Your SlideShare is downloading. ×
Novoneyra
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Novoneyra

760

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
760
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
1
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Dossier As teimas e os soños de Uxío Novoneyra Residimos tanto na lingua como na terra María Pilar García Negro O perfil nacionalista e marxista de Uxío Novoneyra Xosé Lois García Anotacións, apuntes e textos para dicir en público e en privado que nos axudan a situar ao poeta
  • 2. Dossier | As teimas e os soños de Uxío Novoneyra Residimos tanto na María Pilar García Negro lingua como na terra… As leitoras e os leitores desta pu- historia contemporánea reclama a blicación repararán en que nos lem- nosa atención. Para alén de ter sido bramos nas páxinas deste amplo nú- escollido pola Real Academia Gale- mero de senllos aniversarios de dous ga figura epónima do Día das Letras escritores imprescindíbeis da nosa li- Galegas de 2010, en Terra e Tempo teratura contemporánea. Recorda- pensabamos lembrar o décimo ani- mos, con efeito, o cincuenta aniver- versario do seu falecemento, que sario do falecemento de Ramón ocorreu en Outubro de 2009, e aínda Cabanillas, que finou en 1959, e mais os oitenta anos do seu nacemento, o trixésimo da morte de Eduardo no 19 de Xaneiro de 1930. Para esta Blanco Amor, así como o cincuente- recordación contamos coa excelente nario da publicación da grande nove- síntese biobibliográfica de Xosé la A esmorga, tamén de 1959. Francisco Lois García e coa colaboración im- Fernández Rei e Manuel Rei Romeu pagábel de Elba Rei, viúva de Uxío e ilústrannos sobre o primeiro, así co- súa compañeira leal, que nos permi- mo Francisco Rodríguez e Diego Par- tiu utilizar textos inéditos de Novo- do Amado o fan sobre o segundo. neyra dun grandísimo valor. Son, en Mais unha outra personalidade nome técnico, paratextos, isto é, fundamental da nosa literatura e discursos na súa calidade de Presi- Uxío Novoneyra aos 16 anos dente da Asociación de Escritores Novoneyra, O Courel (1996) © Federico García Cabezón en Lingua Galega, intervencións en actos cívico-patrióticos, definicións do papel do escritor... E, sempre, ab- solutamente sempre, a lingua, como eixo irrenunciábel. Nestes tempos de ataques inmisericordes contra ela, contra a lingua de noso, bota- mos en falta a súa voz firme, clara e insubornábel, que non dubidaría en definir como merecen gobernantes que se avergoñan do que lles dá sen- tido e lles dá de comer e perpetran atentados destrutores contra o maior signo identificador de que dis- pomos como pobo. Alimentámonos, porén, coa súa herdanza escrita, de que desfrutamos hoxe grazas á xene- rosidade e entrega patriótica de Elba e de seus fillos Branca, Uxío e Artu- ro. Obrigados, desde esta publica- ción, a todos eles! Respeitamos escrupulosamente a textualidade exacta dos escritos de Novoneyra, con todas as súas pecu- liaridades e estilo inconfundíbel. Os leitores de hoxe teñen direito a coñe- celo tal e como el se produciu, sen nengún flash back falsificador. Neste presente, en fin, máis que nunca, diremos con el: Residimos tan- to na lingua como na terra. Farémolo valer... 128 terra e tempo 2009
  • 3. As teimas e os soños de Uxío Novoneyra | Dossier O perfil nacionalista Xosé Lois García e marxista de IDEOLOXÍA INICIAL. Dous períodos ben diversos marcan a ideoloxía de Uxío Novoneyra Uxío Novoneyra en Madrid: 1949- 1951 e 1962-1966. Nestas estadías co- ñeceu moi ben a represión franquista na capital do Estado. No período de Compostela, co gallo do servizo mili- tar en 1952, coincide con Manuel Ma- ría, os dous coñeceron Otero Pedra- yo, Ramón Piñeiro, García Sabell, Fermín Bouza Brey e Carlos Maside no Café Español e no Derby. Otero, Piñeiro e García Sabell, fundamentais na creación da Editorial Galaxia, ade- mais de antifranquistas, tiñan unha liña galeguista bastante marcada e, por outro lado, a do pintor Carlos Maside, como marxista. Maside foi un referente para Novoneyra no con- texto ideolóxico e, en concreto, no ideario marxista. Digamos que foi un punto de partida inicial do que sería en Novoneyra o marxismo na súa se- gunda estadía en Madrid que se am- pliou cos contactos que tiña alí con Reimundo Patiño. Ramón Piñeiro, despois do servi- zo militar de Novoneyra en Compos- tela, foi quen prologou e canalizou a publicación de Os Eidos na Editorial Galaxia en 1955. A relación con Piñei- ro, naqueles anos, foi máis importan- te no campo literario que no político. Mais desde a súa segunda ida a Ma- drid, o compromiso político asumido cara ao marxismo e cara a un nacio- nalismo máis ofensivo arrefriou as re- lacións con Piñeiro. Novoneyra foi unha persoa moi independente no plano político, des- Manuel María, Xosé Lois García (autor do artigo) e Uxío Novoneyra en Pamplona, 1991 botando a disciplina de partido polo seu carácter temperamental e pola li- berdade de pensamento. Isto mani- viñan da proposta do seu amigo de xe- PROXECTO NACIONALISTA. Uxío féstao nun dos seus discursos: Pois ración, Xohán Xesús González, o diri- Novoneyra practicou o nacionalismo non chamaremos socialismo a aquelo onde as xente comunista que procurou inte- de clase con persoas como Patiño e posibilidades individuales e sociales do home grar marxismo e nacionalismo, sendo Ferrín que coincidiu con eles en Ma- quedan reducidas ó mínimo ou imposibilita- asasinado en 1936. Novoneyra com- drid (1962-66). Patiño e Ferrín, xunto das de prano por un imnobre clan dirixente. prendeu esta teorización. Unha postu- con Celso Emilio Ferreiro, crearon Novoneyra soubo reconciliar mar- ra nada cómoda para os que a practi- en 1964 a Unión do Povo Galego xismo e nacionalismo para seren des- caron como el. Ser marxista para un (UPG). Novoneyra non participou na envolvidos nos pobos asoballados e, nacionalista e vice versa significaba creación desta organización, mais en concreto, no caso galego. Esta pos- transgredir as regras estabelecidas por admitiu moitos conceptos do nacio- tura ten a súa orixe en certos matices cada cal e, sobre todo, estar baixo sos- nalismo e marxismo emitidos polos que Carlos Maside mantiña e que pro- peita dos uns e dos outros. dirixentes de Brais Pinto, asociación 2009 terra e tempo 129
  • 4. Dossier | As teimas e os soños de Uxío Novoneyra Uxío Novoneyra e Xosé Lois García na Rúa Nova de Compostela, 1984 cultural moi importante na creación tros de diversos campos, de diversas ideoloxí- recóllote da TERRA estás mui fonda da UPG. as, pra defender a libertade de opinión i a li- recóllote do PUEBLO estás n’il toda Consciencia nacional, dignidade bertade de expresión e pra defender o dereito recóllote da HISTORIA estás borrosa nacional e consciencia social foron ó fervor pola patria, pola recuperación dun- Novoneyra nas dúas últimas es- tres elementos fundamentais na ha nación oprimida, dunha cultura oprimi- trofas envía unha mensaxe aos que práctica nacionalista e no contexto da, dunha lingua oprimida, representantes aspiran á liberdade dos pobos e ao da loita de clases que Uxío Novoney- dun nacionalismo defensivo, o nacionalismo home novo emancipado: ra admitiu. Así o manifestou o 28 de menos agresivo do mundo, o nacionalismo pros que saben que ti podes ser outra xuño de 1984, cando os restos de galego. O simple sentino nacional básico que cousa Castelao chegaron a Compostela: Os a pesar de todo é hostigado polo poder, polo pros que saben que o home pode ser ou- restos de Castelao están eí, e poden ser ma- nacionalismo imperialista do estado. tra cousa nipulados, como todo polo poder; máis Cas- Letanía de Galicia non deixa de ser Dado que o home pode ser outra cou- telao solo ven realmente pros que queremos un enorme cántico nacionalista mer- sa, a tentativa vai dirixida a fomentar unha Galicia Ceibe, pros que solo temos un- gullado nun contexto social no que ese home novo que o marxismo erixiu. ha patria, a patria galega. Pros que solo nós Novoneyra se achega ás clases so- O home novo que tanto énfase puxo nel sabemos e nos sentimos pertencentes a unha ciais, ausentes na historia oficialista, Che Guevara. Por tanto, a realidade nación, a nación galega. dándolles un apousento exaltador e revolucionara esta presente na Leta- O 20 de setembro de 1988, Uxío memorial: nía de Galicia. Novoneyra destaca a súa opción na- GALICIA labrega GALICIA nosa cionalista nunha homenaxe en Ma- GALICIA mariñeira GALICIA nosa INTERNACIONALISMO. Se a Letanía de drid a Celso Emilio Ferreiro: Trátase no GALICIA obreira GALICIA nosa Galicia é unha referencia para o nacio- caso de Celso Emilio, como en cáseque todos GALICIA irmandiña nalismo galego, Vietnam Canto está os poetas ou escritores galegos nacionalistas, GALICIA viva inda asentado na solidariedade internacio- dun nacionalismo defensivo. Que defende Nacionalismo e socialismo, pre- nalista e contra a agresión imperialis- a súa lingua e cultura, i o dereito a autode- sentes neste poema, confirman a ta. A Galiza, como país explotado, está terminación do seu e de todos os pobos fren- opresión do pais e das súas clases presente neste excelente poema cuxos te o nacionalismo depredador dos gobernos traballadoras: labregos, mariñeiros e rexistros conforman unha ampla base estatais, que se apropiaron e sosteñen unha obreiros que confirman esa GALICIA solidaria entre os pobos oprimidos. situación inxusta traguida de séculos. nosa, tan erixida e valorada nesa uni- Uxío Novoneyra estaba nesta ór- Cando o dirixente do BNG, Fran- dade poética. Novoneyra confirma os bita por moitas razóns: a de máis pe- cisco Rodríguez foi encadeado, Uxío atributos, os valores e as dádivas so era pola súa ideoloxía marxista. Novoneyra deixou claro: Estamos aquí, dunha nación asoballada e dun pobo Neste poema dedicado ao Vietnam, a homes libres de compromiso partidario e ou- con historia sen facer cando di: Galiza está dobremente dentro do 130 terra e tempo 2009
