Валютын зах зээлДэлхий даяар асар хурдтай даяаршиж олон улс хооронд чөлөөтэй харилцах болсоноор улсхоорондын арилжаанд оло...
хөрөнгө оруулалт, энэ чиглэлийн тоног төхөөрөмжийн импорт эзэлж байна. Ийм учраасэдгээр нөлөөлөл нь валютын ханшинд хүчтэй...
харвал манай улсын ам.долларын нийлүүлэлтэд улирлын нөлөөлөл ажиглагддагийг харжболно. Тухайлбал экспортын гол бүтээгдэхүү...
Валютын ханш гэж тухайн улсын валютыг өөр нэгэн улсын валютаар илэрхийлсэн дүнгхэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, энэ нь бусад улс орну...
дээрх бодит эрэлт, нийлүүлэлт ч тогтвортой байх боломж бий. Төв банк нь тогтмолханшыг өөрчлөх бүрэн эрхтэй.Хөвөгч ханштай ...
юм. Валютын зөвлөл зээлийн хүүд нөлөөлөх ѐсгүй. Яагаад гэвэл валютын зөвлөл ньзасгийн газар болон банкуудад зээл өгдөггүй ...
ханшыг тогтмол түвшинд барих зэргийг шаардаж байдаг. Өнөөдрийн байдлаар, шинээртусгаар тогтносон орнуудаас Lithuania, Esto...
Ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханш албан ѐсны статистик мэдээгээр 2008 оны 11-р сард1170.6 байсан бол мөн оныхоо 12-р сард...
ШИНЖИЛГЭЭНИЙ НЭГДСЭН ДҮГНЭЛТ1) Ам.доллларын төгрөгтэй харьцах ханшийн чиг хандлагыг харахад 2000 оныг хүртэлхарьцангуй өнд...
нийлүүлэлт өсөх үед ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханш буурч байсан нь харагдажбайна.8) 2000 онд судалгаанд хамрагдсан жил...
оруулалтын учир шалтгаан болж байна. Урт хугацааны зээл, урт хугацааны зээлийн өсөлт,гадаад цэвэр шилжүүлгийн өсөлт гэсэн ...
бодит ханшийг чангаруулахтай холбоотой богино, дунд хугацаанд хоорондоо нягтуялдаатай бодлогын хувилбар гаргах хэрэгтэй гэ...
Тиймээс, зах зээлийн үйл хөдлөлтэй өөрийн шийдвэрээ тааруулдаг байхын тулд, өдөр бүрашигтай ажилладаг арилжаачин байхын ту...
Арилжааны банкуудын валютын зах зээлд оролцох гол зорилго нь харилцагчдад нэгвалютыг бусад валютуудад хөрвүүлэх боломж олг...
Банкууд гадаад валютын зах зээлд оролцохын тулд мэдээлэл, харилцааны техниктехнологид ихээхэн хөрөнгө оруулалт хийх шаардл...
Валютын хязгаарлалтууд арилж байгаа байдал - Гадаадад хөрөнгө оруулалтхийгдэхэд гардаг байсан энэ хязгаарлалтууд үгүй болж...
бөгөөд энэ процессийг санхүүгийн уламжлагдсан хэрэгслүүдийг илүү ашиглах явдалолгож байна.Курсын ажил "Валютын зах зээл"Нэ...
Эдийн засгийн өөрчлөлт мөчлөг хэлбэртэй буюу уналт, сэргэлтийг агуулжбайдаг. Эдийн засгийн өсөлтийн ү ндэс суурийг эдийн з...
3. Хуваарилалтын буюу орлогын арга[3]1. Үйлдвэрлэлийн зардлын арга: Дотоодын нийт бү тээгдэхү ү нийг тооцохү йлдвэрлэлийн ...
NX- цэвэр экспорт: таваар ү йлчилгээний импорт хийгээд экспортын нийтөртгийн ялгавар1. Хуваарилалтын буюу орлогын арга: ДН...
зохицуулагч механизмд төрөөс санхү ү мөнгөний бодлогоор дамжуулан нөлөөлөхзамаар бү рэн ажил эрхлэлт болон эдийн засгийн ө...
Монголын өмнөд хэсэгт байрлах нү ү рсний уурхайнуудаас БНХАУ руу ачуулсаннү ү рсний экспорт голлох ү ү рэг гү йцэтгэжээ (Г...
бульдозер гэх мэт уул уурхайн машин тоног төхөөрөмж болон тү ү нд шаардагдахдизель тү лшний импортын өсөлт голчлон нөлөөлж...
бөгөөд 2008 онд 64.5 хувь байсан бол 2011 онд 69.6 хувьд хү рээд байна (График1.10) График 1.9. Аж ү йлдвэрийн салбарын өс...
баримтлах бодлогодоо хэт хатуу бус байхад анхаарах нь зүйтэйг мэргэжилтнүүданхааруулж байна. Эс тэгвээс томоохон хөрөнгө о...
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
валютын зах зээл
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

валютын зах зээл

9,235

Published on

2 Comments
4 Likes
Statistics
Notes
  • , Хайрт хүмүүс Сайн байна уу

    Am хатагтай Клара Морган, хувийн зээлийн зээлдүүлэгч байна, тиймээс та нар 5,000,000.00 нь 1,000.00-аас яаралтай зээл хайж тэнд байгаа бол туяаг мэдээллийг оруулах

    НАС:
    НЭР:
    ТӨРИЙН:
    ХЭМЖЭЭ:
    ТОО:
    уЛС:
    Үргэлжлэх хугацаа:

    Бид гүйлгээний цаашид үргэлжлүүлэх боломжтой болсон юм VIA үед дээрх мэдээлэл (clara_morgan@outlook.com)-тай над дээр эргэн Get?

    ачаар
    Хатагтай Клара Морган
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
  • hi goy boljee
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
No Downloads
Views
Total Views
9,235
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
278
Comments
2
Likes
4
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "валютын зах зээл"

  1. 1. Валютын зах зээлДэлхий даяар асар хурдтай даяаршиж олон улс хооронд чөлөөтэй харилцах болсоноор улсхоорондын арилжаанд олон янзын саад бэрхшээл тохиолдож байна. Энэ харилцаанд чухалүүрэг гүйцэтгэдэг механизм бол валютын зах зээл. Дэлхийн эдийн засагт нүүрлсэнтомоохон хямарлууд нь валютын зах зээлээс үүдэн гарч байсан. Тухайлбал 1994 оныЛатин Америкийн хямрал, 1997 оны Зүүн Азийн хямрал зэргийг дурдаж болох юм.Монгол Улсын валютын систем 2000 оноос хөвөгч системд шилжсэн гэдэг чМонголбанкнаас үе үе валютын хүчтэй интервенц хийдгээс харахад хөвөгч системтэйгэсэн нэр төдий зүйл болж хувирсан уу гэлтэй. Эндээс манай төв банкны зорилго үйлажиллагаа нь уялддаггүй гэсэн дүгнэлт хийж болохоор байна. Энэ нөхцөл байдлыг хувийнхэвшлийнхэн юу гэж үзэж байна вэ гэвэл “Монгол Улсын өрсөлдөх чадварын тайлан-2010”-т валютын ханш нь бизнесийн байгууллагуудын өрсөлдөх чадварыг дэмжиж байнауу гэсэн асуултад 10 онооноос ердөө 2.82 оноо өгч харьцуулсан 15 орноос сүүл мушгижээ.Төв банкны энэ зорилго, үйл ажиллагааны уялдаагүй байдал нь 2009 оны хямралднөлөөлсөн гэж үзэх судлаачид ч цөөнгүй.2009 оны хямарлаас хойш төгрөг Америк долларын эсрэг тасралтгүй чангарсаар албанханш 2011 оны 8 сард 1248 хүрсэн. Тэгвэл сүүлийн 2 сар долларын үнэ ялимгүй өсөж1297-оод хүрээд байгаатай зэрэгцээд олон нийтийн дунд доллар үнэд орох нь гэсэн цууяриа гарчээ. Үүнийг шалгаж үзэхийн тулд валютын ханшинд нөлөөлөгч хүчин зүйлүүдийгтовч авч үзье.Урсгал тэнцэл: Манай улсын нийт экспортлосон бараа бүтээгдэхүүн, бусад үйлчилгээндхүлээж авсан нийт валют болон гадаадаас импортлосон нийт бараа бүтээгдэхүүнүйлчилгээнд шилжүүлсэн валютын зөрүүгээр хэмжигддэг уг үзүүлэлт өнгөрсөн нэгжилийн хугацаанд байнгын алдагдалтай гарч өссөөр байна.Энэ алдагдал ньимпортын бараа, бүтээгдэхүүний огцом өсөлттэй холбоотой юм. Энэ тохиолдолд долларМонголд ховордож үнэд орох ѐстой. Нөгөө талаасаа өнгөрсөн 2 жилийн хугацаандгадаадын шууд хөрөнгө оруулалт гэрлийн хурдаар өсөж байна. Энэ тохиолдолд долларыннийлүүлэлт ихсэж доллар үнэгүйдэх учиртай. Гэвч гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтболон импортын бүтэцийг задалж үзвэл дийлэнх хувь нь уул уурхайн салбарт зориулсан
