen, de enige echte wettensite van ons land. Wet- en regelgeving, Overheid.nl De afdeling Wet- en regelgeving van Overheid.nl kunt u bereiken door op de thuispagina van Overheid.nl op de gelijknamige rubriek te klikken. U komt er direct als u www.wetten.nl ingeeft in de adresregel van uw internetbladeraar (browser). Met het wettenbestand dat de overheid via deze site beschikbaar stelt, geeft zij invulling aan haar wens om wetgeving via internet voor iedereen behoorlijk raadpleegbaar te maken. Lange tijd was het niet goed mogelijk om gratis volledige wetteksten te raadplegen. Via deze site is dit nu wel het geval. Het gaat hierbij om de teksten van geldende wet- en regelgeving vanaf 1 mei 2002 en de wet- en regelgeving die na deze datum is vervallen. Bij ministeriële regelingen gaat het om de teksten vanaf 1 mei 2003. En sinds kort zijn daar de beleidsregels (circulaires), regelgeving van Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO’s) en de Publiekrechtelijke Bedrijfs- organen (PBO’s) aan toegevoegd. Wetten.nl biedt u de mogelijkheid de volledige teksten van wet- en regel- geving te raadplegen. Doet u dat vandaag dan krijgt u de tekst te zien zoals die vandaag geldig is. Wilt u evenwel de geldende tekst inzien van een regeling op een door u gekozen datum dan kan dat ook. U dient zich hierbij wel bewust te zijn van het feit dat dit onderdeel van Over- heid.nl pas vanaf mei 2002 bestaat en u dus geen wetteksten kunt u oproepen die ouder zijn. 17
  14. 14. ADVOCATENDOSSIER 17 Zeer actueel Nieuwe teksten en wijzigingen worden bij minimaal 95 procent van de gevallen binnen 2 werkdagen na publicatiedatum in Wetten.nl verwerkt. Voor maximaal 5 procent van de publicaties vindt verwerking binnen 5 werkdagen plaats. De site is dus zeer actueel. Wettechnische informatie Een nuttige onderdeel van deze site is de zogenaamde Wetstechnische informatie. U vindt deze informatie door, als u een wet of het besluit op het scherm hebt staan, op ‘i’ te klikken. U vindt deze knop links bijna bovenaan op het scherm. De wetstechnische informatie bestaat onder meer uit een bronnenoverzicht met betrekking tot de publicatie en inwerkingtreding alsmede uit verwijzingen naar relevante Kamerstukken. Daarnaast biedt dit onderdeel directe verwijzingen naar regelgeving die op de door u gevonden regeling is gebaseerd, naar verwante beleidsregels en circulaires, en naar artikelen of vergelijkbare teksten die verwij- zen naar de door u gevonden regeling. Uitermate handig! Deeplinken Een recente verbetering die is aangebracht in dit onderdeel van Overheid.nl betreft het zogenoemde dieplinken. Tot voor kort was het wel mogelijk maar behoorlijk lastig een webadres, een dieplink, naar een regeling toe te voegen aan uw favorieten. Nu is dat zeer eenvoudig. Indien u namelijk een wet op het scherm heeft opgeroepen verschijnt aan de rechterkant, min of meer bovenaan, een knop met daarop de tekst bookmark. Als u op deze knop klikt wordt vervol- gens een scherm geopend dat u de gelegenheid biedt het webadres van de opge- roepen wet aan uw favorieten toe te voegen. U hoeft dan in het vervolg slechts even naar uw favorietenlijst te gaan om de meest recente versie van de betref- fende regeling op te roepen. Instellingen Ook betrekkelijk nieuw is de functionaliteit Instellingen die u onder aan het scherm in de blauwe balk ziet staan. Instellingen biedt u de keuze om de tekst van een regeling als doorlopende tekst te bekijken of artikel voor artikel. In het laatste geval worden ook alle andere elementen van een regeling (zoals opschrif- ten en bijlagen) apart getoond. U dient zich bij deze functie bewust te zijn van het feit dat er internetbladeraars (browsers) zijn die moeite hebben met het tonen van doorlopende tekst bij uitge- breide regelingen. Deze regelingen zijn te groot voor de capaciteit van die brow- sers. Er kan in een dergelijk geval automatisch naar artikelsgewijze weergave worden overgeschakeld. De standaardinstellingen van deze functie zijn dat de tekst van de regeling door- lopend getoond wordt en dat automatisch overgeschakeld naar artikelsgewijze weergave bij grote regelingen. Van deze omschakeling wordt melding gemaakt bij 18
  15. 15. Vrij toegankelijke websites voor advocaten het oproepen van de regeling. Om een voorbeeld te geven: de Auteurswet wordt bij gebruik van de Internet Explorer van Microsoft als geheel geladen in Wetten.nl, maar het Wetboek van Strafrecht wordt artikel voor artikel getoond. Het grote voordeel van doorlopende tekst is dat u met behulp van de toetscom- binatie ctrl-f (de Ctrl-toets en f-toets tegelijkertijd ingedrukt houden) eenvoudig naar een of meer woorden kunt zoeken in de gehele regeling omdat deze immers als geheel geladen is in de browser. Europese/Decentrale regelgeving Nog niet ingevoerd maar wel al zichtbaar op het scherm onder in de blauwe balk na de oproep van een regeling is de functie Europese/Decentrale regelgeving. Het is de bedoeling dat middels deze functie de voor de opgeroepen regeling relevante Europese richtlijnen en verordeningen aanklikbaar worden. Daarnaast streeft men er naar dat onder deze knop ook alle regelgeving van lokale overheden beschikbaar komt. Wet- en regelgeving heeft – net als de afdeling Officiële Publicaties – als nadeel dat u de knop Vorige van u internetbladeraar niet goed kunt gebruiken. Ook hier kunt u het best navigeren door middel van de blauwe woorden die verschijnen in de witte balk onder het Overheid.nl-logo. Dus als u een wet heeft gezocht en gevonden en vervolgens naar de wetstechnische informatie (‘i’) bent gegaan, dan treft u boven aan de pagina de volgende woorden aan Home < Zoeken < Zoekresultaten < Regeling < Wetstechnische Informatie. Indien u in zo’n geval terug wilt naar de gevonden regeling dient u op Regeling klikken in plaats van op de knop Vorige van uw browser om naar de vorige pagina terug te gaan. Wet- en regelgeving - wetten.overheid.nl R e c h t s b ro n n e n : R e c h t s p r a a k Ook in het geval van rechtspraak is er eigenlijk maar één webstek van belang: Rechtspraak.nl. Dit onderdeel zal dan ook tekst en uitleg geven over die website. Rechtspraak.nl Het ingeven van het webadres www.rechtspraak.nl doet u belanden op de homepage Rechtspraak.nl. Aan de bovenzijde van de pagina treft u de hoofdrubrieken aan: Wat is recht- spraak?, Naar de rechter, Gerechten, 19