  • 5. As teimas e os soños de Uxío Novoneyra | Dossier mesmo, como receptora dunha men- saxe que da fe das masacres e tamén, proxectada cara ao exterior, facendo causa común cos pobos asoballados. O dobre gume de Vietnam Canto forne- ce estas dúas direccións que infor- man e acusan das situacións vividas en Vietnam e na Galiza. É aquí onde se unifica o nacionalismo de Letanía de Galicia co internacionalismo prole- tario de Vietnam Canto. Outra dimen- sión dinámica que Novoneyra ordena desde a súa ideoloxía marxista e na- cionalista. Cando Manuel María pretendeu publicar este poema en 1968 na co- lección Val de Lemos houbo problemas coa censura. Uxío responde a Manuel: Como podes ver sería ridículo insistir. A cen- sura, encanto á Poesía, acepta un límite de protesta, unha protesta debidamente dosifica- da. Non o que realmente “pincha” onde a eles lles doi. Vietnam Canto, continuou a ter problemas coa censura, cando a revis- ta madrileña de poesía Trece de Nieve tratou de publicalo en 1973. Vietnam Canto resúltanos un poe- ma emblemático en varios dos seus apartados, tan marcante na poesía social da Galiza. Convén reiterar o que Uxío Novoneyra dixo con res- pecto a este poema: En todo este tempo que estiven en Madrid, algo me fun car- gando dese ambiente, algo presentía que unha nova dirección ía coller a miña poesía. Neste aspecto, Vietnam Canto non deixa de ser unha referencia acusa- dora contra as situacións convulsi- vas do mundo actual. Lámina cun debuxo de Raimundo Patiño e un poema caligrafado de Uxío Novoneyra PATRIA-LINGUA. A nosa cultura e a nosa psicoloxía, segundo Novoneyra, residen na lingua: Residimos tanto na o ser i o problema de GALICIA e teñan a Un dos discursos mais lúcidos e Lingua como na Terra. Traemos aquí certeza de que a forza do noso amor non transcendentes que Uxío Novoneyra varios textos que corroboran o seu pode ser inutle. pronunciou sobre a lingua e a súa in- ideal patriótico emanado da lingua e A lingua como motor emancipa- dependencia foi na apertura do III que, mesmo en ocasións, nos falan dor da nación, o esclareceu nunha Congreso de Escritores Galegos, pro- de Patria-Lingua. Nesta unión, sinala: curta introdución sobre os poetas, fi- nunciado o 22 de setembro de 1995 Esta voz ha ser decisiva tamén prá perviven- nalizando: ¿Quen non rexeita os fríos ma- no Museo do Pobo Galego en Santia- cia i extensión do devandito, como na loita nipuladores da Lingua de calquer índole, os go de Compostela: E se non outra im- que se sigue pola chamada normalización do deformadores da Patria? Os enlatadores da posible permanencia ha de valerlle a perma- idioma i os outros dereitos nacionales. Pra identidade. Por qué a Lingua é sagrada, é o nencia da especie e a permanencia, a esta loita requírese non só a voluntá dos es- único que queda de tódolos nosos mortos a duración da propia Lingua, onde quedan a critores, senón tamén a de tódolos que sintan única forma de inmortalidade longa. voz, os xestos i o xeito dos antepasados e dos 2009 terra e tempo 131
  • 6. Dossier | As teimas e os soños de Uxío Novoneyra © Xan Muras Un dos últimos actos nos que Uxio Novoneyra exerceu de “decidor” con motivo dunha sentida homenaxe que se lle fixo contemporáneos /todo!/: a imaxen de todo o lingua: Certamente a responsabilidade da Esa obsesión reiterada pola defen- propio, unha extensión do antigo sentimen- Lingua é de todos, non só dos escritores en sa do idioma que atopamos en Novo- to de estirpe mesturado coa concencia de cla- Lingua Galega nin dos nacionalistas de- neyra leva esa obstinada defensa: Eiquí se, coa extensa conciencia de clase, ó ser es- fensivos ou críticos. A todo galego, sexa de estamos celebrando as letras da nosa lingua, tá na Lingua das clases populares, as que partido que sexa, incumbe a responsabili- da nosa diferencia, o verbo orixinario, deposita- fan sentir precisamente a súa forza con po- dade da supervivencia da Lingua e a rei- rio da memoria común, gardador da nosa in- tencia no último século. Dándose o caso ei- vindicación da dinidade nacional de Gali- mortalidade, da única pervivencia máis alá da quí en Galicia que o sustrato labrego popu- cia e o dereito da autodeterminación, memoria personalizada, a relixión inevitable, lar i o conocemento do mundo e da Terra é o recoñecido nominalmente para tódolos po- pois só somos pasado. E a lingua é a memoria que formou a Lingua. bos. E así nós, escritores en Lingua Gale- do pasado común. Por iso se di que a lingua Na clausura deste III Congreso ga non nos sentiremos ate tal punto se- propia vala para algo máis que para comuni- de Escritores volveu a pór énfase na cuestrados pola patria. carnos: vale para unirnos e gardarnos 132 terra e tempo 2009
  • 7. As teimas e os soños de Uxío Novoneyra | Dossier Libros para ser libres Anotacións, apuntes e textos para dicir en público e en privado que nos axudan a situar ao poeta A Nosa Lingua é a de verdade algún día ou seremos go- bernados, seremos o que fomos e so- Nosa Patria mos: “gleba”, “carne de Historia” e non homes libres dun pobo libre. Esta palabra “libre” vouna coller pra baixar ó motivo que aquí nos trai: a inauguración da Feira do Libro de Intervención co gallo do acto de Santiago de Compostela / 1987. A apertura da VI Feira do Libro de Feira do Libro que tamén é unha fei- Santiago de Compostela, 1987, ra, unha festa da libertade. Pois a tó- reproducido logo como artigo nas dalas formas de comunicación amplia páxinas de “El Correo Gallego” ou multiplicada que ten o home, polo de hoxe na que se dice con maior li- bertade é precisamente no libro. Con primavera nova, estamos nesta los credos e partidos, implicados no Xa sabemos das presións que vella Compostela, que agora se lle afianzamento da nosa lingua e a nosa exerce calquer poder pra imporse, pra presenta, por primeira vez dende Xel- cultura no noso país. Iste afianza- impórsenos nos medios de comuni- mírez, a oportunidade de ser centro mento faranos ver máis craramente cación de masas / audiovisuais /, na decisivo, anque limitado, de poder os nosos problemas e os problemas TV, na radio e aínda anque menos na pra tódalas terras de Galicia, de igoal da nosa relación cos outros pobos. prensa diaria ou periódica. Sólo nos li- maneira que á lingoa e a cultura, ás Se non somos capaces de deslin- bros os outros homes se nos achegan letras galegas se lles presenta a posi- dar e defender a nosa identidade. coma se fose individualmente, como bilidade de recuperarse da marxina- ¿que problema común poderemos privadamente, cáseque como íntima- ción dos últimos séculos, e ser non afrontar que non seña o de acetar a mente, a falar con nós. A decirnos, a só moimento de memoria viva, resto imposición que nos veña de fora, a decírsenos. A informarnos do mundo, último do noso ser histórico acumu- imposición que non pensa en nós co- do seu mundo, do noso mundo. lado, do noso pasado profundo, se- mo pobo, senón como territorio, co- Os libros son, despois do amor i a nón tamén vehículo de relación de mo ouxeto?.. amistade, a maior forza contra a soe- comunicación moderno, actual, com- Todo político que non vexa esto, dade, a terrible soledá humán que é pleto, hable pra todo. todo home galego que non vexa esto, quen fai os maiores mostros. Nestes anos primeiros da nosa queda fora, queda deslexitimado pra Se non conseguimos relacionar- Autonomía estase dirimindo a posi- exercer a responsabilidade da repre- nos cos nosos veciños, cos nosos bilidade dunha Galicia galega, posi- sentación cidadán na súa terra, no conciudadáns, coa fondura e fluide- bilidade da recuperación nacional de seu pobo, que é iste pobo en trance za que desexamos, que precisamos, Galicia. I é agora cando todos deben, de recuperación ou de estinción pre- relacionémonos polo menos con debemos ter concencia de que todos cisamente niste intre. eles ó traveso da lectura dun libro implicados, porriba de intereses e TODOS somos galegos e todos verdadeiro. E así non se embotará a credos políticos ¡se é que esto é po- temos responsabilidades como tales nosa capacidade de comunicación, sible! Todo galego de toda ideoloxía galegos, i estas responsabilidades, de profunda relación social. Proba- que implique responsabilidades do repito outra vez máis, traspasan as blemente o autor dise libro, nun im- común, ten que sentir, ten que ter a a ideoloxías i as premisas do propio pulso tamén de comunicación, de responsabilidade da nosa lingua i a partido. Responden a algo máis pro- relación dificultada, buscou tamén nosa cultura, que son o máis fondo, o fundo. E non valen medias tintas. Hai o interlocutor interposto do libro máis conformado a espresión viva do que estar sí ou non con Galicia. E non pra non deixar de relacionarse, pra noso común. E sobre todo a lingua se poder dicir que se está con Galicia facelo sin violencia, sin ser irruptor, que non só un gran poeta como Pes- cando non se sinte a responsabilida- nun falar pra todos como pra cada soa senón que son muitos os que a de da pervivencia da nosa lingua co- ún e con libertade. confunden xustamente con patria. mo meta primordial. Libros para ser libres, pois que A nosa lingua é a nosa patria, aín- Nesa pervivencia: eiquí é onde es- dende iles é dende onde o home nos da máis que o propio territorio. Nela tá o futuro de Compostela e o futuro fala máis libremente, liberado inclu- aínda o descoñocido nunca é alleo de Galicia.Eiquí está inclusive o poder so da coerción do entorno. E incluso pra nós. político do futuro, que será moi dis- máis da coerción que pudera suporlle Retomo o fío de que niste intre tinto según que a nosa língua se sos- a nosa propia presencia. estamos tódolos galegos, os de tódo- teña ou non. Así nós gobernarémonos Libros pra sinceridade. 2009 terra e tempo 133
  • 8. Dossier | As teimas e os soños de Uxío Novoneyra A Terra que terma Anotacións, apuntes e textos para dicir en público e en privado que nos axudan a situar ao poeta das palabras Árbores, 1984 Arbores, álbores, árboles, albres, arbes. Tamén de muitos xeitos se cha- man en Galicia carballos, castiñeiros, cerdeiras, pradairos, bidueiros, noguei- ras, pereiras, mazairos, lameiras, loureiros, abrairas, salgueiros, amieiros, chopros, aciñas, faias, carnabudos, teixos, acibros... Sin eles a face da nosa Terra non sería recoñecíbele. Entr´iles escribín poemas que sólo poden escri- birse na nosa Fala. Riba da auga tecida No bicarelo do bico do brelo flaira d´abraira frorida canta o paxariño. Riba da auga trenzada / No mesmiño flaira d´abraira granada. bicarelo do bico do brelo. Aló na serra luguesa do Courel hai un paradiso bravo de árbores e fontes. Ollando ó Norde, costa e raiada picafondo por dez regueiros: A Devesa da Ro- gueira. Eilí sempre foi bosque. © Xan Muras © Xan Muras Nas fotos da esquerda vemos a marca feita por Novoneyra na codia dos seus castiñeiros. Debaixo, as bagas vermellizas dun carnabudo, árbore preferida de Novoneyra. Enriba destas liñas está o editorial mecanografo e asinado de Escrita, revista da Asociación de Escritores en Lingua Galega 134 terra e tempo 2009