  2. 2. хөрөнгө оруулалт, энэ чиглэлийн тоног төхөөрөмжийн импорт эзэлж байна. Ийм учраасэдгээр нөлөөлөл нь валютын ханшинд хүчтэй нөлөөлж чадахгүй байна.Инфляци: Инфляци нь төгрөгийн дотоод үнэ цэнийг илэрхийлдэг бол валютын ханш ньгадаад энэ үнэ цэнийг илэрхийлдэг. Энэ хоѐрыг нэг зоосны хоѐр тал гэж ойлгож болно.Тиймээс инфляцийн тогтворгүй байдал нь валютын ханшны хэлбэлзэлд шууд нөлөөлжбайдаг. 2012 оны төсвийн зардлаас ирэх жилийн инфляцийн хүлээлт ихээхэн хамаарахаарбайна. Хэрвээ одоогийн төслөөрөө батлагдвал ирэх онд инфляци нэг оронтой тоонд барихболомжгүй гэсэн мэдэгдлийг Монголбанкнаас хийж байсан. Инфляци ирэх жилд өндөрхэвээр байвал Монгол төгрөг гадаад зах зээлд үнэгүйдэх нэг томоохон хүчин зүйл болохюм.Зээлийн хүү: Дотоодын хэт өндөр хүү нь гадны хөрөнгө оруулагчдын хувьд хөрөнгөоруулалтын илүү өгөөжийг хүртэх боломж болдог. Ингэснээр долларын нийлүүлэлт ихсэждоллар үнэгүйдэх магадлалтай. Гэвч дотоодын эдийн засгийн тогтворгүй байдал, ялангуяахэт өндөр инфляци нь гадны хөрөнгө оруулалтад шууд сөргөөр нөлөөлдөг. Тиймээс чманай улс харьцангуй өндөр хүүтэй ч уул уурхайгаас бусад салбарт хөрөнгө оруулалтыгтөдийлөн татаж чадахгүй байна. Мөн зээлийн хүү нь инфляциас хүчтэй хамаардаг. Учирнь өндөр инфляцтай үед хүмүүс банкинд мөнгөө хадгалуулснаас үл хөдлөх хөрөнгө, үнэтцаас зэрэг илүү найдвартай хэрэгслүүдийг илүүд үздэг бөгөөд энэ тохиолдолд банкууд эхүүсвэр татахын тулд инфляциас давсан хадгаламжийн хүүг санал болгохоос өөр аргагүйдхүрнэ. Нэгэнт өндөр хүүгээр эх үүсвэрээ татсан учир зээлийн хүү мөн өндөр тогтоно.Иймд зээлийн хүүгээс хамааралтай валютын ханшны хэлбэлзэл бага гэж үзэж болохоорбайна.Дэлхийн эдийн засаг: Манайх шиг экспортын цөөн төрлийн бүтээгдэхүүнтэй, импортоосхэт хараат жижиг эдийн засагтай улс дэлхийн эдийн засгийн тогтворгүй байдал, үнийнөөрчлөлтад дотоод валютын ханш маш мэдрэмтгий байдаг. Тухайлбал 2008 оны сүүлч,2009 оны эхээр манай экспортын гол бүтээгдэхүүн зэсийн үнэ 9000-3000 ам.доллар/тоннболж унахад доллар албан бус захад 1700 төгрөг хүрч байсан. Тиймээс манай экспортынгол түүхий эдүүд болох, зэс, нүүрс, алтны дэлхийн зах зээлийн үнийн хэлбэлзлээлсихээхэн хамаарахаар байна.Дүгнэлт: Манай улсын валютын ханш хөвөгч системтэй буюу төгрөгийн гадаад валюттайхарьцах үнэ гадаад валютын эрэлт, нийлүүлэлтээр зохицуулагдаж байдаг. Доорх зургаас
  3. 3. харвал манай улсын ам.долларын нийлүүлэлтэд улирлын нөлөөлөл ажиглагддагийг харжболно. Тухайлбал экспортын гол бүтээгдэхүүний нэг болох ноолуурын экспорт эхэлдэгхаврын улирлаас эхлээд аялал жуулчлалын улирал дуустал ам.долларын нийлүүлэлтнэмэгдэж ам.доллар үнэгүйтдэг байна. Харин аялал жуулчлалаас орж ирдэг ам.доллар 10сараас эхлэн хумигдаж эхэлдэг. Мөн хэрэглээний ихэнхи бараа, таваараа импортоорбэлтгэдэг майнай улс өвлийн бэлтгэл, шинэ жил, цагаан сар гэх мэт гол гол зардлуудаа 11сараас 2 сар хүртэл хийдэг нь энэ үеээр доллар үнэд ороход нөлөөлдөг байна.Энэ жил энэ мөчлөг харьцангуй эрт эхэлсэн нь Монголд гадаадын хөрөнгө оруулалттайуул уурхайн томоохон компаниуд олноор үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа бөгөөд эдгээркомпаниудын ноогдол ашгийн хувиарлалт зэрэг гадагшаа урсах долларын урсгалтайхолбон тайлбарлаж болох юм.Энэ бүгдээс төгрөгийн гадаад валюттай харьцах ханшийн бага хэмжээний хэлбэлзэл ньгадаад валютын эрэлт нийлүүлэлтээрээ зохицуулагдаж байна. Манай улсын хувьд багазэргийн улирлын нөлөөлөл ажиглагдаж байна. Харин томоохон хэмжээний хэлбэлзлүүд ньманай экспортын гол бүтээгдэхүүнүүдийн үнийн хэлбэлзэл, төв банкны уялдаагүй бодлогозэргээс ихээхэн хамаарч байна. Ирэх онд инфляцийн түвшинг 1 оронтой тоонд барьжчадвал, мөн экспортын гол бүтээгдэхүүний үнэ хүчтэй хэлбэлзээгүй тохиолдолд уулуурхайн салбарын экспортын хүлээгдэж буй өсөлт, уул уурхайн салбарт чиглэсэнвалютын ихээхэн урсгалын нөлөөгөөр төгрөг ам.долларын эсрэг үнэд орох магадлал өндөрбайна. Харин одоогийн энэ төгрөгийн үнэгүйдэлт нь түр зуурын, улирлын шинжтэйүнэгүйдэлт гэж үзэж байна.Валютын ханшийн системүүдДэлхийн хамгийн том зах зээл нь Forex буюу гадаад валютын зах зээл юм. Энэ валютынзах зээл дээр өдөр бүр нэг трилион ам.доллар арилжаалагддаг гэсэн баримт байдаг. Энэбичлэг нь валютын худалдааг бүрэн гаргаж ирж чадахгүй ч гэсэн валютын ханш гэж юуболох болон зарим валютын ханш нь тогтмол байхад зарим нь яагаад хэлбэлзэж байдагзэргийг ойлгоход туслах болно.Валютын ханш гэж юу вэ?
  4. 4. Валютын ханш гэж тухайн улсын валютыг өөр нэгэн улсын валютаар илэрхийлсэн дүнгхэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, энэ нь бусад улс орнуудын валютын үнэ цэнийг өөрийн орнывалютын үнэ цэнэд харьцуулж байгаа хэрэг юм. Хэрвээ та гадаадын оронд аялаж, амарчзугаалахаар болвол танд тухайн орны валютын худалдаж авах шаардлага гарна. Яг энэтохиолдолд валютын ханш нь тухайн валютыг худалдаж авах үнэ болж өгдөгөөрөөбарааны үнэ гэдэгтэй адилхан ойлголт юм. Жишээлбэл, та АНУ-руу явах болсон болодоогийн байдлаар 1$-той 1374₮ тэнцэж байна. Энэ нь нэг ам.долларыг 1374 төгрөгөөрхудалдаж авна гэсэн үг юм. Онлоор бол, адил төрлийн бараанууд улс орон бүрт ижилүнээр борлуулагдах ѐстой байдаг ба валютын ханш нь үүнийг зохицуулж байх ѐстойбайдаг.Тогтмол ханшийн системТухайн улсын валюын үнийг бусад орны валютын эсрэг хоѐр аргаар тогтоодог. Тогтмолханшийн систем дэхь ханшыг тухайн улсын засгийн газар (төв банк) тогтоодог ба энэ ньалбан ѐсны ханш болдог. Үнэ тогтоохдоо дэлхийн голлох валютуудтай харьцах үнийг л(Ам.доллар, Евро, Иен гэх мэт) тогтоодог. Төв банк нь өөрийн орны валютын ханшийгтогтвортой байлгахын тулд гадаадын валютын зах зээл дээрээс өөрийн орны валютынхудалдаж авах эсвэл борлуулах зэрэг үйлдэлүүдийг байнга хийж байдаг.Жишээлбэл, 1 Төгрөгтэй дундажаар 10 Рупи (Индонезийн мөнгөн тэмдэгт) тэнцдэг. Тэгвэлтөв банк зах зээл дэхь Рупигийн нийлүүлэлтийг хангаж байх хэрэгтэй ба дор хаяж нэгТөгрөгт 10 Рупи харгалзах хэмжээний Рупигийн нийлүүлэлт хийх хэрэгтэй. Хэрвээ захзээл дэхь Рупигийн нийлүүлэлт өөрчлөгдвөл төгрөгийн ханш хэлбэлзэх эхлэнэ. Төв банкнь аль болох гадаад валютын нөөц ихтэй байх хэрэгтэй ба энэ нь өөрийн орны валютынханшыг тогтвортой байлгахад тун чухал үүрэгтэй. Гадаад валютын нөөцийг төв банкбарьсанаар зах зээлээс мөнгөө татах болон мөнгөний нийлүүлэлт хийх замаар инфляциболон зах зээл дэхь бусад хэлбэлзэлүүд болон хамгийн гол нь валютын ханшийг хянажбайдаг сайн талтай. Төв банк нь зайлшгүй шаардлагатай нөхцөлд албан ѐсны ханшийгөөрчилөн тохируулж болно.Хөвөгч ханшийн системХөвөгч ханшийн түвшин нь эрэлт нийлүүлэлтийн үндсэн дээр тогтдог зах зээлийнхуулиар тодорхойлогддогоороо тогтмол ханшийн системээс ялгаатай. Зах зээл дээр эрэлт,нийлүүлэлтийн зөрүү нь байнга өөрчлөгдөж байдаг ба хөвөгч ханш нь тэр болгонд өөрөөөөрийгөө зохицуулж байдаг. Дараах энгийн загварыг авч үзэе. Тухайн улсын валютынэрэлт нь бага болох үед валютын үнэ цэнэ нь буурах ба импортын барааны үнэ өсч, улмаардотоодын бараа үйлчилгээний эрэлт өсч үндэсний үйлдвэрлэлийг урамшуулдаг. Энэ ньилүү их ажлын байрыг бий болгодог ба зах зээл дээр таатай нөхцөлүүд бүрдэж эхэлдэг.Хөвөгч ханшийн түвшин нь байнга тогтмолоор өөрчлөгдөж байдаг.Бодит байдал дээр байнгын хөвөгч болон тогтмол системтэй байдаг валют гэж байдаггүй.Хэдийн тогтмол ханшийн системтэй байсан ч гэсэн зах зээлийн зүгээс үргэлж, ханшийнтүвшин өөрчлөгдөхөд хүргэж байдаг. Зарим тохиолдолд, тухайн улсын валютынтогтвортой валюттай харьцах ханшыг зөв тогтоож өгсөнөөр хар зах зээл (Black market)