  16. 16. ADVOCATENDOSSIER 17 Registers, Actualiteiten, Werken bij, Uitspraken. Deze rubrieken zijn vanaf elke pagina bereikbaar. Althans, dat zal in de nabije toekomst zo zijn. De eerste twee rubrieken Wat is rechtspraak? en Naar de rechter zijn met name gericht op het niet-juridisch geschoolde publiek. Alle andere rubrieken zijn voor praktijkjuris- ten meer en minder interessant. In dit Dossier komt alleen de rubriek Uitspraken aan de orde. Daarnaast behandel ik twee onderdelen van Rechtspraak.nl die niet voor het publiek zichtbaar zijn, maar die wel toegankelijk zijn voor advocaten: de databank consistente Straftoemeting (CST) en het roljournaal. Uitspraken In het onderdeel Uitspraken kunt u via de keuze Zoeken in uitspraken zoeken binnen de op Rechtspraak.nl gepubliceerde uitspraken. Hierbij is het handig te weten dat de Hoge Raad reeds vanaf het begin (eind 1999) zo goed als alle uitspraken op Rechtspraak.nl plaatst. Inmiddels doen de Centrale Raad van Beroep en de Raad van State dat ook. Helaas lijken de andere instanties een willekeurige selectie te plaatsen. Hierdoor kan het voorkomen, dat in een juri- disch tijdschrift belangrijke uitspraken worden vermeld die u niet aantreft op Rechtspraak.nl. Dit is niet alleen jammer, maar vooral ook vreemd in die geval- len dat mensen werkzaam bij de rechterlijke macht de selecties aanleveren aan de commerciële uitgevers. Wat hier ook van zij, inmiddels bevat Rechtspraak.nl wel meer dan 50.000 uitspraken en dat maakt de (nog niet volledige) databank toch waardevol. Dit aantal maakt het vinden van de juiste uitspraak natuurlijk niet makkelijk, maar Rechtspraak.nl heeft daartoe een uitgebreid en overzichtelijk formulier gemaakt. Het uitspraken-zoekformulier maakt het mogelijk te zoeken op drie onderdelen: landelijk jurisprudentienummer (LJN), zaaknummer en kenmerken. Het landelijk jurisprudentienummer is een nummer dat u steeds vaker tegenkomt in juridische publicaties. Heeft u dit nummer dan biedt dat uiteraard het snelste resultaat. Het zaaknummer zal minder vaak bekend zijn, maar kan ook gebruikt worden in een zoektocht naar een uitspraak. Probleem bij het zoeken met behulp van het zaak- nummer is dat een dergelijk nummer kan bestaan uit een combinatie van cijfers, letters en andere tekens. Dat maakt de kans op fouten bij de invoer van het nummer groot waardoor u niet de gewenste uitspraak vindt. Kenmerken Weet u noch LJN, noch zaaknummer, dan bent u aangewezen op het onderdeel Kenmerken. Hier kunt u aangeven dat u wilt zoeken in de teksten van uitspra- ken, aangeven van welke instantie u een uitspraak zoekt, de datum nader preci- seren, en aangeven binnen welk rechtsgebied de door u gewenste uitspraak valt. U dient er bij het zoeken naar vrije tekst op te letten dat Rechtspraak.nl er voor gekozen heeft dat bij het invullen van meerdere woorden gezocht wordt naar de reeks woorden zoals ingevuld. En dat het woord and gebruikt dient te worden om te zoeken naar woorden die niet in de ingevulde volgorde staan. Dus om te 20
  17. 17. Vrij toegankelijke websites voor advocaten zoeken naar een uitspraak met de woorden computervredebreuk en computernet- werk, maar niet in die volgorde dient u computervredebreuk and computernet- werk in te voeren. Hiermee wijkt het zoeken op deze site af van wat gangbaar is. Dat maakt het leven van de bezoekers niet prettiger. Een gemiste kans, zou ik zeggen. Waarom is niet gewoon aangehaakt bij de systematiek van Google? Inhoudsindicatie Na een zoekopdracht krijgt u in de resultatenlijst te zien wanneer een uitspraak is gedaan, wanneer deze op Rechtspraak.nl is gepubliceerd, welk rechtsgebied het betreft, wat voor procedure het geweest is en, tot slot, een inhoudsindicatie. Met name het laatste is uitermate nuttig. U kunt immers door het lezen van deze indi- catie snel een idee krijgen van de kern van een zaak en op basis daarvan beslui- ten deze al dan niet te gaan lezen. Deze inhoudsindicatie zult u echter bij veel oudere zaken nog niet aantreffen. Pas in een later stadium zijn de gerechten deze indicatie gaan toevoegen en dat is jammer. Bij oudere uitspraken moet u het dus doen met de eerste regels van de uitspraken die getoond worden in de resultaten- lijst en daar heeft u zo goed als niets aan. De civiele kamer van de Hoge Raad voegt zelfs pas sinds september 2005 inhoudsindicaties toe aan hun uitspraken. Daarnaast zult u bij gebruik van Rechtspraak.nl constateren dat de inhoudsindi- caties die er zijn van de verschillende gerechten van magere kwaliteit zijn. Zo kopieert de Raad van State standaard de eerste regels zoals vermeld onder het kopje Procesverloop in een uitspraak van de Raad. Daar heeft u misschien soms iets aan, maar vaak zegt het toch erg weinig. Het College van Beroep voor het Bedrijfsleven maakt zich er vaak ook makkelijk vanaf. Men komt vaak niet verder dan de vermelding van de regeling die aan de orde is geweest in een uitspraak: Mededingingswet, Pensioen- en spaarfondsenwet, EG-steunverlening akkerbouwgewassen, enzovoort. Onvolledigheid Het grootste bezwaar van vele gebruikers van Rechtspraak.nl is naar mening toch niet het gebrek aan (goede) inhoudsindicaties, maar de onvolledigheid. En dan doel ik niet op instanties als de Hoge Raad, de Raad van State, de Centrale Raad van Beroep en het College van Beroep voor het Bedrijfsleven. Die doen het vandaag de dag qua aantallen heel goed. Op het publicatiebeleid van de recht- banken en gerechtshoven is echter nog wel het een en ander aan te merken. Zeker als ik de uitspraken gepubliceerd op Rechtspraak.nl vergelijk met de uitspraken genoemd in de talloze juridische tijdschriften. Een uitspraak genoemd in een tijdschrift is naar alle waarschijnlijkheid vaak de moeite waard en zou dus daarom eigenlijk ook in Rechtspraak.nl te vinden moeten zijn. Dat is echter lang niet altijd het geval en dat is jammer. Aannemende dat het gebrekkige publicatie- beleid van hoven en rechtbanken met het ontbreken van menskracht te maken heeft, zou het wellicht een idee zijn per gerecht een medewerker aan te stellen die er voor gaat zorgen dat alle (belangrijke) uitspraken zo snel mogelijk gepubli- 21
  18. 18. ADVOCATENDOSSIER 17 ceerd worden, bij voorkeur met een goede inhoudsindicatie. Te vrezen valt echter dat de budgetten van de betreffende gerechten dit niet zullen toelaten. Alleen voor de advocaat toegankelijk Tot slot van dit onderdeel over Rechtspraak.nl aandacht voor twee onderdelen die voor advocaten toegankelijk zijn. De databank Consistente Straftoemeting (CST) is ontwikkeld en wordt onderhouden door de rechtsprekende macht en bevat arresten van de gerechtshoven van na 1 januari 2000 waarbij meer dan vier jaar gevangenisstraf is opgelegd. De databank beoogt een vergelijking van opgelegde straffen in zwaardere zaken mogelijk te maken. De arresten worden ontsloten per gekwalificeerd delict waarbij de specifieke strafmaatverhogende en/of -verlagende kenmerken apart vermeld worden. Iedere in Nederland toegelaten advocaat kan toegang krijgen tot de databank CST. Per kantoor wordt één toegangscode met bijbehorend wachtwoord verstrekt dat door alle medewerkers van het kantoor kan worden gebruikt. Code en wachtwoord kunnen per e-mail worden aangevraagd bij het Bureau internet- systemen- en toepassingen rechterlijke organisatie (Bistro): helpdesk@recht- spraak.nl. Ook het zogenoemde Roljournaal is uitsluitend door advocaten te gebruiken. In dit onderdeel dat beschikbaar is op het beveiligde deel van Rechtspraak.nl treft u een dagelijkse update aan van de handelsrol, u kunt binnen het eigen arrondisse- ment zoeken naar kantoor, procureur, zaak- of rolnummer, partijnaam en rolda- tum, in andere arrondissementen kunt u zoeken naar zaak- of rolnummer, u krijgt een overzichtelijk tabblad voorgeschoteld met de historie van een geselec- teerde zaak en een apart tabblad met uitgebreide partijgegevens. Een wachtwoord voor de digitale rol kunt u aanvragen bij de civiele griffie van de rechtbank in het arrondissment waar uw kantoor gevestigd is. Per kantoor wordt één wachtwoord uitgegeven waarmee alle medewerkers kunnen inloggen. Rechtspraak.nl - www.rechtspraak.nl Domeinnaamjurisprudentie.nl - www.domjur.nl Jurisprudentiedatabank WSNP - www.wsnp.rvr.org/frames/ fr_juris.htm Oordelen CGB - www.cgb.nl/asp/oordelen.asp Publicaties CBP - www.cbpweb.nl/indexen/ind_publ.stm Besluiten NMa - www.nmanet.nl/nederlands/home/ Besluiten/zoeken_besluiten.asp Besluiten en oordelen OPTA - www.opta.nl/asp/besluiten/besluiten- enoordelen 22