  • 9. As teimas e os soños de Uxío Novoneyra | Dossier Mais inda hoxe cando todo se vai unificando, inda hoxe se nos recoñecemos galegos recoñecémonos por unha especial calideza que denuncia o corazón e que está na base da solidaridade popular. Recital de Marín e ligarnos, facernos recoñecibles, iden- tificarnos. Ourense O sentimento non é inútil, provo- ca incluso a revulsión interior contra Nadal de 1989 a inxustiza, a carencia e remarca a dignidade humana. Pensaba eu relendo a Rosalía po- EN GALICIA HAI unha forma ex- lo seu Centenario, no 85: tremada e vaga , máis aguda, da con- “inda a bagoa máis pura, mais sin cencia que é o sentimento, que tanto direucion acusa ó poder”. empuxa como paraliza. A desmesura Inda os que choran sin sabelo es- eiquí do sentimento patentízase tanto tán acusando ó poder i as mil formas na poesía popular como nas outras. de opresión i exclavitude, as mil for- Cando a galega foi a forma poéti- mas de utilización do home. ca medieval da península, foi a forma Hai tamén formas enfermizas do daridade popular. E que está na nosa do sentimento. sentimento que rexeitamos perso- poesía histórica, i é o que pudera Cando a poesía i a lingua galega nalmente como o sentimentalismo i chamarse o noso estilo: “sinto logo se recupera no século XIX foi tamén o saudosismo, as cales unidas o refi- existo, logo estou vivo”. unha forma do sentimento, quero de- namento expresivo chegan a produ- A vitalidade da terra i o sentimento cir que foi eso predominantemente. cirnos alerxia. diante da Historia i esa rara capacidade Inda no século XX o sentimento Pero unha cousa é o inevitable de trasformar a diversidade en unida- xa non de moda está detrás da con- sentimento e outra a recreación senti- de, a certeza en dúvida, o patetismo en cencia aguda, depurada, cuaseque mental. Hai que ter cuidado coas últi- sorriso, son o sello entre nós, dos que pura e da palabra pretendidamente mas correntes de influencia portugue- non se avergoñan nin esconden da sin- enfriada en Manuel Antonio, Pimen- sa, coa mania sentimental i a finura ceridade e do que se chama humanida- tel. Non é ocultado -o contrario- en formal i o distanciamento da común de. Dos que se resisten ó cinismo. Cunqueiro, e Díaz Castro e aparece realidade social, coa excesiva depura- O mundo e o home é diverso, sa- en todo a súa plenitude popular des- ción expresiva formal de cuño alleo. bemos que é diverso pero hai un cla- medida en Maria Mariño Carou, a Mais inda hoxe cando todo se vai mor pola unidade. Somos individuos noiesa do Courel. unificando, inda hoxe se nos recoñe- mais somos tamén pobo común. O sentimento é concencia, é co- cemos galegos recoñecémonos por Escuitade como cantaron sempre nocimento e como tal é válido e inda unha especial calideza que denuncia os galegos, escoitando recoñeceré- incluso pode ser actuante pois pode o corazón e que está na base da soli- monos como tales. 2009 terra e tempo 135
  • 10. Dossier | As teimas e os soños de Uxío Novoneyra A resistencia cultural Anotacións, apuntes e textos para dicir en público e en privado que nos axudan a situar ao poeta ao franquismo [tres cartas sobre o impublicábel “Vietnam canto”] Monforte de Lemos, 16 de Samartiño de 1968 Sr. D. Eugenio Novoneyra CAUREL Querido Novoneyra: Andamos xa a voltas coa COLEICIÓN VAL DE LEMOS. Están a punto de sa- ír --dentro de dez ou doce días-- os primeiros libriños que son, como sabes, do Diéguez e mais meu. Agora compre preparar os vosos cadernos: O de Roberto i o teu ou ó revés. Co Roberto teño que falar xa que ó entregarme os seus orixi- nás veñen algús poemas en castelán que non estou disposto a editar por dúas razóns: a primeira é que somentes editarei cousas escrusivamente en galego i en segundo lugar é que, si fas unha concesión ó castelán, comenzarán a botárche- se derriba tódolos versificadores do país. Como eu ando toda esta tempada dabondo ocupado é ben que fagas dúas © Xan Muras copias do teu libro --pois supoño que no Caurel tés vagar dabondo-- pra mandar a censura. Ademais é realmente compricado o facer as copias como as queres tí. Unha vez feitas as copias pódelas mandar a Madrid ó Ministerio de Información e Turismo acompañadas da instancia que che remeso. O mandalas tí do Caurel simprifica as cousas. Si queres que as mande eu, unha vez feitas as dúas copias, tampouco teño inconvenente ningún en facelo eu. Soi hai un orixinal eiquí e fan- nos falta tres: un pra imprenta, outros dous pra Madrid pra que os vexa a censu- ra. Eu, dende logo, sin mandar o orixinal a Madrid, non o edito. A onde hai que mandalo as señas son: Registro del Ministério de Información y Turismo. Madrid Así chega. A instancia hai que poñerlle unha póliza de 3. Esto é todo pólo momento. ¿Qué tal vai tua nai? ¿I o pai? ¿Traballas moito? Saúdos garimosos de Saleta e meus pra todos. Unha forte aperta do teu vello e bó amigo. [Sinatura de Saleta e de Manuel María] © Xan Muras 136 terra e tempo 2009
  • 11. As teimas e os soños de Uxío Novoneyra | Dossier O CAUREL 22/XI/68 QUERIDO MANUEL: Xa non é menester copiar o VIETNAM CANTO pra man- dalo á CONSULTA previa. Il xa estuvo no MINISTERIO DE INFORMACIÓN e sa- be a resposta, que é do máis “tajante”. Lei senón os primeiros renglós desta car- ta de ANGELINA GATELL promotora do volumen coleutivo “CON VIETNAM”, no que il debía figurar: “Madrid /28/X/68 “Estimado amigo: “CON VIETNAN” ha sido autorizado con condiciones. Al- gunos poemas han salido muy mal parados, cinco de ellos arrancados de cuajo. Uno de esos cinco es el tuyo. Es un hermoso poema. Intolerablemente hermoso por lo visto.” Como podes ver sería ridículo insistir. A censura, en canto á Poesía, aceuta un límite de protesta, unha protesta debidamente dosificada. Non o que real- mente “pincha” donde a eles lles doi. “PAZ en carteles xunto a COCA-COLA” PAZPAZPAZPAZPAZPAZPAZPAZPAZPAZPAZPAZPAZPAZPAZPAZPAZPAZPAZPAZ Uxío con Manuel María, Paco Martín, Fernán Vello e Francisco Pillado na Alameda de Pra tapar tanto, tanto, Santiago no 1987 muro” Era demasiado Se ti o estimas procedente, pode sustituirme no emparexamento con RO- BERTO ANDRADE LOBOLEMOX o poeta de Pontedeume RAMÓN REGUEIRA, que ten rexos poemas de tipo social como parente e veciño que é de ROI XORDO, un diles o titulado “A MIGUEL HERNANDEZ” Ademais tamén é gran amigo de ROBERTO e contentaralles ir xuntos. Os dous teñen o meu ver a re- querida calidá. Mándame a direución dos componentes da nova canción galega. Tamén a de algún estudiante do grupo progresita galego, pois a min estravioúseme a de Reguera co que mantiña contauto. Teño pra eles a LETANIA GALEGA pra co- ro de mil. Um saúdo pra Saleta, un abrazo pra ambos. O meu pai ben. Miña mai cada vez pior. Nin unha maldición bíblica. 2009 terra e tempo 137
  • 12. Dossier | As teimas e os soños de Uxío Novoneyra Homenaxe que AS-PG e a CIG lle fixo a Uxío Novoneyra no marco das Xornadas de Lingua e Literatura en abril de 1999. De dereita a esquerda: Alberte Ansede, Manuel Cardevilla, Elba Rei, Manuel Caneiro, Cesáreo Sánchez, Eduardo Álvarez, Manuel María, Saleta Goi e dúas persoas máis. Uxío Novoneyra no centro TRECE DE NIEVE REVISTA DE POESIA Hilarión Eslava, 56 * Madrid - 15 28.1.73 Uxío Novoneyra Parada do Caurel Lugo Querido amigo: Te rogamos que nos discupes por tan tardía respuesta. Leímos con sumo interés los dos poemas, especialmente “Viet- nam canto”. Nos enfrentábamos, para su publicación, con dos problemas: el de extensión, excesiva contando con las cola- boraciones que ya teníamos, y el de censura, siempre imprevisible. Pensamos añadir un cuadernillo para la versión galle- ga de “Vietnam Canto” , descartándolo después por razones económicas. Al mismo tiempo, y de ahí el retraso en contestarte, hacíamos consultas oficiosas, por llamarlas de algún modo, sobre los posibles problemas con una eventual censura del po- ema por sus alusiones a la paz española y a la Galicia-Vietnam “asoballada”. Las personas consultadas nos afirmaron en el peligro existente, que nosotros debemos evitar especialmente, dada la precariedad económica en que nos movemos y el da- ño que nos supondría un secuestro de un número. Quizá esto no sean más que hipótesis, pero por las razones anteriores nos vemos obligados a esta autocensura, que otra revista más fuerte podría desatender. Tenemos prácticamente planeados los cuatro números próximos. El 5 irá dedicado a poesía norteamericana de los años 50-70, y el 6 será misceláneo. Si quieres enviarnos algún otro poema para éste último, podríamos ponerlo sin problemas. De todos modos, prepararemos para más adelante un número dedicado a la poesía gallega (nº 9 o 10), y esperamos tu ayu- da y colaboración. Te adjuntamos el número aparecido. Un fuerte abrazo: [ Sinaturas de Mario Hernández e Gonzalo Armero] © Xan Muras 138 terra e tempo 2009
  • 13. As teimas e os soños de Uxío Novoneyra | Dossier O Partido e a lingua Anotacións, apuntes e textos para dicir en público e en privado que nos axudan a situar ao poeta [Escrito para o xornal Diario de Galicia] Non sólo ós responsables, mem- bros ou simpatizantes dos chamados partidos ou grupos nacionalistas, se- nón que a tódolos galegos incumbe unha responsabilidade e deber tan elemental como é conservar a Lingua propia, avalado por ise sentimento universal de pertenencia a un pobo, do cal a propia Lingua é forma. En canto aos chamados grandes Con Manuel Beiras no 1989 partidos centralistas ou estatales, a sua postura é nun caso escasamen- te pro galega en materia Lingüística Non é peregrino pois aventurar que partido, incluso a nivel estatal, lle per- e no outro, nin disimulada, mais a reivindicación decidida da propia mite facelo tan axiña como o decida ben marcadamente antigalega. O Lingua beneficia a calquer partido con carácter de urxencia. único que fai e prexudicalos a longo político por canto pacifica o senti- Todo parece apuntar a que o pro- prazo en igual medida que iles re- mento de culpa e atentado contra o blema da Normalización Lingüística tardan ou imposibilitan o proceso propio que sempre é forte nun pobo se solucione racionalmente. Inda que de normalización. Pois o feito de como o noso de lingua amenazada o noso semella un pobo cunha míni- que Galicia perda identidade e dife- ou problematizada. ma concencia nacional activa, non por renciación linguistica failles ós que Según se fixo unha galeguización eso deixa de ser un pobo aínda moi eiquí gobernan perder poder ante o indudable dos medios de difusión enteiro. E hai que pensar que vivimos Goberno Central i o aparato do Es- audiovisuales dependentes da Xunta, nun intre histórico no que máis que tado. E ós que non gobernan na que se faga algo parecido no campo nunca os pobos clamean polo autogo- xunta failles perder poder no apara- da Educación e que o conocimento berno e reivindican os seus dereitos to central do seu partido. Por outra suficiente do Galego sexa unha exi- nacionais, entre eles o respeto a sua parte ambos teñen amplios sectores xencia en toda a Administración au- peculiaridade lingüística, como a pro Lingua Galega nas súas filas, tonómica. Resultaría coherente coa marca máis patente da identidade e creando nestes sectores un estado proposición de Administración Úni- signo do seu fondo común. de mala concencia, do que máis ou ca. E é factible por canto o poder do menos tarde un partido se resinte. Presidente da Xunta dentro do seu Uxío NOVONEYRA / Nadal 1992 2009 terra e tempo 139
