Your SlideShare is downloading. ×

Edbn ligjerat

2,336
views

Published on


0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
2,336
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
20
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. UNIVERSITETI I PRISHTINËS FAKULTETI EKONOMIK PRISHTINËDEP. Menaxhmet dhe InformatikëDr.sc. Armand Krasniqi – Prof. ass. Një pjesë e leksioneve plotësuese për vitin akademik 2011 – 2011 semestri pranveror(Këto të dhena duhet t’I trajtoni vetëm si informata plotësuese dhe nga ju kërkohet që lidhur me literature që duhet të përdorët gjithësesi t’i përmbaheni programit të lendës) Prishtinë , Mars 2012
  • 2. HYRJA 1. Lënda e drejta biznesore ndërkombëtare është disipline mësimore -E drejta biznesore ndërkombëtare është emërtimi për një lëndë të veçantë e cila, në përputhje meprogramin mësimor, ligjërohet në Fakultetin Ekonomik të UP – së me qëllim të mësimit dhe edukimit tëekonomistëve të cilët studiojnë në këtë institucion. Lënda E drejta biznesore ndërkombëtare studionaspektet dhe pikëpamjet juridike ndërkombëtare lidhur me tregtinë, rregullimit të marrëdhënieve juridikendërkombëtare, institucioneve të rëndësishme ndërkombëtare, marrëdhënieve biznesore ndërkombëtare,aktet e rëndësishme juridike ndërkombëtare, etj, të gjitha këto analizuar nga aspekti i akteve juridike të cilatkanë rëndësi të veçantë rregullative ndërkombëtare. 2. E drejta biznesore ndërkombëtare si disiplinë shkencore - Lënda E drejta biznesore ndërkombëtare gjithnjë e më shumë është duke u ndarë ne vete sidisiplinë e veçantë shkencore. Kjo lëmi është e kombinuar nga lëmi të caktuara juridike dhe zbatohet nganorma juridike të shumë degëve të së drejtës: drejtës materiale biznesore (tregtare), drejtës ndërkombëtarepublike, drejtës ndërkombëtare private, etj,. Kjo pozitë e lëndës, natyrisht i ka edhe dobësitë e vetapikërisht nga pikëpamja e ndarjeve të normave të saja juridike në të drejtën ndërkombëtare apo në tëdrejtën e brendshme - të ndonjë vendi të caktuar, mendimtarët e ndarjes së e drejta biznesorendërkombëtare konsiderojnë se autonomia e një ndarje të këtillë është pikërisht nevojë e jetës praktikebiznesore ndërkombëtare.. Kështu, zbatimi për qëllim të realizimit të punëve të cilat i lidh shteti në cilësi tëtregtarit (punët ex iure gestionis), me ndërmarrje dhe korporata multinacionale në një anë dhemarrëdhëniet e caktuara juridike - tregtare në mes të ndërmarrjeve dhe korporatave multinacionale nëanën tjetër, në një formë paraqesin bazën e hulumtimit ndërkombëtar të kësaj lënde. Më tutje,konsiderojmë se është e nevojshme që shqyrtimi i gjithanshëm i karakterit të nocioneve të së drejtësndërkombëtare publike me të cilat rregullohet tregtia ndërkombëtare (regjimi i përgjithshëm i shtetit, nëcilësi të tregtarit, lidhur me lidhjen e kontratave ndërkombëtare , dhe rregulloret në bazë te të cilave shteti ipërcakton mënyrën e pjesëmarrjes së subjekteve ekonomike në tregtinë ndërkombëtare) dhe ajo duhet tëjetë lëndë shqyrtimi nga lëndë e drejta biznesore ndërkombëtare. 2
  • 3. 3. Kuptimi i lëndës Kuptimi i lëndës e drejta biznesore ndërkombëtare konkretisht përfshinë ne vete marrëdhënietbiznesore që zhvillohen dhe rregullohen juridikisht në planin ndërkombëtare. E drejta biznesorendërkombëtare studiojnë aspektet e së drejtës së zhvillimit të biznesit ndërkombëtar dhe atë në pikëpamjetë qarkullimit të lirë të njerëzve, mallrave, shërbimeve dhe kapitalit që bazën e vet e fitojnë në kuadër tëakteve – konventave ndërkombëtare në ekonomi dhe turizëm. Edhe më sipër kemi potencuar se e drejtabiznesore ndërkombëtare nuk është lëmi e pavarur në kuadër të një sistemit të caktuar juridik. Por, çdoveprimtari individuale ekonomike apo çdo veprimtari tregtare me mallra të caktuara automatikisht përmbannë vete edhe një numër të madh marrëdhëniesh juridike të cilat kanë efekte të ndryshme të cilat janë nëinterakcion të vazhdueshëm. Konsiderojmë se në të drejtën tonë thuhet se e drejta biznesorendërkombëtare së bashku me të drejtën biznesore janë lëmë dinamikë të rregulluara me akte juridikekonkrete ndërkombëtare që shërbejnë për përmbushjen e nevojave praktike të tregtisë dhe sferës sëshërbimeve ndërkombëtare. Nevojat bashkëkohore të ekonomisë në kushtet bashkëkohore kërkojnëndryshime të shpejta dhe cilësore në rregullimin e këtyre çështjeve. E drejta biznesore ndërkombëtare në pikëpamje juridik i rregullojnë këto aspekte: shitjenndërkombëtare të mallrave, transportin e mallrave, sigurimin e mallrave nga humbja dhe shkatërrimi,financimin dhe pagesën e mallrave, zgjedhjen e kontesteve eventuale që lindin nga këto marrëdhënie, etj,.Karakteristikë e të drejtës biznesore ndërkombëtare është standardizimi respektivisht unifikimi i normavedhe rregullave juridike në planin ndërkombëtar. Pasi që ekzistojnë shumë marrëdhënie juridike të cilat nëkëtë raste kombinohet në punë të caktuara ekonomike automatikisht ekziston nevoja e harmonizimitndërkombëtar dhe unifikues të së drejtës. Ekskluzivisht funksionalizimi dhe unifikimi i të drejtës materialemund t’i përmbush nevojat e pritura në planin e ambientit të së drejtës gjë që në kuadër të këtij aktiviteti edrejta biznesore ndërkombëtare ka rol të rëndësishëm. 4. Lënda Lëndë e e drejta biznesore ndërkombëtare mund të shqyrtohet si në kuptim të ngushtë ashtu dhenë atë të gjerë. Në kuptim e ngushtë, lënda e drejta biznesore ndërkombëtare trajton të gjitha atomarrëdhënie juridike të cilat i referohet rregullave të së drejtës ndërkombëtare private. Në këtë kuptim edrejta biznesore ndërkombëtare nuk është lëmi e pavarur nga e drejta ndërkombëtare private por vetëm njëpjesë e zhvilluar e së drejtës së përditshmërisë, e themeluar nga nocionet dhe kuptimet të cilat janë tëndërlidhura me tregtinë ndërkombëtare të mallrave dhe shërbimeve e që në instancë të fundit janë tërregulluara me normat juridike të së drejtës ndërkombëtare private. Në kuptimin e gjerë, e drejta biznesorendërkombëtare i studiojnë tërësinë e marrëdhënieve juridike që janë të rregulluara me të drejtënndërkombëtare publike. Në këtë kuptim lëndën e drejta biznesore ndërkombëtare e përbëjnë normatjuridike që: 3
  • 4.  Rregullojnë kuptimin e tregtisë së lirë në mes të shteteve duke e liberalizuar tregtinë. Formalisht është e bazuar në norma nacionale (regjimin e investimeve të huaja, regjimin e tregtisë me jashtë, doganave, etj,) dhe kontrata ndërkombëtare (kontrata bilaterale për trajtimin e investimeve të jashtme, investime të jashtme, marrëveshjeve të përgjithshme për dogana dhe tregtinë, etj), dhe Rregullimin e organizatave ndërkombëtare dhe atë: organizatave ndërkombëtare të karakterit ndërkombëtar të cilat i formojnë shtetet (Fondi Monetar Ndërkombëtar) dhe organizatave jo qeveritare ndërkombëtare – asociacioneve të përfaqësuesve të profesioneve. Konsiderojmë se doktrina jonë shkencore lidhur me lëndën konventat në ekonomi dhe turizëm e përdorë që t’i operacionalizojë veprimet dhe aktivitete për pjesëmarrje në proceset ekonomike – tregtare të Kosovës me vendet tjera në regjin dhe me gjerë. 4
  • 5. DISA INFORMACIONE THEMELORE SE CKA ËSHTË BIZNESI NDËRKOMBËTAR DHE KUADRI NORMATIV I RREGULLIMIT TË TIJBiznesi ndërkombëtar ose sic shpesah përdoret edhe termi tregtia e jashtme, si këmbim i mallrave, shërbimeve,kapitalit dhe të drejtave intelektuale personale ndërmjet rezidenteve në vende të ndryshme, mund të definohet nëshumë aspekte. Varësisht e nga përfshirja e këmbimit dallohet tregtia e jashtme në kuptim më të gjere dhe më tëngushtë. Tregtia e jashtme në kuptimin më të ngushtë, përfshin qarkullimin e mallrave ndërmjet rezidenteve prejshteteve të ndryshme, gjersa tregtia e jashtme në kuptim ma të gjere , përveç qarkullimit të mallrave përfshin dheqarkullimin e shërbimeve me kapital, me force punuese, bartje të informatave etj. Në baze kësaj, varësisht prej mjetittë këmbimit në tregtinë e jashtme dallohen : këmbimi ndërkombëtar i mallit, këmbimi ndërkombëtar i shërbimeve,lëvizjet ndërkombëtare të kapitalit (dobive) dhe lëvizja ndërkombëtare e forcës punuese.Këmbimi ndërkombëtar i mallit- paraqitet si një nga llojet më të vjetra të këmbimit në tegetin e jashtme. Sipas disaautoreve, tregtia e jashtme me mallra është më e vjetër se sa tregtia e brendshme e mallrave. Fiset në bashkësinëprimitive , më pare ndërmjet veti i kanë këmbyer prodhimet e natyrës dhe tepricat prej prodhimit të tyre, dhe mepastaj ka filluar këmbimi ndërmjet anëtareve të fisit. Me paraqitjen e kapitalizmit janë krijuar kushte për zhvillimin etregtisë bashkëkohore, dhe në kornizën e tyre edhe tregtia bashkëkohore e jashtme. Vlera e këmbimit të mallitshënon rritje permanente edhe pse në dekadat e fundit të shek. XX arrin deri në zvogëlimin relativ në pjesëmarrjen esaj në tregtinë botërore.Këmbimi i shërbimit ndërkombëtar – përfshin këmbimin e shërbimeve transportuese, shpedicionit, sigurimit,shëndetësisë, arsimimit, bankare, turistike dhe lloje të tjera ndërmjet rezidenteve të vendeve të ndryshme. Në kushtebashkëkohore është vërejtur rritje e shpejte në tregtinë e shërbimeve botërore, për çka dhe pjesëmarrje e tyre nëtregtinë botërore në mënyre rapide rritet.Lëvizja ndërkombëtare e kapitalit - analizohet si lëvizje ndërkombëtare e kapitalit në të holla (para) dhe transferindërkombëtar i teknologjisë. Lëvizja ndërkombëtare e kapitalit në para përfshinë marrjen e kredive nga jashtë dhedhënien e kredive personave të jashtëm; investimet e pronës vendore jashtë dhe investimet e jashtme të pronës nëvend,etje. Me transfer ndërkombëtare të teknologjisë nënkuptojmë mbartjen e diturive dhe aftësive të lidhura meveprime të caktuara prodhuese prej një vendi në tjetrin.Lëvizja ndërkombëtare e forcës punuese- përfshinë punësimin rezidenteve prej një vendi në tjetrin. Varësisht ngakahja e lëvizjes se mjetit të tregtisë në tregtinë e jashtme, dallohen tri transaksione kryesore : importi,eksporti dhetransporti.Import i- paraqet transaksionin ku subjekti vendas blen mallra, ose furnizohet me shërbime, kapital dhe të drejta prejpronës intelektuale, përderisa partneri i jashtëm paraqitet si shitës ose ofrues i të njëjtave.Eksporti - paraqet transaksion ku subjekti vendas ( në rolin e shitësit) subjektit të jashtëm (blerësit), i shet ose i ofronshërbime, kapital dhe të drejta nga prona intelektuale.Transiti - përgjithësisht paraqitet si transaksion neutral në tregtinë e jashtme. D.m.th. Nuk bëhet fjale për këmbimdirekt ndërmjet subjekti të brendshëm dhe të jashtëm. Transporti (mbartja) është transaksion me të cilën një mall, nërrugën e vet prej të shitësi në njërën deri të blerësi në vendin e dytë kalon nëpër territorin e vendit të vet. 5
  • 6. Zhvillimi i prodhimit botëror , në kushte të mundësive të kufizuara për mbrojtjen e gjithanshme në të gjitha kushtet enevojshme të ekonomisë individuale nacionale ( si në anenë e ofertës, ashtu edhe në anën e kërkesës, në thelbndikon në zhvillimin më të shpejtë të tregtisë së jashtme.Tregtia e jashtme paraqet veprimtari komplekse e cila karakterizohet me specifika signifikative në raport metregtinë e brendshme. Specifikimi i tregtisë së brendshme në raport me atë të jashtmen nuk buron vetëm në dallimete madhësisë së tregut dhe në preferencat e hargjuesëve, por edhe nga dallimet në sistemet ekonomiko- shoqërorndërmjet vendeve të ndryshme. Në atë kornize theksohen dallimet e politikes nacionale të vendeve partnere nësferën e sistemit të tregtisë se jashtme, sistemi valutor, sistemi i marrëdhënieve kreditore me vendet e jashtme,sistemi fiskal etj. Njëkohësisht; këmbimi në përgjithësi, kryhet në bazë jo ekuivalente ku ndodh ndarja joproporcionale e tepricës se vlerës ndërmjet subjekteve në këmbim, gjegjësisht derdhjen e të ardhurave (njërifiton,tjetri humb ose njëri fiton më shumë se tjetri nga rezultatet e mundit të bëre, të tanishëm dhe të kaluar). Ndarjajo e drejtë në tepricën e vlerës ka efekte të ndryshme ndaj ekonomisë nacionale gjatë këmbimit të mallrave dheshërbimeve në tregtinë e brendshme dhe atë të jashtme.Ndarja e tepricës së vlerës ndërmjet subjekteve të tregtisë së brendshme kryhet në kornizën e ekonomisë nacionale.Jo suksesi i veprimtarisë së një subjekti vendore paraqet veprimtari të suksesshme të subjekt tjetër vendore.,d.m.th.teprica e vlerës mbetet në kornizën e ekonomisë nacionale. Demet e shkaktuara nga realizimi jo i suksesshëm ipunëve të tregtisë se jashtme, ndikojnë jo vetëm në subjektin ekonomik të vendit por edhe jo sukses i ekonomisënacionale. Jo suksesi i tregtisë jashtme, përveç se sjelle zvogëlimin e të hyrave të subjektit të vendit, por shkaktondhe derdhje të përhershme jashtë vendit të një pjese të tepricës të vlerës i realizuar në ekonominë nacionale.Pasojat në ketë situate sjellin prishjen e marrëdhënieve të pozitave në bilancin tregtar por dhe dobësimin e fuqisëekonomike të vendit, por edhe negativisht ndikon mbi pamjen e shtetit në bote.Subjektet të cilët merren me tregtinë e jashtme e paraqesin ekonominë nacionale në nivel ndërkombëtar dhebotëror, pra nga këtu del obligimi i ekonomik dhe moral i tyre, për të ruajtur autoritetin e vendit të tyre. Nga specifikate tregtisë se jashtëm , shikohet edhe kampaktiteti prej kryerjes efikase të saj. Subjektet të cilat merren me tregtinë ejashtme, me qellim qe të kryejnë pune efikase dhe rentabile duhet të mbërrin konkurrim ndërkombëtar, për paraqitje(debutim) në treg. Ata duhet mire ti njohin dispozitat për rregullimin e tregtisë se jashtme dhe atë si ato nacionaleashtu dhe ata qe zbatohen në vendet e partnereve afarist. Ky lloj kompaktiviteti kushtëzohet për të arritur shkalle tëlartë të pajisjes teknike dhe ekipimit kadrovike nga ana e subjekteve në tregtinë e jashtme. Realizimi i dobivepotenciale nga tregtia e jashtme në çdo ekonomi nacionale, si dhe mos lejimi i pjesës se tepricës se vlerës,gjithmonë të derdhet në vendet e jashtme , paraqet sfide për qeverinë e shtetit, me çka arsyetohet involvimi i saj nërregullimin e rrjedhave në ketë sfere. Shteti nëpërmjet sjelljes se masave dhe instrumenteve të politikes mbrojtëseështë i tenton të ndikoj në përmirësimin e pozitës se subjekteve vendore dhe në tregtinë e jashtme por edhe nëtregun e vendit, si dhe në tregjet ndërkombëtare.DOBITË NGA TREGETIA E JASHTMEShpërndarja jo proporcionale e resurseve natyrore dhe disponimi jo i njëjte me të gjitha resurset e domosdoshme nëvendet e ndryshme, nuk mundësojnë organizimin e prodhimit vendor për plotësimin e nevojave të kërkesës vendore.Nga ky aspekt meqenëse resurset nacionale prodhuese janë të kufizuara ndikojnë jo vetëm në pamundësinë tëorganizojnë prodhimtari vendore por edhe në pamundësinë për përdorim racional të tyre. Parakushte themelore për 6
  • 7. përdorim racional të resurseve prodhuese vendore paraqet importi të inputeve prodhuese të cilat janë mungojnë nëekonominë nacionale.Ekzistenca dhe zhvillimi i një numri të madhe të degëve ekonomike të ekonomive nacionale është i kushtëzuar ngaplasmani i prodhimeve të tyre në tregjet e jashtme. Subjektet ekonomike duke i përcjelle principet ekonomike tëekonomizimit tentojnë të arrin shpenzime me të ultë për njësi produkti. Çmimi me i ulet i prodhimit për njësi produktirealizohet nëpërmjet përdorimit racional të shpenzimeve variabile, por edhe me zvogëlimin e shpenzimeve fikse përnjësi produkti, që arrihet vetëm ndërmjet shkalles se angazhimit gjegjësisht me realizimin e vëllimit me të madhe tëprodhimtarisë. Por , tregjet e vendit në përgjithësi janë të kufizuar ta absorbojnë vëllimin e zmadhuar tëprodhimtarisë, dhe vetëm me plasman në tregjet e jashtme shikohet fitimi i vëllimit me të madhe prodhues. Kjoposaçërisht vlen për vendet e vogla, të cilat ballafaqohen faktorë prodhues të kufizuar dhe fuqi absorbuese tëkufizuar në tregun e vendit janë të detyruara një pjese të madhe prej bruto produktit vendore ta këmbejnë me vendete jashtme dhe në të njëjtën kohe tregtinë e jashtme ta llogaris si dege kryesore e zhvillimit ekonomik të tyre.Pasuritë natyrore gjatë kohe llogariteshin si force lëvizëse të zhvillimit ekonomik të një vendi. Por sot duke mos enënçmuar rolin e tyre në kushte të internacionalizimit të prodhimtarisë rendësi me të madhe për zhvillimin fitondijenia, për parimin tekniko-teknologjik , informatat etj. Parakushtet bashkëkohore të zhvillimit detyrojnë investime tëmëdha për arsim, për hulumtime shkencore ,për marketing etj, qe mund të jenë racionale vetëm për prodhimtarimasovike dhe orientuar për eksport. Duke pasur parasysh se vetëm vendet e zhvilluara mund të ndajnë mjete përinvestim në shkence dhe hulumtime zhvillimore, subjektet e tyre në tregjet ndërkombëtare në përgjithësi paraqiten sieksportues të shpikjeve tekniko-teknologjike, ndërsa subjektet ekonomike prej vendeve në zhvillim paraqiten siimportues të tyre. Tregtia e jashtme në vendet e vogla në zhvillim përmes furnizimit me komponentë të ndryshëm tëimputeve prodhuese për prodhimtarinë vendore të cilat nuk janë të kapshme në vend (lënda e pare, teknika dheteknologjia etj ) jo vetëm qe u mundësojnë të organizojnë prodhimtari vendore , por edhe në mënyre indirektendikojnë në realizimin e përparimit qe është i arritur në prodhimtari në vendet e zhvilluara. Kjo mundësohet sidomosme importimin e lendeve të para kualitative , dhe gjysmë produkteve , me importin e pajisjeve bashkëkohore me çkazmadhohet shkalla e automatizimit dhe mekanizimit të procesit të prodhimit, si dhe përmes importit të të arrituravetekniko-teknologjike me qellim të modernizohet procesi i prodhimit (licenca, patenta, know-how etj.).Modernizimi iproceseve të prodhimit paraqet mundësi reale për përmirësimin e konkurrencës të subjekteve vendore qe paraqetparakusht kryesore për plasmanin e produkteve të gatshme në tregjet ndërkombëtare. Ndikimi në baze shikohetndërmjet krijimit të kushteve për prodhimtari masovike nga njëra anë por edhe ndërmjet mundësisë për prodhimtaristandarde të produkteve të gatshme me kualitet të lartë nga ana tjetër. Vëllimi i zmadhuar i prodhimtarisë vendased.m.th. Shfrytëzim me të madh të resurseve prodhuese të vendit sidomos me angazhimin me të madhe tëkapaciteteve prodhuese dhe punësim me të madhe, gjegjësisht formohen kushte për efektimin e përparësive qëproduktojnë vëllimin ekonomik. Çmimi i prodhimit i ulët për njësi produkti nga ana e vet e bene produktin mekonkurrent në tregjet e huaja që pozitivisht ndikon në plasmanin e suksesshëm, por edhe me realizimin e netoproduktit me të madhe. Në atë mënyre arrin deri të zmadhimi reali neto fitimit të subjekteve ekonomike si dhe fitiminnacional të vendit. Përdorimi racional ekonomik gjegjësisht investimi i neto fitimit të realizuar për qëllime prodhimi nëmënyre plotësuese dhe multiplikative pozitivisht ndikon rritjen ekonomike dhe në zhvillimin e ekonomisë nacionale.Me gjithë që zënshëm është promovuar dobia prej tregtisë së jashtme, e njëjta mund të provokoj efekte të padëshirueshme në rritjen ekonomike dhe zhvillimin e ekonomisë nacionale.Subjektet vendase me paraqitjen në tregjet ndërkombëtare , ballafaqohen me konkurrence të fortë e cila bazohet nëçmime të ultë dhe norma të larta për kualitet etj. Seleksionimi ekonomik i subjekteve në tregjet ndërkombëtare është i 7
  • 8. pa mëshirshëm, gjegjësisht me të fuqishmit i largojnë subjektet me pak konkurrues. Në kushte kur subjektet vendorejanë konkurrues inferior në raport me të huajit ( pa marre parasysh tregun e vendit ose tregjet e huaja ) vjen deri tëkorrigjimi i dobive nga tregtia e jashtme gjegjësisht paraqiten efekte negative në zhvillimin e ekonomisë nacionale.D.m.th. të larguar nga lufta konkurruese subjektet vendore nuk kanë mundësi ti shesin produktet e tyre ose do tishesin me kushte relative të këqija të këmbimit, që në mënyre retroaktive ndikon në zvogëlimin e prodhimtarisëvendase. Gjendja e këtillë do të rezultojë me zvogëlimin e aktivitetit ekonomik të vendit, zvogëlimin e punësimit sidhe ngecjen ose zvogëlimin e zhvillimit ekonomik.  ZAKONET DHE RREGULLAT TREGTARE NDËRKOMBËTARE. Zakonet tregtare ndërkombëtare janë "rregulla të pashkruara" që përdoren në mardhënie afariste ndërmjetpartnerëve në tregtinë e jashtme dhe në mardhënie ekonomike ndërkombëtare, në përgjithësi. Zakonet tregtare,sikur rregulla për rregullimin e mardhënieve të pjesëmarrësve në tregtinë e jashtme, nuk janë të miratuara nga ana epushtetit shtetëror ligjdhënës, institucione juridike ose disa të tjera, por rrjedhin nga praktika shumëvjeçare e punëstë tregjeve ndërkombëtare, me sjellje stihike të qëndrueshme të njerëzve. Por, me kalimin e kohës, ajo si dhe ështëmodifikuar nëpërmjet formimit të kuptimeve te caktuara për sjellje korrekte ose jo korekte të njerëzve në raste tënjëjta shoqërore. pastaj sjellja korrekte ka kaluar në shprehi dhe është pranuar moralisht, në realitet i zakonshëm,sjellje normale, sjellje që llogariten të obligueshme. Ashtu është krijuar vetëdija shoqërore se çdo sjellje ndrysheështë në kundërshtim me moralin e qeverisë në shoqëri. Në atë mënyrë, kah praktika shumëvjeçare janë ndërtuarzakonet afariste të mira, të cilat në bazën e vet e kanë moralin tregtar dhe afariste të pjesëmarrësve në tregti dhe nëpunime afariste, në përgjithësi. Përveç tjerash, në zakonet tregtare marrin pjesë: nderi, lojaliteti me konkurrencën,dhënia e të dhënave të vërteta për vete dhe për pjesëmarrësit tjerë në këmbimet tregtare, respektimi i fjalës sëdhënë, mos tradhtimi i fshehtësive afariste të rëndësishme për interesat e partnerit, realizimi i detyrave të marra ngakontrata etj. Norma e rëndomtë nderi është në normat morale në përgjithësi, kurse në kuadër të zakoneve të miraafariste nga ajo kuptohet se sjellja me të cilën secili nga partnerët afarist juridik jep të dhënat e sakta për vete dhepër firmën e vet;  për llojin, sasinë,cilësitë dhe kualiteti i mallit që është lëndë për shitblerje;  i respekton afatet e marrëveshjes për dorëzim-porositje të mallit dhe të pagesës;  nuk e bëjnë në dyshim partnerin e vet;  në tërësi e respekton fjalën e dhënë dhe konsekuent përmbahet ndaj premtimeve që i ka dhënë etj. Me zakonet tregtare rreptësishtë dënohet praktika jo lojale e konkurrencës në tregun ndërkombëtar, si dhelëndimi i autoritetit të ndërmarrjes dhe vendi në fitimin me tregtinë e jashtme. Nga konkurrenca jo lojale në tregunndërkombëtar nënkuptohen në veçanti këta aktivitete të subjektit e tregtisë së jashtme të caktuara; reklama jo lojalekur nxjerrën publikisht; jo të vërteta për mallin ose shërbimet që punon ndërmarrja e vet ose për ndonjë ndërmarrjetjetër, kurse për qëllim të gjejë interes për vete; shenja të rrejshme për prejardhjen e mallit; nxjerrja e informacionevetë rrejshme për ndërmarrjen e vet ose ndonjë ndërmarrje tjetër; keqpërdorimi i shenjave mbrojtëse tregtare përndërmarrjen e vet apo të huajën; lëndimi apo shfrytëzimi i fshehtësive afariste dhe të ngjashme. Si lëndim i autoritetitnë punën e jashtme tregtare nënkuptohet secila sjellje në kundërshtim me zakonet e mira afariste, e cila nxitë osemund të nxisë lëndime më të rënda të obligimeve të marrëveshjes. Në rast të mosrespektimit të normave tëlartpërmendura dhe zakoneve tjera, përdoren sanksionime të ndryshme; përqeshje publike, bojkoti, shpallje publike e 8
  • 9. emrit dhe të firmës të atij që sillet në kundërshtim me normat morale afariste, shpallje e ashtuquajtur "lista të zeza";dënimi nga ana e gjyqeve të nderit të komoreve dhe asociacioneve të tjera afariste etj  RREGULLAT TREGTARE NDËRKOMBËTARE. Nga kjo nënkuptohen ato zakone dhe rregulla tregtare ndërkombëtare, të cilat, në mënyrë përkatëse, janëformuluar dhe oficijalizuar nga ana e organeve dhe institucioneve të autorizuara, bursat, komoret tregtare dhe tëzhvillimit ekonomik, organizatave profesionale, bile edhe nga komora tregtare ndërkombëtare. Me rregullat tregtarenë mënyrë unitare rregullohen numri i madh problemesh praktike në sferën e tregtisë së jashtme ose jepenshpjegime të termeve tregtare, për veprat, të parimeve në zgjedhjen thelbësore të marrëdhënieve dhe kontesteve(kundërshtimeve) të rëndësishme, jepen udhëzime të njëanshme për shpjegimin e termeve profesionale gjatë punësme valuta, deviza ose gjatë përdorimit të instrumenteve për pagesë jo të gatshme në pagesën e fitimit ndërkombëtar,gjatë përdorimit të masave dhe sistemeve matëse etj. Me një fjalë, funksioni i rregullave ndërkombëtare është që tabarazon dhe të bëhet e njëllojtë praktika në marrëdhëniet afariste ndërkombëtare. Varësisht nga ajo kush e kodifikondhe çfarë është ndikimi i tyre dallojmë tregtare të përgjithshme dhe të veçanta. Rregullat e përgjithshme tregtare ipranojnë dhe i shpallin asociacionet më të gjëra të subjekteve të zhvillimi ekonomik, tregtarë ose oda tjera. Rregulltae përgjithshme ndërkombëtare i miraton dhe i shpall oda tregtare ndërkombëtare në Paris. Si më të rëndësishmevlen ti cekim këta përmbledhje të rregullave të përgjithshme ndërkombëtare:Rregulla dhe zakone të njëllojta për punë me akreditiv dokumentues të miratuara në vitin 1933, kurse të rishqyrtuaranë vitin 1963 dhe 1984. Me këta rregulla tërësisht rregullohet materia për pagesën me akreditim; llojet dhe notifikimetakreditiv, obligime dhe përgjegjësi të bankave dhe fletëdhënësve; dokumentet për prezentim (dokumentetransportuese, dokumente sigurimi, faktura tregtare etj); afati deri kur vlen akreditimi, bartjen e akreditimeve dhe tëngjashme.Rregulla të njëllojta për inkaso kanë hy në fuqi në vitin 1958. Te këta rregulla janë përpunuar gjitha momentet erregullës për pagesë;  obligimet dhe përgjegjësit e bankave dhe fletëdhënësve;  prezantimi i dokumenteve;  pagesa dhe informimi ndërmjet bankave dhe fletëdhënësve si dhe çështja e kamatës, harxhimet dhe plotësimet të punëve inkaso.Rregullat ndërkombëtare për komentimin e termeve tregtare INCOTERMS (për këta rregulla do të flasim mëgjerësisht në tekstin e mëtutjeshëm).Rregullore për pajtim dhe arbitrim. Në atë Rregullore tërësisht është përpunuar rregulla e pajtimit dhe arbitrimindërmjet subjekteve ku janë paraqitur probleme të caktuara gjatë këmbimit ndërkombëtar. Rregullën e pajtimit eudhëheqë komisioni administrativ për pajtim kurse rregullën e arbitrimit gjyqi arbitrues, të dy organet janë në odëntregtare ndërkombëtare në Pariz.Përveç të përgjithshmeve, ekzistojnë edhe rregulla të veçanta tregtare. Ato janë shumica e rregullave të caktuara meshkresë subjekteve veçmas specifike tregtare (bursa, aukcine). Në ato janë caktuar rregulla të punës në tregje 9
  • 10. konkrete ndërkombëtare, sipas të cilave patjetër të sillen subjektet e interesuara ekonomike-zhvillimore pjesëmarrësnë ato tregje.Rregullat bursore i përshkruajnë llojet e ndryshme të bursave ndërkombëtare si tregu i jashtëm tregtar specifikë kujanë të përmbajtur kushtet themelore për përfshirjen e atyre tregjeve. Çdo subjekt që donë të bëj shitblerje në ndonjëbursë, duhet saktë dhe detalisht ti njeh gjithë "rregullat e lojës" të atij tregu. Përveç rregullimit të veprimit nëshitblerje; mënyra e lidhjes së punëve; normat dhe standardet në pikëpamje të cilësive kuantitative dhe kualitative tëmallit, në rregullat bursore rregullohen edhe çështjet e mënyrës të zgjedhjes të kontesteve eventuale etj. Me disarregulla është përshkruar edhe forma e kontratave shitblerëse (p.sh. shitblerja sipas "përfundimit standard"). Pranimidhe respektimi striktik i dispozitave të rregullave të veçanta nga ana e pjesëmarrësve në ato tregje paraqet kusht përpjesëmarrje në transaksione shitblerëse. Mosrespektimi i rregullave tregtare do të thotë mos mundësi për tregti nëtreg të caktuar. Pasojat të mosrespektimit te rregullave janë të ngjashme me ato të zakoneve tregtare. Mirëpo,rëndësia e tyre si burim specifik i drejtësisë është më i madh, sepse me ato në mënyrë më konkrete rregullohen dherealizohen marrëdhënie konkrete në punën e jashtme tregtare. Zakonet dhe rregullat tregtare ndërkombëtare, si dhedispozitat e drejtësisë autonome dhe ndërkombëtare në sferën e tregtisë së jashtme, janë bazë për rregullimin egjithë sjelljeve në forma të ndryshme në transaksionet ndërkombëtare, si dhe për degëzimet e ë drejtave dheobligimeve të partnerëve afarist në këmbimin ndërkombëtarë. RREGULLAT INCOTERMS Janë klauzola transportuese të shprehura me shkurtesa (simbole) me fjali të caktuara (më shpesh anglisht)me të cilët në kontratën e shitblerjes rregullohen çështjet themelore të ndërlidhura me caktimin e çastit, vendi dhemënyra e dorëzim-porositjes, si dhe çasti për kalim të rreziqeve dhe harxhimeve në lidhje me mallin prej shitësit derite blerësi. Në ato janë të përshkruara të drejtat dhe obligimet minimale të shitësit dhe blerësit. Varësisht nga nevojatdhe dëshirat e tyre, palët e marruar vesh mundet të dakordohen edhe për obligime më të mëdha , në atë mënyrë qëpërveç të përcaktimit të klauzës sipas INCOTERMS si bazë e përgjithshme e kontratës, mund të merren vesh edhepër plotësime dhe ndryshime përkatëse. Klauzat transportuese INCOTERMS përbëhen prej dy pjesëve. Pjesa e parëështë shkurtesë e përbërë nga tri shkronja, që kanë dalë nga shprehja atë dispozitave për klauzën transportuesepërkatëse. Për shembull shkurtesa DAF...vjen nga fjalët angleze DELIVERED AT FRONTIER që do të thotë " eporositur deri në kufi" ose "franko kufiri". Në pjesën e dytë nga klauza transportuese shënohet vendi, në realitetdispozita e pjesës së parë. Për shembull DAF kufiri Maqedonase-Grekë ose e porositur deri te kufiri Maqedonase-Grekë. Unifikimi ndërkombëtarë i dispozitave të klauzave transportuese mundëson mënyrë të kuptueshme, të lehtëdhe të veçantë që të rregullohen të drejtat dhe obligimet reciproke të subjekteve, pa rregullimin e përshkrimit të tyrenë kontratën e shitblerjes. Para nënshkrimit të kontratës për shitblerje e mjaftueshme është që partnerët ta caktojnëklauzën transportuese që dëshirojnë të zbatohet, pa marrëveshje të veçantë për elementet e saj, sepse çdopjesëmarrës në praktikën e tregtisë së jashtme, përpara dhe saktë përpiktë i njeh të drejtat dhe obligimet e veta qërrjedhin nga klauza e caktuar transportuese. Në atë mënyrë, palët të marruar vesh, rëndësishëm e shkurtojnë kohëndhe formalitetet gjatë nënshkrimit të kontratës shitblerëse.Në INCOTERMS nga viti 1936 kanë qenë të përpunuara 11 klauza, të cilat në praktikën e atëhershme kanë qenëshpesh në përdorim, kuptohet të rindërtuara me kuptimet e reja. Me zhvillimin ekonomik dhe përparimin e praktikëstë tregtisë së jashtme është paraqitur nevoja për shpjegime të reja të klauzave transportuese. Në maj të vitit 1953,Oda tregtare ndërkombëtare, në kongresin e saj në Vienë, ka dhënë shpjegime të reja për 9 klauza transportuese.Por edhe këta shpjegime janë reviduar në INCOTERMS në vitin 1990dhe 2000, te të cilat, në mënyrë të veçantë janë 10
  • 11. përpunuar dispozitat e 13 klauzave, të grumbulluara në katër grupe. Dispozitat në INCOTERMS janë përgjithësishttë pranuara në praktikën e tregtisë së jashtme evropianë. Njëkohësisht dispozitat e tyre aplikohen edhe nëRepublikën e Maqedonisë. Por, në tregtinë botërore ende nuk është arritur deri te unifikimi i përgjithshëm i termevetregtare. Për shembull në SHBA aplikohen të ashtuquajturat "definicionet Amerikane për tregti të jashtme " (RevisedAmerican Foreign Trade Definitions - RAFTD), të miratuara në vitin 1941. Dispozitat e definicioneve Amerikane përtregti të jashtme, dallohen nga dispozitat e klauzave të INCOTERMS-it, edhe pse disa prej tyre mund të kenë tënjëjtin emër. Për qëllim që të pengohen prezentivisht mos marrëveshjet dhe problemet eventuale para realizimit tëkontratave për shitblerje në tregtinë e jashtme, patjetër duhet që ende gjatë nënshkrimit të tyre të kujdeset cilatklauza transportuese janë të pranuara dhe po aplikohen në vendin e partnerit. Sipas dispozitave të INCOTERMS, tëgjitha trembëdhjetë klauza transportuese janë të grumbulluara në katër grupe, edhe atë në E, F, C dhe D. Klauzat E Në këtë grup marrin pjesë klauza të cilat sipas mallit i jepet në dispozicion blerësit në hapësirë të shitësit (salla fabrike, depo dhe hapësirave tjera).EXË-EX Works ... ( Fabrika Franko...) (të gjitha llojet transportuese) Sipas klauzave Fabrika Franko ..., e vetmja përgjegjësi e shitësit është ta vendos mallin në dispozicion tëblerësit në ndërmarrjen e vet dhe njëkohësisht ta informon blerësin. Shitësi nuk ka përgjegjësi për ngarkim të mallitnë automjetin të dërguar nga blerësi, përveç nëse janë marr vesh ndryshe. Blerësi i bartë të gjitha shpenzimet dherreziqet në lidhje me transportimin e mallit prej fabrikës deri te destinacioni i duhur, si dhe shpenzimet përeksportimet doganore. Nëse blerësi, direkt apo indirekt, nuk mund ti kryej formalitetet eksportuese, atëherëshërbehet dispozita FCA. Te kjo klauzë obligimet e shitësit janë minimale. Kjo klauzë mund ti ketë edhe mënyrat e veta:EXW e ngarkuar me... Nëse blerësi mënyrën e formulon precizë, atëherë shpenzimet për ngarkim dhe renditje i bartëshitësi;EXW e doganuar për eksport dhe e ngarkuar në... që do të thotë se shpenzimet doganore për eksport dheshpenzimet edhe rreziqet për ngarkim i bartë shitësi;EXW e doganuar për eksport... që do të thotë se shpenzimet për doganim eksporti i bartë shitësi; etj. Klauzat F Dispozita themelore, në realitet specifikimi i grupeve të klauzave F është se shitësi e ka për borxh mallin tadorëzoj deri te mjeti transportues që e ka caktuar shitësi. Këta klauza për frankim bëjnë pjesë në rangun " kontratapër përcjellje". Shpenzimet për transport dhe sigurimet, si dhe të gjitha rreziqet, kalojnë prej shitësit te blerësi nëçastin e dorëzimit të mallit transportuesit ose shpedituesi i autorizuar. Në rast të mbushjes të kamionit, vagonit apokontejnerit, shitësi e ngarkon, kurse blerësi e shkarkon mallin, kurse secili i bartë shpenzimet dhe rreziqet e veta.Doganimi i eksportit e bartë shitësi. Blerësi i bartë shpenzimet e sigurimit të lejes për eksportim ose leje tjetër, bën tëgjitha formalitetet e tjera doganore importuese dhe me nevojë, të gjitha formalitetet për tranzitim të mallit në vendetjera, në realitet i bartë të gjithë shpenzimet për atë esencë.FAS - Free Alongside Ship... (Franko deri te skaji i anijes...) (transportet përtejdetase) 11
  • 12. Obligimet e shitësit janë të kryera kur malli është vendosur afër anijes te limani ose pak më larg. Nga ai çast të gjithashpenzimet dhe rreziqet kalojnë mbi blerësin. Blerësi përveç doganës importuese, ka dallim nga FOB, bën edhedoganim importues. Blerësi siguron anijen si dhe i paguan shpenzimet të transportit dhe sigurimit.FOB-Free On Board…(Franko anije…) (transport përtejdetarë) Shitësi e ngarkon mallin në anije e siguruar nga ana e blerësit. Shpenzimet e transportit përtejdetarë dhesigurimet i bartë blerësi. Çasti kalimit të shpenzimeve dhe rreziqeve është moment i kalimit të mallit mbi gardhin eanijes. Shitësi e bën doganimin e eksportit, kurse blerësi atë të importit, do të thotë bëjnë pagesën e shpenzimevepërkatëse. Kjo klauzë ka mënyrat e veta. Më të shpeshta janë: FOB e ngarkuar (e ndërlikuar). Shitësi i bartë gjitha shpenzimet për ngarkim (dhe renditje) të mallit në anije telimani për ngarkim. Kjo klauzë më së tepërmi zbatohet në vendet lindore para blerjes. Kujdes të veçantë duhet tëvihet re te ngarkesat që nuk mund të ndahen te të cilat mund të paraqitet problem në përfshirje të hapësirës më tëmadhe, do të thotë shpenzimet rëndësisht të rriten. FOB amerikane. Në SHBA ekzistojnë 6 interpretime të ndryshme të FOB sipas “klauzave Amerikane për tregti tëjashtme “ nga viti 1941. Nga dallimet në lartësi të shpenzimeve për transport dhe sigurim varësisht mënyra ezgjedhur dhe qartë të ceket a bëhet fjalë për FOB amerikanë apo për FOB sipas INCOTERMS dhe për varianteështë fjala. i. Masat për mbrojtjen e konkurrencës jo lojale në plan ndërkombëtar prej konvencionit të Hagës në vitin 1911. ii. më hollësisht në www.icc.org iii. Shërbimi në fjalë angleze është përshkak se Anglia(Britania e Madhe), gjatë kohë ka qenë më e zhvilluar me industri, tregti dhe fuqi përtejdetare në botë, prandaj klauzat transportuese më së tepërmi janë formuluar në gjuhën angleze. iv. RAFTD janë miratuar nga ana e Komitetit koordinativ, ku kanë qenë anëtarë përfaqësuesit e Odës tregtare të SHBA-ve, Këshilli nacional të importuesve amerikan dhe Këshilli nacional për tregti të jashtme. v. Bëhet fjalë për limane të cekëta ose për rrethana të veçanta ku anija nuk mundet të vijë afër limanit. Në atë rast, blerësi merr qira objekte më të vogla lundruese, më së tepërmi të ashtuquajtur “maoni” që të mund ta bartë mallin deri te anija. Klauzola CNë këtë grup numërohen klauozola me rregulla sipas së cilave shitësi është i obliguar të bëjë marrëveshje përudhëtimin ose pronësi dhe sigurim për mallin, por pa marrjen e rrezikut nga harxhimet shtesë, që mund të paraqitennë raste të ndryshme, në momentin kur malli është i ngarkuar dhe i porositur. Klauzolat C në thelb janë të njëjta sikurklauzolat F, ndërsa edhe ato janë “ marrëveshje për dërgesa” të mallit, për shkak se shitësi i plotëson rregullat sipasmarrëveshjes në vendin ku bëhet ngarkesa.CFR= Cost and Freight (Çmimi dhe pagesa e transportit)Shitësi është i obliguar të sigurojë anije dhe ti paguaj harxhimet e transportit deri në përfaqësinë e caktuar. Të gjithaharxhimet dhe rreziqet kalojnë nga shitëse tek blerësi, pasi që malli kalon rrethojën e anijes ( gjithashtu edhe tekFOB). Ndërsa, shitësi është i obliguar të paguajë transportin dhe harxhimet për ngarkim dhe shkarkim, që është i 12
  • 13. nevojshëm për përgatitjen e mallit deri tek përfaqësia e caktuar, por rreziqet nga humbja, gjegjësisht dëmtimi i mallit,dhe çdo rritje e harxhimeve nga rrethanat e ndryshme që mund të pësojnë pas momentit të dërgimit të mallimit,kalojnë nga përgjegjësia e shitësit tek blerësi, pasi që malli të kalojnë rrethojën e anijes në përfaqësinë e caktuar.Shitësi i mbulon harxhimet për doganimin e eksportit.CIF - Çmimi, Sigurimi, dhe transporti(transporti detar)Obligimet në të dyja anët janë të njëjta sikur tek CFR, për dallim se në këtë klauzolë shitësi i paguan edhe harxhimetpër sigurim nga rreziqet e transportit. Përmbajtja me e vogël e sigurimit (vlera më e vogël e sigurimit nga havaria eveçantë është 10% vlerës së mallit). Por, kalimi i rreziqeve nga shitësi tek blerësi bëhen në momentin e kalimit tëmallit nga rrethoja e anijes ( njësojë sikur tek FOB dhe CFR). Shitësi mbulon harxhimet për doganimin e eksportit.Kjo bëhet përshkak se shitësi e zgjedhë kompaninë e sigurimeve nëpërmjet të cilës bën sigurimin e mallit ngarreziqet e transportit, ndërsa të gjitha harxhimet e tjera dhe rreziqet shkojnë në llogari të blerësit, në praktikë mund tëparaqiten mosmarrëveshje të caktuara rreth asaj se a është zgjedhur kompani e sigurimeve që është me renomedhe solide. (per ate arsyje eshte edhe qellimi i kësaj klauzule sipas se ciles sigurimi i posaqem i ndonje havarie teveqant duhet te jete 10% me i madh se vlera e mallit ).Edhe kjo klauzolë ka variantet e saja. Ato janë CIF e shkarkuar dhe CIF+ sigurimi, rreziqe ushtarake.CIF e shkarktuar. Të gjitha harxhimet e shkarkimit në përfaqësinë e caktuar shkojnë në llogari të shitësit, përveçharxhimeve të sigurimit nga rreziqet gjatë shkarkimit të mallit. Kjo klauzolë është e rrezikshme për shitësin, për shkakse mund të dalin harxhime shtesë varësisht nga kapaciteti teknik i përfaqësisë.CIF+ sigurimi, rreziqet ushtarake. Përveç sigurimit të zakonshëm ( nga havaria e veçantë 110 për qind nga vlera emallit ), shitësi mban llogari edhe për harxhimet për sigurim nga lufta, grevat, trazirat, dhe paqëndrueshmërinëqytetare dhe ngjarje të tjera. Mirë është që shitësi ti përfshijë këto harxhime në çmimin e shitjes së mallit, në të gjitharaste kur nuk përjashtohet mundësia për zhvillimin e këtyre llojeve të rreziqeve, gjegjësisht në rastet kur bëhet fjalëpër dërgimin e mallit në vendet apo rajonet e ashtuquajtura më rreziqe të larta.CPT - Carriage Paid To... (transporti i paguar gjer tek...) (te gjitha llojet e transportit)Shitësi sigurinë transporti dhe i paguan harxhimet e transportit deri në destinacionin e caktuar. Harxhimet e sigurimit,gjithashtu edhe të gjitha mundësitë e tjera të rritjes eventuale të harxhimeve të transportit gjatë periudhës sëtransportit kalojnë nga shitësi tek blerësi në momentin e dorëzimit të mallit tek transportues i parë, çka do të thotë senë këtë rast harxhimet nuk shkojnë në llogari të shitësit. Të gjitha obligimet e tjera për ngarkim, shkarkim dhedoganim të mallit janë të njëjta sikur në klauzolën FCA.CIP - Carriage and Insurance Paid To... (transporti dhe sigurimi te paguar gjet tek...) (te gjitha llojet e transportit)Gjithçka është njëjtë sikur tek CPT, përveç se shitësi ka obligime për të paguar sigurimin e rreziqeve të transportit,gjegjësisht shitësi bën marrëveshje dhe paguan premitë për sigurimin e ngarkesës nga rreziqet, ose në rastet kurmallim dëmtohet gjatë kohës së bartjes. Blerësi dhe shitësi merren vesh për nivelin e sigurimit. Shitësi sigurontransport, i paguan harxhimet e transportit dhe sigurimit, dhe harxhimet e doganimit të eksportuar. 13
  • 14. Klauzola DKarakteristikë bazë e klauzolës së këtij grupi është rregulla që shitësi të mbaj llogari për të gjitha harxhimet dherreziqet që janë të lidhura me dërgesën e mallit në vendet e caktuara. Rregullat e klauzolës nga grupi D përcaktojnë“marrëveshje për dërgesat” e mallit. Klauzolat në këtë grup ndahet në dy kategori të veçanta varësisht nga ajo se nëçilën llogari bën pjesë doganimi i eksportit. Në kategorinë e parë bëjnë pjesë klauzolat sipas së cilave shitësi është iobliguar të kërkojë mallë të doganuar – të eksportuar. Këto janë klauzolat DEQ dhe DDP. Në kategorinë e dytëbëjnë pjesë klauzolat sipas së cilave shitësi nuk është i obliguar të bëj doganimin e mallit të eksportuar. Këto janëklauzolat DAF, DES dhe DDU.DAF - Delivered At Frontier... (Dërgesa deri në kufi) (transporti toksor)Kalimi i harxhimeve dhe rreziqeve nga shitësi tek blerësi realizohet në momentin e arritjes së mallit në vendkaliminkufitar. Shitësi i paguan harxhimet e transportit dhe sigurimit deri në kufi ( pikën e caktuar të kufirit dhe të doganës ).Shprehja “kufi”, duhet në mënyrë precize të definohet, për shkak se mund të jetë çfarëdo vendkalimi kufitar, dukepërfshirë edhe kufirin e vendin nga bëhet importi. Pjesëmarrësit në shitëblerje mund të merren vesh për harxhimet esigurimit gjatë kohës së transportit ti paguajë vetëm njëra palë. Formalitetet e importit shkojnë në llogari të shitësit,ndërsa doganimi i eksportit dhe pagesave të tjera shkojnë në llogari të blerësit.DES - Delivered Ex Ship... ( E porositur nga anija)Shitësi siguron anije dhe i paguan harxhimet e transportit dhe sigurimit. Ai e ka plotësuar detyrimin e tij për dërgesënkur mallin e eksportuar dhe të pa doganuar e vë në dispozicion të blerësit, në anijen në përfaqësinë e caktua, nëditën e caktuar ose afatin e caktuar (në mënyr që mundëson zbarkimin e saj prej anijes me mjete te përshtatshmepër llojin e mallit. Njëkohësisht, ai është momenti i kalimit te hargjimeve dhe rreziqeve prej shitesit tek blersi).DEQ - Delivered Ex Quay (Duty Paid) ... (E porositur franko deri në breg – e doganuar)Sipas të vendimit bazë, shitësi është i obliguar të sigurojë anije ose hapësirë të anijes, të bëjë gati mallin deri tekpërfaqësia e caktuar, të bëj shkarkimin në cepin e caktuar dhe të bëjë doganimin. Kjo do të thotë se formalitetet edoganimit, doganimin e eksportit dhe pagesat e tjera bien në llogari të shitësit. Kalimi i harxhimeve dhe rreziqevebëhet në momentin e vendosjes së mallit në dispozicion të blerësit në cepin e përfaqësisë së caktuar. Kjo klauzolë kavariantet e saja, për të cilat palltë veç e veç mund të arrin marrëveshje:DEQ pagesa eksporti në llogari të blerësit. Dogana dhe pagesat e tjera të eksportit janë në llogari në blerësit dhe jotë shitësit. Ky opsion është më i përshtatshëm për blerësin nga sektori publik, për shkak se nuk janë të obliguar tëpaguajnë doganë.DEQ pa tatim të fitimit dhe pagesa të tjera të eksportit. Në këtë variant, shitësi paguan doganën e eksportit, por ështëi liruar nga obligimi për të paguar tatimin e fitimit dhe pagesat e tjera të eksportit. Ato janë në llogari të blerësit.DDU - Delivered Duty Unpaid ... (E porositur, por e pa doganuar )Të gjitha harxhimet dhe rreziqet janë në llogari të shitësit deri në vendin e caktuar të dërgimit të mallit tek blerësi, meÇ`rast doganimi dhe të gjitha harxhimet e tjera të eksportit janë në llogari në blerësit. Kjo klauzolë është më e 14
  • 15. preferueshme dhe më e përshtatshme çdoherë kur doganimi i eksportit nuk paraqet problem, si për shembull nëkuadër të Bashkimit Evropian. Edhe kjo klauzolë ka variantet e saja.DDU tatimi i paguar i fitimit. Edhe sipas kësaj variante shitësi nuk paguan doganën e eksportit, por vetëm e bënpagesën e tatimit të fitimit gjatë eksportit të mallit.DDP Delivered Duty Paid ... ( E dërguar dhe e doganuar )Shitësi mban llogari për të gjitha harxhimet dhe rreziqet, si dhe për harxhimet e doganimit të eksportit në vendin eblerësit, përveç kësaj edhe për doganimin dhe harxhimet e tjera. Momenti i kalimit të harxhimeve dhe rreziqevebëhet në momentin kur malli është i eksportua doganohet dhe vihet në dispozicion të blerësit. Kjo klauzolë paraqetobligim maksimal për shitësin.Variante të kësaj klauzole mund të jenë:DDP pa shkarkim. Sipas kësaj variante, harxhimet e shkarkimit nga kamioni, vagoni apo aeroplani shkojnë në llogaritë blerësit. Shitësi duhet të jetë i kujdesshëm nëse e dinë se blerësi me harxhimet minimale mund të bëj shkarkimin.DDP pa tatim të fitimit. Sipas kësaj variante, tatimi i fitimit është në llogari të blerësit, dhe jo në llogari të shitësit.Kuptohet se doganimi dhe pagesat e tjera të eksportit janë në llogari të shitësit.Incoterms sipas grupeve 15
  • 16. Momenti I dergese MN: me nisjen e mallit MA: me arritjen e mallitGrupet Shenja Emertimi Lloji i transportitЕ EXW... Еxh Njorks Te gjitha llojet MNNisja Fabrika Franko FCA... Free-carrier Te gjitha llojet MN Transportues franko Free Alongside ShipF FAS... Franko deri te porti i Detar MN anijesTransportikryesor nukeshte paguar Free On Board Anija Franko FOB... Detar MN 16
  • 17. CFR... Cost and Freight Detar MN Cmimi me bartje Cost, Insurance, Freight CIF... Cmimi, sigurimi, bartja Detar MNC Carriage Paid ToTransporti Bartja e paguar derikryesor Ipaguar CPT... Carriage Insurance Paid Te gjitha llojet MN Вarja dhe sigurimi te paguara deri… CIP... Te gjitha llojet MN 17
  • 18. DAF... Delivered At Frontier Tokesor - E derguar deri ne kufi DES... Delivered Ex Ship Detare MA E derguar anije Franko DEQ... Delivered ex Luax Detare MA E dërguar franko kejD DDU Delivered Duts Unpaid Të gjitha llojet MAArritja E dërguar e padogonuar DDP... Delivered Duts Paid Të gjitha llojet MN E dërguar dhe e doganuar 18
  • 19. Klauzola me variante INCOTERMS Variantet Pasojat Vlerësimi Shitësi I bart të gjitha Shum shfrytëzohet në vendet shpenzimet e ngarkimit dhe lindore gjat blerjes. FOB FOB renditjen e mallit në anije në portin e ngarkimit e ngarkuar (e renditur) Të gjitha shpenzimet e E rrezikshme për shitësin. shkarkimit në portin e Shpenzime shtes të CIF ... CIF caktuar në kurriz të mundëshme varësisht nga shitësist, përveq përgaditja teknike e portit. E shkarkuar shpenzimeve të sigurimit CIF + Përveq sigurimit, shitësi I Mirë është që shitësi ti sigurimin,rrezi bart edhe shpenzimet e përfshijë shpenzimet e tilla CIF ... qet e luftës sigurimit nga lufta,grevat eventuale në çmim. etj. DEQ + tatimet Dogana dhe tatimet tjera Opciopn I dëshirueshëm për importuese në importuese në kurriz të blerësit e sektorit publik DEQ ... shpin të blerësit, e jo në kurriz të (zakonisht nuk paguajnë blersit shitësit. dogana). DEQ pa tatim Tatimi në qarkullim dhe të Kujdes!shitësi I paguan në qarkullim gjitha tatimet tjera në kurriz tatimet importuese dhe DEQ... dhe tatime të blerësit. shpenzimet e doganave importuese importuese, në qoftëse më parë nuk është e definuar ndryshe. EXW e Shpenzimit e ngarkimit dhe Blerësi, këtë variantë duhet ngarkuar në.. renditjes janë në kurriz te ta formulojë në mënyrë EXW shitësit. precize. 19
  • 20. DDP pa Sipas kësaj variante Shitësi duhet të ketë kujdes shkarkim shpenzimet e shkarkimit nga nëse e dinë që blerësi meDDP kamioni, vagoni apo shpenzime minimale mund ta airoplani, janë në kurriz të kryejë shkarkimin. blerësit. FOB Në SHBA, sipas “klauzualave Klauzulë e rrezikshme.duhet amerikane të tregtisë së jashtme të përcaktohet saktësisht se aFOB amerikane” të vitit 1941, bëhet fjalë për FOB amerikan ekzistojnë 6 interpretime të apo FOBsipas INCOTERMS. FOB. 20
  • 21. Kapitulli IKUPTIMI I MARRËDHËNIEVE KONTRAKTORE NDËRKOMBËTRE DHE DISA PARIME PËR ZGJEDHJEN E KONTESTEVE ME ELEMEMT NDËRKOMBËTAR 1. MARRËDHËNIET KONTRAKTORE NDËRKOMBËTARE Zhvillimi i tregut ndërkombëtar në përmasa botërore ka ndikuar që qarkullimi i njerëzve, mallravedhe kapitalit të jetë shumë dinamik dhe dominant në marrëdhëniet shoqërore. Format themelore në bazëte të cilave krijohen marrëdhëniet ekonomike ndërkombëtare janë bazuar në tregti por në dekadat e funditështë vërejtur edhe dominimi dhe masivizimi i turizmit ndërkombëtar. Këto marrëdhënie në lëmin e turizmitndërkombëtar kanë pasur ndikim edhe në të drejtën e vendit e cila ka detyrimin e rregullimit tëmarrëdhënieve kontraktore dhe pozitën e palëve kontraktore të cilat me veprimtarinë e vet ose nëmarrëdhëniet e caktuara i krijojnë jashtë shtetit, e të cilat krijojnë dhe prodhojë efekte juridike për vendin.Prezenca e çfarëdo elementi të jashtëm – ndërkombëtar në përmbajtjen e kontratës krijojnë efekte tërëndësishme juridike në marrëdhëniet e caktuara kontraktore. Që nga themelimi i shtetit është e njohur sesistemi juridik nacional në një vend, bazuar në sovranitetin e shtetit, rregullon tërësisht të gjithamarrëdhëniet brenda territorit të shtetit. Kontrata e lidhur me elemente ndërkombëtare ka ndikuar nëparaqitjen e tendencave të shteteve që secila pavarësisht nga tjetra, në bazë të ligjit nacional, të zgjedhëkontestin eventual kontraktor. Duke e pasur parasysh se marrëdhënia e caktuar kontraktore ështëmarrëdhënie e cila në përmbajtje është unike, për hir të sigurisë më të madhe juridike, automatikisht kaimponuar nevojën e rregullimit të saj në bazë të një ligji. Në praktik, parashtrohen pyetjet se në bazë të cilitligj, ose në bazë të cilave elemente, është e mundur që të lejohet zbatimi i ligjit tjetër pasi për zgjedhjen ekonfliktit konkret ligji i vendit e rregullon me dispozita me të cilat efektivisht e zgjidh çështjen. Zhvillimi itregut dhe qarkullimi i madh i njerëzve, mallrave, kapitalit dhe shërbimeve, edhe në lëmin e turizmit, kanëimponuar nevojën që sistemi i të drejtës nacionale respektivisht dispozitat e caktuara ligjore të krijojnëfavore dhe të orientojnë që në raste të zgjedhjes së kontratës më elemente ndërkombëtare, të aplikohenparime e të drejtës ndërkombëtare private të cilat përmbajnë kritere për zgjedhjen e konflikteve në mes tëdrejtave nacionale. Pikërisht për këtë arsye, parimet e kësaj dege të shkencës juridike këto konteste dheinteresin e shtetit për zgjedhjen e tyre i quan kolizion ose konflikt i normave. Normat e këtilla e kanëkarakterin ndërmjetësues sepse ato nuk i rregullojnë në mënyrë të drejtpërdrejtë marrëdhëniet e caktuarajuridike por ato paraqesin kritere për zbatimin e të drejtës kompetente të vendit të caktuar e ciladrejtpërdrejtë është e autorizuar në pikëpamje legale të rregullojë ose të zgjidh marrëdhënien juridike meelement ndërkombëtar. 21