  19. 19. Vrij toegankelijke websites voor advocaten R e c h t s b ro n n e n : Ve r d r a g e n Is het de afgelopen jaren heel snel, heel veel beter geworden op internet met de ontsluiting van volledige, accurate en betrouwbare wetten en gerechtelijke uitspraken; voor verdragen is dat niet anders. In dit kader komen de sites van een tweetal organisaties aan de orde: het ministerie van Buitenlandse Zaken en Overheid.nl. Verdrags- en publicatiegegevens (ministerie van Buitenlandse Zaken) Op de website van het ministerie van Buitenlandse Zaken treft u onder de hoofd- rubriek Buitenlands beleid een onderdeel aan getiteld Verdrags- en publicatiege- gevens. Dit deel bevat onder andere verwijzingen naar de Verdragenbank en Week- en Maandberichten. Daarnaast bevat de site van dit ministerie informatie betreffende de zogenoemde legalisatieverdragen. De Verdragenbank De Verdragenbank is een databank met verdragsgegevens zoals inwer- kingtreding, buitenwerkingtreding, aanvaarding van toetreding, vind- plaats en partijen. In de databank kan onder andere op onderwerp worden gezocht en zijn verbanden tussen verdragen te zien. De verzameling verdragen in deze databank is nog niet volledig. Zij bestaat op het moment van schrijven van dit stuk uit verdragen waarvan vanaf 1990 de teksten gepubliceerd zijn en verdragen waarvan Neder- land depositaris is. Er zijn in de Verdragenbank géén verdragsteksten te vinden. Deze zijn tot nu toe alleen te vinden in het Tractatenblad. In de tweede helft van 2005 zullen deze ook worden aangeboden op internet, aldus een mededeling op de website. Bovendien zullen de teksten dan geconsolideerd zijn. Er is vanaf dat moment dus geen stapel Tractatenbladen meer nodig om uit te vinden wat de complete tekst is. Met de publicatie van de geconsolideerde teksten op internet zijn de complete teksten in één keer beschikbaar. In eerste instantie zullen alleen de teksten vanaf 1995 gepubliceerd worden. Deze selectie zal geleidelijk worden uitgebreid met oudere verdragsteksten. Vanzelf- sprekend worden teksten van de meest recente verdragen meteen toegevoegd. 23
  20. 20. ADVOCATENDOSSIER 17 Gezien het feit dat dit stuk geschreven is in de tweede helft van 2005 en dat op dat moment de volledige teksten van de verdragen nog steeds niet beschikbaar waren, durf ik bij dezen voorzichtig te stellen dat de teksten waarschijnlijk pas in de loop van 2006 op de website van het ministerie van Buitenlandse Zaken in te zien zullen zijn. Week- en Maandberichten In de zogenoemde Week- en Maandberichten vindt u recente wijzigingen van verdragsgegevens, in afwachting van het verschijnen van een volgend Tractaten- blad. Het verschil tussen deze twee berichten is dat in de weekberichten alle soorten verklaringen die partijen maken, volledig worden gepubliceerd. In de maandberichten wordt alleen vermeld dat er een verklaring is gemaakt en worden de teksten hiervan niet opgenomen. Hiernaast treft u op de webstek van het ministerie van Buitenlandse Zaken ook informatie aan over legalisatieverdragen. U komt op dit onderdeel van de site door in het kader op de thuispagina waarin staat Selecteer een item te kiezen voor Legalisatieverdragen en vervolgens op Ga te klikken. Op de dan verschij- nende pagina vindt u legalisatie-informatie per land, de legalisatieverdragen, informatie over de probleemlanden op het gebied van schriftelijk bewijs, en een brochure over legalisatie. Onder het onderdeel legalisatieverdragen vindt u overi- gens geen teksten van verdragen, maar overzichten: een uitgebreid overzicht en een verkort overzicht van legalisatieverdragen en de landen die daarbij aangeslo- ten zijn. Daarnaast geeft dit onderdeel van de webstek van dit ministerie infor- matie over het Apostilleverdrag, het verdrag dat de legalisatieketen kan verkor- ten. Tractatenblad (Officiele Publicaties, Overheid.nl) Het Tractatenblad bevat de tekst van en gegevens betreffende verdragen die Nederland met andere landen of volkenrechtelijke organisaties heeft gesloten of waartoe Nederland is toegetreden. Tractatenbladen die vanaf 1995, maar voor 1997 zijn verschenen staan in de originele taal, documenten vanaf medio 1997 zijn, indien tweetalig, ook tweetalig opgenomen. U kunt eenvoudig en snel zoeken in de databank van Tractatenbladen door een vinkje te plaatsen voor Tractatenblad en vervolgens in het rechterdeel van het zoekscherm gegevens in te voeren die de kans groot maken dat u het door u gewenste Tractatenblad vindt. Verdrags- en publicatiegegevens - www.minbuza.nl (klik op Buiten- lands beleid, Verdragen, Verdrags- en publicatiegegevens) Tractatenblad - www.overheid.nl/op Asser Instituut - www.asser.nl Verdragensites - gids.recht.nl/verdragen/ 24
  21. 21. E-documenten op internet Henk Zonneveld Vakreferent Europees recht, Juridische Bibliotheek, Universiteit Utrecht De noten staan vanwege de lengte Voor veel advocaten blijft het lastig om EU-documenten te vinden. Dat ligt niet van de genoemde internetadressen alleen aan de doolhof van informatiebronnen, maar ook aan de voorbereiding aan het einde van dit artikel. van degene die zich in die doolhof waagt. Het gaat erom de kortste route te kunnen kiezen, en dat gaat beter als u weet hoe de EU besluitvorming verloopt, wie welke documenten produceert en als u gebruikmaakt van handige ingangen, wegwijzers of een sluipweggetje. In deze bijdrage wordt voor de EU-documenten- doolhof een aantal daarvan besproken en enkele routebeschrijvingen gegeven. Ingangen en wegwijzers Het Europa-portaal1 kan worden beschouwd als de hoofdingang voor alle EU- informatie. Op de openingspagina treft men een viertal tabbladen aan: • activiteiten, een overzicht van de diverse beleidsterreinen; • instellingen, informatie over de instellingen van de Europese Unie; • documenten, een overzicht van databanken en websites die gebruikt kunnen worden om documenten op te zoeken; • diensten, onderwerpen die nog niet genoemd zijn in andere rubrieken, of een andere benaming hebben. De tabbladen ‘activiteiten’ en ‘instel- lingen’ leiden naar informatie over het functioneren van de Europese Unie en kunnen gebruikt worden om zich snel in te lezen in een onderwerp. Een voorbeeld: op het tabblad ‘acti- viteiten’ treft men aan ‘Justitie, vrij- heid en veiligheid’. Deze hyperlink leidt naar een pagina met een over- zicht van informatiebronnen op dit gebied:2 25
  22. 22. ADVOCATENDOSSIER 17 - belangrijke websites, zoals het ‘Europees Justitieel Netwerk in burgerlijke en handelszaken’;3 - samenvatting van de wetgeving, zoals ‘Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken’;4 - de geldende wetgeving, et cetera. Voor het vinden van juridische documenten (wetgeving, jurisprudentie, et cetera) ligt het voor de hand het tabblad ‘documenten’ te kiezen. Op dat tabblad vindt men onder meer verwijzingen naar de databanken Eur-Lex, Prelex en OEIL. De titel van het tabblad leidt naar een pagina met algemene informatie over EU- documenten en geeft een goed overzicht van documenten en vindplaatsen.5 De databank Eur-Lex6 is de belang- rijkste gratis toegang voor officiële EU-documenten. Men kan er op diverse manieren zoeken en blade- ren naar documenten. Eur-Lex is nog in ontwikkeling dus nog niet alle onderdelen werken (zoals profielen en alerts). Ook het ‘Geavanceerd zoeken’ is thans nog niet beschikbaar, maar via ‘Eenvou- dig zoeken’ worden ruim voldoende zoekmogelijkheden aangeboden. Door een ‘Collectie’ te kiezen kan men een voorselectie maken naar type document. Routebeschrijvingen Voor enkele soorten documenten (wetgeving, voorbereidende documenten, juris- prudentie) volgen hier enkele aanwijzingen voor de te nemen route. Wetgeving Bij het opzoeken van wetgeving (richtlijnen, verordeningen, kaderbesluiten, et cetera) kan men diverse wegen bewandelen. Welke weg men kiest, wordt vooral bepaald door de gegevens waarover men al beschikt. Is het nummer of de vind- plaats van een besluit bekend dan is het opzoeken in Eur-Lex vrij eenvoudig. Kies ‘Eenvoudig zoeken’7 en gebruik de zoekingangen genoemd onder ‘Zoeken op documentnummer’ of ‘Zoeken op vindplaats’. Via de ingang ‘Publicatieblad’8 is het mogelijk om te zoeken of te bladeren naar een aflevering van het Publica- tieblad vanaf 1998. Er kan alleen gezocht worden op jaar en nummer en gebla- derd op datum. 26