  • 14. Dossier | As teimas e os soños de Uxío Novoneyra Falándolles os das Xornadas de Lingua minoritarias de Europa NUNCA a lingua Galega tivo maior e mais insuficiente promoción pois nunca se viu máis amenazada. Como é de sobra sabido, agora ta- mén está amenazada eilí nas aldeas onde secularmente estuvo a sua re- sión ás linguas minoritarias da mino- a unha Literatura como misión ó lon- serva inatacable. E se non se estable- ria a que pertenecen, mais ó saber go da vida. Hai si premios e axudas ce a galeguización das cidades, des- que o aparato central do partido é concretas que non fomentan a mellor galeguizaranse as aldeas. contrario a promoción da mesma, literatura, senón unha literatura para Só a voluntariedade de algunhas elas absteñense dunha acción nise cobrar puntualmente. organizaciós e de algunhos colectivos sentido pra non ser marxinados. As axudas as Asociaciós de escri- de insinantes i escritores e algunhas Só os partidos nacionalistas se tores son escasas e concedidas a des- individualidades sosteñen a defensa sinten responsabilizados, como de tempo e nunca seguras pra facer un- frente a presión estatal de desgalegui- propio interés e teñen incidencia ac- ha programación previa e desenrolar zación ou de galeguización aparente. tiva. Mais en Galicia dase o caso de unha creación eficaz. Anque o estado considere oficiais ás que non teñen demasiado poder. Compostela, vrao 1989 linguas minoritarias inscritas no seu No mundo da literatura o uso da Novoneyra territorio non as potencia de feito. propia lingua é cáseque total. Sigue Os grandes partidos políticos de dándose unha grande fidelidade á Arriba, co pintor Blas Lourés no 1976 dimensión estatal non sinten o pro- lingua propia e unha gran actividade blema e só fan simulación verbal de creativa. As xeneracións sucédense atendelo e ás veces nin eso senón to- sin ruptura. Inda que as axudas i o re- do o contrario. Algunhas persoas illa- coñecimento non é grade pros que A esquerda embaixo voda de Uxío e Elba o 5 das de ises partidos non teñen aver- entregan a vida a Literatura, cáseque de xaneiro de 1973 140 terra e tempo 2009
  • 15. As teimas e os soños de Uxío Novoneyra | Dossier Muller, traballo, Anotacións, apuntes e textos para dicir en público e en privado que nos axudan a situar ao poeta palabra Recital Lugo. 1990. 8 de marzo Estamos celebrando o día da muller traballadora e por eso eu es- collín para este recital dous poetas que foran mulleres e que o mesmo tempo o seu canto estivese alimen- tado pola cultura, pola tradición popular. E que foran elas mulleres traballadoras i entre mulleres tra- balladoras. Cunha relación cotidia- na coas chamadas mulleres do po- bo, do que antes se chamaba da gleba, co que logo deu en chamarse mundo do traballo. Denantes, en Galicia, se había al- go respetado, incluso mitificado era o traballo. Niste pobo tan entregado ós poderosos, ós detentadores de algún poder, e o mesmo tempo tan crítico e irrespetuoso e inda maledicente, o traballo, e mais ben o traballo ma- nual, visible, era o único outorgador de dignidade moral. Ate fai ben pouco a xente do co- mún, inda cando estaba de viaxe de domingo ou de festa non paraba de falar do traballo, dos traballos. Solta- ban o traballo das maos e collíano na boca. Chegaran a conclusión mais que de organizar o traballo, a de que non se podía parar de traballar. A da tarea incesante. Esto era mais patente, claro, na Galicia rural, na que estas duas poe- tas que escollin pra decirvos hoxe tu- veron a sua infancia ou viviron longo tempo, o tempo pra asumir a sua Uxío con Koldo Izaguirre no Parador de Gondomar no 1986 concencia colectiva i a sua concencia profunda, xunto coa sua língua, a no- sa lingua galega, “A fala”que en am- da dende a vida; e a outra canta da ceu a vida das cidades e da clase bos casos se alternaba coa castella- mocedade, os soños da mocedade, ilustrada polos seus estudios, polas na, coa castelán. “As galas de un dia” ... xa dendes do suas relaciós literarias e polo seu Unha destas duas poetas, é a outro lado. matrimonio con Manuel Murguia, o mais conocida de todolos nosos poe- Rosalia é un caso extremo de historiador. tas -inda que non totalmente inter- concencia individual e de concencia E coneceu todo esto intimamente pretada. Mailos poetas deben ser in- colectiva. Coñeceu ben os tres esta- é decir vivindoo. É decir a traveso terpretados por cada un. Unha é mentos da sociedade do seu tempo. dunha longa experencia. Ela é unha Rosalia Castro cuio nome chegou a Coñeceu o pobo aldeán , rural, pola das galegas mais cultas do seu tem- confundirse co de Galicia. E outra é sua infancia en Lestrove. Coñeceu a po. E ademáis da chamada cultura Maria Mariño “esa gran descoñecida”. fidalguia pola sua estanza no Pazo deprendida, estivo aberta e asumíu a Unha, Rosalía, canta ao mundo i a vi- D´Arretén, a casa da sua mai e coñe- cultura popular. E solidarizouse ben 2009 terra e tempo 141
  • 16. Dossier | As teimas e os soños de Uxío Novoneyra conscentemente co pueblo co pobo cionada, si vos e máis eu aínda so- Maria Mariño descubriu a pala- seu.................. mos capaces de emocionarnos en bra, encontrou a palabra xa na edade Rosalía é unha profunda desmiti- contauto, pra que sexan eles, os seus madura e a súa mesma palabra va- ficadora. E todo profundo desmitifi- poemas os que nos amosen a sua ex- leulle pra desvelar o seu misterio i cador é que foi denantes un posuído perencia profunda, a sua humanida- encontrar a riqueza de todo o vivido dos mitos e dos soños, un extremado de batida, a de quen vive sin coraza, como un don gardado e nise don es- do entusiasmo e da ilusión. sabedor quizaves, de que con coraza taba a forza primeiro, o pulo orixinal Rosalía con tantas experiencias ou sin ela non hai mais defensa que o da vida. de tantos ambientes vitais era unha propio entusiasmo, que o entusias- Por eso nos di pouco antes de escoitadora das doloridas mulleres mo que poda sosterse cos ollos aber- morrer como asombrada até sentir os problemas de elas como tos, como o voso entusiasmo de tra- “é outono i en min nace primavera” seus, según confesa ela mesma. balladoras que tratades de Nunca o desencadenarse da pala- Tivo a experencia, non doada po- organizarvos frente o poder do esta- bra no canto, o pulo órfico foi mais lo que parece, do matrimonio i a de do ou do capital. unha asunción e unha salvación. ser nai de prole numerosa e de non Ela foi batida por tódolos ensoños, Nunca eu oín a ningún poeta des- excesivamente boiante economía por por todolos problemas, por todalas pedirse do mundo e da vida, da natu- eso supómonos “as que pasou”. doores, por todalas carencias e perdas. raleza-terra dunha maneira tan con- E decir que tivo unha vida con tó- E de todo eso fixo a sua forza de mu- movedora e plena, ca forza xunta de dolos problemas capaces de derribar ller plena, de ser humano plenamente todo o vivido. Ca promesa realizada os máis altos soños e déndes de logo conscente, de galega rasa e universal. que alimentou os máis remotos ou tódolos soños ilusos. E todo esto Recitareivos, direivos, poemas do recentes soños. E todo, repito, salva- xunto a unha gran sensibilidade indi- seu libro de madureza “Follas novas” do polo canto, pola palabra viva. vidual e social. [poemas] Nen que o mesmo orfeo cantara Foi toda unha do seu tempo que Según Rosalía no século XIX nos nela polos que non teñen voz ou can- era tamén xa un tempo de crise e de canta a vida, dende a vida. María Ma- to final. I este fora un canto de pleni- cambeo e como fin tuvo a esperencia riño no século XX, as veces no seu úl- tude anque doloroso. da enfermedade que e o que mais timo libro galego, en “Verba que co- Parecía que a muller-home o ho- transforma aos seres humanos: os menza” parece que xa nos canta me-muller non podería convivir con- homes i as mulleres. A evolución in- dendes do outro lado. É un canto do servar tal orgullo de ser ó final, con- terior na enfermedade e rapidísima. recordo como unica riqueza somos servar toda a forza primeira. Así se explica que Rosalía seña inda donos de canto vivimos plena- Habería que ver o que nesta segu- un dos poetas de máis diversa voz. mente, da infancia, da mocedade: do ranza influíu o que Maria Mariño Ca- Poeta da door existencial -antes do que ela chama “as galas de un día” As rou fose según dicen de moza, unha existencialismo-, poeta social, poeta galas de aquel bon dia de terra... Do- muller belida e así o sentise e crese. da paisaxe... nos inda dos soños xa perdidos e vol- Como se lle dixese a terra: dou- Mais eu non veño eiquí facer un- tados porque eran verdadeiros, donos che gracias por aquela miña beleza e ha interpretación analítica e desme- da dádiva de toda a naturaleza terra. pola beleza túa e pola forza que a nuzadora que non son un profesor Donos dos tres tempos, presente, pa- alentou e que seguirá por siglos co- nin un investigador sistemático, eu sado e futuro, nun mesmo tempo. E mo o sol. Anque eu pase. Anque a loi- viñen pra facervos unha lectura emo- todo eso estaba gardado na palabra. ta pola vida foi dura douche gracias. 142 terra e tempo 2009
  • 17. As teimas e os soños de Uxío Novoneyra | Dossier O escritor e o idioma Anotacións, apuntes e textos para dicir en público e en privado que nos axudan a situar ao poeta 23 de setembro 1995 Por eso hai que ler as palabras como ofrecendoselles mais que co- III Congreso de mo ofrecidas a nós. Pois non nos foron simpremente ofrecidas como expostas, senón pra Escritores Galegos que rematemos a criación pois nin- gua é completa. Escoitei estes días repetida grande Pouco mais que un intento so inseguranza sobre do futuro da Lingua. aparentemente logrado. Zozobra que racionalmente eu tamén Por eso a poesia rexeita tanto a comparto, pois o peligro é demasiado pedanteria. E a exposición lograda e evidente pra iñoralo e sobre todo pola todo o que non queda no aire pra que información e comunicación instanta- outro e outro o colla e defina. nia e multiple a ámeto universal. Pero Por eso inda os textos poeticos as veces o peligro máximo supón unha mais alongados na historia, os mais reacción ou resposta máxima e atenta, distantes, nunca son meros restos do avisada. E o resultado pode ser o con- pasado. Aínda están chegando a nós trario, unha reacción universal de au- achegándose. Por eso non hai palabra todefensa das etnias alertadas. Refiro- poética última válida sólo por eso, se- me ás etnias-linguas, con lingua nón simulación de avangarda, ou chá- propia, como se dice. manse avangarda os seguidores do E básome na escura seguranza. sata se atreven coa poesía sin unha mí- mais exterior das supostas avangardas. Esa escura seguranza que malia a to- nima intensidade interior, experencia O que non quer tampouco decir que do sentimos. A certeza escura da per- profunda e suficiente memoria e hu- non se identifique a palabra actual. vivencia do noso ser galego. mildade?. Eso que ven despois da ex- E virando algo a dirección diste Mentralos poetas i os narradores, perencia, da experencia sempre reno- breve discurso diremos que as lin- que son outra maneira poetica, sigan vable. Críticos, como se dice, con ideas guas teñen unha maior ou menor tra- escribindo en galego estade certos po- previas ou fixas, con clichés coñecidos dición poetica, disponibilidade ver- lo menos da posibilidade de salvación. e críticos non dados a lectura-apertura. bal, ou orden verbal, posibilidade Ninguen escribe pra unha segura futu- Un crítico non é mais que o últi- verbal e que non todo está no explici- ra lingua morta. Remítome a un verso mo lector . Debera abrise á obra do tado decir, nin no recurso da vague- das elexias do Courel “¿Por que a es- poeta coa pureza do