  • 22. Marrëdhëniet kontraktore ndërkombëtare ose marrëdhëniet kontraktore me element të huaj sipas një pjesetë teoricienëve definohen si “ marrëdhëniet kontraktore të cilat i përmbajnë disa elemente në bazë të tecilave konsiderohet se për këto marrëdhënie janë të interesuara së paku dy shtete në bazë të sovranitetit tëvet, elemente në bazë të te cilave ka ardhur deri të lindja e konfliktit në mes të drejtave nacionale”.Për rregullimin e marrëdhënieve kontraktore ndërkombëtare mund të aplikohen tri lloje të parimeve juridike: i. Parimet e të drejtës ndërkombëtare private; ii. Parimet e të drejtës civile ose të drejtës tregtare dhe detyrimore; iii. Parimet uniforme të te drejtës publike. 2. SISTEMI NACIONAL JURIDIK DHE MARRËDHËNIET KONTRAKTORE NDËRKOMBËTRE Sistemet juridike të kodifikuara nacionale lajmërohen kryesisht në fillim të shekullit XIX, pothuajsenjëkohësisht me lindjen e shteteve nacionale. Këtij procesi i ka parapri partikularizmi i praktikës juridike nëmesjetë, sidomos në fushën e të drejtës tregtare. Po ashtu, edhe më lartë kemi e cekur se gjatë kësajperiudhe është krijuar dhe afirmuar e drejta tregtare (LEX MERCATORIA, JUS MERCANTORUM), e cilanë mënyrë unike i ka rregulluar marrëdhëniet ndërkombëtare tregtare të asaj kohe.Krijimi i sistemeve juridike unike, të kodifikuara në aspektin nacional, ka reflektuar efekte pozitive për shkaktë tejkalimit të përçarjeve dhe unifikimit dhe zgjerimit të hapësirave të rregulluara juridikisht brenda njështeti. Njëkohësish, efektet negative automatikisht janë reflektuar në drejtim të anulimit te të drejtëstregtare e cila në aspektin uniform i ka rregulluar marrëdhëniet ekonomike ndërkombëtare duke e shtuarpasigurinë për shkak të ndryshimeve të cilat ekzistonin në mes të sistemeve juridike nacionale.Sot në botë ekzistojnë përafërsish mbi dyqind shtete të pavarura dhe po aq sisteme juridike nacionale.Ndryshime në mes të tyre janë të mëdha të krijuara nga ndikimi i shkaqeve dhe faktorëve të ndryshëm.Mirëpo, ajo se çka sot ne na intereson, është fakti se mënyra e rregullimit të marrëdhënieve kontraktore nëshumicën e këtyre sistemeve juridike nuk iu përshtatet nevojave bashkëkohore që kanë të bëjnë meqarkullimin e mallrave, njerëzve dhe kapitalit. Pasi që nuk është e mundur, dhe ndoshta edhe e nevojshme,të jepen zgjedhje konkrete për secilin sistem juridik , që kanë të bëjnë më marrëdhënie kontraktore, ekonsiderojmë më vlerë grupimin e sistemeve juridike sipas rëndësisë dhe funksionit që kanë në rregullimine këtyre raporteve. Këtë ndarje do të bëjmë sipas juristit të njohur gjerman Ernest Pable i cili konsideronsistemet më me ndikim në rregullimin e marrëdhënieve kontarktore janë: a) Sistemi juridik i Evropës qendrore në të cilin bënë pjesë edhe Gjermania, Zvicra dhe Austria. b) Sistemi juridik Roman të cilin ë përbëjnë Franca, Italia dhe Spanja. c) Sistemi juridik Anglo-Amerikan i cili i përfshinë vendet e Komonveltit. d) Sistemi juridik Skandinav i cili i përfshinë vendet sikurse Norvegjia, Suedia dhe Danimarka. 22
  • 23. 2.1. METODAT E TEJKALIMIT TË VËSHTËRSIVE NË MES TË SISTEMEVE JURIDIKE NACIONALEMetoda e parë që mundëson tejkalimin e vështirësive të krijuara nga sistemet juridike nacionale është edrejta ndërkombëtare private me parimet e veta për zgjedhjen e konfliktit të ligjeve. Edhe pse emërtimi “Edrejta ndërkombëtare private” krijon përshtypjen se fjala është për internacionalizimin e përgjithshme tëkëtyre parimeve, konsiderohet e saktë se burimet e këtyre parimeve juridike të kësaj dege shkencore mëshumë janë karakterin nacional. Kjo e drejtë është “ndërkombëtare” në atë masë sa ajo zbatohet nëkuadër të marrëdhënieve me element të huaj. Rregullat universale për zgjedhjen e konflikteve tësistemeve juridike nacionale nuk ekzistojnë, por secili sistem ka parimet e veta të cilat ndryshojnë nga njëritjetri. Nga ajo që potencuam më lartë, palët kontraktuese të kontrata me elemente të jashtme nuk janë tësigurta në raste eventuale të kontesteve, cila e drejtë do të aplikohet për kontratën konktere dhe çfarë tëdrejtash dhe detyrimesh nga ajo mund të efektojnë.Praktika juridike bashkëkohore ka treguar tendencën gjithnjë në rritje në drejtim të aplikimit të metodave mëefikase dhe të përgjithshme të cilat janë: krijimi i rregullave juridike uniforme në rrugë të ndërkombatërizimitdhe unifikimit. 3. FUNKSIONIMI I TË DREJTËS KONTRAKTORE Rruga deri në krijimin e marrëdhënieve shoqërore të cilat kanë ndikuar në kodifikimin e së drejtë ederi në krijimin e saj kanë kaluar nëpër një rrugë mjaft e gjatë. Ky proces, lidhur më marrëdhëniet meelement të huaj, ka qenë dhe ende është edhe më i vështirë dhe i ndërlikuar. Procedurat për zyrtarizmin ekodifikimit dhe unifikimit janë mjaft të koklavitura dhe të ngadalshme sa që proceset ekonomike nuk kanëmundur të presin. Për këtë arsye, pothuajse spontanisht, nëpërmjet të praktikës në sferën e tregtisëndërkombëtare, nëpërmjet dokeve, rregullave të përgjithshme të afarizmit, kontratave tipe dhe formulare,gradualisht është krijuar një e drejtë profesionale të cilën nuk e ka krijuar shteti por organizatat e ndryshmetregtare. Nisur nga praktikat tregtare ndërkombëtare në teorinë e të drejtës është emërtuar si e drejtëtregtare autonome ndërkombëtare. Unifikimi përmes kontratave ndërkombëtare, kronologjikisht ka ndikuarnë procesin e unifikimit spontan. Mund të konstatohet se kodifikimi i të drejtës dhe rregullave materiale nëlëmin e të drejtës kontraktore ndërkombëtare ka pasur dy pikëpamje kryesore të zhvillimit:  spontan, përmes praktikës tregtare ndërkombëtare dhe  zyrtar, përmes aksioneve të organizuara të forumeve ndërkombëtare. 3.1. FUNKSIONIMI NË BAZË TË PRAKTIKËS TREGTARE NDËRKOMBËTARE 23
  • 24. Parimi i autonomisë së shprehjes së vullnetit të palëve është afirmuar gjerësisht në të gjithasistemet juridike në lëmin e marrëdhënieve deterymore. Pra, të gjithë ligjdhënësit nisen nga supozimi sevet palët në mënyrën më të mirë dhe të përshtatshme do të i rregullojnë marrëdhëniet e tyre pasurore, tëbazuar në interesin e përbashkët dhe rrethanat konkrete për secilën punë juridike. Parimi i vullnetit tëpalëve ka luajtur rolin kryesor në formimin e rregullave uniforme juridike të tregtisë ndërkombëtare. Duke ishfrytëzuar mundësitë të cilat i ka reflektuar parimi i autonomisë së vullnetit, tregtarët ndërkombëtar kanëthelluar pozitivisht marrëdhëniet e tyre pothuajse deri në fund dhe plotësisht duke i rregulluar ato mekontratë. Këto marrëdhënie janë sforcuar më tutje duke i paraparë dhe inkuadruar të gjitha elementet, nëmënyrë detale, në kontratë me të cilën i rregullojnë çështjet e ndryshme që kanë të bëjnë edhe mëkontestet eventuale, ligjin e aplikueshme nacional etj. Përsëritja e vazhdueshme e klauzolave mëpërmbajtje të njëjtë në këto kontrata arrin që të shndërrohen në rregulla dokesore të tregtisëndërkombëtare, të cilat në praktikë e derogojnë sistemin e vjetruar juridik nacional. Në procesin e unifikimit të të drejtës ndërkombëtare tregtare përmes praktikës rol të rëndësishëmkanë luajtur organizatat e mëdha dhe të fuqishme profesionale dhe shoqata të cilat kanë qenë në pozitë tëinfluencojnë tipizimin e rregullave në një lëmi të caktuar të te drejtës ndërkombëtare tregtare. Me kontratate tyre tipe dhe formulare paraprakisht kanë qenë të rregulluara edhe elementet më të imta, konformklauzolës për “kryerjen e veprimtarive më lehtësi dhe më siguri”. Palët të cilat dëshirojnë që të lidhinkontratë me anëtarët e këtyre organizatave nuk kanë mundësi të tjera vetëm që t’i pranojnë në tërësi ose tërefuzojnë në tërësi kushtet e kontratës, dhe se pikërisht nga kjo emërtohen kontrata sipas aderimit(pranimit) apo kontratë athezione. Si formë e unifikuar e tipizimit të kontratave janë edhe kushtet e përgjithshme ose kushtet eafarizmit të cilat i sjellin organizatat profesionale të sipërpërmendura në lidhje me rregullimin emarrëdhënieve kontraktore në një lëmi shkencore të caktuar. Me kushtet e përgjithshme dhe kontratat formulare janë krijuar parimet ndërkombëtare tregtare tëcilat përjashtojnë zbatimin e të drejtave nacionale dhe sjellin në praktikë teknika të reja për lidhjen ekontratave. Ato themelohen në atë që palët pa shumë mund dhe me pak kohë të shpenzuar të lidhinkontrata me të cilat i rregullojnë në detale marrëdhëniet e tyre. E drejta e cila është krijuar si produkt ikëtyre marrëdhënieve, në teorinë juridike, quhet e drejta formulare. Duke ju falënderuar këtyre, në lëmi tëndryshme shkencore të tregtisë ndërkombëtare është krijuar një rregullim i ri juridik i cili përjashtonpërdorimin e sistemit juridik nacional. Në mënyrë që plotësisht të përjashtohet mundësia e intervenimit tëgjykatave në raste të caktuara kontestuese, tregtarët ndërkombëtar kanë paraparë kompetencën emekanizmave të veçantë respektivisht arbitrazheve ose gjykatave të zgjedhura. Shikuar në aspektin epërgjithshëm, tregtarët ndërkombëtar në kontratat e tyre ju mënjanohen aplikueshmerisë të të drejtavenacionale, gjykatave duke arritur kështu që të krijojnë një sistem të veçantë të sanksioneve që do tëshqiptoheshin kundër atyre palëve të cilat refuzojnë që të zbatojnë vendimet e arbitrazhit për të cilin janëpërcaktuar në kontratë paraprakisht. 24
  • 25. Vërejtjet themelore të cilat në mënyrë të arsyeshme ti bëhen të drejtës formulare bazohen në faktet se atovazhdimisht i rregullojnë në mënyra të ndryshme marrëdhëniet, se ato vazhdimisht është kontradiktore dhejo e plotë, që nuk ofron tregtarit ndërkombëtar siguri juridike për çka edhe është krijuar, që tekstet ekontratave janë të stërzgjeruara dhe të komplikuara, që nuk ka parime themelore të bazuara në logjiken enjë sistemi juridik pozitiv i cili do të mundësonte plotësimin e zbrazëtirave dhe zgjedhjen e kundërshtimeve,që nuk rregullon në mënyrë unike çështjet të cilat në të drejtën nacionale futen në lëmin e dispozitaveimperative dhe në fund që është shndërruar në një instrument presioni në dorë të partnerëve më të fortëekonomikisht. Pavarësisht nga elementet pozitive dhe negative që ka e drejta formulare në praktikë ajoështë duke u zhvilluar, edhe pse ndoshta në mënyrë anarkike, duke i rregulluar në detale çështjet, në bazëtë klauzolave dhe autonomisë së vullnetit të palëve të cilat lidhin kontrata.3.2. BARAZIMI I TË DREJTËS NDËRKOMBËTRE KONTRAKTORE NË BAZË TË ORGANIZIMIT TËAKCIONEVE NGA FORUMET NDËRKOMBËTREUnifikimi i të drejtës kontraktore ndërkombëtare nëpërmjet forumeve kompetente ndërkombëtare ka vajturnë dy drejtime të nisur nga dy konventa. E para ka shkuar në drejtim të asaj që si bazë të merret ekzistimi ipraktikës afariste, ndrësa e dyta ka kërkuar nga ligjdhënësit unifikimin e sistemeve juridike si në planin ebrendshëm po ashtu dhe në atë ndërkombëtar nëpërmjet të kodifikimeve ndërkombëtare. Rregullat të cilatjanë propozuar të nxjerrën duheshin të kishin karakterin e përgjithshme dhe abstrakt. Sipas këtijkoncepcioni, kodifikimi ndërkombëtar duhet të themelohet në ligje, jurispondencë dhe në doktrinënshkencore nacionale. Ajo ishte dashur të ofrojë burime juridike të përgjithshme dhe autoritative në mënyrëqë të kontribuohet në interpretim të njëjtë të kontratave dhe krijimin e praktikës unike në organet ejudikaturave nacionale.3.2.1. Unifikimi nëpërmes normalizimit të praktikës tregtare ekzistueseNë kuadër të këtij koncepcioni është e posaçërisht e rëndësishme aktiviteti i Komisionit EvropianEkonomik, Kombeve të Bashkuara dhe Odes Ndërkombëtare Tregtare.Komisioni Evropian Ekonomik ka miratuar një seri kontratash tipe dhe rregullave të përgjithshme të njohurasi “Kontrata të Gjenevës”. Më këtë është tentuar të krijohen modele të unifikuara të kontratave tipe dhekushte të përgjithshme më qëllim të zvogëlimit të paqartësive për palët dhe evitimit të dominimit eventual tëndonjërit prej tyre. Këto kontrata themelohen në metodën e zbatimit të tyre vullnetar, dhe janë të plota nëatë masë sa që të përjashtojnë zbatimin e çfarëdo të drejte nacionale.Sukseset më të rëndësishme, në planin e unifikimit të kryera nga ana e Odes për Tregti Ndërkombëtare, nadyshim, janë aprovimi i Incotermc-it, grumbull rregullash për interpretimin e terminologjisë kryesore të cilën 25
  • 26. e përdorin në kontrata të jashtme tregtare, rregullave unike dhe dokeve për dokumentimin e akreditivave,të pranuara nga ana e bankave gati në të gjitha vendet e botës.Bazë për interpretimin e rregullave kanë qenë doket e tregtisë ndërkombëtare. Incotermc – e janë dalluarpër një pjesëmarrje mjaft të gjerë në zbatimin e dokeve ndërkombëtare, në mënyrë që sipas teorisë së tëdrejtës konsiderohen të detyrueshme në zbatim edhe në rast se palët nuk janë deklaruar për to.Të rëndësishme janë edhe aktivitetet e organizatave të ndryshme shkencore dhe instituteve më qëllim qëtregtisë ndërkombëtare t’i vihet në dispozicion aso rregullash të cilat ekonomistet do të i shfrytëzonin gjatëafarizmit të tyre. Duhet të ceket edhe aktiviteti i Shoqërisë për të drejtën ndërkombëtare, Shoqërisë për tëdrejtën shkencore ndërkombëtare, Institutit për të drejtën ndërkombëtare etj.3.2.2. Unifikimi nëpërmes konventave ndërkombëtareAktet e unifikuara më përpara, karakterizohen me zbatimin e tyre vullnetar. Kjo nënkupton se këto akte janëzbatuar vetëm në ato kontrata në të cilat palët janë thirrur në to ose ato nuk janë përjashtuar.Detyrueshmerinë e zbatimit të rregullave të unifikuara mund të sigurojnë vetëm aktet të cilat i kanë miratuarorganet kompetente shtetërore përmes konventave ndërkombëtare. Koncepti për unifikimin zyrtar fillon ngaligji, jurispodencë dhe doktrinë shkencore dhe rezultate e para janë arritur në fund të shek. XIX dhe në fillimtë shek. XX. Të arriturat më të rëndësishme në këtë lëmin janë arritur lidhur me pasurinë industriale,komunikacion, të drejtës kambialore dhe çekore. Tendencave për të qëndruar dhe vazhduar më tutje nëkëtë drejtim i kanë kontribuar edhe organizatat (shtetërore) ndërkombëtare.Lidhja e Kombeve, gjatë kohës sa ka funksionuar, ka kryer unifikimin e rregullave në lëmin e shenjave mëvlerë dhe të arbitrazhës tregtare ndërkombëtare.Organizata e Kombeve të bashkuara ka vënë në dukje gjithashtu rëndësinë e aktiviteteve për unifikimin etë drejtës tregtare dhe këtë si në planin botëror po ashtu edhe në planin regjional. Më rëndësi të veçantë nëkuadrin e veprimtarisë së OKB-së lidhur me unifikimin e së drejtës, hap të rëndësishëm ka paraqiturthemelimi i komisionit të veçantë në OKB-së për të drejtën tregtare ndërkombëtare (UNCITRAL) në vitin1966. Përafërsisht, për tri dekada puna e UNCITRAL ka dhënë rezultate të rëndësishme, duke sjellë këtoKonventa dhe rregullore:  Konventa e OKB mbi pa parashikueshmerinë para shitjes ndërkombëtare;  Konventa e OKB mbi kontratat për shtijën ndërkombëtare;  Konventa e OKB mbi trasimin kambialit personal ndërkombëtar;  Konventa për çeqet ndërkombëtare;  Rregullorja për arbitrazhin UNCITRAL;  Konventa për transportin e mallrave; dhe  Rregullat uniforme mbi klauzolat për shumën e kontraktuar për shkak të mos përmbushjes. 26
  • 27. Metoda dytë, lidhur me natyrën uniforme te të drejtës kontraktore, karakterizohet me efekte të rregullimittë marrëdhënieve të caktuara. Me miratimin e ligjeve të ngjashme rregullohen marrëdhëniet e caktuaranëse ato e kanë karakterin ndërkombëtar, ndërsa ligji nacional, nëse edhe më tutje qëndron në fuqirregullon vetëm marrëdhëniet e karakterit të brendshëm. Kjo nënkupton se me miratimin e konventës nëpraktikë ekzistojnë dy lloje dispozitash:  rregullat e ngjashme ligjore të miratuara në konventë, e cila zbatohet në marrëdhënie kontraktore me palët të të cilët njëra i përket shtetit të huaj me të cilin është nënshkruar konventa;  rregullat ligjore nacionale të cilat edhe më tutje zbatohen në marrëdhënie kontraktore të cilat kanë element të huaj.Ligjet uniforme si burime të së drejtës tani për tani janë mjaft të rrallë, sepse janë rezultat i një pune tëgjatë, të vështirë dhe të koklavitur. Shembull ilustrativ është ligji uniform mbi shitjen ndërkombëtare përsjelljen e saj iniciativa është ndërmarrë qysh në vitin 1929. Që atëherë janë ofruar katër projekt-ligje, janëmbajtur dy konferenca ndërkombëtare dhe janë bashkangjitur një seri vërejtjesh dhe sugjerimesh tëqeverive nacionale. Ligji ka hyrë në fuqi në vitin 1972 dhe vetëm në 10 shtete. Është tërësisht e qartë seprocedurat e tilla të gjata dhe të komplikuara nuk i konvenojnë nevojave dinamike të tregtisëndërkombëtare. 27
  • 28. 4. BURIMET E TË DREJTËS BIZNESORE NDËRKOMBËTARE1 . KuptimiBurimet formale të së drejtës biznesore ndërkombëtare janë; I. Kontratat ndërkombëtare (traktatet, konventat, protokollet, etj,) dhe doket (zakonet); II. E drejta e brendshme private dhe publike e vendit të caktuar; dhe III. Rregullat (parimet) e formuluara në bazë të dëshirës (vullnetit) autonom të cilat e përbëjnë të drejtën ndërkombëtare ekonomike autonome.Gjithmonë është shtruar pyetja se a ekziston edhe e drejta transnacionale e pavarur e tregtarëve (lexmercatoria) si burim formal i së drejtës ndërkombëtare biznesore. Çështja ka të bën me atë se a do tapranoj gjykata e rregullt veprimin e vendimit të arbitrazhit të marr në bazë të lex mercatoria. Deri vonë nëdisa legjislacione gjykatat e rregullta e kanë pranuar veprimin e vendimit të tillë kështu që në ato sistemi lexmercatoria është burim formal i së drejtës ndërkombëtare ekonomike. Në shumicën e legjislacioneve kjonuk ndodhë. Atje rregullat e lex mercatorit aplikohen si tradita biznsore ose si pjesë e së drejtësndërkombëtare ekonomike e autonome. Burimet formale të konventave ndërkombëtare ekonomike duhetdalluar nga kuptimi i së drejtës së njëllojshme të unifikuar e cila shfaqet në secilën nga këto burime.A. Kontrata ndërkombëtare dhe doket (zakoni) ndërkombëtare.1. KuptimiKontratat ndërkombëtare të lidhura në mes shteteve sipas rregullave të së drejtës ndërkombëtare publikejanë burime të së drejtës biznesore ndërkombëtare. Kontratat ndërkombëtare ekskluzivisht janë atokontrata të cilat janë lidhë në formë të shkruar në mes shtetesh dhe për të cilat është kompetente e drejtandërkombëtare. Kontratat ndërkombëtare dy paleshe dhe shumë paleshe rregullojnë fusha të ndryshme tësë drejtës biznesore ndërkombëtare, p.sh. liberalizimin e tregtisë në mes shteteve (marrëveshjet gjeneralëmbi doganat dhe tregtinë, kontratat e ndryshme dypalëshe mbi tretmanin e investimeve të huaja, kontratambi fondin monetar ndërkombëtar), marrëdhëniet juridike - materiale të shitjes ndërkombëtare të mallit(Konventa e KB mbi shitjen ndërkombëtare të mallit në literaturën juridike e njohur si kontrata e Vjenës);ose raporti në mes gjykatave të rregullta dhe kontratës së arbitrazhit (Konventa e Nju Jorkut mbi njohjendhe zbatimin e vendimeve të arbitrazhit të jashtëm nga viti 1958). Pas lidhjes së kontratës ndërkombëtare shteti nuk mund të thirret (mbështetet) në sovranitetin evet ose në rregullat e së drejtës së brendshme (interne) e me këtë ta revokojë (tërheqë) pëlqimin e vetë përkontratën e lidhur. Rregulla e më sipërme është parim i përgjithshëm juridik dhe konkretizim i parimit,,pacta sunt servanda”, sipas nenit 46 të Konventës së Vjenës mbi të drejtën kontraktuese pas lidhjes sëkontratës ndërkombëtare, shteti nuk mund të thirret në ato se pëlqimi për lidhjen e kontratësndërkombëtare është dhënë në kundërshtim me rregullat e së drejtës interne e cila i rregullon autorizimet 28
  • 29. për lidhjen e kontratave me përjashtim nëse është fjala për shkelje të qenësishme të rregullave të sëdrejtës interne. Shkelje konsiderohet evidente nëse objektivisht do të ishte e dukshme për cilin do shtet i cilido të vepronte konform me praktikën e rregullt për atë çështje.Parimet themelore të konventave ndërkombëtare publike i aplikojnë arbitrazhet tregtare ndërkombëtare tëcilat i zgjedhin kontestet e së drejtës private.Përveç kontratave ndërkombëtare doket ndërkombëtare janë, po ashtu, burime të së drejtësndërkombëtare ekonomike. Kështu, ,,e drejta e shtetit që ta bën eksproprimin, në të vërtet është dokendërkombëtare. Po ashtu, Konventa e cituar e Vjenës mbi të drejtën kontraktuese e vitit 1969 paraqetkodifikim të së drejtës ndërkombëtare dokeve publike dhe parimet e saj (pacta sunt servanada, ndërgjegjedhe ndershmëri, rendi ndërkombëtar publik etj.) aplikohen në kontrata ndërkombëtare tregtare në të cilatshteti është njëra ndër palët kontraktuese. 2. STANDARDET NDËRKOMBËTRAEa) KuptimiNë tregtinë ndërkombëtare aplikohen standarde të sjelljes në mes shteteve, përveç standardit të trajtimit(tretmanit) minimal vetëm kur janë të parapara në kontrata ndërkombëtare që i kanë lidhë shtetet. Merastin e shqyrtimit se a është proceduar në harmoni me standardin duhet aplikuar parimi themelor i sëdrejtës ndërkombëtare kontraktuese pacta sant seranada (dispozitat e kontratës janë të obligueshme përpalët dhe duhet të plotësohen me besim të mirë) dhe rregullat e interpretimit të kontratave ndërkombëtare.Përveç në rastet kur nuk është paraparë ndryshe me kontratë ndërkombëtare. Në standarde të sjelljes nëmes shteteve kontraktuese do të aplikohen rregullat e interpretimit të kontratave. Ne atë rast duhet pasurkujdes për praktikën e më vonshme të plotësimit të kontratës ngase vetë praktika paraqet pëlqimin epalëve kontraktuese për implementimin e tyre. Ky rregull paraqet aplikimin e parimit të ndalimit të qëndrimitkundërthënës në aplikimin e dispozitave të kontratës. (venire contra factim proprium)  Standardi minimalStandardi minimal është norma minimale (më e vogël) sipas të cilës duhet të sillen të gjitha shtetet nëmënyrë që të mund të marrin pjesë në marrëdhëniet ekonomike ndërkombëtare. Për dallim nga standardettjerë të sjelljes i cili e obligon shtetin nuk është e paraparë në kontratë ndërkombëtare. Standardi minimal(tretmani) paraqet standardin ndërkombëtar civilizues që obligon çdo shtet si burim i së drejtësndërkombëtare. Këto janë parime të përgjithshme të pranuara nga kombet e civilizuara me neni 38.1 c tëStatusit të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë. Të drejtat që rrjedhin nga ky standard janë të drejta tëshprehura në Deklaratën Universale mbi të Drejtat e Njeriut e të cilat janë me ndikim në tregtinë 29
  • 30. ndërkombëtare. Praktika bashkëkohore kontraktuese gjithnjë e më shumë e thekson nevojën eharmonizimit të transmetimit të shteteve vetanake dhe te të huajve. Edhe pse në shtetin vetanak (të vendit)nuk aplikohet tretmani minimal, standardi minimal duhet të aplikohet në të gjitha rastet te të huajt.Standardi i trajtimit të drejtë është i lidhur me standardin minimal. Sipas tij shtetet i aplikojnë ligjet e vetandaj të gjithë njerëzve në mënyrë të drejtë, të kuptueshme dhe të barabartë. Ka mendime që shteti duhet tëaplikoj tretmanin e drejtë jo vetëm në individ por edhe në shtete tjera (vendet në zhvillim) të cilat kanë tëdrejtë të kërkojnë trajtim të drejtë nga shtetet e ndryshme. Pa principin e drejtësisë nuk ekziston barazia nëmes shteteve, ngase bashkësinë hoteliere e përbëjnë vendet me nivele të ndryshme zhvillimi. Rendin e riekonomik ndërkombëtar do të duhej ta zhvillojnë KB dhe Organizatat Ndërkombëtare. Shtetet duhet tëveprojnë në harmoni me parimin e drejtshmërisë. Që do të thotë se zhvillimi duhet të shërben balancë edrejtë mes interesave kundërshtare, në veçanti të interesave të shteteve të zhvilluara dhe atyre në zhvillim.Parimi është element integral i rregullave plotësuese të interpretimit të cilat i zbatojnë gjykatatndërkombëtare dhe mund të aplikohet në mënyrë që të plotësohet e drejta.Kuptimi i transmetimit minimal në raportet në mes shteteve është verifikuar në praktikën e arbitrazhitndërkombëtar. Në një rast tribunali i arbitrazhit ka vërtetuar se në mungesë të cilitdo qoftë standardë tësjelljes në mes shteteve të aplikohet standardi i sjelljes minimale si burim i së drejtës.  Standardi i kombit më të favorizuarKuptimiStandardi i favorit më të madhe është dispozitë në kontratën ndërkombëtare sipas së cilës një shtetobligohet ndaj shtetit tjetër që t’i jap tretmanin e kombit më të favorizuar në sferën e marrëdhënieve tëndërsjellat që janë paraparë me atë kontratë. Tretmani i kombit më të favorizuar ka të bën me prerogativa(konsecione) ose privilegje të cilat shteti i ka dhënë për njerëz, mall ose shërbime që kanë origjinë nga njëvend i tretë. Kontraktimi i kombit më të priveligjuar, prerogativat e njëjta dhe privilegjet që iu janë dhënëvendeve të treta do të vlejnë për palën tjetër kontraktuese. Sipas kësaj klauzole, shteti shfrytëzues merr tëdrejtën sipas tretmanit të kombit më të favorizuar vetëm nëse shteti dhënës u ofron shteteve të tretatretman i cili është në lëndën (sfera e marrëdhënieve). Dhe anasjelltas dhe përkundër asaj që ekzistonklauzura e kombit më të favorizuar ajo nuk i jep asfare prerogativash dhe privilegjesh shtetit shfrytëzuesnëse këto prerogativa dhe privilegje nuk i janë dhënë shtetit të tretë konkretisht.Klauzola e kombit më të favorizuar mundëson që dispozitat ekzistuese të ndryshohen në mënyrë kontituele(përshtatja, fleksibiliteti). Çdo sjellje (prerogativë ose privilegj) ndaj shtetit të tetë, e obligon shtetinkontraktues i cili ia ka dhënë statusin e të favorizuarit më të madh vendit të caktuar. Kur është fjala përdistancën (ose qarkun) e klauzolës së favorit më të madh në rend të parë mendohet në fushën edoganave. Klauzola e kombit më të favorizuar që nuk do të thotë se tretmani i shtetit tjetër kontraktues efavorit më të madh është më i miri gjegjësisht më favorizues se tretmani i vendit (shtetit) të tretë. 30
  • 31.  LlojetNë doktrinën juridike bëhet ndarja e klauzolave të kombit më të favorizuar; sipas asaj se a i japin shtetetnjëra tjetrës statusin e kombit më të favorizuar në të një anshme dhe reciprokisht sipas asaj se a ështëlidhur klauzola e kombit më të favorizuar me kushte apo jo të kushtëzuara dhe pakushtëzuara andaj edhe aështë me kohëzgjatje të kufizuar (e përkohshme) ose e përhershme në aspektin kohorKlauzola reciproke e kombit më të favorizuar ka domethënie që shteti i jep shtetit tjetër statusin e kombitmë të favorizuar pasi të ketë marrë nga shteti tjetër statusin e kombit më të favorizuar.Efektet e klauzolës së kombit më të favorizuar mund të janë objekt kushtesh ose kompensimesh. Nëse nukka të tillë (kushte) atëherë shteti shfrytëzues merr të drejtën e tretmanit të kombit më të favorizuar paobligim që të bën çfarëdo kompensimi shtetit dhënës.Klauzola e kombit më të favorizuar sipas rregullit është e paraparë në kontratën e caktuar ndërkombëtaredhe sipas vetive të saj është reciproke (qe të dy palët kontraktuese i japin njëra tjetrës cilësinë e kombit mëtë favorizuar) dhe e parevokueshme (pala kontraktues e të cilës i është dhënë statusi i kombit më tëfavorizuar automatikisht është e autorizuar për të njëjtat preferenca të cilat i janë dhënë shtetit të tretë)klauzolat e kombit më të favorizuar janë të formuluara në kontratat dy paleshe të cilat i kanë lidhë shtetet.Kontrata shumë paleshe e cila paraqet klauzolën e kombit më të favorizuar është marrëveshje epërgjithshme mbi doganat dhe tregtinë (GATT 1947)  PërjashtimetKlauzola e kombit më të favorizuar nuk aplikohet në; unionet doganore, zonat e tregtisë së lirë dhe sipasdispozitave të marrëveshjes së përgjithshme mbi doganën dhe tregtinë (GATT) në vendet në zhvillim, kurekziston mundësia që shtetet kontraktuese e përjashtojnë aplikimin e rregullave të GATT – i ( e në këtëedhe klauzola e favorizimit më të madh) në mënyrë që të mbrohen interesa të caktuara të shtetit të cilinnuk e lidhin matej obligimet e dhënies së statusit të kombit më të favorizuar. Në këtë rast fjala është përrregullat e GATT – it dhe dispozitën e kontratës ndërkombëtare kështu që me përjashtim nuk shkeletrregulli gjenial i kontratës ndërkombëtare e drejt kjo sipas së cilës shteti nuk mund të thirret në të drejtën evet interne në mënyrë që ta arsyetojnë mos përmbushjen e kontratës ndërkombëtare.  Tretmani i njëjtë (barabartë)Rregulla e trajtimit të njëjtë (barabartë) në marrëdhëniet ekonomike ndërkombëtare kanë përmbajtje tëdyfishtë. Në një anë, kanë të bëjnë me tretmanin e ndërsjellët të dy shteteve palët kontraktuese duhet t’isigurojnë njëra tjetrës tretman të njëjtë. Nga ana tjetër, ka të bën me tretmanin nacional të cilin në vendin 31
  • 32. nikoqir e gëzon i huaji i cili merret me veprimtari ekonomike. Standardi i tretmanit nacional kërkon qëpersoni i cili e ka kombësinë e palës tjetër kontraktuese të trajtohet në mënyrë të njëjtë si edhe personi qëështë i nacionalitetit të vendit. Por tretmani nacional, sipas përmbajtësit së vetë nuk mund të lëshohet nënnivelin e tretmanit minimal sepse në atë rast të huajt do të gëzonin pozitë më të favorshme se subjektetvendase.  Tretmani preferencialTretmani preferencial do të thotë që shteti tjetër kontraktues ( dhe subjekteve të tij) t’i japësh lehtësire mëtë mëdha se sa ato që iu janë dhënë shteteve të treta (dhe subjekteve të tyre). Standardi i tretmanitpreferencial është e kundërta e tretmanit të kombit me të favorizuar. Tretmani preferencial në marrëdhëniete ndërsjella ekonomike krijohet në mes shteteve të cilat janë të lidhura shumë fortë ekonomikisht osepolitikisht. Marrëveshja formale (e përgjithshme) mbi doganat dhe tregtinë lejon mundësinë e dhënies sëtretmanit preferencial të kontratat tregtare me vendet në zhvillim brenda unioneve të doganave dhe brendazonave të tregtisë së lirë. Nga sistemi preferencial të afarizmit i cili krijohet në kuadër të një shteti siç janëzonat e lira dhe zonat doganore të cilat ekzistojnë brenda një shteti. 32
  • 33. B. BURIMET E TË DREJTËS SË BRENDSHME1. Ligji.Burimet e Konventave ndërkombëtare në ekonomi dhe turizëm janë norma të së drejtës biznesore, të sëdrejtës biznesore ndërkombëtare dhe të së drejtës publike që janë formuluar nga ana e ligjdhënësit,gjegjësisht janë ligje dhe akte të tjera nënligjore. Me norma të së drejtës private rregullohen veprimetjuridike me të cilat behët qarkullimi i mallit dhe shërbimeve, ndërsa me norma të karakterit juridik – publikrregullohet regjimi i investimeve të huaja dhe rregullat me të cilat zhvillohet e tregtia.2. Doket biznesore a. KuptimiDoket biznesore janë burimi i dytë plotësues i së drejtës menjëherë pas normave ligjore. Në pikëpamje tëbazës juridike për pranimin e veprimeve të dokeve, ekzistojnë dy botëkuptime: subjektive dhe objektive.Botëkuptimi subjektiv është i orientuar me qëllimin e palëve kontraktuese. Qëllimi i tyre është që tainkorporojë doken e caktuar si rregull e sjelljes e cila i obligon. Pasoja e teorisë subjektive është që doket tëaplikohen para normës dhe dispozitës së ligjit vetëm nëse këtë e parashohin palët. Sipas teorisë objektivembi doket normative, norma i detyron palët kontraktuese edhe po që se nuk janë të vetëdijshëm përekzistencën e saj.Për të dy teoritë (botëkuptimet) është e nevojshme që doket biznesore të jenë të shpërndara gjerësisht.Nga sa u tha rrjedh se, për doket ndërkombëtare biznesore nuk është e thënë se duhet të ekzistojë vetëdijambi detyrimin e rregullës mbi atë se gjykata do ta zbatojë, gje që është në kundërshtim me doketbiznesore, sepse doket juridike janë rregulla të sjelljes që janë përgjithësisht të pranuara në veprimtaribiznesore. Si të këtilla nuk janë të parapara me norma juridike, pavarësisht se a është formuluar kjo rregullne dokumentin e caktuar apo jo. Me ligje uniforme të Hagës mbi Shitblerjen Ndërkombëtare, është dhënëdefinicioni i dokeve biznesore. Aty thuhet se doket biznesore janë cilado sjellje e subjekteve biznesore tëcilat janë të përhapura gjerësisht në punët e llojit të njëjtë, si edhe puna për të cilën është fjala dhesëkëndejmi është normale që pala tjetër duhet të konsiderojë se ka pasur kujdes mbi doket dheinterpretimin e tyre në kontratë ose konventa. 33
  • 34. b. LlojetSjellja (veprimi) e caktuar ne rastin konkret mund të detyrojë palët kontraktuese dhe kështu behët burim isë drejtës edhe nëse aplikimi i saj nuk është kontraktuar në mes të palëve. Dallohet tri raste në të cilatveprimi i tillë detyron dhe ka prioritet (përparësi) në implementimin në raport me normat dispozitave të sëdrejtës kompetente. o Rasti i parë është rregulla e krijuar në marrëdhëniet e ndërsjella (reciproke) të palëve kontraktuese. Nëse ajo rregull e sjelljes, të cilën palët kontraktuese e kanë përcaktuar (doket në mes të dy palëve) atëherë kjo rregull paraqet praktikë të krijuar (marrëdhënie të përkohshme biznesore) dhe si e tillë i detyron palët kontraktuese. Pasojë e kësaj është se do të aplikohet para normës dispozitave të ligjit përkatës. Doket në marrëdhënie reciproke të palëve kontraktuese kështu behën doke biznesore si burime formale të së drejtës. o Rasti i dytë është aplikimi i kontraktuar i dokeve biznesore që do të thotë se palët kontraktuese janë thirr në kontratë për aplikimin e dokeve të caktuara të cilat me këtë behën pjesë përbërëse e kontratës së tyre. Thirrja ne doke paraqet kontraktim të aplikimit të akteve të caktuara të shkruara në të cilat janë fokusuar rregullat e sjelljes. Për shembull, aplikimin e kontraktuar të dokeve biznesore e paraqet thirrja në kontratë në rregullat të cilat i ka formuluar Oda Ndërkombëtare Ekonomike me seli në Paris (Incoterms rregullat mbi kalimin e rrezikut dhe shpenzimeve. Rregullat uniforme dhe doket për akreditivat dokumentare. Rregullat uniforme për garancinë të pavarura bankare). o Rasti i tretë është aplikimi plotësues i dokeve biznesore. Rregulla e caktuar paraqet doke biznesore e cila në përgjithësi është e njohur dhe e pranueshme nga subjektet ekonomike në tregtinë ndërkombëtare (në këtë rast fjala është për doket normative). Doket e këtilla biznesore i detyrojnë palët në kontratë edhe që nuk e kanë paraparë aplikimin e saj. Baza juridike e aplikimit të saj qëndron në Konventën e Kombeve të Bashkuara mbi Kontratat në Shitjen e Ndërkombëtare të Mallit (neni 9). Ato rregulla aplikohen në lidhjen e të gjitha kontratave në tregtinë ndërkombëtare për të cilën kompetente është vendi që e ka ratifikuar Konventën e përmendur.Argumentimi i dokeve biznesore është çështjeje faktike. Ekzistenca e dokeve biznesore mund të vërtetohetnë dy mënyra: i. Ekzistenca e praktikës së caktuar, dhe ii. Ekzistencës së përmbledhjes (bultenit), të shpallur të rregullave e të cilat i kanë hartuar organizatat për unifikimin e së drejtës ndërkombëtareekonomike (që paraqesin publikime të Odës Ekonomike Ndërkombëtare me seli në Paris). Konflikt në mestë dokeve biznesore ndërkombëtare është i evituar sipas definicionit, sepse në të njëjtën kohë nuk mund të 34
  • 35. ekzistojnë dy rregulla kundërthënëse gjegjësisht të pranuara të cilat i plotësojnë kushtet që të konsiderohendoke ndërkombëtare biznesore.c. Konventat ndërkombëtare në ekonomi – autonomia 1. KuptimiPraktika biznesore ndërkombëtare, societes mercatotum, i ka formuluar rregullat unike të cilat janë tëaplikueshme në lëmin e konventave në ekonomi. Këto janë kushtet e përgjithshme të biznesit, format estandardizuara të kontratave dhe klauzolave tjera kontraktuese, praktika e arbitrazheve dhe rregullat esjelljes. Emërtimi e drejta biznesore ndërkombëtare – autonomia, shfrytëzohet ngase ajo krijohet meaplikimin e parimeve të autonomisë së vullnetit të palëve në suazë të sistemeve të caktuara nacionale.Fjala është për punët të cilat për nga natyra janë të llojllojshme. Se a do të vije deri të vetë rregullimi apo jo,kjo varet nga vlerësimi i subjekteve biznesore se a u është e nevojshme rregulla, andaj shfrytëzohetemërtimi konventat ndërkombëtare në ekonomi dhe turizëm – autonomia. Njëkohësisht kështu aplikohet edrejta. Në doktrinë (teori) tërhiqet vërejtja në atë se, për dallim nga unifikimet zyrtare të cilat behën ngaorgane shtetërore, këtu interesat janë me homogjene dhe qëllimisht më konkrete. Sëkendejmi thuhet, njësubjekt inicion, shkruan dhe shfrytëzon rregullat.Mungesat e mundshme ne aplikimin Konventave ndërkombëtare në ekonomi janë: 1) Rregullat nuk janë transparente (rregullat iu destinohen anëtarëve të bashkësisë, nuk njihen në mënyrë të mjaftueshme ne përmbajtje dhe rëndësia e rregullave); 2) Nuk ka organe për unifikimin e uniformuar të rregullave (kjo mungesë plotësohet – zgjidhet me interpretimin unik të vet tekstit të rregullave).Në burime të Konventave Ndërkombëtare në ekonomi numërohen:  Kushte e përgjithshme të biznesit dhe terminet standarde,  praktika e arbitrazhit,  rregullat e sjelljes,  udhëzuesit e ndryshëm juridik.2. Kushtet e përgjithshme të biznesitKuptimi 35
  • 36. Kushtet e përgjithshme të biznesit (terminët standarde dhe dispozitat e kontratave) janë dispozitakontraktuese që janë formuluar në mënyrë që të shfrytëzohen në marrëdhënie të shumë numërtuakontraktuese të cilat do të lidhen me vonë. Tregtia ndërkombëtare që zhvillohet me lidhjen e shumëpunëve, kërkon aplikimin e terminëve standarde kontraktore që janë bërë kushte të përgjithshme tëbiznesit. Këto kushte janë rezultat i revolucionit industrial të Shek. XIX dhe krijohen njëkohësisht mestandardizimin në qarkullimin e mallit dhe të shërbimeve. Kontribuojnë në racionalizim dhe zhvillim tëpunëve masive në mënyrë që e lehtësojnë vlerësimin e shpenzimeve të biznesit dhe e thjeshtësojnëprocedurën e lidhjes së kontratave. Me rastin e formulimit të tyre, njëra nga palët kontraktuese ka insistuarqë sa më shumë të rëndojë palën tjetër, sëkëndejmi vije deri të një – anshmëria e kushteve të përgjithshmedhe dominimi i tyre në anë e një pale kontraktuese. Përgjigja në një – anshmërinë e kushteve tëpërgjithshme është në rregullat e llojllojshme të së drejtës së detyrimeve në biznes të cilat i bëjnë shtetetnë mënyrë që të kontrollohet përmbajtja e tyre.Mënyra e aplikimit të kushteve të përgjithshme. – Në mënyrë që kushtet e përgjithshme të biznesit tëaplikohen gjegjësisht të inkorporohen në kontratë, është e nevojshme që pala kontraktuese të pranojëaplikimin e tyre. Për këtë është e mjaftueshme që kushtet standarde të jenë të shtypura (daktilografuara –ose që është shtypur thirrja në aplikimin e kushteve të përgjithshme të biznesit) në ofertë që i janë dërguarpalës tjetër e të cilët nuk janë përcjellë me kundërshtim të palës të cilës i janë dërguar në kuptim të aplikimittë kushteve.Interpretimi. – Përveç rregulloreve të përgjithshme të interpretimit, rregull e veçantë për interpretim tëtermineve standarde është që ato të interpretohen në harmoni me rregullin “in dublo contra stipulatorm” qëdo të thotë interpretimin në favor të palës e cila iu është qasur atyre.Kontrolli i përmbajtjes.- Për të gjitha legjislacionet kontrollohet përmbajtja e kushteve të përgjithshme tëcilat janë në kundërshtim me besimin e mirë. Në legjislacionet nacionale janë të përcaktuara standardetjuridike të cilat i epin të drejtë gjyqtarit që të mos aplikojë kushtet e përgjithshme. Kontrolli i përmbajtjesështë preventiv, administrativ e, më në fund, gjyqësor dhe është objektiv i studimit të konventavendërkombëtare në ekonomi dhe turizëm. 3. Praktika e arbitrazheve tregtare ndërkombëtarArbitrazhet tregtare ndërkombëtare zgjedhin konteste nga marrëdhëniet biznesore ndërkombëtare. Është epërhapur praktika e shpalljes së vendimeve të arbitrazheve ndërkombëtare të cilat në procedurë të caktuari nxjerrin arbitrazhet e njohura të përhershme. Shpallja e vendimeve të arbitrazhit për opinionin, përkundërparimit që procedura e arbitrazhit është sekrete, është në interes të arbitrazhit. Praktika garantonhomogjenitetin dhe koherencën e vendimeve të arbitrazhit të cilat i nxjerrin institucionet e ndryshme.Publikimi i vendimeve të arbitrazhit ndërkombëtar është një kontribut i rëndësishëm për stabilizimin dhekonsolidimin e së drejtës. Thirrja reciproke në vendime të tjera të arbitrazhit është gjithnjë më e shpeshtë. 36
  • 37. Në mënyrë kritike analizohen, pranohen dhe modifikohen ose i refuzojnë kategoritë juridike, institucionetose botëkuptimet në kontekst të arbitrazheve ndërkombëtare tregtare. 4. Burimet tjera të së drejtës autonome a) Rregullat e sjelljes.- Rregullat e sjelljes të cilat i kanë formuluar organizatat ndërkombëtare paraqesin njërin nga burimet të Konventave ndërkombëtare në ekonomi dhe turizëm (p.sh. UNCTAD dhe OECD, rregullat mbi biznesin e ndërmarrjeve multinacionale). Rregullat u janë dedikuar rregullimit të sjelljes së kompanive të ndryshme ose grupeve të kompanive të ndryshme në fusha të caktuara te tregtisë ose janë formuluar në atë mënyrë që të jenë të natyrës së përgjithshme. b) Ciceronët juridikë.- Ciceronët (udhërrëfyesit) juridikë i kanë formuluar organizatat ndërkombëtare zyrtare si modele që i shfrytëzojnë subjektet biznesore me qëllim që t’u gjenden pran – ndihmë në sajimin e versioneve punuese të kontratave. Pjesëmarrësit në tregtinë ndërkombëtare i shfrytëzojnë rregullisht dhe ata në këtë mënyrë behën instrument me të cilët behët vet – rregullimi andaj i përvetësojnë (pranojnë) edhe organizatat oficiele (zyrtare) për unifikimin e rregullave . P.sh. të tilla janë ciceroni UNCITRAL për lidhjen e kontratave për mbikëqyrjen e punëve investuese, pastaj ciceroni UNCITRAL për lidhjen e punëve kompensuese, etj,. c) Modelet e kontratave .- Në kuadër të tregtisë ndërkombëtare modelet e kontratave të cilat j kanë formuluar asociacionet ekonomike paraqesin njërin nga burimet e Konventave ndërkombëtare në ekonomi dhe turizëm.. P.sh. modele të tilla janë ato që i ka përpiluar FIDK organizata e inxhinieringut konselting. Oda ekonomike ndërkombëtare me seli në Paris e cila e ka përpiluar modelin e kontratës mbi shitblerjen e mallit, Komisioni Ekonomik i Kombeve të Bashkuara – modelin e kontratës mbi “shitjen e lidhur”, ORGALIME asociacioni – modelin e kontratës mbi dorëzimin e pajisjeve, etj,. Modelet e kontratave i aplikojnë pjesëmarrësit në punë tregtare ndërkombëtare. d) Të kuptuarit e doktrinës juridike.- Doktrina juridike i ka formuluar gjykimet (kuptimet) e veta juridike në bazë të rregullave të praktikës, por edhe nga nevojat dhe interesat e tregtisë ndërkombëtare dhe pjesëmarrësve të saj. Gjykimet, botëkuptimet e doktrinës juridike mund të jenë të lidhura me sistem më të fortë rregullash. Shembull për këtë mund të jenë parimet e UNDROIT – it për kontrata ne tregtinë ndërkombëtare. 37
  • 38. 5. E drejta transnacionale e tregtarëve (lex mercatoria)1. KuptimiLex mercatoria është termin i cili shfrytëzohet në tri domethënie: si sistem juridik i pavarur – autonom i ciliaplikohet ne veprimin e caktuar juridik në tregtinë ndërkombëtare, si doke biznesore në tregtinëndërkombëtare dhe si e dejtë e përgjithshme autonome ndërkombëtare ekonomike.Sipas të drejtës ndërkombëtare private, përzgjedhja e palëve kontraktuese që të aplikohet lex mercatoria,e drejta transnacionale e tregtarëve mund të vështrohet si: 1) Përzgjedhje e së drejtës e cila i zëvendëson normat imperative të së drejtës së rregullt të brendshme. Në këtë rast rregullat e lex mercatoria aplikohen si sistem i pavarur juridik. (kjo është i ashtuquajturi veprim juridik koliziv). 2) Kontraktimi i aplikimit të lex mercatoria në kontratë si grup e posaçme e së drejtës së caktuar nacionale e cila do të ishte kompetente sipas rregullave mbi konfliktin e ligjeve. Në këtë rast, kontraktimi lex mercatoria ka veprim identik me kontraktimin e aplikimit të kushteve të përgjithshme të biznesit (i ashtuquajturi veprim juridik – material). Rrjedhojë është se atëherë lex mercatoria nuk është sistem i rëndësishëm juridik.Se a ekziston sistemi i pavarur juridik, varet nga ajo se gjykatat vendore dhe ligjdhënësi do të pranojë osejo lex mercatoria – n si burim të veçantë të së drejtës. Ne disa legjislacione (franceze, holandeze, etj,)është pranuar se arbitrazhet ndërkombëtare mund të marrin vendime në bazë të rregullave juridike. Kjo dotë thotë se palët, në harmoni me parimet e autonomisë së vullnetit, mund të zgjedhin rregullat juridike (lexmercatoria) si të plotfuqishme (por edhe kompetente) si dhe që tribunali i arbitrazhit mund të marr vendimenë bazë të rregullave juridike. Vështirësitë rreth aplikimit të konceptit lex mercatoria krijohen në përcaktimine përmbajtjes së këtyre rregullave juridike. UNIDROIT (Instituti për unifikimin e së drejtës private) i ka formuluar Parimet (rregullat) përkontrata në tregtinë kombëtare si dhe tekstin i cili paraqet ofertë për palët kontraktuese, gjyqit dhe arbiteratsi dhe ligjdhënësve të sistemit të formuluar të rregullave “lex mercatoria”. Bazë e aplikimit të tyre është tëbindurit dhe fuqia e argumenteve. Parimet e UNIDROIT - it, e plotësojnë kërkesën e praktikës biznesorendërkombëtare që marrëdhëniet kontraktuese të izolohen nga legjislacionet e caktuara nacionale. Përveçkësaj, parimet janë zgjedhje nëse palët kontraktuese nuk mund të arrijnë marrëveshje se cilën të drejtë ta 38
  • 39. aplikojnë si kompetente, pasi që udhëzojnë (orientojnë) ne aplikimin e parimeve të përgjithshme juridike tësë drejtës kontraktuese. Parimet aplikohen ne kontratën ndërkombëtare në tregti. Kjo është në përputhjeme botëkuptimin se parimet e përgjithshme të së drejtës kontraktuese përbëjnë një element të kodifikimit tësë drejtës ndërkombëtare ekonomike. Qëndrimi ndaj unifikimit.- E drejta e unifikuar ose e drejta uniforme ndërkombëtare e tregtisë kavend të posaçëm në suaza të shqyrtimeve të së drejtës transnacionale. Ekzistojnë dy botëkuptime mbikuptimin e së drejtës së unifikuar. Sipas njërit, e drejta e unifikuar është ajo që është rezultat i aktivitetevetë organit i cili është i autorizuar për unifikim (p.sh. aktiviteti i UNIDROIT – it),. Sipas botëkuptimit tjetër metë gjerë, të drejtën e uniformuar e përbëjnë rezultatet tjera spontane të unifikimit.Unifikimi mund të jetë i kontrolluar dhe spontan. Shembuj të unifikimit të kontrolluar janë: 1) Konventat ndërkombëtare të Kombeve të Bashkuara mbi shitblerjen ndërkombëtare të mallrave – Konventa e Vijenes, konventat ndërkombëtare me të cilat rregullohet transporti i mallit; 2) Modelet e ligjeve që paraqesin ciceronë (udhëzues) për ligjdhënës nacionalë dhe mundësojnë barazimin e rregullave të së drejtës ekonomike ndërkombëtare (shembull UNCITRAL, UNIDROIT); 3) Botëkuptimet juridike të formuluara nga ana e doktrinës (teorisë), praktikës biznesore dhe te arbitrazhit si dhe të organizatave ndërkombëtare (p.sh. OECD).Shembuj të unifikimit spontan janë burimet e të drejtës ekonomike autonome (kushte e përgjithshme tëbzinesit, terminet standarde kontraktuese, rregullat e prodhimit dhe standardet, parimet e përgjithshme dhepraktika e arbitrazhit.Unifikimi i rregullave të së drejtës ndërkombëtare biznesore sipas modelit monist dhe modeli dualist;Sipas modelit monist unifikimi ka të bëjë me “situatën ndërkombëtare” – qëndrimi juridik – civil me elementtë jashtëm (p.sh. shitblerja ndërkombëtare), dhe kështu rregulli i formuluar si i unifikuar, nuk aplikohet nëraport identik juridik – qytetar pa element të jashtëm (p.sh. shitblerja e brendshme). Modeli dualistë më sëshumti është shfrytëzuar për shkaqe juridike – politike: disa shtete i aprovojnë rregullat e unifikuara tëtregtisë ndërkombëtare sepse me këtë nuk preket në të drejtën e tyre të brendshme, me ç’ gjë mundësojnëekzistimin e dy modeleve të pavarura të cilat rregullojnë marrëdhëniet e caktuara juridike – civile.Sipas modelit monist, unifikimi i rregullave behët në mënyrë të njësuar të “situatës ndërkombëtare” dhe“situatës së brendshme”. Modeli monist do të thotë se raporti i caktuar juridik – civil rregullohet në mënyrëtë njëjtë si raport identik me element të jashtëm, kështu që çështja e ndarjes së kufijve të tyre as qëdiskutohet. Mangësia e modelit monist qëndron në atë se aplikimi i tij do të thotë se rregullat e të drejtës sëbrendshme duhet të zëvendësohen me rregulla uniforme ne të cilën gjë disa shtete, kuptohet, nuk mund tëjapin pëlqimin. Shembull të aplikimit të modelit monist paraqesin Konventat mbi Kambialin dhe Çekun metë cilat është themeluar sistemi i Gjenevës i të drejtës së Kambialit dhe Çekut të vendeve kontinentale. 39
  • 40. Kapitulli II SUBJEKTET E TË DREJTËS NDËRKOMBËTARE BIZNESOREI. SHTETIa. Shteti si subjekt që e krijon të drejtën ndërkombëtare biznesoreShteti është subjekt i cili krijon rregulla në sferën e të drejtës ndërkombëtare biznesore. Në këto raste shtetiparaqitet si bartës i pushtetit publik dhe kryen aktivitete të cilat janë objekt i së drejtës ndërkombëtarebiznesore.Konfrom me parimin e ndarjes së pushtetit shteti, nëpërmjet organeve të veta ligjdhënëse, krijon të drejtëninterne (të brendshme)e që është e plotfuqishme për punën e caktuar të së drejtës ndërkombëtarebiznesore, ndërsa nëpërmes pushtetit gjyqësor në territorin e caktuar, i kryen kompetencat gjyqësore. Nëtë drejtën e brendshme nacionale, shteti i rregullon parimet që aplikohen në të drejtën ndërkombëtareekonomike. Në harmoni me rregullat e së drejtës ndërkombëtare publike shteti lidh kontrata ndërkombëtaretë cilat janë relevante për zhvillimin e tregtisë ndërkombëtare.Përveç lidhjes së kontratave ndërkombëtare, shteti mund të sillet në mënyrë të caktuar në tregtinëndërkombëtare në atë mënyrë që gjithmonë mund të jenë të plotësuara kushtet qe më atë sjellje formondoke ndërkombëtare. Doket ndërkombëtare të krijuara kështu janë p.sh. e drejta e shtetit që të bëjëeksproprimin. b. Shteti si tregtarëShteti merr pjesë në tregtinë ndërkombëtare në atë mënyrë që lidh punë të caktuara juridike që për objektkanë qarkullimin e mallit, kryerjen e shërbimeve e që për nga përmbajtja e vet janë objekt i së drejtësndërkombëtare. Punët e këtilla janë mund të jenë të natyrave të ndryshme: cedimi i të drejtave përshfrytëzimin e pasurive natyrore (shitja koncesionit për eksploatimin e minierave), blerja e prodhimeve(produkteve) dhe shërbimeve të ndryshme që janë të nevojshme për shtetin për ushtrimin e pushtetit publik 40
  • 41. (lidhë kontrata për ndërtimin e zyrave për administratë ose shfrytëzuesit e të cilave janë nëpunësit e saj),ushtrimi i të drejtës të anëtarëve të shoqërisë të parapara me të drejtën e kompanive në ndërmarrje mepronë shtetërore.Në të gjitha rastet e këtilla, shteti nuk paraqitet si bartës i të drejtës publike (ex iure amperi), por si bartës iautorizimeve juridike – private, ngase fjala është për punë të së drejtës private (ex iure gestionis). Për punënë të cilat paraqitet si bartëse e pushtetit publik, shteti gëzon imunitet. Çështja se a paraqitet shteti sipjesëmarrës në tregtinë ndërkombëtare reduktohet në përcaktimin e kushteve se a mund të jetë palë nëprocedurë gjyqësore civile e cila mund të ushtrohet me rastin e atij kontesti. c. Imuniteti i shtetitImuniteti i shtetit nga ushtrimi i procedurës është çështje veçanërisht e rëndësishme për të drejtënndërkombëtare biznesore po ashtu edhe për konventat ndërkombëtare të cilat e rregullojnë ekonominë dheturizmin. Kjo paraqet një nga çështjet e cila mjaft shpesh shtrohet në konteste gjyqësore dhe të arbitrazhitpër shkak të pjesëmarrjes së madhe dhe aktive të shtetit në tregtinë ndërkombëtare sepse shtetet mund tëjenë drejtpërdrejtë ose tërthorazi pronarë të avio – kompanive, bankave, anijeve, etj,. Në fillim kambretëruar teoria e imunitetit absolut sipas të cilës shteti ka gëzuar imunitet nga ushtrimi i procedurësgjyqësore para gjykatës së shtetit tjetër. Kjo praktikë është tejkaluar në favor të imunitetit restriktiv. Sipasteorisë së imunitetit restriktiv, shteti gëzon imunitet nga ushtrimi i procedurës civile gjyqësore para gjykatëssë shtetit tjetër vetëm për veprimet nëpërmjet të cilave shprehet sovraniteti i shtetit ose ushtrohet pushtetipublik (iure amperi). Shteti nuk gëzon imunitet kundruall aktiviteteve që kanë karakter juridik – privat,gjegjësisht punëve të natyrës komerciale (iure gestionis). Është rregull që shteti të gëzojë imunitet në raportme kompetencën e gjyqit të shtetit tjetër. Imuniteti nga ushtrimi i procedurës gjyqësore ka të bëjë meshtetin dhe në veçanti me pasurinë (pronën) e tij. Kur fillon procedura para gjyqit të shtetit tjetër, gjykatavendase do të shpallet jokompetente.Procedura e filluar kundër shtetit tjetër konsiderohet procedura ne të cilën shteti tjetër është emëruar si ipaditur – akuzuar ose kur procedura prodhon ndonjë veprim në pronë, të drejtë, interes ose veprimtari tështetit tjetër. Shteti tjetër mund të heq dorë nga imuniteti në procedurën e filluar para gjyqit të rregullt tështetit të huaj në mënyrë eksplicite (shprehimisht) ose heshtazi. Heqja dorë shprehimisht mund të ketëformën e:  Kontratës ndërkombëtare;  deklarimit para gjyqit; ose  korrespondencës me shkrim në procedurë të posaçme.Heqja dorë heshtazi konsiderohet të filluarit e procedurës nga ana e shtetit ose marrja pjesë në proces osendërmarrja e çfarëdo aktiviteti që kanë të bëjnë me “meritumin” e kontestit, përveç nëse shteti deklaron sepikërisht ndërmarrja e veprimeve të këtilla konsiderohet si bazë për vënie në dukje të imunitetit. Kështu 41