  5. 5. дээрх бодит эрэлт, нийлүүлэлт ч тогтвортой байх боломж бий. Төв банк нь тогтмолханшыг өөрчлөх бүрэн эрхтэй.Хөвөгч ханштай үед, төв банкнаас зах зээлд хөндлөнгөөс оролцох нь бага байдаг боловч,тогтвортой байдлыг хангах болон инфляцийг тогтворжуулах шаардлагатай болох үед төвбанк зах зээлд хөндлөнгөөс оролцох зайлшгүй шаардлага гардаг.Мөн валютын ханш нь шууд болон шууд бус гэж хоѐр хуваагдана. Шууд ханшийн үедтухайн улсын валютын нэг нэгжийг өөр улсын валютын хэдэн нэгжтэй тэнцэхийгхаруулах /Жишээ нь: АНУ-ын хувьд 1 ам.доллар = 1374 төгрөг/ бөгөөд энэ хэлбэрхамгийн нийтлэг хэрэглэгддэг хэлбэр. Харин шууд бус ханшийн үед өөр улсын валютыннэг нэгжийг тухайн улсын валютын хэдэн нэгжтэй тэнцэхийг харуулдаг байна / АНУ-ынхувьд 1 евро = 1.3380 ам.доллар/. Энэ хэлбэрийг евро, фунт стерлинг, австрали доллар гэхмэтийн цөөн тооны валют дээр хэрэглэдэг. Монгол улсын хувьд шууд бус валютынханшийг ашигладаг.Валютын зөвлөл гэж юу вэ?Валютын зөвлөл (Currency board) гэдэг нь мөнгө хэвлэх гэх мэт мөнгөний бодлогыгхэрэгжүүлэгч гэдэг утгаараа төв банктай нилээд төстэй юм. Гэхдээ төв банкнаас ялгаатайнь валютын зөвлөл нь хамгийн эцсийн зээлдүүлэгч (lender of last resort) биш, мөн засгийнгазрын банк ч биш юм. Валютын зөвлөл нь дангаараа болон төв банктай хамтаран үйлажиллагаа явуулдаг хэдий ч энэ нь сүүлийн үед улс орнуудад хэрэглэгдэх нь ховор байна.Уламжлалт онлоор бол, валютын зөвлөл нь өөрийн орон дахь уягч гадаад валют (anchorcurrency)-ийн нөөц дээр тулгуурлан мөнгөн тэмдэгтийг хэвлэж гүйлгээнд гаргадаг. Энэ ньвалютын зөвлөлийн нэг давуу тал нь юм. Уягч валют гэдэг нь хатуу мөн олон улсадарилжаалагдаж валют (ихэвчлэн америк доллар, евро, английн фаунд зэргийг сонгодог)байх ѐстой бөгөөд өөрийн орны валютын үнэ цэнэ болон тогтвортой байдлыг уягчвалютын үнэ цэнэ тогтвортой байдалтай шууд уяж холбож өгдөг. Ингэсэнээр, тухайнорны валютын ханш харьцангуй чанга, тогтвортой болдог.Валютын зөвлөл гэдэг нь тухайн орныхоо мөнгөний бодлогод нөлөө үзүүлдэггэй базөвхөн эрэлт нийлүүлэлтээр тодорхойлогдоно. Валютын зөвлөл, энгийнээр хэлбэл, мөнгөнтэмдэгтийг хэвлэх ба өөрийн орны валютын үнэ цэнэ, тогтвортой байдлыг хариуцдаг газар
  6. 6. юм. Валютын зөвлөл зээлийн хүүд нөлөөлөх ѐсгүй. Яагаад гэвэл валютын зөвлөл ньзасгийн газар болон банкуудад зээл өгдөггүй ба засгийн газарт мөнгө хэрэгтэй болсон үедмөнгөн тэмдэгт нэмж хэвлэх эрхгүй ч татвар болон бусад зээлээр дамжуулан хэрэгцээгээхангах ѐстой. Мөн зээлийн хүү нь урт хугацаанд уягч валютын орны зээлийн хүүтэйойролцоо болно. Жишээ нь, төгрөгийг америк доллартай уясан тохиолдолд урт хугацаандмонголын зээлийн хүү, америкийн зээлийн хүүтэй ойролцоо түвшинд хүрнэ гэсэн үг.Онлоор бол валютын зөвлөлийн үйл ажиллагаанд ядаж 100%-ийн валютын бэлэн нөөцтэйбайхыг шаарддаг ба тухайн орны валют урт хугацаанд хэрэглэгдэх ѐстой байдаг. Валютынтогтмол ханшын систем нь валютын зөвлөлийг хэрэглэхийг шаарддаг ба хатуу валютынхувьд хамгийн бага нөөцтэй байхыг хуулиар шаарддаг.Уягч валютын нөөц хамгийн бага байх нь гүйлгээнд зуун хувь өөрийн орны мөнгөнтэмдэгт байх бололцоог олгодог ба уягч валютыг бага хүүтэй бонд болон бусад үнэт цаасхэлбэрээр байлахыг илүүд үздэг. Тиймээс валютын зөвлөлийн системд суурь мөнгө (M1)нь 100% гадаад валютаар сэлбэгдэж (дэмжигдэж) байх ѐстой.Валютын зөвлөл нь тухайн орны валют уягч валютруугаа шилжихэд ямарч асуудалгүйбайх талыг бүрэн хариуцдаг. Энэ нь, хэрэглэгч болон бизнесийн салбаруудын хоорондохбүх төлбөр тооцоонд өөрийн орны валютыг уягч валютруу шилжүүлэхэд ямарчхязгаарлалтгүй байх талыг хариуцдаг гэсэн үг юм.Валютын зөвлөл нь банкны хадгаламжын хэмжээ, зээлийн хүү болон банкны ашигийнөсөлт зэрэгтэй ямарч хамааралгүй байдгаараа төв банкнаас ялгаатай. Тиймээс, валютынзөвлөл нь банкны систем дэхь хамгийн эцсийн зээлдэгчийн үүрэг гүйцэтгэдэггүй ба хэрвээбанк дампуурлаа гэхэд валютын зөвлөл банкинд ямар нэгэн батлан даалт гаргах ѐсгүй.Уламжлалт валютын зөвлөлийн системд банкны дампуурал маш ховор тохиолддог.Валютын зөвлөлийн үүсэлВалютын зөвлөл нь анх төв банктай нилээд төстэй байсан ба 1844 оны Английн БанкныТогтоомж (English Bank Act) дээр үндэслэн одоогийн хэлбэрээ олсон. Бодит байдал дээр,ихэнх валютын зөвлөл нь колони орнуудад хэрэглэгддэг байсан бөгөөд тухайн улсынэдийн засгийг эх улс (mother country)-ийн эдийн засагтай уяж өгдөг байсан.Хэдийгээр колончлолын үед маш олон автономит эрхтэй улсууд шинээр, валютынзөвлөлийг өөрийн хүчтэй байдлаа нэмэгдүүлэх болон өөрийн гэсэн мөнгөн тэмдэгтээхэвлэж нэр хүндээ нэмэгдүүлэх хэрэгсэл болгон ашиглаж байлаа. Та, яагаад бусад улсорнууд уягч валютыг өөрийн орондоо энгийнээр хэрэглэдэггүй юм бэ? гэж асууж болохюм. Үүнд хоѐр шалтгаан бий: 1) тухайн орны уягч валютын нөөцөөс олох хүүгийн орлогоболон гүйлгээн дэхь мөнгөн тэмдэгтүүдийг хэвлэх зардлын зөрүүгээс олох ашиг(алдагдал) 2) үндэсэрхэг үзэл (колони орнууд хэрэглэж байсантай холбоотой)Орчин үеийн валютын зөвлөлийн систем нь практик дээр нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдөөгүйба чухамдаа валютын зөвлөл болон түүнтэй төстэй системүүд мөнгөний эрх мэдлийнзориулалттай аргуудыг хослуулан ашиглаж байна. Жишээлбэл, төв банк ном ѐсоороооршин байгаа боловч валютын тогтвортой нөөцтэй байж түүнийгээ захирах, валютын
  7. 7. ханшыг тогтмол түвшинд барих зэргийг шаардаж байдаг. Өнөөдрийн байдлаар, шинээртусгаар тогтносон орнуудаас Lithuania, Estonia болон Bosnia зэрэг улсууд валютынзөвлөлтэй төстэй системийг хэрэглэж байна (тухайн орны валютыг уягч валют нь евро).Аргентина 2002 оныг хүртэл валютын зөвлөл системийг хэрэглэж байсан ба Карибийнтэнгисийн олонхи орнууд өнөөдрийг хүртэл энэ төрлийн системийг хэрэглэж байна.Ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханшийн судалгааГан-Эрдэнэ бид хоѐр энэ хавар нэг ийм судалгаа хийж сургуулийнхаа ЭШБХ-д оролцсонюм. Нэг их мундаг судалгаа болоогүй ч гэсэн, энийг хийхэд нилээд цаг зарцуулж басэконометрикийн хэрэглээний тал дээр чамгүй зүйлс мэдэж авсан шүү. Энэ судалгаагхийхэд Ц.Батсүх багшийн "Инфляцийн эсрэг макро эдийн засгийн бодлого" судалгааныажил нь их хэрэг болсон.ХураангуйНээлттэй эдийн засагтай, валютын ханшийн уян тогтолцоотой улс орны үндэснийвалютын бодит ханш үндэсний валютын эрэлт, нийлүүлэлтээс хамааран тогтдог. Харинманай үндэсний валют болох төгрөг нь гадаад зах зээл дээр арилжигддаггүй, өөрөөрхэлбэл зөвхөн дотоодын зах зээл дээр л гүйлгээний хэрэгсэл болдог. Тиймээс манай орныхувьд валютын ханш ам.доллар, юан зэрэг дэлхийн зах зээл дээр арилжигддаг, манайдотоодын зах зээл дээр ч идэвхитэй арилжигддаг валютуудын эрэлт нийлүүлэлтээртодорхойлогддог.Бид энэхүү судалгааны ажилдаа ам.долларын эрэлт, нийлүүлэлтийг тодорхойлогч хүчинзүйлс болох цэвэр экспорт, цэвэр хөрөнгө оруулалт, цэвэр зээл, цэвэр шилжүүлгийгтөгрөгийн ам.доллартай харьцах ханштай холбон 1997 оны 1 сараас 2009 оны 2-р сарынхоорондох өгөгдлийн хувьд шинжиллээ.Манай улсын үндэсний валют болох төгрөгийн ханш сүүлийн хэдэн саруудад гадаадвалютын эсрэг маш хүчтэй хэлбэлзэж, ерөнхийдөө суларсаар байна. Манай улс ньүйлдвэрлэлээ тийм ч сайн хөгжүүлж чадаагүйтэй холбоотойгоор импортын бараанаасихээхэн хамааралтай байдаг. Тиймээс, гадаад валютын ханшийн чангаралт, тэр тусмааам.долларын төгрөгтэй харьцах ханшийн чангаралтаас болж импортын барааны үнэ өсөх,мөн өргөн хэрэглээний барааны үнэ өсөх зэрэг үзэгдлүүд эдийн засагт хүчтэй ажиглагдажбайна.