lector fervoroso dade pro que xa esta dito. pranza?... Ela sabe algo que un iñora”. e axudar e ese lector. Nin vir cunha imaxe que se quede Ahí temos toda a poesía galega ¡Co difícil que é acceder ó texto máis acó dun conceuto sobradamen- contemporánea tan elexíaca as veces poético escrito! Texto que ten dis- te definido. e tan desengañada, dendes de Rosa- tancia incluso do que teimou decir o Pero si semella haber mellor dis- lía ate hoxe. Quizaves todos ises poe- poeta, o propio poeta autor. posición de certas linguas pra pala- tas sentiron como nós agora o peli- Porque e sabido que non so escri- bra poética. gro, o inminente riesgo da lingua. bimos coa nosa experencia se non ta- É a longa labor dos poetas que Pero unha escura corrente os manti- mén coa experencia de todo o pasado escribiron ou falaron nela quen a vol- ña. Así, o lelos, a súa indudable tris- que xa está previamente na lingua, e ven hable, hábil. Non só dos poetas tura de muitas veces danos forza inda coas posibilidades nosas que nombrados, se non a dos escuros su- sempre. I esto non pode ser, senón é non esgotamos porque houbo que es- premos, antigos anónimos, facedores pola escura certeza de que malia a coller sucesivamente unha sola sobre da lingua, os que se calmaron e nos nosa morte individual estar maña vi- a marcha. Pero algo do que pudo ser colmaron o expresar algo novo. vos biolóxica i espiritualmente vivos e non foi queda resoando e métese no A aquéles e a éstes a tódolos pasa- nas xeneraciós futuras. texto, e altera, modifica. dos galegos e non galegos que entraron E deixemos a incerteza, inda que Por eso somos máis que nós mes- nela se lles debe que a nosa lingua teña ela volva dentro dun intre poilos poe- mos, somos incluso os outros, e non tradición poética. E que o poeta exceda tas son os tipos menos ilusos do mun- so os outros homes se non os outros sempre a si mismo. E que a obra exce- do de tan atentos o exterior i o interior seres e inda as cousas ¡Todo! da ó poeta. Si, indudablemente, tamén e o reconto minucioso da memoria. Todo eso está no home, en cal- sómo-los outros. Os outros nosos. E ¿Como haberá críticos que tan ale- quer home, e alúmao con dificultade acabaremos quizaves sendo os alleos. gremente con unha alevosía tan insen- o poeta. Mais entón eles xa serán nosos. 2009 terra e tempo 143
  • 18. Dossier | As teimas e os soños de Uxío Novoneyra A fala e o poder Anotacións, apuntes e textos para dicir en público e en privado que nos axudan a situar ao poeta Lugo. Círculo das Artes. 13 maio 1982 Estamos, estanse celebrando is- tes dias unha serie de actos entorno o dia das Letras Galegas. Nun solo dia o ano, en Galicia os centros de educación i os medios de difusión de masas préstanlle unha especial atención a todo o relaciona- do ca nosa fala i as nosas letras. Ago- ra xa se progresou hai un dia das Le- tras Galegas e un dia da fala. Pero inda nestes dias nin a radiotelevi- sión, nin a prensa se lles ocurre facer unha programación total nunha tira- da total en galego. E, n´algunhos ór- ganos de difusión, nin total nin par- cial. Xa nin tratan de cobrir aparencias. A nosa fala sigue pois construcción nacional galega, pola de tristura e sigue xa sempre domina- conscentemente marxinada dos cen- nosa cultura i a nosa imaxen dende da por ise tono?... Sí é imposible ou e tros de cultura i educación, e sobre as escolas, os institutos e a universi- cáseque imposible escribir eiquí un todo dos medios de difusión de ma- dade, i algús dos pioneiros dos me- poema verdadeiro que non seña tris- sas totalmente copados polas forzas dios de difusión de masas. De pouco te, eiquí niste querido país, a tristura antigalegas e totalmente dedicadas vale iste esforzo de cara a elabora- e a concencia real. Pero a tristura non ao servicio do inmovilismo, da parali- ción da concencia da xeneralida do e ningúa complacencia. A door i a zación de todo intento de reivindica- pais frente os medios de difusión ma- tristura son unha acusación, unha ción e reconstrucción de Galicia, so- sivos. O que ven d´arriba imponse. E profunda incontestable acusación bre todo canto iste intento pode niste pais as cousas siguen vindo contr´os que levaron e inda levan os sospeitarse amenazador. d´arriba siguen bobardeandonos fíos ou lles entregan as rendas os que Veño a decir que a gran masa de dendes do ceo do poder. de lonxe tiran de nos por un camiño palabras que bombardean diaria- Bueno... iste iba, vai a ser un reci- alleo que solo a conduce i a eles sir- mente a atención dos galegos están tal de poesía galega histórica. Quero ve. Por eso a nosa concencia ha de ditas i escritas noutra lengua, e sina- decir obras de poetas que xa non es- pasar pola nosa Lingua. Nela están lar a intención declaradamente anti- tán respirando esto, pero que o respi- rexistradas tódalas mancaduras da galega que esto supón por parte dos raron, eso sí astra a última. De aí ise historia. Sólo nela nos reconocere- responsables da educación, da cultu- tono de elexía, de tristura que tiñe mos enteiramente e nos responsabi- ra, da radiotelevision e da prensa dia- casi toda a poesía galega, e que non lizaremos de cara o futuro. Por eso ria galega. Hai unhos responsables é non un complacerse na tristura, co- non hai nada millor de cara o someti- desto, desta teima de desgaleguiza- mo algúns quixeron ver. mento dun pueblo como é o privalo ción do noso pais. Desta teima de Non fai muito tentei eu escoller de sua Lengua, como non hai nada desgaleguización de enmascaramen- para un recital algús poemas, dentre millor para seguir engañando que to, de desvirtualización da cultura. E o corpus xeneral da nosa lirica, que privar da memoria a nosa fala. A nosa sería, é unha omisión grave o calalo. se guindasen desa conta de tristura. Lengua, é a nosa memoria viva, i a Pois trátase de algo descaradamente Vin que era cáseque imposible e nosa poesia é a concencia mais agu- patente. pensei: “Parece que o noso xeito é a da desta memoria que inda é a reali- Galicia esta sendo sigue sendo tristura cando non a door. ¿Que pa- dade eiquí. I o sostén fixado máis for- sistematica e conscentemente desga- sa? Que cousa grave, profunda pasou te da espranza nacional galega de leguizada que e como decir enmasca- e pasa nesta terra para que un fondo cara a liberación e a soberanía nacio- rada, e de pouco valen frente a iste popular dado a plenitude vital fora nal pra enfrentar desdes da nosa feito abusivo, antinacional, as muitas tan seriamente atacado, que calquer prespeutiva os vellos problemas, que xentes fervorosas que luitan pola re- mente minimamente crítica se tiñe fan do noso, un dos pobos de maior 144 terra e tempo 2009
  • 19. As teimas e os soños de Uxío Novoneyra | Dossier índice de emigración do mundo e dos © Xan Muras mais sometidos a rede caciquil do es- tado, dado o deterioro moral que su- poñen tantos siglos de sometimento, de informacion i educación desviada. O deterioro moral sempre foi te- rreo abonado pra aución dos caci- ques; de non erguernos d´esto segui- rannos xuncindo a unha política allea, na que nunca teremos maior decisión que a que recentemente se tuvo na elaboración do estatuto, o estatuto diles... A poesía galega foi sempre a no- sa voz, as veces a única voz, no meio do desamparo histórico diste pueblo que asi perdeu o sentido de solidari- dade, xa aló no siglo XIII, un rei de infancia galega, que e tanto como decir de alma galega, o rei sabio Al- fonso X, botáballe en cara ós nobles, os grandes de entón, a súa falla de solidaridade ó viraren o seu poder contra o propio pueblo en vé de diri- xilo contra dos mouros, nobles egoistas, pretenciosos que puñan ve- das e pechos nas terras da súa do- minación, cando non se adicaban ó máis descarado pillaxe; furtándo es- coándose da loita na fronteira que entón era empeño común: O que da guerra levou cabaleiros ….. I atendede agora… resulta pas- moso i enternecedor como un rei po- de chegar a iste grado de sinceridade de cara o deterioro social, o pozo de alacrás -estas son as súas palabras- o circulo de poder que os nobles pe- chaban entorno dil. E como renega das armas, no primeiro alegato paci- fista sinceiro/ que eiqui se escuitou en boca dun home de estado. Il que- re viver as terras / io mar da sua in- fancia, un traballo de simple merca- deiro trasumante que o libere das acechanzas do pozo de alacrás que é o circulo de poder dos nobles que o atenaza. Eiqui aparece tamén a sole- dade galega, que inda que xustificada é sempre un mal social de graves consecuencia historicas. Escoitamos a aquil sabio e simpático rei, que sí foi noso e galego cabaleiro. 2009 terra e tempo 145
  • 20. Dossier | As teimas e os soños de Uxío Novoneyra Xornadas pola liberación de Galicia 13-2-1988 O arte ou a literatura especial- mente a poesía, as veces non persi- gue outro fin que o da pura expre- sión que tamén é un xeito de liberación, pero cando persiguen in- tencionadamente un, xunto co da verdade, o fin mais alto que poden pretender calquer arte ou literatura e o da liberación. - A liberación do poder. - A liberación do pasado inútil xa que o pasado útil chamase memoria profunda, fondo co- Non me posso pagar tanto sen grado mún, tradición ou herdo cul- do canto o faço, e a roldar; tural. das aves nen de seu son, ca máis me pago do mar O poder como groseira imposi- nen d'amor nen de ambiçón que de seer cavaleiro; ción, como e cáseque sempre, inclu- nen d'armas -ca hei espanto, ca eu foi ja marinheiro sive o poder forzadamente elixido por quanto e quero-m'oimais guardar cando este non leva co íl unha pasión mui perigoosas son, do alacrán, e tornar liberadora: é o exercicio da forza bru- -come dun bon galeón, ao que me foi primeiro. ta inda que disimulada tras a preten- que mi alongue muit'aginha dida dignidade de certas instituciós. deste demo da campinha, E direi-vos un recado: É moi difícil lexitimar o poder e o seu u os alacrães son; pecado exercicio degrada, non hai mais que ca dentro no coraçón nunca me pod'enganar ver como cambia en pouco tempo a sentí deles a espinha! que me faça ja falar face dos que o detentan, alleos a pa- en armas, ca non m'é dado sión da libertade i a xustiza. E juro par Deus-lo santo (doado E falando do pasado útil Galicia que manto m'é de as eu razõar, ten unha gran sensibilidade pro pa- non tragerei nen granhón, pois-las non hei a provar); sado, están a tradición i o herdo cul- nen terrei d'amor razón ante quer'andar sinlheiro tural i o que eu chamo o pasado pro- nen d'armas, por que quebranto e ir come mercadeiro fundo, que ten como forma máis e chanto alg_a terra buscar, patente a lingua propia dun pobo. vén delas toda sazón; u me non possan culpar mais tragerei un dormón, alacrán negro nen veiro. e irei pela marinha Seguimos por cantigas de amor e vendend'azeit'e farinha; amigo da escola trovadoresca galego- e fugirei do poçón portuguesa. do alacrán, ca eu non Saltamos ágoras da gran poesía lhi sei outra meezinha. trovadores dos siglos XII , XII idade de ouro das nosas letras, e sobre o silen- Nen de lançar a tavolado cio da nosa decadencia nos siglos do pagado imperio español, e vímonos ó siglo XIX non sõo, se Deus m'ampar, ó renacimento dos precursores, a Ro- aquí, nen de bafordar; salia, Pondal e Curros, cando o pueblo e andar de noute armado, galego toma de novamente voz. 146 terra e tempo 2009