  • 42. p.sh. nuk konsiderohet heqje dorë nga imuniteti, nëse shteti kërkon nga gjyqi padinë në mënyrë që të njihetme përmbushjen e saj ngase kundër saj ka filluar procedura për të cilën gjë nuk iu është dërguar asgjë meshkrim sipas rregulloreve që e obligojnë.Në të kaluarën koncepti i imunitetit gjyqësor është aplikuar pa përjashtim (imuniteti absolut). Tash është ipranuar rregulli nga të gjithë se në disa raste të caktuara duhet të ekzistojnë përjashtime nga rregullat eimunitetit absolut, (imuniteti restriktiv). Në të drejtën anglo – saksone dhe kontinentale, në mënyra tëndryshme janë caktuar përjashtimet nga imuniteti gjyqësor. Në të drejtën kontinentale është çështja epraktikës gjyqësore të vlerësojë në bazë të çështjes konkrete juridike që e ka lidhur shteti ose se a gëzonshteti imunitet apo jo. Kjo qasje mund të shkaktojë pasiguri për shkak të vlerësimeve të ndryshme ngagjyqet. Me qëllim të konkretizimit dhe parashikimit, disa shtete evropiane e kanë nxjerrë konventën eveçantë e cila përcakton se për cilat veprime (punë) shteti nuk gëzon imunitet. (Konventa evropiane mbiimunitetin e shtetit e vitit 1972). Disa shtet nuk janë palë të kësaj konvente ndërkombëtare, ngasekonsiderojnë që nuk ekzistojnë burime të veçanta lidhur me imunitetin e shteteve të tjera andaj mbështetjanë të drejtën ndërkombëtare publike dhe në dispozita të Ligjit mbi procedurën kontestimore, mund tëkërkohet vetëm në teori dhe në praktikën e varfër.Në vendet anglo – saksone, në të cilat vendimet e gjyqeve më të larta kanë karakter detyrues, ështëformuluar ligji i veçantë i cili numëron përjashtimet nga rregullat e imunitetit gjyqësor të shtetit tjetër.Që të dy sistemet juridike, kontinental dhe anglo – sakson, janë të një mendimi se shteti nuk gëzon imunitetnga ushtrimi i procedurës gjyqësore për këto lloje veprimesh (punësh); I. E para, për punët e natyrës komerciale të cilat shteti i ka lidhur me personin e jashtëm juridik i ose fizik e për të cilat është kompetent gjykata e rregullt e shtetit tjetër sipas rregullave të së drejtës ndërkombëtare private mbi kompetencat e gjykatës për konteste me elementë të jashtëm. Janë evidente qëndrimet ndryshme mbi kriteret për përcaktimin e se a është një punë konkrete e natyrës komerciale apo jo. Sipas një botëkuptimi, kjo është natyra e kontestit ose e veprimit juridik të lidhur. Veprimi juridik është komercial nëse, përveç shtetit, mund të lidhin edhe subjektet e të drejtës private. Nëse punën mund të lidhë vetëm shteti, atëherë kjo nuk është punë komerciale. Kriter i dytë është qëllimi i punës juridike. Nëse qëllimi i punës është plotësimi i interesit publik, atëherë shteti gëzon imunitet dhe anasjelltas, nëse kjo nuk qëndron, shteti nuk gëzon imunitet. Me shfrytëzimin e natyrës së punës si kriter, zgjerohet qarku i punëve me të cilat gëzohet imuniteti e më kriterin e qëllimit të punës ngushtohet qarku i punëve për të cilat shteti nuk gëzon imunitet. Sipas qasjes së tretë, e cila përpiqet t’i merr parasysh që të dy pikëpamjet e mësipërme, niset nga natyra e punës, por që në raste të caktuara duhet marrë në konsideratë edhe qëllimin e punës. Sipas kësaj, prioritet duhet të ketë natyra e kontratës ose e punës, por, nëse sipas praktikës së krijuar e cila vazhdon në shtetin i cili e ka lidhur punën, kriteri relativ për vlerësimin e karakterit tregtar është qëllimi i tij, atëherë ai kriter do të aplikohet. Andaj, sipas kësaj qasjeje, vlerësimi se a ka puna karakter komercial, përcaktohet sipas praktikës së krijuar e cila vazhdon në shtet i cili e ka lidhur punën juridike konkrete e jo sipas praktikës së gjyqit të shtetit i cili e ka iniciuar procedurën. 42
  • 43. II. E dyta, nëse është palë ndërmarrja në pronësi të shtetit ose subjektit juridik (agjencion ose instrumentalitet i shtetit, siç thotë e drejta anglosaksone) që ka aftësinë e vet palës (që të padisë ose të jetë e paditur) e të cilën e ka themeluar shteti. Në atë rast shteti nuk gëzon imunitet. III. E treta, për konteste mbi pronësinë mbi pjesën në ndërmarrje ose subjekt tjetër juridik, në të cilët shteti është pronar i pjesës. Nga ky përjashtim është e mundur marrëveshja e kundërt e palëve. IV. E katërta, për konteste komerciale të krijuara me shfrytëzimin e anijeve të cilat janë pronë e shtetit. V. E pesta, nëse shteti ka lidhur kontratë arbitrazhi, shteti nuk gëzon imunitet në konteste mbi vlefshmërinë dhe interpretimin e kontratës mbi arbitrazhin, procedurën e arbitrazhit, anulimin e vendimit, përveç nëse është paraparë diçka tjetër me kontratë të arbitrazhit. 1. Aplikimi i teorisë mbi imunitetin restriktiv në praktikëËshtë e natyrshme që shtetet nuk dëshirojnë të paditën. Në jetën praktike ndodhin konflikte rreth asaj se sitë dallohet komercial nga ai jo komercial. Gjyqi mund të vërejë se në raste të caktuara është e vështirë tëdiferencohet qëllimi i punës (shkaku për të cilin shteti tjetër lidh një punë komerciale) nga natyra e punës(forma e jashtme e punës që e lidhë shteti).Në doktrinë (teori) theksohet se koncepti i imunitetit restriktiv (vlerësimi i aktit ex iure gestionis) kërkonshqyrtim që është i bazuar në supozimin politik në sferën e aktiviteteve të shtetit.Në vetë praktikën gjyqësore, të shqyrtimi i akteve të shtetit të cilat, sipas natyrës së vet, paraqesin punëkomerciale, mund të jenë të ndryshme. 2. Heqja dorë nga imuniteti në procedurën e arbitrazhitNëse është shteti palë e kontratës mbi arbitrazhin, nuk mund të thirret në të drejtën e vetë të brendshmenë mënyrë që ta konteston aftësinë që të jetë palë në procedurën e arbitrazhit ose kontestit të arbitrazhit.Rregulla është vërtetuar në praktikën e arbitrazheve ndërkombëtare tregtare. Në të vërtetë, nëse merret seekziston përgjegjësia e shtetit për dëmin e shkaktuar (përgjegjësia kontraktuese ose jashtë kontraktuese)ekzistenca e përgjegjësisë mund të konsiderohet si zëvendësim për pëlqimin eksplicit të shtetit që kontestine caktuar ta zgjedh nëpërmjet arbitrazhit tregtar. Nuk mund të konsiderohet se shteti sovran ka hequr dorënga imuniteti në rastin kur nuk e ka shprehur pëlqimin në mënyrë të padyshimtë që të arbitron. Nukekziston heqje dorë nga imuniteti për kontratën e arbitrazhit. 43
  • 44. 3. Imuniteti nga ekzekutimi i vendimit të gjyqitNëse nuk ekziston imuniteti i shtetit nga ushtrimi i procedurës gjyqësore civile, kjo nuk do ë thotë qëvendimi i gjyqësor i kontestit nuk mund ekzekutohet kundër shtetit në pronën e tij. Është e mundur qëimuniteti gjyqësor të mos ekzistojë dhe që vendimi gjyqësor i marrur në procedurë të mos mund tëekzekutohet.Sipas të drejtës ndërkombëtare, gjyqi nuk është i autorizuar të zaptojë (konfiskojë) pronën e huaj ose taekzekutojë vendimin e gjyqit në pronën e shtetit tjetër e cila shfrytëzohet për shërbime publike (p.sh.zaptimin (konfiskimin) e ambasadës së shtetit tjetër). Prona që shërben për qëllime publike ka imunitet ngaekzekutimi. Ekzekutimi në pronën e shtetit tjetër është i mundur nëse ajo nuk kryen funksione tëshërbimeve publike, gjegjësisht, pronën e cila mund të shfrytëzohet për qëllime komerciale. KonventaEvropiane mbi arbitrazhet ndërkombëtare e vitit 1961 nuk parasheh imunitetet nga ekzekutimi i vendimitgjyqësor.Disa shtete respektojnë parimin sipas të cilit në pronën e shtetit tjetër nuk mund të caktohet ekzekutimi mepërjashtim kur vet shteti tjetër jep pëlqimin që të caktohet ekzekutimi me kusht që ky pëlqim të jetë eksplicit(shprehimisht i dhënë). 44
  • 45. II. ORGANIZTAT NDËRKOMBËTRAREA. Organizatat ndërkombëtare financiare 1. Kuptimi dhe historianiIdeja e formimit të organizatave ndërkombëtare financiare të karakterit universal, anëtarë të te cilave do tëishin shtete, e të cilat do t’i zgjedhin çështjet e stabilitetit monetar, është iniciuar në vitet e tridhjeta tëShekullit XX, me daljen në skenë të krizës së njohur botërore financiare. Mirëpo, përpjekjet e para nukkanë pasur sukses. Megjithëse nuk u themeluan organizatat e këtilla ndërkombëtare, ishte themeluarbanka e posaçme, anëtarë të së cilës u bënë bankat qendrore të disa shteteve.Bankat ndërkombëtare për pagesa (BIS = Bank for International Settlement). Organizatat ndërkombëtarefinanciare anëtarë të së cilëve janë shtetet, Fondi Monetar Ndërkombëtar, Banka Ndërkombëtare përrindërtim dhe zhvillim ose Banka Botërore janë themeluar më vonë, në vitin 1944 nën ndikimin e rrethanavetani më te reja. Qëllimet themelore të formimit të këtyre institucioneve ndërkombëtare financiare kanë qenë: 1. afirmimi i stabilitetit financiar; 2. rindërtimi i vendeve të rrënuara në Luftën e Dytë Botërore; 3. Zgjerimi i sistemit tregtar me tregti të hapur – lirë dhe me qasje në treg për të gjitha vendet.Shkenca e të drejtës biznesore ndërkombëtare, tradicionalisht e studion Fondin monetar ndërkombëtar(FMN) dhe Banka botërore (BB) si institucione ndërkombëtare financiare të karakterit universal. FMN dheBB kryejnë funksione të ndryshme por komplementare në marrëdhënie ndërkombëtare financiare.Autorët e akteve themelore të FMN dhe BB kanë qenë të inspiruar me teorinë funksionale të organizatavendërkombëtare. Sipas asaj teorie, organizatat e specializuara ndërkombëtare themelohen më qëllim tëushtrimit të funksioneve të veta të veçanta në kuadër të juridiksioneve të veta. Teoria funksionale e kapotencuar karakterin jopolitik të këtyre organizatave të cilat janë të parapërcaktuara që të realizojnëqëllimet e veta në mënyrë objektive dhe profesionale. Rregullat sipas të së cilave janë formuar këtoorganizata, janë orvatje që të pamundësojnë çfarëdo forme të ndikimit politik ne vendimmarrje. Për këtëqëllim, kontrata mbi formimin e FMN dhe BB e ka sanksionuar në mënyrë eksplicite se anëtarët e organeve 45
  • 46. të këtyre institucioneve, të drejtat e tyre të votimit t’i sendërtojnë në suaza me qëllimet e parapara mekontratën e themelimit. 2. Fondi monetar ndërkombëtar (FMN)FMN është organizatë ndërkombëtare financiare e karakterit universal me seli në Uashington. Kjoorganizatë promovon bashkëpunimin monetar ndërkombëtar, përkrah ekspansionin e tregtisëndërkombëtare, promovon stabilitetin e kursit dhe eviton çrregullimet për shkak të jo stabilitetit tëmarrëdhënieve në mes të valutave. Kontrata mbi themelimin e FMN (1944) është përpjekur që të themelojënjë sistem shumëpalësh të pagesave ndërkombëtare për mall dhe shërbime që u ndihmojnë shteteveanëtare të harmonizojnë problemet e krijuara në bilancin e pagesave në mënyrë që t’i evitojnë masatdestruktive të cilat do ta dëmtonin prosperitetin kombëtar dhe atë ndërkombëtar.Në kushtet e reja, pas vitit 1973 FMN shërben si institucion që u jep kredia afatshkurta shteteve tëcaktuara, me të cilat financohet pagesa e depozitave që krijohen me aplikimin dhe këmbimin fiks tëvalutave. Ky institucion paraqitet edhe si kreditor afatgjatë i vendeve në zhvillim dhe si këshilltar ekonomik ishumë vendeve. Po ashtu,mbledh dhe përpunon shënime ekonomike për vendet e veta anëtare.Veprimtaria e FMN, me palë të tjera, qëndron në lidhjen e kontratave me të cilat këmbehen valutat, ushtrimii monitorimit të (mbikëqyrjes), konsultimeve, funksionin financiar (sigurimi i burimeve financiare) etj,.Burimet e mjeteve financiare të FMN – së janë depozitimet (derdhjet) – kuotat (kuotat quhen depozitimet eshteteve anëtare).Me rregulla të FMN, është paraparë që qëllimi i dhënies së mjeteve të jetë dhënia e kredive të përkohshmeshteteve anëtarë të cilat FMN – së, ia paraqesin vështirësitë e veta rreth pagesës së importit dhe borxhevetë jashtme. Mirëpo, FMN kushtëzon që ato shtete të pranojnë që të bëjnë reforma të caktuara tëbrendshme në mënyrë që ta korrigjojnë debalansin (jo proporcionalitetin) që është thelbi (esenca) iproblemit nga i cili krijohen vështirësitë me pagesa.Marrëdhënia juridike në mes të FMN – së dhe shtetit anëtar, sipas natyrës juridike nuk është mënyra punëssi kredi klasike. Fjala është për aranzhmanin financiar i cili shprehet në këmbimin e një mase parash menjë tjetër. Kur lidhet kontrata e aranzhmanit në mes të FMN – së, në një anë dhe anëtarëve të tij (shtetit tëcaktuar) në anën tjetër, anëtari me valutë të vet ne të vërtetë e blen valutën e fortë nga FMN – ja e pastajme te, e blen valutën vet. Në këtë mënyrë shtetit anëtarë valuta e fortë i shërben si balans me të cilën epaguan mallin ose shërbimet e blera. 46
  • 47. 3. Gruopacioni Banka BotëroreGrupacioni Banka Botërore (World Bank Group) ose Banka Botërore, në të vërtetë është kombinimi i pesëinstitucioneve të veçanta:  IBRD (Banka ndërkombëtare për rindërtim dhe zhvillim);  IDA (Asociacioni ndërkombëtar për zhvillim – International Finance Corporation);  FIC (Korporata ndërkombëtare financiare – International Finance Corporation);  MIGA (Agjencioni ndërkombëtar për sigurimin e investimeve – Multilaterals Investment Guarantee Agency);  CISID (Qendra ndërkombëtare për zgjedhjen e kontesteve financiare – International center for settiment of investment Disputes);Me qëllim studimi, shkenca juridike të gjitha këto institucione i ndan në dy grupe.Grupin e parë e përbëjnë: I. Banka ndërkombëtare për rindërtim dhe zhvillim (BRRD) dhe Asociacioni ndërkombëtar për zhvillim (IDA). Është paraparë që këto të dy institucionet tu japin kredi ndërmarrjeve në pronësi shtetërore ose ndërmarrjeve private të cilat kanë gananca shtetërore për projekte dhe programe që kanë të bëjnë më zhvillimin e mëtejmë të tyre.Grupin e dytë e përbëjnë: II. institucionet tjera (FIC, MIGA dhe CISID) që kanë për qëllim që çdonjëra në mënyrë të vet të nxisin investime në zhvillimin e sektorit privat. Çdo njëra nga këto subjekte ka ne vete subjektivitet të veçantë dhe të gjitha së bashku e përbejnë Grupacionin e Bankës Botërore ose shkurtë – Banka Botërore (BB). a). Banka Ndërkombëtare për rindërtim dhe zhvillim (IBRD) është institucioni më ivjetër i Bankës Botërore. Është themeluar në vitin 1944. Deri me sot ia ka ndryshuar funksionet. Pas Luftëssë Dytë Botërore ka pasur për qëllim rindërtimin e shteteve të rrënuara nga lufta. Më vonë është orientuarnë rikonstruimin e vendeve në zhvillim (në koloni të dikurshme). Në fillim e ka ndihmuar zhvillimin e sektoritprivat por më vonë më shumë është orientuar në dhënien e kredive sektorëve shtetëror meqë shtetet janënë gjendje të udhëheqin investimet e mëdha më mirë dhe në mënyrë me efektive se sa subjekte të tjera.Në organet e IBRD – së e drejta e vetos së anëtarëve është e lidhur ne raport me lartësinë (shumën) edeponimeve.Në mes të Bankës Botërore IBRD dhe Fondit Monetar ndërkombëtar FMN ekzistojnë ngjashmëri por edhedallime. Ngjashmëritë janë: anëtarë të te dy organizatave janë shtetet; të dyja janë institucione me karaktermultilateral; qëllim i tyre është zgjedhja e problemeve ekonomike; ne te dyja vendimmarrja është e bazuarnë votim i cili varet nga vëllimi i pjesëmarrjes (kuotës) në bankë. Dallimet kanë të bëjnë me qëllimin e 47
  • 48. themelimit dhe me mjetet të cilat realizohen qëllimet e këtyre dy institucioneve. IBRD është bankëinvestuese – ndërmjetësuese në mes të institucionit i cili blen fletobligacione dhe vendeve në zhvillim tëcilat i huazojnë mjetet nga IBRD – ja. Fondi monetar ndërkombëtar (FMN) menaxhon me mjete financiare(valuta) të grupuara nga të cilat anëtarëve të vet u jep shuma të caktuara, por që në ren të parë funksioninsi institucion i cili mbikëqyrë sistemin monetar ndërkombëtar. IBRD – ja, si bankë investuese ka funksioninfinanciar multilateral duke u dhënë kredi vendeve për të cilat, sipas mendimit të tij, i plotësojnë kushtet ecaktuara. Mjetet për aktivitetin e vet FMN – ja i siguron nga kuotat e anëtarëve të vet.Me fillimin e mileniumit të ri (të tretë) të gjitha llojet e institucioneve financiare dhe veprimtaritë financiare,gjinden në një fazë të transformimeve të mëdha si rrjedhojë e globalizimeve në ekonomi dhe zhvillimit tëpërshpejtuar tregtar elektronik..Rregullat e funksionimit të FMN dhe BB janë përcaktuar para se të formohej Organizata e Kombeve tëBashkuara dhe lidhjes së Marrëveshjes së përgjithshme mbi Doganat dhe Tregtinë (GATT). Ato rregulla ikanë shërbyer që të pamundësojnë çdo formë të ndikimit politik të mundshme në to, andaj këto organizatamarrin vendime që janë në përputhje me qëllime teknokrate që janë formuluar me aktin e themelor siqëllime bazë sipas të cilave duhet që ta ushtrojnë funksionin e vet sipas parimeve të pa anshmërisë dheprofesionalitetit. Njëri ndër parimet themelore të BB është “Menagjimi i mirë” i nevojave që i jepen nëdispozicion. b. Korporata ndërkombëtare financiare (IFC) është formuar në vitin 1956. Qëllimi i IFC –së është që të siguroj ngritjen e vendeve të zhvilluara me financim të sektorit privat dhe të jap ndihmë ekëshilla shteteve dhe ndërmarrjeve në bashkëpunim me investitorët privat. IFC jap huana dhe ¬¬¬-financon ndërmarrje të ndryshme dhe kështu fiton pjesë të këtyre ndërmarrjeve. Këtë e arrin duke dhënëkredia afatgjata sipas kushteve të tregut dhe përfitim të pjesës (aksioneve) në ndërmarrjet private. Merastin e formimit të IFC – së si pjesë e BB është menduar që pjesëmarrja e IFC – së në projekte konkretetë veprojë si nxitës e investitorëve të tjerë që të hyjnë në atë projekt. c) Agjencioni multilateral për sigurinë e investimeve (MIGA) është formuar në vitin1988 dhe si i tillë është institucioni i fundit i themeluar e që bënë pjesë në Grupacionin Banka Botërore. Kyagjencion mbështet investimet direkte në vendet me zhvillim. Këtë e bënë në atë mënyrë që sigurongaranci kundër rrezikut (ndikimit) politik (jo komercial) i cili do t’i shkaktonte dëm investitorit. Investitorët, kursigurojnë mbrojtjen e MIGA – t, janë me të gatshëm për të investuar në vende të cilat, sipas mendimit të vetinvestuesit, nuk janë mjaft të sigurta për të investuar në projekte. d). Qendra ndërkombëtare për zgjedhje të kontesteve investuese (ICSID) ështëthemeluar në vitin 1966 me kontratë ndërkombëtare që të sigurojë një forum për zgjedhjen e kontestevenë mes investitorëve të huaj dhe të vendit nikoqir – pritës nëpërmjet ndërmjetësimeve ose arbitrazheve.Selia e Qendrës është në lokalet e Bankës Ndërkombëtare për Ndërtim dhe Zhvillim. Kryetari i kësajbanke, sipas pozitës, është edhe Kryetar i Këshillit administrativ të Qendrës por pa të drejtë vote.Objektivat e Qendrës janë mundësimi i shtimit të vëllimit të investimeve të huaja duke themeluar njarbitrazh të posaçme për zgjedhjen e kontesteve të krijuara me investime të jashtme. Qendra zgjedh 48
  • 49. konteste në mes të investitorëve të huaj dhe shteteve në të cilat bëhen investime, me kusht që shtetinacionalitetin e të cilit e ka investitori i huaj dhe shteti në të cilin janë bërë investime, të jenë kontraktuesetë Konventës së ICSID – së. Shtetet nuk janë të obliguara që t’i shfrytëzojnë shërbimet e ICSID – së përprocedurë të pajtimit dhe arbitrazhit, por kur i pranojnë ato, nuk mund të dalin nga procedura duke u thirrnë imunitet gjyqësor nga ushtrimi i procedurës gjyqësore. e). Agjencioni ndërkombëtar për zhvillim (IDA) është formuar në të njëjtën kohë meIBRD – në dhe është mbështetëse e bankës së IBRD – së. Aktivitetin e vet e orienton kah vendet e varfra.Sipas akteve të themelimit, IDA jep huana pa kamatë dhe bën shërbime të tjera në vendet e pazhvilluara.Mjetet ky institucion i merr nga vendet e zhvilluara.4. BANKA NDËRKOMBËTARE PËR NIVELIME a). Kuptimi – Banka ndërkombëtare për nivelime (barazime) BIS (Bank for International Settlement)është organizatë ndërkombëtare për avancimin e bashkëpunimit të bankave qendrore të shteteve dheiniciativave ndërkombëtare financiare e themeluar në formë banke ne seli në Bazel. Anëtarët e kësaj bankejanë bankat qendrore të shteteve të ndryshme. Për këtë thuhet se BIS – i është “klubi” i bankave qendrore.Këto banka i kanë 86% të kapitalit të BIS – it. Pjesën tjetër e posedojnë aksionarët privat të cilët nuk kanëtë drejtë të asistojnë e as të votojnë në kuvendet e BIS – it. BIS është themeluar në Konferencën e Hagës në vitin 1930 me qëllim të kryerjes (ekzekutimit) mëtë lehtë të reperacionave (dëmshpërblimeve) gjermane pas Luftës së Parë Botërore. Qëllimet të tjera kanëqenë paraqitja e bankës si bankë qendrore e anëtarëve të vet dhe promovimi i bashkëpunimit të bankësqendrore të shteteve. Misioni themelor i BIS – it ka përfunduar pas Luftës së Dytë Botërore. Nëkonferencën e Bretton Woods – it në vitin 1944, kur edhe është themeluar FMN dhe BB, është shqyrtuarlikuidimi i BIS – it. Mirëpo, në vend të ndërprerjes së veprimtarisë si i këtillë, ka fituar funksione të reja. b). Funksionet e BIS – it janë: 1) Bashkëpunimi ndërkombëtar monetar dhe financiar. Bankat qendrore janë anëtar të BIS – it dhe takohen çdo muaj për të shqyrtuar çështje më rëndësi për politikën bankare dhe ekonomike; 2) Ofron shërbime të llojllojshme për bankat qendrore në menaxhimin e rezervave të tyre të jashtme dhe paraqitje në cilësinë e përfaqësuesit për lehtësime në aplikimin e kontratave ndërkombëtare; 3) Themelon trupa (komitete, organe) të veçanta të cilat kanë formuluar standarde të procedurave bankare në fusha (lëmë) të ndryshme. Më i rëndësishmi është Komiteti për Monitorim (Mbikëqyrje) i formuar në vitin 1974 i njohur si Komiteti i Bazelit. Ai formulon standarde të pranueshme të veprimtarisë ndërkombëtare bankare. Në tërë botën bankat i aplikojnë standardet e sjelljes dhe udhëzuesit të cilët i ka hartuar Komiteti. 49
  • 50. B. ORGANIZATAT NDËRKOMBËTARE TË FORMURA ME QËLLIM TË UNIFIKIMIT TË RREGULLATIVËSOrganizatat të caktuara ndërkombëtare janë themeluar me qëllim të unifikimit të rregullave të së drejtësndërkombëtare biznesore në mënyrë që kështu të realizohet tregti më e mirë ndërkombëtare këtoorganizata janë:  UNICITRAL,  UNIDROIT dhe  Konferenca Ndërkombëtare e Hagës mbi të drejtat ndërkombëtare biznesore. 1. UNICITRAL a). Kuptimi. – Është Komisioni i Kombeve të Bashkuara për të drejtën ndërkombëtare tregtare (UnitedNation Commission International Trade Law) që është themeluar me vendim të Asamblesë sëPërgjithshme të Kombeve të Bashkuara në vitin 1966. Kjo organizatë ka status të organit të Kombeve tëBashkuara (KB). Selia e UNICITRAL – it është në Vjenë të Austrisë.Me rastin e themelimit të këtij organi, është filluar nga fakti se dallimet në mes të legjislacioneve nacionaleparaqesin pengesë për zhvillimin (mbarëvajtjen) e tregtisë ndërkombëtare. Për këtë arsye, UNICITRAL – ika këto objektiva: a) Harmonizimin progresiv (barazimin) e rregullave; b) Formulimin e ri të së drejtës ndërkombëtare të tregtisë; dhe c) Koordinimin e rregullativave të institucioneve të tjera të cilat merren me formulimin e së drejtës unifikuese në masën e asaj që është e mundëshme. b). Lënda e rregullimit. – UNICITRAL – i ka formuluar rregulla uniforme në formë të konventavendërkombëtare dhe modeleve të ligjeve me të cilat janë rregulluar fusha të ndryshme të qarkullimit tëmallrave dhe të shërbimeve.Së pari, është rregulluar materia e shitblerjes së mallrave dhe punët tjera me të cilat këmbehen mallrat. Nëkëtë lëmë janë nxjerrë: 50
  • 51. 1) Konventa mbi parashikimin e së drejtës me shitjen ndërkombëtare të mallrave (NewYork 1974 e cila ka hyrë në fuqi me 01.08.1988). Kjo Konventë përmban rregullat uniforme të cilat i rregullojnë afatet e p[parashikimeve për realizimin e së drejtës nga kontratat e shitblerjes ndërkombëtare. 2) Konventa mbi kontratat për shitjen ndërkombëtare të mallrave (Vjenë 1980, e cila ka hyrë në fuqi me 01.01.1988); dhe 3) Ciceroni (Udhëzuesi) juridik mbi punët e kompensuese ndërkombëtare i nxjerrë në vitin 1992. Qëllimi i tij është që tu ndihmojë palëve të cilat janë duke negociuar për lidhjen e punëve – veprimeve kompensuese. Në udhëzues identifikohen çështjet themelore dhe formulohen zgjedhjet e mundshme juridike.E dyta, materia e transportit ndërkombëtar të mallrave UNICITRAL e ka hartuar Konventën mbi transportine mallit nëpër qarkullimin detar të njohura si rregullat e Hamburgut. Përveç kësaj, është nxjerrë edheKonventa mbi përgjegjësitë e operatorëve të terminaleve transportuese në tregtinë ndërkombëtare qëështë nxjerrë me 19.04.1991, por që akoma nuk ka hyrë në fuqi (më mungesë të pesë instrumenteve përratifikim).E treta, materia e arbitrazheve ndërkombëtare tregtare dhe procedurës së zgjedhjes të kontesteve siç janë: 1) Rregullat e Arbitrazhes të UNICITRAL – it të aprovuara me 1976 të cilat përmbajnë zgjedhje që mund t’i pranojnë palët në kontest; 2) Rregullat e UNICITRAL – it mbi pajtimin e vitit 1980 kur palët dëshirojnë që kontestin ta zgjedhin miqësisht, nëpërmjet pajtimit, duke i aplikuar këto rregula; 3) Modeli i Ligjit të UNICITRAL – it mbi arbitrazhin ndërkombëtar të tregtisë të vitit 1987. Ky model ka për synim ndihmën e shteteve që t’i përsosin në mënyrë bashkëkohore rregullat e veta nacionale mbi procedurën e arbitrazhit; 4) Shënimet – skicat UNICITRAL – it mbi organizimin e procedurës së arbitrazhit (e nxjerrë në vitin 1996) të cilat mund t’i shfrytëzojnë arbitërat e ku përfshihet lisat e çështjeve mbi të cilat arbitrat dëshirojnë të marrin vendim me rastin e procedurës së arbitrazhit. Burimi themelor i së drejtës ndërkombëtare të arbitrazheve tregtare është Konventa mbi pranimin dhe ekzekutimin e vendimeve të jashtme – juaja të arbitrazhit, e njohur si Konventa e Nju Jorkut e vitit 1958. Ajo është formuluar nën patronazhin e Kombeve të Bashkuara para formimit të vet UNICITRAL – it por që është pjesë e programit sipas të cilit punon vet UNICITRAL – i.E katërta, materia e lidhjes së kontratave UNICITRAL – i e ka hartuar në vitin 1994. Modelin e ligjit mbifurnizim me mall , vërtetimet dhe shërbimet.E pesta, materia e punëve ndërkombëtare të ndërtimit. Ky organ e ka formuluar Udhëzuesin juridik tëkontratave ndërkombëtare mbi kryerjen e punëve investuese (1988). 51
  • 52. E gjashta, formulimi i materies së pagesave ndërkombëtare: I. UNICITRAL – i ka bërë Konventën mbi kambialin e trasuar ndërkombëtar dhe vetanak (1988), duke u orvatur që t’i tejkalojnë dallimet të cilat ekzistojnë në mes të drejtës kontinentale (të Gjenevës) dhe asaj anglo – saksone të çekut dhe të kambialit. (Kjo konventë nuk ka hyrë në fuqi ngase për këtë kërkohen dhjetë depozita mbi ratifikimin). II. UNICITRAL – i e ka bartur udhëzimin juridik mbi transferin elektronik të mjeteve (viti 1987). Ky organ e ka sajuar Modelin e Ligjit mbi transferin e ndërkombëtar të mjeteve (1992) e që ka të bën me transaksionin që fillon me instruksione për bankën që shfrytëzuesit t’i len në dispozicion të hollat e caktuara, i rregullon obligimet e dërguesit ose bankës pranuese, kohën e pagesës së bankës pranuese dhe përgjegjësinë e bankës ndaj dërguesit ose urdhërdhënësit në rastet kur vonohet transferi i të hollave ose kur vije deri të gabimet të tjera eventuale. III. Konventa e UNICITRAL – it mbi ganecit e pavarura dhe akreditivin stand bay (New York 1995) që të lehtësohet përdorja e garancive të pavarura dhe stand bay akreditivave. Konventa i ven bazat e parimeve themelore, karakteristikave të kufijve të pavarur dhe stand bay akreditivave. IV. Tregtia elektronike UNICITRAL e ka nxjerrë modelin e Ligjit mbi tregtinë elektronike në vitin 1996 në mënyrë që të lehtësohet përdorja e mjeteve moderne të komunikimit. (EDI Posta elektronike me përdorimin e internetit ose pa te). V. Materia e falimentimit. UNICITRAL – i e ka themeluar sistemin e grumbullimit dhe të shpalljes së vendimeve gjyqësore dhe të arbitrazhit të marra me aplikim të konventave dhe modeleve të ligjeve të cilat i ka sajuar ky organ. Kjo veprimtari ka për qëllim sigurimin e interpretimit dhe të aplikimit unik të rregulloreve. 2. KONVENTA E HAGËS MBI TË DREJTËN NDËRKOMBËTARE PRIVATE a). Kuptimi. – Takimi i parë i Konferencës së Hagës mbi të drejtën ndërkombëtare private(Konferenca e Hagës) është mbajtur në vitin 1893. Mirëpo, prej 15.07.1955, kur është aprovuar statuti,sesionet janë mbajtur në mënyrë të rregullt. Konferenca e Hagës kështu është bërë organizatë epërhershme ndërkombëtare qëllimi i së cilës është unifikimi progresiv i së drejtës ndërkombëtare private.Konferenca e Hagës e shfrytëzon metodën e negocimit dhe formulimit të konventave mbi fusha tëndryshme të së drejtës ndërkombëtare private. Veprimtarinë hulumtuese – kërkimore e ushtronSekretariati, ndërsa versionet preliminare të dokumenteve i përpilon Komisioni i veçantë i ekspertëve. b). Objekti i rregullimit. – Në mesin e konventave të cilat janë formuluar në kuadër të veprimtarisësë Konferencës së Hagës e të cilat janë ratifikuar nga shumica e vendeve duhet përmendur: Konventënmbi procedurën civile, dërgimi i shkresave dhe pranimi – marrja e provave jashtë vendit; Konventën mbi 52
  • 53. përcaktimin e të drejtës kompetente për shitblerjen ndërkombëtare, pranimin dhe ekzekutimin e vendimevegjyqësore të jashtme, bashkëpunimin administrativ dhe gjyqësor në mes të pushteteve (autoriteteve) tështeteve të ndryshme. Konventat e Hagës kombinojnë shumë aspekte të së drejtës ndërkombëtare private.Përveç kësaj, Konferenca e Hagës mbi të drejtën ndërkombëtare private e zhvillon dhe e avanconshkencën e së drejtës. 3. UNIDROIT (Unidruat) a). Kuptimi. – Instituti ndërkombëtar për unifikimin e së drejtës private (UNIDROIT) ështëorganizatë e pavarur ndërkombëtare me seli në Rromë. Si qëllim të vetin e ka hulumtimin e mënyrave tëharmonizimit dhe koordinimit të së drejtës private të shteteve ose grupeve të shteteve në mënyrë që ato t’ipranojnë gradualisht rregullat uniforme të së drejtës private. Është formuar në vitin 1926 si organ ndihmës iLigës së Kombeve. Pas shpërndarjes serish është themeluar në vitin 1940 në bazë të një kontratemultinacionale, gjegjësisht statutit. Anëtarë janë shtetet të cilat e pranojnë këtë statut. UNIDROIT e kaSekretariatin si organ ekzekutiv dhe Këshillin drejtues i cili kujdeset për realizimin e qëllimeve tëpërcaktuara. Gjatë ekzistencës së vet i ka përgatitur mbi shtatëdhjetë studime nga lëmi i të drejtësndërkombëtare private. Shumica e këtyre studimeve kanë rezultuar si tekste konventash. Tekstet ekonventave do të duhej t’i aprovonin shtetet anëtare në konferenca diplomatike të organizuara nënpërkujdesjen e UNIDROIT – it. b). Objektivi i rregullimit. – UNIDROIT i ka nxjerrë këto konventa:  Konventa ligjin uniform mbi lidhjen e kontratave për shitblerjen ndërkombëtare dhe Konventën mbi ligjin uniform për shitjen ndërkombëtare të mallit (Hagë, 1964);  Konventën mbi agjenturën – agjencinë tregtare në shitjen ndërkombëtare të mallit (Gjenevë, 1983);  Konventën mbi lizingun ndërkombëtare dhe Konventën mbi faktoringun ndërkombëtar (Otavë, 1988);  Konventën mbi objektet kulturore të vjedhura ose të ekspozuara ilegalisht (Romë, 1995);Përveç sa u tha në sipër, UNIDROIT i ka shpallur Parimet për kontratat lidhur me tregtinë ndërkombëtare(1994). Udhëzimet për kontratën master franshizingut ndërkombëtar (1988). Aktivitetet e UNIDROIT – itkanë qenë bazë për tekstet të cilat i kanë nxjerrë dhe organizatat tjera ndërkombëtare.C. ORGANIZTAT NDËRKOMBËTARE ME KARAKTER TË KUFIZUARE TERRITORIAL 53
  • 54. Organizatat ndërkombëtare me karakter të kufizuar territorial të cilat i studion e drejta biznesore dallojnësipas kritereve të ndryshme: Ekzistojnë organizata ndërkombëtare anëtare te të cilave janë shtetet që ipërkasin regjionit unik ekonomik (si p.sh. Unioni Evropian, vendet e ASEAN – it) ose organizatatndërkombëtare anëtare te të cilave janë shtete që kanë sistem të ngjashëm ekonomik (OECED). Ekzistojnëedhe institucione të specializuar të Kombeve të Bashkuara që kanë qëllime të caktuara ekonomike 1) Unioni EvropianÇFARË ËSHTËUNIONI (BASHKIMI) EVROPIAN?Bashkimi Evropian është një familje e madhe e vendeve demoktratike evropiane, të angazhuara të punojnë sëbashku për paqe dhe prosperitet. Nuk është një Shtet që kërkon të zërë vendin e shteteve ekzistuese, por është mëtepër se çdo organizatë tjetër ndërkombëtare. Në fakt, Bashkimi Evropian është i vetëm. Shtetet anëtare të tij kanëngritur institucione të përbashkëta, ku kanë deleguar një pjesë të sovranitetit të vet, me qëllim që vendimet mbiçështje me interes të përbashkët të merren në nivel evropian dhe në mënyrë demokratike. HistoriaHistoria e Bashkimit Evropian i ka rrënjët në Luftën e Dytë Botërore. Ideja e integrimit lindi nga dëshira për tëparandaluar përsëritjen e vrasjeve dhe të shkatërrimeve të luftës. Për herë të parë një ide e tillë u propozua ngaMinistri i Punëve të Jashtme të Francës, Robert Schuman gjatë një fjalimi më 9 maj 1950. Kjo datë, “ditëlindja” e atijqë tani është Bashikimi Evropian, festohet çdo vit si Dita e Evropës. Në vitet e para, bashkëpunimi midis vendeve tëBashkimit Evropian konsistonte në fushën e tregtisë dhe të ekonomisë, por tani Bashkimi Evropian mbulon mjaftaspekte të tjera që lidhen direkt me jetën tonë të përditshme. Evropa është një kontinent me shumë tradita dhe kufliten gjuhë të ndryshme, por edhe me shumë vlera të përbashkëta. Bashkimi Evropian i mbron këto vlera. Ai ushqenbashkëpunimin midis popujve të Evropës, nxit idenë e bashkimit të tyre ndërsa ruan origjinalitetin e secilit, dhekujdeset që vendimet të merren sa më pranë qytetarëve evropianë.Guri i themelit për krijimin e Bashkimit Evropian u vendos nga Ministri i Jashtëm Francez, Robert Schuman, nëdeklaratën e tij të 9 majit të vitit1950, në të cilën ai parashtroi idenë e përpunuar më parë me Jean Monnet përbashkimin e industrive evropiane të qymyrit dhe çelikut. Sipas tij, kjo do të përbënte një nismë historike për ndërtimine një “Evrope të organizuar dhe vitale”, pa të cilën paqja në botë do të ishte e pamundur. Plani Schuman u bë realitetme nënshkrimin në Paris të Traktatit Themelues të Komunitetit Evropian të Qymyrit dhe Çelikut më 18 prill tëvitit1951. Në nënshkrimin e traktatit merrnin pjesë Gjermania, Franca, Belgjika, Italia, Holanda dhe Luksemburgu. Njëtjetër zhvillim i rëndësishëm erdhi disa vjet më vonë me Traktatet e Romës, të 25 marsit të vitit1957, të cilat krijuanKomunitetin Ekonomik Evropiandhe Komunitetin Evropian të Energjisë Atomike (EUROATOM). Këto komunitetefilluan nga puna me hyrjen në fuqi të traktateve më 1 janar të vitit1958. Krijimi i Bashkimit Evropian me Traktatin eMastrihtit shënoi një hap te mëtejshëm në rrugën e bashkimit politik të Evropës. Megjithëse ky traktat u nënshkruamë7 shkurt të vitit 1992, një numër pengesash gjatë procesit të ratifikimit (miratimi nga qytetarët eD animarkës vetëmpas një referendumi të dytë ; procesi gjyqësor në Gjermani për deklarimin antikushtetues të miratimit) bënë qëTraktati të mos hynte në fuqi deri më 1 nëntor të vitit1993. Traktati i Mastrihtit i referohet vetvetes si “një fazë e re nëprocesin e krijimit te bashkimit akoma më të ngushtë ndërmjet popujve të Evropës”. Krahas një numri ndryshimeshpër Traktatet e Komunitetit Evropian dhe Euroatomit, ai përmban edhe instrumentin për krijimin e Bashkimit Evropian- procesi për krijimin e së cilit ende konsiderohej si i papërfunduar. Traktati përbën hapin e parë në rrugën drejtkrijimit të një sistemi kushtetues Evropian, në të cilin do të përfshihen edhe vetë komunitetet. 54
  • 55. Bashkimi Evropian mori një zhvillim të mëtejshëm me Traktatin e Amsterdamit i cili u nënshkrua me 1 tetor tëvitit1997 dhe hyri në fuqi më 1 maj të vitit1999 pas ratifikimit nga të gjitha shtetet anëtare. Traktati i Amsterdamit kamodifikuar përmbajtjen e Traktatit të Mastrihtit në pesë fusha kryesore :  liria, siguria dhe drejtësia,  qytetaria e Bashkimit,  politika e jashtme,  institucionet e BE-sëGjate samitit të Nicës më 7-11 dhjetor 2000, kryetarët e shteteve dhe të qeverive si dhe ministrat e jashtëm tështeteve anëtare, pas një maratone të gjatë bisedimesh, ranë dakord për miratimin e një kushtetute për BashkiminEvropian. Traktati i Nicës përmban dispozita mbi ndarjen e pushteteve dhe procedurat vendimmarrëse të BE-së.Traktati u miratua në mënyrë përfundimtare nga qeveritë e shteteve anëtare më26 shkurt të vitit 2001, datë kur unënshkrua nga ministrat e jashtëm. Pas kësaj, hyri në fuqi më 1 shkurt 2003, pas ratifikimit nga parlamentet e tëgjitha shteteve anëtareStruktura  Shtylla e parë Komunitetet EvropianeShtylla e parë përbëhet nga tri Komunitetet Evropiane (Komuniteti Evropian, Komuniteti Evropian i Qymyritdhe Çelikut dhe Euroatomi). Në momentin e themelimit të BE-së, Komuniteti Ekonomik Evropian moriemrin Komuniteti Evropian. Një ndryshim i tillë synon të shprehë kalimin nga një komunitet tërësishtekonomik në një bashkim politik. Përfshirja e të trija komuniteteve në një shtyllë të vetme nuk nënkuptonndonjë unifikim të tyre. Shtylla e parë përfaqëson juridiksionin komunitar në formën e tij më të lartë. Brendakuadrit të Komunitetit Evropian, institucionet komunitare mund të hartojnë normat komunitare në fushatpërkatëse të veprimtarisë së tyre, të cilat zbatohen direkt mbi shtetet anëtare dhe kanë epërsi ndaj sëdrejtës së brendshme. Në zemër të KE-së qëndron tregu i përbashkët me katër liritë e tij themelore (liria elëvizjes së personave, mallrave, shërbimeve dhe kapitalit) si dhe rregullat mbi konkurrencën.  Shtylla e dytë Politika e Jashtme dhe e Sigurisë së PërbashkëtPërpara hyrjes në fuqi të Traktatit të Bashkimit Evropian, bashkëpunimi politik ndërmjet shteteve rregullohej ngamarrëveshjet e vitit 1970 “mbi Bashkëpunimin Politik Evropian” si dhe nga Akti i Përbashkët Evropian. Këtomarrëveshje parashikonin konsultime të rregullta ndërmjet ministrave të jashtëm dhe kontakte të vazhdueshmendërmjet departamenteve qeveritare. Megjithatë, të gjitha vendimet merreshin me unanimitet. Përsa u përketçështjeve të sigurisë, bashkëpunimi kufizohej vetëm në aspektet politike dhe financiarë. Megjithatë, krizatndërkombëtare të viteve ‘90 (Lufta e Gjirit, lufta civile në ish-Jugosllavi) treguan se instrumente të tilla të politikës sëjashtme nuk ishin në gjendje t’i siguronin Bashkimit Evropian ndikimin e merituar në arenënndërkombëtare.dasdasdfsdfMe Traktatin e Bashkimit Evropian, Kryetarët Shteteve dhe Qeverive ranë dakord të zhvillonin një politikë të jashtmedhe sigurie të përbashkët. Pjesa më e madhe e vendimeve, në kuadër të kësaj politike, merren ende nëpërmjet 55
  • 56. bashkëpunimit të shteteve. Megjithatë, janë parashikuar një sërë mjetesh të reja si, për shembull, pozicionet epërbashkëta, masat dhe veprimet e përbashkëta si dhe vendimet kuadër.  Shtylla e trete Bashkëpunimi në fushat e Drejtësisë dhe të Punëve të BrendshmeBashkëpunimi ndërmjet autoriteteve gjyqësore dhe policore të shteteve anëtare synon t’u ofrojë qytetarëve evropianeliri, siguri dhe drejtësi, duke parandaluar dhe luftuar bashkërisht krimin, racizmin dhe ksenofobinë. Bashkëpunimigjyqësor ka të bëjë gjithashtu me lehtësimin dhe përshpejtimin e bashkëpunimit në fushën e zbatimit të vendimevepenale, lehtësimin e ekstradimit ndërmjet shteteve anëtare, vendosjen e normave penale uniforme në luftën ndajkrimit të organizuar, terrorizmit dhe trafikut të drogës. Njëlloj si në fushën e politikës e jashtme dhe sigurisë sëpërbashkët, bashkëpunimi në fushën e drejtësisë dhe të punëve të brendshme zhvillohet jashtë kuadritvendimmarrës të Komunitetit Evropian.Këshilli EvropianKëshilli Evropian lindi nga Samitet e Kryetarëve të Shteteve dhe të Qeverive të vendeve anëtare. Në Samitin e Parisittë mbajtur në dhjetor 1974, u vendos që këto takime të mbaheshin tri herë në vit dhe të merrnin emrin KëshillEvropian. Në vitin 1987, Akti i Përbashkët Evropian e bëri Këshillin Evropian pjesë të strukturës institucionale tëKomunitetit. Tashmë ai është pjesë e Bashkimit Evropian. Kryetarët e Shteteve dhe të Qeverive si dhe Presidenti iKomisionit takohen rregullisht të paktën dy herë në vit. Ata shoqërohen nga Ministri i Jashtëm si dhe një Anëtar iKomisionit.Funksioni themelor i Këshillit Evropian është përcaktimi i drejtimeve kryesore politike për integrimin Evropian. Ai erealizon një gjë të tillë duke marrë vendimet kryesore politike si dhe duke instruktuar Këshillin ose PërfaqësuesitShteteve Anëtare. Në këtë mënyrë, Këshilli Evropian ka drejtuar punën për bashkimin ekonomik dhe monetar,zgjedhjen e drejtpërdrejte të parlamentit si dhe një numër aplikimesh për aderimKëshilli i MinistraveKëshilli i Ministrave duhet dalluar nga Këshilli Evropian, edhe pse këto dy institucione janë të lidhura ngusht në mesveti. Në fakt , Këshilli Evropian nuk konsiderohet instittucion i BE-së. Këshilli Evropian përbëhet nga kryetarët eshteteve dhe të qeverive, të cilat takohen dy herë në vit. Tubimet e Këshilit Evropian quhen Samite. Roli i KëshillitEvropian është iI përqendruar kryesisht në përcaktimin e kahes politike të UE-së Ky institucion ekziston nga vitit1974, kur u miratua propozimi i Zhiskar D>Estenit, që udhëheqësit e shteteve të takohen në formë dhe në mynyrë tërregullt për të diskutuar çështjet e bashkësisë që kanë të bëjnë me politiken e jashtme. Kurse Këshilli i Ministrave ,ekziston që nga themelimi i BE-sëParlamenti EvropianOrigjina e Parlamentit Evropian fillon në vitet 50-te me traktatet themeluese. Parlamenti Evropian përbëhet nga 730deputete, të cilët zgjidhen me votim të drejtpërdrejte nga qytetarët e shteteve anëtare. Kjo do të thotë se ParlamentiEvropian gëzon legjitimitet demokratik dhe se është i vetmi organ përfaqësues i qytetarëve të Bashkimit. Zgjedhjetparlamentare mbahen një herë në pesë vjet dhe të drejtën e votës e gëzon çdo qytetar evropian që është regjistruarsi votues. Përsa i përket zgjedhjes në mënyrë të drejtpërdrejte, anëtarët e Parlamentit, sipas traktateve themeluese“janë përfaqësues të popujve të shteteve që bëjnë pjesë në Komunitete”. 56
  • 57. Megjithatë, për një kohë të gjatë ata kanë qenë delegate të shteteve anëtare dhe zgjidheshin sipas procedurave tëveçanta nga secili shtet. Një mënyrë e tillë zgjedhjeje nuk siguronte përfaqësim të mjaftueshëm të grupeve opozitaretë parlamenteve të shteteve anëtare, duke çuar kështu në një “deficit demokratik”. Në vitin 1976, Këshilli nxori njëvendim lidhur me zgjedhjen e përfaqësuesve në Parlament me votim të përgjithshëm dhe direkt. Zgjedhjet e para tëpërgjithshme dhe të drejtpërdrejta janë mbajtur në vitin 1979. Që prej asaj kohe, Parlamenti ka shprehur vullnetinpolitik të 374 milionë qytetarëve të Bashkimit dhe ka përfaqësuar interesin e tyre në marrëdhënie me institucionet etjera të BE-së. Parlamenti Evropian i zhvillon punimet e tij në Francë, Belgjikë dhe Luksemburgu. Sesionet plenaremujore, në të cilat merr pjesë çdo eurodeputet, zhvillohen në Strasburg, qytet i cili konsiderohet edhe selia eParlamentit Evropian. Takimet e komiteteve parlamentare dhe çdo takim plenar shtesë zhvillohet në Bruksel, ndërsaLuksemburgu është qendra e administratës se Parlamentit (Sekretariati i Përgjithshëm).Parlamenti ushtron tri funksione themelore : 1. Ai ushtron pushtetin legjislativ në bashkëpunim me Këshillin. Fakti që është një organ i zgjedhur në mënyrë të drejtpërdrejte bën që Parlamenti të jetë garanti kryesor i legjitimitetit të së drejtës evropiane. 2. Këshilli i BE-së dhe Komisioni Evropian janë të detyruara të kërkojnë mendimin e Parlamentit, përpara se të adoptojnë një akt legjislativ, sa herë që Traktatet e parashikojnë shprehimisht një gjë të tillë. Konsultime të tilla mund të jenë edhe opsionale. 3. Parlamenti ushtron kontroll demokratik mbi të gjitha institucionet e BEsë, veçanërisht mbi Komisionin. Ai gëzon te drejtën për të pranuar ose refuzuar emërimin e Komisionarëve ; mund të paraqesë mocion mosbesimi ndaj Komisionit në tërësi dhe Komisioni është i detyruar t’u përgjigjet pyetjeve të Parlamentit.Ai ushtron, në bashkëpunim me Këshillin, pushtetin mbi buxhetin e BE-së, duke ndikuar kështu mbi shpenzimet eBashkimit. Parlamenti gëzon të drejtën të miratojë ose të rrëzojë buxhetin në tërësi.Veprimtaria e Parlamentit ndahet në dy faza kryesore :  Përgatitja e sesioneve plenare. Kjo bëhet nga anëtaret e Parlamentit në komisionet parlamentare të cilat janë të specializuara në fusha të veçanta të aktivitetit të Bashkimit. Çështjet për debat diskutohen edhe nga grupet politike.  Sesionet plenare. Gjate këtyre sesioneve Parlamenti shqyrton propozimet legjislative si dhe voton dhe propozon amendamente përpara se të votojë tekstin në përgjithësi.Në veprimtarinë e Parlamentit Evropian bëjnë pjesë edhe “komunikimet” me Këshillin dhe Komisionin si dhe seancate pyetjeve lidhur me gjendjen e Bashkimit dhe situatën në botë.Këshilli i Bashkimit EvropianKëshilli është organi kryesor vendimmarrës i Bashkimit. Sikurse Parlamenti Evropian edhe Këshilli është krijuar ngadispozitat e traktateve gjatë viteve ‘50. Ai përfaqëson shtetet anëtare dhe në takimet e tij merr pjesë një ministër ngasecila prej qeverive të shteteve anëtare të BE-se, me varësi të natyrës së çështjeve që do të diskutohen në atëtakim. Marrëdhëniet e Bashkimit Evropian me pjesën tjetër të botës mbahen nga “Këshilli i Çështjeve të Përgjithshmedhe Marrëdhënieve me Jashtë”. Por një konfigurim i tillë i Këshillit ka përgjegjësi të gjera edhe për çështje të politikëssë përgjithshme, prandaj takimet e tij mund të ndiqen nga secili prej ministrave të qeverive të shteteve anëtare, sipaszgjedhjes së vete qeverive.Gjithsej ekzistojnë nënte konfigurime të ndryshme të Këshillit :  Çështjet e Përgjithshme dhe Marrëdhëniet me Jashtë 57
  • 58.  Çështjet Ekonomike dhe Financiare (ECOFIN)  Drejtësia dhe Punët e Brendshme  Punësimi, Politikat Sociale, Shëndeti dhe Çështjet e Konsumatorit  Konkurrenca (Tregu i Brendshëm, Industria dhe Kërkimet)  Transporti, Telekomunikacionet dhe Energjia  Bujqësia dhe Peshkimi  Mjedisi  Edukimi, Rinia dhe KulturaGjithsesi, Këshilli mbetet një institucion i vetëm.Secili prej ministrave në Këshill gëzon plotfuqishmeri. Kjo do të thotë se deklarimet dhe veprimet e tij janë plotësishttë afta për të angazhuar qeverinë që ai përfaqëson. Me fjale të tjera, nënshkrimi i ministrit është nënshkrim i qeveriseqë ai përfaqëson. Gjithashtu, çdo ministër i Këshillit është përgjegjës ndaj parlamentit të vendit të tij si dhe ndajqytetareve që ky parlament përfaqëson, duke siguruar kështu legjitimitetin e vendimeve të Këshillit.Këshilli ushtron gjashtë funksione themelore : 1. Miraton normat komunitare. Në disa fusha të caktuara, këtë pushtet ai e ushtron në bashkëpunim me Parlamentin Evropian. 2. Koordinon politikat e përgjithshme ekonomike të shteteve anëtare. 3. Lidh marrëveshje ndërkombëtare, në emër të Bashkimit Evropian, me shtete ose organizata ndërkombëtare. 4. Aprovon buxhetin e Bashkimit, së bashku me Parlamentin Evropian. 5. Zhvillon Politikën e Jashtme dhe të Sigurisë së Përbashkët të Bashkimit, në bazë të direktivave të Këshillit Evropian. 6. Koordinon bashkëpunimin midis gjykatave dhe forcave policore të shteteve anëtare në çështjet penale.Shumica e përgjegjësive të Këshillit kanë të bëjnë me fusha të veprimit komunitar, në të cilat shtetet anëtare kanëhequr dorë nga sovraniteti i tyre duke ua deleguar pushtetin vendimmarrës organeve të BE-se. Kjo fushë veprimipërben “shtyllën e parë” të Bashkimit Evropian. Megjithatë, dy funksionet e fundit kanë të bëjnë me fusha në të cilatshtetet anëtare nuk kanë hequr dorë nga sovraniteti i tyre, por thjesht kanë pranuar të punojnë së bashku. Kjo quhet“bashkëpunim ndërqeveritar” dhe përfshin “shtyllën” e dytë dhe të tretë të Bashkimit.Veprimtaria e Këshillit te BE-se është e organizuar si më poshtë :  COREPER. E gjithë puna e Këshillit përgatitet dhe koordinohet nga Komiteti i Përfaqësuesve të Përhershëm (COREPER), i cili përbehet nga përfaqësuesit e përhershëm në Bruksel te të gjitha shteteve anëtare si dhe nga ndihmësit e tyre. Vete puna e COREPER-it përgatitet nga 250 komitete dhe grupe pune, të cilat përbehen nga delegate të shteteve anëtare.  Presidenca e Këshillit. Secili prej shteteve anëtare kryeson takimet e tij për një periudhe gjashtë mujore, duke promovuar vendimet politike dhe legjislative të Bashkimit si dhe duke realizuar kompromisin ndermjet shteteve anëtare.  Sekretariati i Përgjithshëm. Ky është një organ ndihmës i Presidencës dhe ka për detyrë të sigurojë funksionimin normal të punimeve të Këshillit në të gjitha nivelet. 58
  • 59. Komisioni EvropianKomisioni është një organ i pavarur politikisht i cili përfaqëson dhe mbron interesat e Bashkimit Evropian në tërësi. Aipërbën mekanizmin drejtues të BEse. Komisioni Evropian përbëhet nga 27 anëtare të cilët emërohen një herë nëpesë vjet, pa kaluar gjashtë muaj nga data e zgjedhjeve për Parlamentin Evropian.Procedura e emërimit është e tillë :  Qeveritë e shteteve anëtare bien dakord mbi emrin e personit që do të drejtojë Komisionin për pesë vjetët e ardhshëm.  Presidenti i Komisionit zgjedh, në bashkëpunim me qeveritë e shteteve anëtare, anëtaret e tjerë të Komisionit.  Parlamenti Evropian aprovon përbërjen e Komisionit të ri, në tërësi. Në rast se aprovohet, Komisioni fillon nga puna janarin e ardhshëm.Selia e Komisionit Evropian është ne Bruksel, por ai ka një numër zyrash në Luksemburgu, përfaqësi në të gjithashtetet anëtare të BE-se si dhe delegacione në disa prej kryeqyteteve të botës.Komisioni Evropian ushtron katër funksione themelore : 1. Propozon aktet normative në Parlament dhe në Këshill ; 2. Administron dhe zbaton politikat e BE-se si dhe buxhetin ; 3. Është “gardiani” i Traktateve (së bashku me Gjykatën e Drejtësisë); 4. Përfaqëson Bashkimin Evropian ne arenën ndërkombëtare.Vete Komisioni vendos fushën e veprimtarisë të secilit komisioner si dhe shpërndarjen e përgjegjësive në rast seështë e nevojshme. Stafi i Komisionit është i organizuar në departamente, të njohura ndryshe edhe si “Drejtori tëPërgjithshme”. Secila prej këtyre drejtorive është përgjegjëse për një fushë të veçante të aktivitetit të BE-se dhekryesohet prej një Drejtori të Përgjithshëm, i cili është përgjegjës përpara njërit prej komisionarëve.Gjykata Evropiane e DrejtësisëGjykata e Drejtësisë është krijuar në vitin 1952 me Traktatin e Komunitetit Evropian të Qymyrit dhe Çelikut. Detyre esaj është të sigurojë që e drejta e BE-se të interpretohet dhe të zbatohet në mënyre uniforme në të gjitha shtetetanëtare. Gjithashtu, Gjykata ka pushtetin e zgjidhjes së mosmarrëveshjeve gjyqësore ndermjet shteteve anëtare,institucioneve të Bashkimit, personave fizike dhe juridike.Gjykata është e përberë nga një gjyqtar prej secilit shtet anëtar, duke siguruar, në këtë mënyre, përfaqësimin esistemeve ligjore të të gjithë shteteve anëtare të BE-se. Gjykata ndihmohet nga tetë “avokate të përgjithshëm”, tëcilët kanë për detyrë të japin mendimin e tyre për çështjet që shtrohen për zgjidhje përpara gjykatës. Mendimet e tyrejepen publikisht dhe duhet të jenë të paanshme. Gjyqtaret dhe avokatet e përgjithshëm emërohen me marrëveshje tëpërbashkët të të gjithë shteteve anëtare, për një mandat gjashte-vjeçar, i cili mund të ripërtërihet me një ose dyperiudha të mëtejshme tre-vjeçare.Çështjet kryesore që shtrohen për zgjidhje përpara Gjykatës : 1. kërkesa për gjykim paraprak ; 2. procedimi për shkelje të detyrimeve që rrjedhin nga traktatet ; 59