  23. 23. EU-documenten op internet Beschikt men slechts over een onderwerp of enkele mogelijke woorden uit de titel, ook dan kan er in Eur-Lex gezocht worden, maar het zal wat lastiger zijn het juiste document op het scherm te krijgen. Gebruik ook dan de ingang ‘Eenvoudig zoeken’ en kies zoekingangen onder de kopjes ‘Algemene zoekactie’ of ‘Zoeken op soort document’. Enkele tips: • Beschikt men over termen in een andere taal, zoek dan daarmee in de betref- fende taalversie van Eur-Lex. Als het document gevonden is, kan weer over- gestapt worden op de gewenste taal. • Bij het zoeken op woorden wordt standaard alleen gezocht in de titel van het document. Heeft men geen of erg weinig treffers, zoek dan opnieuw, maar dan in de volledige tekst. Let echter ook op de spelling en het gebruik van synoniemen! • Bij het zoeken op ‘soort document’ en vervolgens ‘wetgeving’ moet men erop bedacht zijn dat standaard alleen binnen geldende besluiten gezocht wordt. Is men (ook) op zoek naar niet meer geldende besluiten dan dient op het scherm ‘Zoeken in de wetgeving’ het betreffende vinkje te worden weggehaald. Na een zoekactie wordt een resultatenlijst getoond. Kiest men daaruit een docu- ment dan worden daarvan eerst de bibliografische gegevens getoond. Erg handig zijn daarin de ‘Verbindingen tussen documenten’. Zo kunnen bijvoorbeeld snel de wettelijke basis, de wijzigingen en jurisprudentie bij een regeling opgeroepen worden. Geldende wetgeving De collectie ‘Geldende wetgeving’ geeft toegang tot de teksten van de geldende wetgeving, ingedeeld op onderwerp volgens de structuur van het ‘Repertorium op de geldende wetgeving’.9 In dit Repertorium kan op onderwerp naar de geldende wetgeving worden gebladerd. Dat is met name handig als men een overzicht wil hebben van de geldende wetgeving op een bepaald beleidsterrein. Bij ieder besluit wordt aangegeven of er een html- en/of pdf-tekstversie beschik- baar is. Voorts wordt vermeld of er wijzigingen zijn geweest met een hyperlink naar de bibliografische beschrijving ervan en of er een geconsolideerde tekst bestaat met een hyperlink naar die tekst. Hoewel het Repertorium thans vrij snel wordt bijgewerkt, moet men er bij recente wetgeving toch rekening mee houden dat deze mogelijk nog niet is verwerkt in het Repertorium. Ook met het gebruik van geconsolideerde teksten dient men zeer voorzichtig te zijn omdat deze moge- lijk niet de actuele situatie weergeven.10 Ook buiten Eur-Lex treft men goed bruikbare bronnen voor wetgeving en beslui- ten aan, zoals de websites van de Directoraten-Generaal.11 27
  24. 24. ADVOCATENDOSSIER 17 Voorbereidende besluiten Voor een goed begrip van de wetgeving is het vaak noodzakelijk de documenten te raadplegen die aan de wetgeving zijn voorafgegaan: de voorbereidende beslui- ten. Het gaat dan met name om (de toelichting in) het voorstel van de Commis- sie (gepubliceerd als COM-document), en de tijdens de behandeling door het Europees Parlement en de Raad geproduceerde documenten. Deze documenten zijn op te zoeken in Eur-Lex, maar vaak is het handiger om eerst gegevens over die documenten op te zoeken in de databanken PreLex12 en OEIL.13 Hyperlinks naar (gegevens in) deze databanken treft men op diverse plaatsen aan. Onder meer op de pagina ‘Links’ in Eur-Lex14 en in de bibliografi- sche beschrijving van besluiten in Eur-Lex onder het kopje ‘Follow-up van de besluitvorming’. In Eur-Lex kan men na de keuze voor de collectie ‘voorbereidende documenten’ op twee manieren verder gaan: 1 ‘Zoeken in de voorbereidende werkzaamheden’ hetgeen overeen komt met de zoekactie ‘Eenvoudig zoeken’. Zoeken op soort document: Voorbereidende documenten. 2 ‘COM-documents’, waarna men kan zoeken op nummer of bladeren op datum naar COM-documenten vanaf 1999 (maar dan moet men al wel beschikken over een nummer of datum). Van oudere documenten (van vóór 1995) is in Eur-Lex overigens geen volledige elektronische tekst aanwezig, maar slechts de bibliografische gegevens. Die gege- vens zijn dan echter toch nuttig voor het vinden van een tekst op papier of op microfiche. Ook bij de voorbereidende documenten zijn er bronnen buiten Eur-Lex beschik- baar. Voor Commissie-documenten uiteraard weer de thema-websites van de Commissie.15 Documenten van het Parlement (bijvoorbeeld het verslag van de rapporteur) zijn te vinden via de (onlangs geheel vernieuwde) website van het Parlement: Europarl.16 Documenten van de Raad zijn goed op te zoeken via het ‘Openbaar register van Raadsdocumenten’.17 Jurisprudentie Alle jurisprudentie (arresten, conclusies) van het Hof van Justitie en het Gerecht van eerste aanleg is op te zoeken in Eur-Lex. Via ‘Eenvoudig zoeken’ kan onder ‘Zoeken op soort document’ gekozen worden voor ‘Jurisprudentie’.18 Als men echter beschikt over een zaaknummer kan beter een andere route geno- men worden: ‘Eenvoudig zoeken’, onder ‘Zoeken op documentnummer’, klikken op ‘Referentienummer document’, vervolgens ‘Arrest van het Hof van Justitie’ kiezen en dan het zaaknummer invullen. Ook in de bibliografische beschrijving van arresten worden vele nuttige verwij- zingen gegeven: niet alleen naar de betrokken wetgeving en door het Hof geci- teerde zaken, maar ook naar annotaties bij de uitspraken. 28
  25. 25. EU-documenten op internet De collectie ‘rechtspraak’ in Eur-Lex geeft een overzicht van de meest recente uitspraken en een mogelijkheid om te zoeken op zaaknummer. Ook kan men bladeren op datum van uitspraak, maar dit levert op het moment van schrijven van deze bijdrage nog geen volledige overzichten op. Buiten Eur-Lex is de website van het Hof van Justitie (Curia)19 vooralsnog een goede bron voor recente uitspraken. Via een zoekformulier zijn daar de uitspra- ken vanaf 1997 beschikbaar in een voorlopige versie.20 Daarnaast kan er via lijs- ten op zaaknummer naar de tekst van uitspraken gebladerd worden.21 Dit zijn overigens dezelfde teksten als in Eur-Lex beschikbaar zijn. Ook via de website van het Hof zijn overzichten te raadplegen van annotaties bij de uitspraken.22 Nationale implementatie Bij veel juridische geschillen speelt de vraag of de EU-regelgeving wel tijdig en juist is verwerkt in nationale wetgeving. Eur-Lex heeft thans niet veel te bieden voor een antwoord op deze vraag.23 Weliswaar kan men gegevens over nationale implementatie opvragen, maar er is geen enkele garantie dat deze gegevens volle- dig zijn. Voor de implementatie in Nederland kan men beter gebruikmaken van commer- ciële databanken24 of via bijvoorbeeld overheid.nl25 controleren of