  8. 8. Ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханш албан ѐсны статистик мэдээгээр 2008 оны 11-р сард1170.6 байсан бол мөн оныхоо 12-р сард 1267.5 болж өссөн ба 2009 оны 2-р сарынбайдлаар 1470.2 болж огцом өссөн байна. Энэ нь бизнес эрхлэгчдийн хувьд, ялангуяадолларын зээлтэй зээлдэгчдийн хувьд маш хүндээр нөлөөлж байна.Үйл явц энэ байдлаар үргэлжилсээр байвал нөхцөл байдал улам хүндрэх төдийгүйхямралтай байгаа манайх шиг жижиг эдийн засгийн хувьд энэ нь улам хүндээр тусахболно. Гадаад валютын ханшийн чангаралт нь импортын барааны үнийн өсөлтийгдагуулж байдаг учир энэ нь ерөнхий инфляцийн түвшинд нөлөөлж болох талтай.Ингэснээр хүмүүсийн худалдан авах чадвар муудаж, нийт эрэлтийг багасгаж, барааүйлчилгээний борлуулалт, үйлдвэрлэгчийн ашиг буурах сөрөг нөлөөтэй.Дүн шинжилгээнээс харахад ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханшийн мөчлөг нь цэвэрэкспортын мөчлөгтэй яг урвуугаар таарч байна. Цэвэр экспорт нь нийт үйлдвэрлэлийнхэмжээнд нөлөөлдөг эдийн засгийн томоохон үзүүлэлтүүдийн нэг юм. Сүүлийн үедам.долларын төгрөгтэй харьцах ханшийн мөчлөгийн өсөлт болон цэвэр экспортынмөчлөгийн бууралтын үе ажиглагдаж байна. Ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханшийнсүүлийн үеийн чангаралтууд нь ам.долларын эрэлт өссөнтэй холбоотой байгаа ньсудалгаанаас харагдаж байна.ОРШИЛВалютын ханш гэж тухайн улсын валютыг өөр нэгэн улсын валютаар илэрхийлсэн дүнгхэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, энэ нь бусад улс орнуудын валютын үнэ цэнийг өөрийн орнывалютын үнэ цэнэд харьцуулж байгаа хэрэг юм.Манай улсын хувьд сүүлийн жилд инфляцийн түвшин хэт өндөр байж зарим өргөнхэрэглээнй болон хүнсний барааны үнэ нэг дахин, түүнээс ч илүү нэмэгдсэн билээ. Гэтэл2008 оны 10 сараас эхлэн төгрөгийн ам.доллартай харцах ханш эрчимтэй суларч эхэлсэн.Гадаад валютын ханш чангарах нь манай эдийн засагт тун хүнд байдал авчирч байна.Валютаар худалдаж авах бараа болгоноосоо тодорхой хувийн үнийн дүнгийн алдагдалхүлээж, энэ нь эргээд эдийн засгийг зогсонги байдалд оруулах аюул нүүрлэж байна.Бид энэ ажлын хүрээнд гадаад валютын эрэлт, нийлүүлэлтийг бий болгож буй хүчинзүйлсийн хүрээнд төгрөгийн ам.доллартай харьцах ханшийг шинжилж, эрчимтэй суларчбуй үзэгдлийг хэрхэн тогтворжуулах, төгрөгт итгэх итгэлийг хэрхэн нэмэгдүүлэх талаархсаналыг дэвшүүлэхийг зорилоо.Гадаад валютын эрэлт, нийлүүлэлтийг тодорхойлогч хүчин зүйлс:1. Цэвэр экспорт (экспорт - импорт)2. Гадаадад олгосон цэвэр зээл (гадаадад олгосон зээл – гадаадаас олгосон зээл)3. Гадаад цэвэр шилжүүлэг (дотоодын эдийн засгийн харьяатуудын гадагш шилжүүлсэнмөнгө – гадаадаас ирсэн хувийн шилжүүлэг)4. Цэвэр хөрөнгө оруулалт (гадаадад хийсэн шууд хөрөнгө оруулалт – гадаадын шуудхөрөнгө оруулалт)
  9. 9. ШИНЖИЛГЭЭНИЙ НЭГДСЭН ДҮГНЭЛТ1) Ам.доллларын төгрөгтэй харьцах ханшийн чиг хандлагыг харахад 2000 оныг хүртэлхарьцангуй өндөр байсан ба түүнээс хойш 2008 оны 11 сар хүртэл тогтвортой байснаа2008 оны 12 сараас огцом хэлбэлзэл гарч эхэлсэн байна. Энэ нь цэвэр экспортынмөчлөгийн үетэй урвуугаар тохирч байна. Ам.долларын чиг хандлага нь цэвэр экспортынмөчлөгийн тогтсон үзэл баримтлалтай нийцэж байгаагаас ам.долларын ханшийнхэлбэлзэлийн нэг шалтгаан нь цэвэр экспортын мөчлөгийн нөлөөлөл болж байна.2) Ам.долларын ханшийн сарын индексийг тооцож үзвэл, 4, 5-р саруудад сулардаг ба энэнь хаврын сарын эхээр уул уурхайн үйлдвэрлэл, хөдөө аж ахуйн зарим бүтээгдэхүүнийнийлүүлэлттэй холбоотойгоор гадаад валют их хэмжээгээр нийлүүлдэгтэй холбоотой юм.Мөн 2, 7 болон 12-р саруудад бага зэрэг буурах төлөв ажиглагдаж байгаа ч энэ нь тийм чих биш байна. бусад саруудад нь долларын ханш чангардаг болох нь харагдаж байна.Долларын ханш чангардаг саруудыг авч үзвэл, харьцангуй бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлтийнидэвхижилтэй үеүүд ба эдгээр саруудад бараа, түүхий эд, шатаж тослох материал, техниктоног төхөөрөмжийн импорт ихэсдэгтэй холбоотойгоор ам.долларын эрэлт үүсдэг баингэснээр ханш чангардаг байна.3) Тархалтын хуулийн тусламжтай өдрийн хэлбэлзлийн заагийг түүхэн үүсгүүрийн аргаартогтооход (-11,0178; 15,176) интервалд байх нь 95 хувийн магадлалтай байна. Өөрөөрхэлбэл, 4-р сарын 24-ний ханш 1419,69 байсан бол дараа өдөр нь уналаа гэхэд 1408,67болж, харин өслөө гэхэд 1434,86 болно гэсэн үг.4) Ам.долларын ханшийн прогнозийн эконометрик загварын үр дүнгээс харахад хагаспараболлог чиг хандлагатай болох нь Ходрик-Прескотийн шинжүүрээр тодорхойлогдожбайгаа ба сарын нөлөөлөлтэй, 3 сарын өмнөх түвшинй утга болон санамсаргүй хүчинзүйлсийн инерцийн нөлөөллийг агуулдаг нь батлагдав. Прогнозийн үр дүнгээс харахад2009 оны жилийн эцсээр ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханшийн түвшин 1322.32 орчим,хамгийн ихдээ 1586.41 орчим байхаар тооцоо гарч байна.5) Цэвэр экспортын шинжилгээнээс харахад цэвэр экспортын мөчлөгийн уналтын үеддолларын ханшийн өсөлтийн үе харгалзаж байгаа нь цэвэр экспорт эерэг гарсан буюувалютын нийлүүлэлт нэмэгдэх үед долларын ханш буурдаг, харин эсрэгээрээ цэвэрэкспорт буурах буюу валютын нийлүүлэлт буурах үед долларын ханш чангардаг болох ньхарагдаж байна.6) Цэвэр экспортод богино хугацаанд гэнэтийн өөрчлөлтүүд нилээд их байгаа нь Зураг 5-ийн Гэнэтийн өөрчлөлт зургаас харагдаж байна. Ялангуяа 2007 оны эхнээс гэнэтийнөөрчлөлт маш хүчтэй мэдрэгдэж байна. Энэ нь экспорт, импортын огцом хэлбэлзэлүүдтэйхолбоотой.7) Зураг 10-ыг харахад хугацааны эхнээс 2003 оныг хүртэл ам.долларын ханшны мөчлөг,цэвэр хөрөнгө оруулалтын мөчлөг нэг нэгнийхээ дагах хандлагатай байсан ба 2003 оноос2007 оны эхэн үеийг хүртэл цэвэр хөрөнгө оруулалт буурах буюу валютын эрэлт өсөхөдам.долларын ханш чангарч, харин цэвэр хөрөнгө оруулалт өсөх буюу валютын
  10. 10. нийлүүлэлт өсөх үед ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханш буурч байсан нь харагдажбайна.8) 2000 онд судалгаанд хамрагдсан жилүүдээс илүүтэй зээл авсан байна. Энэ нь мөн ондболсон их зуд, дэлхийн зах зээл дээрх алт, зэсний үнийн бууралт зэрэгтэй холбоотойгоорбий болсон нөхцөл байдлын хувьд төсвийн алдагдал их хэмжээтэй гарсан. Энэхүүалдагдлыг нөхөхийн тулд гадаад зах зээлээс зээл авч алдагдлыг санхүүжүүлсэн. 2000оноос бусад жилүүдэд ер нь тогтмол хэмжээний зээл Монгол улс авч байгаа нь харагдажбайна.Мөн графикаас харахад жилийн сүүлээр буюу 11, 12 саруудад зээлийн хэмжээ эрснэмэгдэж байгаа нь жилийн төгсгөлд төсөв баталж, төсвийн алдагдлыг зээлээрсанхүүжүүлдэгтэй холбоотой байж болох талтай.9) 2000 оныг хүртэл гадаад цэвэр шилжүүлгийн мөчлөг хамгийн их хэлбэлзэлтэй байсанба харин ам.долларын ханшийн мөчлөгийн далайц харьцангуй бага байна. Харин 2000оноос 2005 он хүртэл гадаад цэвэр шилжүүлгийн мөчлөгийн өсөлтөд/бууралтадам.долларын ханшийн бууралт/өсөлт харгалзаж байгаа нь гадаад цэвэр шилжүүлэг ньам.долларын эрэлт, нийлүүлэлтэд нөлөөлж байгаа нөлөө нь онолын таамаглалуудтай таарчбайна. 2005 оноос хойш мөчлөгүүд давхцаж байгаа нь ам.долларын ханшид хөндлөнгөөсТөв банк болон бусад хүчин зүйлүүдийн нөлөө илүүтэй байсан байж болох талтай.10) Корреляцийн шинжилгээнээс харахад ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханшийн чигхандлагад урт хугацааны зээл, гадаад шилжүүлгийн чиг хандлагууд хүчтэй хамааралтайбайгаа бол цэвэр экспорт болон цэвэр хөрөнгө оруулалт хоѐр нягт хамааралтай байна.11) Сарын индексийн хувьд тийм ч хүчтэй хамаарал байхгүй ба цэвэр экспорттой лмэдэгдэхүйц хамааралтай байна. Цэвэр хөрөнгө оруулалт болон гадаад цэвэр шилжүүлэгхоѐроос сул, урвуу хамаарч байна.12) Мөчлөг нөлөөллийн хувьд цэвэр экспорт мэдэгдэхүйц урвуу хамааралтай байгаа болурт хугацааны зээл мэдэгдэхүйц үлдсэн хоѐр үзүүлэлт нь сул хамааралтай байна. Уртхугацааны зээлийн хувьд эерэг мэдэгдэхүйц хамааралтай байгаа нь долларын ханшчангарсан үед ч юм уу валютын нөөцийн нэмэгдүүлэх зорилгоор урт хугацааны зээлавдагтай холбоотой байж болох талтай.13) Гэнэтийн өөрчлөлтийн нөлөөллийн хувьд гадаад цэвэр шилжүүлэг, цэвэр экспорт хоѐрбусдаасаа илүүгээр урвуугаар нөлөөлж байна. Өөрөөр хэлбэл, ам.долларын ханшийнгэнэтийн өөрчлөлтөд цэвэр экспорт болон гадаад цэвэр шилжүүлэгт гарсан гэнэтийнөөрчлөлтүүд илүү нөлөөлдөг байна. Гадаад цэвэр шилжүүлгийн урвуугаар нөлөөлж байгаань засгийн газрын үйл ажиллагаатай холбоотой байж болох талтай.14) Учир шалтгааны шинжилгээнээс харахад цэвэр экспорт, цэвэр экспортын өсөлт болонцэвэр хөрөнгө оруулалт гэсэн үзүүлэлтүүд нь ам.долларын ханштай харилцан биебиенийхээ учир шалтгаан, үр дагавар болж байна. Гадаад цэвэр шилжүүлэг ньам.долларын учир шалтгаан болж байхад, харин ам.долларын ханш нь цэвэр хөрөнгө