  • 60. 3. procedimi për anullim të një vendimi ; 4. procedimi për mosveprim.Për ta ndihmuar Gjykatën e Drejtësisë për të zgjidhur numrin e madh të çështjeve që shtrohen përpara saj, si dhe përt’u siguruar një mbrojtje më të mirë ligjore qytetareve të Bashkimit, në vitin 1989 u krijua “Gjykata e Shkalles sëPare”. Kjo gjykate është përgjegjëse për zgjidhjen e një numri të caktuar çështjesh, në mënyre të veçante të atyre qëparaqitën nga individët dhe çështjet që kanë të bëjnë më raste të konkurrencës së pandershme midis ndërmarrjeve.Gjykata Evropiane e Drejtësisë dhe Gjykata e Shkallës së Parë kanë nga një President, të zgjedhur ndermjetgjyqtareve për një mandat tre-vjeçar.Politika ekonomikeBashkimi tregtarQë në origjinën e tij, BE ka përcaktuar një treg të vetëm ekonomik përgjatë territorit te të gjithë anëtareve të saj.Aktualisht është në përdorim një kurs i vetëm këmbimi në 16 anëtaret e eurozonës. E konsideruar si një ekonomi nëvetme, BE gjeneron një GDP nominalë prej 18,39 trilion dollarësh amerikan që arrin gjeri në 22 % të output-it totalekonomik të botës në terma të purchasing power parity, gjë që e bën atë ekonominë më të madhe në botë për ngaGDP nominalë dhe e dyta si bllok ekonomik tregtar. Është gjithashtu eksportuesi më i madh i mallrave (të mirave),importuesi i dytë më i madh dhe partneri tragtar më i madh i disa vendeve si India dhe Kina.Shtetet anëtare të BE kanë dizenjo pasaporte të standardizuara me fjalët “Bashkimi Evropian” në gjuhët anëtare(nacionalë). Dy nga objektivat kryesore të Komunitetit Ekonomik Evropian ishte zhvillimi i një tregu të përbashkët qëu quajt më pas tregu i vetëm dhe bashkimi i doganave midis shteteve anëtare. Tregu i vetëm përfshin qarkulliminfalas të të mirave, kapitalit, njerëzve, shërbimeve brenda BE dhe bashkimin e doganave që përfshinte aplikimin e njëtarifë të vetme të jashtme për të gjitha të mirat që hynë në treg. Kur të mirat janë pranuar në treg, ato nuk mund tëbëhen më subjekt i taksave doganore, diskriminuese apo kuotave të importit kur qarkullojnë brenda shteteve të BE.Shtetet jo anëtare të BE-se si Islanda, Norvegjia, Zvicra marrin pjesë në tregun e vetëm por jo në bashkimin doganor.Kjo gjysme tregti është e mbuluar nga legjislacioni i BE. Lëvizja e lirë e kapitalit është menduar që të lejojë investimetsi psh : blerja e pronave. Deri në bashkimin monetar kjo pjesë ka qenë shumë e avashte, me pas pati zhvillim tëshpejte. Lëvizja e lirë e kapitalit deri tani është unikë sepse lejohet në mënyre të barabarte edhe shtete jo anëtare.Lëvizja e lirë e personave nënkupton që qytetaret mund të levizn lirisht ndërmjet shteteve anëtare për të jetuar,punuar, studiuar apo për të dalë në pension. Kjo kërkoi uljen e formaliteteve administrative dhe njohjen ekualifikimeve profesionale të shteteve të tjera. Një nder objektivat kryesore të BE që ishte “kursi I vetëm këmbimi” ubë e ditur që në 1969 dhe u realizua jo më vonë se në 1 janar 1999. Propozimi i 11 vendeve nga 15 anëtare ishtepërdorimi i euros. Në 2002 u bënë 12 anëtar dheqe atëherë është rritur gjithje e më shumë duke u bërë sot me 16vende anëtare (më i fundit anëtar është Sllovakia me 1 janar 2009). Të gjitha vendet e tjera të BE, perveçDanimarkës dhe Britanisë së Madhe, i është lejuar të bashkohen tek “euro” kur të kenë plotësuar kushtet ekonomik.Vetëm pak vende kanë lejë për të hyrë. Suedia do bashkohet ekonomikisht, të bëhet pjesë e euros por jo të jetëanëtare, pa i plotësuar kushtet e anëtarësimit. Qëllimi i krijimit të euros është : lehtësimi i lëvizjes së qytetareve dhe imallrave, duke eliminuar problemet e shkëmbimit, nëpërmjet beries transparent të çmimin duke krijuar një tregfinanciar të vetëm, me çmime të qëndrueshme dhe interesa të ulta më kurs këmbimi internacional të mbrojtur ngadyndjet e mëdha tregtare në eurozonë. Ajo është gjithashtu e nënkuptuar si simbol i integrimit dhe stimulues për mëshumë. Eurozona dhe politikat monetare për ato vende që i kanë adaptuar ato me konsensusin w BE, janë nënkontroll të Bankës Qendrore Evropiane.Marrëveshja e Romës parashihte marrjen e vendimeve në mënyrë unanime. Me rritjen dhe me zgjerimin politik dheekonomik, vendimet filluan të merren me shumicë votash. Pas vitit 1980, dukej që kjo bashkësi kishte arritur nivelin 60
  • 61. në të cilin stagnonte. Pas shumë diskutimesh që u zhvilluan në Këshillin e Evropës dhe pas paraqitjes së disaraportimeve nga komitetet speciale, u arrit pajtimi që të kalohet në fazën e Tregut Unik Evropian. Ky akt juridik, që uquajt “Single European Act”, në shkurt të vitit 1986, u nënshkrua nga të gjitha shtetet anëtare, kurse hyri në fuqi më 1korrik 1987. (Jones, 1994, f. 44). Akti ishte i rëndësisë së madhe ekonomike dhe politike. Ky ishte një amandamentqë iu bë Marrëveshjes së Romës, e që kishte për qëllim tregtinë e lirë brenda bashkësisë. Sipas kësaj marrëveshjejetë re, deri në fund të vitit 1992, duhej zhdukur të gjitha barrierat që pengonin tregtinë dhe lëvizjen e lirë të mallravedhe të qytetarëve të këtyre shteteve anëtare. Marrja e vendimeve me shumicë votash nënkuptonte se të gjithashtetet nuk do të kenë numër të njëjtë të përfaqësuesve për votim. Marrëveshja ishte që Gjermania, Britania eMadhe, Franca dhe Italia të kenë 10 vota, Spanja - 8, kurse nga 5 vota kishin Belgjika, Greqia, Holanda dhePortugalia. Shtetet, që u bashkuan më vonë, siç ishte Suedia dhe Austria, u vendos të kenë nga 4 vota, nga 3 votapër Irlandën, Danimarkën dhe Finlandën, kurse 2 vota për Luksemburgun. Gjithsej ishin 87 votues, kurse për vendimme shumicë absolute votash duhej votuar 62 përfaqësues nga të gjitha shtetet, siç ishte paraparë. Ky sistem qedisenjuar në mënyrë që shtetet e mëdha të mos kenë mundësi që t‟ua imponojnë shteteve të vogla pikëpamjet etyre. (Hill, 1998, f. 8). Rëndësia tjetër e këtij akti ishte se tri bashkësitë evropiane tashti mund të bashkoheshin në njëunion të vetëm. Këshilli Evropian tashti kishte dalë si organ suprem i këtij organizimi të ri. Tri ndryshimet erëndësishme që solli ky akt ishin mënyra e votimit në Këshillin e Ministrave, marrëdhënia legjislative në mes tëKëshillit të Ministrave dhe Parlamentit Evropian, i cili sapo ishte formuar. Si pikë e tretë ishte paraparë edhe njëgjykatë, vendi i së cilës do të rregullohej veçanërisht. (Swann, 1992, f. 16). Para marrjes së vendimit për të kaluar nëkëtë fazë, Komisioni Evropian, nën udhëheqjen e lordit Kokfild, qe autorizuar të përgatiste një raport për të sqaruarproblemet e deriatëhershme të tregut dhe për të bërë propozimet për të ardhmen. Komisioni autorizoi ekonomistinPaolo Çeçini që të hartojë një raport në lidhje me implikimet e Librit të Bardhë të vitit 1985, që titullohej “Kompletimi iTregut të Brendshëm”. Nga Raporti Çeçini shihej se tregu i deriatëhershëm i brendshëm UNIONI EVROPIAN - NuriBahtijai funksiononte me harxhime të larta administrative, pasi që ishin të angazhuara burokraci të numërta e tëndryshme nacionale. Në përgjithësi, dilte se shpenzimet që bëheshin ishin të panevojshme dhe se ato duhejmënjanuar për shkak të uljes së harxhimeve dhe të rritjes së konkurrencës. Për të përmirësuar këtë të metë, Raporti iÇeçinit parashihte që ndërrimet të bëheshin nëpërmes 282 propozimeve. (Noble, 1996, f. 87). Raporti identifikoi trilloje të pengesave të tregtisë së lirë. Pengesat ishin të natyrës fizike, teknike dhe fiskale. Në pengesat teknike bëntepjesë kontrolli kufitar dhe formaliteti i tepruar burokratik, që kërkonte një mori dokumentesh të ndryshme, që ndikontenë rritjen e shpenzimeve. Italia “akuzohej” si një vend që paraqiste komplikime të tilla. Barrierat teknike kishin tëbënin me standardet nacionale dhe me rregulloret e prodhimit. Në këtë fushë, p.sh., binin pengesat e transportit nërelacion me sistemet bankare. Problemet fiskale kishin të bënin me ratat e ndryshme të taksave të shtuara të vlerës.Raporti sugjorente për vënien e bazave nga të cilat do të përfitonte industria në konkurrencë të shëndoshë e tërregulluar. Si u parapa ky aktivitet, në periudhën afatshkurtër, ndikoi në zvogëlimin e vendeve të punës, por më vonënumri i vendeve të punës filloi të rritej. Pas disa vitesh, pamja e ekonomisë ishte pozitive, por nuk pati mundësi tëkthehej në nivelin e viteve të gjashtëdhjeta dhe të shtatëdhjeta, kur qe shënuar një lulëzim i madh i ekonomisëevropiane. Sidoqoftë, efekti i heqjes së barrierave doganore, krijimi i kushteve të volitshme për shërbime publike,liberalizimi i shërbimeve publike dhe efekti i distribuimit të mallrave ndikoi në mënyrë të favorshme në ngritjen dhe nëpërparimin e makroekonomisë. (Cecchini, 1988, f. 97). Ndryshimet që u bënë në tregun e punës, po ashtu, filluan tëjapin efektet e para pozitive, të cilat po në këtë mënyrë u reflektuan edhe në makroekonomi. Shtetasit e kësajbashkësie, tashti ishin në gjendje të punësoheshin dhe të themelonin firma të afarizmit dhe kompani të natyrave tëtjera, kudo brenda territorit të të gjitha shteteve anëtare. Megjithatë, disa probleme të kësaj natyre mbetën tëpazgjidhura dhe deri më 1992. Tregu i punës nuk ishte tërësisht i lirë dhe i hapur, pasi që paraqiteshin tendencatproteksioniste. Disa nga shtetet anëtare, sikur që ishte Franca, krijonin pengesa kundër mobilizimit të punëtorëve,me qëllim që të ruhej tregu i tyre i brendshëm i punës. (Owen & Dynes, 1993, f. 118). Për të pasur parasysh këtovështirësi, të cilat kërkonin zgjidhje të favorshme për tregun unik, në strukturat e bashkësisë u formuan shumëagjenci dhe organizata të tjera të ndryshme, që kanë për qëllim lehtësimin e funksionimit në një hapësirë më tëmadhe ekonomike. Këto organizata ndihmojnë në ofrimin e informatave, të cilat zakonisht nuk merren lehtë, nëadaptimin e vështirësive që paraqiten gjatë harmonizimit të ndryshimeve. Në përgjithësi, personave dhe kompanive,në këtë mënyrë u lehtësohet puna dhe u rritet numri i mundësive të depërtimit në treg nga ku paraqitet përfitimiekonomik i rregulluar me rregullat e ndryshme. (Andersen, 1993, f. 19). 61
  • 62. 2) Bashkësia e shteteve të pavaruraMe ndërprerjen e ekzistencës së Bashkimit Sovjetik, në bashkësinë ndërkombëtare paraqitet Bashkësia eShteteve të Pavarura (BSHP). Aktet e themelimit konsiderohen tri dokumente që për nga forma dhe fuqiajanë të ndryshme: Marrëveshja në mes të Bellorususë, Rusisë dhe Ukrainës mbi BSHP; Protokolli i shefavetë shteteve i nënshkruar në Alma Ata dhe Deklarata e Alma Atës e datës 21.12.1991. Këto akte e kanëproklamuar qëllimin mbi formimin dhe zhvillimin e aktiviteteve të përbashkëta të palëve nënshkruese përzhvillimin e hapësirës ekonomike, për politikën e përbashkët doganore dhe të migrimit, për zhvillimin unik tësistemit të transportit e lidhjeve, etj,.BPSH konsiderohet organizatë ndërkombëtare e tipit regjional. Anëtarët e saj janë akorduar që tërealizojnë reforma radikale ekonomike dhe t’i transformojnë marrëdhëniet pronësore dhe liritëndërkombëtare, t’i evitojnë mundësitë e aktiviteteve që do të dëmtonin njëri tjetrin, t’i ndërtojnëmarrëdhëniet ekonomike në bazë të njësisë ekzistuese rublës, me mundësi të futjes edhe të valutavevetanake, krijimin e hapësirës së përbashkët ekonomike, koordinimin e veprimtarisë së tregtisë së jashtme,lirinë e transitit të mallit, njerëzve etj,.Vendet anëtare të BPSH kanë lidhur kontratë mbi themelimin e Unionit Ekonomik (1993).BPSH i ka organet e veta siç janë Këshilli i shefave të shteteve, Këshilli i ministrave të jashtëm, etj,.Kontestet në mes të shteteve anëtare zgjidhen me marrëveshje ndërsa vendimet merren me konsensus. 3. NAFTA (North American Free Trade Agreement) Zona e Amerikës veriore për tregti të lirë.NAFTA është kontratë shumëpalëshe mbi liberalizimin e tregtisë së përbashkët e lidhur në mes të SHBA,Kanadës dhe Meksikës.Kontrata ka shumë dispozita të cilat mund të radhitën në katër grupe: 1. rregullat mbi eliminimin edoganave që paguhen për mall me origjinë nga vendet kontraktuese: 2. rregullat mbi konstatimin e origjinëssë mallrave; 3. zvogëlimi i barrierave në tregti e shërbime dhe 4. rregullat mbi mënyrat e posaçme tëzgjedhjes së kontesteve nga kontratat. 4. EBRD – Banka Evropiane për Ndërtim dhe Zhvillim EBRD e kanë formuar në vitin 1991 shtetet e zhvilluara. Anëtarët janë vendet që, sipas mendimit tëbankës, promovojnë demokracinë, pluralizmin dhe ekonominë e tregut. Ajo i shërben transicionit tëvendeve të Evropës qendrore, Evropës lindore dhe Bashkësisë së shteteve të pavarura. Parasëgjithashështë e dedikuar për investime në aktivitete të sektorit privat dhe zhvillimit të infrastrukturës të nevojshme 62
  • 63. për përkrahje të sektorit privat. Sipas tekstit të akteve të themelimit, Banka ka për qëllim mundësimin efinancimeve shtesë të jashtme në investime private dhe publike. 5. ASEAN – Asociacioni i shteteve të Azisë juglindoreASECAN – i është integrim regjional i Republikës Popullore të Kinës dhe Japonisë. Zona e lirë e ASEAN –it është formuar me kontratë në vitin 1992 por fillimisht ka qenë kontrata mbi tregtinë preferenciale (1977).ASEAN – i inicion ndërmarrje të përbashkëta ku pjesëmarrja e të huajve mund të jetë maksimalisht 49%.Organet e ASEAN – it janë Samiti i Shefave të vendeve anëtare dhe këshillit ministror me sektor tëposaçme. Ndërkaq ky organizim nuk ka zhvilluar tregti të përbashkët. Si kundërpeshë e Kinës dhe ASGAN – it para pak kohësh është formuar AREK-u (Asia PacificEconomic Corporation) nga 18 vende të pacifikut aziatik duke i përfshirë këtu edhe ShBA – të. Kjoorganizatë e ka themeluar planin që anëtarëve të vetë t’i sigurojë tregti të lirë deri me 2010 ndërsa vendevenë zhvillim deri me 2020. 6. ANCON ose Cartagona Agreement. Këtë organizatë e përbëjnë Bolivia, Çile, Kolumbia dhe Ekuadori. Njihet edhe si grupa e Andeve.Ekziston si kundërpeshë e fuqisë Ekonomike të Argjentinës, Brazilit dhe Meksikës. Në lëmin e tregtisë e kapërcaktuar liberalizimin e tregtisë së Jashtme të përbashkët dhe programin e sektorit të zhvillimit industrial.Me ndryshime të mëvonshme flaket baza e tregtisë multilaterale në favor të tregtisë bilaterale. Me vendimtë vitit 1991 plasojnë investime të huaja është kufizuar në 40% të kapitalit themelor ndërmarrja e cila e kanacionalitetin e ANCON-it. 63
  • 64. D. ORGANIZATAT NDËRKOMBËTARE ANËTARE TË TE CILAVE JANË SHTETET ME SISTEM TË NGJASHËM EKONOMIK  OCED (Organization for Economic Corporation and Development) – Organizata për bashkëpunim ekonomik dhe zhvillim është një organizatë ndërkombëtare anëtarë të së cilës janë vendete e Evropës Perëndimore dhe Botë Perëndimore të cilat i kanë pranuar politikat dhe obligimet e caktuara në mes vete. Kjo është organizatë me karakter të kufizuar ngase e përbëjnë shtetet me sistem të njëjtë ekonomik. Këshilli i OCED-së vendosë se a do të fiton ndonjë vend që ti bashkëngjitet OCED-së. Rregullisht një herë në vit e shqyrton situatën ekonomike në shtetet anëtare dhe jap rekomandime. OECD ka sajuar një numër të madh rregullash të veprimit në fusha të ndryshme. Në këto rregulla janë përfshirë fusha të llojllojshme të jetës ekonomike me qëllim të arritjes së efikasitetit dhe përparimit ekonomik të anëtarëve të vetë. Rregullat e këtilla e formulojnë tregtinë ndërkombëtare. OECD zhvillon bashkëpunim dhe konsultime në lëmine e energjisë nëpërmes komitetit përkatës. E ka edhe agjencionin për energji nukleare si trup të veçantë të organizatës. Janë themeluar edhe qendra bashkëpunimi me joanëtarët të cilat realizojnë programe të caktuara, si p.sh për lëmin e investimeve, testimin, ekologjinë etj. OECD sot e parqet vetën si organizatë e cila jep përgjigje në atë se si globalizimi ndryshon ekonominë botërore. Sipas OECD-së globalizimi duhet të kapë perspektiva të reja për rritjen ekonomike ose të ndërprerje rezistencën e shprehur në protekcionzëm.  Komonvelti - është asociacion i veçantë të cilinë e përbëjnë 54 vende të zhvilluara dhe vende në zhvillim shtete sovrane nga kontinente të ndryshme. Komonvelti nuk e ka funksionin të cilin e ka pasur atëherë kur këtë organizatë e ka pat themeluar Britania e Madhe si fuqi koloniale nga shtetet nën ndikimin e saj. Veprimtaria e asociacionit të komonveltit është e natyrave të ndryshme; promovimin e demokracisë, menaxhimi i mirë, reformat ekonomike, ofrimi i ndikimeve teknike, masat në lëmin e shëndetit, menaxhimi i borxheve, këshillime se si të negociohet për aranzhmane më të mira tregtare etj.  COMESA (Common Market for Eastern and Sour then Africa) – Fjala është për tregun e përbashkët të Afrikës lindore dhe juglindore si organizatë tregtare regjionale. Sekretariati gjeneral ( i përgjithshëm) i COMESA – it jep informacione mbi programin e zi shteteve të cilat e kanë lidhë kontratën e Llomës (1996) me UE-në dhe ndihmon shtetet e këtyre vendeve që ta realizojnë zhvillimin e vetë nëpërmes rregullave të konventës së Llomes. Konventa parasheh instrumente të shumë numërta nëpërmes të të cilave vendet anëtare të COMESA-së dhe Unionit Evropianë mund të bashkëpunojnë në forma të ndryshme nga lëmit e tregtisë, kulturës, zhvillimit të përgjithshëm etj. 64
  • 65. E. AGJENCIONET E SPECIALIZUARA DHE TRUPAT PRANË ORGANIZATËS SË KOMBËVE TË BASHKUARA1) Komisioni Evropian për Evropë (ECE). Është formuar nga Këshilli ekonomik social i Kombeve të Bashkuara. Ky është njëri nga pesë Komisionet e KB qëllimi i të cilit është zhvillimi i Evropës. Komisionet regjionale ekonomike paraqesin organe ndihmëse të KB të sajuara në bazë regjionale. ECE është formuar për dialog për kuptim më të mirë të politikës së përbashkët. Qëllimi themelor ka qenë harmonizimi i politikës dhe praktikës së anëtarëve të vetë në atë mënyrë që të lehtësojnë kombinimin e investimeve, integrimin e rrjetit të transportit etj. Më shumë se dyzet vite ECE ka qenë instrument i dialogut ekonomik në mes sistemeve të ndryshme ekonomike dhe formulimit të standardeve si p.sh udhëzimin mbi transportin e mallrave të rrezikshme TIR, lëmin e tregtisë ekonomike, konventën mbi ndotjen etj. ECE vepron në kushtet e ekzistencës së Unionit Evropian dhe në arritje të organizatave me karakter regjional dhe shërben për unifikimin e veprimtarive dhe lehtësimin në mes shteteve anëtare. Komisionet tjera regjionale janë ato të Amerikës latine dhe karaiveve për Afrikën, për Azinë Perëndimore.2) Konferenca e KB mbi tregtinë dhe zhvillimin (UNCTAD). Si organizatë e specializuar e KB ka për qëllim që vendet ne zhvillim të rrisin (shtojnë) tregtinë, investimet e njëkohësisht të ndihmon që të ballafaqohen me provokimet e globalizimit në mënyrë që në baza të njëjta të integrohen në ekonominë botërore. Ka 188 anëtarë por ka edhe vende me status vëzhguesish. Sekretariati gjendet në Gjenevë. Qëllimet e veta i realizon nëpërmes konsultimeve dhe analizave politike, bisedimeve ndërkombëtare, bashkëpunimit teknik me sektorin afarist.3) Grupa 77 (G –77) ka lindur me nënshkrimin e deklaratës së shtatëdhjetë e shtatë vendeve në fund të sesionit të parë të UNCTAD-it në vitin 1964 numri i anëtarëve është shtuar në 133 por emërtimi ka mbetur i nyejt që nga fillimi. G-77 është koalicioni më i madh i vendeve të botës së tretë në KB. Afirmon kooperimin ekonomik dhe teknik në mes anëtarëve, interesat kolektive të anëtarëve etj.4) Organizata e KB për zhvillim industrial UNIDO. Ka për objektiv ndihmën në zhvillimin industrial dhe modernizimin industrial. 65
  • 66. 3.2. Organizata botërore e tregtisë (WTO)OBT është organizatë ndërkombëtare e specializuar e cila merret me përkrahjen, avancimin dhekoordinimin e punëve dhe trendëve zhvillimore biznesore në botë.Qëllimi kryesor i OBT-së është sigurimi i mbarëvajtjes zhvillimore të tregtisë globale dhe biznesit botëror: tëlirë, korrekt- atik, të ligjshëm e marrëveshtor midis mbi 140 anëtarëve të saj.OBT- synon më tutje, që të krijoj relacione dhe ambiente të “paqes ekonomike”, stabilitetit të tregut dheprosperitet të përgjithshëm ekonomik global.Bazat dhe rregullat fondamentale juridike të OBT- së aplikohen në sistemet e së drejtës të shteteveanëtare, për tu bërë pjesë e pandashme e atyre sistemeve nacionale. Se këndejmi edhe subjektet ecaktuara nacionale të së drejtës biznesore, që ushtrojnë veprimtari të caktuara biznesore me element tëjashtëm, janë të detyruara, që ti zbatojnë rregullat e OBT-së. Se OBT vërtet është organizatë e fuqishme erëndësishme dhe e pazëvendësueshme aktualisht, dëshmon me së miri fakti notor, se ajo mbulon gati 97%të biznesit botëror .OBT ka lindur nga Marrëveshja e përgjithshme mbi tarifat dhe tregtinë (GATT) I cili ishte themeluar në vitin1947. Pas kalimit të gadi dyzet vitesh (40), nga përpjekjet e para për themelimin e organizatësndërkombëtare tregtare, arrihet marrëveshja për themelimin e OBT-së; pikërisht gjatë rundit tëmarrëveshjeve të shumëanëshme të Urugvait, në suaza të GATT-it; Përpjekjet negociatore filluan në Puntadel Este në vitin 1986, u kurorëzuan në Marakesh në vitin 1994, ndërsa hynë në fuqi në vitin 1995.Përndryshe Raundi Uruguajas i GATT-it, përmban mbi 28 marrëveshje të një dhe dy anshme, të cilat në tenjëjtën kohë janë edhe pjesë përbërëse e marrëveshjes mbi themelimin e OBT-së; që kishte gjithsej 16nene. Kështu OBT- zëvendësoi GATT-in si një organizëm më global relevant tregtar-biznesor në vitin1995. OBT- perndryshe, është menduar dhe ideuar si një mekanizëm, instrument dhe subjektnderkombëtar specifik, për ndervënien e harmonisë, proporcionit dhe balansit, në mes të nevojave përrritjen e standardit, punësimit, të hyrave, kërkesës efektive, ekspansionit të prodhimit dhe të afarizmit memall dhe me shërbime, në njërën anë dhe shfrytëzimit vëllimor të resurseve botërore, në përputhje meqëllimet e zhvillimit të durueshëm- qëndrueshëm; natyrisht duke I kushtuar vëmendje të veçantë ruajtjes sëambientit të njeriut, nga ana tjetër.3.2.1. Parimet kryesore të OBT-së – janë:  Tregtia të bëhet pa kurrfarë diskriminimi dhe e bazuar në respektimin e klauzolës së kombit më të favorizuar – privilegjuar; 66
  • 67.  Transparenca – që nënkupton domosdonë e informimit të anëtarëve, përkitazi me politikat tregtare, dispozitat juridike; përgjithësisht tërë punën dhe veprimtarinë e OBT-së dhe organeve të saj;  Tregtia e lire – që do të thotë ndërmarrjen e masave, hapave dhe veprimeve të përqendruara e të vazhdueshme, për eliminimin ose të paktën zvogëlimin e pengesave, si mjet dhe modalitet optimal për avancimin e zhvillimit korrekt, etik dhe dinamik të tregtisë. Këto aktivitete lypset të bëhen përmes negociatave përkatëse;  Prediktabiliteti (parashikueshmeria) dhe qasja gjithnjë e më e madhe, liberale, depërtuese dhe hulumtuese e tregjeve- që do të thotë, pamundësimi i venies arbitrore të pengesave tregtare- biznesore, si dhe pamundësimin e përpjekjeve jo lojale dhe jo korrekte të mbylljes së tregjeve. Pra kapja sa më e shpejtë dhe e drejtë e tregjeve si dhe liberalizimi i biznesit, do të ishte e mirë, e dobishme dhe imperative madje.  Shtytjen (nxitjen) e zhvillimit dhe reformave ekonomike.  Afirmimi dhe promovimi i konkurrencës lojale- që do të thotë eliminimi i eksporteve të paligjshme subvencioneve dhe dampingjeve. OBT- si një organizatë relevante e tregtisë ndërkombëtare- globale, paraqet një sistem të instituar dhe përpunuar mirë të rregullave, të parapara dhe destinuar për promovimin e konkurrencës së hapur, të lirë.  Lehtësimi i procedurave dhe veprimeve lidhur me tregtinë dhe taksat. OBT paraqet një kornizë dhe bazë institucionale por exellance të një sistemi të ndërtuar shumëanëshmërisht tregtar- biznesor. 3.2.2. Funksionet e OBT-së 3.2.2.1.Organet kryesore të OBT-së Sipas marrëveshjes për themelimin e OBT-së, funksionet themelore të saj janë:Aplikimi, administrimi, veprimi dhe avancimi I synimeve, objektivave dhe qëllimeve të marrëveshjeve tëshumta e të shumëanëshme tregtare- biznesore;Përfaqshmi i formimit për negociata të anëtarëve të organizatës pra të OBT-së, lidhur me marrëdhëniet etyre biznesore;Administrimi i procedurave dhe ecurive përkitazi me zgjidhjen sa më efikase dhe korrekte të kontesteve, nëbazë të ujdisë mbi procedurat dhe rregullat;Administrimi i mekanizmave të hulumtimit dhe analizës së politikave biznesore- tregtare; 67
  • 68. Bashkëpunimi me fondin monetar ndërkombëtar dhe me Bankën për rikonstruktim dhe zhvillim, në arritjene koherencës sa më të madhe në krijimin e politikës ekonomike globale. Përndryshe fushat në të cilat OBT-ja përqendrohet më me prioritet, për të dhënë kontributin, ndihmësen dhe përkrahjen e saj, janë:  Grupizimi dhe organizimi sa më i mirë dhe i avancuar ekonomik;  Tregtia- biznesi dhe investimet;  Tregtia dhe mbrojtja e ambientit;  Transparenca dhe informimi relevant i qeverive, rrjedhimisht tregtia pa dogana dhe pengesa;  Tregtia – biznesi dhe të drejtat e punës;  Biznesi elektronik.Vendimet e OBT-së në parim merren me konsensus, ndonëse edhe vota e shumicës ndonjëherë, sipasrastit dhe nevojës, mund të vehet në funksion, respektivisht në aplikim.Organet e kryesore të përhershme të OBT-sëOBT – ka pesë organe kryesore të përhershme:  Konferencën ministrore;  Këshillin e përgjithshëm;  Tri këshilla të përhershëm;  Tre Komitete të përhershme; dhe  Administratën.  Konferenca ministrore – përbëhet nga përfaqësuesit e shteteve anëtarëve. Takohet një herë në dy vjet. Vendosja në te bëhet me konsensus, vetëm përjashtimisht me votim. Çdo anëtarë, ka një votë, por nëse voton BE, numri i votave të saj është i barabartë me numrin e vendeve anëtare të Konferencës, të cilat janë edhe anëtare të OBT-së.  Këshilli i përgjithshëm – është organizëm relevant i OBT-së i cili i ushtron punët dhe funksionet e konferencës ministrore në mes të dy sesioneve të saj. Përbëhet nga përfaqësuesit e të gjithë anëtarëve. Takohet sipas nevojës. Përheq punëve dhe funksioneve të konferencës ministrore ky këshill i ushtron edhe punët nga kompetenca e organeve për zgjidhjen e kontesteve dhe organeve për hulumtimin e politikave tregtare. Këshilli për tregti me mallra, për tregti me shërbime dhe këshilli për aspekte tregtare të të drejtave në pronësinë intelektuale, janë këshilla të përhershme të këshillit të përgjithshëm. Këto këshilla themelohen sipas nevojës dhe bashkëpunojnë edhe me trupa të tjera të karakterit ad hok. 68
  • 69. OBT ka edhe tri komitete të përhershme të saj, këto komitete janë: i. Komiteti për tregti dhe zhvillim; ii. Komiteti për restrikcione pagimore- bilansore; dhe iii. Komiteti për çështje buxhetore, administrative dhe financiare.Këto komitete i themelon konferenca ministrore e OBT-së dhe anëtarësimi në to, është i hapur dhe i lirë përtë gjitha shtetet anëtare. Konferenca ministrore e OBT-së, përndryshe ka të drejtë dhe mundësi, që sipasnevojës, të themelojë edhe komitete të tjera. OBT ka edhe organizmin e saj administrativ- Sekretariatin dheDrejtorinë e përgjithshme i cili udhëheq me Sekretariatin e OBT-së. OBT është person juridik relevant, dhendihmon avancimin e tregtisë globale në Botë. 69
  • 70. F. ORGANIZATAT NDËRKOMBËTARE TË KARAKTERIT JOQEVERITAR Organizatat ndërkombëtare me karakter joqeveritar kanë vend të rëndësishëm për shkencën e tëdrejtës ndërkombëtare. Përkundër FMN, Bankës Botërore etj këto nuk i themelojnë shtetet por tregtarët eshteteve të ndryshme (asocies moratorium). Janë të rregulluara me të drejtën nacionale të vendeve në tëcilat i kanë selitë por kanë karakter ndërkombëtarë ngase anëtarët janë nga vende të ndryshme. Ndahennë organizata universe ngase i përfshijnë të gjitha aktivitetet ekonomike (Oda ekonomike ndërkombëtarenë Paris) dhe të veçanta sipas veprimtarive të posaçme (aerotransporti, transporti i mallit, konsaltinginxhinierët etj.). 1) Oda Ekonomike ndërkombëtare (International chamber of commerce) me seli në Paris është themeluar në vitin 1919. aktualisht ka anëtarë nga më shumë se 130 vende. Kombet e bashkuara ia kanë dhënë kësaj ode statusin konsultativ të nivelit më të lartë pranë KB ashtu si edhe agjencioneve të reja të specializuara. Anëtarë janë komitetet nacionale të vendeve anëtare. Meqë ka numër të madh anëtarësh OEN ka autorizime të formulojë rregulla të afarizmit. Aplikimi i tyre është i vullnetshëm dhe në shumë raste edhe aplikohen. Këto janë kodifikime private në formë të rregullave autonome. Shembujt më të rrënjësishëm të rregullave të këtilla janë rregullat Incoterms (International Commercial Terms) dhe rregullat uniforme e doket për akreditivat dokumentare. Ka edhe rregulla të arbitrazhit që i aplikon edhe gjyqi i arbitrazhit për shkak të kualitetit të tyre të lartë. OEN i ka sajuar edhe modelet e njohura të kontratave mbi shitjen ndërkombëtare të mallrave, mbi agjenturën, mbi distribuimin etj. Përveç tjerash OEN është vendi ku shqyrtohen çështje të ndryshme të tregtisë dhe investimeve.  Asociacionet e veprimtarive të veçanta IATA.- asociacioni ndërkombëtarë për aerotransport është organizatë e kompanive ajrore e cila formulon rregullat për aerotransport. IATA i ka komitetet e veta. Një komitet i veçantë i shqyrton të gjitha çështjet juridike që kanë të bëjnë me transportin ajror ndërkombëtarë. Aktivitetin e vetë e ushtron në grupe të veçanta siç është p.sh grupi mbi kushtet transportit, grupi mbi çështjet juridike të transportit kargo etj. FIDIC - është organizatë ndërkombëtare e inxhinierëve konsalting e formuar për të mbrojtur interesat e profesioneve të inxhinierëve konsalting. FIDIC në veçanti është i rrënjësishëm sepse i ka themeluar modelet e kontratave për ndërtime siç janë, pushtetet e kontratave për kryerjen e punëve të vitit 1987, kushtet e kontratave për kryerjen e punëve (libri i verdhë) i vitit 1987, kushtet 70
  • 71. e kontratave mbi ndërtimet sipas sistemit ,,çelësi në dorë” (libri i portokalltë) etj. Në vitin 1999FIDIC e ka hartuar setin e ri të kontratave me versione të ndryshuara të atyre paraprake.IMO – (International Maritime organization) është organizatë për komunikacion ndërkombëtarëdetarë dhe për promocion të sigurisë së transportit në det. I ka formuluar masat që duhet ndërmarrme qëllim të evitimit të mundësisë së shkaktimit të dëmtimit gjatë lundrimit. IMO e ka hartuarlegjislacionin komplet në lëmin e transportit detar duke i përpiluar dhjetëra konventa dhe protokolleme norma të cilat rregullojnë lëmit e sigurisë së transportit, të ndotjes, përgjegjësive, kompensimine dëmit etj.WIPO (Organizata Botërore për mbrojtjen e pronës intelektuale = World intellectual PropertyOrganization) mbron të drejtat e krijuesve në tërë botën- të drejtën e autorit. Duke siguruarstabilitetin e tregut për tregti me prodhime intelektuale, WIPO e avancon tregtinë e këtillëndërkombëtare. Kujdeset për më se njëzetenjë kontrata multilaterale të cilat e rregullojnë aspektinjuridik dhe administrativ të pronës intelektuale. Kryesisht i ushtron këto veprimtari;  I unifikon rregullat e legjislacioneve nacionale mbi pronën intelektuale;  Ofron shërbime për mbrojtje ndërkombëtare të pronës intelektuale;  Këmben informacione dhe ofron ndihmë në këtë lëmi për vendet në zhvillim;  Lehtëson zgjedhjen e kontesteve rreth kësaj pune nëpërmes qendrës së vetë të veçantë të arbitrazhit;  Angazhohet në drejtim të zhvillimit të teknologjisë informative e cila mundëson mbajtjen dhe shfrytëzimin e të dhënave mbi pronën intelektuale. 71
  • 72. I. KORPORATAT TRANSNACIONALE / SHUMËKOMBËSHET1. Nocioni dhe përkufizimi i korporatave transnacionale Përkundër pranisë relativisht të gjatë të togfjalëshit fillimisht si korporata multinacionale oseshumëkombëshe e me vonë si korporata transnacionale, në transaksionet biznesore, midis subjekteve tënduarduarta biznesore, në botë, ende ka dilema, dallime dhe mungesë konsensusi, përkitazi melegjitimitetin e tyre ekzistencial. Kundërshtarët e tyre si argument fondamental e përmendin dhe e përdorinfaktin e përkatësisë nacionale të këtyre formacioneve biznesore tejet relevante dhe me ndikim. Përcaktimi iselisë qendrore, reale dhe autentike i këtyre korporatave, merret si një veshtersi tjetër serioze, parësishtnga shkaku i shtrirjes së tyre të gjerë, nëpër vende të shumta të globit tokësor. Pra faktin tejet relevant dhenotor per më shumë se një shekull, se korporatat transnacionale ekzistojnë, veprojnë me sukses,zgjerohen dhe gjithnjë e më tepër zhvillohen, askush tashmë nuk mund ta mohoj. Mirëpo, përkundër prevalences dominante dhe të pakontestueshme të këtij fakti relevant dhe notor,vështirësitë e përcaktimit të nocionit “transnacional” dhe definimit të korporatave të tilla, ende nuk janëtejkaluar. Nocioni transnacional nënkupton shtrirjen e këtyre korporatave mbi dhe jashtë kufijve të shtetevenacionale të prejardhjes së tyre. Ndërkaq, përkufizimi i plotë i tyre akoma përcillet me dallime josimbolike tëpikëpamjeve të ndryshme të anëtarëve të ndryshëm. Dallimet vijnë kryesisht për shkak të nderduarsisë sekritereve nga të cilat anëtarët relevantë, nisen kur i definojnë korporatat transnacionale. Në kuptimin më të gjerë, korporatat transnacionale janë tërësi konglomerative të fuqishmeekonomike, që përbëhet nga disa pjesë të domiciluara anë e kënd botës. Sipas një pikëpamje tjetër tregtare, të cilat disponojnë me mjete, kushte, mundësi dhe rrethana eresurse për sendërtimin e profitit në përmasa botërore- në tregun botëror. Ajo që bie në sy nga përkufizimete mësipërme, është gjithsesi mungesa (vijes) qartësisë dalluese në mes të shoqërive tregtare dhekorporatave transnacionale, ngase edhe shoqëritë tregtare të llojeve të ndryshme zhvillojnë aktivitetet etyre biznesore në shumë vende të botës. Sipas një përkufizimi tjetër, më rekapitulues, multidimensional dhe më gjithëpërfshirës, korporatatransnacionale përfshinë në vete grupacionin e ndërmarrjeve, rrjedhimisht të shoqërive, të cilat veprojnë nënjë formë të caktuar në më shumë vende, me ç’rast, pjesët e bashkuara e kanë mbajtur mëvetësinë dhesubjektivitetin juridik. 2. Historiku i zhvillimit të korporatave transnacionale Besohet se në lashtësinë e shtresore, dikund rreth 2500 vjet, para epokës së re, tregtarëtsummer, kishin njerëzit e tyre, jo vetëm për shitje të mallrave në vendet e tjera, por edhe për detashim,depozitim dhe pranim të mallrave të tyre. Kjo ecuri është vazhduar edhe nga tregtarët romak e grek, për të 72
  • 73. arritur shekujt XV, XVI e sidomos XVII, kur shumë firma evropiane nga Anglia, Franca, Danimarka dheGjermania, kishin dërguar përfaqësuesit e tyre tregtar në Amerikë dhe Indi për të zhvilluar aktivitetebiznesore. Ekzistojnë mendime dhe qëndrime të ndryshme lidhur me korporatat e para transnacionale tëkohës së re. Disa thonë se korporata “Singer” për prodhimin e makinave qepëse ishte e para; të tjerëtmendojnë për standard O, cl; ndërsa të tjerët për Royal Duch- shell. Sidoqoftë, me e rëndësishme se sarenditja sipas primatit të paraqitjes së tyre, sigurisht që është vet dukuria dhe rëndësia e paraqitjes dheveprimtarisë së tyre vazhdimisht të shtuara e të zhvilluara në botë .Është interesant këtu të përmendet ecuria zhvillimore e korporatës Standard Oil e cila nën veprimin efuqishëm të ligjeve anti monopoliste dhe anti trustore të SHBA-ve, por edhe me vendimin e Gjykatëssupreme amerikane të v. 1911., aktiva e saj, do të ndahet në 36 filiale, të cilat e fituan madje edhe entitetinjuridik. Ky veprim i gjykatës ishte një përpjekje për ta shkatërruar monopolin e kësaj corporate. Por pasukses Rockfeller-I I parë dhe sidomos i dyti do ta perballojnë këte sfidë; madje do të zgjerohen ezhvillohen edhe më shumë, duke pasur në dispozicion zhvillimor 200 filiale të mëdha në shumë vende tëbotës dhe duke kontrolluar mbi 15% të prodhimit, përpunimit dhe qarkullimit të naftës dhe duke poseduarme 20% të flotës tankeriste për transportin e derivateve të naftës. Tepër specifike dhe interesante është rasti i korporatës amerikane ITT e cila për shkak tëveprimtarisë së saj po ashtu specifike e karakteristike në shumë vende të botës, është bërë shembull meeklatant I një korporate deformuese dhe ka ndikuar keq në famën negative edhe të korporatave të tjerarelevante e të njohura të shekullit XIX e XX. ITT-ja është themeluar në vitet e 60-ta dhe vetëm deri në vitin1969, në 93 vende ka zhvilluar 331 korporata, gjegjësisht kompani të bashkangjitura ose të integruara në93 vende të botës dhe rreth 708 filiale me reparte prodhuese në 27 vende e me kompani në 70 vende tëndryshme. Këto kompani dhe filialet e tyre kanë afruar një asortiman të gjerë prodhimesh ose shërbimeshnga elektronika, telekomunikimet, farmaceutika, kozmetika, ushqimet, sigurimet etj.Mjetet moderne të informimit të cilat ITT-ja i prodhonte u bënë instrumente adapte për keqpërdorime tëndryshme, aktivitete mallverzuese, ndërhyrje politike, intriga, shantazhe, shpiunime dhe operacione të tjeratë ngjajshme. Kjo korporatë, kishte furnizuar me armë Hitlerin dhe nacistët në njërën anë, por edhe aleatëtnë anën tjetër. Për më tepër, njëri nga perfaqsuesit e kësaj kompanie e zhvilloi njërin nga shërbimetinformative me efikase private e cila ishte në lidhje të ngushtë me CIA-në. Perveq ITT-së, IBM-it;Westinghause; Texaco, kishte edhe shumë e shumë korporata të tjera amerikane dhe evropiane tëhershme, relevante, të mëdha, me zhvillim dhe efekte zhvillimore, të cilat me punën dhe veprimtarinë e tyree shënuan fondin e shek. XIX dhe shek XX. Këto kompani kryesisht amerikane, do të zhvillohen ezgjerohen me kohë edhe në Evropë e më gjerë për tu bërë mbi 200 sosh të mëdha e të njohura, sidomospas luftës së dytë botërore e deri me sot. Janë të njohura nga kjo kohë edhe korporata gjermane tëVolksvagenit, Thyssen-it, Fiati Italian, Nippan Steal Yawata, Fudi japonezë etj. 73
  • 74. 3. Disa nga specifikat kryesore e të përbashkëta të korporatave transnacionale: o Korporatat e para TU themelohen në SHBA në shekullin XIX, pastaj në Angli dhe Evropë; o Shumë korporata karakterizohen me zhvillime të hovshme, shpeshherë me shumë se sat ë hyrat nacionale të disa shteteve të zhvilluara e shumë të zhvilluara; o Shtohet ndikimi reciprok i KTN dhe bashkësive regjionale ekonomike, sidomos organizatave regjionale ndërkombëtare; o Paraqitja e hovshme dhe avancimi dinamik i KTN-ve, do të shkaktojë dukurinë e dominimin e të ashtuquajturit “kapitalizëm anacional”; o Fenomeni i KTN-se do të shkaktojë edhe disa tronditje politike dhe eskalacionin e formave dhe modaliteteve të caktuara të sjelljeve “pirateske”; o Fuqizimi i KTN-ve do të përcillet me një ecuri intenzive zhvillimore të legjislacioneve antitrustore, rrjedhimisht me harmonizimin dhe unifikimin gjithnjë e më të madh të legjislacioneve nacionale të ndërlidhura me regjimin e doganave, politikave fiskale etj;Në ndërkohë, në zhvillim e sipër, do të shtohen nevojat dhe aktivitetet e sinkronizuara për rregullim-(normim) ndërkombëtar të sjelljeve dhe veprimeve të KTN-ve. Kjo do të ndodhë nder të tjera edhe meformimin e organizatave të veçanta të OKB-së siç janë: UNTCTC (UN centre on TransnationalCorporations) dhe te Komisionit të veçantë për korporatat transnacionale (Commision on transnationalCorporations) ; si dhe puna në kodeksin e sjelljes së KTN-ve Brenda kornizave te Keshillit ekonomik esocial dhe të komisionit të KTN- ve.Në këtë kontekst, vlen të përmendet në mënyrë të veçantë aktiviteti ndërkombëtar 30 vjeçar në suaza tëGATT-it, përmes 28 marrëveshjeve multilaterale të raundit të Urugvajit, të miratuara në mbledhjenministrore të prillit të v. 1994 në Marakesh e të cilat hyjnë në fuqi me 1. 1. 1995., etj.4. Veçoritë kryesore të KTN-se janë:Në parim janë grupacione të organizatave të cilat përbëhen nga një numër i madh i pjesëve;Këto grupacione më së shpeshti paraqiten te organizuara në forma të caktuara organizative (si truste,holdingje, kartele dhe /ose koncerne);Këto grupacione e sigurojnë dhe legalizojnë aktivitetin e tyre afarist- biznesor në shumë vende;Secila pjesë e grupacionit e mbanë (e ruan) entitetin e saj juridik;Cilësinë e personit juridik, pjesët e grupacionit i fitojnë në bazë të regjistrimit, në bazë të dispozitave ligjoretë vendit në të cilin e kanë selinë; dheTërësia e ka selinë e saj në qendrën- ku edhe merren të gjitha vendimet relevante dhe nga e cila qendër“buron” vartësia ekonomike dhe juridike e ndërmarrjeve, shoqërive dhe filialeve. 74
  • 75. 5. Llojet e korporatave transnacionale Korporatat transnacionale ndahen në lloje të ndryshme, pikërisht duke u bazuar në kritere dheveçori të ndryshme.  Kriteri i parë- mund të jetë ndarja e tyre bazuar në llojin e veprimtarisë të KTN-së. Këto veprimtari apo fusha mund të jenë nga më të ndryshmet si: bujqësia, industria, shërbimet, xehetaria etj.  Kriteri i dytë i KTN-ve, ka të bëj me formën organizative dhe funksionale të tyre,pra të korporatave transnacionale.Këto forma janë: KTN-et në formë të trusteve a. Trustet janë shoqata (bashkime) të veçanta, te fuqishme të kapitalit, në të cilat aksionarët, me marrëveshje i bartin në trustis-in, ang. trustees (një si titullar kryesor i trustit) të drejtën e tyre të votës me letrat e tyre me vlerë,në zëvendësim për certifikatat e pjesëmarrjes në letrat e reja të përbashkëta me vlerë, të cilat gjinden në duart e trustees. Në fakt, trustet krijohen me bartjen e të drejtës së udhëheqjes me organizatën rrjedhimisht shoqërinë, ndërmarrjen, e jo me bartjen e së drejtës së pronësisë në letrat me vlerë. Formë më shpesh e pranishme sot e trusteve aktualisht është Holdingu. Kjo formë e trusteve është shfaqur si shmangie pasojave të ligjeve antitrustore. Kjo është në të vërtetë shoqëri aksionare, në të cilën në vend me marrëveshje, bashkimi bëhet apo realizohet me aksione. Trustet më tutje, janë bashkime të veçanta e të fuqishme me veçori të caktuara në përputhje me të drejtën dhe ekonominë e vendeve në të cilat themelohen. Trustet e tilla në të vërtetë janë asociacione komplekse të kapitalit, të krijuara me marrëveshje të aksionarëve të shoqërive të të ndryshme që i bartin në trustees të drejtat e tyre të votës, me letrat e tyre me vlerë në këmbim të certifikatës së pjesëmarrjes në letra të reja me vlerë, që gjinden të trustees. Si një modalitet i trusteve, që i shmanget pasojave të ligjeve antitrustore jo rrallë paraqitet holdingu. Këto holdingje, në fakt janë shoqëri aksionare, të cilat I substituojnë efektet e shoqërive të anëtarësuara me efektet pa të drejtë vote ose të votës së pjesërishme. Në vend të marrëveshjes, bashkimi te këto forma trustore, realizohet me aksione. b. KTN-et si koncerne- janë shoqëri të mvetsishme juridiko-civile, të cilat përbëhen nga disa shoqëri me administratë të përbashkët. Kryesisht krijohen me shkapërderdhjen – shtrirjen (degëzimin) e një shoqërie amë në më shumë shoqëri të anëtarësuar. Degëzimi bëhet në dy mënyra: 75
  • 76. shoqëria amë krijon një ose më shumë shoqëri (filiale) të reja, që i përgjigjen kësaj. Pra kështu zhvillohet procesi i filializimit të shoqërisë. Një shoqëri ekzistuese i nënshtrohet një tjetre më të madhe- amzës (adoptimi i shoqërisë. Koncernet drejtojnë kapitalin dhe vendosin për shoqëritë e anëtarësuara. Te koncernet shpesh ekziston përqendrimi i mundësive të mëdha ekonomike në duar të individëve ose grupeve të vogla. Kështu ka ndodhur osh. Me Standard Oil Company, e cila kishte mbi 500 sipërmarrje në 52 vende, me kapital prej 20 miliardë dollarë. c) KTN-ët si kartele Kartelet janë organizata (shoqata) biznesore, të cilat krijohen me kontratë me qëllim të ndikimitmonopolistik në prodhimin dhe plasmanin e mallrave. Kontrata në mes të firmave apo kompanive tëcaktuara, anëtare të grupacionit të caktuar, për të dominuar në treg, përmes monopolizimit; përkatësishtrritjes së çmimeve të produkteve të ndërmarrjeve apo kompanive anëtare të karteleve. Funksionet apo qëllimet kryesore të karteleve janë: o Përjashtimi (eliminimi) i konkurrencës së lirë, o Barazimi (njëjtësimi) i kushteve të shitjes, prodhimit dhe furnizimit, dhe o Racionalizimi i prodhimit.Pikërisht për shkak të qëllimeve a funksioneve të mësipërme kartelet edhe mbyllen ose ndalohen. Prandajato modifikojnë organizimin e tyre për të shpëtuar nga ndalesat eventuale. 76
  • 77. TEMA TE VECANTABURSA SI INSTITUCION (angl. Exchange, gjerm. Borse, Dr. Bourse)1. Kuptimi, përkufizimi dhe ecuria zhvillimore e bursësBursa është institucion I tregut financiar, në të cilën, ndërmjetësuesit e autorizuar të bursës, në përputhje me rregullatparaprakisht të njohura tregtojnë me materiale të standardizuara të tregut; ndërsa çmimet formohen në varshmëringa oferta dhe kërkesa. Bursa në tekstin e mëtejmë (B), është ambient zyrtar, në të cilin bëhet shitblerja e llojeve tëcaktuara të mallrave, veçoritë dhe karakteristikat e të cilave janë të mirënjohura dhe sasitë e të cilave mallra, janëobjekt këmbimi. Mallrat që këmbehen në bursë, nuk gjinden në ambientin zyrtar të këmbimit. Për organizimin ebursës dhe për zhvillimin e aktiviteteve dhe punëve bursore ekzistojnë dispozita të veçanta dhe uzansa.Bursa pra” është vend i institucionalizuar i këmbimit, në të cilin, pjesëmarrësit e caktuar kryejnë transaksione me letrame vlerë, me qëllim që të realizojnë fitim”. Përkufizimi I mësipërm jep dorë për diferencimin e bursës, si themelatëdhe vend I institucionalizuar I këmbimit nga tregu I LV., Tregjet e letrave me vlerë nuk janë gjithherë tëinstitucionalizuara dhe ngërthejnë në vete shtrirje dhe domethënie kuptimore – nacionale, dukshëm më të gjerë se sabursa, rrjedhimisht mund të mbulojnë më shumë bursa, në disa shtete të botës. Jo rrallë ndodhë që në suazatorganizative, funksionale, hapësinore dhe institucionale të një burse të ekzistojnë dhe zhvillohen më shumësegmente të tregjeve diferente. Shembull konkret dhe ilustrativ është Bursa e Nju Jorkut (NYSE – Neë Yorle StockExchange) e cila I ka të listuara edhe tregjet e obligacioneve (Bond Markets edhe tregjet e aksioneve (EquityMarkets) edhe tregjet e tjera. Mirëpo as kjo bursë,që është bursa e fuqishme në botë, nuk e mbulon asnjë treg nëtërësi. Prejardhja e emrit (nocionit) bursë nuk dihet me saktësi te plote. Disa mendojnë se prejardhja e bursës (praemërtimit te saj) vjen nga “Bourse de Paris” (shqip.Burs de Pari), vendtregtorës nacionale të aksioneve në Francë.Te tjerët konsiderojnë se bursa e ka marr këtë emër, me përzierjen e mbiemrit të një tregtari belg z. Van de Bursenga shekulli XVI-të, me fjalën latine Bursa. Në lokale të veçanta fillimisht nëpër qytetet e Flandrisë e të Burgundisë,më vonë edhe në qytete të tjera gjithandej Evropës, tregtarët janë takuar në ambiente të caktuara për të këmbyer,tregtuar, barazuar llogaritë etj. Kështu që me kohë, mjaftë shpejtë, bursat do të zhvillojnë aktivitetet e tyre dhe tëafirmohen si vendkëmbime serioze edhe me peshë e rëndësi ndërlokale e ndërshtetërore. Një bursë e tillë e para ekarakterit ndërshtetëror, në vitin e largët 1531 do të themelohet në Antverpen, për tu pasuruar më pas edhe meshumë të tjera në vende të ndryshme të Evropës dhe botës. Bursat me qenësinë e tyre institucionale dhefunksionale, objektivisht I shërbejnë unifikimit kohor, hapësinor, tashmë edhe virtual të aktiviteteve, veprimeve dhepunëve këmbimore tregtare – biznesore, me të cilat ato (bursat), në përputhje me ligjet e vendit, uzansat dhemarrëveshjet e instituara e të akorduara ndërkombëtare, merren. Në bursa përcaktohen qartë rregullat dhe uzusët e tregtimit, pjesëmarrësit në transaksionet e tyre si dheobjekti I tregtimit – Biznesit. Rregullat janë të natyrës ligjore (imperative ose kogjente) dhe nënligjore. Pjesëmarrësitjanë personat juridik dhe fizik të cilët nën kondita të caktuara regulative, mund të jenë anëtarë të bursave ose pjesë eaktiviteteve të tyre biznesore; ndërsa objekti I aktiviteteve dhe veprimtarisë bursore, mund të jenë: 77
  • 78.  Mallrat;  Shërbimet;  Mjetet monetare; dhe LV., që gjinden në listingun e bursës.2. Llojet e bursaveNë bursa tregtohet me mall efektiv. Sipas objektit të tregtimit bursat ndahen në:  Bursa efektive (efekte);  Bursa të mallrave dhe  Bursa të përziera (mikste).  Në të parat biznesi zhvillohet me LV. Me deviza dhe me derivate financiare.  Në të dytat tregtohet me mallra, ndërsa  Në të tretat edhe me produktet e para edhe me të dytat (1+2=3).Një tjetër qasje klasifikuese e bursave, ato I kategorizon në:Bursat në të cilat tregtohet me mallra dhe me shërbime – (bursat e mallrave ose produkteve dhe bursa eshërbimeve);Bursa në të cilat tregtohet me mjete nacionale dhe devizore në formë parash;Bursat në të cilat tregtohet me LV (bursat e letrave me vlerë).Sipas një këndvështrimi të tretë, bursat ndahen edhe në bursat: - si institucione të organizuara dhe - si institucione të paorganizuara – tregjet përkrye pulti (OTC –over-the-counter markets). Bursat sipas mënyrës së organizimit të tyre, përkatësisht sipas sistemit të tregtimit me LV.Aktualisht në botë janë konsoliduar dy modalitete bazike të tregtimit me LV.  E para – me thirrje të zëshme të brokerave në dysheme apo në kat të Bursës (Open Out Cry) dhe forma tjetër më elegante,;  E dyta – nëpërmjet të tregtisë kompjutorike (ndërmjet agjentëve të bursave, të lidhur ndërmjet vedi), që është më e avancuar, me operabile dhe shumë më efektive. 78
  • 79. 3. Karakteristikat dhe veçoritë e punës së bursaveNdër karakteristikat dhe veçoritë themelore të bursave janë:Aktiviteti I pjesëmarrësve, në bursë është I ndërlidhur me një hapësirë të caktuar dhe instrumente të caktuara;Objekti I biznesit (tregtimi) në bursë gjithnjë duhet të jetë I tipizuar dhe I standardizuar;Mungesa e objektit të tregtimit nga vendi I tregtimit 9bursa);Rregullat e tregtimit – biznesit në bursë e kanë funksionin e dyfishtë – që të sigurojnë standardizimin gjithnjë e mëdetal të objektit dhe rregullave të biznesit, sipas të cilave bëhet qarkullimi; si dhe që të ofrojnë mbrojtje të gjithëpjesëmarrësve në qarkullim,përkimisht tregtim, pa dallim.Mbrojtja e pjesëmarrësve nga rreziqet e tregut, është një veçori tjetër e bursave; por edhe arsyeja parësore ethemelimit zanafillor të bursave dhe zhvillimit të tyre tejet dinamik dhe perspektivë, sot dhe në të ardhmen. 4. Organizimi dhe funksionimi i bursave 4.1. Modelet e organizimit dhe funkcionimit të bursaveNder komponentët relevante të afarizmit , punës dhe veprimtarisë së bursave pa mëdyshje është edhe shitblerja eLV. Në bursa bëhet shitblerja e LV afatgjata dhe të karakterit kapital, shitja e parë e të cilave, në parim bëhetdrejtpërsëdrejti ose në tregun e kapitalit të bursave. Për dallim nga tregu I bursave, në tregun jobursor, tregtohet metë gjitha letrat, do të thotë edhe me efektet e emetuara port ë përgjithshme. Pjesëmarrësit në biznesin jashtëbursorjanë: bankat, dilerët e të tjerë, të cilët nuk shesin as blejnë për llogari të tyre dhe as nga portofoli I tyre. Biznesijashtë bursor në tregun e kapitalit zhvillohet jashtë lokaleve zyrtare të destinuara për afarizëm bursor; që do të thotëbiznesi mund të zhvillohet edhe në ndonjë lokal apo hapësirë tjetër të bursës. Bursa e LV afatgjata (efektive) ështëtreg I organizuar dhe I rregulluar sekondar I LV. Dallohen 3 (tri) modele kryesore të bursës: 4.2. Modeli anglez (anglo sakson) – me ndikim të parëndësishëm të shtetit. Bankat dhe organizatat einstitucionit e tjera të shtetit,sipas këtij modeli, nuk mund të jenë anëtarë të bursës. Numri I anëtarëve është fiks,ndërsa pranimi I anëtarëve të rijnë bëhet me opsion. Bursat I kanë organet e tyre drejtuese. Këto organe kanëemërtime të ndryshme, si p.sh. Pleqësi, Këshill ose bord, Këshilli I guvernatorëve etj. Emërtimet e përmendura, kanëtë bëjnë me organet ekzekutive (menaxhuese, drejtuese, udhëheqëse). Pikërisht organet në fjalë, udhëheqin mepunët e bursave. Prijësi I këtyre organeve (kryetari) zgjidhet nga anëtarët e tyre (p.sh. Këshilli I guvernatorëve ngaanëtarët e tij në procedurë të caktuar e zgjedhë kryetarin e vetë). Anëtarët e udhëheqjes (drejtësisë) së Bursës, nukbën që të merren me punët e bursës, as që të jenë në të njëjtën kohë nga subjektet biznesore, që janë anëtare tëbursës. Si I çdo subjekti biznesor, qëllimi I veprimtarisë dhe biznesit të bursave, është fitimi. 4.3. Modeli frëng ose kontinental – Sipas këtij modeli B. themelohen me ligj dhe punojnë nën mbikëqyrjene drejtpërdrejtë të shtetit. Numri I anëtarëve të B., nuk është fiks. Me bursat udhëheqë organi, anëtarët e të cilit I 79