  • 21. As teimas e os soños de Uxío Novoneyra | Dossier A independencia do Anotacións, apuntes e textos para dicir en público e en privado que nos axudan a situar ao poeta intelectual O galego es as leis ben axudas segun a súa maior acep- tación das premisas dos diferentes Galeria Sargadelos poderes -político, económico, univer- sitario e ás veces de facciós extendi- das en todos eles. Según o grado de (1991) afección ou a capacidade de sumi- sión a esas premisas, crara ou su- A “Asociación de Escritores en brecticiamente. O coal está facendo estudio detido e riguroso. E por outra Lingua Galega” hoxe, con iste acto de que a libertade e iniciativa de crea- parte unha experiencia vivida na pro- presentación do libro “O Galego e as ción e de pensamento, inda non sen- fesión cotidiana longa, e no longo ac- Leis”/ . Aproximación sociolingüísti- do tan precaria como antes, esté tivismo politico e loita social. ca, obra da profesora de Literatura e máis condicionada que nunca, e que No movimento de reivindicación parlamentaria galega Pilar García os que mateñen a sua independencia nacional, de recuperación de Galicia Negro, publicado por Edicións do Cu- e liberdade, sufran marxinación, por en tódolos ametos, principiando mio na sua sección de Ensaio, inau- non someterse ó criterio de esas fac- pola sua Lingua e Cultura, e pola in- guramos unha serie de presentaciós, ciós extendidas que avanzan os seus da soñada igualdade dos homes e mesas redondas, lecturas, recitais, peós, sistemática i estratexicamente respeto do dereito dos pobos. Soña- mostras varias e outros actos en cola- nos diversos centros de decisión e mos o noso Futuro dendes da expe- boración coa Galería Sargadelos de control cultural. rencia do Pasado. O Pasado, a pro- Santiago, verdadeira Casa da Cultura Por eso estamos ledos de ter esta fundidade do Pasado, solo está vivo desta Cidade, cálido e fluínte lugar de tribuna na Galeria Sargadelos pra na Lingua. Non so e o xeito dun po- encontro cultural aberto a todos / sin AELG . Pola nosa parte esforzarémo- bo senón que garda incluso o acen- que nesto a verba exceda/. nos en mantela libre e desinteresada to a presencia i a figura de tódolos Achegar a Arte, a Cencia, a Litera- e sin sumisión a ningún poder, por que a falaron. Por eso nos move i e tura i en xeral a cultura á sociedade respeto a propia dignidade humán e sagrada pra nós. O mais sagrado. galega é ofrecer unha tribuna libre a imaxen soñada, previa, de Galicia. Quizaves o único sagrado despois non controlada por ningún poder, E déixolle a palabra ó presenta- de toda a desmitificación e desacra- mafia ou facción. O cual ten o seu va- dor, ou o presentador do presentador lización habidas. lor, pois cá chegada do primeiro di- que nos farán, que nos fará detida ñeiro público pra incentivo e movili- lectura da obra con amor e dendes Coa vosa palabra quedará efecti- zación cultural, estamos asistindo a dunha experiencia próxima. vamente inaugurada esta humilde unha promoción interesada de inte- Só señalar que ó tratarse dunha pero aberta tribuna libre da AELG na lectuais, escritores e artistas que reci- tesis doctoral será o producto dun Galería Sargadelos. 2009 terra e tempo 147
  • 22. Dossier | As teimas e os soños de Uxío Novoneyra Conciencia de nación Anotacións, apuntes e textos para dicir en público e en privado que nos axudan a situar ao poeta Palabras pra decir en Vilafranca 21 de Agosto 1994. Teatro Vilafranquino Clausura da II Xornadas de Cultura e Lingua Galega no Bierzo ONTE sentín por primeira vez o Agosto diste ano. Sentín o alto Vrao da Galicia Interior. Algo que só eiquí se poder sentir. Algo que se sinte só ás veces, e que sendo físico non é só- lo físico, pois está cargado do ser dos que no pasado longo sentiron o mes- mo: Sentiron o clima como patria, sentiron a patria como clima, senti- plurinacionais, provoca violencia a des, dunha Lingua común. É algo que ron a pertenza a unha terra, a un curto ou longo prazo. Son os estados todos saben e repiten. Non é o inven- ámeto natural e íntimo, a unha Lin- plurinacionais ca súa teima da uni- to de ningunha faución. Non é inven- gua habitual, a unha Fala. E todo es- dade lingüística e na uniformidade os tado o problema do Bierzo Galego. to nunha sensación, nunha impre- responsabeis do nacionalismo radi- O Bierzo Galego! Os últimos mon- sión única: a impresión do propio cal cuxos Gobernos centrais logo tes e a última chaira de Galicia atra- país, da propia estensa comarca e de tanto critican. Mai-la reivindicación vesadas polo Camiño de Santiago... todo o que nela e dendes dela vía e nacional dos pobos é unha corrente sonaba antes, cando os modernos imparable, pois canto máis se achega DESCRIPCIÓN DO CAMIÑO medios de comunicación aínda non a uniformización universal empuxada “Pasadas tódalas Francias taparan o que constitúe a realidade e pola información a escala mundial e Por Ocitania ou Gascuña, a mítica xuntas da propia terra. polas migracións máis se resisten a ou de París a Iruña Parece que o home actual a pór perder a súa identidade. xa diluidas distancias. de desarraigado -a lei económica im- Esta reivindicación da propria na- A Aragón por Cataluña pón o desarraigo, a emigración de to- ción (xa no século XVIII o Padre Sar- ou polo Norte por Son.* do tipo- xa seña escuramente, senti- miento natural de eiquí de Vilafranca En pasadalas Navarras mentalmente, xa conscentemente, se autonomeaba galego de nación), as cadeas e as barras. clamea pola propia terra orixinaria, da propia Lingua-Fala e da propia cul- Pasados León e Castela pola propia lingua, polo pobo de na- tura, fai que nazan por todos lados, Por Castela a León. cemento. E aí están as grandes mi- onde ela está máis en peligro, organi- En pasado Monte Irago gracións estivais, o retorno dos emi- zacións ou asociacións como esta da E xa en Lingua de Galicia grantes que de Europa baixan cara o ESCOLA DE GAITAS DE VILAFRANCA Ponferrada e Vilafranca Sur ou cara as zonas menos desenro- DO BIERZO que non atenta contra deixando a chaira Estanca ladas. É a chamada da propia nación: nada, que sólo fan reivindicar o pro- e nas mesmas portas dela. esa cuxos límites ás veces se teimou pio, mostrando niste caso a evidencia O Valcarce e sin perguicia esquecer ou borrar con caprichosas de que existe un Bierzo Galego. /as penas de garamela/** divisións administrativas coma no A chamada franxa do Galego apeitar para o Cebreiro caso de eiquí. Oriental do Leste de Lugo e Ourense polo marcado carreiro É palpable en todo o Mundo a e do Oeste de Asturias e León prolon- que a neve volve vago. volta da pasión e da concencia nacio- gada disque ate máis alá da provincia Encarar o porto incerto nal das vellas etnias. E toda repre- de Zamora, non é unha entelequia, é o longo cerengo aberto. sión desta pasión ou concencia na- unha marca lingüística, unha pervi- A un lado i autro del cional por parte dos estados vencia forte, anque con peculiarida- todo o horizonte en vela 148 terra e tempo 2009
  • 23. As teimas e os soños de Uxío Novoneyra | Dossier Vaí polo monte o camiño outeando coma un louco polos caborcos do val i as poxas do taramouco. Cruza solo a serra toda sin levar outra compaña Os Ancares i O Courel. Cando eu era mozo eiquí en de la- que a gran presencia do ceo Pasada Triacastela do, na Terra do Courel, na Serra do sobre o silencio da braña. do Iribio as faldras fago. Courel, miraba cara o Leste, cara Vi- E por Samos Sarria a Lugo. lafranca, e vía os tesos marelos do Eu non sei pra onde vai Oh Lugo a ti me adugo sol-por pra Boca do Couto: Méntre-lo quedo mirando. e sólo por ti me arredo sólo sei que eilí se compre que ben mereces desandes! Montes do Leste o soño que estou soñando. Ver a Ponte a Antiga Vía o sol que esvece... a Muralla a Catedral Eu non sei porque soñaba sem- de Dona Santa María ou cando se toldaba o ceo pra pre cara o Leste. Quizaves atraguido o coro e o Grial. chuvia: pola pura forma da serra ou pola cha- E ver fincadas rezar mada aínda dun engado romántico coma co antigo medo Nebras de verlo de ovella que non acaba de rematar... poñer a súa alma núa cardiadas brancas e mestas! Regresando ó concreto da situa- didiante dos Ollos Grandes. ción xeográfica e do tempo histórico, E despois de rodear Ollándoas altas traspor cando nos anos anteriores ós corenta, de rodear e de estar riba das taras marelas do Courel se tiña que saír a unha vila que non se fai o Camiño un soña nas lonxes terras... grande, estaban á mesma distancia sólo para o rematar Sarria, Quiroga, O Barco de Valdiorres cruza e debruza no Miño: E desdes da Campa da Lucenza ví- e Vilafranca. Pra aiquí viñan os arriei- Portomarín sulo lago as as terras de cara Oencia i o Bierzo: ros ó viño i os vendedores de cabalos. Palas Melide Arzúa Era pois vila habitual da que se conta- e logo xa Compostela Carqueixas uces e penas! ban cousas. E na miña mente de neno Monxoi! Eoi! Ei Santiago!*** Camiños da serra aberta estaba pousada nunha distancia ínti- e parame á vista dela pra lonxes terras de serras! ma, realizable. Quero dicir que estaba mirar como eu o fago. neso que chamamos a redonda. Era Terras altas e craras terra de un que logo se distanciou ó di- * “Ou polo Norte, por Son” alude ó paso po da Lucenza rixírense as vías de comunicación pra SOMport. onde se ollan cerca outro lado ó deixarse o cabalo. Por eso ** “As Penas de Garamela”: penas colgan- as serras lonxanas! comenzou a cobrar irrealidade e purifi- do. carse na memoria e cargarse de presti- *** EOI: Expresión de xúbilo medieval que E cara Vilafranca soñaba o Mundo xio antigo. Pero sin que caise nunca fó- xa se dicía en Roma. i o Futuro: ra do meu tempo nin fóra de Galicia. 2009 terra e tempo 149