  11. 11. оруулалтын учир шалтгаан болж байна. Урт хугацааны зээл, урт хугацааны зээлийн өсөлт,гадаад цэвэр шилжүүлгийн өсөлт гэсэн үзүүлэлтүүд нь ам.долларын ханштай аль нь ч биебиенийхээ учир шалтгаан, үр дагаврын болж чадахгүй байна.15) Ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханшийг хугацааны нэг хожимдолтой долларын ханшцэвэр экспорт, NX1 буюу цэвэр экспортын өсөлт, цэвэр хөрөнгө оруулалт, цэвэр хөрөнгөоруулалтын хугацааны нэг хожимдолтой утга, цэвэр шилжүүлэг болон цэвэршилжүүлгийн хугацааны нэг хожимдолтой утгууд ойролцоогоор 98 хувьтай тайлбарлажбайна. “Хугацааны нэг хожимдолтой доллар” хувьсагчийн коэффицент 1,02671 байгаа ньбусад хүчин зүйл тогтмол үед өмнөх үед 1 доллар 1000₮ -тэй харьцаж байх үеийн 1 доллардараа үедээ 1000*1,02671 буюу 1026,71 төгрөгтэй тэнцэхийг харж болох байна. Цэвэрхөрөнгө оруулалт болон гадаад цэвэр шилжүүлэг гэсэн үзүүлэлтүүд нь нэг саяам.доллараар өсөхөд/буурахад тухайн сарынхаа ам.долларын ханшийн түвшинг -0.43579болон -1.149261 төгрөгөөр бууруулдаг/өсгөдөг байна. Харин цэвэр экспортын нэг саяам.доллараар өсөхөд/буурахад ам.долларын ханшийн түвшинг -0,063482 төгрөгөөрбууруулдаг/өсгөдөг байна.Ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханшийг тогтворжуулах бодлогын хувилбар,зөвлөмжАм.долларын төгрөгтэй харьцах ханшийн чиг хандлага нь бидний сонгож авсанүзүүлэлтүүдээр тодорхойлогдож байгаа ч эдгээр хувьсагчуудийн чиг хандлага нь хүүмөнгөний нийлүүлэлт зэрэг макро эдийн засгийн бодлогын хувьсагчидийн чиг хандлагаасөндөр хамааралтай байдгийг урьд өмнө судлаачид дүгнэсэн байдаг. Манай улсын макроэдийн засгийн мөчлөг нь эдийн засгийн салбаруудын онцлог, дэлхийн зах зээл болонбайгалиас хараат байдлаар тодорхойлогддог.Мөн богино хугацааны хэлбэлзэл болох сар, улирлын өөрлөлтүүд нь манай орны эдийнзасгийн салбарын бүтэцтэй хамааралтай юм. Мөчлөг нөлөөлөл нь гадаад худалдаанытэнцлээр илүүтэй тодорхойлогдож байгаа учир дунд болон урт хугацаанд цэвэрэкспортоор дамжуулан ам.долларын ханшид нөлөөлөх нь зохистой.Гэнэтийн өөрчлөлтийн нөлөөллүүд нь гадаад цэвэр шилжүүлэг болон цэвэр хөрөнгөоруулалтаас хамааралтай байгаа учир богино хугацаанд эдгээрээр дамжуулан ам.долларынханшид нөлөөлөх нь зүйтэй.Энэ бүгдээс дүгнэхэд дэлхийн зах зээл дээр хамгийн өргөн хэрэглэгддэг валют болохам.доллартай харьцах төгрөгийн ханшийг тогтворжуулах, ам.долларын эсрэг төгрөгийнүзүүлэх нөлөөг чангаруулах бодлого нь урт хугацааг хамарсан эдийн засгийн цогцбодлого байх шаардлагатай байна. Ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханшийнтогтворжуулахын тулд эдийн засгийн салбарын бүтэцийг өөрчилж, импортыг орлохбүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, экспортыг дэмжсэн бодлого явуулж валютын нийлүүлэлтийгнэмэгдүүлэх, дэлхийн зах зээл болон гадаад улс орнуудаас хараат байдлаа бууруулах,дотоодын зах зээлд төгрөгийн үнэ цэнийг дээшлүүлэх шаардлагатай байна.Судалгааны үр дүнд ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханшийг тогтворжуулах, төгрөгийн
  12. 12. бодит ханшийг чангаруулахтай холбоотой богино, дунд хугацаанд хоорондоо нягтуялдаатай бодлогын хувилбар гаргах хэрэгтэй гэж үзэж байна.Валютын зах зээлийн үзүүлэлтүүд болон форекс зах зээлийн өөрчлөлтОдоо та форексийн арилжаанд оролцох гэж байгаа бол та нэнтүрүүнд анхаарах зүйл бол форексийн график, диаграммуудаас ерөнхий тренд, чигхандлагыг олж харахад тусладаг техник шинжилгээг ашиглах хэрэгтэй ба мөн энэ трендхэрхэн үргэлжилж, хэрхэн төгсөхийг мэдэх нь тун чухал байдаг. Гадаад валютынарилжааны зах зээл дээр богино хугацаанд валютын ханш дээшээ, доошоо маш олон удааөөрчлөгдөж байдаг учраас энд техник шинжилгээг ашиглах нь үнэхээр хэрэгтэй байдаг.Одоо та форексийн арилжаанд оролцох гэж байгаа бол та нэн түрүүнд анхаарах зүйл болфорексийн график, диаграммуудаас ерөнхий тренд, чиг хандлагыг олж харахад тусладагтехник шинжилгээг ашиглах хэрэгтэй ба мөн энэ тренд хэрхэн үргэлжилж, хэрхэнтөгсөхийг мэдэх нь тун чухал байдаг. Гадаад валютын арилжааны зах зээл дээр богинохугацаанд валютын ханш дээшээ, доошоо маш олон удаа өөрчлөгдөж байдаг учраас эндтехник шинжилгээг ашиглах нь үнэхээр хэрэгтэй байдаг.Гэвч эдгээр үзүүлэлтүүд нь таныг арилжаанд оролцож байх үе дэхь зах зээлийн зантөлвийн талаарх боломжит мэдээллүүдийг л харуулдаг гэдгийн санаж байх хэрэгтэй баэдгээр нь валютын ханшын өөрчлөлтийн талаар тийм ч тодорхой зүйлсийг хэлж чадахгүйгэдгийг санаж байх хэрэгтэй.Хэрвээ та форекс дээр сайн арилжаачин болохыг хүсвэл та олон техник үзүүлэлтүүдийнхэрэглээг эзэмшсэн байх хэрэгтэй ба мөн эдгээр үзүүлэлтүүдийг хослуулан хэрэглэжтрендийг нарийн тодорхойлж чаддаг байх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, мэргэжлийн форексарилжаачид гол тренд (major trend), завсрын тренд (intermediate trend) болон богинохугацааны тренд (short-term trend)-ийг тодорхойлохыг оролддог. Үүний үндсэн дээр тэдпозицоо хэр удаан барих, ямар дүрмээр арилжаанд оролцох зэрэг өөрсдийн гэсэнарилжааны стратегиа боловсруулдаг.Форекс зах зээл нь үргэлж өөрчлөгдөж байдаг ба энэ нь хэрвээ техник үзүүлэлтүүдийгашиглаж байгаа бол үргэлж анхааралтай ажиглаж байх ѐстой гэдгийг гэсэн үг юм. Зах зээлөөрчлөгдөхөд валютын үнийн ирээдүйн хэлбэлзлийг нарийн, өндөр магадлалтайгаарурьдчилан таамаглахад үзүүлэлтүүдийн хослолуудыг авч ашиглах хэрэгтэй байдаг ба үүндмөн нилээд цаг зарцуулагддаг.Хэрвээ зах зээлийн үйл ажиллагаа нь таны шийдвэрийг зөв гэдгийг харуулж байвал,эрсдлийн шагнал болон хөрөнгийн менежментийн дүрэм ѐсоор бол та арилжааболгоноосоо хамгийн их ашгийг олохыг эрмэлзэх хэрэгтэй. Хэрвээ, зах зээлийн үйлхөдлөл таны шийдвэртэй нийцэхгүй, таны хувьд муу өдөр болж байвал тэр даруй ларилжаанд оролцохоос татгалзах хэрэгтэй.
  13. 13. Тиймээс, зах зээлийн үйл хөдлөлтэй өөрийн шийдвэрээ тааруулдаг байхын тулд, өдөр бүрашигтай ажилладаг арилжаачин байхын тулд та маш мэдрэмжтэй байх хэрэгтэй ба мөнолон, өөр өөр үзүүлэлтүүдийг арилжаандаа хослуулан хэрэглэдэг байх ѐстой.Арилжааны банкны гадаад валют2012 оны 03-р сарын 04, Нийтэлсэн Админ1. Дотоодын болон олон улсын худалдаа наймааг дэмжих - Улс орны эдийн засаголон улсын шинж чанартай болж буй одоо үед гадаад валют болон гадаадсанхүүжилтийн хэрэгцээ ихээр нэмэгдэж байна. Гадаад валютын зах зээл ньгадаад валютын хэрэгцээг хангах механизмыг бий болгож байгаа бөгөөд янзбүрийн валютаар хийгдэх төлбөрийн чадварыг ханган дотоод ба гадаадхудалдааг явуулах үндсэн нөхцлийг бүрдүүлдэг.2.Худалдааны бус үүрэг - Арилжаанд оролцогчид буюу дилерүүд нь зах зээлүүдийнхооронд байгаа үнэ, ханшны маш бага зөрүүг олж ашиг олох буюу арбитражийнгүйлгээ хийх ба зах зээлийн янз бүрийн эрсдлээс хамгаалахын тулд позицийгдаатгах буюу хеджинг хийдэг.Гадаад валютын зах зээлд оролцогчид нь:-Гадаад валютын дилерүүд-Төв банк-Арилжааны банкууд-Санхүүгийн байгууллагууд-Корпорациуд-Хувь хүмүүс байдаг боловч эдгээрийндотроос арилжааны банкууд нэлээд томоохон үүргийг гүйцэтгэдэг.
  14. 14. Арилжааны банкуудын валютын зах зээлд оролцох гол зорилго нь харилцагчдад нэгвалютыг бусад валютуудад хөрвүүлэх боломж олгоход оршдог юм.Энэ зорилгыг биелүүлэхэд дараах зүйлсийг үндэслэнэ.-Харилцагчдын хэрэгцээг хангах-Банкны үйл ажиллагаанд нөөцийг хангах- Өөрийн данс дах урт болон богино хугацааны валютын эрсдлийг удирданзохицуулахАрилжааны банкны орлогын үндсэн гурван эх үүсвэр нь:-Хүүгийн орлого-Шимтгэл хураамж буюу хүүгийн бус орлого-Дилерийн үйл ажиллагаанаас бий болох ашиг болно.Энд дилерийн ашиг нь банк өөрийн хөрөнгөөр юм уу эсвэл харилцагчийн нэрийнөмнөөс гадаад валютын, мөнгөний, үнэт цаасны, уламжлагдсан зах зээл дээр хийхарилжаа, гүйлгээнээс бий болох ашиг юм. Жишээ нь гэхэд Голомт банкны 1999 оны цэвэрашгийн 17%-ийг валютын арилжаа буюу дилерийн үйл ажиллагаанаас олсон ашиг эзэлсэнбайна.Өөрийн хөрөнгөөр арилжаа хийх- Банкинд нэмэлт орлого оруулахын тулд мөнгө,санхүүгийн алба нь өөрийн нэрийн өмнөөс мөнгөний болон гадаад валютын зах зээлийнарилжаанд идэвхтэй оролцдог юм. Судалгаанаас үзэхэд нийт банк хоорондын арилжааны80- аас 90 хувийг банкны өөрийн хөрөнгөөр хийх арилжаа эзэлдэг байна.Харилцагчийн нэрийн өмнөөс арилжаанд оролцох- Мөнгө, санхүүгийн хэлтэс нь банкныхарилцагч, үйлчлүүлэгчдийг төлөөлөн мөнгөний ба валютын зах зээлийн арилжаандоролцдог ба энэ тохиолдолд хүүгийн хувь нь банк хоорондын захынхаас арай өндөрбайдаг.