  • 80. cakton shteti. Bankat sipas këtij modeli, nuk mund të jenë anëtarë të bursës. Synimi kryesor I themelimit, punës dheekzistimit të B. edhe të ky model,është po ashtu krijimi I profilit (fitimit). 4.4. Modeli I përzier (miks) – paraqet kombinimin-bashkëdyzimin e modelit të parë dhe të dytë. Sipas këtijmodeli bursat I themelon , I drejton dhe udhëheqë me to shteti. Anëtarë të Bursës mund të jenë bankat dheinstitucionet e tjera financiare. Numri I anëtarëve të Bursës nuk është I kufizuar. Pranimin e anëtarëve të rinj, për mëtepër e bëjnë bankat. Qëllimi I biznesit të Bursave, nuk është krijimi I profitit vetanak, ngase shpenzimet e Bursësmbulohen, me kuotizimin e bankës. 4.5. Pjesëmarrës në aktivitetet bursore janë të shumtë dhe specifik për nga vecoritë e tyreAta janë: blerësit-investitorët në LV; ndërmjetësuesit – subjektët biznesore (ndërmarrjet) LV të të cilave janë nëlistingun e bursës dhe ndërmjetësuesit – (dilerët dhe brokerat).Të shohim në vijim se kush dhe çka janë dilerët dhe çka janë brokerat?  Dilerët – paraqiten si ndërmjetësues burësor (në bursa), por edhe si shitës me pakicë të autorizuar për qarkullimin e markave (vurratave) të caktuara të prodhimeve. Dilerët janë njëra nga kategoritë më të rëndësishme të lojërave” (subjekteve-aktorëve) të autorizuar në bursa. Në bursa ata veprojnë si principalë (kryesor, autonom) që do të thotë tregojnë në emër dhe llogari të tyre. Kjo do të thotë se janë plotësisht autonom, por edhe se vetë I bartin rreziqet eventuale. Kur klientët blejnë nga dilerët, aktiven e marrin (fitojnë) nga portfolio I vetë dilerit. Dileri është ndërmjetës financiar jobankar. Dileri është ndërmjetës financiar I cili hynë në marrëdhënie shitblerje me blerësin ose me shitësin dhe I cili për llogari të vetë, I pranon dhe I kryen të gjitha detyrimet, të drejtat, rreziqet dhe përgjegjësitë nga kontrata e shitblerjes. Pra, dilerët në tregun bursor kanë pozitë dhe përgjegjësi specifike.  Brokerat – thënë më së thjeshti, janë ndërmjetës bursor, të cilëve klientët e interesuar iu drejtohen kur dëshirojnë të blejnë ose të shesin LV. Ndërmjetësuesit burësor, ndërkaq janë personat juridik (+ fizik?) të cilët kanë leje për qasje në bursë dhe janë të autorizuar, që të lidhin punë bursore, sikurse blerësit dhe shitësit dhe për atë punë, marrin provizionin (brokerazhën) e tyre, në % e cila zbritet me, me rritjen e vlerës së transaksioneve. Si ndërmjetës bursorë, brokerët kanë leje për qasje në bursa dhe janë të autorizuar që të lidhin punë bursore si blerësit ose shitësit. Punët I ushtrojnë në emër të vetë e për llogari të huaj (të urdhërdhënësit). Brokerët si ndërmjetës, nuk bartin rrezik, as nuk mund të japin garancinë, për ecurinë përfundimtare të punës. Ata punojnë me ndërmjetësit e tjerë të autorizuar, ndërsa objekt I punës (tregimit) të tyre, mund të jenë vetëm mallrat dhe LV, të cilat zyrtarisht janë të regjistruara në bursë. Brokerat janë specialistë, profesionistë dhe mjeshtër të punës së tyre. Në zhvillimet e sotme rapide e të hovshme biznesore, respektivisht në tregun bashkëkohor nacional dhe global ekzistojnë shumë forma të forta, të njohura e të specializuara, që merren me punët dilero-brokere. Këto subjekte biznesore, janë institucione financiare ndërmjetësuese, të cilat në tregtimin e LV, paraqiten, në emër të vet dhe llogari të huaj (të klientëve të tyre) - (komisionarëve) ose në emër dhe llogari të klientëve të tyre 80
  • 81. (përfaqësuesit). Firmat e sipërpërmendura kryejnë punë të caktuara profesionale, specifike dhe të specializuara për to.  Punët kryesore që kryejnë firmat e brokerave si shtëpi ndërmjetësuese janë:  tregtimi me instrumentet financiare;  veprimtaria në tregun primar;  hartimi I analizave dhe ofrimi I shërbimeve këshillëdhënëse;  pagesa e dividendës dhe kuponëve të kamatave;  përfaqshmi I klientëve në kuvendin e aksionarëve.  ruajtja e LV.;  udhëheqja e portofolit të LV për llogari të shfrytëzuesit të shërbimeve;  ofrimi i shërbimeve të tregtimit me kredi;  huazimi I LV, etj.Dilerët dhe brokerat, si dhe firmat e tyre, krijojnë tregun e dilerëve dhe të brokerave, në të cilin zhvillohen aktivitetetspecifike dhe të rëndësishme.Tregu i brokerave (si i mëvetësishëm) është treg i ndërmjetësimeve; I përshtatshëm për tregtimin e LV; transaktorët vetë i kërkojnë klientët (kontrapartët) e tyre, për ta harmonizuar ofertën dhe kërkesën; punojnë për provizion – në emër të huaj dhe llogari të huaj; janë mirë të informuar lidhur me tendencat dhe ecuritë e tregjeve financiare ofrojnë shërbime të ndryshme (hulumtimin e trendëve në tregun financiar, udhëheqja me mjetet, respektivisht pasurinë, këshillat mbi investimet – investitorëve, kryerja e urdhrave, llogaritja (clearing); 90% të fitimeve I realizojnë duke I përfaqësuar investitorët institucional; nuk mund të garantojnë që urdhëri I komitentit do të ekzekutohet.Tregu i dilerëve – (veqoritë e tij) Investitorëve ju mundëson shitblerjes e LV nga dilerët, përkatësisht nga rezervat e tyre; Dilerët punojnë në emër të tyre dhe në llogari të tyre, përfitojnë në dallim të çmimit; Dilerët investojnë në LV., për të cilat janë të sigurtë se do të mund ti stërshesin; Vazhdimisht I shpallin “bid” dhe “ask” çmimet ; Ofrojnë qasje të drejtpërdrejtë çdo subjekti, I cili shet dhe blenë, si dhe çdo LV e cila e ka gjetur dilerin e vetë-market makers-in. Si derivate I tregut të brokerave, është paraqitur dhe zhvilluar edhe tregu I aukcionitKy treg karakterizohet me nderlidhshmerinë që ka me bursën, si institucioni më I rëndësishëm për aukcione; ështëtreg me komentim të madh të ofertës dhe kërkesës, si dhe me negociata të centralizuara e të koncentruara;transaksionet në te I zhvillojnë vetëm ndërmjetësit e autorizuar; është derivate I tregut te brokerave, në të është Ifiksuar tregu I arit – N.M. Rotschild E Soros; prioriteti rigoroz I çmimeve gjatë tregtimit etj. Mbikëqyrjen e punës së 81
  • 82. shtëpive të brokerave dhe dilerëve, duhet ta bëjnë agjencionet për mbikëqyrjen e shërbimeve financiare. Pa dallimnga modeli të cilit I përket bursa I ka organet e saj të: Udhëheqjes; Komisionin për regjistrimin e emisionit tëefekteve, me të cilat tregtohet; Shoqatën e brokerave të bursës; Punët bursore Si në çdo institucion financiar dhe përgjithësisht, edhe në bursa kryhen punë të rëndësishme, jo vetëm përpalët pjesëmarrëse në transaksionet bursore, por edhe për mbarë ekonominë dhe shoqërinë e një vendi. Punët ebursave konsistojnë në shitblerjen e LV., valutave dhe mallrave. Punët bursore lidhen në mes të subjektevebiznesore, ose përmes përfaqësuesve të tyre. Punët bursore që nga aspekti kohor kryhen në bursa, janë:- Punët e shpejta, të menjëhershme ose prompte dhe- Punët terminare (afatore) ose që kryhen në interval më të gjatë kohor. A. Punët e shpejta (prompte) që janë ato që duhet të kryhen menjëherë, pa vonesë; gjatë ditës ose më sëvoni 3-5 ditë pas nënshkrimit të kontratës së shitblerjes. Këto punë janë më të thjeshta, reale, pa komplikime estergjatje, që kushtojnë, pa rreziqe dhe evitojnë spekulimet eventuale. B. Të punët terminore (afatore) çasti I kryerjes, rrjedhimisht përfundimit të punës bursore lehet për mëvonë. Pra pas kalimit të një distance kohore (nga data e lidhjes së punës deri në datën e përfundimit të saj. Këtopunë bursore rendomë edhe përcillen ose mund të përcillen me rreziqe e probleme të natyrave të ndryshmespekulative. P.sh. Me rritjen ose zbritjen e kurseve etj. Kjo mund të ndodhë edhe për shkak të intervalit kohorfleksibil. Pra më I gjatë se te punët promte. Kështu që në këtë ndërkohë deri në përmbylljen e transaksionit në bursë,mund të ndodhin tentative abuzive veçmas me lekundjet e vlerave (kurseve ) valutore. Në këtë mënyrë në treg janëidentifikuar dhe bërë të njohur keqpërdoruesit apo manipulantët e tillë, që quhen Hasistë (fr. Haussier) dhe Besistë(fr. Bossier).  Hasistët - merren me blerjen dhe spekulojnë me kohën, duke pritur rritjen e kursit të valutës gjegjëse; në mënyrë që LV më shtrenjtë ti shes.  Besistët -, ndërkaq shesin (presin që para furnizimit me LV, kursi I valutës gjegjëse, do të jetë më I ulët, në mënyrë që më pakë të paguaj kërkesën)LV terminare. Pra, qëllimet e veprimeve spekulative të këtyre subjekteve, janë përfitimet nga dallimet e kurseve valutore, në mes të datës kontraktuese dhe realizuese të kontratës në bursë.Punët bursore sipas objektit transakcional, mund të klasifikohen në:- Të mallrave (ku tregtohen mallrat) dhe- Të efekteve (ku tregtohen LV afatgjata). Përkundër rolit dhe rëndësisë së pakontestueshme të Bursave, për avancimin e mëtejmë dhe lehtësimin në ecuritëaq dinamike të qarkullimit të mallrave, parave dhe kapitalit edhe në përmasa globale, pjesëmarrësit tanë gjithnjë 82
  • 83. duhet të jenë të vëmendshëm e të vetëdijshëm për rreziqet potenciale. Pra, duhet të jesh në tregun e vërtetë, anën evërtetë dhe në kohën e duhur, për të fituar. Tregjet devizore Tregu devizor është nder tregjet më të mëdha e më likuide në botë. Në këtë treg transaksionet biznesoreme valutat dominuese aktualisht (Dollarin amerikan, Euron, Jenin dhe Frangun zviceran që shërben si valutë reversedhe për mbulimet tek spekulimet (hedging) zhvillohet, prej orës 0 deri në orën 24 në tërë globin. Pjesëmarrës parësor dhe më frekuent në këtë treg devizash janë bankat afariste (komerciale) pastaj fondetdhe firmat e brokerave. Tregu devizor zhvillohet nëpërmjet transaksioneve të ndryshme telefonike dhe kompjuterike. Pra është tregelektronik, që zhvillohet përkrye pultit (OTC –over – the- conter markets), pra pa vend të caktuar, siç është bursa.Me saktësisht ky treg zhvillohet në mënyrë jashtë institucionale ose edhe virtuale. Zhvillohet shpejtë (Brendaminutave e sekondave dhe përmes rrufesë elektrike. Për të ditur se me çfarë çmimi ta blejnë apo ta shesin valutën e jashtme , dilerët devizor duhet pa pra tipërcjellin transaksionet dhe çmimet e publikuara të pjesëmarrësve të tjerë në treg. Këto të dhëna gjinden nëmonitorët dhe buletinet ditorë të bankave ose edhe të rrjetave të mëdha financiare informative, me famë botërore, siçjanë Bloamberg (Blumberg), Reuters (Rijters), Daë Janes (Dou Gjons), Telerate etj. Pas mbylljes së transaksionitpërkatës, çmimi dhe vëllimi I tij gati njëkohësisht shpallet në të gjitha ekranet e dilerëve në botë. Tipet bazike të transaksioneve devizore janë:  Transaksionet spot;  Transaksionet forward; dhe  Transaksionet swap. 1. Transakcionet spot – janë ato të cilat, tek të cilat çmimi i njërës valutë në termine (kurs) të valutës tjeter – kontraktohet në ditën e transaksionit, kurse dorëzimi (këmbimi, nivelizimi) I valutës, bëhet, po të njëjtën ditë të punës ose më së voni, dy ditë pas. 2. Te transaksionet forward, çmimi i një valute, kontraktohet, në ditën e transaksionit, ndersa barazimi dhe dorëzimi real bëhet vetëm në të ardhmen. Ky prolongim mund të zgjasë nga 2-3 javë deri 12 muaj. 3. Transaksionet Swap janë transaksione, në të cilat valuta e huaj shitët ashtu që, menjëherë, në mënyrë simultane, përgjigjet në stërshitjen e saj, për një datë saktësisht të caktuar në të ardhmen. Pra swap (svap-i) është kontratë mbi shitblerjen prompte dhe terminore, në të njëjtën kohë. 83
  • 84. Fondet investive (investuese) Janë organizata, asociacione apo firma specifike, që themelohen me qëllim të tubimit të mjeteve ngaanëtarët e vetë (investitorët, të cilët pas saj I investojnë drejtpërsëdrejti, me letra vendore me vlerë, instrumentefinanciare apo patundshmëri. Fondet investive dallojnë nga investimet e tjera. Ndonëse merren si instrumente apo mekanizma investues,vetvetiu nuk janë LV. Këto Fonde mund të emetojnë LV, mund të tregtojnë me to, por nuk janë letra të themiautentike me vlerë. Këto fonde janë grupe të menaxhuara profesionale të LV; të organizuara si një portofol apo mëshumë sish. Kur investitori investon në fond, ai nuk investon në një letër të veçantë me vlerë, të cilën e mbanë fondi,por investon, në të gjitha se bashku, kryesisht ashtu që (qoftë edhe me aksion) e blen pjesëmarrjen në fond, për tafituar në këtë të drejtën indirekte të pronësisë në fund dhe portofolin e tij. Bazuar në përvojat e tregjeve financiare amerikane, si dhe në raportet e bursës mbi fondet investuese, këtofonde, mund të ndahen në tri grupe themelore:  Fondet e ndërsjella ( shembull tipik janë Mutual Funds);  Trustet unike investuese (unik investment trusts) dhe  Fondet e ndryshme të specializuara, investuese (fondet për mbulim (Hedge Funds) Ekzistojnë edhe fondet e ashtuquajtura për arbitrazhe dhe për blerje të ndërmarrjeve).Fondet e ndërsjella (që mund të jenë të tipit të hapur apo të mbyllur), janë ndërmarrje investive, që I mbledhin mjetete investitorëve, me shitjen e aksioneve të veta në letra të ndryshme me vlerë, tipi I të cilave I përgjigjet”filozofisë dheplanit investues” të këtyre fondeve. Ekzistojnë edhe lloje e nënlloje të tjera të fondeve investive, veçmas në traditënbiznesore amerikane. Ato janë:  Fondet hibride apo të balancuara (hybrid Funds) (janë f. kombinuese); dhe  Fondet ndërkombëtare, globale (international/ global funds) – janë fonde që mjetet e veta I investojnë në letra të ndryshme ndërkombëtare me vlerë (në aksione, obligacione)etj.Çdo fond, përveç planit zhvillimor i ka edhe qëllimet e veta investuese.  Qëllimi i parë i tyre është: rritja agresive;  Qëllimi i dytë është: rritja;  Qëllimi I tretë është rritja dhe të ardhurat ( angl.groëth and income) dhe  Qëllimi I katërt është: të ardhurat (income).. Derivatët dhe inovacionet financiaredinamika marramendëse e zhvillimeve në tregjet financiare, si në nivel nacional edhe atë ndërkombëtar, pastajglobalizimi dhe de rregullimi I tregjeve ndërkombëtare financiare, sidomos në këto 15 vitet e fundit kanë nxjerr nëpah dhe aplikim, një varg të tërë të instrumenteve dhe prodhimeve (produkteve) financiare, që ndryshe quhenderivate ose inovacione financiare (angl. Financial derivaties on innovations) Nga të gjitha derivatet dhe inovacionet financiare marrin për shembull: kontratat dhe opsionet futurës. 84
  • 85. Kontratat futurës (instrumentet futurës) janë kontrata që lidhen në mes të blerësve dhe shitësve. Për blerjen ,shitjen e letrës së caktuar me vlerë apo të mallit në një ditë të caktuar në të ardhmen, sipas çmimit I cili mund tëcaktohet në momentin e shitjes. Të kjo kontratë pra shitësi detyrohet që ta kryej dorëzimin e akorduar të mallit në tëardhmen, ndërsa blerësi detyrohet që ta pranojë atë. Në kontratë specifikohet lloji I mallit (valutat, LV), çmimi dheafatet e dorëzimit, si dhe në vartësi nga vendi, përkatësisht bursa, në të cilën lidhet kjo kontratë, te përcaktohet edheshtyrja – zgjidhja – përmbushja e saj (scluaring, settlement). Ajo duhet të përfshijë edhe muajin e dorëzimit (deliverymonth), kur malli I caktuar me kontratë duhet të dorëzohet. Afati I dorëzimit, të shumtën është 1 (një) vit, ndonëseobligacionet shtetërore amerikane (treasury bonds) mund ta kenë afatin e dorëzimit tri e më shumë vjet.Kontratat futurës ndahen në:  Kontrata futurës në mall dhe  K. futurës në valuta dhe LV.  K. Futures në mall (commodity futurës), janë k. që mbulojnë shitblerjen e mallit fizik për dorëzim të ardhshëm nëpërmjet bursës së mallit.  Kontratat futurës në valuta, LV dhe në instrumente financiare (financiar futurës), janë vazhdim I natyrshëm I kontratave futurës të mallit Me to tregohet në tregjet e njëjta, çmimet e tyre fluktuojnë njëjtë dhe shërbejnë për qëllime të njëjta  investive – për spekulim dhe mbulim të rreziqeve të caktuara.Një grup tjetër I madh I derivateve financiare (inovacioneve) janë opsionet, përkimisht kontratat opcionale. Këto kontrata janë instrumente juridike të rëndësishme që I lejojnë blerësit të tyre , që të blejnë ose shesin,sasi të caktuara të ndonjë pasurie (p.sh. LV) me çmim saktësisht të përcaktuar, deri në një datë të caktuar. Pra kjokontratë ia jep opsionin zgjedhjes pronarit; ia jep të drejtën ta realizojë atë, por nuk ka detyrim ta bëj atë gjë. Pra,deri te skadimi I kontratës opcionale ai (pronari) mund të mbetët pasiv. Këtu dallon kjo kontratë (opcionale) ngakontrata farëard dhe kontrata futurës.PortofoliBaza e teorisë moderne te portofolit qendron në faktin se diversifikimi i portofolit – që do të thotë kombinimi i atyreLV., dhe instrumenteve që kanë, korrelacion të ulët të lëvizjes së vlerave, në drejtim të njëjtë (lartë apo poshtë),mund ta reduktojë, me masë të dukshme rrezikun e portofolit dhe në të njëjtën kohë, ta avancojë shkallën e kthimit tëportofolit (shkallën e fitimit investitues).  Portofoli i LV është shuma matematikore, financiare dhe juridike apo pasqyra e të gjitha llojeve të LV., që gjinden në një llogari apo që janë në pronësi të një investituesi individual apo institucional, nëse janë të shpërndara në më shumë llogari dhe ose përmbajnë patundshmëri. Portofoli I një investitori individual, mund të përmbahet I tëri në një llogari të brokerit (apo edhe në llogari bankare) e të përbëhet nga: - 20 lloje të aksioneve të ndryshme; - 10 lloje të aksioneve të derivateve financiare, parave të thata në llogari dhe në pronësi të tij. 85
  • 86. Ekzistojnë edhe portofole të investitorëve institucional, të cilët nga portofolat e investitorit individual,dallojnë, për nga madhësia dhe kompleksiteti .14. ODA E KONOMIKE - angl. Chambre of Comerce;1.) Nocioni, funkcioni, detyrat dhe rëndësia e odës.Në vende të ndryshme të Botës, këto asociacione quhen edhe oda tregtare ose Komerciale. Në këto odabashkohen ose anëtarësohen në to subjektet ekonomike – biznesore të një qyteti, rajoni, shteti. Odandërkombëtare tregtare (International chambre of commerce) me seli në Paris, p.sh., ka autoritetin dhekredibilitetin më të lartë në botë, në lidhjen e kontesteve ekonomike – biznesore, që subjektet e ndryshmenga mbarë bota I kanë në mes vete. Funksioni kryesor dhe qëllimi parësor I odave ekonomike është që tëveprojë në nxitjen, përkrahjen profesionale dhe avancimin e të gjitha fronteve dhe degëve të ekonomisë. Këtë funksione dhe detyrë, odat e kryejnë në dy drejtime. Duke ndihmuar dhe përkrahurprofesionalisht subjektet ekonomik që janë anëtare të saj, si dhe duke koordinuar aktivitetet e sajahulumtuese – shkencore dhe profesionale me institucionet vendore, si dhe me ato shkencore eprofesionale të shtetit të caktuar. Në realizimin e funksionit të tyre, odat sidomos:  I harmonizojnë planet dhe programet e tyre të punës me kërkesat, nevojat, interesat dhe perspektivat zhvillimore të anëtarëve të tyre;  I harmonizojnë interesat e veçanta të anëtarëve të tjerë me strategjitë dhe planet zhvillimore ekonomike, përkatësisht me interesat gjithëkombëtare;  Iniciojnë aktivitete dhe aksione relevante me interes të përbashkët;  I zhvillojnë, begatojnë dhe avancojnë interesat e tyre të përbashkëta në tregun e përbashkët dhe unik;Ndërmarrin iniciativa për nxjerrjen ose ndryshimin e plotësimit të ligjeve dhe për përcaktimin e politikavedhe strategjive ekonomike;Informojnë subjektet – anëtare lidhur me ecuritë dhe problemet në treg, si dhe me të arriturat e reja tekniko-teknologjike dhe shkencore.Iu ofrojnë ndihmë konkrete teknike, organizatave, konsulente dhe tjetër farë, anëtarëve të tyre;Zhvillojnë kontakte, bashkëpunim dhe koordinim me subjektet dhe organizmat e ndryshëm ekonomikrelevant të botës së jashtme, me qëllim edhe të avancimit të investimeve të jashtme në vendet përkatëse,si dhe të avancimit dhe kultivimit të klimës së shëndetshme e konkurrente, në mes të subjekteve relevantebiznesore etj. 86
  • 87. Mënyrat dhe metodat, me të cilat odat ekonomike i realizojnë detyrat, funksionet, autorizimet ligjore dhepërgjegjësitë i përgjigjen, karakterit dhe pozitës së tyre që ato kanë në shoqëri si asociacione të pavaruraprofesionale të subjekteve ekonomike, të bashkuara në to. Pra, odat ekonomike mund të definohen si asociacione apo organizata të pavarura, ekonomike,jopolitike, jofitimprurëse dhe profesionale. Ato formohen me ligj dhe në bazë të ligjit, statutit të tyre dheakteve të tjera të përgjithshme juridike, zhvillojnë aktivitetet e tyre. Mjetet për zhvillimin dhe realizimin edetyrave, objektivave dhe përgjegjësive të tyre odat i sigurojnë nga subjektet anëtare të tyre. Odat janëpersona juridik. Ato kanë organet e tyre drejtuese dhe shërbimet profesionale. Odat mund të organizohennë forma dhe nivele të ndryshme. 87
  • 88. ZGJIDHJA ALTERNATIVE E KONTESTEVE BIZNESORE Arbitrazhi Arbitrazhi është metoda më e zakonshme dhe bashkëkohore e zgjidhjes së mosmarrëveshjeve të cilat lindingjatë zhvillimit të operacioneve në tregtinë ndërkombëtare. Është një mjet privat i zgjidhjes së konflikteve bazuar nëmarrëveshjen e paraprake të palëve për tia referuar kontestin eventual për një gjykate private. Kjo formë dhemetodë për të zhvilluar një çështje gjyqësore zakonisht preferuar për njëseri arsyesh. Procedura para gjykatës sëarbitrazhit ka tendencë të jetë shumë më e shpejtë se sa çështje e njëjtë kontestimore t’i adresohet një gjykatekombëtare për t’u realizuar respektivisht gjykuar. Një gjykatë e arbitrazhit e kontraktuar – caktuar për të dëgjuar dhezgjedhur një mosmarrëveshje sipas praktikave me sigur të madhe do të kushtojë vëmendje të plotë të e tëvazhdueshme çështjës kontestimore. Gjykata e rregullta zakonisht kanë kohë të limituar, listat të gjata e të ndryshmetë rasteve të cilat kërkojnë një përqendrim dhe vëmendje me të thëlluar për gjykuar një rast gjë e cila është situatë evështirë. Edhe pse gjykatat arbitrazhit duhet të plotësojnë kërkesat e drejtësisë natyrore dhe të vendosin në pajtimme ligjin ato duhet dhe mund të të miratojë procedurat e fleksibël dhe të shpejtë. Edhe pse arbitrazhit mund të jetëmë i shtrenjtë se procesit gjyqësor i zhvilluar në një gjykatë të rregullt, tregtarëve u konvenon dhe parimisht pajtohenqë të qëndrojnë në këtë procedurë pikërisht për të fituar në kohë dhe thjeshtësi procedurale. Përveç kësaj,shpenzimet e arbitrazhit zakonisht duhet të jenë të përballueshme nga palët dhe sipas rregullit nuk tatimoren nga tëtatimpaguesit. Tregtarët shpesh preferojnë intimitetin e procesit të arbitrazhit për publicitet që merr pjesë gjatëprocedurës gjyqësore. Hyrja Një pjesë e vendeve të Evropën Jug - lindore ende gjendet në fazën fillestare të procesit të anëtarësimit nëUnionin Evropian. Pa asnjë dyshim, procesi i harmonizimit dhe përafrimit të së drejtës vendore me të drejtën eUnionit Evropian, parasëgjithash parimeve të parapara në Librin e Bardhë që i dedikohet pergaditjeve tëanëtarësimit, janë detyra të rëndësishme të institucioneve shtetërore. Në kuadër të këtij procesi fillimisht duhet tëkontribuojnë institucionet akademike – shkencore të cilat konsiderojmë që tani më kanë arritur njohuri për të drejtënevropiane duke e shqyrëtuar edhe procesin e harmonizimit sipas standardeve të kërkuara. Natyrisht, kjo bazëfilestare e fillimit të procesit të harmonizimit të legjislacionit të vendit të caktuar me atë të Unionit Evropian duhetinicoihet bazuar në traditën nacionale legjilative por edhe në bazë të metodave komperative të vendeve të cilat ekanë kaluar ose janë në këtë proces. Ky proces është edhe projekt institucional i cili përveç që u dedikohetqytetarëve të vendit përfituies i bënë edhe të gjitha ministritë dhe organet ligjdhënëse. Në kuadër të kësaj veprimtarieharmonizuese rol të rëndësishëm luan edhe kompletimi i legjislacionit të brendshëm për arbitrazhin. Ky legjislacion jovetëm që ndikon në shkarkimin e punës të cilën e kanë gjykatat e rregullta të vendit për zgjedhine e tërësisë sëçështjeve kontestimore në lëmin e biznesit por në mas të madhe ndikon në rritjen dhe garantimin e investimeve tëhuaja. Kjo për faktin se nëpërmjet të kontratave arrihet që të kontraktohet kontesti eventual në gjykatën e arbitrazhitsi metodë dhe formë e specializuara për zbatimin e legjislacionit komunitar. Tregtarët shpesh preferojnë intimitetin eprocesit të arbitrazhit dhe përjashtimin e parimit të publicitet që merr pjesë gjatë procedurës gjyqësore. Arbitrazhi në kontekstin historik Tani më nuk është kontestuese se arbitrazhi1 në shoqërinë njerëzore ekziston që nga kohërat e vjetra.Sipas disa mendimeve dhe botimeve të ndryshme arbitrazhi ka ekzistuar gjithmonë dhe rrjedhimisht është i vjetër po1 Fjalori i shqipes së sotme – botimi Toena Tiranë 2002 fjalën Arbitrazh e sqaron në dy kuptime. E para; nënkuptohet zgjedhje emosmarrëveshjeve ndërmjet të palëve të ndryshme nga ana e një komisioni arbitrash, ndërkaq e dyta; Organ i posaçëm, që merret me zgjedhjen emosmarrëveshjeve me karakter ekonomik, financiar, etj, ndërmjet palëve të ndryshme. Sipas fjalorit me fjalë e shprehje të huaja të autorit MikelNdreca i botuar nga Rilindja Prishtinë në vitin 1986 fjala arbitrazh rrjedh nga fjala frënge arbitrage – gjykim nga arbitri ndërkaq kuptimi i fjalësështë identik si në fjalorin e cituar në sipër. 88
  • 89. aq se edhe vet shoqëria njerëzore. Për shkak të natyrës që ka, në qarqet akademike konsiderohet se fenomeniarbitrazh i ka tejkaluar perceptimet internacionale dhe tani parqet një fenomen përfundimisht intelektual.2 Duke i përmbledhur burimet historike për kuptimin, rolin ekzistencën, etj, të arbitrazhit dhe atë që ngaGreqia antike, Roma e vjetër, vendet e lindjes së afërt dhe të mesme, mund të përfundohet se arbitrazhi është njëinstitucion shumë i vjetër që ka lindur dhe është zhvilluar gjatë kohës pothuajse në shumicën e territoreve tëvendeve. Deri në mesin e Shekullit XIX ka dominuar lloji i arbitrazhit tradicional roli i të cili ka qenë para së gjithashruajtja marrëdhënieve të mira në mes të njerëzve të cilat në ndonjë formë kanë qenë të detyruar të jeton në bashkësisiç është rasti me familjen, të afërmit, etj,. Deri të arbitrazhi ka ardhur vetëm në rastet më ekstreme kurpapajtueshmëritë respektivisht kontestet që kanë lindur kanë qenë aq të mëdha sa për zgjedhjen e tyre është dashurintervenimi i palës së tretë. Palët në kontest për arbitër kanë zgjedhur personin e caktuar gjykimi, dija, objektiviteti,besimi dhe autoritet i të cilit nuk qenë aspak të dyshimtë. Duhet theksuar se sipas këtij modeli janë menaxhuar dherregulluar kontestet politike dhe pronësore edhe në polisat e vjetra greke. Ky lloj tradicional i arbitrazhit edhe sot nukështë braktisur për të rregulluar konteste të caktuara në jetën shoqërore por përkrah tij janë zhvilluar edhe lloje tëreja të cilat mund të klasifikohen sipas kritereve të ndryshme. Sipas autorit Pak, arbitrazhet mund të klasifikohensipas disa kritereve: sipas mënyrës së zgjedhjes së kontestit: arbitrazhet që kontestet i zgjedhin me mjete juridikedhe arbitrazhet të cilat kontestet i zgjedhin me mjete jo juridike; sipas palëve pjesëmarrëse: arbitrazhet të cilatzgjedhin konteste në mes të shteteve sovrane, arbitrazhi për tregti të jashtme që zgjedhë kontestet nga lëmi i tregtisëndërkombëtare dhe arbitrazhi për zgjedhjen e kontesteve nga tregtia me mallra dhe shërbime që qarkullojnë nësferën nacionale ose raporteve biznesore pa elementin e jashtëm; sipas qëndrueshmërisë: arbitrazhe të tregtare tëpërhershme dhe të përkohshme (ad hoc); sipas tërësisë së normave që vlejnë: arbitrazhe për tregti të jashtme të cilati takojnë sistemit ndërkombëtar, arbitrazhin tregtar nacional respektivisht arbitrazhin e odave tregtare dhe arbitrazhinad hoc.3 Ky punim trajton kontratën në bazë të së cilës kontraktohet kompetenca e arbitrazhit ndërkombëtar (tëpërhershme – institucionale ose të përkohshme – ad hoc) për tregti për zgjedhjen e kontesteve të karakterit pasurorme element ndërkombëtar me ç’rast palët në bazë të kompetencave ligjore ua besojnë zgjedhjen e kontestit dhevendimin e konsiderojnë të formës së prerë sikurse çdo vendim tjetër gjyqësor. Zhvillimi i një arbitrimi të këtillë në kuadër të rregullimit të marrëdhënieve tregtare ndërkombëtarekonsiderohet fenomen relativisht i ri. Që në fillim të Shekullit XIX disa shoqëri tregtare kanë filluar që të respektojnëarbitrazhat si isntitucione të përhertëshme dhe të veçanta për zgjedhjen e kontesteve nga sfera e tregtisëndërkombëtare. Rregullat e këtyre arbitrazheve gradualisht e kanë tejkalluar legjislacionin e vendit dhe dhe janëshëndrruar në një sistem autonom i cili është pëlqyer dhe zbatuar nga subjekte të fuqishme ekonomike. Rast tipiksubjekteve të këtilla biznesore paraqesin shoqëritë e sigurimit Lloyd në Londër si dhe Shoqëria e e tregtarëve tëmiellit London Corn Trede Association.4 Motivi i cili i ka shtyrë subjektet biznesore që lidhur me kontratat ndërkombëtare të kontraktojnëkompetencën e arbitrazhit në rast të ndonjë kontesti ka qenë dëshira që kontesti të zgjedhet me ligj dhe drejtë mëmënyrë specifike duke i marrë parasysh dokte profesionale dhe rregullat e caktuara të sjelljës. Vet natyra kompleksee strukturës të marrëdhënieve të tregtisë së jashtme kërkojnë një shkallë të lartë të kujdese me rastin e zgjedhjes sëkëtyre kontesteve. Palët në këto konteste ju takojnë botës së biznesit e që qëllimi parësor i tyre është në përgjithësizhvillimi i veprimtarisë biznesore sipas parimit të njohur në tregtinë ndërkombëtare “goodwill”. Ky parim shpeshshumë më të rëndësishëm e konsideron ruajtjen e marrëdhënieve të mira dhe fer biznesore se sa edhe fitimin endonjë kontesti të caktuar. Roli i arbitrazhit të tregtisë ndërkombëtare para së gjithash nuk është vetëm zgjedhja e kontesteve. Kjoarbitrazh para vetës ka misionin e ndërtimit të një praktike tregtare fer dhe parimit juridik – biznesor bona fides.2 Jarrosson CH., La notion d’arbitrage, Paris 1987 fq, 13 Pak M., Priznanje I izvršenje sudskih arbitražnih odluka, Zbornik postiplomskih specijalističkih studija na Pravnom Fakultetu u Beogradu, methirrje Ugovonri u međunarodnoj trgovini I, Beograd, 19874 Po aty 89
  • 90. Për arbitrazhin potencohet se vepron edhe si faktor psikologjik që jo rrallë ka rol vendimtar në sjelljen epalëve ne veçanti të atyre subjekteve të cilat nuk ju përmbahen standardeve ndërkombëtare të tregtisë.5  Përparësitë e zgjedhjes së kontesteve biznesore ndërkombëtare nëpërmjet të arbitrazhit Arbitrazhi tregrat ndërkombëtar paraqet një institucion specifik e kompleks për nga forma e krijimit dhemetodat e procedimit për zgjedhjen e kontesteve që lindin nga operacionet që lindin, zhvillohen dhe përfundojnë nësferën e tregtisë ndërkombëtare. E vecanta e këtij institucioni është kompetencë ka e cila buron nga vullneti dhekonsensualiteti i palëve kontraktuese.6 Është e njohur se karaktreri dhe struktura e komplikuar e marrëdhënieve biznesore ndërkombëtare kërkojnëkujdes maksiomal dhe trajtim të veçantë me rastin e paraqitjes dhe të zgjedhjes së kontestve të caktuara nga kjosferë. Njëri ndër motivet themelore që i shtynë subjektet të përcaktohen që brenda një kontrate biznesorendërkombëtare, e cila i referohet rregullimit operacioneve dhe marrëdhënieve specifike, në rast të paraqitjes sëndonjë kontetsi eventual, komepetente për zgjedhje e tyre të përcaktojnë gjykatën e arbitrazhit. Kjo për shkak sembizotëron bindja se çështja kontestuese do të zgjedhet drejtë, shpejtë, profesionalisht dhe nga personalitete qëkanë kualifikime dhe cilësi të duhura morale dhe profesionale. Palët para arbitrit të kësaj gjykate zakonisht i takojnëbotës së biznesit qëllimi i të cilëve është ushtrimi i aktivitetit biznesor. Nga këto arsye palët ndonjëherë kanë interesmë të madh që në këto marrëdhënie ti ruajnë lidhjet e tyre biznesore dhe pozitën autoritative se sa edhe të fitojnëkontestin e inicuar. Roli i arbitrazhit ne tregtinë ndërkombëtare nuk është i bazuar vetëm në zgjedhje të kontestve të caktuara.Parasëgjithash ky instituciona para vetës ka misionin e ndërtimit të një praktike të bazuara në parime te fer pley dheboa fide në kuadër të aktiviteteve tregtare ndërkombëtare në përgjithësi. Për arbitrazhin potencohet se ajo vepronedhe si faktor psikologjik që në vazhdimësi ka rolin e injorimit të subjekteve të caktuara të cilat nuk i pranojnë dhebojkotojnë standardet e pranuara tregtare ndërkombëtare. Andaj, në sferën e qarkullimit dhe operacioneve tregtarendërkombëtare parimisht në konsideratë merren edhe qendrimet e arbitrazhit. Sipas rregullit përvec qendrimeve earbitrazheve konsiderohen edhe efeket që vinë nga rreziqet në rast të zgjedhjes së kontestit para këtyre gjykatave.Edhe në këtë kuptim, arbitrazhi kontribuon në tejkalimin e kontesteve dhe krijimin e kushteve për vijimin e rregullut tëtransaksioneve tragtare ndrkombëtare. Për këtë arsye arbitrazhi ka rol të rëndësishëm jo vetëm në sferën e të drejtëspor edhe në sferate e marrëdhënieve politike dhe ekonomike. Rëndësia e pranimit të palëve që kontesti eventual i tyre të zgjidhet nga ndonjëra nga arbitrazhet në sferëne tregtis ndërkombëtare është e themeluar pikërisht për shkak të mosbesimit që kanë palët kontraktuale në gjykatatnacionale të vendeve të huaja. Pavërsisht nga parimet dhe bindjet e vendeve të caktuara për panshëmrinë gjykatavatë rregullta nacionale, prap se prap praktika jo rrallë ka treguar se ka raste kur këto gjykata kanë qenë të njëanëshme në favor të palës vendore. Situata e këtillë e ka favorizuar dhe aktualizuar abitrazhin si forume serioze e tëpaanshme në zgjedhjen e kontestve. Në përcaktimin e palëve të interesuara për arbitrazh ka ndikuar edhe mundësiae zgjedhjes së arbitrit të cilët janë zakonisht ekspertë të qarkullimit tregtarë ndërkombëtar me njohuri të mjaftueshmepër teknikat dhe operacionet e biznesit. Ashtu siç mund të zgjedhin arbitrin ose panelin e aribitëve, palët lirishëmkanë mundësi të deklarohen se sipas të cilës së drejtë materiale dhe procedurale do të procedojnë. Përveç kësaj,palët sipas parimit të konsensualitetit kanë të drejtë të zgjedhin vendin e arbitrazhes që nënkupton zgjedhjen e venditnga i cili arbitri do të nxjerrë vendimin që ka rëndësi shumë ta madhe në fazën e ekzekutimit të tij. Rëndësia e veçntë e arbitrazhit qëndorn pikërisht në shpejtësinë procedurale. Në kuadër të procedimit –gjykimit të arbitrazhit sipas rregullit gjykimi është një shkallësh dhe më pak formal se sa ai që nxjerret gjatë5 Goldšatjn A & Triva S., Međunarodna tregovačka arbitraža, Zagreb 1987 fq. 106 Këtë konstatim e potencojn ëshumica e autorëve që e trajtojnë çështjen e arbitrazhit 90
  • 91. procedurës në gjykatë të rregullt. Vendimit i arbitrazhit është meritor dhe ndaj tij palët nuk mund të ushtrohet ankesë.I vetmi mjet juridik i cili mund të ushtrohet ndaj këtij vendimi është kërkesa për prishjen e vendimit të arbitrazhit për tëcilin vendon gjykata e shtetit kompetente sipas vendit ku është zhvilluar procedura. Megjithatë, prishja e vendimit tëarbitrazhit mund të ushtohen vetëm më pretendimet se nuk janë respektuar kushtet procedurale dhe në asnjëmënyrë për shkak të kushteve materiale dhe faktike. Procedura para arbitrazhit është jopublike për shkak të interesitdhe fshehtësive biznesore që kanë palët. Të gjitha këto rrethana kanë ndikuar që arbitrazhi të fitojë rol primar nësferën e zgjedhjes së kontestve të qarkullimit të tregtisë ndërkombëtare dhe jetës biznesore.  Burimet juridike ndërkombëtare  Konventat ndërkombëtare Rol vendimtar në evaluimin dhe avansimin e arbitrazhit, në veçanti në sferën e marrëdhënieve të tregtisëndërkombëtare, kanë pasur dhe kanë konventat multilaterale, regjilane dhe bilaterale. Dy konventat e paramultilaterale sipas të cilave është rregulluar çështja e arbitrazhit ndërkombëtar datojnë para Luftës së Dytë Botërorenë kuadër të Lidhjes së Kombeve të lidhur ne Gjenevë. Këto janë Protokoli mbi arbitrazhin i nxjerrë me 24 shtator1923 (i njohur si Protokoli i Gjenevës) dhe Konventa për ekzekutimin e vendimeve të arbitrazhave të huaja e datës26 shtator 1923 (e njour si Konventa e Gjenevës). Në kohën e nxjerrjës së tyre këto dokumente janë cilësuar të njërëndësie të veçantë duke i pasur parasysh faktet se ato kanë aritur që me shpejtësi ti tejkalojnë vështerësitë që janëparaqitur me herët nga ky lëm. Progresim të cilin do ta fitoj arbitrazhi posaqërisht sipas dispozitave të Konventës për pranimin eekzkeutimin e vendimeve të arbitrazhit ndërkombëtar të vitit 1958 (e njohur si Konventa e New Yorku – t) patënndikim zbehjen dhe uljën e rëndësisë së Protokolit të Gjenevës dhe Konventës së Gjenevës. Këto ky dokumentenuk vlejnë më ne mes të shteteve të cilat e kanë pranuar dhe Konventën e New York – ut.7 Konventat esipërpërmendura zbatohen vetëm për ato vendet të cilat nuk janë nënshkruese të Konventës së New York – ut si dhenë marrëdhëniet në mes të vendeve të cilat nuk janë nënshkruse të Konventës së New Yorkut dhe atyre të cilat ekanë ratifikuar këtë Konventë. Konventa e New York – ut deri me tani paraqet instrumet universal juridik – konventëtë veçantë ndërkombëtar nga sfera arbitrazhit të tregitisë ndërkombëtare. Kjo konventë të cilën deri me sot e kanëpranura rreth 160 shtete zbatohet dhe interpretohet nga ana e gjykatave të një numri të madh të shteteve dhenjëkohësisht paraqet lëndë të veçantë për trajtim shkencor nga doktrina në tërë botën.8 Në kuadër të konventave të karakterit regjional të cilat e rregullojnë arbitrazhin e tregtisë ndërkombëtare erëndësishme është Konventa Evropiane për arbitrazhin ndërkombëtar e nxjerrë me 21 prill 1961 në Gjenevë nga anae Komisionit Ekonomik të Kombeve të Bashkuara për Evropen. Këtë konventë deri me sot e kanë pranuar 26 shteteevropiane. Sipas qendirimit të përgjithsmë doktrinar, Konventa Evropiane paraqet një etap të rëndësishme tëevolucionit të së drejtës së arbitrazhit të tregtisë së jashtme. Në fund, kur është fjala për konteste nga sfera einvestimeve, me rëndësis të posaqme për zgjedhje të tyre në mes të shtetit dhe subjekteve të caktuara si dhe nëmes të vet shteteve është Konventa eVashingtonit datës 18 mars 1965 e pranuar nga 130 shtete.97 Neni VII/2 i Konventës së Nju Jorkut8 Peter Gillies & Gabriël Moens; INTERNATIONAL TRADE AND BUSINESS: LAW, POLICY AND ETHICS Cavendish Publishing(Australia) Pty Limited Sydney • London 1998, fq. 7299 Po aty 91
  • 92.  Ligjet – model si rregulla të rëndësishme për harmonizimin e arbitrazhit të tregtisë ndërkombëtare. Njëri nga dokumentet më të rëndësishme për unifikimin dhe harminizimin e rregullativës së arbitrazhit përtregti ndërkombëtare është Ligji – model i arbitrazhit të tregtisë ndërkombëtare i cili është miratuar nga Komisioni iKB me 21 qershor 1985 për të drejtën tregtar ndërkombëtare (UNICITRAL)10 Qëllimi themelor i sjelljës së Ligjit – model është konstituar në përcaktimi i rregullave të përgjithshme të cilatdo ti përcaktonin standardet moderne të një arbitrazhi për tregti ndërkombëtare që do të pranoheshin nga sisstemetjuridike të shteteve pavarësisht se çfarë sistemi ekonomik që kanë. Në këtë kuptim me Rezolutën e Organizatës sëKombeve të Bashkuara të datës 11 dhjetor 1985 shteteve u është " rekomanduar që të marrin në konsiderim Ligjin– model kur të nxjerrin ose kryejë ndonjë revizion të legjislacionit të vet në mënyrë që ai tu përshtatet nevojavebashkëkohore për arbitrazhin e tregtisë ndërkombëtare".11 Edhe pse ndryshimet në mes të sistemeve juridike nacionale kanë sjellë komplikim në unifikimin erregullativës për arbitrazhin ndërkombëtar, roli i Ligjit – model sot vlerësohet i kënaqëshëm. Shkakun e këtij suksesipa asnjë dyshim duhet kërkuar në karakterin fleksibil të harmonizimit që ky dokumet reflekton. Për ndryshim ngalegjislacionet specifike dhe konventave ndërkombëtare të cilat nuk pranojnë modifikimin e rregullave të veta, Ligji –model u propozon shteteve që zgjedhjet e veta nga kjo lëmi ti rishikojnë dhe ti harmonizojnë në bazë të Ligjeve –model. Në këtë mënyrë secili shtet është i lirë që për nevoja të procesit të integrimit të hamonizojë legjislacioninnacional në bazë të Ligjeve – model që konsiderohet mjaft fleksibile. Duke i pasura parasysh zgjedhjet që ofrojnëLigjet – modele, disa nga shtetet kanë vendosur që të hecin më tutje në drejtim të liberalizimit të rregullativës ligjorepër sferën e arbitrazhit të tregtisë ndërkombëtare. Ligjet – model janë pranuar nga numri më i madh i sistemevejuridike dhe sot mbi 20 shtete kanë nxjerrë ligjin mbi arbitrazhin të cilat, kush më pak e kush me shumë, janë bazuarpikrësisht në këto modele.12 Duhet potencuar se këtyre ju kanë bashkuar tetë shtete te SHBA – ve dhe të gjithaprovincat në territorin e Kanadës.  Ligji nacional si burim juridik Burim i rëndësishëm dhe i veçantë juridik për funksionin dhe kopetencën e arbitrazhit të tregëtisëndërkombëtare është ligji nacional. Rëndësia e tij është rritur në njëzet vitet e fundit për shkak sigurisë, efikasitetitdhe profesionalitetit që ka treguar në zgjedhjen e kontesteve eventuale që kanë dalura nga zhvillimi i operacioneve tëtregtisë ndërkombëtare. Shkaqet për nxjerrjen e legjieve të veçanta nacionale për arbitrazhin janë të shumfishta. Në radhë të parëjanë ato të cilat rrjedhin nga operacionet intensive të cilat janë karakteristike për biznesin ndërkombëtare. Arbitrazhiështë bërë mënyra me e zakonshme për zgjedhjen e kontestitit eventual dhe edhe ato shetete të cilat kanë“papajtueshmëri”13 me konceptet dhe zgjedhjet e saja cdo ditë janë duke ju nënshtruar një regjimi shumë më tërreptë dhe kërkesave të tregtisë ndërkombëtare që të ndryshojnë qëndrimin në këtë fushë.14 Në këtë kuadër, Modeli iLigji të Arbitrazhit mbi Tregtinë Ndërkombëtare është provuar të jetë baza më e rëndësishme për modernizimin e10 Për më shumë shiko në http://www.uncitral.org/11 Po aty në pjesën e publikmimeve dhe histrorsë së uncitral – it.12 Sipas Peter Gillies & Gabriël Moens; INTERNATIONAL TRADE AND BUSINESS: LAW, POLICY AND ETHICS Cavendish Publishing(Australia) Pty Limited Sydney • London 1998 Australia, Ishujt e Bermudeve, Kanadaja, Qiproja, Egjipti, Holanda, Hong Kongu, Maksika,Gjermania, Nigeria, Peru, Singapori, Zvicrra, Tunisi, Ukrahina etj kanë rregulluar cështjën e arbitrazhit në bazë të Ligjit – model –UNCITRAL. .13 P.sh. Rasti i Spanjes14 P.sh. Mbretëria e Bashkuar 92
  • 93. rregullave të arbitrazhit të tregtisë ndërkombëtare. Natyrisht kjo nënkupon nevojën që ligjet nacionale në këtë fushtëtë harmonizohen me te.  Konstituimi i kompetencës së arbitrazhit – kontrata mbiarbitrazhin Juridiksionin ose kompetenca e arbitrazhit është e bazuar marrëveshje të palëve kontraktues të ciltaparaprakisht pajën pajtuar kontestin evetuar për zgjedhja t’ia besojnë arbitrazhit. Andaj një kontratë e vlefshme përtë siguruar kompetencë arbitrazhit është baza e krijimit të juridiksionit dhe në të njëjtën kohë përjashtim (off) të njëgjykata kompetente shtetërore. Marrëveshja për arbitrazhin shfaqet në dy forma. E para ka të bejë me kontraktiminparaprakt të kompetencës së saj dhe e dyta kur palët në një konest eventual pajtohen ose arrijnë kompromis që tacështjën ta dërgojnë në një gjykatë arbitrazhi.  Njohjen dhe zbatimin e vendimeve të arbitrazhitProblemi i njohjes dhe zbatimit të vendimeve të arbitrazhit të pasqyrohet në faktin se ato mund të drejtëpërdrejtë edetyrjnë organet shtetërore që t’i zbatojnë ato pa përjashtim. Kjo nënkupton se nëse pala e humb kontestin dhe nukpranon që vullnetarisht t’i përmbush detyriet nga ky vendim i arbitrazhit, të jetë e mundur që ai të zbatimohet –realizohet vetëm përmes gjykatave kombëtare. Baza e saj është autonomia e vullnetit të palëve dhe parimi ikonsenualitetit për të ju shmangur jurisdikdionit të gjykatave të rregullta nacionale dhe kontraktimi i kompetencës sëgjykatës së arbitrazhit. Në mënyrë që të shmangen situata të tilla dhe për të lehtësuar njohjen dhe zbatimin e çmimetë arbitrazhit, konventat ndërkombëtare (më e rëndësishme në këtë aspekt është New York Konventa) dhe Ligjimodeli në mënyrë uniforme për të përcaktuar kushtet për njohjen dhe zbatimin e çmime arbitrazhit. Kushtin qëvendimi i arbitrazhit, pa marrë parasysh në të cilën tokë e marra do të njihet si e detyrueshme, dhe se një kërkesëme shkrim gjykatës kompetente për të bërë me rreth i ngushtë pikërisht duke specifikuar arsyet për refuzimin enjohjes ose ekzekutimit, këto dokumente japin izvšenje efektive Çmimin si objektivi kryesor i çdo arbitrazh tëmosmarrëveshjes.Llojet e ArbitrazhitNë praktikën e tashme të begatshme të gjykimit të arbitrazhit, paraqiten dy lloje kryesore të arbitrazhit :  Arbitrazhët ad hoc (A-të përkohshme) dhe  Arbitrazhët institucionale, (gjykatat e zgjedhura të përhershme). A. ad hoc – është gjykatë e zgjedhur që themelohet në bazë të kontratës së palëve me detyrë dhe qëllimqë të gjykojë vetëm një kontest të caktuar, në mënyrë që të pushojë se ekzistuari pas gjykimit të atij rasti. A. institucionale – është organizatë permanente, e themeluar me detyrë, që ta ushtrojë funksionin egjykatës së zgjedhur, nëse dhe atëherë kur palët në kontest I drejtohen për këtë. Këto A. janë shërbime-servisejoshtetërore, të gatshme për tu ndihmuar subjekteve që kanë nevojë.Përparësitë dhe mangësitë e ArbitrazhitGjykatat e A. janë gjithnjë e më shumë të kërkuara dhe të kontraktuara, ngase konsiderohet se kanë më shumëpërparësi nga ato shtetërore gjyqësore. 93
  • 94. Ja disa nga përparësitë e tyre:  Ekzistimi (lidhja) e marrëveshjes së A-imit, si prerekvizitë e arbitrimit;  Mundësia e zgjedhjes së arbitrave (gjyqtarëve) nga palët sipas dëshirës së tyre  Profesionalizmi (ekspertiza) e lartë e arbitrave;  Kredibiliteti dhe autoriteti I tyre I pakontestueshëm;  Neutraliteti I arbitrave;  Efikasiteti (shpejtësia e procedimit) dhe efektiviteti I gjykimit (procedurës së A.);  Fleksibiliteti I A.  Kushtueshmeria (kostoja) e gjykimit;  Procedurat dhe vendimet e A. Janë kryesisht jo publike (konfidenciale) që është relevante për bizneset; Disa nga mangësitë e Arbitrazhit janë:Mungojnë mundësitë dhe instrumentet ankimore ;Përgjithësisht arbitrat janë të pafuqishëm që të ndërmarrin masa ndaj palëve;Vërtetimi (zbardhja) e gjendjes faktike të A. është më shumë e limituar, se sanë gjykatat e rregullta shtetërore;Vendimet e A nuk janë të ekzekutueshme aty për aty ose ekzekutohen me më shumë vështirësi etj.Vlen të përmendet këtu që disa çështje kontestuese, me ligje të ndryshme, përjashtohen nga arbitrariteti (p.sh.kontestet lidhur me rendimin e hapësirave banesore, konsumatorët, interesin publik etj). A. si institute sui generis dhesi modalitet ekzemplarë I zgjidhjes ndryshe; alternative jo në mënyrë tipike (shtetërore) të kontesteve në mes palëve,është ngritur dhe zhvilluar gjithandej edhe në nivelin dhe përmasat e biznesit dhe ekonomisë globale. A. ështëtashmë, pa mëdyshje mjeti dhe opsioni më I admiruar dhe I aplikuar në zgjidhjen e kontesteve ndërkombëtare.15Ndërmjetësimi (mediacioni) Ndërmjetësimi është një mundësi tjetër alternative për zgjidhjen e kontesteve. Si mënyrë e zgjidhjes së kontesteve në mes të subjekteve të ndryshme biznesore,ndërmjetësimi është dukshëm më i shpejtë,më racional,më ekonomik,më profesional dhe më i paanshëm, përkatësisht më i përshtatshëm për palët në konteste ekonomike-binesore. Aktualisht në Republikën e Kosovës janë krijuar kushtet dhe mundësitë për përzgjedhjen dhe aplikimin e kësaj mënyre ë zgjidhjes së kontesteve në biznes. Është miratuar ligji i veçantë që e rregullon këtë materie dhe janë trajnuar anëtarët e komisioneve që do të mund të ndërmjetësojnë në zgjidhjen e kontesteve15 Më gjërësisht për këtë shih te Prof. Dr. Mehdi J. Hetemi, Arbitrazhi gjithnjë e më i preferueshëm në zgjidhjen e konflikteve në hapsirën etregtisë nderkombëtare (në librin: Disa tema aktuale të ekonomisë së tregut), Prishtinë, 2005., fq. 5 etj.; Shih më detalisht për këtë te Prof. dr.Riza Smaka, op. cit., fq. 490 etj. 94
  • 95. eventuale, në mes të palëve të interesuara. Mbetët që të punohet më shumë nga institucionet kompetente,që të sensibilizohen më tepër subjektet biznesore,për të kuptuar më mirë rëndësinë e ndërmjetësimin dhepër ta aplikuar atë më masivisht, në praktikën e tyre,në zgjidhjen e kontesteve dhe mosmarrëveshjeve qëmund të lindin në mes tyre në ndërkohë. 95
  • 96.  PUNËT TREGTARE TË JASHTMENocioni për punët e tregtisë së jashtmeNë kuadër të qarkullimit tregtar të jashtëm zbatohen aktivitete të shume numrat për këmbimin e mallrave dheshërbimeve, bashkëpunimi dhe investimi midis subjekteve- rezidentë të vendeve të ndryshme që me një emër tëpërgjithshëm quhen punët e tregtisë së jashtme. Në grupin e punëve të tregtisë së jashtme bëjnë pjesë eksporti dheimporti klasik i mallrave dhe shërbimeve; punët e ndërmjetësimit dhe përfaqësimit; lizingut; franshizingut; kooperimiafatgjatë prodhues; turizmi ndërkombëtar etj.Çështjet e lartpërmendura në vete përfshijnë këmbimin dhe bashkëpunimin midis partnerëve -rezidentë të vendevetë ndryshme me rast një pjesë e tyre janë më të thjeshta, ndërsa një pjesë më të ndërlikuara. Si punë më tëndërlikuara të tregtisë së jashtme paraqiten ata në kuadër të së cilave përfshihen investimi i subjekteve prej njëvendi në një tjetër, të ashtuquajturat investime të përbashkëta dhe investime të drejtpërdrejta të huaja. Karakteristikatjetër e punëve të tregtisë së jashtme është që një pjesë e madhe e tyre e veçanërisht ata më të ndërlikuarat inënshtrohen lejimit nga ana e organit kompetent shtetëror. Në të vërtetë, kryerja e tyre është e limituar nga marrja epajtimit nga ana e organeve shtetërore. Veçanërisht, klasifikimi i rëndësishëm i punëve të tregtisë së jashtme bëhetsipas statusit pronësor të mallit – objekt i qarkullimit të tregtisë së jashtme.Sipas këtij kriteri, dallojmë eksport dhe import klasik (të rregullt ose definitiv) dhe të përkohshëm.Eksporti dhe importi klasik paraqesin punë më të vjetër dhe më të thjeshtë të tregtisë së jashtme. Gjatë arritjes sëkontratës për eksport dhe import klasik vjen deri te ndërrimi i pronësisë së mallit. Në rastet e importit klasik, mallishitet në tregjet e huaja dhe i njëjti kalon prej pronësisë së mallit të vendit ku prodhohet në pronësinë e partnerit tëhuaj- blerësi. Gjatë importit klasik të mallit i njëjti kalon prej pronësisë së huaj në pronësi të subjektit të vendit- importuespërkatësisht pas procedurës së përfunduar të doganimit importues malli importues nacionalizohet.Eksporti dhe importi i përkohshëm i mallrave paraqet një lloj specifik i punëve të tregtisë së jashtme gjatë zbatimit tësë cilit nuk vjen deri te ndryshimi i statusit pronësor të mallit.Eksporti i përkohshëm i mallit paraqet nxjerrjen e mallit jashtë rajonit doganor të vendit të importuesit, me qëllim që tëkryhen aktivitete të caktuara me ose ndaj saj, ndërsa pas skadimit të afatit të përcaktuar, malli në gjendje të njëjtëose të ndryshuar kthehet në vendin ku është prodhuar.Në tërë periudhën kohore, përderisa malli e ka statusin e mallit të importuar përkohësisht mbetet në pronësi tësubjektit të vendit. Pas skadimit të afatit të përcaktuar, malli përkohësisht i importuar patjetër duhet të kthehet nëvendin e vet ose definitivisht të importohet dhe kontrata e përgjithshme të merr trajtimin e importit klasik. Importi i përkohshëm i mallit, paraqet llojin specifik të importit të mallit në rajonin doganor të vendit tëimportuesit, me qëllim që të kryhen disa aktivitete të caktuara me ose ndaj saj, ndërsa pas skadimit të afatit tëpërcaktuar në gjendjen e njëjtë ose të ndryshuar, malli kthehet në vendin e huaj. 96