er nationale wetgeving (in de maak) is ter implementatie. Een sluipweg We kunnen natuurlijk ook proberen de doolhof te omzeilen. Dat kan door de zoekmachine Google te gebruiken om informatie op de Europa-website te zoeken. Een zoekopdracht als ‘kaderbesluit “Europees aanhoudingsbevel”’ binnen de Europa-website26 geeft snel een overzicht van relevante bronnen en documenten. Het resultaat van een dergelijke zoekactie is doorgaans goed bruik- baar als start van een onderzoek. Echter alleen als men de waarde van de gevon- den referenties goed kan beoordelen, anders verdwaalt men alsnog. To t s l o t Hoewel deze bijdrage erop gericht is de advocaat gebruik te laten maken van elektronische bronnen via internet, moet daar direct een kanttekening bij worden geplaatst. Wat betreft officiële EU-publicaties (wetgeving, arresten) geldt nog steeds dat alleen de tekst zoals gepubliceerd op papier de rechtsgeldige versie is. Er wordt niet gegarandeerd dat de elektronische versie identiek is aan die papie- ren versie.27 Dwalen in een doolhof is leuk, maar alleen als daar voldoende tijd voor is. In de praktijk van de advocaat is die tijd er meestal niet en kan men zich maar beter goed voorbereid in de doolhof wagen. Hopelijk heb ik enkele daarvoor bruik- bare aanwijzingen gegeven. 29
  26. 26. ADVOCATENDOSSIER 17 Notwn 1 http://www.europa.eu.int/index_nl.htm 2 http://europa.eu.int/pol/justice/index_nl.htm 3 http://europa.eu.int/comm/justice_home/ejn/index_nl.htm 4 http://europa.eu.int/scadplus/leg/nl/s22003.htm 5 http://europa.eu.int/documents/index_nl.htm 6 http://europa.eu.int/eur-lex/lex/nl/index.htm 7 http://europa.eu.int/EUR-Lex/lex/RECH_menu.do?ihmlang=nl 8 http://europa.eu.int/EUR-Lex/lex/JOIndex.do?ihmlang=nl 9 http://europa.eu.int/EUR-Lex/lex/nl/repert/index.htm 10 Zie de waarschuwing op http://europa.eu.int/eur-lex/lex/nl/legis/avis_consolidation.htm 11 Zie bijvoorbeeld DG Concurrentie http://europa.eu.int/comm/competition/index_nl.html met uitgebreide overzichten van wetgeving en besluiten. 12 http://europa.eu.int/prelex/apcnet.cfm?CL=nl 13 http://www.europarl.eu.int/oeil/index.jsp 14 http://europa.eu.int/eur-lex/lex/nl/tools/links.htm 15 http://europa.eu.int/comm/index_nl.htm 16 http://www.europarl.eu.int/activities/expert/reports.do 17 http://ue.eu.int/cms3_fo/showPage.asp?id=549&lang=nl&mode=g 18 http://europa.eu.int/eur-lex/lex/RECH_jurisprudence.do 19 http://curia.eu.int/index.htm 20 http://curia.eu.int/jurisp/cgi-bin/form.pl?lang=nl 21 http://curia.eu.int/nl/content/juris/index.htm 22 http://curia.eu.int/nl/content/juris/index_note.htm 23 Dit deel van de databank is al geruime tijd niet bijgewerkt en bij het schrijven van deze bijdrage zelfs kennelijk uitgeschakeld. 24 Bijvoorbeeld Europmaat van de Sdu, waarin extra gegevens over implementatie in Nederlandse regelgeving zijn verwerkt. 25 http://wetten.overheid.nl/ 26 http://www.google.com/search?q=kaderbesluit+“Europees+aanhoudingsbevel”+site:europa.eu.int 27 http://europa.eu.int/geninfo/legal_notices_nl.htm#disclaimer, http://europa.eu.int/eur-lex/lex/nl/editorial/legal_notice.htm en http://curia.eu.int/nl/avertissement.htm 30
  27. 27. Authenticiteit van digitale documenten E r i c T j o n g T j i n Ta i advocaat bij Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn te Den Haag Een belangrijk onderdeel van het werk van advocaten is het leveren van bewijs. In het burgerlijk procesrecht – ofschoon mijn opmerkingen ook enige waarde kunnen hebben voor het bestuursrecht en het strafrecht, zijn de regels in die rechtsgebieden niet geheel gelijk – geldt een vrij stelsel van bewijsmiddelen: bewijs kan in beginsel met alle middelen worden geleverd (art. 152 lid 1 Rv). In de praktijk ziet men vooral bewijs door middel van overlegging van kopieën van documenten (‘producties’) of door getuigen. Als gevolg van het oprukken van computers en internet is er sprake van een aanzienlijke toename van zogenaamde ‘digitale documenten’: documenten die slechts in digitale vorm bestaan, als een reeks nullen en eentjes op een harde schijf of ander elektronische vorm.1 Op zich- 1 Ik laat buiten beschouwing scans van gewone documenten zelf zijn deze documenten vanwege het vrije stelsel van bewijsmiddelen ook (waaronder faxen), die immers toegelaten.2 Zij kunnen evenwel leiden tot bijzondere problemen.3 ook in niet-digitale vorm bestaan. Na een bespreking van wat digitale documenten zijn, en de elektronische 2 Ingevolge art. 5 lid 1 sub b handtekening die erbij hoort, zal ik ingaan op de bewijsproblemen (en -mogelijk- Richtlijn elektronische handteke- ningen (1999/93/EG) moeten heden) bij e-mail en websites. elektronische handtekeningen (en daarmee ook digitale docu- menten) worden toegelaten voor Document en handtekening bewijslevering. De authenticiteit van digitale documenten is problematisch vanwege precies dat 3 Zie ook Kemna, ‘De vraagstuk- ken van bewijs en bewaring in aspect van het digitale leven dat zoveel voordelen biedt: de mogelijkheid om een elektronische omgeving’, in: exacte kopieën en nabootsingen te maken. Een digitaal document is niet meer Recht en computer, 5e dr. 2004, p. 193-226; Handboek dan een reeks enen en nullen die op zichzelf geen spoor vertonen van de recht en informatietechnologie totstandkoming of herkomst, noch aanwijzingen vertonen of er iets is veranderd. (losdelig) (Kemna) , par. 7.4; Bram Buik, ‘Forensisch IT-onder- Er is daarom reden nader in te gaan op de mogelijkheden om de authenticiteit zoek. Het grote onzichtbare’, vast te stellen. Executief 2003, p. 113-114. Als algemene regel geldt dat indien de authenticiteit van een digitaal docu- ment wordt betwist, de bewijslast voor de authenticiteit rust op degene die zich op dat document beroept. Dit volgt uit art. 149 lid 1 Rv. Bij onderhandse aktes geldt evenwel de bijzondere regeling van art. 157 lid 2 jo. 159 lid 2 Rv: als de authenticiteit van de ondertekening is bewezen, wordt de juistheid van de inhoud 4 Zie hierover, mede in verband met elektronische aktes: Tjong in beginsel aangenomen.4 Deze regeling is in beginsel ook van toepassing op digi- Tjin Tai, NbBW 2002/11, p. tale documenten. 134-137. 31
  28. 28. ADVOCATENDOSSIER 17 Een digitale akte veronderstelt een ondertekening met een ‘digitale’ of elektroni- sche handtekening. De wet spreekt van een elektronische handtekening; ik zal mij daarbij aansluiten.5 Er zijn verschillende soorten elektronische handtekening, 5 Art. 3:15a BW. Zie voor een uitleg: Tjong Tjin Tai, NbBW variërend van een simpel wachtwoord, tot een zogenaamde geavanceerde elektro- 2004-7/8, p. 114-118. Op p. nische handtekening.6 Zo’n geavanceerde elektronische handtekening is in de 116-117 wordt aandacht besteed aan geschillen over de bekendste vorm een ‘sleutel’, een lang getal dat geheim wordt gehouden. Door toepassing van de handteke- middel van mathematische technieken kan met grote mate van zekerheid worden ning. 6 Dit is de handtekening die vastgesteld dat een bepaald document is gewaarmerkt (ondertekend) met die voldoet aan de eisen van art. ‘handtekening’ (de sleutel). De elektronische handtekening functioneert als een 3:15a lid 2 BW. soort ‘stempel’ dat is gekoppeld aan de eigenaar van de sleutel, en dat de inhoud van het document ‘vastlegt’: het document is dan niet ongemerkt te wijzigen omdat dan het waarmerk niet meer klopt (dit is gevolg van de gebruikte tech- niek). De wederpartij kan dan aan de hand van die handtekening