  • 24. Dossier | As teimas e os soños de Uxío Novoneyra Logo, como unha superposición de tipo ideolóxico e dato oficial, sou- pen que senón na Galicia administra- tiva, Vilafranca era Lingua de Galicia, a que falaron os homes que a cons- truíron. Os mesmo que fixeron a Lin- gua que nos fixo e na que logo que- daremos cando se esqueza o noso nome e o noso rostro. Levo con gran orgullo e con gran teima o de poeta desta Fala Galega Oriental de labradores que garda o xeito, a forma das terras do Leste on- de hoxe Galicia acaba en soave transcurso. Recital de Lalín O meu soño cara o Universo-Mun- do e cara o Futuro soñeino, repito, 13 de Maio de1992 mirando cara o Leste coma na lenda fundacional desta vila que lle ouvín a Eiqui vimos celebrar unha vez unha muller da Seara do Courel: máis a xeira das “letras galegas” ¿Por qué se celebran “as letras gale- A onde vás vaca branca? gas”?... O ano que ven cómprense trinta rencia, por unha básica concencia de Onde ti pares será Vilafranca. anos de esta celebración. Pois van xa comunidade e por un código históri- trinta anos dende que se celebrou o pri- co tan profundo como é a lingua pro- Díxome tamén que na súa aldea meiro centenario da publicación dos pia. Inda que tamén hai pobos que habia un sitio que se chamaba Cova- Cantares Gallegos de Rosalía, o 17 de perderon a súa lingua e que mante- llo da Dona Briosa. I eu vía unha dona maio de 1963, como todos sabedes. ñen a súa concencia nacional. moi fremosa, muller de aire e teitos Celébranse as letras galegas, pola Asistimos como digo a unha paten- altos, que tras acucharse unha noite preeminencia que os escritores en lin- tización, a unha evidenciación mundial naquil refuxo seguía pra Vilafranca... gua galega tuveron no descubrimento, dos pobos e do sentimento nacional Quero lembrar eiquí tamén ó Galo remarcamento e definición da identi- que inda que este adormecido por sé- de Val de Fariña, labrador sonado e tra- dade galega, poderíamos decir perso- culos, acaba sempre resucitando. tante de feira, que viviu todo o que vai nificada na lingua, na definición da E sólo o pobo galego que curiosa- de século, ate fai pouco, e me contaba identidade e na formación da concen- mente mantivo viva a sua lingua, non o meu pai, que ó cruzar mozo esta vila, cia de Galicia e do conceuto Galicia fai patente masivamente iste senti- na primeira mañá dacabalo da súa Nación. Conceuto que xa estaba no mento que é universal e que hoxe es- égoa, facia o canto do galo ó longo das padre Sarmiento que se decía “Galego tá reclamando unha formulación polí- rúas... Maxinalo pola Calle da Auga. de nación” pero que logo foi afondado tica pra cada etnia e inda formas máis Ogallá sexa aquil canto o ventar para remarcar o de reivindicación na- ou menos decraradas de autonomía, da espranza-que-teima pra Vilafranca, cional. I o de liberación nacional pro- autogoberno ou plena independencia. pro Bierzo, pra Galicia e pro Mundo. gresiva, pois denantes habia que libe- Pois ninguén quere ver a decisión so- Teima coma a dos homes de antes rar as mentes, das que estes bre os asuntos propios en maus de que nunca se entregaban a pesares da conceutos de conciencia propia, de outro, que incluso pode ser o seu máis vida dura e do inmediato previsto. concencia nacional, foran borrados. perto enemigo, o que o amenaza con E poño eiquí, pra vós e pra rema- Ate o límite que inda hoxe o pobo total sometimento ou absorción. tar, outro verso meu, tras dun silencio galego non sinte con urxencia o seu Tódolos galegos somos reponsa- que todo pasado inclúe: problema nacional. Aínda hoxe can- bles de Galicia, como tódolos homes do cáseque tódolos pobos de Europa somos reponsables … e da terra. E inda é nova a Terra! e do vasto imperio Ruso o estan sen- Fóron os poetas os escritores os Inda é nova a Terra! tindo agudamente. Poil-os pobos. homes de letras, fieles a lingua pro- Tódolos pobos clamean pola súa li- pia do pais os que utilizándoa nor- Nota: os poemas incluídos son todos do li- beración e contra da sua absorción. malmente na escrita a reivindicaron e bro Os Eidos, menos a Descripción do Camiño Non e por prurito nacionalista, é reivindicaron a nacionalidade i os de- que pertence a Ámeto Mítico. por unha básica concencia de dife- reitos da nacionalidade. 150 terra e tempo 2009
  • 25. As teimas e os soños de Uxío Novoneyra | Dossier Compromiso Anotacións, apuntes e textos para dicir en público e en privado que nos axudan a situar ao poeta Libertade pra © Xan Muras Francisco Rodríguez Lido como inauguración do acto da AELG na praza de Pontevedra. A Coruña, 8 de Xulio de 1989 Anque hai unha intención e au- ción deliberada de calar os escritores galegos non entreguistas, de dividi- los con prebendas pra uns e marxina- ción pra outros, esto faise mais ou menos descaradamente dendes do poder oficial ou non, inda a forza dunha literatura, feita maiormente como misión liberadora se deixa sen- tir e se fai presente coa vosa presen- cia, ca presencia dos que viñestes. Vos non fostes citados nin tragui- dos eiquí polo interés ou polo medo, polo que sempre se moven outros. Vos viñestes chamados polo deber de O xuicio, a sentencia, que mais Nós non podemos menos de di- Galicia, polo ímpetu de libertade e ben parece unha acusación particular sentir, por ver a un xusto rigurosa- solidaridade, porque os escritores i os o informe dun fiscal polo tono e as mente xuzgado, desproporcionada- poetas sempre foron e serán os pri- veces pola forma e a forma de efec- mente condenado, nun país donde é meiros resistentes deste pais. A súa tuar a prisión de Francisco Rodríguez, recoñecido internacionalmente (ve- activa memoria, deste pais tan des- patriota noso, veñen a repetírnolo. xamos a prensa de hoxe) que a xusti- asistido de vello polas clases que pu- Estamos eiquí clameando, pola cia tarda. Entreténdose xulgar casos deran mover unha concencia activa. xustiza, pola corrección dunha senten- así mentras tantos casos como se di- Estamos eiquí homes libres cia que inda sendo legalmente correu- cen e tantos reos reales anden soltos. comprometidos, mais sin compro- ta seria desproporcionada. Clamean- Leo a continuación o “poema a miso partidario concreto, e outros do pola revisión dunha lei envellecida, Francisco Rodriguez na cadea” co que homes libres tamén xuntados en di- inda que fora reactualiza onte. se abre a serie de intervencións dos versos grupos ou por ideoloxías pró- O que pode facer, o que pode oca- poetas i escritores galegos vidos de ximas ou diversas. Estamos eiquí sionar unha lei envellecida, pasada, todalas partes do pais. pra defender a libertade de expre- obsoleta. Pode deixar en ridículo a * Fragmento inédito doutra volta do poe- sión e opinión e pra defender o de- unha audiencia, a un tribunal supre- ta sobre o o acto en prol da liberdade de reito ó fervor pola patria, pola recu- mo e a un tribunal constitucional e Francisco Rodríguez: peración da propia cultura e lingua meter na carcel, pechar sin remisión UNHOS tumbados na area oprimidas e minorizada,represen- a un home de traballo continuo e ri- co sol i a brisa de cara tantes dun nacionalismo defensivo, guroso e de irreprochable comporta- e un xusto na cadea o nacionalismo menos agresivo do mento ético e función critica, e incan- con sentencia confirmada mundo, o nacionalismo galego, o sabel actividade social liberadora. ... simple sentido nacional básico. E E mais se non hai a certeza de pena dous anos e un día que a pesares de selo, é hostigado que Francisco Rodríguez fora o au- máis dezasete semanas polo poder, polo nacionalismo im- tor real dos feitos que se lle impu- por queimar unha bandeira perialista do estado. tan, como non a hai. E si foi, non bandeira qu´il non queimara. Estamos eiquí defendendo un deixa de ser unha forma de expre- E si a queimara queimouna simple fervor, o fervor na defensa sión dunha xusta indinación patrió- polo do da súa Patria. dunha Galicia secularmente agredi- tica. Compresible por calquer home A Patria dil non a outra da. (Non por repetido e tópico deixa de calquer pueblo e mais pra unhos á que outros patria chaman. de ser verdade que a nosa nación, a xulgadores profesionais dun poder A Patria dil a da Lingua nosa cultura i a nosa lingua, foron e xudicial independente si realmente a nosa Patria da Fala. inda son agredidas.) e independente. ... 2009 terra e tempo 151
  • 26. Dossier | As teimas e os soños de Uxío Novoneyra Unha pequena biografía de Uxío Novoneyra A persoa que se ía converter no con Manuel María. As experiencias tempo, relaciónase cos membros do poeta Uxío Novoneyra nace o 19 de composteláns son fundamentais pois grupo Brais Pinto: o pintor Reimundo Xaneiro de 1930, na aldea de Parada espertan no escritor unha nova con- Patiño, o profesor Herminio Barreiro, de Moreda, en plena serra do Courel, ciencia galega que se vai forxando en o político Bautista Álvarez e os escri- dentro dunha familia labrega acomo- contacto con figuras como o pintor tores Ramón Lorenzo, Bernardino dada. O futuro escritor pasa a nenez e Carlos Maside, o ensaísta e ideólogo Graña, Xosé Fernández Ferreiro e Xosé mocidade neste marco xeográfico Ramón Piñeiro e a figura polifacética e Luís Méndez Ferrín. Neste ambiente courelán da Galicia arredada que se- patriarcal de Ramón Otero Pedrayo, de vangarda artística e preocupación gue conservando nese momento os tres personalidades esenciais na con- socio- política escribe, entre 1962 e seus tradicionais modos de vida e formación da futura obra novoneyria- 1965, a serie poética titulada “Elegías que conformará cos súa particular na. É precisamente este contacto co de Madrid”, que xunto con outras dú- impronta as experiencias básicas da galeguismo, xunto coa volta ao Courel as anteriores (“Primera verdad y tiem- futura creación poética do autor, de durante unhas vacacións no ano 1952, po con nombres” e “Elegías del Cau- inspiración esencialmente telúrica. o que motiva o autor para escribir en rel”, elaboradas respectivamente Da mesma maneira, o ambiente his- galego. A continuación, de 1953 a entre 1953 e 1957 e 1958 e 1961) con- tórico represivo da convulsa situa- 1962, permanece no seu lugar de na- forman o libro, editado na capital do ción da década dos trinta e comezos cemento tendo que gardar repouso a Estado en versión bilingüe galego- dos corenta, que coincide cos anos causa dunha pleuresía. Nesta situa- castelá e dentro da colección “Ado- de nenez e mocidade, deixarase ver ción de soidade nace o ciclo poético nais”, Elegías del Laurel y outros poemas máis tarde na súa poesía cívica. courelán, que se inicia co libro Os eidos (Rialp, Madrid, 1966). En 1945 trasládase, durante o perí- (Galaxia, Vigo, 1955), escrito entre En 1966 retorna de novo ao Cou- odo escolar, a Lugo para estudar o ba- 1952 e 1954. A obra, significativamen- rel, debido á enfermidade dos seus charelato, que remata en 1948. Neste te dedicada a Maside e Piñeiro, leva proxenitores, e xa desde este mo- último ano coñece nesta cidade ó seu un prólogo en forma epistolar deste mento quedará a vivir en Galicia. O compañeiro de xeración, o escritor da último insistindo de maneira especial seu pai morrerá en 1971 e dous anos Terra Cha Manuel María. Con anteriori- no motivo central da vivencia da terra despois a súa nai, pero en 1968 coñe- dade, en 1947, xa fora vivir a Parada a que o ensaísta consideraba esencial ce en Lugo a Elva Rei coa que casará autora noiesa María Mariño Carou, na tradición cultural galaica. Máis, por en 1973. A parella terá logo tres fillos, con quen o noso autor iniciará unha outra banda, as relacións galeguistas Branca- Petra, Uxío e Arturo, e residi- profunda relación persoal que durará lévano a participar en actos puntuais rá ata 1983 entre Lugo e O Courel. ata a morte da poeta en 1967 e que que o vinculan ao agromar xuvenil do Daquela recolle os poemas do ciclo deixará a súa forte pegada na obra de momento, como o recital inaugural do courelán posteriores á publicación ambos. De 1949 a 1951 está en Madrid ciclo “Homenaje a la poesía gallega” do primeiro libro, escritos entre 1954 