  15. 15. Банкууд гадаад валютын зах зээлд оролцохын тулд мэдээлэл, харилцааны техниктехнологид ихээхэн хөрөнгө оруулалт хийх шаардлагатай бөгөөд мөн өндөр мэргэжил,дадлага туршлагатай боловсон хүчин ажиллуулах ба эрсдлийг зөв үнэлдэг болон хяналтынзохистой системийг бүрдүүлэх ѐстой билээ. Дилерийн үйл ажиллагаа эрхлэх нь зардалөндөртэй байдаг.Одоо энэ сэдвийн үндсэн асуудал болох санхүүгийн уламжлагдсан хэрэгслүүдийг банкуудхэрхэн ашиглаж болох талаар онолын үндэслэлийг авч үзье.Уламжлагдсан зах зээлийн хэрэгсэл мэтийн санхүүгийн нилээд ээдрээтэй шинэ шинэбүтээгдхүүнүүд банкны үйл ажиллагааны эрсдлийг бууруулах боломж ийг бүрдүүлдэг.Валютын зах зээлд хэрэглэгддэг санхүүгийн уламжлагдсан хэрэгслүүд нь Олонулсын банк хоорондын зах дээр төгс утгаараа хэрэгжиж байна.Санхүүгийн уламжлагдсан хэрэгслүүд гэж юу вэ?Ямар нэгэн санхүүгийн бүтээгдэхүүнээс уламжлагдан бий болсон тодорхой үнэ цэнэбүхий гэрээнүүдийг санхүүгийн уламжлагдсан хэрэгслүүд гэж нэрлэдэг. Зөвхөнсанхүүгийн уламжлагдсан хэрэгслүүд байхаас гадна алт, гурил, нефть зэрэг биет таваартөдийгүй хувьцааны индекс, зээлийн хүүгийн индекс зэрэг биет бус активуудынуламжлагдсан хэрэгслүүд хүртэл байдаг.Санхүүгийн уламжлагдсан хэрэгслүүдийн өсөлтөнд нөлөөлж буй хүчин зүйлүүд:Инфляцын бууралт - Хөгжингүй зах зээлтэй орнуудын хувьд 1980-аад ондинфляцын хэмжээ тогтвортой буурч ирсэн бөгөөд түүний хамт зээлийн хүүгийн төвшинмөн багассан билээ .Тухайлбал, Их Британид инфляцын төвшин сүүлийн дөрвөн жил 3.9-өөс 1.2 хувийнхооронд хэлбэлзэж одоогийн хэмжээ нь жилийн 2.1 хувьтай байгаа. Энэхүү байдал нь өөрбусад хүчин зүйлүүдээс хамаарах санхүүгийн активуудад хийгдэх хөрөнгө оруулалтынхэмжээг нэмэгдүүлэх болсон.
  16. 16. Валютын хязгаарлалтууд арилж байгаа байдал - Гадаадад хөрөнгө оруулалтхийгдэхэд гардаг байсан энэ хязгаарлалтууд үгүй болж байгаагаас зах зээлүүдийн хоорондхөрөнгө капиталын чөлөөт урсгал бий болж байгаа боловч энэ байдал нь нэмэлт эрсдлийгбий болгож байна.Эрсдэлтэй капиталын өсөлт - Хүмүүсийн гар дээрх капиталын хэмжээ ихээрнэмэгдсэн нь илүү өндөр өгөөжтэй эрсдэл ихтэй хөрөнгө оруулалтуудын хэмжээгихэсгэсэн бөгөөд иймээс ч олон төрлийн санхүүгийн хэрэгслүүд урган гарч байгаа билээ.Нийтийн зах зээлийн хандлага - Хөрөнгө оруулалтын зах зээл нь одоо үед олонулсын, дэлхий нийтийн шинж чанартай болсон учраас хөрөнгийн менежерүүд нь илүүөндөр өгөөжийн төвшинтэй зах зээлд оруулалт хийх боломжтой болсон.Уламжлалт санхүүгийн зуучлал багасаж байгаа хандлага - Зах зээлийнзохицуулалт, хязгаарлалтууд улам багассанаар зээлдэгч нарт капиталын зах зээл дээргарах боломж огцом өссөн нь санхүүгийн зах зээлийн эрсдэл өндөртэй хэрэгслүүдийнтөрөл хэмжээг ихэсгэсэн бөгөөд үүнтэй холбогдон эрсдэлийг бууруулах үүднээссанхүүгийн уламжлагдсан хэрэгслүүд нэмэгдэн бий болж байна.Банкны капиталын хүрэлцээтэй байдлын шаардлага - Банкууд капиталынхарьцангуй бага төвшинг шаардах бизнесийн төрлийг хайх нь нэмэгдсэн. Санхүүгийнуламжлагдсан хэрэгслүүд нь эрсдлийн менежментийн системийн шаардлагыг илүүхангасан байдаг учраас банкны капиталын бага төвшинг шаарддаг юм.Үнийн хэлбэлзэл - Дэлхийн гол гол зах зээлүүдийн хоорондох харилцан хамааралба капиталын урсгалын хэмжээ, хурд улам нэмэгдэж байгаа өнөө үед гадны ямар нэгөөрчлөлт нь үнэ ханшны хэлбэлзлийг нэмэгдүүлэх нөхцлийг бий болгож байгаа билээ.Энэ байдал нь санхүүгийн уламжлагдсан хэрэгслүүдээр зохицуулж болох ашгийн боломжба алдагдал аль алиныг нь бүрдүүлж байна.Капиталын өгөөж - Банкууд ашигт ажиллагаагаа нэмэгдүүлэхийн тулд актив,пассивийн багцын оновчтой удирдлагыг улам хүчтэй хийх шаардлага гарч ирж байгаа
  17. 17. бөгөөд энэ процессийг санхүүгийн уламжлагдсан хэрэгслүүдийг илүү ашиглах явдалолгож байна.Курсын ажил "Валютын зах зээл"Нэгдүгээр бүлэг. Эдийн засгийн өсөлт1.1 Эдийн засгийн өсөлтийг тодорхойлох ньЭдийн засгийн өсөлт нь улс орны хөгжлийг тодорхойлдог нэг ү зү ү лэлт бөгөөдэдийн засгийн өсөлтийг бү рдү ү лснээр улс орны хөгжил болон ард тү мнийорлого өсч амжиргааны тү вшин дээшилнэ. Өөрөөр хэлбэл дундаж наслалт, дээдболовсролтой хү мү ү сийн тоо, хоол тэжээлийн чанар бү тэц, хү рээлэн буйорчны байдал хү мү ү сийн амьдралын сайн сайхан байдалд шууд нөлөөлжбайдаг. Хү мү ү с эдийн засгийн субъект, эдийн засгийн ү йл ажиллагаа явуулагч,ү йлдвэрлэл эрхлэгч, ү йлчилгээ ү зү ү лэгч, гол хэрэглэгч, эдийн засгийн амьдралыгбү хэлд нь хөтлөгч юм. Хү мү ү с эдийн засгийн амьдралынхаа явцад бие биеэхү ртэн мэдрэх, ойлголцох, зохицох, нөлөөлөх, хамтран ажиллах ү ү рэгтэй баэдгээр үү ргийг хэрхэн биелү ү лж байгаагаас эдийн засгийн ү йл ажиллагаандааамжилт гаргах, эдийн засгаа өсгөх нь хамаардаг. Улсаа хөгжү ү лэх, эдийн засгааөсгөх гарц бол технологийн дэвшил гэж ү здэг. Эдийн засгийн өсөлтийн тухай бү хонолуудад эдийн засгийн өсөлт хангагдах зайлшгү й чухал нөхцөл болү йлдвэрлэлийн нөөц болох хү чин зү йлү ү дийн бү рэн ашиглалт буюу хуримтлалхөрөнгө оруулалт хоёр тэнцэх явдал гэж ү здэг. Учир нь Сейгийн онол ёсоорнийгмийн ү йлдвэрлэл нь ү йлдвэрлэсэн бү тээгдэхү ү ний хэмжээтэйгээ тэнцү үхэмжээний орлогыг бий болгох боловч хү н ам нь авсан орлогоо бүгдийгхэрэглэдэггү й нэг хэсгийг ирээдү йдээ зориулан хуримтлуулдаг. Өөрөөр хэлбэлэнэхү ү мөнгөн хуримтлалын цаана тэр хэмжээний нөөц оршиж байна гэсэн ү гюм.Хуримтлагдсан мөнгөн хөрөнгө, хөрөнгө оруулалтад зарцуулагдахгү йгээр угнөөц ү йлдвэрлэлд ашиглагдахгүйд хү рч тэр хэмжээгээр бү хэлдээ хөрөнгөоруулалтын эх ү ү свэр болбол бий болсон бү х нөөц бүрэн ашиглагдах болно.Гагцхү ү хуримтлал, хөрөнгө оруулалтад зарцуулагдах арга механизмийн талаарэрдэмтэд янз бү рийн ү зэл баримтлалтай байдаг.