aantonen dat de e-mail is gewaarmerkt met behulp van de sleutel. Dit systeem van geavanceerde elektronische handtekeningen is evenwel niet waterdicht. Het is namelijk onzeker of art. 159 lid 2 Rv zo moet worden uitge- legd dat het volstaat te bewijzen dat de elektronische handtekening is gebruikt voor de ondertekening. De ‘eigenaar’ zou kunnen stellen dat een derde de beschikking over de handtekening heeft gekregen: onzeker is of dan ook art. 159 lid 2 Rv van toepassing is.7 In zoverre hoeft het gebruikt zijn van een elektroni- Tjong Tjin Tai, NbBW 2002/11, 7 p. 134-137, ook P.C. van Es, sche handtekening niet altijd het beoogde bewijs op te leveren. WPNR 6474 (2002), p. 107-108 Dat neemt niet weg dat de rechter er waarschijnlijk vaak van zal uitgaan dat met en WPNR 6515 (2002), p. 857- 858, G. Huizinga, ‘De authenti- de ondertekening ook de authenticiteit van het document is bewezen. De eige- catie van elektronische akten’, naar van de sleutel zal dan aannemelijk moeten maken dat een ander de beschik- WPNR 6402 (2000), p. 355- 360, alsmede Losbl. Vermo- king over de sleutel heeft kunnen verkrijgen, of deze op andere wijze heeft weten gensrecht (Scheltema en Tjong te achterhalen. Dat is niet een louter chicaneus verweer. De elektronische hand- Tjin Tai), art. 15a, aant. 22. De wetgever heeft deze exacte tekening is als een stempel: dat betekent dat iedere vreemde die de ‘stempel’ in kwestie niet uitdrukkelijk beant- handen krijgt, ook een dergelijke ondertekening kan zetten. Men kan tegenwer- woord (EK 2002-2003, 27 743, nr. 35, p. 4 en nr. 35b, p. 1 en pen dat het tot de risicosfeer van de eigenaar behoort dat hij de elektronische 2). sleutel veilig bewaart.8 Dat laat evenwel de mogelijkheid open dat een vreemde Vgl. HR 19 november 1993, NJ 8 1994, 622 (COVA). op andere wijze een kopie van de ‘stempel’ in handen krijgt, namelijk (om bij de metafoor te blijven) door deze bij de ‘stempelfabriek’ (certificatiedienstverlener, art. 1.1 sub tt Tw) te bemachtigen. De instantie die de elektronische handteke- ning uitgeeft moet namelijk een kopie daarvan bewaren, en die kopie kan in principe in handen van derden vallen. Bewijzen met behulp van een geavanceerde elektronische handtekening is op dit moment overigens een voornamelijk theoretische mogelijkheid. Hoewel er door de overheid een officieel systeem van geavanceerde elektronische handtekeningen in het leven is geroepen (een zogenaamde Public Key Infrastructure, PKI), wordt dit in de praktijk nog nauwelijks gebruikt. Er is ook een alternatief systeem van elektronische handtekeningen (Pretty Good Privacy, PGP), maar ook dat heeft geen algemene ingang gevonden. Vermelding verdient dat veel digitale documen- 32
  29. 29. Authenticiteit van digitale documenten ten tegenwoordig zijn opgeslagen in het zogenaamde pdf-formaat van Adobe. Dit bestandsformaat biedt eveneens mogelijkheden voor authenticatie met behulp van elektronische handtekeningen. Als er geen mogelijkheid is om een elektronische handtekening te gebruiken, moet men voor het aantonen van de authenticiteit van een digitaal document terugvallen op andere hulpmiddelen. Dit zal meestal neerkomen op het gebruik van ondersteunende verklaringen van derden: een systeembeheerder die aan de hand van een oude back-up kan aantonen dat de gebruiker het document niet zelf heeft veranderd omdat het al eerder in deze vorm op het netwerk stond, een bekende aan wie men een kopie van het document heeft verzonden. E-mail Een veelvoorkomend digitaal document is de e-mail. De gebruikelijke wijze waarop e-mail in het geding wordt gebracht is in de vorm van een simpele afdruk.9 Meestal wordt de authenticiteit van de afdruk niet betwist en staat die 9 Zie bv. de gang van zaken in de procedure leidend tot HR 12 daarmee vast.10 november 1999, NJ 2000, 52, Maar wat als de wederpartij de authenticiteit van de e-mail wel betwist? Of blijkend uit het cassatiemiddel. Evenzo de middelen bij HR 14 omgekeerd, wat als je cliënt aangeeft dat hij zich niet herinnert de e-mail te november 2003, NJ 2004, 537, hebben gezonden? E-mail is namelijk eenvoudig te vervalsen. Technisch gezien is HR 10 juni 2005, NJ 2005, 314, en de conclusie, nr. 1.4, niet zeker of de in de e-mail vermelde afzender daadwerkelijk de e-mail heeft voor HR 15 april 2005, NJ verzonden, net zomin als zeker is dat de op een gewone brief vermelde afzender 2005, 483. 10 Dat volgt uit art. 149, eerste lid, ook de echte verzender is: het enkele feit dat er een bepaalde naam onder de Rv: het gaat om een gesteld en brief of op de envelop is getypt, zegt uiteraard niets. De e-mail kan door een niet betwist feit (de authenticiteit van de afgedrukte e-mail). onbekende derde zijn verzonden. Een kwaadwillende kan op dezelfde wijze finge- ren dat hij een e-mail met bepaalde inhoud heeft ontvangen. Omgekeerd kan hij ook fingeren dat hij een bepaalde e-mail heeft verzonden. Daarnaast is het moge- lijk dat iemand een e-mail wel heeft verzonden, maar dat deze nooit is aangeko- men. Hoewel dat niet algemeen bekend is, schijnen significante percentages van het e-mailverkeer niet de adressant te bereiken.11 11 Zie bijvoorbeeld http://www.cbsnews.com/storie Het bewijs van de authenticiteit van een e-mail kan worden geleverd met een s/2005/02/28/tech/main6769 elektronische handtekening, indien die is gebruikt. Zoals gezegd, is dat slechts 62.shtml, http://newsmax.com/archives/a zelden het geval. Een eenvoudig alternatief doet zich voor als er een CC: van de rticles/2005/2/26/84639.shtml e-mail is verzonden. Als een derde een kopie van de e-mail heeft ontvangen, kan Dit schijnt mede gevolg te zijn van te stringente maatregelen daaruit in beginsel worden afgeleid dat de e-mail met bepaalde inhoud op een tegen spam (ongevraagde bepaalde tijd is verzonden aan de adressant. Dan kan de derde dit dus bevesti- commerciële e-mail). Het is een interessante vraag of het de gen. Helaas kan daaruit nog steeds niet worden afgeleid dat de e-mail ook is ontvanger kan worden tegenge- aangekomen. Dit is bovendien slechts mogelijk voor de verzender, niet voor de worpen als hij de e-mail niet heeft ontvangen in zijn inbox ontvanger (al kan een forward (doorsturen) van de e-mail naar een derde vanwege een door hemzelf (of misschien wel aanvullend bewijs opleveren). zijn provider) ingeschakeld spamfilter. Het voert in dit Een andere mogelijkheid is, dat men zijn toevlucht zoekt tot elektronische verband te ver deze vraag te archieven. De meeste netwerksystemen houden zogenaamde logs bij (elektroni- beantwoorden. sche logboeken) van het verkeer. Deze kunnen worden gebruikt om de binnen- komst of verzending van e-mails aan te tonen. Men dient wel te beseffen dat 33