  • 97. Në tërë periudhën kohore përderisa malli e ka statusin e mallit përkohësisht të importuar mbetet në pronësitë subjektit të huaj. Pas skadimit të afatit të përcaktuar, malli përkohësisht i importuar patjetër duhet të kthehet nëvendin e huaj ose definitivisht të importohet, me rast kontrata e përgjithshme do të merr trajtimin e importit klasik.Çdo subjekt i cili përkohësisht eksporton ose importon, është i obliguar të dorëzojë kërkesë deri te doganakompetente në aspektin territorial për lejimin e eksportit dhe importit të përkohshëm. Dogana e njëjtë patjetër nëmënyre të vazhdueshme duhet të ndjek procedimin e mallrave që gjenden nën mbikëqyrjen doganore dhe tëndërmerr masa përkatëse në raste të shkeljes së akteve ligjore, përkatësisht kushteve dhe afateve në bazë të tëcilave, është i lejuar eksporti dhe importi i përkohshëm. Mallrat në qarkullimin e tregtisë së jashtme, mund përkohësisht të eksportohen dhe importohen për shkak tëqëllimeve të ndryshme si për shembull: eksporti dhe importi i përkohshëm i pajisjeve hua; eksporti dhe importi ipërkohshëm i mallrave për shkak të fisnikërimit; eksport dhe import i përkohshëm për shkak të përmirësimit, përshkak të montimit, për shkak të ekspozimit në panaire ndërkombëtare, për shkak të shitjes komisionuese dhekonsinjative, për shkak të hulumtimit, shumimit etj. Në këtë kre janë përpunuar shitblerja, si bazë e eksportit dhe importit klasik dhe çështje specifike në kuadërtë të cilave përfshihen të gjitha llojet tjera në tregtinë e jashtme.  SHITBLERJA NË TREGTINË E JASHTMEShitblerja është kryesore, përkatësisht qëllimi thelbësor i këmbimit të mallrave dhe shërbimeve midis dy palëve tëkontraktuara (blerësi dhe shitësi në qarkullimin vendor dhe ndërkombëtar). Duke e shprehur vullnetin e vet autonompër arritjen e kontratës shitblerëse, shitësi dhe blerësi e plotësojnë përkatësisht, i përmbahen parimit themelor tëshitblerjes ndërkombëtare, i ashtuquajturi parim i autonomisë së vullneteve. Megjithatë, kjo autonomi është relativesepse çdo shtet është i interesuar për qarkullimin e mallrave dhe shërbimeve drejt dhe nga territori i tij. Kështushtetet këtë e shprehin nëpërmjet legjislaturave të tyre duke e kufizuar ose stimuluar qarkullimin ndërkombëtar.Përveç legjislaturave kombëtare, këtu është edhe një faktor i rëndësishëm që e kufizon autonominë e palëve tëkontraktuara e ajo është e drejta ndërkombëtare që manifestohet nëpërmjet konventave ndërkombëtare. Në esencëshitblerja në mënyrë të ndërlikuar është rregulluar edhe me të drejtën kombëtare dhe ndërkombëtare me çrastdefinohet si marrëveshje midis shitësit dhe blerësit me të cilin shitësi obligohet që blerësit tija dërgoje mallin epërcaktuar që është objekt i kontratës dhe të garantojë për vlerat e tij, përderisa blerësi është i obliguar që shitësit tijapaguajë çmimin e përcaktuar në kontratë.Fazat ne shitblerjeNë dukje të parë mënyra e zakonshme e definimit të nocionit shitblerje do të na orientonte në konkludimin se edhekryerja e këtij lloji të punëve tregtare të jashtme është relativisht e thjeshtë dhe e lehtë. Por, shitblerja veçanërisht nëtregtinë e jashtme paraqet aktivitet të ndërlikuar që imponon shkallë të lartë të diturisë dhe përvojës si nga ana eshitësit ashtu edhe e blerësit. Pikërisht për këtë, procesi i shitblerjes analizohet nëpërmjet përkufizimit të më shumë 97
  • 98. fazave në të cilat në mënyrë të detajuar dhe të ndërlikuar janë të vërtetuara dhe të definuara të drejtat dhe obligimete shitësit dhe blerësit. Procesi i shitblerjes është i ndarë në tre faza: - Faza e ofertës për arritjen e kontratës shitblerëse, - Faza e arritjes së kontratës shitblerëse dhe - Faza e realizimit të kontratës se arriturFaza e ofertës së arritjes së kontratës shitblerëseFaza e ofertës për arritjen e shitblerjes paraqet fazë nisëse, e cila fillon me ngritjen e nismës për arritjen emarrëveshjes shitblerëse. Nisma për arritjen e kontratës shitblerëse mund të ngritet si nga blerësi po ashtu edhe ngashitësi.Në rastet kur nisma buron nga blerësi, atëherë ai deri te shitësit e mundshëm (zakonisht në numër të madh) dorëzonkërkesë për dërgimin e ofertës. Në kërkesën për dërgimin e ofertave theksohen karakteristikat kryesore të mallit tënevojshëm duke i theksuar elementet relativisht themelore dhe të rëndësishme të shitblerjes. Shitësit pas marrjes së kërkesës për dërgimin e ofertave së pari kryejnë krahasimin e objektit të kërkuar dhekushtet e vendosura në kërkesë me mundësitë e tyre. Shitësit e interesuar, të cilët gjejnë interes për arritjen ekontratës shitblerëse, i qasen plotësimit të ofertës. Në ofertë detalisht, qartë dhe në mënyre të ndërlikuar theksohentë gjitha elementet e kontratës shitblerëse si dhe afati kohor deri kur vlejnë kushtet e ofruara. Oferta në periudhën saështë e mundur më të shkurtër kohore, dorëzohet deri te blerësi. Është e rëndësishme të theksohet se përprofesionalizmin e firmave, të cilat dërgojnë oferta gjykohet edhe sipas asaj se në cilin afat nga momenti i marrjessë kërkesës për oferta nga ana e blerësit e kanë dërguar ofertën e tyre.Nisma për arritjen e kontratës shitblerëse, kemi theksuar se mund të burojë edhe nga shitësi. Në këtë rast në mënyrëvetë nismëtare ai dërgon oferta për arritjen e kontratës shitblerëse deri te blerësit e mundshëm. Me aktivitetet emëtutjeshme në fazën e ofertës për arritjen e kontratës shitblerëse, pasojnë aktivitete te blerësi. Blerësi i analizonofertat e mbledhura, me çrast bën komparacion midis elementeve të ofruara dhe të kërkuara të kontratës shitblerëse.Në thelb kryen selektimin e ofertave të mbledhura me analizë voluminoze dhe me vlerësimin e cilësisë, çmimit,afateve dhe favoreve ose jo favoreve tjera të ofruara. Blerësi në pajtim me të dhënat e analizës së zbatuar tëofertave të mbledhura, në procesin e selektimit mund të merr vendime të ndryshme, për të cilat në afatin e vërtetuarduhet t’i njoftoje shitësit. Në rastet kur disa oferta ndahen si të favorshme, blerësi mund të vendos të hyjë nënegociata me të (më optimalja është te zgjedhën tre ofertues) dhe më pas të vendos se me cilin partner tënënshkruajë kontratë shitblerëse. Ka raste kur një ofertë është më e volitshme por blerësi nuk e pranon në tërësi porvetëm një pjesë të caktuar të saj. Atëherë ai mund që shitësit t’i dërgojë kundër–ofertë në të cilën do t’i theksojëkushtet dhe obligimet e reja në pajtim me interesat e tij. Nëse shitësi e pranon kundër-ofertën, konsiderohet sekontrata shitblerëse është arritur. Nëse gjatë selektimit të ofertave, blerësi zgjedh një ofertë dhe në mënyrë të plotëpajtohet me të gjitha elementet e theksuara në të, atëherë me pranimin e së njëjtës konsiderohet se ka ardhur deri tearritja e kontratës shitblerëse. Rast të këtillë më shpesh kemi kur bëhet fjalë për mallra me karakteristika të cilat janëqartë të diferencuara (mallra për konsumim të gjerë, materiale reprodukuese) ose kur kontrata shitblerësenënshkruhet me partnerë, të cilët me sukses bashkëpunojnë gjatë shumë viteve. 98
  • 99.  Faza e arritjes së kontratës shitblerëseKontrata shitblerëse mund të arrihet që në fazën e ofertës, në rastet kur blerësi në mënyrë të plotë do ta pranojë njëofertë dhe kur shitësi plotësisht do ta pranojë kundër-ofertën e dërguar nga blerësi. Në qarkullimin ndërkombëtar,veçanërisht në rastet kur bëhet fjalë për këmbimin e mallrave të ndërlikuara midis partnerëve të cilët nuk kanëpërvoje të përbashkët në qarkullimin tregtar të jashtëm është e preferueshme zbatimi i operacioneve të komplikuarakomerciale dhe disa veprime tjera specifike në procesin e shitblerjes.Sipas kësaj, në rastet kur në kuadër të fazës së ofertës për arritjen e kontratës shitblerëse, nuk ka ardhur deri tearritja e saj, atëherë, kalohet në fazën e ardhshme të shitblerjes, e ashtuquajtura fazë e arritjes së kontratësshitblerëse. Në të vërtetë pas fazës së ofertës, e cila konsiderohet si përgatitore pason procesi vëllimor dhe ikomplikuar i arritjes së kontratës për shitblerje i cili është i ndarë në tre etapa:E para negociata afariste; e dyta formimi i përmbajtjes së kontratës shitblerëse dhe e treta nënshkrimi dhe verifikimi ikontratës. Në etapën e parë në kuadër të fazës për arritjen e kontratës shitblerëse, nga ana e ekipeve profesionaletek blerësi dhe shitësi ndërmerren një grup i aktiviteteve që përfshin analizën e te gjitha elementeve të kontratësshitblerëse. Më pas në kuadër të negociatave afariste midis blerësit dhe shitësit, detalisht analizohen elementet përtë cilat nuk ka kompatibilitet midis kushteve të ofruara dhe të kërkuara. Nëse palët, arrijnë marrëveshje rreth të gjithaelementeve pasojnë aktivitetet për formulimin dhe definimin e përmbajtjes së kontratës shitblerëse. Në fund pasonnënshkrimi i kontratës shitblerëse nga ana e personave të autorizuar, nga ana e blerësit dhe shitësit si dhe verifikimi itij me vulë nga secila prej palëve.Në praktikën bashkëkohore tregtare kemi lloje të ndryshme të kontratave shitblerëse. Midis tyre veçanërisht janë tërëndësishme kontratat kornizë dhe parciale por edhe ato standarde. Kontrata kornizë shitblerëse paraqet një lloj tëkontratës së përgjithshme që nënshkruhet midis partnerëve të cilët kanë pasur përvoja afatgjate të ndërsjella. Në të,në mënyrë të përgjithshme caktohen vetëm elementet më të qenësishme edhe atë për një periudhë më të gjatëkohore më së shpeshti një vit. Realizimi i kontratave kornizë kryhet nëpërmjet nënshkrimit të kontratave parciale. Nëkontratat parciale nëpërmjet rregullimit të detajuar, të qartë dhe kompleks të të gjitha elementeve të shitblerjes bëhetkonkretizimi i elementeve të rregulluara në kontratën kornizë. Kontratat shitblerëse standarde ose tipike paraqesinkontrata në të cilat qartë janë të formuluara elementet standarde të objektit, dërgimi dhe pagesa e mallit e tengjashme, përderisa për çmimin dhe elementet tjera bëhet marrëveshje plotësuese. Ky lloj i kontratave përdoren nësfera të caktuara të qarkullimit ndërkombëtar, të tregjeve të organizuara ndërkombëtare etj. Në këtë lloj të kontratavebëjnë pjesë edhe “kontratat athezive” në të cilat shitësi i përcakton të gjitha elementet, gjatë së cilave pranohen dherefuzohen pa kurrfarë ndryshimi.Faza e realizimit të kontratës shitblerëseNë fazën e realizimit të kontratës shitblerëse kryhen të gjitha veprimet të cilat janë kontraktuar në kuadër të kontratësshitblerëse, veçanërisht dërgimi, pranim-dorëzimi dhe pagesa e vlerës së mallit. Që të realizohet qëllimi për shkak tëtë cilit është arritur kontrata shitblerëse patjetër duhet të realizohen të gjitha obligimet e marra nga ana e blerësit dheshitësit. Në rast të moskryerjes së obligimeve të kontratës, qoftë ajo të jetë e pjesërishme apo e plotë, pasojnësanksione të caktuara por edhe rënie e autoritetit afarist të firmës. 99
  • 100. Elemente të kontratës shitblerëseNë kuadër të kontratës shitblerëse është e domosdoshme që me përpikshmëri të qartë dhe të plotë të vërtetohen tëgjitha të drejtat dhe obligimet e blerësit dhe shitësit. Definimi i qartë i të drejtave dhe obligimeve të palëve bëhetnëpërmjet konkretizimit të të gjitha elementeve të kontratës shitblerëse. Me legjislaturat kombëtare të pothuajse tëgjitha vendeve në mënyre decide vërtetohen elementet e qenësishme pa rregullimin e të cilave kontrata shitblerësenuk do të kishte fuqi juridike. Si elemente të rëndësishme paraqiten objekti i shitblerjes dhe çmimit. Në legjislaturat ecaktuara lejohet që çmimi të vërtetohet në mënyrë jo të drejtpërdrejt përkatësisht në kontratën shitblerëse tëtheksohen rrethanat në bazë të së cilave do të bëhet vërtetimi plotësues i çmimit. Përveç objektit dhe çmimit nëkontratën shitblerëse duhet të vërtetohen edhe elementet tjera edhe atë veçanërisht: arbitrimi i mallit, klauzolattransportuese, dërgimi i mallit dhe pagesa (që do të përpunohen në mënyre të detajuar) si dhe pranimi sasior dhecilësor; përgjegjësia për mangësitë e mallit; dënimi i kontraktuar; arbitrimi dhe gjykata kompetente; dispozitat përhyrjen në fuqi të kontratës etj.Objekti i shitblerjesObjekti i kontratës ndërkombëtare të shitblerjes përcaktohet me llojin e asortimanit, me sasinë dhe cilësinë emallit. Veçanërisht është e rëndësishme të theksohet se kusht i domosdoshëm për një mall të jetë objekt i shitblerjesnë qarkullimin e jashtëm tregtar është që ai të jetë send i tundshëm. Gjithashtu është shumë me rëndësi qëqarkullimi i llojit konkret të mallit të mos jetë i ndaluar me normat juridike. Lloji dhe asortimani: Konkretizimi i llojit tëveçantë të mallit si objekt i kontratës shitblerëse bëhet nëpërmjet caktimit të asortimanit. Me asortiman i nënkuptojmëmodalitetet e ndryshme të mallit sipas cilësisë, përbërjes dhe pamjes së jashtme. Në pajtim me llojin e mallit,asortimani vërtetohet në mënyra të ndryshme. Për shembull sipas llojit të mallit, asortimani vërtetohet në mënyra tëndryshme. Për shembull, me theksimin e firmës, tipi ose emri i zakonshëm tregtar caktohet asortiman i prodhimevetë standardizuara përderisa nëpërmjet përshkrimit të plotë të elementeve vërtetohet asortimani i mallit të ndërlikuaretj.Sasia: Sasia e mallit e cila është objekt i kontratës shitblerëse vërtetohet sipas numrit të njësisë matëse. Problemithemelor që paraqitet gjatë vërtetimit të sasisë të mallit është përdorimi i njësive të ndryshme matëse në vende tëndryshme. Në esencë, në kontratën shitblerëse saktësisht duhet të vërtetohet se në çfarë njësi matëse shprehetsasia e mallit. Në kuadër të këtij elementi të objektit të shitblerjes duhet të saktësohen edhe dallimet për të cilatlëshohet pe midis sasisë së dërguar dhe asaj të kontraktuar të cilat do të konsiderohen si dallime të tolerueshme.Cilësia: Cilësia e mallit paraqet element të rëndësishëm të objektit të kontratës shitblerëse sepse me të vërtetohencilësitë e mallit. Cilësia mund të caktohet në katër mënyra: e para, individualisht dhe sipas llojit të mallit, e dyta sipaspërshkrimit të mallit, e treta sipas nocionit profesional tregtar dhe e katërta sipas mostrës.Caktimi individual i cilësisë si dhe caktimi i cilësisë sipas llojit të mallit zbatohet në rast kur shitblehet mall mekarakteristika individuale dhe qartë të diferencuara, në rastet kur karakteristikat e mallit mund të nxirren në mënyre jotë drejtpërdrejtë nga përkatësia e saj gjenetike.Caktimi i cilësisë sipas përshkrimit të mallit bëhet nëpërmjet përshkrimit të saktë të cilësive të saj sipas kritereve tëndryshme në mënyrë përkatëse me llojin e mallit. Si kritere për caktimin e cilësisë sipas përshkrimit të mallit mund të 100
  • 101. aplikohen: cilësitë fizike, pamja e jashtme, trandmani i mallit, kapaciteti prodhues e të ngjashme. Gjatë caktimit tëcilësisë së mallit mund të shfrytëzohen edhe nocionet profesionale tregtare si për shembull prima, primisima, de luxee të ngjashme. Cilësia e mallit si element i objektit të shitblerjes mund të caktohet edhe nëpërmjet mostrës. Mostraparaqet pjesën reprezentative të mallit të kontraktuar kështu që gjatë shfrytëzimit të tij si mënyrë për caktimin ecilësisë, mallit të dërguar duhet t’i ketë cilësitë si të mostrës me përjashtim të mangësive të fshehta eventuale tëmostrës. Përmbajtja e cilësive të mallit mund të jetë plotësisht ose vetëm me cilësi të caktuara. Në kuadër të cilësisësi element i objektit të shitblerjes duhet të rregullohen edhe çështjet e lidhura me lëshimet pe tolerante sipas cilësisësë mallit të dërguar dhe atij të kontraktuar.ÇmimiÇmimi si shprehje e vlerës së mallit në të holla është elementi i dytë i qenësishëm i kontratave shitblerëse. Nëkuadër të kontratës shitblerëse çmimi mund të përcaktohet në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe jo të drejtpërdrejtë.Gjatë mënyrës së drejtpërdrejtë të vërtetimit të çmimit të objektit të shitblerjes, çmimi shprehet nëpërmjet theksimit tëvlerës sipas njësisë dhe në përgjithësi në valutën e vendit apo të huaj. Përderisa gjatë vërtetimit jo të drejtpërdrejtë tëçmimeve vërtetohen rrethanat në bazë të të cilave do të bëhet vërtetimi plotësues i çmimit. Vërtetimi i qartë dhe idetajuar si element i kontratës shitblerëse nënkupton vërtetimin e saktë të valutës në të cilën janë të shprehuraçmimet dhe vlera e përgjithshme të shitblerjes si dhe të valutës me të cilën do të bëhet pagesa e obligimevefinanciare. Çështje e rëndësishme pasuese është përmbajtja e çmimit përkatësisht elementet e saj që drejtpërsëdrejtivërtetohen me klauzolen e kontraktuar transportuese. Në kuadër të elementit çmim vëmendje e rëndësishme ikushtohet çështjes së bonifikimit të çmimit. Nën bonifikim të çmimit nënkuptohet njohja e çmimit më të volitshëm nëfavor të blerësit ose shitësit në kushte kur janë krijuar lëshime pe të tolerueshme midis cilësisë ose sasisë sëkontraktuar të mallit. Në kuadër të kontratës shitblerëse theksohet se vallë në kuadër të lëshimeve të tolerueshme dotë bëhet bonifikimi i çmimit dhe nëse vallë bëhet vërtetimi i saj do të bëhet nëpërmjet uzanseve tregtare, nëpërmjetndërmjetësimit në arbitrim ose në ndonjë mënyrë tjetër.Bonifikimi i çmimit përshkak të lëshimeve tolerante midis cilësisë së dërguar dhe të kontraktuar bëhet nëpërmjetrespektimit të uzanseve tregtare, nëpërmjet ndërmjetësimit të arbitrimit ose ndonjë mënyre tjetër.Bonifikimi i çmimit përshkak të lëshimeve pe tolerante midis cilësisë së dërguar dhe të kontraktuar të mallit bëhetnëpërmjet zmadhimit dhe zvogëlimit të çmimit në mënyrë përkatëse me lëshimin pe të krijuar. Nëse dërgohet mallme cilësi më të mirë nga ai i kontraktuari atëherë nëpërmjet bonifikimit vjen bëhet zmadhimi përkatës i çmimit. Në tëkundërtën nëse cilësia e mallit të dërguar është më i keq në raport me ata që është kontraktuar atëherë nëpërmjetbonifikimit bëhet zvogëlimi i çmimit.Bonifikimi i çmimit përshkak të lëshimeve pe tolerante në sasinë e dërguar dhe të kontraktuar të mallit varet ngatendencat e çmimit të llojit të njëjtë përkatës të tregut. Për shembull nëse çmimi i tregut ka tendenca të rëniesatëherë shitësi do të jetë i interesuar të dërgojë sasi më të madhe ndërsa blerësi do të jetë i interesuar të pranojësasi më të vogël të mallit sipas çmimit të kontraktuar. Në të kundërtën nëse çmimi ka tendencë të rritjes shitësi do tëjetë i interesuar të dërgojë sasi më të vogël ndërsa blerësi do të jetë interesuar të pranojë sasi më të madhe të mallitsipas çmimit të kontraktuar. Me qëllim të shmangies së problemeve të këtij tipi, në kuadër të kontratës shitblerëse nëmënyre decide vërtetohet se si do të bëhet bonifikimi i çmimit. Në rastet kur gjatë kohës së realizimit të kontratësshitblerëse erdhi deri te lëshimi i çmimeve, ndërsa blerësi nuk e ka paguar pjesën ose shumën e përgjithshme, mundtë kërkohet revidimi i çmimit nëpërmjet zbatimit të të ashtuquajturës klauzolë të Gjenevës e cila është si vijon: 101
  • 102. P1=P0 Ça+b M1+cS1} 100Ç M0 S0}Me çrast: P1 është çmimi i korrigjuar; P0 –çmimi i kontraktuar i mallit; M1-çmimi sipas njësisë së materialit në bazë tësë cilës është bërë llogaritja; përkatësisht është baza e kalkulimit të kontratës përkatëse. S1-rrogat dhe të dhënattjera gjatë prodhimit ose në momentin e dërgimit të mallit; S0-rroga minimale që është marrë si bazë gjatë bërjes sëkalkulimit; a-pjesëmarrja e shpenzimeve të përgjithshme në ato përfundimtare; b-pjesëmarrja e shpenzimevemateriale në ato përfundimtare dhe c-pjesëmarrja e rrogave me shpenzimet përfundimtare me çrast a+b+c=100.Me aplikimin e klauzolës së Gjenevës dhe në bazë të parametrave saktësisht të vërtetuara, llogaritet çmimi i ri ikorrigjuar i objektit të kontratës së kontraktuar.AmbalazhiÇdo mall objekt i këmbimit domosdoshmërisht duhet të paketohet. Caktimi i llojit të ambalazhit dhe sigurimi i tij janëçështje të rëndësishme që duhet saktë dhe qartë duhet të rregullohen në kontratën shitblerëse.Lloji i ambalazhit varet nga lloji i mallit që ambalazhohet në të por duhet pasur kujdes për disa kritere. Në thelbambalazhi duhet të sigurojë mbrojtje efikase përkatësisht nuk guxon në mënyrë të pavolitshme të ndikojë në cilësitëkimike dhe fizike të mallit, duhet të ketë nivel përkatës estetik dhe nuk duhet të jetë i dëmshëm për mjedisin jetësor.Gjithashtu ambalazhi duhet të jetë relativisht i lehtë dhe i favorshëm për ngarkim dhe shkarkim nga mjetettransportuese. Edhe pse vlera e ambalazhit ne përgjithësi nuk duhet të ketë pjesëmarrje në vlerën e mallit që në tëështë i ambalazhuar, megjithatë në kontratën shitblerëse duhet të rregullohen çështjet e sigurimit të saj dhe tëshpenzimeve të ambalazhit. Sigurimi i ambalazhit më së shpeshti është obligim i shitësit, në disa raste edhe blerësi esiguron të njëjtin. Përderisa në raport me çështjen se kush i mban shpenzimet e ambalazhit, blerësi dhe shitësi duhetsaktë të bëjnë marrëveshje nëpërmjet klauzolave te caktuara. Shpenzimet e ambalazhit i mban shitësi nëse nëkontratën shitblerëse janë të vërtetuara klauzolat: “ambalazhi i humbur për shitësin”, “ambalazhi gratis për blerësin”etj. Përderisa gjatë klauzolës së kontraktuar “bruto për neto” shpenzimet për ambalazhin janë barrë e blerësit. Nëdisa raste të caktuara specifike mund të vërtetohet obligimi i blerësit që tija kthejë ambalazhin shitësit. Ato janë rastetë ambalazhit të kthyer dhe atëherë në kontratën shitblerëse detalisht duhet të vërtetohen të drejtat dhe obligimet epalëve, veçanërisht çështjet për pagesën dhe kthimin e kaucionit. Vendi i deponimit të mallrave paraqet vendin në të cilin shitësi ia ven mallin në disponim blerësit, ndërsa blerësi kapër obligim të njëjtën ta merr.Caktimi i vendit të porosisë kryhet nëpërmjet marrëveshjes së klauzolës transportuese në marrëveshjen e shitblerjes.Mënyra porosisë së mallit caktohet në bazë të vullnetit të blerësit dhe shitësit, apo nëse do të përgatitet, paketohet,dorëzohet në përcjellje, do të merr apo do të ndërmarrë veprime të tjera mbi mallin, dhe ajo të merret si moment ipërcjelljes së mallit.Afati i porosisë është njëjtë një element kryesor në marrëveshjen e shitblerjes nga i cili rregullohet aspekti kohor iporosisë, apo koha kur shitësi është i detyruar të ia dorëzon mallin blerësit. Afati i porosisë në kuadër tëmarrëveshjes mund të caktohet më përdorimin e termineve profesional tregtar (për shembull, për porosi-menjëherë; 102
  • 103. për porosi në termin të caktuar-në gjysmën e parë të muajit; apo me pranimin e termineve teknike-malli në rrugë”mall notues” dhe tjera) apo me përshkrim të gjerë, kur vërtetohet moment i vërtetë i përcjelljes së mallit. Kuptohet sepavarësisht mënyrës së vërtetimit të afatit të përcjelljes, shitësi ka për obligim me kohë të njoftojë blerësin për kohëne saktë të përcjelljes së mallit.Pagesa. Obligim i përgjithshëm i blerësit në marrëveshjen e shitblerjes është që të paguajë vlerën e mallit.Pagesa e mallit, në kuadër të shitblerjes ndërkombëtare, tërheqOperacione të caktuara specifike, pasi që bëhet fjalë për pagesën në kuadër të marrëveshjes të prodhimitndërkombëtar paqësor.Blerësi dhe shitësi në marrëveshjen e shitblerjes duhet precizisht t’i vërtetojnë vlerën e përgjithshme si obligim përpagesë mënyrën, vendin dhe afatin e pagesës.Nga ky aspekt, pagesa mund të kryhet para përcjelljes së mallit, në momentin e përcjelljes së mallit dhe të përcjelljessë mallit. Pagesa e mallit para përcjelljes së saj mund të kryhet në tërësi (pagesa prenumerike) apo pjesërisht (avansapo akontacion).Pagesa në momentin e përcjelljes së mallit, mund të kryhet në bazë të përcjelljes efektive apo në bazë të përcjelljessë dokumenteve.Rol të madh në lehtësimin e pagesës gjatë shitblerjes ndërkombëtare ka dokumenti akreditiv i parevokueshëm, i ciliparaqet argument të blerësit nga banka e tij (banka e akredituar)m në mënyrë direkte apo nëpërmjet bankëskorrespondente, ti paguhet shitësit një sasi e shumës dhe në bazë të disa kushteve.Pagesa në bazë të përcjelljes së mallit, kryesisht do të thotëKreditim të eksportit, pavarësisht nëse bëhet fjalë për kreditim afatshkurtër, afatmesëm dhe afatgjatë.Posaçërisht duhet të theksohet se gjatë lidhjes së marrëveshjes për shitblerje, blerësi dhe shitës mund të merrenvesh edhe për mënyrë të kombinuar të pagesës, si shembull, një pjesë ë obligimeve të paguhen para avansit, dhembetja përmes avansit të mallit (kredisë) dhe kombinimeve të ndryshme.Këtu duhet të theksohet se gjatë kyçjes së marrëveshjes për shitblerje, blerësi dhe shitësi mund të merren vesh edhepër mënyrën e kombinuar të pagesës si shembull, një pjesë ë obligimeve të paguhen para avansit, dhe pjesa embetur e avansit të mallit (kredisë) dhe kombinimeve të tjera.  Dokumente të mallit  Dokumente të mallrave janë ata të cilët janë të lidhur me mallin dhe rrjedhën e mallrave në tregun e jashtëm.  Dokumente bazike të mallrave janë: fakturat, specificiteti i mallrave dhe lista e paketimit. Fatura paraqet dokument komercial që dërgohet deri te pranuesi i mallit. Në fakturë në mënyrë më precize sillen të dhënat e mallit të porositur edhe atë; lloji, sasia, çmimi dhe vlera e përgjithshme, si elemente të domosdoshme, dhe të dhëna të tjera plotësuese, të vërtetuara në marrëveshjen e shitblerjes.Në rastet kur realizim i marrëveshjes së shitblerjes kryhet më një dërgesë, atëherë faktura mbështetet në vlerën epërgjithshme të marrëveshjes. Por, nëse realizimi i marrëveshjes për shitblerje bëhet më shumë dërgesa, atëherëpër çdo dërgesë dërgohet faturë veç e veç. Realizimi i marrëveshjes në këtë rast, do të kryhet më faturim në etapa,ndërsa numri i faturave varet nga numri i dërgesave. 103
  • 104. Në punimet e tregut të jashtëm paraqiten lloje të ndryshme të faturave si janë fatura e më parshëm (në të cilën sillenvetëm elementet në bazë të marrëveshjes, ndërsa pas vërtetimit të elementeve të tjera të dërgesave vendoset faturëpreliminare), faturë proformë (paraqet një lloj të ofertës, apo vendoset pa u kryer marrëveshje apo dërgim i mallit,dhe nga këtej tërhiqet obligimi për pagesë) dhe tjera.Specificiteti i mallrave paraqet listë me mallrat të dërguar në bazë të llojeve. Ky dokument paraqet raport të faturësdhe të dokumenteve të tjerë, nëse në të njëjtët nuk mundet të sillen të gjitha llojet e mallrave. Lista e paketimit ështëdokument i mallrave identik me specificitetin e mallrave. Ky dokument është listë e mallrave në bazë të llojeve tëpaketimit, apo për radhitjeve. Lista e paketimit mbështetet në faturën e mallrave.Obligimet specifike të tregut të jashtëmFormat e ndërlikuara në punët e tregut te jashtëm në të cilët në vete krahas këmbimit të mallrave, përfshijnë edhebashkëpunimin mes partnerëve, si edhe atyre të cilët lidhen në kushte kur mundësitë janë të kufizuara apo tëpamundura për transaksione direkte dhe të rregullta mes pjesëmarrësve në këmbimin ndërkombëtar, quhen detyratspecifike të tregut të jashtëmMbi domosdoshmërinë e sjelljes së formave të ndërlikuara në këmbimin ndërkombëtar dhe të bashkëpunimitndikojnë një numër i madh i faktorëve.Do të përmendim një pjesë të faktorëve të përgjithshëm të cilët e kushtëzojnë pranimin e detyrave specifike nëtregun e jashtëm: imosekzistimi i marrëdhënieve të rregullta ndërshtetërore dhe tregtare; saldo jo e mjaftueshmekliringe në këmbimin mes shteteve në të cilët ekziston sistem i tillë i llogaritjeve në prodhimin e jashtëm; kushte tëpamjaftueshme për transfer dhe konvertim të valutës me bonitet të ndryshëm (konvertibilitet, stabilitet); nevoja esigurimit të rreziqeve kursive tek puna e termeve dhe tregut të jashtëm;Alocim i pamjaftueshëm i kuotave devizore;Ekzistimi i mallrave jo konkurrente të cilët rëndë të mund të shiten nën kushtet ekzistuese të tregut në prodhimet erregullta të tregut; depërtim në tregjet e reja dhe tregje me mbrojtje intensive (përkufizime të ndryshme); Shfrytëzimi iplotë dhe efikas i kapaciteteve të prodhimeve të vendit dhe shfrytëzimi i shërbimeve të dëshiruara prodhuese jashtëvendit; ekzistimi i dallimeve me vlerë në çmimet dhe në tregjet e shteteve të ndryshme, për shkak të veprimit defektivnë tregun ndërkombëtar dhe të tjera.Nga karakteristikat e bazike të punës së tregut të jashtëm specifik që praktikohen çdoherë dhe çdo kund kur këmbimii rregullt pamundësohet apo është i ngarkuar, sie dhe nga kushtet e përmendura dhe rrethanat në të cilat sillen atoobligime, del arsyeshmeria e tyre ekonomike dhe e domosdoshme.Rëndësia e tyre si ndërmarrje si edhe për ekonomin nacionale është e madhe, dhe për atë çdo shtet duhet sa mshumë ti zgjerojë mundësitë për pranim.Obligimet specifike të tregut të jashtëm janë kategori e cila në vete përfshin forma të ndryshme në punimet e tregut tëjashtëm. Një pjesë e këtyre punëve janë më të thjeshta, të tjerët janë më të ndërlikuara; një pjesë i dedikohet mallrave, tëtjerat arbitrazhës devizore; një pjesë e tyre shtrihen në miratimin në plan shtetëror, të tjerë jo;disa lidhen vetëm me 104
  • 105. këmbimin e mallrave dhe shërbimeve, të tjera në vete përfshin edhe bashkëpunimin mes pjesëmarrësve, ndërsa atëmë të ndërlikuar dedikohen në investimin në shtete të tjera.Në vazhdim do të përpunohen llojet themelore dhe karakteristikat e tyre, si edhe veprimet në përfshirjen e disa ngaspecifikat në ndarjen e tregut të jashtëm. Do ti përpunojmë: (1) punët kompenzuese, (2 )punët e lidhura, (3) punët indent, (4) faktorizues,, (5 forfentizues, (6) punët tranzitore,(7) përfaqësimi, (8) lizingu, (9) re eksporti,, (1о) punët e mirëqenies, (11) siç punët, (12) franshizimi, (13) kooperimiafatgjatë prodhues, (14 )licencat, (15) ingjineringu, dhe (16 )investimet e jashtme.Detyrat kompenzuese, (Compensation Transactions)Paraqesin Eksport i lidhur më importin e mallrave pa përdorimin e mjeteve për pagesë. Në realitet, bëhet fjalë përkëmbimin ndërkombëtar të mallrave për mall (trampe), pa përdorimin e mjeteve për pagesë nga jashtë. Por nëse,ngritën dallime eventuale për shkak të tepricës së deponuar nga njëra anë, ata likuidohen nëpërmjet pagesës mëmjete devizore.Definimi i lehtë i institutit obligimet kompenzuese nuk do të thotë se realizmi i tyre është lehtë dhe i thjeshtë.Përkundrazi, kompletimi i saj del nga fakti se të njëjtat realizohen me shtete me të cilët janë sjellur përkufizimedevizore dhe për atë, nënshtrohen në miratimin nga organet shtetërore.Ndaj partnerëve të dy shteteve nuk ka ose nuk janë në mundësi të furnizojnë mjete devizore për pagesën edetyrimeve të tyre në import, ata janë të detyruar këmbimin e mallrave apo shërbimeve ta kryejnë në bazë tëmetodës “trampe”, apo mall për mall. Ndërlikimi i obligimeve kompenzuese del nga domosdoshmëria për verë,harmonizim të përkohshëm dhe lëndor i nevojave dhe mundësitë e partnerëve nga shtete të ndryshme.Thënë më thjeshtë, do të thotë se partneri vendas, prodhues i një malli të caktuar eksportues), do të duhet të gjejëpartner (importues) jo vetëm të palës së interesuar për mallin e vet, por edhe vetë prodhuesi vendas (tani importues),duhet në të njëjtën kohë për vlerë të njëjtë, të gjejë interes për mallin e huaj të cilën e shtet parenti u huaj (tanieksportues), pasi tek obligimet kompenzuese partnerët në të njëjtën kohë gjenden në rolin e eksportuesit dheimportuesit.Krahas interesimit të ndërsjellë të partnerëve, njëkohësisht duhet të ekzistojë interesim i ndërsjellë edhe i shteteve,pasi punët kompenzuese qëndrojnë në miratimin nga ana e organit shtetërore kompetent.Në të njëjtën kohë, e domosdoshme është që në kohë të harmonizohen nevojat dhe mundësitë e partnerëve, pastajtë vërtetohen dhe të miratohen listat e mallrave, çmimet e mallrave, mënyra dhe afatet e deponimit e të tjera.Duke pasur parasysh veprimin e faktorëve të sipërpërmendur, më së shpeshti në marrëdhënie e ndërsjella tëpartnerit vendas dhe të jashtëm involvohen edhe përfaqësues të tjerë të interesuar për mallrat që janë mjet ikompensimit të caktuar.Në varshmëri nga numri i pjesëmarrësve dhe marrëdhëniet e tyre të ndërsjella, si zakonisht është që tre dallohen :(1) obligimet direkte (2) të përziera dhe të zgjeruara dhe (3) obligime triangulare kompenzuese. 105
  • 106. Obligimet direkte kompenzuese lidhen mes dy partnerëve të punës nga shtetet e ndryshme. Tek ky lloj i punëskompenzuese partneri vendas dhe a i huaj njëkohësisht paraqiten në rolin e importuesit dhe eksportuesit.Më së shpeshti mes partnerëve ndërmjetëson ndonjë institucion- i besueshëm, i cili mund të jetë bankë, ndërmarrjeshpedicioni, shoqatë e sigurimeve apo shoqatë tjetër në të cilën partnerët shprehin besimin. Procedura është sivijon: mall i bëhet në disponim të besuarit me argument të provokueshme tija jep partnerit tjetër pasi që ai do tiplotësojë të gjitha obligimet apo do tija dorëzojë më para mallin në sasi të vërtetuar, në kualitet dhe vlerë.Obligimet kompenzuese të përziera apo të zgjeruara janë ai lloj i kompenzimeit të punës tek të cilët, krahas partnerittë huaj dhe atij vendas, në ndarjen involvohen edhe pjesëtarë të tjerë.  Puna e përzier kompenzuese paraqitet në rastet kur plotësisht do të përfshihet vetëm një pjesëmarrës, apo kur nga njëra anë kemi kompensim direkt të punës (një pjesëmarrës paraqitet në rolin e importuesit dhe të eksportuesit), ndërsa ën anën tjetër kemi dy pjesëmarrës –importues dhe eksportues.Tek ky lloj i punës procedura është si vijon: Të paramendojmë se ten e paraqiten dy pjesëtarë, njëri eksportues dhetjetri importues, ndërsa në diasporë si pjesëtarë paraqitet një subjekt në rolin e importuesit dhe eksportuesit ( punë edrejtpërdrejtë e kompemnzimit). Parteri i parë- eksportuesit vendas, nëpërmjet të besuarit, i deponon 100 tonelatadetergjent në vlerë prej 150 mijë euro, të dytit –partneri i jashtëm (në Gjerman), përmes të besuarit të tij, deponon njëmakinë me vlerë identike, por partnerit të tretë-importuesi ynë.Në këtë rast, eksportuesi obligimin e tij e rregullon me pagesën në denarë në interes të importuesit vendas, apo nëllogarinë e tija paguan 9.225.000 euro (gjatë paritetit valutar 1:61,50).Puna e zgjeruar kompenzuese, paraqitet në rastet kur në ndarjen kompenzuese përfshihen edhe dy pjesëtarë, njëringa shteti vendas e tjetri në shtetin e jashtëm. Teknika e dhënie-pranimit si edhe te punët kompenzuese direkte,kryhet nëpërmjet të besuarit, vetëm se tek ky lloj i punës specifike është pagesa mes partnerëve në secilin ngashtetet. Kjo do të thotë se në punët e zgjeruara kompenzuese marrin pjesë katër partnerë, nga dy nga dy shtetet.Pastaj, partneri i parë- importuesi i parë, nëpërmjet të besuarit, i deponon 100 tonelatat detergjent partnerit të dytë-importuesit të jashtëm. Ai e paguan vlerën e mallit në valutë vendase ( në këtë shembull në euro) në llogari tëpartnerit të tretë në shtetin e tij (Gjermani), i cili nga aspekti i punës së kompensuar, është importues i jashtëmPartneri jashtëm –importues, nëpërmjet të besuarit ia deponon mallin e tij ( në shembullin tonë-makina)jo edhe tëimportuesit (tanë). Importuesi vendas, pasi që do ta fitojë, mallin e paguan në valutë vendase (denarë) në interes tëeksportuesit vendas.Në këtë mënyrë mbyllet rrethi, mallrat deponohen në dy shtetet, ndërsa pagesa është bërë pa përdorimin e mjetevedevziore, por në kuadër të prodhimit të brendshëm pagesore në secilin shtet. Punët triangulare kompenzueserealizohen në rastet kur nuk është e mundur punët kompenzuese të realizohen në kuadër të dy shteteve, apo kur nukekzistojnë kushte për harmonizimin e nevojave dhe mundësive të dy tregjeve nacionale.Partnerët nga dy shtetet mund ti harmonizojnë nevojat e tyre dhe mundësitë, për shembull vetëm për eksport tëmallrave nga ajo vendase në shtetin tjetër, por mallrat që i ofrojnë partnerët e jashtëm në shtetin e dytë të mosmunden të plasohen në tregun vendas, nga njëra anë, dhe mallrat që janë të nevojshëm të mos munden të sigurojnënga subjekte në shtetin e dytë,nga ana tjetër.Në këto raste kërkohen të interesuar, një apo më shumë pjesëtarë nga shtetet e treta të cilët janë të kyçur në punëntriangualare kompenzuese. Si importues dhe eksportues në çdo shtet mund të lajmërohet një subjekt i ri, apo te 106
  • 107. paraqiten subjekte të ndryshme mes te cilëve pagesa bëhet në valutën vendase. Ky lloj i punës është specifik dhe indërlikuar, dhe për atë rrallë herë lidhen në prodhimin ndërkombëtarë. Por, të shohim se si është rrjedha e këtij llojitë punës. Partneri i parë-importuesi vendas përmes te besuarit e deponon mallin "А" deri te partneri i dytë-importuesnë shtetin e dytë. Ai e paguan vlerën në valutën vendase deri te partneri i tretë-eksportues në shtetin e vet, i cili nëllogari të kësaj kryen deponime të mallit "B" deri te partneri i katërt-eksportues deri te partneri i katërt- importues nështetin e tretë. Importuesi i shtetit të tretë në valutën vendase i paguan partnerit të pestë-eksportues ën shtetin i cilikryen deponime në mallin "В" deri te partner i gjashtë-importuesi vendas.Ai nga ana e tij, për vlerën e obligimeve të veta kryen pagesë në valutë vendase në interes të partnerit të parë-eksportuesit vendas. Në të gjitha shembujt e sipërpërmendur nënkuptohet se vlera e të gjitha mallrave dheshërbimeve që janë mjet i punës së kompensuar është i barabartë, deponimet e mallrave kryhen përmes tëbesuarve, ndërsa pagesa mes subjekteve në një shtet kryhen në valutën vendase. Por në praktikë shpeshherë ndodh që vlera e mallrave apo shërbimeve të cilat importohen të mos jetë me vlerën emallrave dhe shërbimeve të cilat importohen në një shtet, apo paraqiten disa dallime në vlerën e mallrave dheshërbimeve të cilat janë mjet i kompensimit të punës. Atëherë kryhet stëllogaritja e pagesës vetëm në dallimet eparaqitura, edhe atë në valutën në bazë të marrëveshjes.Përparësitë e punës kompenzuese më së miri mund të vlerësohen duke e pasur parasysh rrethanat me të cilat tënjëjtët kyçen dhe miratohen. Bëhet fjalë për atë se puna kompenzuese mundëson kryerjen e këmbimeve në tregun ejashtëm edhe kur nuk ekzistojnë kushte për pagesë në mjete devizore, pasi që ata lidhen në shtete në të cilët janësjellur kufizime devizore.Nga ky institute mundësohet eksport efikas i mallrave në shtetet në të cilët, nga disa masa restriktive ështëstërngarkuar këmbimi i tregut të jashtëm, apo se ekzistojnë probleme në balancë. Po ashtu me ata mundësohet edhei import i repromaterialeve të domosdoshme në procesin e prodhimeve të disa degëve vendase. Në fund fundi, punëtkompenzuese paraqesin element në mbarëvajtjen e marrëdhënieve ekonomike mes shteteve, veçanërisht messhteteve në zhvillim, të cilët më së shpeshti kanë probleme me realizimin e baraspeshës.Procedura për kyçjen dhe kryerjen e punëve kompenzuese mund të ndahet në disa faza:  iniciativa;  harmonizimi i listave të mallrave në vëllim dhe strukturë;  harmonizimi i çmimeve i mallrave;  vërtetimi i radhitjes së deponimeve dhe mallrave;  zgjedhja e të besuarit, apo sigurimi i garancive bankare, hapja e akreditimeve dhe tjera;  kyçja e marrëveshjeve për kompensimin e punës ;  Orvatja në miratimin e kompensimit të punës nga organ kompetent;  regjistrimi i marrëveshjeve për kompensimin e punës dhe kryerje dhe likuidim i kompensimit të punës.Iniciativa për kyçjen e marrëveshjeve me kompensim më së shpeshti gjason nga partnerët me të cilët kabashkëpunim të gjatë dhe të suksesshëm. Në ofertën për punën e kompensuar, ofruesi duke i njohur kushtet e treguttë tij vendas propozon lista të orientuar të mallrave dhe shërbimeve në dy drejtime-edhe në eksportin dhe nëimportin. Pranuesi e shikon ofertën dhe së pari analizon mundësitë në marrjen e pajtueshmërisë për kompozimin epunës nga organ kompetent, si edhe mundësitë në përfitimin e kontingjenteve, lejes apo pajtueshmërisë, nësemallrat janë mjet i një regjimi ekonomik restriktiv. 107
  • 108. Më tej, nëse ekziston mundësi në përfitimin e pajtueshmërisë dhe vendimeve nga organet kompetente, në bazë tënevojave dhe mundësive apo në bazë të njohurive për kushtet e tregut vendas, partneri vendas i njofton ofruesin ejashtëm dhe i jep pajtueshmëri për punën e kompensuar.Pastaj partnerët shkojnë në harmonizim më të detajuar të listave ekonomike në pikëpamje të sasisë, çmimeve tëmallrave, kushtet dhe afatet në deponimin e mallrave dhe të tjera, duke u kujdesur më pas për vlerat e njëjta tëmallrave apo shërbimeve në dy drejtimet.Nëse vëllimi i punës së kompensuar është i vogël, atëherë partnerët drejtohen në zgjedhjen e një të besuari.Por në raste kur bëhet fjalë për punë kompenzuese më vëllimore apo më afatgjatë, në vend të zgjidhjes së një tëbesuari, më së shpeshti kërkohet dhënia e një garancie bankare në sigurimin e pagesës së mallrave të te gjithëpjesëmarrësve.Pas harmonizimit të të gjitha elementeve, shkohet në kyçjen e marrëveshjeve për kompensimin e punës.Gjatë realizimit të punë kompenzuese të përziera, të zgjeruara të përziera, apo në traiangulare, krahas marrëveshjespër kompensimNë të njëjtën kohë janë nënshkruar dy apo më shumë marrëveshje mes partnerëve në një shtet.Forma dhe teksti i marrëveshjes për punën kompenzuese, i cili nuk dallohet nga marrëveshja për shitblerje, duhet tipërmbajë të gjitha elementet e mëparshme mes pjesëmarrësve dhe specifikave të detajizuara për llojet dhe vlerat emallrave apo shërbimeve për deponimin në dy kahet.Ky lloj i marrëveshjeve hyn në fuqi në ditën kur do të miratohet nga organet shtetërore në të gjitha shtetet duke ipërfshirë në kompensimin e punës. Faza pasuese paraqet procedurë të ndërlikuar në kërkesën dhe përftrimin emiratimit të punës kompenzuese nga jashtë nga organi shtetëror kompetent.Obligimet që lidhinObligimet që lidhin (Barter) paraqesin shitblerje të mallrave dhe shërbimeve në një drejtim- impot, i kushtëzuar meshitblerje të mallrave dhe shërbimeve në drejtim të kundërt-eksport, me çka gjatë kryerjes së marrëveshjeve, apodeponimeve të mallrave dhe pagesës së obligimeve furnizohen sit ë pavarur në kohë dhe financiarisht.Obligimet e lidhura ndërkombëtare në vete përmbajnë tregti të lidhur dhe barter ndërkombëtar.Tregtia ndërkombëtare e lidhur kemi në rastet kur këmbimi i një malli kushtëzohet me këmbimin e mallrave dheshërbimeve në drejtim të kundërt.Deponimet dhe pagesat në dy drejtime kryhen pavarësisht njëra ndaj tjetrës.Nga ky lloj i obligimeve shpeshherë pranohen kur eksportues i jashtëm deponon dhe monton disa trasverzale në afatprej një deri në më shumë vjet, dhe në të njëjtën periudhë kryen pagesë të veten me import të mallrave të cilëtprodhohen në shtet. Barteri ndërkombëtarë është punë e lidhur me çka subjekti nikoqir kryen import të disa mallrave 108
  • 109. dhe më pas e shtet në tregun vendas dhe me mjetet të marra nga shitja e paguan ofertën nga jashtë para deponimittë mallit dhe po atëherë kryen eksportin e tij.Bareti ndërkombëtarë pranohet për kryerjen e punëve njëkahëshe me partnerë boniteti i të cilëve është i dyshimtëii,derisa punët në tregtinë ndërkombëtare të lidhur janë më të mëdha për nga vëllimi dhe më së shpeshti i dedikohennë periudhë më të gjatë kohore.Në bazë të karakteristikave, njëkohësisht kompromisi i importit dhe eksportit apo shërbimeve mes partnerëve në dyshtete, punët e ndërlidhura (barter) janë të ngjashme me punët e kompensuar.Por, mes tyre ekzistojnë edhe dallime esenciale. Dallimi themelor është se obligimet e kompenzuara karakterizohenme rrënjën në vlerë dhe kohor të deponimeve të mallrave pa pagesë të kundërvlerave të tyre me mjete të huajapaqësore, ndërsa deponimet dhe pagesat e mallrave tek obligimet e lidhura (barter) janë të pavarur kohor dhe mevlerë.Tek obligimet e lidhura (barter), mbulimi në përqindje i importit dhe eksportit në zbatimin e këtij lloji të punës,pastajdeponimet e mallrave nuk janë të kushtëzuar mes veti në kohën pagesat e ndërsjella kryhen në llogaritëndërkombëtare pagesore.Por në praktikë ndërkombëtare, obligimet e lidhura (barter) shpeshherë quhen obligime globale kompenzuese, përshkak të faktit se në to përfshihen një numër i madh i pjesëtarëve, me numër të madh të mallrave të cilët importohendhe eksportohen.Tek obligimet e lidhura (barter), partnerët thirren në çmimet botërore të mallrave cilësia e të cilëve përcaktohet sipasstandardeve ndërkombëtare.Çmimet e mallrave shprehen në dollarë të llogaritur apo në valutë të njërit nga shtetet pjesëmarrëse.Mjet i obligimeve ndërkombëtare të lidhura (barter) më së shpeshti janë mallrat e brezave, me çka lehtësohenproblemet rreth vërtetimit të çmimeve. Por në raste kur obligimet e lidhura (barter) janë mallra pa berëz, atëherëparaqitet problem i vërtetimit të llojit dhe kualitetit, ashtu edhe të çmimit të mallit.Këto lloje të obligimeve të lidhura (barter) shpeshherë kyçen mes partnerëve të cilët një kohë të gjatë bashkëpunojnëdhe kanë besim të ndërsjellë dhe autoritet.Në tregtinë ndërkombëtare paraqiten më shumë lloje të obligimeve të lidhura (barter). Do ti përmendim disa nga ato:  Obligimet Barter janë atë tek të cilët kyçet marrëveshje nga e cila vërtetohen kushtet për depononim njëkohësh të mallrave në dy drejtimet mes dy partnerëve, pa e përfshirë partnerin e tretë;  Obligimet paralele te të cilët së pari kyçet marrëveshja bazë,ndërsa marrëveshja për deponimin e mallrave në drejtim të kundërt realizohet ose në mënyrë të sinkorinuzat, ose më dallime;  Obligimet e ndërsjella janë ata tek të cilët realizohen dy marrëveshje me të cilët partnerët lidhen se do të transporton mall nga shteti i partnerit tjetër, por realizimin e dy marrëveshjeve rrjedh në natyrë të pavarur, në mënyrë jo të sinkronizuar dhe kryesisht ndarasi.  Obligimet Packag janë obligime të lidhura në kornizë (barter), tek të cilët deponimi i mallit në drejtim të kundërt as për nga lloji i mallrave as edhe në kohë nuk është ashpër i vërtetuar  Unik team obligimet janë obligime që kyçen tek të cilët së pari realizohet marrëveshja për kontradeponim dhe më pas marrëveshja bazë; 109
  • 110.  Bay - back obligimet janë atë të cilët eksportuesi nga një shtet obligohet se nga importuesi i makinave apo pajisjeve në shtetin tjetër, në vend të pagesës në vlerë, do të ndërmerr prodhime të caktuara pa dallim nëse janë prodhuar me atë pajisje ose jo.  Barter obligimet, si obligim specifike në tregtinë e jashtme, kanë rëndësi të madhe ekonomike si për ekonominë nacionale, ashtu edhe për subjektet ekonomike- pjesëmarrës në këto obligime.Përparësia themelore e këtyre obligimeve shprehet në mundësinë e miratimit të tregjeve të reja për plasimin emallrave të caktuara me qëllim të përmirësimit të strukturës së këmbimit ekonomik, me zmadhimin njëherësh tëdaljeve devizore në shtet.Nëpërmjet barter obligimeve, pjesëmarrësve-subjektive ekonomik u mundësohet pagesë më e lehtë e obligimeve tëtyre gjatë importit të mallrave dhe shërbimeve, duke i shfrytëzuar devizat e realizuar nga eksporti i mallrave dheshërbimeve.Në kushtet aktuale të këmbimit ndërkombëtar, një numër i madh i shteteve iu kushton kujdes të veçantë obligimevetë lidhura (barter). Duke parë anë të pozitive të aspekteve makro dhe mikro, paraqitet nevoja e zhvillimit tëobligimeve të lidhura (barter) edhe në praktikën e tregtisë së jashtme në ndërmarrjet e tona.Procedura për formimin dhe kryerjen e obligimeve (barter) rrjedh në disa faza:  përfitimi i ofertës nga partner i jashtëm;  parashtrimi i kushtit për deponim paralel nga ana e ndërmarrjeve nikoqire; (2) negociata për pjesën importuese dhe eksportuese nga obligimi i lidhur; realizimi i dy marrëveshjeve shitblerëse (edhe për pjesën e importi dhe eksportit ); sigurimi pagesore me garanci bankare (te amrrëbeshjet kornizë për deponimet paralele tek obligimet e lidhura); (3) ngritja e kërkesës për pëlqimin e obligimeve të lidhura (barter) me diasporën deri te organi kompetente shtetëror dhe; deponim i mallrave në dy drejtime dhe pagesa e obligimeve në bazë të dy marrëveshjeve.Pas marrjes së ofertave nga partner i jashtëm për eksport të mallrave nga jashtë, ndërmarrja vendase, në bazë tëparakalkulimeve të tyre, vendos kontakt me eksportin e jashtëm dhe i sinjalizohet në dije mundësia e deponimeveparalele.Pas negociatave të përfunduara, lidhen dy marrëveshje për shitblerje (edhe për pjesën e eksportit dhe importit tëpunës).Forma dhe përmbajtja e këtyre marrëveshjeve është e njëjtë edhe të atyre të eksportit dhe importit të rregullt, nediferencim të vetëm në parimet për hyrjen në fuqi të këtyre marrëveshjeve.Zaten , edhe pse kryerja e tyre mes vete është e ndërsjellë dhe e pavarur, hyrja në fuqi e këtyre marrëveshjeve mesvete është e kushtëzuar, apo marrëveshja bazike hyn në fuqi me hyrjen në fuqi të marrëveshjes për deponimin emallrave në drejtim të kundërt.Kur bëhet fjalë të lidhjes së obligimeve (barter) në vëllim më të madh dhe të cilët zgjasin një kohë të gjatë, përshembull disa vite dhe tek të cilët nuk mundet me vërtetësi të konfirmohet asortimani i mallrave për deponim nëdrejtim të kundërt, atëherë nënshkruhet marrëveshje kornizë për deponime paralele me obligime të lidhura. 110
  • 111. Me këtë lloj të marrëveshjeve, eksporti i jashtëm në mënyrë të parevokueshme se sipas kushteve të tregut tëshitblerjes në momentin e suksesit të obligimit, do të blejë nga ndërmarrja e mall të caktuar në vlerë të vërtetuar dhenë bazë të dinamikës së konfirmuar të deponimit.Në momentin e suksesit të obligimeve, nënshkruhen marrëveshje parciale në të cilat precizohen të gjitha elementet:lloji i mallit, sasia, deponimi, pagesa dhe të tjera.Duke e parë faktin se në marrëveshjen kornizë për deponime paralele nuk janë në përmbajtje dy elementetthemelore të marrëveshjes për shitblerje, lëndës dhe çmimit, lehtë mund të vijë deri te problem i kryerjes së këtij llojitë marrëveshjes për deponimin e mallit në drejtim të kundërt.Për atë qëllim, ndërmarrja vendase, tani eksportuese, mund të sigurojë nëpërmjet sistemit bankar e dhënë nga ana ebankës së partnerit të jashtëm.Nëse vjen deri te moskryerja e marrëveshjes për deponimet paralele, atëherë banka me garanci lidhet se do tipaguajë dëmshpërblim partnerit nikoqir.Indent obligativeIndent marrëveshjet (Indent Contracts) paraqesin transaksione specifike në tregtinë e jashtme gjatë të cilës blerësi(identori) nga ndonjë shtet tejoqeanik dhe jo i zhvilluar, Indet agjenti në një shtet të zhvilluar i dërgon dëshmi që tëplason deponime e mallit tek eksportuesi më I përshtatshëm (i dentari).Mund të dallohen dy lloje të ident marrëveshjeve: të hapura dhe të mbyllura.Marrëveshje ident të hapura janë ata tek të cilët identori nuk është paraprakisht I përcaktuar, por lejohet që zgjidhjenta kryejë indent- agjenti.Marrëveshje ident të mbyllura janë indent marrëveshje te të cilët në mënyrë të vërtetë paraprakisht caktoheteksportuesi I mallit (identori).Në deponimin të dërguar në agjencinë- indent, blerësi, apo identori, sjell të dhëna për llojin e sasisë së mallit tëkërkuar, çmime maksimale të cilën mund ta paguajë, afati i deponimit, si edhe afati në të cilin vlejnë kushtet nëporosinë.Këto porosi shpeshherë kanë karakter ultimativ, ose mund të jenë të pranuar në tërësi apo të refuzohen.Në rast shitësi ti pranojë kushtet e deponimit, ai me pajtueshmëri të tij e njofton blerësin dhe nëse përgjigja ështëdhënë ën kuadër të afatit të paraparë në porosinë, konsiderohet se marrëveshja për shitblerje është arritur.Në pikëpamje të mënyrës së kryerjes së obligimeve idente, mund të dallojmë:Marrëveshje indent të mbyllura nëse në deponimin, i përcjellur në mënyrë të drejtpërdrejtë deri te shitësi, janë dhënëtë gjitha elementet dhe shitësi duhet vetvetiu të vendos nëse do ta pranojë ose jo ofertën;Obligimet ident preform nëse blerësi e dërgon porosinë 111