e alí, tras superar o Exame de Estado, organizado en Compostela no año e 1957,que, xunto con outros máis re- matricúlase por ouvinte na carreira de 1957; nel pronuncia unhas valentes centes de marcado signo político, Filosofía e Letras. Esta xeira madrileña palabras na nosa lingua proscrita, conforma a obra titulada Os eidos 2 é unha etapa de formación cultural, en acompañando a lectura de textos do (Galaxia, Vigo, 1974), ilustrada con gran parte autodidacta, na que empe- cancioneiro medieval, xesto político debuxos de Laxeiro e dedicada á me- zará a escribir en castelán, chegando a que causaría un forte impacto no am- moria dos seus pais e de María Mari- publicar na revista universitaria Benga- biente represivo e timorato dos ne- ño. Esta nova entrega courelá leva un la dous poemas que formaban parte do gros anos cincuenta, como nos lembra significativo subtítulo alusivo á poé- libro inédito Desde las cosas. É este ta- Xosé Luís Franco Grande no seu libro tica contemplativa que a inspira, “Li- mén un momento de eclosión política Os anos escuros (1985) sobre a resisten- bro de olladas”, e está organizada en estudantil e nese ambiente entra en cia cultural da xeración do noso autor. catro partes relativas ao ciclo de “Os crise o pensamento do autor, quen da- No período que vai de 1962 a 1966 eidos”, “Serra aberta”, “Follas de can- quela comeza a conformar a súa ideo- o escritor vive en Madrid. Nesa capital tigas”, “Diario de enfermo” e “Don do loxía crítica e dá o seu primeiro recital traballa na radio e na televisión, sem- silencio”, e dúas de nome cívico, “Le- poético nas aulas universitarias, ini- pre en programas relacionados coa tanía de Galicia e outros poemas” e ciando así a que será a súa recoñecida poesía galega, española ou universal; “O Laxeiro pintor dunha Galicia”. Lo- actividade como “decidor” de poesía. participa na bohemia vida madrileña; go, as dimensións políticas e gráfico- En 1952 Novoneyra volve a Galicia e asiste ás “tertulias” do Café Gijón, co visual aparecen conxugadas no seu para facer o servizo militar, con estan- poeta Carlos Oroza, o pintor Tino Gra- seguinte libro, Poemas caligráficos (Brais cias en Santiago de Compostela, A ñido e un grupo de artistas plásticos Pinto, Madrid, 1979). A obra é o nú- Coruña e Lugo, coincidindo outra vez como Urculo ou Viola. Ao mesmo mero un dos “Cuadernos da Gadaña”, 152 terra e tempo 2009
  • 27. As teimas e os soños de Uxío Novoneyra | Dossier © Xan Muras Saída do cadaleito de Uxío Novoneyra, levado a ombros polos seus amigos, do Panteón de Galegos Ilustres levan unha exhaustiva antoloxía de comentarios críticos de moi diversas auditorías e un glosario feito polo propio poeta, ademais dun caligrama del mesmo, tres retratos seus realiza- dos por Carlos Maside, Tino Grandío, Laxeiro e Pedro Martínez Tavera, así como ilustracións de Blas Lourés, o citado Maside e René Portocarrero, xunto coa partitura da composición “Pasan pasan as nebras”, para canto e piano, feita por Manuel Balboa. Ten un interese especial o apartado desta edición titulado “Fragmentos de críticas apoloxías e semblanzas” pois serve como guía básica da re- cepción crítica da obra novoneyriana e constata o recoñecemento xenera- lizado do seu canto telúrico, por en- riba das reticencias interesadas que sempre suscitan no mundo literario as obras que se impoñen por si mes- mas, indiscutibles. En 1983 afíncase definitivamente en Compostela, desde onde exerceu a presidencia da Asociación de Escrito- res en Lingua Galega, a partir da súa primeira elección en 1982 até a súa colección de título alusivo á vangarda ciclopedia Gallega, senón moi especial- morte en 1999. Desde o punto de vis- pictórica artillada en torno a Brais mente os estudios da nova crítica, co- ta creativo, na segunda metade da dé- Pinto coa que se atopa en perfecta mo o revelador “O fonosimbolismo cada dos ostenta comeza unha sintonía non só polas creación cali- na poesía de Novoneyra” publicado reagrupación temática da súa obra gráficas e tipográficas, senón tamén en 1980 por Claudio Rodríguez Fer ou completa. Así, en Muller pra lonxe (De- por todo o aparello paratextual que os comentarios literarios como o so- putación de Lugo, Lugo, 1986) reúne, as rodea: o limiar “Signos no vento, pesado “O iceberg poético de Novo- no número un da colección por el signos no tempo” de Reimundo Pati- neyra” que escribe Anxo Tarrío en mesmo bautizada “Gran Lugo de ne- ño, as citas de Luís Seoane e do es- 1981. Máis tarde, en 1984, Méndez Fe- bra”, os poemas eróticos e amorosos tudoso expresionismo abstracto An- rrín contribúe fundamentalmente a nunca edición artística ilustrada polo thony Everitt, así como o debuxo do esta canonización ao escoller o seu pintor lugués Carlos Pardo Teijeiro, aludido patiño, o deseño de Xosé nome para o título do libro De Pondal a así como polos trazos manuscritos do Manuel Pereiro e o álbum fotográfico, Novoneyra, co que o crítico sintetiza en autor, e acompañada dun epílogo crí- de Novoneyra no Courel e con Elva, fermosa metonimia a súa persoal vi- tico do poeta Claudio Rodríguez Fer. que lle serve de colofón. O núcleo po- sión da historia da poesía galega. E a Máis adiante, aparece na colección ético do libro divídese en dúas par- inclusión no canon será definitiva en “Vento que zoa” Do Courel a Compostela tes: “Vietnam canto“ e “Poemas cali- 1989 ao ser incluída a súa obra entre 1956-1986 (Sotelo Blanco, Barcelona, gráficos”. Por outra parte, nestes os obxectos de estudio do libro Poesía 1988), unha antoloxía que recolle to- anos de marcada preocupación cívi- galega de Rodríguez Fer. Por outra par- das aquelas composicións de temáti- ca, traduce ao galego varios poemas te, nesta mesma década o noso autor ca política, acompañadas por unha do escritor e político chinés Mao Ze- inicia a recompilación completa do escolma de textos críticos da autoría dong (El Progreso, 19-9-1976). seu ciclo courelán, despois de some- de Xesús Rábade Paredes, Herminio A comezos da década dos ostenta telo a unha rigorosa depuración. Así, Barreiro, Luís Seoane, Basilio Losada, Novoneyra é considerado xa como un publícase no número un da colección Reimundo Patiño, Xosé Luís Méndez clásico pois como tal o confirman Grandes Mestres Os eidos. Libro do Cou- Ferrín, Xulio Valcárcel e Claudio Ro- non só o seu tratamento na Gran En- rel (Xerais, Vigo, 1985). Ambas obras dríguez Fer, o libro está ilustrado con 2009 terra e tempo 153
  • 28. Dossier | As teimas e os soños de Uxío Novoneyra © Xan Muras Manuel María e Uxío Novoneyra, dous dos grandes da literatura galega Vigo, 1991), publica unha entrega po- ética individual, Poemas da doada certeza i este brillo premido entre as pálpebras (Es- piral Maior, A Coruña, 1994), con gra- vados de Carlos Crego, fotografías de Federico García Cabezón, unha pintu- ra de Reimundo Patiño e caligrafías do propio autor. Esta reaparición po- ética complétase coa publicación do poemario de temática compostelá e autoría colectiva Camelio xaponés (Con- sorcio de Santiago, Santiago de Com- postela, 1995). A obra reúne en edi- ción bilingüe galego-nipona sete xiikas (versos xaponeses) de Ayako Sugitani, en versión galega de Novo- neyra, e tres composicións galegas do noso autor, postas en xaponés pola citada escritora nacida en Hagi-Shi. Trátase dun libro de coidada edición institucional que reúne os textos poé- numerosas caligrafías do Courel de Cido”, escrito en 1985. Nesta mesma ticos referidos, xunto con caligrafías e Federico García Cabezón, retratos do liña canonizadora do autor dentro do fotografías de Ayako Sugitani. Ao ano escritor por Lorente, Laxeiro e Masi- sistema literario, tres anos despois, seguinte Xosé Manuel Varela Varela de, e reproduccións de Os anos escuros na colección “Criterio” promovida po- edita unha pequena antoloxía da pro- de Franco Grande e de dous números la Asociación Sócio-Pedagógica Gale- ducción novoneyriana baixo o título da revista Si la píldora bien supiera no la ga, Antonia López García publica un Do Courel ó Monte Branco (Asociación doraran por defuera, onde aparecerán re- traballo sobre a súa obra: Os camiños Cultural Monte Branco, Ponteceso, ferencias ao escritor xunto cos seus do soño (a poesía de Uxío Novoneyra) 1996), que de novo asocia o mundo poemas “Pranto polo Che” e “Vietnam (Do Cumio, Vigo, 1993). do noso autor co de Pondal ao unir a canto”. E, seguindo estas recompila- Máis os anos noventa van amosar paisaxe mesma da orixe da terra pon- cións temáticas, publícase finalmen- unha nova contribución creativa do daliana cos resoantes ecos dos cumes te unha nova versión bilingüe galego- escritor, que dá a coñecer dúas publi- do silencio de Novoneyra, como se di- euskera da serie courelá, pero depu- cacións de literatura infantil, O cubil do cía nun artigo titulado “De Rosalía a rada dos elementos políticos ou eró- xabarín (Edelvives, Zaragoza, 1991) e Xohana Torres” dese mesmo ano. ticos, presentes nas publicacións Gorgorín e Cabezón (Edelvives, Zarago- E neste último período o poeta anteriores deste ciclo, e sen as dedi- za, 1992), dous contos de aventuras segue sacando á luz diversas mostras catorias nin o glosario das versión protagonizados por rapazas e rapaces, creativas en distintos medios, como precedentes. Esta edición, titulada ambientados na xeografía do Courel e as “Lendas de a cavalo” (O Correo Ga- Bazterrak/ Os eidos I e II (Pamiela, Iru- cunha rica linguaxe poética. Nesta lego 13-VII-1997), pertencentes á ñea, 1988) foi realizada e prologada mesma década, reedítase na colec- obra inédita a que o propio escritor polo poeta donostiarra Koldo Izagi- ción “Merlín e Familia” Elexías do Caurel se ten referido en distintas ocasións rre. Máis adiante, ao comezo da déca- e outros poemas, con modificacións, como Libro de Rotas/ Ameto Mítico ou da dos noventa ve a luz unha edición ademais do engadido da serie “Ma- simplemente Ameto Mítico, e que sairía introducida e anotada deste ciclo te- drid / noite”, ilustrado cun debuxo de á rúa uns días despois do seu pasa- lúrico, agora na colección Biblioteca Reimundo Patiño e baixo o novo títu- mento, acaecido o 30 de outubro de das Letras Galegas e ao coidado de lo de Tempo de elexía (Vía Láctea, A 1999, baixo o título Arrodeos e desvíos do Claudio Rodríguez Fer e Carmen Coruña, 1991). Ademais, despois dun Camiño de Santiago outras rotas (Hércu- Blanco, Os eidos (Xerais, Vigo, 1990), longo silencio, roto tan só pola apari- les Ediciones, A Coruña, 1999) edición que contribúe á consolida- ción dalgunha composición nova, co- ción do escritor no canon literario ga- mo puido ser a titulada “Viaxe”, dada * Recollida da páxina www.uxionovoney- lego e que, con respecto aos textos, a coñecer en 1991, ou a saída da se- ra.com/ na que ademais se atopa máis in- repite a anterior á que só engade un gunda edición da obra Os Eidos da Bi- formación sobre a súa obra e reprodución último poema, o titulado “O monte blioteca das Letras Galegas (Xerais, de textos, vídeos e gravacións deste autor. 154 terra e tempo 2009

×