  18. 18. Эдийн засгийн өөрчлөлт мөчлөг хэлбэртэй буюу уналт, сэргэлтийг агуулжбайдаг. Эдийн засгийн өсөлтийн ү ндэс суурийг эдийн засгийн уналт бү рдү ү лдэггэж ү здэг байна. Үү ний учир нь эдийн засгийн уналт болсоноор ү р ашиг багатайажиллаж байсан компаниуд дампуурч,зах зээлийн хатуу шаардлагыг хангаж,шалгуурыг давж чадсан аж ахуй нэгжү ү д байр суурийг нь эзэлж, нийт эрэлт болоннийт нийлү ү лэлтийн тэнцвэр өмнөхөөсөө өндөр тү вшинд хү рч эдийн засагсэргэх суурь тавигддаг байна. [1]Эдийн засгийн өсөлтийг тооцоолохдоо дараах томъёогоор тооцоолдог.Эдийн засгийн өсөлт=(ДНБ тайлант-ДНБ суурь)/ДНБ суурьЭдийн засгийн дээрх томъёогоор тухайн жилийнхээ эдийн засгийн өсөлтийгтооцон гаргах ба өмнөх суурь оноосоо хэдэн хувиар өссөнийг харж болох юм.Ингэж гаргаснаар бид улс орныхоо эдийн засгийн байдлыг мэдэж цаашдын өсөлтхөгжлийг ч мөн таамаглах боломжтой юм. Эдийн засгийн өсөлтөөр эдийн засгийнхөгжлийг тодорхойлох болдог бөгөөд тооцоолохдоо:Эдийн засгийн хөгжил=ЭЗӨ+Эдийн засгийн бү тцийн өөрчлөлт[2]Эдийн засгийн өсөлтийг хэмжихэд ДНБ-ийг тооцох зайлшгү й шаардлагатай байдагбөгөөд энэ нь тухайн улс орны эдийн засгийн өсөлтийн гол хэмжү ү р нь болжбайдаг.Дотоодын нийт бү тээгдэхү ү нийг тооцох аргачлалДотоодын нийт бү тээгдэхү ү нийг зөвхөн эцсийн бү тээгдэхү ү нээр тооцох бөгөөдзавсрын бү тээгдэхү үнийг оруулж тооцохгү й. Үү нд:a. Үнэт цаас буюу шилжих төлбөртэй холбоотой санхү ү гийн ү йл ажиллагаануудb. Төрөөс олгож байгаа бү х төрлийн тэтгэвэр тэтгэмжү ү д, бү х төрлийн даатгалc. Хувийн нийтийн төлбөрү ү дd. Хувьцаа, облигаци, өрийн бичиг зэрэг ү нэт цаасны худалдах худалдан авах үйлажиллагаа зэрэг багтана. Мөн тү ү нчлэн өмнө нь худалдсан барааг дахин худалдахү йл ажиллагаа, өөрөөр хэлбэл зөвхөн тухайн ү йлдвэрлэсэн бараагаар тооцдог.Тухайн эдийн засгийн нийт ү йлдвэрлэлийн хэмжигдэхү ү н болсон ДНБийгтооцоход дараах 3 аргаар тооцдог. Үү нд:1. Үйлдвэрлэлийн арга2. Зардлын арга
  19. 19. 3. Хуваарилалтын буюу орлогын арга[3]1. Үйлдвэрлэлийн зардлын арга: Дотоодын нийт бү тээгдэхү ү нийг тооцохү йлдвэрлэлийн аргаар ү йлдвэрийн газар тус бү рийн нийт ү йлдвэрлэлд оруулжбуй хувь нэмрийг хэмждэг. Өөрөөр хэлбэл, ү йлдвэрлэлийн аргаар ү йлдвэрлэлийнү е шат бү р дээр нэмэгдсэн өртгү ү дийг нэмж ДНБ-ийг тооцдог.Нийт ү йлдвэрлэл - Нийт завсрын хэрэглээ = Нийт нэмэгдэл өртөгӨөрөөр хэлбэл бү тээгдэхү ү нийг эхнээс нь аваад эцсийн бүтээгдэхү ү н болтолоролцож буй бү х пү ү сү ү дийн шинээр бий болгосон ү нэ цэнийн нэгэн замаарсудлах арга юм.2. Зардлын арга: Тухайн хугацааны, эдийн засгийн нийт ү йлдвэрлэлийнхэмжээг эдийн засгийн харилцаанд оролцогч субъектү ү д /өрх, пү ү с, төр, бусадулс/ -ийн тус эдийн засагт ү йлдвэрлэгдсэн бү тээгдэхү ү н, үйлчилгээг худалданавахад зарцуулсан зардлыг бү ртгэх замаар тодорхойлох аргыг ДНБ -ыг тооцохзардлын арга гэнэ. Өөрөөр хэлбэл ДНБ нь эцсийн хэрэглэгчид очиж байгаа тухайнжилд ү йлдвэрлэсэн нийт бү тээгдэхү ү н ү йлчилгээний ү нийн дү н учраас эцийнхэрэглэгчдээс тэдгээрийн олж авахад зарцуулсан нийт зардлын дү нгээртодорхойлдог юм.Валютын зах зээл үргэлжлэлGDP=C+I+G+NXC- өрх, ААН, ЗГ-ын хэрэглээний зардал: төрөл бүрийн бараа ү йлчилгээгхудалдаж авахад өрх, ААН-ийн гаргасан зардалI-Хөрөнгө оруулалт: тоног төхөөрөмж, ү йлдвэрлэлийн барилга, материалтехникийн нөөц , орон сууцны барилга, байгууламжийн холбогдолтой бараа болонэлэгдэл хорогдолд гарсан зардал, өөрөөр хэлбэл хөрөнгийн шинэ актив бийболгох эсвэл барилга байгуулалт бий болгохыг хэлнэ. /дотоодын нийт хувийнхөрөнгө оруулалт, дотоодын цэвэр хувийн хөрөнгө оруулалт/ нийтG- ЗГ-ын зардал: ЗГ, аймаг хот болон орон нутгийн удирдах байгууллагуудынхудалдан авсан бараа ү йлчилгээний өртөг
  20. 20. NX- цэвэр экспорт: таваар ү йлчилгээний импорт хийгээд экспортын нийтөртгийн ялгавар1. Хуваарилалтын буюу орлогын арга: ДНБ-ыг дараах орлогуудаар тодорхойлжболно. Үү нд:I. Цалингийн төлбөрт: Үйлдвэр аж ахуйн газрууд дахь даатгал суутгалууд болонажилгү йдлийн даатгал шимтгэл болно.II. Хү ү гийн орлогод: Капиталийг нь ашигласны төлөө ажилчдын төлж байгаамөнгөн төлбөрийг хү ү гийн орлого гэж ойлгоно.III. Рент ба тү рээсийн төлбөрт: Газар тоног төхөөрөмж бусад нөөцийн өмчлөгчдэдорлогын хэлбэрээр олгож байнаIV. Ашгийн орлогод: Тэтгэвэр тэтгэмж, ү йлдвэр аж ахуйн газрын ажилчдынашгийн орлого, мөн пү ү сийн нөхцөл , хувьцаа эзэмшигчдийн ашиг дивидент.Үү нээс гадна энэ ашгийн нэг хэсгийг корпораци татвар хэлбэрээр авна.Хуваарилаагү й ашгийн ү ндсэн хэсэг нь ү йлдвэрлэгчдэд хөрөнгө оруулалт болжөгнө. Шууд бус татварт: Гаалийн, нэмэгдсэн өртгийн болон онцгой албан татварУлс орны хөгжлийн хувьд хамгийн гол ү зү ү лэлт нь эдийн засгийн өсөлтбиш гэж сү ү лийн ү ед ү зэх болжээ. Америкийн нэрт гү н ухаантан Ральф УолдоЭмерсон “Улс орны хөгжлийн ү зү ү лэлт нь хуримтлуулсан материаллаг баялаг,арвин ургац, том хотууд бус харин хү мү ү жү ү лсэн хү н” гэсэн ү гэндээ аливаа улсорны хөгжлийн хэмжү ү рийн талаар өгүүлсэн байна. Өсөлт аливаа өөрчлөлтийнтооны талыг, ил шинжийг нь харуулдаг бол хөгжил мөн чанарыг илэрхийлдэг.Тухайлбал хү н амын тооны өсөлтийг хүн амын өсөлт, ДНБ-ий тоо хэмжээнийөсөлтийг эдийн засгийн өсөлт гэж нэрлэдэг бол хү нд гарсан эерэг өөрчлөлт,дотоод, чанарын ахиц дэвшлийг хү ний хөгжил гэдэг.Сонгодог чиглэлийн эдийн засагт нөөцийн бү рэн ашиглалт нь зах зээлийнмеханизмийн тусламжтайгаар аяндаа өөрөө хэрэгжих боломжтой. Тухайлбалхуримтлал хөрөнгө оруулалт хоёрын хоорондын тэнцвэр мөнгөний зах зээл дээрзээлийн хү ү гээр дамжин хэрэглэнэ гэж ү зэж байхад Кейнс болон тү ү ний онолыгбаримтлагчид сонгодог шинэ онолыг шү ү мжлэн зах зээлийн механизм ньнөөцийн бү рэн ашиглалтыг хангаж чадахгү й. Нөөцийн бү рэн ашиглалтыгхангахад идэвхитэй эрэлт зайлшгү й чухал. Эрэлт, хү ү , ү нэ, зэрэг зах зээлийн
  21. 21. зохицуулагч механизмд төрөөс санхү ү мөнгөний бодлогоор дамжуулан нөлөөлөхзамаар бү рэн ажил эрхлэлт болон эдийн засгийн өсөлтийг хангана гэж ү здэг1.2 Эдийн засгийн өсөлтөд нөлөөлдөг хүчин зүйлсүүдЭдийн засгийн өсөлтийг онолыг нэг гол асуудал нь урт хугацаанд буюубү рэн ажил эрхлэлтийн нөхцөлд нэрлэсэн ү ндэсний нийт бү тээгдэхү ү ний бодитхэмжээг нэмэгдү ү лэх боломжийг тодорхойлох юм. Энэ асуудлыг шийдвэрлэснээрнөөцийн хязгаарлагдмал байдлыг даван туулан, ингэснээр нийгмийн хэрэгцээгхангах, эдийн засгийн боломжийг өргөжү ү лэх боломжийг олгодог учирпрактикийн ихээхэн ач холбогдолтой юм. Эдийн засгийн өсөлтийг тодорхойхугацаан дахь бодит ү ндэсний нийт бү тээгдэхү ү ний өсөлт ба хү н амд ноогдохбодит ү ндэсний нийт бү тээгдэхү ү ний өсөлт гэсэн хоёр аргаар хэмждэг. Эдийнзасгийн өсөлтийг хүчин зү йлсийг гурван бү лэгт хувааж болно.Валютын зах зээл үргэлжлэлñàí áàéíà.График 7. Төсвийн алдагдал ДНБ-д эзлэх хувийн жиЭх сурвалж: ҮСХ, Олон улсын валютын сан2.2.Монгол улсын эдийн засгийн өсөлтийн үйл явцӨнгөрсөн 2011 онд өмнөх жилү ү дтэй харьцуулахад макро эдийн засгийнбү хий л ү зү ү лэлтү ү д өндөр өсөлттэй байсан ба уул уурхайн салбарын олборлолтү лэмж хэмжээнд нэмэгдсэн нь экспорт болон төсвийн орлогыг огцом нэмэгдү ү лж,эдийн засгийн өсөлтөд шууд болон шууд бус сувгаар хү чтэй нөлөөлжээ. Ялангуяанү ү рсний экспорт 2010 онд 16.7 сая тонн байсан бол 2011 онд 21.1 сая тонн,төмрийн хү дрийн экспорт 2010 онд 3.6 сая тонн байсан бол 2011 онд 5.8 сая тонндтус тус хү рчээ. Засгийн газрын тооцооллоор энэ онд нү үрсний экспорт 31.6 саятонн, төмрийн хү дрийн экспорт 6.3 сая тоннд хү рэхээр байгаа. Ингэснээр эдийнзасгийн өсөлт энэ онд ч багагү й хувиар өсөх тооцоо гараад байна.