  • 112. Deri të indent agjencia, dhe ajo, me zgjedhjen e eksportuesit më të përshtatshëm vendos kontakt mes importuesitdhe eksportuesit, ku në mënyrë direkte kyçin marrëveshje.Për shërbimin e kryer, blerësi I paguan agjencisë kompensim në lloj të provizionitObligimet ident komisionare nëse në porosinë, krahas kushteve për blerje të mallit, blerësi e cakton edhe shumën eprovizionit për ident-agjencinë në rast të vijë deri të lidhja e një marrëveshje për shitblerje.Me karakterin utimativ të porosisë në indent obligimet, ushtrohet trysni e fuqishme ndaj shitësve në krahasim meuljen e çmimeve. Kjo mënyrë pozitive veçanërisht shprehet edhe përmes faktit se tek indent obligimet në rol tëimportuesit, apo blerësit, më së shpeshti paraqiten subjekt të shteteve të pazhvilluara, ndërsa në rolin eeksportuesve apo shitësve-subjekt të shteteve të zhvilluara.  FaktoringuKrahas obligimeve specifike ekonomike në tregtinë e jashtme në marrëdhëniet bashkëkohore ndërkombëtarekujdes I veçantë I kushtohet edhe obligimeve specifike financiare.Kështu, në kushte të mungesës kronike të mjeteve financiare, format klasike paqësore në përfitimin e tregtisë sëjashtme ( pagë në bazë të marrëveshjes për shitblerje, më së shpeshti në afat prej 60, 90 apo 180 ditë, ose në kredi)posaçërisht në vendet në zhvillim, paraqiten si faktor kufizues I zhvillimit dhe I mbarëvajtjes.Në kushte të tilla paraqiten institucione të reja për pagesën e përkohshme të ofertave nga jashtë. Mes tyre më sëshpeshti përmenden faktoringu dhe forfetingu, karakteristikat të cilët do ti përpunojmë në vazhdim.Faktoringu (Factoring) paraqet shitje të kërkesave të papaguara nga jashtë. Ndërkaq, ndërmarrja nikoqireeksportuese e shet kërkesën e vet të papaguar dhe që nuk ka arritur nga importuesi I jashtëm, agjencisë sëspecializuar-bankë (factor)Faktori e blen kërkesën nga jashtë, ose eksportuesit nikoqir ia paguan shumën e kërkesës I zbritur për provizionin nëshumë prej disa përqindje nga vlera e kërkesës, kuptohet në varshmëri nga bonitetit I importit të jashtëm.Në realizmin e punës specifike financiare, banka-faktor dhe ndërmarrja eksportuese nikoqire nënshkruajnëmarrëveshje për factoring dhe atë më së shpeshti në kohë të pacaktuar apo për periudhë prej 5-10vjet.Për konventat e marrëveshjes për factoring pa anulime njoftohet importuesi I jashtëm, pasi që obligimin e vetëfinanciar tani duhet ta kryejë në interes të faktorit. Rëndësia e faktoringut në kornizat ndërkombëtare është e madhe për ndërmarrjet e vogla dhe të mesme tëcilat nuk janë në mundësi të përfitojnë arnazhmane të mjaftueshme kreditore, dhe që të vijnë më shpejtë deri tëmjetet e domosdoshme financiare të profesionit të tyre ata para kohe I paguajnë kërkesat e tyre.  ForfetingPër dallim nga faktoringu, i cili paraqet shitje të kërkesave afatshkurta, është shitje e kërkesave afatgjata nga jashtë,e të cilat më së shpeshti rrjedhin nga porosia e pajisjes apo nga inxhinieringu sipas sistemit “ çelës i dorës”, kryerje tëpunëve investuese jashtë vendit etj. Te forfetingu, ndërmarrja prodhuese e shet kërkesën e saj afatgjate nga jashtë,duke ia dorëzuar bankës së specializuar – forfeter, dokumentet për sigurinë e pagesës, e cila menjëherë ia paguan 112
  • 113. shumën e kërkesës nominale, të zvogëluar për shumën e provizionit të saj, kamatën dhe shpenzime të tjera. Më tej,banka kryen pagesën e kërkesës nga importuesi i huaj pjesë për pjesë, ashtu siç radhiten këstet. Të drejtat e tyrereciproke dhe obligimet, eksportuesi dhe forfeteri i rregullojnë me marrëveshje të posaçme me forfeting, me çka elajmërojnë importuesin e jashtëm, sepse relacioni importues – eksportues, transformohet në relacion importues –forfeter.Përndryshe, ky institut financiar ndërkombëtar ka ngjashmëri të mëdha me faktoringun. Dallohen vetëm sipas kohëssë kërkesave. Që të dy punët e jashtme financiare specifike mund të luajnë rol të madh në përshpejtimin jo vetëm tërrjedhave financiare, por edhe të qarkullimit të mallrave në qarkullimin ndërkombëtar.  Punët transiteNë rastet kur malli është objekt i këmbimit të jashtëm tregtar ndërmjet partnerëve të dy vendeve jo fqinje, nga vendi ieksportuesit deri te caku i fundit – vendi i importuesit, kalon, gjegjësisht bartet, nëpër territorin e vendit të tretë, bëhetfjalë për transit. Në kuptimin e gjerë, me transit nënkuptojmë bartje e personave, bagazhit, mallrave, si dhe mjetetransportuese (anije, vagonë, kamionë etj.), kalimi i të cilëve përmes territorit tëVendit të caktuar, gjegjësisht, rajon doganor, mund të bëhet në mënyrë të drejtpërdrejtë nëpër tërë territorin, apo mengarkim plotësues eventual, me transport të njëjtë apo me ndërrimin e transportit, dhe nëse ky kalim paraqet vetëmnjë pjesë nga rrugëtimi i plotë që është filluar, ndërsa duhet të përfundojë jashtë nga territori i vendit në të cilin bëhetbartja. Punët transite në qarkullimin e jashtëm tregtar quhen të gjitha shërbimet të cilat ndërmarrjet e vendit për nëvendet transite, i bëjnë me urdhër dhe në llogari të partnerëve të jashtëm, pronarë të mallit në rrugë. Ndërmarrjetvendëse, kuptohet në pajtim me urdhrat e pranuar nga pronari i jashtëm i mallit në rrugë, mund ta organizojnëtransportin e mallit, si dhe sigurimin nga rreziqe transporti në rajonin doganor vendës, të pajisen dokumente tëtransportit etj., të kryejnë shërbime të implementimit të procedurës për doganimin e mallit në transit, të kryejnëshkarkim, ngarkim dhe vendosje në lokale dhe lokale për vendosje të mallit doganor, të bëjnë sortim, matje, paketimapo ripaketim të mallit, të ndërmjetësojnë gjatë verifikimit apo ta verifikojnë gjendjen shëndetësore të mallit, të bëjnëkontroll veterinar dhe filopatologjik të mallrave etj. Me një fjalë, ndërmarrjet vendëse i kryejnë të gjitha aktivitetet meqëllim që malli në transit përmes rajonit vendës doganor sa më shpejtë dhe më sigurt të arrijë deri te destinacioni ifundit. Në varësi nga lloji dhe vëllimi i shërbimeve që i bëjnë ndërmarrjet vendore, mund të dallojmë tre lloje punëtransiti: të drejtpërdrejta, punë të thyera transitimi dhe ndërmjetësim transitimi.Punë të drejtpërdrejta transitimi ekzistojnë në raste kur malli i huaj bartet nëpër rajonin doganor vendës, pa ndalimine saj në të. Gjatë punëve transiti të drejtpërdrejta, ndërmarrjet vendore kryejnë shërbime të transportit të mallit dheshërbime shpedicioni për manovrimin dhe përcjelljen e mallit në transit.Punë të thyera, gjegjësisht transitimi të tërthortë ka në rastet kur malli i huaj, gjatë bartjes nëpër rajonin doganorvendor, ndalet për shkak të ngarkimit plotësues, vendosje në magazina dhe punë të tjera, e pas kësaj e vazhdonrrugën e tij për në destinacionin e fundit. Përpos shërbimeve nga punët e transitit të drejtpërdrejtë, te ky lloj punëtransiti, ndërmarrjet vendore kryejnë edhe shërbime tjera, si për shembull: shkarkim, ngarkim dhe ngarkim plotësues,vendosje dhe roje e mallrave në lokalet dhe lokalet të dedikuara për vendosjen e mallrave doganore, për shembullfermentim, qëndrim etj.Ndërmjetësim tranzitor, përpos shërbimeve të lartpërmendura të punëve transitimi, përfshin edhe shërbime tëndërmjetësimit të qarkullimit të jashtëm tregtar. Urdhërues për këtë lloj pune mund të jetë eksportuesi apo importuesi,ose edhe rieksporti, të cilët kërkojnë të kryhet shërbim i caktuar në emër të tyre dhe në llogari të tyre. Këtu hyjnë lloje 113
  • 114. shërbimesh të ndryshme gjegjësisht aktivitete ekonomike që i kryejnë prodhues vendës dhe ndërmarrje të tjeraekonomike dhe persona të tjerë, e në përputhje me rregullat e vendit nëpër të cilin bëhet transiti. Në të vërtetë, merregullat doganore të jashtme tregtare të shumë vendeve, ndër të cilat edhe vendi ynë, mallrat e transitit, përpos asajse mund ta ndërrojnë përgjithmonë statusin e tyre dhe me urdhër të personit të huaj që është pronar i tyre, të bëhenedhe mallra importi në vendin e transitit dhe definitivisht të doganohen. Gjithashtu mund të ndalen përkohësisht metransitim, e me urdhër prapë të pronarit të tyre të huaj e me leje të marrë nga organi përgjegjës shtetëror në vendin etransitit, për shkak të kryerjes së operacioneve të caktuara me ndërmarrjet prodhuese vendore, apo në punë tëcaktuara të manipulimit komercial (sortim, ambalim, ripaketim, mbushje, etiketim etj.), e mandej ta vazhdojnë transitinnë rolin që do t’ua caktojë pronari i tyre (të transportohen në vendin në të cilin janë të eksportuara ose të vazhdojnëpër ndonjë vend tjetër, të përdoren për rieksport në vend të tretë etj.). Kuptohet se gjatë gjithë procedurave tëlartpërmendura me mallra transiti, ata ngelin nën mbikëqyrje doganore.Në varësi nga vendqëndrimi i urdhëruesit të mallit tranzitor, dallojmë: punë transitimi aktive dhe pasive.Punë transitimi aktive kryhen me urdhër dhe në llogari të ndërmarrjes së huaj. Pagesën e obligimit të saj, ndërmarrjae huaj e kryen me mjete devizore, gjegjësisht punët aktive të transitimit do të thonë derdhje e mjeteve devizore nëvend dhe shënohen në anën aktive të bilancit pagesor.Punë transitimi pasive kemi në raste kur këto lloj shërbime i kryen ndërmarrja e huaj sipas urdhrit dhe në llogari tëndërmarrjes vendore. Pagesa për këto shërbime bëhet me mjete devizore, të cilat shënohen në anën pasive tëbilancit pagesor të vendit të urdhëruesit.Duke pasur parasysh se punët e transitimit kanë karakter të shërbimeve në qarkullimin e jashtëm tregtar dhe se ngakjo lloj pune mund të realizohet derdhje e konsiderueshme e devizave, në praktikën e sotme vendet, posaçërisht atonëpër të cilat ka qarkullim të dendur, ndërmarrin masa të shumta për përparimin e transitit. Qysh në vitin 1921, nëBarcelonë është nënshkruar Konventa për lirinë e transitit. Vendet nënshkruese të Konventës në përgjithësi i kanëndërprerë doganat gjatë transitit të mallrave nëpër territore të tyre. Sot, sipas rregullit, doganë tranzitore nukllogarisin as vendet të cilat nuk janë nënshkruese të kësaj Konvente. Kur bëhet fjalë për transit të mallrave nëterritoret e tyre, vendet më së shpeshti zbatojnë mënyrë të thjeshtë doganimi, tarifa konsensuse transporti, masa tëndryshme të rritjes së fuqisë kaluese në qarkullim përmes zgjerimit të tyre dhe modernizimit. Me qëllim që tëlehtësohet dhe përshpejtohet lëvizja e mallrave doganore transite në territoret e vendeve të treta, janë lidhurkonventa ndërkombëtare për transit të mallrave në të gjitha llojet e qarkullimit ndërkombëtar.  PërfaqësimiÇështjet e përfaqësimit paraqesin një lloj tjetër të çështjeve të jashtme tregtare, të cilat I kryejnë subjektet vendoreme urdhër dhe në llogari të subjektit të huaj, dhe në bazë të marrëveshjes së nënshkruar paraprake. Partnerë tëhuaj, më së shpeshti janë ndërmarrjet prodhuese, kurse subjektet vendore janë ndërmarrje ndërmjetësuese të cilat Ipërfaqësojnë interesat dhe kryejnë aktivitetet e tregut të caktuar, me autorizim të marr nga partneri I huaj, për ç‘gjëmarrin kompensim të caktuar (provizion). Me anë të marrëveshjes për përfaqësim në veçanti caktohen elementet qëvijojnë:Lënda e përfaqësimit (llojet e mallit dhe shërbimeve që importohen dhe eksportohen);Kompetenca territoriale, gjegjësisht pazari në të cilin përfaqësuesi ka autorizim për të kryer aktivitetet e veta; 114
  • 115. Lartësia dhe mënyra e caktimit të provizionit për përfaqësim, e cila mund të caktohet, së pari përqindja e vlerës tëmallit të porositur; së dyti, përqindja e mallit të paguar; së treti, përqindja nga çmimi I arritur dhe së katërti, nga vlerafikse etj. Në suaza të çështjeve përfaqësues bëjnë pjesë edhe shërbimet që vijojnë:Ndërmjetësimi tregtar nëpërmjet kryerjes së të gjitha punëve paraprake për nënshkrimin e marrëveshjes për shit-blerje (oferta, informacione teknike etj, negociata dhe të ngjashme);Përfaqësimi tregtar në formë të ndërmjetësimit afarist dhe nënshkrimi I marrëveshjeve për shit-blerje në suaza tëautorizimeve të marra nga principali;Ekzekutimi I të gjitha aktiviteteve dhe ndërhyrjet e domosdoshme për kryerjen e rregullt të marrëveshjeve tënënshkruara;Përfaqësimi tregtaro-teknik, gjegjësisht kryerja e punëve të përfaqësimit tregtar dhe dhënia e shërbimeve teknike(p.sh, servisimit);konsignacioni;aktivitetet që kanë të bëjnë me propagandë dhe reklamë të prodhimit të principalit dhe të tjera.Një ndër llojet specifike të çështjeve përfaqësuese është shitja konsignative. Subjekti vendor (konsignater) nëpërmjetthemelimit të depove konsegnative, bënë shitjen e mallit të huaj, konsumatorëve të skajshëm. Malli I vendosur nëdepo të konsignative është në pronë të principalit të huaj, që do të thotë deri në shitjen përfundimtare të tyre, kastatus të mallit përkohësisht të importuar. Për shitjen me fletëurdhrës dhe në llogari të principalit të huaj, konsignaterifiton provizion, caktimi i të cilit është objekt i rregullimit të marrëveshjes së ndërsjellë për shitjen e mallrave ngadepoja konsignative.Çështjet e përfaqësimit kanë përparësi të veçanta si për principalin e huaj, ashtu edhe për përfaqësuesi vendor.Principalët e huaj, nëpërmjet angazhimit të përfaqësuesve, në fakt, kursejnë kohë dhe mjete. Në fakt, përfaqësuesit eangazhuar, në emër dhe llogari të principalit të huaj, kryejnë hulumtimin e tregut, analizimin e bonitetit të partnerit,organizojnë kontakte afariste, dhe sidomos me rëndësi është fakti që kryejnë edhe shitjen e mallrave që janë pronë eprincipalit të huaj. Gjithsesi se përfaqësuesit kanë njohuri relativisht të madhe për kushtet dhe tendencën e tregut, sidhe lidhje afariste me subjektet të të njëjtit, ashtu që në mënyrë të lehtë mund t’i realizojnë fleturdhrat e marrura ngaprincipali I huaj. Principali I huaj realizon mallin e tij, po ashtu fiton edhe njohuritë e nevojshme për tregjet, kursenjëherësh mjetet dhe kuadrot e tija I angazhon në punën e tij, me çrast nëpërmjet specializimit të punës, realizon tëardhura plotësuese. Gjithsesi se edhe ndërmarrjet vendore gjejnë interes në përfaqësimin e punëve. Nëpërmjetpunës së këtillë, ato efektojnë dijen dhe njohuritë e tyre afariste, kurse me angazhimin e investimeve minimale, ata eorganizojnë punën e tyre me çrast realizojnë edhe të hyra.  LizinguNë punën e tregtisë së jashtme, me shprehjen Lizing (Leasing) nënkuptohen punët kur një ndërmarrje e huaj –pronare e një prone të caktuar, i jep këtë prone hua një ndërmarrje vendore. Në këto dy raste, shfrytëzuesi I lizingutështë I obliguar të paguaj huan, kurse pas skadimit ë afatit, ai është I obliguar të kthej pronën. Sipas natyrës, lizinguparaqet mënyrën e financimit të një investimi. Investitori,gjegjësisht personat e interesuar për pajisje të caktuar ngajashtë, të përballur me problemin e mungesës së mundësisë për të marr kredi, përcaktohen për huazimin e (pronës) 115
  • 116. çështjeve të caktuara. Në këtë mënyrë, në vend të kapitalit në para me kushte normale për kredi, investitori huazon,gjë për të cilën ai është I detyruar të paguaj kompensim të caktuar. Objekt i lizingut mund të jenë: patundshmëria,pajisja dhe disa lloje pasuri tjera të vlefshme. Kjo do të thotë, varësisht nga lloji I lëndës së lizingut, mund të veçojmë:  lizingu i fabrikës, (ngrehinës) (plant-leasing),  Lizing i pajisjes (equipment-leasing) dhe  Lizing i pasurisë së vlefshmePjesa më e madhe e marrëveshjeve lizing, lidhen për huazimin e pajisjeve të shtrenjta, që janë më bashkëkohoret nësferën e teknologjisë dhe teknikës, por rrallëherë nënshkruhen edhe marrëveshje për huazimin e pasurisë sëpatundshme (depos, silos, lokalë etj.) dhe pasurisë me vlerë (mobile për zyra, hotele etj. fotoaparat, kamera, telefondhe të tjera).Krahas dhënies së gjërave të këtilla hua, dhënësi I lizingut më së shumë ti merr për obligim servisimin e pajisjes,pastaj vë në dispozicion përvojën dhe njohuritë e tija (knoë-hoë) nga sfera gjegjëse e teknikës dhe teknologjisë,nëpërmjet stërvitjes së kuadrove të cilët do të punojnë me gjërat, që janë pjesë e lizingut.Sot, në shtetet e zhvilluara, sidomos në SHBA, prej nga rrjedh lizingu, formohen shoqëri-lizing të veçanta sindërmjetësues ndërmjet dhënësve dhe marrësve të gjërave me hua.Varësisht nga ajo se kush është dhënës I lizingut, mund të veçohet: lizingu i prodhuesit dhe lizingu nëpërmjetshoqërisë-lizing. Gjatë lizingut të prodhuesit, vihet kontakt I drejtpërdrejt ndërmjet prodhuesit, I cili është financues,gjegjësisht dhënësit, dhe pranuesit të pajisjeve në huazim.Në rastin kur huaja kryhet nëpërmjet lizing-shoqërisë, pranuesi I lizing-lëndës të njëjtin e blen nga institucioni Ispecializuar, I cili nga ana e tij duhet të sigurojë lëndën nga person tjetër, për shembull, pajisje nga prodhuesi. Nëkëtë rast, dhënësi I lizingut është lizing-shoqëri, e cila disponon me mjete të lira financiare, kryen furnizimin e lëndëssë lizingut dhe të njëjtin e huazon në kushte të caktuara dhe kompensim po ashtu.Në sferën e afarizmit ndërkombëtar veçohen edhe lloje tjera të lizingëve.Varësisht nga kohëzgjatja e huas dhe statusi përfundimtar I gjërave të huazuara, veçohen lloje të ndryshme të lizing-kontratave:Kontratë lizingur me afat të kufizuar paraqet lizing kur pas skadimit të afatit të kontraktuar, shfrytëzuesi nuk kamundësi të vazhdojë kontratën, e as që ka mundësi të huazojë lëndën e lizingut. Në fakt, pas skadimit të afatit,shfrytëzuesi nuk është I obliguar t’ia kthejë lëndën dhënësit të lizingut;Lizingu me të drejt huazimi paraqet lizing atëherë, kur pas skadimit të afatit, huazimi vazhdon deri shfrytëzuesi nëtërësi nuk paguan pasurinë me vlerë dhe nuk bëhet pronar I saj;Lizing kontrata me mundësi për vazhdim në afat të kontraktuar – shfrytëzuesi nuk ka interes që të blejë huazimin epasurisë me vlerë, por vetmes vazhdon afatin për huazimin e të njëjtit.Lizing kontratat me kushte të veçanta – zbatohen vetëm gjatë huazimit të pasurisë së patundshme, kurse gjatëcaktimit të vlerës së të njëjtës, zbatohen masa të veçanta. 116
  • 117. Lizingu-financiar, është lizing afatgjatë pa mundësi heqje dore para skadimit të afatit kontraktuar. Në fakt, me këtë llojlizingu zgjidhet çështja e financimit të investimit, në kushte të mungesës së mjeteve vetjake.Lizingu-operativ arrihet në rastet kur një ndërmarrje ka nevojë të përkohshme për rritjen e parkut të tij makinave, përshkak kryerjes së punëve sezonale. Te ky lloj lizingu, gjërat huazohen për një periudhë të shkurtër, gjegjësisht derisatë zgjasin punët sezonale.Në kushtet bashkëkohore të ekonomisë, sidomos në sferën e këmbimit të jashtëm tregtar ndërmjet shteteve mezhvillim të lartë, të cilat kanë nivel të lartë të zhvillimit tekniko-teknologjik dhe kapital të lirë financiar, dhe shtetet epazhvilluara dhe ato në zhvillim të cilat gjithnjë kanë mjete financiare, nga ana tjetër, lizing aranzhmanet kanë ndikimtë konsiderueshëm pozitive në këtë proces të domosdoshëm. Në fakt, nëpërmjet lizing-kontratave, pronarët të pasurive me vlerë, kanë mundësi për rritjen e prodhimtarisë sëtyre, gjegjësisht importimin e prodhimit, nëpërmjet dhënies së pasurisë për hua. Gjatë kësaj importuesit nga shtetetmë të zhvilluara sigurojnë mjete relativisht financiare për pagesën e huas, e cila, sipas rregullave, është më e madhese kamatat e kredive bankare. Nga ana tjetër, importuesit nga shtetet më pak të zhvilluara, të cilët shpesh nuk disponojnë me mjete financiare(të veta apo të siguruar nëpërmjet kredive), dhe të cilët përpiqen të ndjekin zhvillimin e teknikës dhe teknologjisëbashkëkohore dhe në këtë mënyrë të mbeten konkurrues me prodhimin e tyre në botë, nëpërmjet lizing-institutit vijnëderi tek pajisjet e nevojshme bashkëkohore dhe ekonomike. Në fakt, shfrytëzuesi I lizingut, vetëm me pagesën e huazimit, edhe atë në tre rata me mjetet e realizuara me anëtë shfrytëzimit të gjërave të huazuara, gjatë punës së tij mund të sigurojë pajisje më bashkëkohore, të shfrytëzojënjohurinë dhe përvojën e huadhënësit dhe të ketë mundësi reale të prodhojë prodhime që do të jenë konkurruese nëtregun botëror. Dhënësit dhe pranuesi i pajisjeve me hua, obligimet dhe të drejtat e tyre, do t’i rregullojnë konform dispozitaveligjore nacionale, me kontratë me shkrim. Linig-kontrata paraqet kontratë me anë të cilës njëra anë-dhënësi,obligohet që t’i japë për përdorim të përkohshëm (hua) një gjë të caktuar apo disa gjëra, për një periudhë të caktuar,palës tjetër të kontraktuar - shfrytëzuesit, I cili obligohet që për këtë të paguaj huazimin në disa rata të caktuara. Nërast të lizingut nëpërmjet lizing-shoqërisë, së pari nënshkruhet kontratë ndërmjet prodhuesit apo tregtarit dhe lizing-shoqërisë si dhënëse e lizingut, kurse tek më pastaj nënshkruhet lizing-kontrata e mirëfilltë ndërmjet dhënësit dhehuamarrësit. Procedura e nënshkrimit të lizing-kontratave përfshinë disa faza. Nisma për nënshkrimin e lizing-marrëveshjevemë së shpeshti rrjedh nga pranuesi potencial, i cili, pas zgjedhjes së lizing-shoqërisë, i drejtohet të njëjtës me anë tëkërkesë në formë të shkruar, për informacione lidhur me kushtet për marrjen e gjërave të caktuara me hua. Passhqyrtimit të kërkesës, lizing-shoqëria përgjigjet me dërgimin e ofertës, në të cilën do të prezantojë të gjitha kushtetpër dhënien e gjërave të caktuara me hua. Për shkak se lizing-shoqëria nuk disponon me gjëra të caktuar, zhvillohenbiseda paralele edhe me prodhuesit dhe tregtarët për furnizimin e gjërave të këtilla. Kushtet e kontratës në kontratëne shit-blerjes, paraqesin bazë për caktimin e kushteve me të cilat gjërat e caktuara do të jepen për hua. Për shkak tëkësaj, kontrata për shit-blerje ndërmjet prodhuesit apo tregtarit dhe lizing-shoqërisë nënshkruhet, që kur të gjithakushtet do të jenë të pranueshme për pranuesin e lizingut. Pastaj nënshkruhet kontrata për lizing, ndërmjet lizing-shoqërisë dhe pranuesit të lizingut. 117
  • 118.  RieksportRieksport (Re-export) është punë specifike në tregun e jashtëm, rieksportuese, kryen blerjen e mallit nga njëra anëdhe shitjen e të njëjtës në shtet tjetër, me ose pa përpunim plotësuese apo mirëqenie.Malli që është lëndë e rieksporti, mundet, por jo edhe doemos te kalojë përgjatë territorit doganor të rieksportit.Në punët e riekpsortit më së shpeshti inkuadrohen tre partnerë nga tri shtete edhe atë: shitës, apo eksportues dheblerës-importues në dy shtete të ndryshme, ku mes tyre ndërmjetëson ndërmarrje vendase-rieksportuese.Në praktikën e tregut të jashtëm dallojmë më shumë lloje të ndarjeve riekpsortuese.Në varësi nga ajo se cilat punë I përfshin ndarja e caktuar rieksportuese, dallojmë:Rieksport në kuptim më të ngushtë kur malli I importuar eksportohet në gjendje të pandryshuar dheRieksport në kuptim më të gjerë, kur malli i importuar eksportohet në gjendje të ndryshuar.Në këtë rast rieksportuesi blen mallin, që e fisnikëron (punon, përpunon) pavarësisht nëse ndërmarrje vendase apotë jashtme, dhe më pas t ashes, apo eksportojë. Nga aspekti i territorit vendas doganor, mund të dallojmë:  Rieskport të pastër, gjatë së cilës malli nuk hyn në territorin doganor vendas të rieksportuesit, por në mënyrë të drejtpërdrejtë përcillet në shtetin importues edhe atë ose nga shteti eksportuesose nga shteti i një vendi të tretë. Gjatë rieksportit të pastër, mallrat më së shpeshti vendosen në zonë të lirë doganore në shtete të treta, dhe më pas me ose manipulime të kryera tregtare (paketim, pakti në ambalazhë të re, nënvizim i ri I mallit dhe të tjera), pa formalitete doganore përcillet deri te përcaktimi I fundit.  Rieksporti tranzitor paraqitet në rastet kur malli kalon përgjatë territorit vendas, nuk vonohet një kohë të gjatë, por transportohet në përcaktimin e fundit. Më leje të rieeksportit, mund të kryhen edhe manipulime të caktuara tregtare dhe dorëzimi i dokumenteve të reja me qëllim origjina e mallit të mbetet e panjohur për blerësin. Në këtë rast, kalimi I linjës doganore vendase nuk do të thotë import dhe eksport I mallit, dhe më pas nuk pranohen instrumentet doganore të tregut të jashtëm gjatë importit dhe eksportit. Ramplasmani është rieksport me të cilin kryhet import pa doganë të mallit, me obligim që të eksportohet malli në vlerë të njëjtë dhe qëndrim të njëjtë të tarifës.  Kuazi-rieksporti mund të praktikohet kur janë bërë gabime në sjelljen e instrumenteve eksportuese- importuese në një shtet. Nëse një shtet jep subvencione për eksport të realizuar të një mallit të caktuar, importi I të cilit është I liruar nga pagesat në doganë, ndërmarrje vendase mund të transportojë dhe sërish të importojnë mallin me çmim të njëjtë dhe më pas të realizohen të ardhura në emër të subvencioneve.Në varshmëri të asaj në llogari të çkaje bëhet rieksporti mund të dallojmë:Rieksport për llogari vetjake gjatë rieksportit, apo ndarjes për të cilin motive kryesor i rieksportit është që të bëjëkrahasime mes çmimeve të importit dhe eksportit. 118
  • 119. Ky lloj I ndarjes emërtohet rieksport në kuptim të vërtetë të fjalës, pasi që eksportuese nuk din cili është shfrytëzues Ifundit I mallrave, apo importuesi nuk din për origjinën e mallit. Rieskporti në vete i mbështjellë të gjitha dokumentetme të cilët kryhet doganimi i importimit të mallrave, ndërsa dorëzon dokumente të reja për eksport.Rieksporti në llogari të lejedhënësit, bëhet fjalë për ndërmjetësim me çka rieksporti realizon të ardhura në kontest tëprovizionit në vlerë prej të përqindjes së caktuar nga vlera e ndarjes. Në këtë rast, firma vendase rieksportuesepunon në emër dhe në llogari të lejedhënësit vendas dhe të jashtëmiii, ndërsa të gjithë partnerët janë të njoftuar mekombinimin e ndarjes së rieksportuar. Punët e rieksportit paraqesin mënyrë kryesore të ndërmjetësimit në tregun ejashtëm, por në esencë kanë kahe spekulative.Krahas qëllimeve për realizimin e dallimeve në çmime, me blerjen e njërit, dhe të shitjes së tjetrit në tregun nacional,dhe realizimit të provizioneve të larta, gjatë rieksportit shpeshherë spekulohet edhe me dallime në kursin devizor emë pas me azhet dhe disa zhet e valutës së shtetit-eksportues dhe importues dhe të tjera.Gjatë ndarjes së rieksportit, shpeshherë kryhet import I mallit nga shteti me të cilin është vendosur marrëveshje epagesës klirinike, dhe shitet në shtet nga e cila oferta mund të paguhet në devize konvertibile.Në atë mënyrë kryhet konvertim I kërkesave klirinike në valuta të buta në kërkesën në valuta konvertibile-deviza.Me ndarjen e rieksporti shpeshherë lozin regjimet restriktive të tregut të jashtëm, si edhe rregullat doganore.Për shembull, në sistemet bashkëkohore doganore mund të praktikohen shkalla e diferencimit doganor gjatë importittë mallrave në disa shtete.Me qëllim që të paguhet një shumë e doganës dhe e të dhënave të tjera importuese, importuesi vendas do tëfurnizojë mall nga ai shtet. Por, nëse malli I kërkuar nuk mund të furnizohet nga ato tregje, atëherë ftohet rieksporter Icili do të furnizojë mallin nga shteti tjetër, ndërsa nga shteti i vetë do të kryejë deponim të mallit me dorëzimin efaturave dhe dokumentave të tjerë se si të shitet malli I vet, ndërsa importuesit do ti mundësojë të paguajë doganënë shkallë të diferencuar më të ulët.Sot në më shumë shtete janë formuar ndërmarrje të veçanta të cilët kryesisht merren me punë restriktive.Ata mirë I njohin nevojat dhe mundësitë, si edhe regjimet restriktive të tregut të jashtëm dhe kufizimet doganore që isjellin shtetet e ndryshme.Nëpërmjet ndarjeve restriktive kryhen kombinime të ndryshme të importimit dhe eksportimit nga shtete të ndryshmepër shkak të shmangies nga instrumentet restriktive, me qëllim realizimi I profitit më të madh.Duke e pasur parasysh të gjitha spekulimet gjatë punëve të rieksportit, në çdo shtet ndërmerren masa të ndryshmetë kontrollimit.Krahas shteteve importuese dhe eksportuese, mbi këtë lloj të ndarjes kontroll kryejnë edhe shtetet e rieksportuesve.Nëse eksportuesi nuk dëshiron malli I tij të jetë mjet I shitjeve të mëtejmë, ai mund nga importuesi të kërkoncertifikatë për përdorimin e përfunduar (end-use certificate), në të cilën importuesi do të lidhet se malli nuk do tarieksportojë, por se do të shfrytëzojë në shtetin e tij.Edhe importuesit mund të mbrohen nga blerja e mallit e cila ka qenë mjet I ndarjes së mëparshme, me kërkesë tëeksportuesit të dorëzojë dokument për origjinën e mallit (për shembull 1 EUR), nga e cila do të shihet nëse malliështë I prodhuar në shtetin e eksportuesit apo jo. 119
  • 120. Rieksporti paraqet transaksion të tregut të jashtëm efekti financiar i të cilit shihet në daljen e devizor në dallimin erealizuar të çmimeve. Provizionin e realizuar, dallimet në kurset devizore dhe tjera.Shteti i rieksportit kryen kontroll në punën e gjithmbarshme të ndërmarrjes-rieskportues, me theks të posaçëm nëkontrollin devizor.Zaten, bëhet kontrollim i daljes dhe hyrjes së mjeteve devizore, veçanërisht në ndarjet e rieksportit të pastër, gjatë tëcilës parashtrohet problemi nëse kryhet hyrje e devizave në shtet apo jo.Duke e pasur parasysh atë më sipër, punë e rieksportit në të gjitha shtetet qëndrojnë në miratimin nga ana e organitkompetent shtetëror.  Obligimet fisnikërues së mallit Obligimet e fisnikërisë (Lohn)Paraqet obligim specifik në tregun e jashtëm në të cilën subjekti i një shteti kryen punët e përpunimit, ripunimit dherepunimit ndaj një malli të caktuar, me leje dhe llogari të pronarit të mallit-rezident i shtetit tjetër.Në parim, ai është rast kur në shtetin vendas kryhen shërbime prodhuese mbi mallin në pronësi të rezidentit tëjashtëm, i cili paraqitet si lejedhënës (import i përkohshëm), ose kur në një shtet të huaj kryhen shërbime mbi mallinnë pronësi të rezident vendas, ose lejedhënës nikoqir (eksport i përkohshëm).Pas përfundimit të obligimeve të fisnikërisë, malli i fisnikëruar duhet të kthehet deri te pronari (mall i përkohshëm iimportuar të transportohet në shtet të jashtëm, derisa mall i përkohshëm i transportuar të transportohet në shtetinnikoqir).Si obligime fisnikëruese konsiderohen operacionet prodhuese me të cilat kryhet përpunim, ripunim dhe repunimi imallit.Përpunimi paraqitet operacion prodhues me të cilin malli (repromateriali apo gjysmëprodhimi) i ndryshon vetitë e tij tëmëparshme.Ripunimi përfshin obligimet me të cilat malli përfiton pamje më të lartë dhe final, por pa ndryshime të vetive të tijkryesor. Ata janë rastet e ngjyrimit, pastrimit, largimit, ambalazhës dhe tjera, e deri te rastet kur mall i jepet malltjetër, për shembull qepje, përzierje dhe tjera, dhe më pas malli nuk duhet ti humb vetitë e tij themelore.Repunimi përfshin procedurat mekanike dhe kimike që ndërmerren për shkak të përmirësimit cilësor të prodhimit, porpa i shtuar të njëjtën apo lloj tjetër të mallit. Sipas domicilit të lejedhënësit, ose sipas asaj nëse lejedhënësi, apopronari mallit-mjet i fisnikërisë është rezident nikoqir apo i jashtëm, dallojmë obligime pasive dhe aktive të fisnikërimittë mallrave.Fisnikërimi aktiv i obligimeve ka në raste kur lejedhënësi ose pronari i mallit-mjet i fisnikërimit është rezident ijashtëm. Në atë rast në shtetin nikoqir kryhet import i përkohshëm i mallit, fisnikërimi, dhe më pas importpërfundimtar të prodhimit përfundimtar. Nga aspekti i bilancit pagesore, këto obligime kontribuojnë në rritjen e daljevedevizore, dhe nga këtu e kanë marrë titullin obligimet aktive të fisnikërimit.Obligimet e fisnikërimit pasiv paraqiten në raste kur lejedhënësi, apo pronari i mallit- mjet i fisnikërimit është rezidentinikoqir. 120
  • 121. Në atë rast në shtetin nikoqir kryhen eksporte të përkohshme të mallrave, dhe më pas import i fisnikërimit të mallit(malli me shkallë të lartë finalizues apo prodhim përfundimtar). Nga aspekti i bilancit pagesore, këto obligime krijojnëdalje devizore dhe për atë emërtohen si obligime pasive fisnikëruese. Realizimi i obligimeve ekonomike fisnikëruese, posaçërisht kur bëhet fjalë për obligime aktive fisnikëruese, përekonomi nacionale janë më afatgjate efektet mund të paraqiten si:Realizmi i shkallës më të lartë i shfrytëzimit të kapaciteteve vendase prodhuese, zmadhimi i nivelit të punësimit,realizimi i detajeve devizore për shërbimet e përfunduara prodhuese dhe materialet e ndërtuara vendase;Përfitimi i përvojës dhe dijes, pasi që punohet në bazë të propozimeve dhe recepturave të lejedhënsësit të jashtëm ( icili më së shpeshti është i shteteve të zhvilluara), që në mënyrë pozitive ndikon edhe mbi kualitetin dhe cilësinë eprodhimit vetjake.;Zgjidhja e problemeve të caktuara financiare apo ndërprerjes në prodhimet. Në disa raste, është ekonomikisht mëracionale disa faza të prodhimit ti lëshon një partneri të caktuar, se sa të investohet në pajisje, apo në obligime më tëmëdha në rimontim dhe rikonstruim të kapaciteteve dhe tjera.Importi, apo eksporti i mallrave fisnikëruese kryhet në bazë të aplikimit të procedurës doganore për import tëpërkohshëm, ose eksport të përkohshëm.  Obligimet suiçObligimet suitç (Switch Deal) janë obligime specifike dhe mundësi për ndërmjetësim në tregtinë e jashtme tëkëmbimit të mallrave dhe në procesin pagesore mes subjektit nga dy shtetet. Ata janë obligime të rabitrazhësdevizore apo të mallrave ose kombinim i arbitrazhës devizore dhe atyre të mallrave, me çka sigurohet diferencimmes çmimeve më të larta dhe më të ulëta prodhuese të mallrave apo përpunim i diferencimit të kursit në dy shtetet.Tek ky lloj i obligimeve mes blerësit dhe shitësit nga shtete të ndryshme ndërmjetëson (fton) ndërmjetësues (ftues)nga shteti i tretë, përmes të cilit kryhet shitblerja e mallit. Ndërmjetësuesi interpretohet mes importuesit dheeksportuesit pasi mes tyre nuk është e mundur të kryhet import i rregullt, apo import për shkak të diferencimeve tëndrysh,e të sjellura në shtetet e tyre.Ndërmjetësuesi i shfrytëzon diferencimet mes vlerës furnizuese dhe prodhuese të mallit, si edhe diferencimet nëkurset devizore.Obligimet ndërmjetësuese paraqiten si domosdoshmëri gjatë importit dhe eksportit të mallrave me kufizime devizore,veçanërisht në kushte të pagesave klirinike.Në varësi të asaj nëse iniciativat për rifillimin e suiç punës e ofron importuesi apo eksportuesi i mallrave, dallojmë:obligime suiç importues dhe eksportues.Obligimet e importit suiç: Subjektet nga shtetet në të cilët dominojnë kufizimet devizore, shpeshherë ka nevojë tëblejnë disa mallra nga shtetet me valutë konvertibile. Pasi që të njëjtit nuk janë në mundësi të furnizojnë valutëkonvertibile për pagesën e importit dhe eksportit, ose nëse duhet të paguajnë disazhe më të larta për zëvendësim të 121
  • 122. valutës nga të buta në më të fortë, ata drejtohen deri të ndërmjetësuesi i shtetit të tretë për të cilët ka marrëveshjepër pagesë klirnike me shtetin e tyre.Ndërmjetësuesi e blen mallin nga territori konvertibil dhe ia paguan nga devizat e veta konvertibile. Ndërmjetësimi nëpagesë quhet sviçuvane ndërsa pagesa quhet suiç. pastaj ndërmjetësuesi e shet mallin në territorin klirinik për valutëtë butë dhe më pas e realizon dallimin në çmime, pasi që çmimet në deviza klirinike, në bazë të rregullave është melartë nga çmimi furnizues me deviza konvertibil.Për devizat e realizuar klirinik, suiçeri blen mallin për valutë të butë dhe e shtet në tregun konvertibil me deviza tëfortë. Ky lloj i punës në prodhimin e jashtëm tregtar gjatë të së cilës realizohen rezultate më të përshtatshmefinanciare, se sa të kryhen zëvendësim i valutave nga klirinike në konvertibile, quhen obligime "aller-retour".Obligimet e suiç importit praktikohen në rastet kur nuk mundet të kryhet eksport i rregullt në prodhim të drejtpërdrejtëmes dy shteteve, por e domosdoshme është të kyçet suiçer nga shteti i tretë. Përmes suiçerit mundësohet eksport imallrave, tek ndërmjetësimi i pagesës ndërkombëtare mundësohet që pagesa e eksportit të bëhet nëpërmjetdevizave konvertibil.Nuk ka shenja mosbesimi se me suiç obligimet mundësohet realizimi i prishimit të tregtisë së jashtme mes atyreshteteve tek të cilët e pamundur është këmbim i jashtëm tregtar, dhe në llogari të asaj suiçeri në shtetet e tretarealizon efekte të arta financiare në emra të dallimeve në çmimet e mallrave në dy shtetet, si edhe dallime në kursinvalutor konvertibil dhe klirinik. Por evident është se ky lloj i punës në vetë përfshin edhe elementet spekulative.Për shkak të kësaj, ata mbështeten në pëlqimin nga ana e organeve kompetente në punën e fushës së tregtisë sëjashtme.  FranshizinguNë kushte të prodhimit më masovik të mallrave, dhe më qëllim që të rritet niveli i prodhimit të mallrave si edhe tëmiratohen tregjet më të reja dhe atë më të largëta, prodhuesit dhe tregtarët më të madhe gjenden para një sfide nëgjetjen e obligimeve më te reja specifike të tregtisë së jashtme. Franshizingu (Franshising) paraqet dhënie e të drejtës ekskluzive të shitjes së disa mallrave apo shërbimeve dhepërcjellja e dijes dhe përvojës së punës, nga njëra firmë-dhënës i franshizës - franshizëm -franchisor) të firmës tjetërapo nikoqire ose firmë e jashtme- pranues i franshizës (franshizant - franchisee), nga e cila duhet të paguhet tatimcaktuar.Ndërkaq, nëpërmjet franshizing aranzhmanit, franshizuesit përfshihen në sistemin e punës së dhënësit tëfranshizës,ose punojnë nën firmën si edhe në bazë të instruksioneve të franshizuesit.Marrëdhëniet e ndërsjella mes dhënësit dhe pranuesit të franshizës rregullohen me lidhjen e marrëveshjes përfranzhizëm.Sipas lëndës së franzshizingut mund të dallohen: franshizingi punës (prodhues) dhe prodhues (industrial). 122
  • 123. Tek franshizingu prodhues (industrial), prodhuesi- dhënësi i franshizës i lëshon të drejtë shitje dje të drejtë tëprodhimit të pjesërishme të një apo më shumë llojeve të prodhimeve në pranuesin e franshizës edhe atë në treg tëcaktuar apo në territor të caktuar.Zaten, tek ky lloj i franshizingut, krahas dijes dhe përvojës, licencat, emir tregtar dhe zhigu i dhënësit të franshizës,pranuesi përfiton edhe të drejtë për prodhim të pjesërishme të prodhimeve të caktuara apo grupeve prodhuese, dukei shfrytëzuar të arriturat organizative e teknologjik të franshizës, apo pajisja e llojit të prodhuesit.Tek franshizngu i punës (prodhuesi), krahas të drejtës ekskluzive për shitje, dhënësi i franshizës i lëshon pranuesitshërbime të shumta të ashtuquajtura “pako të shërbimeve”, siç janë : dija dhe përvoja, formula e saj apo mënyra epunimit; metodat e tyre për plasman të mallit, shfrytëzimi i licencës, emir tregtar dhe zhigu dhe tjera.Franshizingu së pari është paraqitur në praktikën tregtare në SHBA.Beneficionet e këtij lloji të punës së tregtisë së jashtme, posaçërisht në dy Lufta botërore, më gjerë ështëdemonstruar në turizmin dhe hotelerinë, si edhe në shërbimet e tjera.Dhënësi i franshizës e lëshon emrin e vetë të njohur reklamues gjithkund, disenjin e standardizuar të ndërtesave dhemobileve, i jep mbështetje financiare dhe ndihmë në punë pranuesit-restorant, hotel apo motel. Sot konsiderohet sendërmarrjet të cilët punojnë nën marrëveshje të franshizmit nxjerrin një të tretën e dollarit të harxhuar në tregtinë evogël në SHBA.Tek ne, ky lloj i obligimeve të tregtisë së jashtme ende nuk është zhvilluar, por franshizmi është dukuri e re eshteteve evropiane.Në regullativën tonë të re nuk ekzistojnë rregulla të posaçme në rregullimin e këtij lloji të institute në praktikëntregtare dhe për atë gjatë lidhjes së marrëveshjeve të këtilla tek ne shfrytëzohet parimi i analogjisë.Në kushtet e ndërlikuara bashkëkohore të ekonomizimit, që karakterizohet me prodhueshmëri masovike,konkurrencë e lartë në tregun botëror, si edhe në luftën e prodhuesve në miratimin e tregjeve të reja, gjithnjë e mëshumë vijnë në shprehje punët pozitive dhe specifike në tregtinë e jashtme.Franshizingu, si njëri nga ata, prodhuesve më të mëdhenj iu mundëson zgjerim të tregjeve të veta me harxhimeminimale financiare. Prodhuesit e mëdhenj, më së shpeshti ata nga shtet ë të zhvilluara, duke u tërhjekur nga edrejta për prodhim të prodhimeve të veta në një treg të caktuar apo edhe e drejta për prodhim të pjesërishme, dheme qëllim që e njëjta të jetë më afër tregut, i plasojnë prodhimet e veta pa investime në rrjetin prodhues.Në llogari të kësaj, u është e mundësuar kuadrot e tyre dhe dijet ti kahëzojnë në projekte hulumtuese dhemarketingje, të cilët nga këndi i tyre, do të rezultojnë në gjetjen e zbulimeve të reja, prodhuese dhe llogarisë.Edhe pranuesit e franshizës gjejnë interes të tyre në këtë lloj të ndarjes në tregtinë e jashtme. Duke vepruar si njësistem i punës me pranuesit e tjerë dhe dhënësit e franshizës, pranuesi punon me më pak rrezik, i liruar ngaharxhimet për marketing, reklama dhe propagandë, i liruar nga harxhimet e administratës dhe bibliotekës dhe tjera.Obligim i vetëm i pranuesit është që të paguajë kamatë e vërtetuar më marrëveshjen. 123
  • 124.  Kooperimi afatgjatë prodhuesKooperimi afatgjatë në llogarinë e tregtisë së jashtme paraqet një lloj të bashkëpunimit ekonomik mes partnerëvenga shtetet e ndryshme. Në kuadër të bashkëpunimit ekonomik nga ky lloj, partnerët bëjnë kompromis prodhim tëpërbashkët dhe deponim të ndërsjellë të prodhimeve ose të pjesëve përbërëse të prodhimeve, me qëllim në kuadërte një periudhe më të gjatë kohore, të sigurojnë vetëfinancim devizor.Kooperimi afatgjatë prodhues, në thelb përfshin prodhim të përbashkët, përpunim, ripunim dhe këmbim të pjesëve,gërshetimeve dhe nëngërshëtimeve, përputhje të ndërsjellë të programeve prodhuese, bashkëpunim përshfrytëzimin më të mirë të kapaciteteve ekzistuese, projektim të përbashkët dhe plasimi i punës, këmbimi idokumenteve teknike dhe përvojave si edhe shfrytëzimi i licencave të jashtme dhe të tjera.Në praktikë janë diferencuar disa lloje të kooperimit afatgjatë prodhues edhe atë;  Prodhim dhe deponim i ndërsjellë i pjesëve të prodhimit që është mjet i kooperimit;  Prodhim i deponimit të ndërsjellë , me çka importohen pjesë dhe të njëjtat përdoren gjatë prodhimit, ndërsa prodhimet e përfituara të gatshme eksportohen;  Prodhim dhe deponim i ndërsjellë, me çka eksportohen repromateriale apo gjysmë prodhime dhe prodhimet e gatshme eksportohen; dhe  Prodhimet dhe deponimi i prodhimeve të gatshme mes bashkëpunuesve.Kooperimi afatgjatë prodhues ka efekte të posaçme efektiv si në punën e bashkëpunuesve, ashtu edhe në zhvillimine ekonomisë nacionale.Si efekte pozitive të këtij lloji paraqiten: procesi i përsosur prodhues, miratimi i zhvillimit të prodhimeve të reja, rritja eproduktivitetit të punës; puna më efikase, rritja e vlerës së importit, furnizimi më i mirë në tregun vendas; realizimishkallës më të lartë të ekonomisë nacionale në ndarjen ndërkombëtare të punës dhe të tjera.Obligimet licencuese përfshin blerjen (furnizimin) dhe shitjen ( (lëshimi) të mbrojtjeve (leje, ekzemplarë, model,shenjë) dhe jo mbrojtëse (knoë-hoë) të drejta nga pronësia industriale tregtare ndërkombëtare.Në këtë kontekst, subjekti vendas mund të paraqitet si blerës (furnizues) I të drejtës nga pronësia industriale dheknoë-hoë nga ndërmarrje private, nga njëra anë dhe si shitës (lëshues) të të drejtës së pronësisë industriale dheknoë-hoë të ndërmarrjeve të huaja.Blerësi (furnizuesi) përfitohet më mundësinë e shfrytëzimit të teknikave dhe tekonolgjive të reja dhe në aplikimin eprodhimit të ri, me obligim që atë të dëmshpërblejnë prodhuesin (lëshuesin) me kompensim në të holla.Në varshmëri nga mënyra e zmadhimit të shitësit (lëshuesit) të licencës dallohen tre konventa licencore edhe atë: 124
  • 125. Licencë afatshkurtërParaqet lloj klasik të zhdëmtimit të prodhuesit (lëshuesit) të licencës që kryhet nëpërmjet pagesës afatshkurtër tëzhdëmtimit.Licencë komanduese kur shitësi (lëshuesi) I sigurohet zhdëmtim në varësi të vëllimit të prodhimit të aplikuar dhe tëshitur apo nga kohëzgjatja të shfrytëzimit të licencës.Pagesa e zhdëmtimit kryhet në mënyrë periodike në periudhë të caktuar në bazë të evidencës tek partnerët dheLicenca e kombinuar ka në rastet kur shuma e zhdëmtimit është e vendosur në Çmimet e shitjes të materialeve tëcilët blerësi është I obliguar që të blejë nga shitësi (lëshuesit) të licencës bazë të kushteve të marrëveshjes.Gjatë këtyre rasteve shitësi (lëshuesi) I licencës sigurohet më garanci bankare të dhënë nga banka e blerësit.Obligimet licencore janë relativisht të ndërlikuara dhe komplekse, posaçërisht gjatë kohëzgjatjes dhe specificitetit, qedel nga pamundësia e matjes së vlerave të mjeteve të shitblerjes. Na parim efektet materiale nga obligimet licencoremanifestohen në një afat më të gjatë kohor të përdorimit të mjeteve për shitblerje. Për atë negociata për nënshkrimine marrëveshjeve licencore zgjasin relativisht gjatë. Në korniza të bisedimeve duhet detalisht të testohen të gjithafaktorët prodhues, juridik dhe të tregut, të lidhur me punën licencuese, dhe atë si nga ana e blerësit, ashtu edhe ngaana e shitësit.Pasi të vërtetohen faktorët e paraparë, sjellët vendimi dhe nëse e njëjta është pozitive tek partneret, shkohet drejtnënshkrimit të kontratës licencuese.Punët licencuese ofrojnë mundësi edhe për blerësin edhe për shitësin e licencës.Para asaj duhet të theksohet se gjeneralisht si shitës të licencës paraqiten subjekte nga vendet e zhvilluara, kurse siblerës paraqiten subjekte nga vendet në zhvillim. Blerësi i licencës përmes punëve licencuese, fiton mundësi përshfrytëzimin e teknikës dhe teknologjisë relativisht vendeve, apo ka mundësi të prodhojë sipas metodave të reja tëcilat në vendin e tij akoma nuk përdoren.Në këtë mënyrë do të ketë mundësi potenciale në përmirësimin e aftësive konkurruese e cila do të ndikojë në punënrentabile. Shitësi (lëshuesi) I licencës, nga njëra anë, ka motive për motivimin I punëve licencuese, edhe atë përmessigurimit të të ardhurave plotësuese për lëshimin e të drejtave të tyre nga pronësia industriale, të cilat rrallëherë janëvjetruara në shtetin nikoqir.Inzhinering të kompletuar apo sistem, “çelës në dorë”, që përfshin të gjitha aktivitetet nga vënia e detyrësprojektuese deri te dorëzimi I objektit të investitorit.  Konsanlting inzhineringuI cili përfshin vetëm konsalting shërbimet gjatë punëve të inzhineringut në fitimin e jashtëm tregtarPunimi I objekteve investuese- ku janë të përfshirë punë ndërtimore për ndërtimin e objektit të ri apo rikontruimin eobjektit ekzistues dhe lloje të tjera. Nga sasia dhe kompleksiteti I aktiviteteve të cekura në korniza të punëve tëinzhineringut qartë del ehe ndërlikushmëria e këtij lloji të punëve të jashtme tregtare. Efikasiteti I kryerjes së tyredetyron nivel të ekipimit kadrovik dhe pajisjeve teknike të subjekteve të cilët merren me këtë lloj të punëve. MU për 125
  • 126. atë shumë shpesh ndodh që ky lloj I punëve të kryhen nga një numër më I madh pjesëmarrësish, që nga ana e vet engrenë pyetjen për arritjen e domosdoshme të nivelit të lartë të sinkronizimit dhe koordinimit të aktiviteteve mespjesëmarrësve. Sipas mënyrës së rregullimit juridik të të drejtave dhe obligimeve në mes institucionit dhe punëkryerësit dallojmë:Kontratë konzorciale- ku paraqiten dy variante: e para, lidhet një kontratë mes investitorit dhe gjithë punë kryerësve;e dyta, lidhet një kontratë mes investitorit dhe punë kryerësit kryesorë dhe pastaj ai lidh kontrata të veçanta më punëkryerësit e tjerë.Nënkontratë- e cila lidhet kur punë kryerësit kryesor,më pas shikon se nuk ka mundësi ti kryejë obligimet ekontraktuara dhe lidh kontratë parciale me nën punë kryerës dhe të njëjtin e angazhon për kryerjen e aktiviteteve tëparapara.Punët e inzheneringut produktojnë efekte pozitive si për pjesëmarrësit, ashtu edhe për ekonomitë nacionale prej kurrrjedhin pjesëmarrësit. Përparësitë e këtyre punëve në esencë paraqiten si: shfrytëzimi më I mirë e kapaciteteveprodhuese, punësimi më I madh posaçërisht përmes angazhimit të kuadrove të larta profesionale dhe tëspecializuara, mobilizimi I operativës ndërtimore, transefer të teknologjive, njohurive dhe mundësive, arritjen e tëardhurave më të madha dhe tjera.  Investime të përbashkëta dhe investime të huaja direkteInvestimet e përbashkëta dhe investimet direkte të huaja, paraqesin formën më të lartë të punëve të jashtmetregtare, të cilat përfshin jo vetëm bashkëpunimin afarist, por edhe punë të investimit nga një vend në tjetrin.Investime të përbashkëta (Joint Venture) paraqesin investime nga ana e partnerëve nga vende kur subjektet evendin kryejnë punë inzhineringu për investime të huaja dhe Lejim, ose delegim të punëve të inzhineringut në vend:rast kur subjektet e huaja kryejnë punë inzhineringu për investitorët e vendit.Sipas sasisë së aktiviteteve që janë të cekura të investitorit, dallojmë disa lloje të punëve të inzhineringut:Inzhineringu në tregtinë e jashtme në aspekt global përfshinë një numër aktivitetesh sukseseve të përpunimit,kompletimit dhe dhënies së prognozës investuese dhe dokumentacionit teknik. Përpunimi i objektit investues aporealizimit të punëve paraprake në objekt ekzistues për arsye përmirësimi, apo adoptimi, përcjellje e të drejtës përshfrytëzimin e përvojës dhe njohurive teknike: organizim dhe udhëheqje me aktivitetet rreth realizimit, lëshimit nëpunë provuese dhe punë rreth pranim-dorëzimit të objektit investues, që i kryen një subjekt nga një vend(shtet) mekërkesë të subjektit(investitorit) nga një vend tjetër.Specifika e këtij lloji të punëve i numëron në grupën e punëve më me përgjegjësi dhe më të ndërlikuara.-Në esencë inzheneringu me vete ngërthen aktivitete të numrat , të cilat mund të grupohen si:  Aktivitete studimi (konsolting, shërbime, përpunim i studimeve, aplikimi i analizave të duhura etj ).  Aktivitete projektuese (përgaditje të proektit për pjesën ndërtimore, për paisjet e duhura, për proceset e punës etj ).  Aktivitete të punëkryerjes (ndërtim, montim, paisje, punëprovuese).  Aktivitete organizative (hyrje dhe përpunim të punës projektuese, racionalizim të hapave të punës, përgatitje të kuadrit profesional etj ). 126