  30. 30. ADVOCATENDOSSIER 17 deze logs regelmatig worden opgeschoond of gewist! Er kan dus niet worden gewacht met het opvragen hiervan. Daarnaast wordt in de e-mail zelf extra informatie bijgehouden over de route die is afgelegd tot de ontvanger.12 Het is 12 Deze informatie staat in de zogenaamde header, een blok daarom van belang dat men ook het elektronisch origineel bewaart. informatie dat in de meeste Ondersteunend bewijs kan worden geleverd met een verklaring van een systeem- e-mailprogramma’s automatisch wordt verborgen totdat de beheerder met betrekking tot de authenticiteit van het document.13 Verder is het gebruiker er uitdrukkelijk om mogelijk dat men aan de hand van back-ups kan aantonen dat het document vraagt dat dit getoond wordt. 13 Zie bijvoorbeeld Hof Arnhem 4 ongewijzigd is, doordat het document in de onderhavige vorm al op een eerdere februari 2003, NJ 2004, 54, back-up stond. rov. 4.2, waar een verklaring van de systeembeheerder Zulke logs of back-ups kunnen zich overigens ook in het domein van de adstrueerde dat er sprake was wederpartij bevinden. Dan is het lastig deze te verkrijgen (al kan men trachten de van ‘spamming’ van de Tweede Kamer. rechter tot een omkering van de bewijslast te verleiden, of tot een bewijsvermoe- den of het opleggen van een verzwaarde stelplicht).14 Een beroep op art. 843a lid 14 Een verzwaarde stelplicht krijgt meestal gestalte in de vorm van 1 Rv zal waarschijnlijk niet slagen, nu deze bepaling niet geschreven lijkt te zijn de eis dat de wederpartij voor materiaal ten behoeve van indirecte bewijslevering. Wel zou deze bepaling, aanknopingspunten moet bieden om te helpen in het te leveren gelet op de slotzin, een grondslag kunnen bieden voor een gebod tot overlegging bewijs. Zie bijvoorbeeld HR 18 van een kopie van een digitaal document dat aan de eisen van die bepaling februari 1994, NJ 1994, 368, HR 7 september 2001, NJ voldoet. Een e-mail zou hier soms onder kunnen vallen; overigens zou dit strikt 2001, 615 en 616. genomen vooral gelden als je de e-mail zelf kwijt bent, niet voor het aantonen van de authenticiteit van de e-mail. Verder bestaat er het risico dat de wederpar- tij voorafgaand de logs of back-ups wist. Men zou dan conservatoir beslag moeten leggen. Dit zijn uitzonderlijke rechtsmiddelen die slechts zelden op hun plaats zullen zijn. Vermelding verdient, dat alle internetproviders verplicht zijn e-mail gedu- rende zekere tijd te bewaren.15 Deze bewaarplicht strekt ten behoeve van het 15 Art. 13.1 t/m 13.8 Telecommu- nicatiewet. Dit berust op Euro- strafrechtelijke opsporingsonderzoek. Theoretisch zou aan de hand van deze pese regelgeving: art. 15 Richt- archieven ook een civielrechtelijk bewijsprobleem kunnen worden opgelost. Het lijn betreffende privacy en elektronische communicatie valt echter niet te verwachten dat internetproviders snel medewerking zullen 2002/58/EG van 12 juli 2002, verlenen, zelfs als de wederpartij zich niet op zijn privacy beroept. De meeste Publ. L 201, p. 37. internetproviders verzetten zich fel tegen de bewaarplicht, ook vanwege de ermee gepaard gaande lasten. Voor de praktijk betekent dit, dat men voorzichtig moet zijn met e-mail. Het is geen betrouwbaar communicatiemiddel; belangrijke berichten kan men beter (ook) langs andere weg zenden. Een grotere mate van betrouwbaarheid kan ook worden bereikt door een aanpassing van de werkwijze: men kan bijvoorbeeld vragen of de ontvanger een bevestiging van ontvangst stuurt, en bij gebreke van bericht de e-mail nogmaals verzenden. We b s i t e s Een tweede soort digitale documenten die in procedures van belang zijn, zijn pagina’s van websites. Een pagina is dat wat zichtbaar wordt in je browser als je de website bezoekt. Die pagina wordt op dat moment opgevraagd. Als gevolg 34
  31. 31. Authenticiteit van digitale documenten daarvan is het eenvoudig de pagina te veranderen: de pagina is slechts authentiek op het moment dat je hem bezoekt. Dit levert een probleem op als je moet bewij- zen dat een bepaalde pagina op zeker moment er op een bepaalde manier uitzag. Dit kan nodig zijn voor een geschil over merkinbreuk, auteursrechtinbreuk of onrechtmatige publicaties,16 maar ook voor de website-eigenaar die moet bewij- 16 Zie bijvoorbeeld Vzr Rb Gronin- gen 25 mei 2004, NJ 2004, zen wat de inhoud van zijn algemene voorwaarden op zekere datum was. 418 (onrechtmatige uitlating), Op dit moment is het gebruikelijk dat er ten bewijze van het uiterlijk van de Vzr Rb Amsterdam 29 januari 2004, NJ 2004, 241 (merkin- website afdrukken worden gemaakt van de pagina’s in de browser, welke afdruk- breuk), Vzr Rb Amsterdam 28 ken als producties in het geding worden gebracht. Dit werkt zolang de wederpar- augustus 2003, NJ 2003, 640 (auteursrechtinbreuk). tij niet betwist dat de pagina’s er zo uitzagen, wat in de praktijk meestal het geval is. In beginsel is het evenwel mogelijk dat de afdrukken niet kloppen: het is technisch gezien mogelijk een valse website-afdruk te maken. De wederpartij kan dus ook hiervan de juistheid betwisten. Het gevolg is dat in beginsel de partij die zich op de juistheid van die afdrukken beroept, zal moeten bewijzen dat de afdrukken de toestand van de website juist weergeven. Overigens is mogelijk dat de rechter de bewijslast omkeert, of zal oordelen dat voorshands moet worden uitgegaan van een vermoeden dat de afdrukken juist zijn, waartegen dan tegen- bewijs wordt toegelaten. Het bewijzen dat de webpagina een bepaalde vorm had, is nog niet zo eenvou- dig. Het bewaren van de pagina helpt op zichzelf niet, omdat men dan weer kan betwisten dat de kopie authentiek is, en is overigens vaak lastig omdat een pagina uit veel verschillende elementen kan bestaan (plaatjes in GIF of JPG- formaat, verschillende frames, CSS-code, Javascripts en -applets, Flash-files, streaming content).17 Voor de website-eigenaar zou het wel eenvoudiger kunnen 17 De mogelijkheid dat een deel van de inhoud niet gefixeerd is zijn op zulke wijze te bewijzen dat de website er echt zo uitzag, aangezien hij van (streaming content, flash files, de websitebeheerder of internetprovider bewijzen (zoals toegangslogs, back-ups) Java applets) en dus niet af te drukken, levert eigen, bijzondere zou kunnen vragen die aantonen dat de website op zeker moment een bepaalde problemen op. Ik zal hier niet vorm had. nader op ingaan nu dat in dit verband te ver voert: bewe- Een andere complicatie is dat veel websites tegenwoordig geen vaste pagina’s in gende inhoud is geen digitaal HTML bewaren zoals vroeger het geval was, maar die pagina’s dynamisch gene- document. reren zodra zij worden opgevraagd.18 De website is dan opgeslagen in een data- 18 Dit gebeurt met behulp van speciale programmeertalen base die aangeeft hoe de pagina’s eruit moeten zien. Zij wordt beheerd met een zoals PHP of ASP. Content Management System (CMS). Het aantonen van de inhoud van de website zal dan moeten gebeuren door een authentieke kopie van de database te laden en die kopie met een browser te benaderen. Dit is tijdrovend en leidt weer tot de vraag, of die databasekopie authentiek is. Zowel voor de bezoeker als voor de websitehouder is dit een weinig aantrekkelijke optie. Een eenvoudiger werkwijze is, een deurwaarder vóór de procedure op zijn eigen computer19 de litigieuze website op te laten roepen en schermafdrukken te laten 19 Als het op een computer van cliënt zou zijn, zou opnieuw het maken, waarna de deurwaarder zijn waarnemingen in een proces-verbaal kan bezwaar optreden dat die neerleggen waaraan de afdrukken worden gehecht. Het is ook mogelijk dat de computer bewerkt zou kunnen zijn om een valse website weer rechter geneigd is de advocaat te geloven die persoonlijk bevestigt dat hij met te geven. eigen ogen de website heeft gezien en zelf de schermafdrukken heeft gemaakt. 35