  22. 22. Монголын өмнөд хэсэгт байрлах нү ү рсний уурхайнуудаас БНХАУ руу ачуулсаннү ү рсний экспорт голлох ү ү рэг гү йцэтгэжээ (График 1.1).График 1.1 БНХАУ нүү рсний экспортЭх сурвалж: Монгол улсын эдийн засгийн улирлын тойм 2012.02-р сарГрафик 1.2.Экспорт, жилийн өсөлтөд оруулсан %Эх сурвалж: Монгол улсын эдийн засгийн улирлын тойм 2011.02-р сарДотоодын нийт бү тээгдэхү ү н (ДНБ) өнгөрсөн онд нэрлэсэн дү нгээр 10.8 ихнаяд төгрөгт (7.8 тэрбум ам.доллар) хү рч өмнөх оноос 28.7 хувиар өсөв. Харинбодит эдийн засгийн өсөлт тү ү хэн хамгийн өндөр буюу 17.3 хувьд хү рсэн байна.Энэхү ү өсөлтийн 42 хувь нь ү йлчилгээний салбарын өсөлтөөр, 41.4 хувь ньбү тээгдэхү ү ний цэвэр татварын өсөлтөөр, 16.3 хувь нь аж ү йлдвэр, барилгынсалбарын өсөлтөөр тус тус тайлбарлагдаж байна (График 1.3).График 1.3. Эдийн засгийн өсөлт График 1.4. ДНБ-ий өсөлтӨмнөх жилү ү дэд улсын нийт хөрөнгө оруулалт ДНБ-ий 30-40 хувийг эзэлдэгбайсан бол 2011 онд огцом нэмэгдэж 58 хувьд хү рсэн байна. Үү ний зэрэгцэээцсийн хэрэглээний (хувийн болон засгийн газрын хэрэглээ) эзлэх хувь 64 болжбуурсан бол гадаад худалдаа тү ү хэнд байгаагү й өндөр алдагдалтай буюу ДНБ-ий23 хувьтай тэнцэж байна (График 1.4).График 1.4. Бодит ДНБ-ий задаргааӨнгөрсөн 2011 онд гадаад худалдааны нийт эргэлт 11 тэрбум 307.2 саяам.долларт хү рч өмнөх оноос 85.1 хувиар өссөн бөгөөд ү үнээс нийт экспорт 64.4хувиар өсч 4 тэрбум 780.4 сая ам.долларт, нийт импорт 104 хувиар өсч 6 тэрбум526.9 сая ам.долларт тус тус хү рсэн байна. Ингэснээр гадаад худалдааны алдагдал1 тэрбум 746.5 сая ам.долларт хү рч өмнөх оноос 6 дахин өсчээ. Нийт экспортынөсөлтийн 73.1 хувийг нү ү рсний экспорт, 10.3 хувийг зэсийн баяжмал, 9.8 хувийгтөмрийн хү дэр, 5.2 хувийг тү ү хий нефтийн экспортын өсөлт тус тус эзэлж байна(График 1.4). Харин нийт импортын өсөлтийн хувьд хү нд даацын машин,
  23. 23. бульдозер гэх мэт уул уурхайн машин тоног төхөөрөмж болон тү ү нд шаардагдахдизель тү лшний импортын өсөлт голчлон нөлөөлжээ (График 1.5).График 1.6. Нийт экспортын өсөлт % График 1.7. Нийт импортынөсөлт %Одоогийн байдлаар нийт экспортын үнийн дү нгийн тал хувийг нү ү рс эзэлжбайгаа ба гол экспортын орлого бүрдү ү лэгч болсон байна (График 1.6). 2011 онынү ү рсний экспорт 2.2 тэрбум ам.долларт хү рсэн нь 2010 оны нү ү рсний экспортынү нийн дү нгээс (0.9 тэрбум ам.доллар) даруй 2 дахин их байна. Нийт экспортын 91хувийг нү ү рс, зэсийн баяжмал, төмрийн хү дэр, түү хий нефть, ноолуур, цайр, алтзэрэг 7 нэр төрлийн бү тээгдэхү ү н эзэлж байгаа нь манай орны экспорттөрөлжилтгү й, гадаадын шоконд өртөмтгий байгааг илэрхийлнэ.2011 оны эцсийн байдлаар нийт экспортын 92.1 хувийг БНХАУ-тай, 2 хувийг ОХУ-тай, 1.9 хувийг Канад улстай, 1.1 хувийг Итали улстай хийсэн худалдаа, нийтимпортын 30.8 хувийг БНХАУ-тай, 24.5 хувийг ОХУ-тай, 8.2 хувийг АНУ-тай, 7.4хувийг Япон улстай хийсэн худалдаа тус тус эзэлж байна.Өнгөрсөн 2010 онд Монголд орж ирсэн гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт 1тэрбум 691.4 сая ам.доллар байсан бол өнгөрсөн оны 11-р сарын байдлаар 111хувиар өсч 3 тэрбум 569.5 сая ам.долларт хү рээд байна. Ингэснээр төлбөрийнтэнцэл 97.8 сая ам.долларын ашигтай гарсан байна.(График 1.8)Өнгөрсөн 2011 онд 30.9 сая тонн нү үрс олборлосон нь өмнөх оноос 22.6 хувиар,5.7 сая тонн төмрийн хү дэр олборлосон нь 77.3 хувиар, 2.5 сая баррель газрын тосолборлосон нь 16.8 хувиар тус тус өсчээ (Хү снэгт 1). Ингэснээр уул уурхайнсалбарын нийт бү тээгдэхү ү н ү йлдвэрлэл бодит дү нгээр өмнөх оноос 9.5 хувиарөсч нийт аж ү йлдвэрийн салбарын өсөлтийн 57.4 хувийг дангаараа бий болгожбайна (График 1.). Харин аж ү йлдвэрийн салбарын нийт бү тээгдэхү ү н ү йлдвэрлэл5 их наяд 28 тэрбум төгрөгт хү рч, бодит дү нгээр 9.7 хувиар өссөн байна. Уулуурхайн салбарын нийт аж ү йлдвэрлэлд эзлэх хувь жил ирэх тусам өссөөр байгаа
  24. 24. бөгөөд 2008 онд 64.5 хувь байсан бол 2011 онд 69.6 хувьд хү рээд байна (График1.10) График 1.9. Аж ү йлдвэрийн салбарын өсөлт График 1. Аж ү йлдвэрийнсалбарын бү тэц"Фич" агентлаг манай валютын зах зээлд сайн дүн тавилааНийтэлсэн: 6 сар өмнөОлон улсын үнэлгээний"Фич" агентлаг манай улсынгадаадын болон үндэснийвалютын зах зээлд сайн дүнтавьсан талаар "Ройтерс"агентлаг мэдээллээ. Өөрөөрхэлбэл "Фич"-ийнхэнМонголын гадаадын болонүндэсний валютын дефолтынурт хугацааны чансааг "В+"хэвээр хэвээр үлдээжээ.Түүнчлэн богино хугацаанычансааг ч "В" түвшинд хэвээрүлдээжээ. Ингэснээрчансааны нийт үнэлгээ нь“Тогтвортой” гэсэн ангилалдбагтаж байгааг "Ройтерс" мэдэгдэв. Ийнхүү гадаадын болон үндэсний валютын дефолтынурт ба богино хугацааны чансаа "Тогтвортой" ангилалд байгаа нь манай улсын эдийн засагсүүлийн жилүүдэд хурацтай сайжирч буйг илтгэсэн хэрэг аж. Монгол Улс 2010 оноосхойш ийм үнэлгээгээ хадгалж чадсан нь эдийн засгийнх нь хүчин чадал сайжирч буйгхарууллаа гэж тэд мэдэгдэв. Ялангуяа манай улсын гадаадын болон үндэсний валютын захзээл тун сайн байгаа нь энэхүү үнэлгээнээс илт байна гэж "Ройтерс"-ийн эдийн засагчидүзжээ.Монгол Улсын гадаадын болон үндэсний валютын зах зээл "Тогтвортой" гэсэн ангилалдбагтахад олон хүчин зүйл нөлөөлжээ.Тодруулбал 2009-2011 оны хооронд хэрэгжүүлсэн эдийн засгийн үндэс суурийгбэхжүүлэх зорилготой бодлого үр дүнтэй байсан нь Монгол Улсыг банкны хямралаасгаргасан гэнэ. Банкны хямралаас богино хугацаанд гарч чадсан нь эдийн засгийн өсөлттооцоолж байснаас өндөр гарах үндэс болжээ. 2011, 2012 оны эдийн засгийн дундаж өсөлт14.1 хувь гарах төлөвтэйг "Ройтерс" онцолжээ.2009 оны сүүл үеэс 2012 оны наймдугаар сарыг хүртэлх хугацаанд Монгол Улсын гадаадвалютын нөөц 2.5 тэрбум америк долларт хүрчээ. Энэ нь эдийн засаг хүчээ авч буйн томнотолгоо болжээ.Түүнчлэн эдийн засгийн чухал үзүүлэлтүүдийн нэг болох Монгол Улсын зээлжих зэрэглэл2010 оноос эхлэн сайжирч байна. Зээлжих зэрэглэл тогтоодог гол агентлагууд болох"Фич", "Мүүдийс", "Стандарт энд Пүүрс" нар Монгол улсын эдийн засгийг саяхантогтвортой гэж үнэлсэн нь манай улсад орох гадны хөрөнгө оруулалтыг татах чухалүзүүлэлт болжээ.Гэхдээ энэ үед Монголын шинэ Засгийн газар гаднын хөрөнгө оруулагчдын талаар
  25. 25. баримтлах бодлогодоо хэт хатуу бус байхад анхаарах нь зүйтэйг мэргэжилтнүүданхааруулж байна. Эс тэгвээс томоохон хөрөнгө оруулагчид улстөрийн эрсдлээс айн үйлажиллагаагаа хумиж магадгүй гэнэ.Дэлхийн банкны мэдээлснээр Монгол Улсын эдийн засаг энэ оны эхний улиралд 16.7 хувьөссөн нь Хятадынхаас бараг хоѐр дахин их гэсэн үг аж. Гэхдээ инфляцын өсөлт л МонголУлсын эдийн засгийн хувьд санаа зовоох гол зүйл болж байна. Хэрвээ инфляцын өсөлтийнхязгаарлачихвал эдийн засгийн өсөлт улам хурдсах өндөр магадлалтай байгаа аж.Өнгөрсөн долоодугаар сард “Фич” агентлаг байгалийн эрдэс баялгийн үнэ буурч байгаатул Монголд эдийн засгийн эрсдэл үүсэх магадлалтайг сануулсан. Мөн Олон улсынвалютын сан (ОУВС)-гаас Монголын эдийн засагт инфляци дарамт үүсгэж байгааганхааруулжээ. Иймээс уул уурхайгаас орж ирэх орлогоо хэрхэн зарцуулахаа эргэн харахзайлшгүй шаардлага байгааг ОУВС анхааруулсан байна.Монгол улсын импорт өнгөрсөн оны мөн үеэс 2.1 дахин нэмэгджээ2011 оны 11-р сарын 10, Нийтэлсэн Bolortuya ChuluunbaatarМанай орны эдийн засгийн өсөлт эхний есөн сарын байдлаар 16.7 хувь хүрээд буй. Ийм өндөрөсөлттэй орон ховор байгаа бөгөөд энэ байдал нь дэлхий нийтийн анхаарлыг татаж байна.Хурдтай өсөлт мэдээж уул, уурхайн салбар эрчимжиж буйтай холбоотой. Ердөө эхний есөн сарынбайдлаар манай улсын гадаад худалдааны эргэлт 8.2 тэрбум ам.долларт хүрсэн байна. Энэ ньөнгөрсөн оны мөн үеэс 92.4 хувиар өссөн үзүүлэлт ажээ. Нийт бараа эргэлтийн 59.9 хувь буюу4649.1 сая ам.долларын худалдааг Хятад улстай, 15.0 хувь буюу 1222.9 сая ам.долларынхудалдааг ОХУ-тай, үлдсэн хувийг бусад улс оронтой хийжээ.Монголбанк сар бүр манай орны гадаад худалдааны тайлан, тэнцлийг гаргадаг бөгөөд энэ оныэхний есөн байдлаарх нэгтгэгдсэн тайлангаас үзвэл нийт экспорт өнгөрсөн оны мөн үетэйхарьцуулахад 66.7 хувиар өсч 3348.0 сая ам.долларт, импорт 114.7 хувиар өсөн 4826.3 сая ам.долларт тус тус хүрчээ. Импортын өсөлтийн хурд экспортынхоос 2.1 дахин илүү байснаар гадаадхудалдааны алдагдал 1478.3 сая ам.долларт хүрсэн байна. Үүнээс валютаар төлбөр нь хийгддэгбарааны гадаад худалдааны алдагдал 441.6 сая ам.долларт хүрч өнгөрсөн оны мөн үеэс наймдахин өсчээ.МАНАЙ УЛСЫН ЭКСПОРТЫН БҮТЭЭГДЭХҮҮНИЙ ДИЙЛЭНХ НЬ ЧУЛУУ НҮҮРС

×