  32. 32. ADVOCATENDOSSIER 17 Dit zou althans aanleiding kunnen geven de bewijslast om te keren. Een laatste mogelijkheid is, dat men tracht een kopie te achterhalen van de website in een archief van een derde. Een voorbeeld hiervan is de Google cache. Dit is echter een minder zekere weg, aangezien zulke archieven met onregelma- tige intervallen worden bijgewerkt en niet zeker is of zij de juiste versie van de website (nog) bevatten. Menselijke beoordeling Digitale documenten leveren veel problemen op wanneer het gaat om bewijs van de authenticiteit. Vanwege de relatieve nieuwheid ervan zijn er tot op heden weinig aanwijzingen voor de wijze waarop bewijs moet worden geleverd. Dat verschilt van de gedetailleerde regeling van bewijs door middel van aktes. Een nadere bewijsregeling zal pas in de loop der tijd in de jurisprudentie ontstaan. In het voorgaande heb ik enkele aanwijzingen gegeven over de wijze waarop zulke bewijsvragen zouden kunnen en moeten worden opgelost, zowel door toepassing van de gewone regels van het bewijsrecht, als door hantering van technische middelen. Hoewel er middelen zijn die kunnen bijdragen aan de vast- stelling van de authenticiteit van documenten, zijn deze nog steeds ongebruike- lijk. De mogelijkheid van vervalsing of betwisting van de authenticiteit van docu- menten wordt niet als een zo groot risico beschouwd, dat men zich hiertegen indekt. Wellicht verandert dit in de toekomst als er zaken in het nieuws komen waar dit mis is gegaan, of als de gangbare hulpmiddelen zoals e-mailprogram- ma’s deze functionaliteit niet alleen aanbieden maar ook standaard afdwingen. Men moet bij dit alles niet vergeten dat de bewijsregeling van aktes slechts zelden wordt toegepast. Gelukkig blijken de meeste partijen waarheidsgetrouw. Er worden weinig valse documenten overgelegd, en de authenticiteit van een overgelegd document wordt vrijwel nooit betwist. Ook ten aanzien van digitale documenten is tot nog toe niet gebleken van een toename van geschillen omtrent de authenticiteit. Dat neemt niet weg dat de relatieve eenvoud van vervalsing van een digitaal document mogelijk leidt tot meer chicanes op dit vlak. Niettegenstaande de bijzondere technische problemen die ik hier heb geschetst, komt in laatste instantie alles weer neer op het bewerkstelligen van een overtui- ging van de rechter, dat het materiaal authentiek is. Dat die overtuiging mede met technische middelen wordt bereikt, doet er niet aan af dat het uiteindelijk draait om een menselijke beoordeling. 36
  33. 33. Wie is er verant- woordelijk voor de informatietechniek? Aernout Schmidt Hoogleraar Recht en Informatica, Centrum voor Recht in de Informatiemaatschappij, Universiteit Leiden Wie Dirk Bogarde heeft gezien in The Servant van Joseh Losey, beseft hoe een dienaar zich in het bestaan kan binnendringen om de zeggenschap uiteindelijk vrijwel volledig over te nemen. Het verschijnsel kan moeiteloos worden herkend in informatietechnische omgevingen, waar de dienstverlening zich soms van slaaf tot meester lijkt op te werken. De informatietechniek (ICT) blijkt over een bijzondere eigenschap te beschikken: zich overal te nestelen, onmisbaar te maken en daardoor ook invloed te krijgen op het eigenlijke werk. Iets als een mecha- nisch en overbemand secretariaat dat voortdurend over uw schouder meekijkt, overal formulieren voor heeft en steeds vaker en dwingender suggesties doet over de wijzen waarop het werk beter kan worden gedaan, ook in de advocatenprak- 1 Onder meer in rol- en urenadmi- tijk.1 nistraties, in dossier- en archief- Advocaten hebben zelden belangstelling voor de werking van de ICT. Intussen is vorming, als instrument voor de fiscale en overige bedrijfsverant- ICT alomtegenwoordig. We zijn geneigd de techniek vergaand over te laten aan woording, in alle vormen van specialisten. Zijn daar risico’s aan verbonden, en wat kunnen we daar tegen communicatie (als e-mail, voice over IP), bij netwerkvorming, bij doen? relatiebeheer, bij marketing en ten slotte bij kennisontsluiting en -beheer. Autonome ICT? Een goed functionerend secretariaat is gevoelig voor de procedures en de onder- steuning die er voor u toe doen. Anders dan ICT-ondersteuning wordt die samen- werking voortdurend gestuurd via mondelinge terugkoppeling zodat de kwaliteit ervan in de ervaring groeit. Een goed functionerend secretariaat weet dan ook wanneer het u met rust moet laten en wanneer u door anderen met rust gelaten moet worden. En – ook anders dan bij ICT-ondersteuning – u bent verantwoor- delijk voor wat het secretariaat doet. U kunt dat ook zijn, omdat de taken en bevoegdheden zijn verdeeld, omdat u elkaars kwaliteiten kent en omdat u de uitgaande post tekent. Inmiddels heeft ICT zich bij en tussen u en het secretariaat gevoegd om daar een ondersteunende én administrerende functie te vervullen, ook in de sturende bete- 37
  34. 34. ADVOCATENDOSSIER 17 kenis van het woord. Voorzover ICT taken heeft overgenomen van het secretari- aat leidt dat tot verandering: mondelinge terugkoppeling naar ICT heeft door- gaans weinig effect, de digitale agenda reserveert zelden momenten voor reflectie of verdieping en sommige juristen voelen zich zo weinig verantwoordelijk voor ICT-ondersteuning, dat ze aftandse personal computers als oud vuil op straat zetten. Policies naar desktop ‘ICT’ kan van alles betekenen. Ik noem de ICT die ik bedoel in het vervolg de ‘desktop’, en hiermee doel ik op het hele samenstel van informatiseringsdienst- verleners, netwerkbeheerders, computerprogramma’s en computers dat u bij uw werk achter uw bureau ondersteunt en u in toenemende mate in zijn greep lijkt te krijgen. Het gaat me hier niet om de emoties die dat oproept (en die de impuls zouden kunnen zijn om een remake van The Servant te maken en die The Desktop te noemen). Advocaten en consultants klonteren samen in megakantoren, kantongerechten zijn onderdeel van arrondissementsgerechten geworden, het OM en de recht- spraak worstelen met behoud van individuele onafhankelijkheid onder de hoede van het College van PG’s en de Raad voor de Rechtspraak. Daar duiken overal policies op. En die policies lenen zich er bij uitstek voor om in de vorm van dien- sten naar uw desktop te worden overgeheveld en u in uw werk te sturen. Desktopdiensten De desktop wordt niet alleen ervaren als een ding dat autonomie en creativiteit inperkt, er zijn ook desktopdiensten die algemeen enthousiasme oproepen. De beoordeling van een dienst op de desktop hangt samen met het karakter ervan, met de verwachting die we ervan hebben en de mate waarin we de policy aanvaarden die de dienst oplegt. Elk instrument dat u via uw desktop kunt gebruiken heeft vier relevante eigen- schappen:2 zowel economische, bestuurlijke, individuele, als collectieve karakter- 2 Hier is geen plaats om de navol- gende typering (die is geba- trekken. Tezamen bepalen ze het karakter van een instrument. Soms overheerst seerd op het werk van Douglas één van die karakteristieken zo sterk, dat het instrument (of de daarin verwezen- en Wildavski, Risk and Culture, University of California Press lijkte policy) erdoor wordt getypeerd. 1982) nader te verantwoorden. De voornaamste karaktertrek van economische instrumenten is dat ze u onder- steunen om uw werk doelmatiger te doen, door een resultaat aan te bieden. Rekenprogramma’s zijn de oudste elementen van de desktop – die zijn voorna- melijk economisch, bijvoorbeeld programma’s die hulpberekeningen uitvoeren voor alimentaties. Ook de dienst die vertelt hoeveel declarabele uren u dit jaar kunt noteren, heeft een (deels) economisch karakter. Economische instrumenten zijn aanvaarbaarder, naarmate ze tijd besparen en vertrouwenwekkende resul- taten opleveren op basis van een (reken)model dat u aanvaardt. 38

×