  • 127.  Aktivitete ekonomiko-financiare (parallogarit të sasisë së investimit, parallogarit të kontabilitetit, mbylljen e konstruktit financiar, parallogarit të dinamikës të të hyrave dhe të dalurave të mjeteve financiare, parallogarit për sigurim të pronës, dhe kërkesave të pjesëmarrësve në punë etj.)Sipas Domicilit dallohen dy lloje inzheneringu të punës së tregtisë ndërkombëtare dhe atë:Punim të punëve të inzheneringut në vendet e huaja. Ndryshme në ndërmarrje ekzistuese, si tërësi apo në ndonjë repart apo njësi tjetër organizative të së njëjtës. Parakëtij lloji të punëve, partner i vendit dhe i jashtëm,në bazë të interesit të përbashkët. Të drejtën e tyre të udhëheqjesnë veprën e përbashkët, ndarjen e fitimit, apo mbulimit të humbjes nga puna, partnerët i realizojnë në bazë tëpjesëmarrjes së tyre, me atë që partner i huaj lirohet dhe i merren të drejtat e pronësisë mbi pjesën.  Investimet direkte për dallim nga investimet e përbashkëta, paraqesin investim në kapital të vendit dhe të huaj,në bazë të bazës pronësore për themelimin e ndërmarrjes së re të përzier, si dhe themelim të ndërmarrjes vetjake të personit të huaj në vendin amë, apo të subjektit vendas në vend të huaj.  Përmes këtij lloji të tregtisë së jashtme kryhet transferi i prodhimit nga një vend në tjetër. Ndërmarrja e huaj përmes transferim të kapitalit të saj në vend tjetër , organizon prodhim në të njëjtën më shpesh për shkak sigurimit të repromaterialeve, shfrytëzim e fuqinë të punës efektive, por edhe përshkak të penetrimit në treg të paraparë. Përmes shfrytëzimit të faktorëve të ballshëm dhe më të lirë të prodhimit, partner i huaj ka mundësi reale për arritjen e një ekonomizimi më të lartë, a mu atë dhe konkurrencë më të madhe për paraqitje në tregjet ndërkombëtare. Po ashtu ka edhe mundësi reale për rritjen e shitjes së prodhimeve , si në tregun nacional të vendit ku merr pjesë, ashtu edhe në tregun e regjionit të paraparë.Për vendin amë kur subjektet të huaja investojnë në prodhime të parapara manifestohen numër I madh konventash.Përmes rritjes së prodhimit rritet shfrytëzimi I resurseve shtëpiake, rritet punësimi që sintetikisht do të ndikojë drejtrritjes së bruto prodhimit të vendit.Përskaj transferimit të kapitalit, me investimet e huaja dhe ato direkte, njëkohësisht kryhet edhe transfer I aktiviteteveudhëheqëse teknologjike, marketing dhe të financave, me çka pasurohet ehe baza nacionale e njohurive dhemundësive. Njohuritë e reja për mënyrat efikase të udhëheqjes do të jenë më të kapshëm për subjektet e vendit.Me aplikimin e metodave të reja të punës, prodhuesit vendas do të kenë mundësi reale për punë më efikase, që dotë rezultojë në përmirësimin e fuqisë konkurruese për paraqitje në tregjet ndërkombëtare. Krahas numrit të madh tëinvestimeve pozitive të përbashkëta dhe rreziqeve direkte të huaja, të njëjtat mund të kenë edhe reperkusionenegative mbi ekonominë nacionale, si për shembull, dislokimi I prodhimit e cila relativisht në nivel më të lartë edëmton mjedisin jetësor.  Rreziqe të punës së jashtme tregtareRealizimi i punëve të jashtme tregtare, në përgjithësi është i lidhur me rreziqe të shumtë që mund të krijohen për njësubjekt si rezultat nga jo realizimi i plotë apo i pjesërishëm i obligimeve nga ana e partnerit. Nëse vije deri te kjosituatë, mund të shkaktohen humbje në punën e subjekteve të jashtme tregtare, edhe atë përmes uljes së tëardhurave, humbje e mjeteve etj. Mu për këtë, gjatë lidhjes së kontratave në punën e jashtme tregtare, subjektetduhet të kenë llogari për rezultatin përfundimtar të të njëjtit, dhe gjatë kësaj të sigurohen nga rreziqet e mundshëm.Sigurimi nga rreziqet në qarkullimin e jashtëm tregtar mund të kryhet në disa mënyra. Njëra nga mënyrat në 127
  • 128. qarkullimin e jashtëm tregtar është përmes përputhja e tyre në çmime (zakonisht 2%), që trajtohet si rrezik izakonshëm për mbulimin e shpenzimeve plotësuese. Në praktikën bashkëkohore të jashtme tregtare, mënyrat më tëaplikuara për sigurim nga rreziqet janë bartja e rrezikut të partnerit apo të kompanive siguruese. Rreziqet nga tregtiae jashtme paraqiten si rreziqe jo bartëse dhe bartëse.  Rreziqe jo bartëseRreziqe jo bartëse janë ato që janë si pasojë e faktorëve subjektivë me veprimin e të cilit, pala e rrezikuar ka mund tëndikojë apo bile edhe të njëjtat janë varur nga vullneti i saj. Këtë lloj rreziqesh e pësojnë ose blerësi ose shitësi nëkontratën e jashtme tregtare. Ekzistojnë më tepër rreziqe jo bartëse: Rreziqet e lidhura me shqisën e të pamurit,pamjen dhe vetitë e mallit krijohen në rastet kur malli sipas të shikuarit, pamjes dhe vetive, nuk i përgjigjet kërkesavetë tregut, edhe atë nga aspekti i shijes së konsumatorëve, trendet e modës, shprehitë dhe në përgjithësipreferencave të konsumuesit; Rreziqe të tregut janë pasojë e pamundësisë së realizimit të aktiviteteve të planifikuarapër shkak të ndryshimeve të marrëdhënieve tregtare dhe kushteve. Këto rreziqe mund të shkaktohen si rezultat ishkaqeve subjektive e objektive, ndër të cilat theksohen aplikimi i masave administrative nga ana e shtetit (rregullim iqarkullimit të mallrave dhe pëlhurës, kufizim i importit dhe eksportit etj.). Sigurimi nga ky lloj rreziqesh ështërelativisht i rëndë, e posaçërisht në rastet e ndryshimeve të shpejta e të papritura në rregullativë. Prapëseprapë,përcjellja permanente, profesioniste dhe azhure e lëvizjeve në treg, ndryshimet në ekonomi, si dhe sistemi i jashtëmtregtar dhe devizor, mund të japë rezultate relativisht të mira në drejtim të zbutjes së rreziqeve të tregut; Rreziqet elidhura me çmimet janë të lidhura ngushtë me ndryshimet në marrëdhëniet dhe kushtet e tregut, gjegjësisht merreziqet e tregut. Por ky lloj rreziqesh mund të shkaktohet edhe si rezultat i ndryshimeve në shpenzimet eprodhimtarisë, veçanërisht për shkak të fluktacioneve të çmimeve të lëndëve të para, repromaterialeve, energjisë etj.Sigurimi nga ky lloj rreziqesh bëhet përmes aplikimit të klauzulave për revizion të çmimeve si element i posaçëm içmimit të marrëveshjes shitblerëse; Rreziqe të lidhura me realizimin e marrëveshjes shkaktohen si pasojë e realizimitjoadekuat të procedurave afariste që i paraprijnë lidhjes së marrëveshjes së shitblerjes, si dhe nga preciziteti jo imjaftueshëm, në marrëveshjen e të drejtave dhe obligimeve të shitësit dhe blerësit. Sigurimi nga ky lloj rreziqeshbëhet përmes analizës detale të bonitetit të partnerëve të huaj para lidhjes së marrëveshjes shitblerëse. Natyrisht sesubjektet do të sigurohen nga ky lloj rreziqesh edhe përmes precizimit detal të klauzolave dhe elementëve të tjerë tëkontratës së shitblerjes gjatë lidhjes së tij, me ç‘ rast si mundësi paraqitet edhe kërkesa e garancive që mund tëshkaktohen gjate mosplotësimit të obligimeve të marra (për shembull, sigurim përmes garancioneve bankiere);Rreziqe transportuese paraqesin grup rreziqesh që mund të shkaktohen gjatë transportit të mallit apo gjatëtransportimit të tij, siç janë për shembull: aksident trafiku, pakujdesi, manovrim jo i drejtë me mallin, transportimi imallit me mjet jo gjegjës etj. Sigurimi nga ky lloj rreziqesh bëhet përmes sigurimit të mallit nga rreziqe transporti, qënë marrëveshjen e shitblerjes rregullohet me klauzola transportuese. Rreziqet kursive paraqesin rreziqe qëshkaktohen si rezultat i ndryshimeve të kurseve nga valutat e shkaktuara nga ndryshimet e ofertës dhe kërkesës sëtregjeve valutore devizore.; Rreziqet valutore janë pasojë e ndryshimeve të vlerës së valutës, si rezultat i vendimit tëautoriteteve monetare. Rreziqet kursive dhe valutore, në përgjithësi krijohen kur parashihet pagesë e obligimevefinanciare në valuta relativisht jo stabile. Sipas kësaj, sigurimi nga të njëjtit mund të bëhet përmes pagesës sëvalutave konvertibile. Prapëseprapë, edhe kjo mënyrë ofron vetëm sigurim të pjesërishme, sepse në varshmëri ngandryshimet e ofertës dhe kërkesës të tregjeve devizore, vije deri te ndryshimet e kurseve dhe këtyre valutave.Rreziqe kreditore shkaktohen kur një blerës i huaj nuk i plotëson obligimet e marra për pagesën e mallrave aposhërbimeve që eksportuesi ia ka dhënë në kredi. Për shkak të kësaj, në praktikë, kreditimi importues, shpeshkushtëzohet me ekzistimin e aranzhmaneve ndërmjet shteteve të importuesit dhe eksportuesit. Sigurimi nga ky llojrreziqesh, kryesisht bëhet përmes analizës detale të bonitetit të blerësit të jashtëm, por edhe përmes analizës së 128
  • 129. aranzhmaneve të lidhura ndërshtetërore, në kuptimin se nëse në të njëjtët janë të përfshira rregulla për reprocitetgjatë kreditimit reciprok eksportues. Saldo e Efektet llogarisë e rrjedhëse depr esija- cijata vrz tekovnat a smetka 129
  • 130. 130
  • 131. Transporti ndërkombëtar, shpedicion dhe sigurimi i transportit ndërkombëtarTransporti ndërkombëtarëParaqet aktivitet të rëndësishëm gjatë realizimit të marrëveshjeve për shitblerje në tregtinë e jashtme. Në përgjithësi,detyra e këtij aktiviteti shërbyes është të kryejë përcjelljen e mallit nga vendi i shitësit deri te vend i blerësit dhe mëpas të respektohen tre parimet kryesore: ekomoniciteti, shpejtësi dhe sigurimi.Me ekonomicitetin nënkuptohet transporti i një sasie të madhe të mallit me çmim të ulët, derisa me shpejtësinë,nënkuptohet transporti në kohë më të shkurtër ose në drejtim më të shkurtër rrugor dhe me mjete më të shpejtatransportuese.Sigurimi nënkuptohet si shkallë më e lartë e sigurimit i cili mund të realizohet me transportin.Në bazë të kombinimit optimal të këtyre tre parimeve për çdo rast çdo rast konkret kryhet zgjidhja e llojit të transportitdhe rrugës transportuese.Marrëdhëniet e ndërsjella të komunikatës transportuese rregullohen me marrëveshje të posaçme të ashtuquajturmarrëveshje transportuese.Në këtë marrëveshje krahas elementeve mjete dhe çmime, në mënyrë të precizuar theksohen edhe të drejtat dheobligimet e partnerëve. Sipas territorit në të cilën realizohet transporti dallojmë: këmbësorik, ujor dhe transport ajror.Transporti këmbësorik ndahet në hekurudhor, automobilistik dhe transport gyporTransporti hekurudhor është lloj i rëndësishëm në komunikacionin hekurudhat. Përparësitë e tij shihen në çmimetmasovike, konstante dhe të volitshme. Derisa si anë negative e saj paraqitet pamundësia e adaptimit.Drumskliot është i rëndësishëm si lloj i transportit posaçërisht, fleksibiliteti i ti dhe mundësia e transportit nga dera nëderë.Si anë negative të këtij lloji të transportit theksohen hapësira e kufizuar në mjetet transportuese dhe çmimetrelativisht të larta.Transporti në rrugët ujore ndahen në detare, liqenore,lumor dhe kanaizueseTransporti detar përfshin transport të lirë dhe transport me destinacion në det mes ndalesa në shtete të ndryshme.Përparësi të rëndësishme të këtij lloji të transporti janë mundësitë për transport në sasi të madhe të mallit dheçmimeve relativisht të volitshme. Kjo në njëfarë mënyre, ka ndikuar gjatë pranimet të këtij lloji të transportit nëtregtinë ndërkombëtare ekonomike. Me transportin detar eksportohet 65-75% nga këmbimi ndërkombëtar imallrave.ivTransporti ajror apo me aeroplan ka pjesëmarrje të vogël gjatë transporti të mallrave në tregtinë e jashtme. 131
  • 132. Kjo merret në arsyen e çmimet të larta dhe të hapësirës së vogël për transport të mallrave me aeroplan.Si anë pozitive të këtij lloji të transportit theksohen efikasiteti dhe shpejtësia.Në kushtet bashkëkohore të rritjes së prodhimit dhe tregtisë, transportorti merr gjithnjë e më shumë rëndësi më tëmadhe.Format klasike të transportit të mallrave nuk mund të përgjigjen në sfidat e tyre.Në kohën e sotme paraqiten forma dhe lloje të reja të transportit ndërkombëtar, mes të cilëve përfshihen transporti ikombinuar dhe unifikimi i transportit nëpërmjet paletizimit dhe kontenjerizimit, si teknologji bashkëkohoretransportuese.vTransporti I kombinuar do të thotë mënyrë e që transportuesi kryen kombinimin e dy ose më shumë llojeve tëtransportit që ta përgatisë ose ripërgatisë mallin nga dera në derë.Në këtë mënyrë importuesi dhe eksportuesi në tërësi lirohen nga obligimet lidhur me mallin e transportuar, nga njëradhe nga ana tjetër kapacitetet vetjake i angazhojnë në zhvillimin shtesë të profesionit të tyre.Paletizimi është përdorimi i paletave, apo shtresave të drurit të përpunuara nga dërrasa ose material të tjerë nëdimensione standarde në të cilën ngarkohet malli dhe palohet në njësinë ngarkesë e cila më pas arrin deri tepranuesi.Kontenjerizimi paraqet përdorimin e kontejnerëve si njësi transportuese speciale.Kontejnerët paraqesin njësi speciale, të forta, të mbyllura të cilët janë rezistues në rastësive kohore, kanë së pakunjë derë për ngarkim dhe shkarkim të mallit, dhe janë për përdorim afatgjatë në të gjitha llojet e transportit.Me paletat dhe veçanërisht me kontejnerët mundësohet transporti nga dera në derë, zvogëlohen harxhimet përngarkim, ringarkim dhe shkarkim: sigurohet sigurim më i madh i ngarkimit, zvogëlohen harxhimet për sigurim, apozvogëlohen harxhimet e përgjithshme transportuese.Dokumentet transportuesGjatë transportit të mallrave në përfitimet ndërkombëtare jepen dokumente të shumta në rregullimin e marrëdhënievemes lejedhënësit dhe transportuesit të mallrave të cilët emërtohen dokumente transportuese.Këto dokumente e shoqërojnë mallin në kohën e transportit të tyre ndërkombëtar pavarësisht llojit të komunikacionit.Numri i dokumenteve transportues për transport të mallit na bazë të disa obligimeve të tregut të jashtëm varet nganumri i pjesëmarrësve në atë punë si edhe lloji i transportit, ose nga lëvizja e mallit nga njëri lloj në tjetrin transport nëkohën e transportit të mallit nga selia e porositësit deri te selia e pranuesit të atij malli.Dokumentet transportuese kanë rëndësi të madhe gjatë zbatimit të procedurës doganore dhe gjatë doganimit tëdrejtpërdrejtë, me vetë faktin se nga ana e tyre shikohen elemente të rëndësishme të vlerës së mallit doganor siçjanë harxhimet për transport, ngarkim dhe shkarkim të mallit. 132
  • 133. Në praktikën e tregtisë së jashtme janë diferencuar dy dokumente themelore transportuese edhe atë: një, dokumentetë përgjithshme transportuese dhe e dyta dokumente specifike transportuese.Dokumentet e përgjithshme transportuese paraqesin listat e ngarkuar që i japin transportuesit gjatë ndërmarrjesmallrave gjatë transportit të tyre në disa lloje të komunikacionit ndërkombëtar.Në varshmëri të llojit të komunikacionit ndërkombëtar me të cilën kryhet transporti i mallit, dallojmë: konosman detar(në transportin detar), listë ngarkues në aeroplan (në transportin ajror), listë hekurudhor ngarkues-CIM ( nëtransportin hekurudhor); listë ngarkues i maunave - CMR (në transportin e kamionëve), konosman lumor në(transportin në lum); listë ngarkues në liqen (në transportin në liqen); listë multimodel transportues në (transportin ekombinuar); dhe dokumente të tjera.:Dokumentet e transportimit gjatë shpedicionit në thelb janë ata pranimi i së cilës është ë nënshkruar me disakonventa ndërkombëtare. Në këtë grup theksohet kanrneti TIR.Karneti TIR i themeluar me konventë doganore për transport aumobilistik ndërkombëtar, paraqet dokument specifikme të cilin mundësohet derdhje e shpejtë e mallit në komunikacionin me automobila.Shpedicioni ndërkombëtar paraqet ndërmjetësim në sferën e gjetjes së rrugës më të përshtatshme transportuesedhe mjet transportues të mallit nga shteti i eksportuesit deri te vend i importuesit.Krahas këtij obligimi themelor, shpedicioni i kryen të gjitha aktivitetet lidhur me përgatitjen dhe ripërgatitjen e mallit,siç janë: punët tarifore, transporti, formalitetet doganore, kontrollimi i kualitetit dhe kuantitetit të mallit dhe të tjera.Shpedituesi si ndërmjetësues mes ndërmarrjeve transportuese dhe në tregtinë e jashtme i zbaton të gjitha obligimetlidhur me pranimin e mallit dhe ripërgatitjes së saj deri në qëllimin e caktuar. Me këtë shpedicioni ia lehtëson punënndërmarrjeve tregtare dhe transportuese, me çka shihet rëndësia e saj e madhe në zhvillimin e tregtisë , veçmas nëtregtinë e jashtme.vi Shpedicioni ndërkombëtar furnizon obligimet gjatë importit, eksportit dhe transitit gjatë mallit.Gjatë importit dhe eksportit ai vepron jashtë nga kufijtë e tregut nacional të një shteti.Mirëpo, edhe pse gjatë transitit vepron në kuadër të tregut nacional të shtetit, sërish bëhet fjalë për shpediconndërkombëtar dhe është në pronësi të huaj të personit juridik dhe fizik. Shpedicioni ndërkombëtar ndahet nëkontinental, detar dhe kufitar.viiShpedicioni kontinental ndërkombëtarMerret me organizimi në tokë (transport automobilistik, hekurudhor dhe atë gypor), ajror dhe transport lumor-kanalizues të mallit, ose pranimit, përgatitjes, doganim, sigurimin e rreziqeve transportuese, distribim dhe tjera.Shpedicion detar ndërkombëtar organizon transport detar të mallit që përfshin pranimin e mallit në vende të caktuaradhe përgatitje të mëtejshme, sigurim nga rreziqet e transportit, pranimit të mallit i cili ka arritur me anije dhe përgatitjae mëtejme në brendinë me mjete transportuese tokësore, doganim, sigurim nga rreziqet transportues, distribim dhetjera. 133
  • 134. Shpedicioni ndërkombëtar kufitar ka subjektet e saja në kalime frekuentuese doganore-kufitare dhe merret meriekspeditim, doganim dhe punë të tjera në llogari të shpedicioneve kontinentale dhe detare.Në praktikë nuk ka ndarje struktë të shpedicioneve ndërkombëtare, pasi edhe shpedicionet ndërkombëtare merretme punë të shpedicionit detar dhe anasjelltas.Deri sa shpedicionet kufitare më së shpeshti janë filiale të shpedicioneve të mëdha kontinentale dhe detare.Shpedicioni paraqet veprim i cili merret me dhënien e shërbimeve të shumta lidhur me bartjen e mallrave nga vend ishitësit deri te blerësi, edhe atë me instradimin e obligimeve tarifore, transport, formalitete doganore, kontrollim tekualitetit dhe kuantitetit të mallit dhe tjera.Istradimi paraqet obligim themelore në shpedicionin. Me instradim nënkuptohet gjetja e drejtimit më të përshtatshëmpër bartjen e mallrave. Gjatë përcaktimit të variantit më të përshtatshëm vëmendje e veçantë u kushtohet çmimeve tëtransportit, kohës dhe afatit të përgatitjes së mallit, llojit të mallit dhe tjera.Në grupin e obligimeve tarifore të shpedicionit bëjnë pjesë konfirmimi i harxhimeve transportuese për transportkonkret në pajtueshmëri me tarifat transportuese, dhënia e informative për shumën e harxhimeve, kontrollimi idokumenteve transportuese dhe tjera.Shpeshherë me praktikën ndodh që ndërmarrjet shpedituese ta bartin mallin me mjete vetjake transportuese. Në atërast edhe transporti faktik i mallit bëj pjesë në shërbimet e shpedicionit.Mos-harmonizimi kohor i disa aktiviteteve të punës shpeditive, për shembull i pranimit dhe i përgatitjes së mallit, eshtron nevojën vendosjes së mallit.Ndërmarrjet shpeditive në përbërjen e tyre kanë vendstrehime të posaçme (strehime publike dhe tjera) në të cilat evendosin mallin.Deri sa malli është i vendosur në vendstrehimin, shpedituesit angazhohen për atë, me atë se sigurojnë kushte përmos cemin e kualitetit dhe kuantitetit të mallit.Njëra nga punët më të rëndësishme të shpedicionit ndërkombëtar është zbatimi i doganimit.Shpedituesi e përfaqëson lejedhënësin para organet doganore dhe i aplikon të gjitha aktivitetet në kuadër tëprocedurave përkatëse doganore.Në këtë grup bëjnë pjesë: përmbledhja e të gjitha mallrave të nevojshme, dokumentet transportues, dokumentetdoganor, paraqitja e kërkesës deri te organet kompetente në pajtueshmëri me procedurën e zgjedhur doganore dhetjera.Sigurimi ndërkombëtarRreziqet e shumta të cilët janë krijuan në punën e tregtisë së jashtme e ka paraqitur nevojën e formimit tëinstitucioneve të posaçme të cilat merren me sigurimin e mallit, mjetet bartëse, transaksionet financiare dhe aktivitetetë tjera në tregtinë e jashtme. 134
  • 135. Në kuptim juridiko-politik, sigurimi paraqet marrëveshje konesenzuale mes institucionit të sigurimit dhe siguruesit, metë cilën siguruesi obligohet për privilegj me kontarë –premi, që siguruesit tija privilegjojë zhdëmtimin i cili do tëkrijohet në rast të ndonjë rreziku gjatë të së cilës ai është siguruar, më ndryshe deri në vlerën e siguruar.viiiSi dokument bazik paraqitet polisa e sigurimit, e cila paraqet dokument i dhënë nga ana e kompanisë së sigurimevenë të cilat janë figurojnë mënyrat dhe kushtet e sigurimit.Në pisën janë dhënë të dhëna për mallin, për mjetet bartëse, rreziqet që janë përfshirë, shuma e premisë dhe tëtjera.Kur bëhet fjalë për sigurimin e ndërsjellë, atëherë në përgjithësi mendohet në sigurimin transportues të sigurimit tëkredive eksportuese.Sigurimi i transportit paraqet lloj të veçantë të interesit kundër rreziqeve transportueseRreziqet transportuese mund të jenë:fillestare, plotësuese, ushtarake dhe politike.Rreziqet fillestare i dedikohen rreziqeve të cilët mund të krijohen gjatë transportit (fatkeqësive më komunikacion,katastrofave elementare, vjedhjeve, zjarreve apo eksplodimeve në mjetet transportuese).Rreziqet plotësuese i dedikohen llojeve të mallrave,apo sigurimi nga rreziqe manipulative dhe rreziqe të tjera përmallra përkatëse.Rreziqet ushtarake dhe politike përfshijnë sigurimin nga lufta, luftërave qytetare, protesta, kryengritje, revolucione,destabiltet polik.Sigurimi i transportit mund të ndahet sipas llojit të transportit dhe sipas objektit të sigurimit.Sipas llojit të transportit, dallojmë sigurim detar, sigurim të qarkullimit ujor të brendshëm, sigurim në komunikacionin etransportit rrugor dhe hekurudhor dhe sigurim në komunikacionin ajror.Nga aspekti i objektit të sigurimit, sigurimi transportues ndahet në sigurim të mallit në transport apo kargo sigurim,sigurim të mjeteve transportuese apo kasko sigurim dhe sigurim të përgjigjes së transportuesit.Sipas kësaj, sigurimi i mallit në transportin ndërkombëtar, do të thotë, të blihet mbulesë nga siguruesi për dëmeeventuale dhe humbje, në të cilat nënshtrohet malli për shkak të rreziqeve të ndryshëm gjatë kohës së transportit nëndonjërën nga rrugët e transportit. Marrëveshja për sigurim transporti është verifikuese kur palët e lidhura memarrëveshje do ta nënshkruajnë polisën e sigurimit. Në sigurimin e transportit më së shpeshti përdoren këto lloje tëplisave: plisa gjenerale, plisa individuale dhe plisa angleze detare.Me plisë gjenerale siguruesi i siguron të gjitha dërgesat e të siguruarit për një periudhë kohore të caktuar. Plisaindividuale jepet në rast kur është e siguruar dërgesë e caktuar edhe atë sipas rrugës së caktuar të saktë dhe lloj tëmjetit të bartjes. Plisa angleze detare për sigurim zbatohet te sigurimi i ngarkesave ndërkombëtare detare.Sigurimi i kredive importues paraqet lloj të posaçëm të sigurimit nga rreziqe financiare. Bëhet fjalë për dhënie garancinë lidhje me eksportin dhe investimet e drejtpërdrejta jashtë vendit.Këtë lloj të sigurimit e bëjnë institucione të posaçme sigurimi të cilët janë në pronësi shtetërore gjegjësisht,institucione që paraqesin trupa të posaçëm qeveritarë apo reparte, ndërsa në vende të caktuara këto institucione 135
  • 136. mund të jenë edhe në pronësi të kombinuar shtetërore e private. Është e rëndomtë që sigurimin nga rreziqe jokomerciale ta kryejnë institucione shtetërore, ndërsa sigurimin e eksportit të rreziqeve mund ta kryejnë edhe kompanitë tjera private të sigurimit.6. KONTRATA MBI FRANSHIZINGUNKontrata mbi franshizingun është një institut relativisht i ri juridik i krijuar nga autonomia gjithnjë e më e madhe e tëdrejtës ekonomike. Kjo konsiderohet një sistem i ri kontraktues për distribuimin të mallrave dhe shërbimeve e cila ulind dhe u zhvillua në SHBA prej nga u përhap edhe në vendet tjara të Evropës.Më qëllim te të kuptuarit me të afërt të përmbajtjes respektivisht të karakteristikave të kontratës për franshizingunshumë autorë kanë dhënë mendime përafërsisht të njëjta. Profesori Skakun lidhur me përmbajtjen e kontratës mbifranshizingun e citon ekspertin amerikan HAROLD BRAUN i cili thekson se “franshizingu është marrëveshja gojoreose me shkrim, për një afat të caktuar ose të pacaktuar, në bazë të së cilës një person i ofron personit tjetërpërdorimin e licencës së firmës, shenjave përdoruese ose shenjave të tjera, në bazë të një interesi të përbashkëtrreth plasmanit të mallrave dhë shërbimeve”.Rregullat e shoqërisë ndërkombëtare për franshizingun (IFA) përmbajnë definicionin mbi franshizingun të cilën edefinojnë si ....”marrëdhënie kontraktore në mes të ofruesit dhe shfrytëzuesit të franshizingut në bazë të të cilësofruesi i franshizingut ofron ose detyrohet të mbajë interesin e vazhdueshëm lidhur me afarizmin e pranuesit tëfranshizingut, sikurse edhe në sferat siç janë KNOW – HOW, dhe të trajnimit deri sa që pranuesi detyrohet që tëafroj nën firmën e përbashkët, pamjen e jashtme të saj ose procedurave të cilat i përkasin ofruesit e të cilat ai ikontrollon, si dhe për burime të veta investon kapitalin në afarizëm”.Sipas shumicë së autorëve, të cilët e kanë trajtuar në aspektin shkencor kontratën mbi franshizingun, aktgjykimiCOUR DE PARIS i vitit 1978 konsiderohet si “akt i cili në aspektin përfshirjes të gjithmbarshme i ka përcaktuarelementet specifike të marrëdhënieve të përbashkëta juridiko – kontraktore të franshizingut. Sipas këtij aktgjykimi“franshizing definohet si metodë e bashkëpunimit në mes të dy ose më shumë organizatave ekonomike, ofruesve tëfranshizingut dhe shfrytëzuesve të franshizingut, në kuadër të së cilës paraqiten ofruesi i franshizingut, në cilësinë epronarit ekskluziv te të drejtave lidhur me përdorimin e firmës, vulës, shenjave përdoruese, simboleve dhe shenjavetë tjera të paregjistruara të identifikimit, si dhe të diturive dhe eksperiencave të cilat i ofrohen në dispozicion pranuesittë franshizingut, me të drejtën e shfrytëzimit të tyre, në bazë të një kompensimi të caktuar ose në bazë të realizimit tëpërparësive lidhur me grumbullin e prodhimeve dhe shërbimeve, origjinale ose specifike, në qëllim të shfrytëzimit tëdetyruar dhe të plotë të tyre në përputhje me teknikat komerciale të cilat ofruesi i franshizingut i ka të provuara në njëtreg të caktuar dhe më qëllim të arritjes së një zhvillimi të përshpejtuar të veprimtarisë ekonomike të ndërmarrjes përtë cilën konsideron të lidh kontratën – për franshizingun: kjo kontratë mund të përmbajë edhe ndihmën komerciale,financiare dhe industriale në mënyrë që të mundësoj integrimin më të lehtë në veprimtarinë ekonomike të ofruesit tëfranshizingut, dhe gjithashtu kontrollin e caktuar ofruesit të franshizingut pse që pranuesi i franshizingut e investonedhe një pjesë të teknikave të veta origjinale dhe KNOW – HOW, me të cilën mundëson ruajtjen e imazhit të mallit tëvulosur i cili është në shitje, zhvillon klientelën me shpenzime më të vogla dhe rentabilitet për të dy anët, të cilatmbajnë deri në fund pavarësi të plotë juridike”.Prof. Vilmi Gorenac kontratën mbi franshizingun e trajton si “ kontratë e cila e detyron ofruesin e franshizingut që tëvë në dispozicion një pjesë të caktuar të mallrave ose të ofrojë shërbime të caktuara me përdorimin e emrit, shenjës 136
  • 137. së mallit, përgatitjeve dhe të drejtave të tjera të mbrojtura, në aspektin teknik, teknologjik dhe organizativ në bazë tënjohurive dhe eksperiencave, dhënies së këshillimeve dhe trajnimeve, dhe që pranuesi franshizingut detyrohet qëpër shfrytëzimin e tyre të paguaj kompensimin dhe gjatë afarizmit të vet tu përmbahet detyrimeve të marra, siç ështërasti i shfrytëzimit të materialeve, përgatitjeve, KNOW – HOW etj.Ashtu siç është cekur edhe më sipër franshizingu është lajmëruar kah fundi i shekullit XIX në SHBA dhe deri nëgjysmën e shekullit XX ka qenë prezent në sferën e prodhimit dhe qarkullimit të automobilave dhe naftës. Nga viti1950 franshizingu ka shënuar një zhvillim posaçërisht në lëmin e përgatitjes së ushqimit të shpejtë (Mc Donald’s), ebartur ne Evropë nga firmat amerikane. Pasi që kontrata mbi franshizingun, në shumicën e vendeve, ka mbeturjashtë një tretmani të caktuar nga ligjdhënësit, burim supsidiar për këtë punë juridike, përveç parimeve tëpërgjithshme të afarizmit, shfrytëzohen edhe dispozitat e ligjit mbi të drejtën e detyrimeve dhe dispozitat e ligjit mbiveprimtarinë e jashtme tregtare. Kontrata mbi franshizingun është kontratë e pa emërtuar, formale, e dy anshme, mengarkesë, formularë dhe komutativë.Ndarjet më të rëndësishme të kontratës mbi franshizingun janë: franshizingu i mallrave, franshizingu i qarkullimitafarist dhe franshizingu i prodhimit ose franshizingu industrial.Franshizingu i mallrave është lloj franhizingu në bazë te të cilit ofruesi i franshizingut (prodhuesi i mallrave) i jeptregtarit të cilin e zgjedh të drejtën e shitjes të ndonjë lloji të prodhimit të caktuar në një territor saktësisht tëpërcaktuar deri të shfrytëzuesi i fundit – blerësi. Lëndë e kësaj kontrate nuk është vetëm transferimi i të drejtaveekskluzive të shitjes, por edhe transferimi i njohurive dhe eksperiencave si dhe procedurat rreth përdorimit të firmësdhe vulës. Duhet potencuar se pranuesi i franshizingut është tregtari i pavarur i cili para personit të tretë vepron sipasemrit të vet dhe në llogari të vet.Franshizingu në qarkullimin biznesor, ose franshizingu i shërbimeve është si i cili ofruesi i franshizingut i ofronpranuesit të franshizingut një tërësi të shërbimeve (të drejtat e shfrytëzimit të njohurive biznesore dhe teknike,dhënies së shërbimeve nën emrin tregtar, vulës dhe shenjave të tjera, mjeteve, recetave, rregullave, dizajnëve,përparimeve teknike etj.). Ky lloj i franshizingut është karakteristik për sferën e hotelerisë (Holiday Inn, InternationalHilton, Mc Donad’s, Maxim, Moule a Gateau), rrjeteve të pikave të furnizimit me karburante, pastrimeve kimike,tregjeve të automobilave etj.Franshizingu Industrial (prodhues) nënkupton aso lloj të franshizingut lëndë e të cilit përveç prodhimit dhe shitjes sëmallrave të caktuara në pikëpamje të rregullimit të procesit të përdorimit dhe aplikimit të disa fazave tekniko –teknologjike në prodhim sidomos të prodhimeve ushqimore dhe të pijeve. Pranuesi i franshizingut në këtë rast zbatonvetëm një pjesë të procesit vetanak tekniko – teknologjik ndërsa pjesën dërmuese e blenë të ofruesi i franshizingut.Ky lloj i franshizingut tani është i kufizuar vetëm në sferën e prodhimtarisë së pijeve joalkoolike (Coca cola, PepsiCola), prodhimeve të miellit, birrave etj.Palët kontraktuese në kontratën e franshizingut janë: ofruesi i franshizingut dhe pranuesi i franshizingut. Detyrimetthemelore të ofruesit të franshizingut janë: përdorimi i të drejtave ekskluzive të shitjes së mallrave dhe shërbimeve; koncesionet lidhur me të drejtat e përdorimit të vulës; koncesionet lidhur me të drejtat e përdorimit të firmës dhe shenjave të tjera afariste; 137
  • 138. koncesionet lidhur me KNOW – HOW (metodat e prodhimit, recetave, formulave, procedurave të prodhimit, metodat e përfitimit të klientëve, organizimin e plasnamit dhe qarkullimit, metodave të kalkulimit dhe financiare etj). kryerjen e kontrollit; ofrimin e shërbimeve plotësuese.Detyrimet themelore të pranuesit të franshizingut janë: detyrimin që gjatë biznesit të vet të aplikoj dhe zbatoj të gjitha udhëzimet, standardet e biznesore, procedurat teknologjike gjatë prodhimit të pijeve dhe ushqimit dhe arsimimit të njëjtë dhe të përbashkët; detyrimin e furnizimit me mall nga ofruesi i franshizingut ose presonit të tretë të cilin e përcakton ai; detyrimin e investimeve të përcaktuara; detyrimin e ruajtjes të sekretit biznesor; detyrimin e pagesës së kompensimit.Për nga natyra juridike kontrata mbi franshizingun përmban elementet e kontratës mbi licencën, kontratën mbiKNOW – HOW, kontratës mbi përfaqshmin, kontratën mbi punën, kontratën mbi shitjen, kontratën mbi veprën,kontratën mbi shoqërinë, kontratën mbi shërbimet dhe kontratën mbi qiranë. Më qëllim që të mos thellohemi më tutjenë analizën e kësaj kontrate, si dhe a bëhet fjalë për natyrën juridike të një kontrate të pavarur ose jo, edhe neakordohemi, sikurse shumica e autorëve, se kontrata mbi franshizingun trajtohet si konglomerat respektivishtkontratë e përzier.Përparësitë dhe specifikat e kontratës mbi franshizingun në lëmin e turizmit, e posaçërisht në hoteleri dherestoranteri janë: mundësia e shfrytëzimit të firmës hoteliere ose restoranteske, shërbimeve cilësore specifike, ndihmën në arsimimin e edukimin dhe në specializimin e kudrave të nevojshme në hoteleri dhe turizëm; ofrimin e ndihmës në biznes, marketing, kontabilitet, shërbime informative etj; zbatimin e metodave të reja teknike dhe teknologjike gjatë afarizmit në hotele dhe restorane më qëllim të depërtimit në tregje dhe ofrimit të klientëve të rinjë; shmangien nga gabimet e mundshme fillestare; standardizimin e objekteve dhe mjeteve, afarizmit të shërbimeve, të cilat nuk kanë efekte të mysafiret të cilët kërkojnë këto lloje të mallrave dhe shërbimeve.Kontrata mbi franshizingun mund të ketë sukses jashtëzakonisht të madh në qoftë se pranuesi i tij iu përshtatetstandardeve, ndryshimeve cilësore, punës ekipore, afarizmit duke angazhuar njohuri dhe dituri intelektuale dheprofesionale dhe në fund përdorimit të te arriturave më të reja tekniko-teknologjike. 138
  • 139. 7. KONTRATA MBI TAJM SHERNING - unTurizmi si veprimtari ekonomike por edhe veprimtaritë tjera ekonomike vazhdimisht qëndrojnë në proces tëpërshtatjes ndryshmeve, nevojave dhe kërkesave shoqërore bashkëkohore. Natyrisht, ndryshimi i vazhdueshëm ikëtyre marrëdhënieve shoqërore ka imponuar edhe ndryshimet e turizmit të bazuar në filozofinë e shërbimeveklasike në forma më të reja, fleksibile dhe cilësore turistike. Njëra nga format e reja të kontraktimit të marrëdhënievespecifike në turizëm dhe praktikën biznesore është kontratë mbi tajm – sheringun.Kontrata mbi tajm – sheringun është aso kontrate në të cilën njëra palë kontraktuese – dhënësi i tajm – sheringutdetyrohet që t’i jap në shfrytëzim palës tjetër – shfrytëzuesit të tajm – sheringut të drejtën e shfrytëzimit ekonomik tënjë objekti të caktuar ekonomik sipas afateve të caktuara kohore të përcaktuara në kontratë ndërsa, pala tjetërkontraktuese – shfrytëzuesi i tajm – sheringut detyrohet që objektin, që është lëndë e kësaj kontrate, ta shfrytëzojsipas afatit dhe destimimit të objektit ekonomik dhe standardeve profesionale dhe për këtë palës tjetër t’i paguajçmimin e kontraktuar. Kontrata mbi tajm – sheringun është e mundur që të lidhet edhe në mes të subjekteve të cilatnuk zhvillojnë veprimtari ekonomike.Në sferën e turizmit kontrata mbi tajm – sheringun trajtohet si kontratë specifike sipas të cilës ofruesi i kapaciteteveturistike – hoteliere për një kohë të përcaktuar detyrohet që bartësit te të drejtave t’u dorëzojë në përdorim njësitëvendosëse për mysafirë sipas kushteve kontraktuese për një afat të caktuar (për numër të caktuar vjetësh dhe përnumër të caktuar pjesësh të kapacitete-njësive) nën detyrimin e krijimit të mundësisë të shfrytëzimit të shërbimeveplotësuese (hapësirave të përbashkëta, terreneve sportive etj.) në mirëmbajtjen e njësive të vendosjes në objekte tëtjera, dhe që shfrytëzuesi detyrohet që për to të paguaj paraprakisht kompensimin e caktuar (para fillimit tëshfrytëzimit të njësive të vendosjes) si të shpenzimeve të mirëmbajtjes, dhe mundësisë që shfrytëzimin e të drejtavetë veta ta bartë në personin e tretë.Praktika biznesore e vendeve të ndryshme kanë krijuar disa modalitete të kësaj kontrate. Rregullimi i kësaj kontrateme ligj është realizuar vetëm në disa vende p.sh. Francë, Portugali etj. Ekzistojnë dy lloje karakteristike të këtyrekontratave: A. Kontrata mbi tam – sheringun në bazë te të cilave mund të arrihet deri të pronësia apo bashkëpronësia, dhe B. Kontrata mbi tajm – sheringun në bazë të së cilës mundësohet realizmi i të drejtës në shfrytëzimin e objektit të caktuar.Edhe pse kontrata mbi taj – sheringun mund të trajtohet si institut i veçantë juridik, përmbajtja e saj është e përberënga kompozimi i elementet të disa kontratave. Parasëgjithash, dallojmë dominimin e elementeve të kontratës mbiqiranë.Vendet e caktuara në bazë të legjislacionit varësisht nga interesi i tyre, rregullojnë marrëdhëniet e caktuara për tajm– sheringun në bazë të këtyre dy formave. Por, forma e dytë në praktikë është shumë më e aplikueshme posaçërishtkur bëhet fjalë për shfrytëzimin e objekteve biznesore. Po ashtu, në këto ligje përcaktohen subjektet, kushtet dheobjektet të cilat mund të jenë lëndë e kësaj kontrate.Me lidhjen e kësaj kontrate lindin të drejta dhe detyrime për palët kontraktuese. Të drejtat e palës – shfrytëzuese janëkëto: 139
  • 140. E drejta e shfrytëzimit të objektit të caktuar turistik në përputhje me destinimin; E drejta që objekti të shfrytëzohet vetëm për vetëm për një periudhë të caktuar kohore gjatë vitit (p.sh. për 7, 14 ose 21 ditë); Të drejtën e shfrytëzimit maksimal kohor e përcaktuar sipas kontratës; Detyrimin themelor që para shfrytëzimit të objektit të paguaj një shumë të caktuar dhe pjesën e shpenzimeve për shërbime të përcaktuara në kontratë.Më sipër është cekur se kontrata mbi tajm – sheringun i përmban pjesën me të madhe të elementeve të kontratësmbi qiranë por duhet potencuar se ajo karakterizohet edhe me posedimin e elementeve të kontratave turistike sip.sh. kontratës mbi shërbimet hoteliere, kontratës mbi alotmanin etj,. Andaj, mund të konstatojmë se kontrata mbitajm – sheringun është kontratë e emërtuar, formale (patjetër duhet të përpilohet më shkrim), e dy anshme, evazhduar, me ngarkesë dhe e ka karakterin e kontratave tipe dhe formale.Kontrata mbi tajm – sheringun duhet të përmbajë të dhënët mbi objektin turistik, çmimin e kohëzgjatjes sëshfrytëzimit, kohën dhe mënyrat e pagesave, periudhat kohore lidhur shfrytëzimin e objekteve turistike, të dhënat mbiperiudhat kohore të shfrytëzimit për njësi të vendosjes, pagesën e shpenzimeve për mirëmbajtjen e objekteveturistike dhe kushtet e specifikuara se si munden personat e caktuar ti shfrytëzojnë këto shërbime në objektin i ciliështë kontraktuar me tajm – shering. Nëse kjo kontratë nuk i përmban elementet e sipërshënuara, nuk prodhonasnjë efekte juridike.Me të dhëna lidhur me objektin turistik nënkuptohen përshkrimi i afërt i vend – vendosjeve dhe të njësive në objektinhotelier. Çmimi është pjesa nominale e kompensimit të cilën ka detyrimin që ta paguan shfrytëzuesi i kontratës.Shfrytëzimi kohor i përcaktuar në kontratë nuk mund të jetë më i shkurtër se pesë ose më i gjatë se tridhjetë vjet.Koha gjatë vitit ndahet në 52 javë (njësi kohore), e më kontratë parashihet se në cilën njësi kohore skadon afati ikontratës. Më fillimin e shfrytëzimit të objektit hotelier nënkuptohet koha kur fillon për herë të parë mundësia evendosjes në njësi të marra nga poseduesi i të drejtave. Shpenzimet e mirëmbajtjes duhet ti mbulojnë të gjithaveprimet të cilat e bëjnë më cilësor shfrytëzimin e vendosjeve hoteliere, meremetimet, renovimet, pjesët endërrimeve dhe mjeteve të tjera. Bartësi i të drejtave të shfrytëzimit të objekteve – njësive ka mundësi që ti bartëedhe të personi tjetër për një periudhë të caktuar kohore.Përveç elementeve përmbajtëse të kësaj kontrate, në të mund të futen edhe elemente të tjera të ashtuquajturafakultative, varësisht nga rasti në rast. Disa klauzola, duke i pasur parasysh dispozitat e pakta normative të kësajkontrate, mund të rregullojnë në mënyrë të detajuar çështjen. Këto mund të jenë: o Numrin maksimal të personave të cilët mund ta shfrytëzojnë njësinë e kontraktuar me kontratë; o “CHEK – IN” dhe “CHECK – OUT” kohën; o shfrytëzimin e objektit turistik nga ana e bartësit te të drejtave; o pastrimin, mirëmbajtjen dhe drejtimin e objektit; o shërbime të tjera të cilat i ofrohen bartësit e të drejtave; o vendosjen alternative; o pasojat nga mos përmbushja e kushteve të kontratës.Kontrata mbi të drejtën e shfrytëzimit kohorë të objekteve turistike detyrimisht duhet të jetë e lidhur në formën mëshkrim, sepse në të kundërtën nuk prodhon efekte juridike. Të drejtën e shfrytëzimit kohor të objekteve turistike nëse 140
  • 141. kontraktohet për patundshmëri regjistrohet në librat e tokës, respektivisht në libra të tjerë adekuat pran organitkompetent. Regjistrimi realizohet në bazë të kontratës dhe të drejtat shënohen në listën e ngarkesave. Ligjet evendeve të cilat e rregullojnë këtë institut juridik, mundësojnë që të drejtat nga kjo kontratë mund të barten edhe nëpersonat juridikë dhe personat fizikë. Në praktikë, kjo më së shpeshti ndodh me dëshirën e bartësit te të drejtavelidhur me zëvendësimin e njësive kohore të sigurojë shfrytëzimin e pushimeve në vende tjera ose objekte të tjeraturistike. Bartja e të drejtave realizohet drejtpërdrejtë ose tërthorazi në shfrytëzues të tjerë me një afat lajmërimi 10deri 15 ditë paraprakisht.Me kontratë përcaktohen edhe kushtet e shfrytëzimit “TIME SHARE EXCHANGE PRIVILEGES” të bartësve të tëdrejtave, respektivisht anëtarëve ndërkombëtar ose vendor të “EXCHANGE” organizatës.7. KONTRATA MBI LIZINGUNKontrata mbi lizingun paraqet një mori marrëdhëniesh juridiko – ekonomike tipike të cilat zbatohen në praktikë pa epasur një rregullativë të caktuar juridike. Në kohët e fundit, për shkak të rëndësisë që ka ky institut juridik, disa vendekanë filluar që me dispozita juridike këto marrëdhënie të caktuara t’i rregullojnë në mënyrë të detajuar.Kontrata mbi lizingun ka lindur si institut juridiko – ekonomik pas luftës së dytë botërore gjatë zhvillimit të formave tëreja të transaksioneve ekonomike në vende të zhvilluara ekonomikisht. Emërtimi i kësaj kontrate lizing (leasing) kaprejardhjen nga fjala angleze “lease” që nënkupton qiran apo diç që epet me qira. Përmbajtjes e kësaj fjalie në këtëkontratë inkorporon një tërësi të elementeve kontraktore në bazë të të cilave njëra palë është e detyruar që palëstjetër t’i dorëzojë sendin për një periudhë të caktuar kohore më vërej në dispozicion për përdorim. Pala e cila e merrme lizing objektin është e detyruar që palës ofruesi t’i paguaj çmimin e qirasë sipas kushteve të kontraktuara.Definicioni i sipërshënuar nuk është i përcaktuar tërësisht për teorinë e shkencës juridike. Kjo papërcaktueshmëri edefinicionit është rezultat i lindjes së vazhdueshme të marrëdhënieve ekonomike të reja bashkëkohore e të cilatshpesh janë edhe të komplikuara.Në praktikë, veprimtaria lidhur më përmbajtjen e lizingut i ka të inkorporuar në vete disa elementet të kontratave tënjohura si p.sh. kontratën mbi qiranë, kontratën mbi shitblerjen, kontratën mbi veprën, kontratës mbi ofrimin eshërbimeve etj,. Elementet e kontratave të sipërpërmendura, në kuadër të kontratës së lizingut, mblidhen dheplotësohen në mënyrë që në fund paraqesin një institut konkret juridik i cili i rregullon marrëdhëniet e caktuara unikejuridike – ekonomike respektivisht një kontratë bashkëkohore të së drejtës biznesore. Profesori Rozenberg lidhur medefinicionin e kontratës mbi lizingun thot se “me lizing nënkuptojmë një metodë të veçantë për financimin e qëllimeveinvestive si të sendet e paluajtshme po ashtu edhe të ato të luajtshme të cilat sipas kontratës shfrytëzohen për njëperiudhë të caktuar kohore, marrëdhënie këto që janë të lidhura në bazë të lizingut në mes të ofruesit të sendit –objektit dhe marrësit të ati sendi – objekti”.Palët kontraktuese në punët e lizingut janë: ofruesit i lizingut dhe marrësi i lizingut. Në mënyrë të caktuar nëmarrëdhënie juridike marrin pjesë edhe prodhuesit e lëndëve të lizingut dhe financuesit e punëve. Ofruesi i lizingut ilëshon në dorë shfrytëzuesit të lizingut kompensimin e përcaktuar (qiranë) që mund ta kontraktojë ta paguaj në kiste.Ofruesi i lizingut mund të jetë edhe prodhuesi i lëndëve (mjeteve) por edhe personi i cili tërthorazi merr pjesë nëpunët e lizngut. 141
  • 142. Lëndë e kontratës së lizingut mund të jenë sendet e luajtshme dhe sendet e paluajtshme. Në praktikë, kjo kontratëmë shpesh lidhet për sendet e luajtshme si p.sh. makinave, kompjuterëve, makinave ndërtimore, mjeteve tëkomunikacionit etj,. Qëllimi i lidhjes së kontratës së lizingut është krijimi i mundësisë dhe të drejtës së shfrytëzimit tënjë tërësie të mjeteve, të cilat subjekti i caktuar nuk mund t;i blihen, për të cilat periudha e amortizimit nuk është mee gjatë se sa koha e qëndrueshmërisë së tyre në kontratën e lizingut.Elementet qenësore të kësaj kontrate janë veprimet e caktuara me sendet të cilat dorëzohen në shfrytëzim dheçmimi i shfrytëzimit. Koha e zgjatjes së kontratës së lizingut nuk konsiderohet element shumë i rëndësishëm e cilazakonisht zgjatë deri në pesë vjet por jo më shumë se dhjetë vjet. Kjo kontratë mund të shkëputet pa përmbushjen ekushteve të caktuara. Elemente plotësuese mund të konsiderohen përcaktimi i afateve kohore të shfrytëzimit dhemënyrat e pagesës së çmimit të kontraktuar. Gjithashtu, në mesin e elementeve plotësuese karakteristike për këtëkontratë radhitën edhe: përdorimi i lokacionit; garancionet teknike; servisimi dhe përmbajtja mjeteve; aftësimi ikuadrit; punimi i programeve; e drejta e qerasë; arbitrazhz; etj,.8. KONTRATA PËR KNOW – HOW – inTani në botën bashkëkohore dhe të zhvilluar ekonomikisht, bashkëpunimi teknik – shkencorë dhe teknologjikë ështëdomosdoshmëri imanente. Asnjë vend në botë, pavarësisht nga zhvillimi, nuk mund t’i realizojë në tërësi nevojat eveta pa pasur një bashkëpunim real dhe tregtar teknik – shkencor dhe teknologjik me vende të tjera pa varësisht ngazhvillimi i tyre ekonomik.Të gjithë njëzëri pajtohen me faktin se zhvillimi ekonomik i çdo vendi i duhet që më shumë se herëve të tjerë qasjedhe angazhim serioz në planin e angazhimit të shkencës dhe teknologjive të reja për ekonominë vetanake. Kjo qasjenga shumica e vendeve bëhet metoda seleksionuese dhe të kujdesshme të realizuara nga kuadro profesioniste qëpikësynim i kanë nevojat e ekonomisë vendore. Metodat e seleksionimit dhe nevojave bazohen në strukturën eekonomisë, nevojën e punësimit, mbrojtjen e mjedisit nga ndotja, zhvillimin e qëndrueshëm, etj, të cilat ndikojnë qëaftësitë teknike – teknologjike dhe përgatitja e ekonomisë së vendit të zhvillohen në hap me proceset e kohës, nëmënyrë të suksesshme dhe tu bëjë ballë proceseve konkurruese në kuadër të ndarjes ndërkombëtare të punës qësot është njëri ndër kushtet e domosdoshme.Nuk është asgjë e re që të konstatojmë se tani në kushtet dhe rrethanat e reja hulumtimet shkencore dhe punashkencore janë shndërruar në një biznes të madh dhe me leverdishmëri të madhe ekonomike . Ky fakt dita ditë ështëduke e devalvuar edhe kuptimin klasik të kapitalit financiar – bankar.Nevojat tejet të mëdha për teknologji të reja dhe njëkohësisht për njohuri të caktuara që kanë shtetet në zhvillim, poredhe ato të pa zhvilluara, nuk i kanë dhe pasi që vet nuk janë në gjendje të krijojnë, ky problem në shtetet ezhvilluara nuk ekziston. Shtete e zhvilluara organizojnë dhe themelojnë institucione shkencore dhe profesionale përkrijimin e formave të ndryshme të teknologjive të caktuara bazuar në posedimin e burimeve profesionale. Kështu qëlëvizja e këtyre njohurive dhe të arriturave shkencore p teknologjike realizohet nëpërmjet të kontratës së KNOW –HOW. Kontrata KNOW – HOW në pikë të fundit paraqet modalitetet juridike që mundësojnë bashkëpunimin teknik –biznesore dhe atë nëpërmjet shteteve të ndryshme pavarësisht nga sistemi shoqëror – politikë dhe ekonomikë.Kuptimi i kontratës Know – how, kryesisht manifestohet në faktin se ajo përmban ne vete një vëllim të diturisë dhepërvojës e cila ka aplikimin e saj në ekonomi (industri, tregti, shërbime, etj). Natyrisht, dituria është send jo trupor, ajo 142
  • 143. mund të gjejë aplikimin e saj vetëm në komunikim (shpallje, lajmërim) të drejtpërdrejtë në mënyrë perceptive.Mirëpo, know – how –i në cilësi të kreacionit shpirtëror dhe mendor mund të shfaqet dhe në formën e materializuarme anët të te shënuarit në letër, edhe pse ky materializim i know – how – it assesi nuk i jep atributin e senditmaterial. Pra kjo çështje në mes të punës intelektuale dhe sendit material (respektivisht formës me anë të se cilësështë shprehur) konsiderohet bazë që në kuadër të së drejtës së autorit e njëjta të mbrohet. Kuptimi etimologjik inocionit know – how, shprehje kjo e cila buron nga fjala angleze, nuk ka ndonjë supstitum adekuat në disa gjuhë.Kështu, në gjuhën tonë këtë shprehje shpesh e zëvendësojmë me një shprehje të afërt si për nga kuptimi ashtu edhepër nga përmbajta “dituri, përvojë), sepse vet kuptimi i know – how – it donë të thotë “për të ditur si”. Në të drejtënkrahasimore ekzistojnë më shumë përkufizime – definicione të objektit të know – how – it, por ne do të cekim vetëmdisa që mendojmë se janë me reprezentuese.Në SH.B.A. dominon përkufizimi sipas të cilës objekti i know – how – it përmban elemente të ndryshme materiale, sip.sh. formula, receta, vizatime, modele, plane, projekte, risi, dosje teknike, përshkrime, specifikacione, fletënevojëpër lëndët e para dhe repromaterial, udhëzimet për prodhim dhe procese teknologjike, analiza, kontrollim dhevërtetim për ndonjë proces apo produkt, etj,. Duke mos e kontestuar çështjen se “dituria dhe përvoja” të cilat ipërmban në vete know – how – i kanë karakter biznesore, nga pikëpamja e të drejtës së shpikësve dhe të drejtës sëmbrojtjes së know – how – it, si e drejtë e pronësisë intelektuale, në kuptimin material – juridikë konsiderojmë sekarakteri teknik i know – how – it është tejet i rëndësishëm. Dituria dhe përvoja e cila nuk është e natyrës teknike dhee cila, përndryshe nuk mund të zbatohet në industri apo në ndonjë prodhimtari tjetër nuk e paraqet know – how –innë kuptim të dispozitave te të drejtës së pronësisë industriale, pasi që karakteri teknik i diturisë dhe zbatimi i saj, janëkushte të parapara me ligj për realizimin e mbrojtjes juridike. Kjo nuk donë të thotë se dituria dhe përvoja e karakteritbiznesore nuk mund të jenë objekt i kontratës për bartjen e përvojës së karakterit biznesore, por vetëm së bashkume diturinë teknike dhe përvojën si element i tyre përcjellës. Sa i përket mbrojtjes së veçantë të diturisë dhepërvojës, janë të parapara në bazë të institucioneve dhe mekanizma të caktuara juridike, siç janë p.sh. ruajtja esekretit biznesore. 143
  • 144. KONTRAKTIMI I ZGJEDHJËS SË MOSËRARRVESHJENE NË BIZNESIN NDËRKOMBËTARHYRJE:E Drejta ndërkombëtare publike dhe e Drejta ndërkombëtare privateE drejta ndërkombëtare publike përkufizohet si ajo e drejtë që rregullon marrëdhëniet e shoqërisë ndërkombëtare. Dykarakteristikat e saj kryesore janë, të qenurit një e drejtë konsensuale, që bazohet në konsensin paraprak të tëinteresuarve (me përjashtim të një grupi të vogël normash), dhe relativiteti i normave të saj, për sa i përket forcës sëtyre detyruese, duke qenë se bëhet fjalë për një të drejtë që zbatohet me konsens midis të barabartëve.Nga ana e saj, e drejta ndërkombëtare private është ajo e drejtë që rregullon marrëdhëniet ndërmjet individëve tëveçantë, kur ka ndonjë element të statusit të të huajve që bën që komponentët e marrëdhënies juridike të kenë varësinga disa shtete. Është një e drejtë që i lë shumë hapësirë autonomisë së vullnetit të palëve, me përjashtim të njënumri të vogël normash.1.- Përkufizimi i kontratës ndërkombëtare. Karakteristikat e sajKur një kontratë është ndërkombëtare?Konsiderohet ndërkombëtare ajo kontratë që përmban një element të huaj, qoftë sepse elementet e kontratës janë tëlidhura me shtete të ndryshme, qoftë sepse palët – edhe kur të gjitha elementet e kontratës i përkasin të njëjtit vend –kanë vendosur t’ia nënshtrojnë atë së drejtës së një vendi tjetër.Ç’karakteristikë kryesore paraqet kontrata ndërkombëtare kundrejt atyre kombëtare?Kryesisht që meqë ekziston një element i statusit të të huajve duhet të mbahet parasysh se në thelbësore, siç ështëajo se çfarë normative do të zbatohet për kontratën. Palët mundet/duhet të zgjedhin normativën e zbatueshme përproblemet që dalin nga kontrata. Megjithatë, për të njëjtën kontratë do të zbatohen një sërë normash, pavarësishtvullnetit të palëve, që u përkasin shteteve të ndryshme; kështu, a) Normat që rregullojnë detyrimet e palëve mund të jenë: ligji shtetëror i zgjedhur nga palët; në mungesë të tij ligji që zbatohet për kontratat; o në një rast të fundit, ligji material i njëtrajtshëm që rezulton i zbatueshëm për kontratën. b) Normat që rregullojnë efektet e kontratës mbi interesat e përgjithshme: normat për mbrojtjen e interesave private (që mbrojnë interesat e atyre që ekonomikisht janë më të dobëta), normat për mbrojtjen e interesave publike apo institucionale (që rregullojnë efektet e kontartës mbi institucionet publike, përkontrollin e këmbimeve, për bilancin e pagesave, etj,) c) Normat e së drejtës publike që rezultojnë të zbatueshme: vendosja e sanksioneve, gjobave, lejet e nevojshme... (normat antitrust).  Për të përcaktuar klauzolat e kontratës, është mirë të mbahet parasysh: 1. Që ligjet shtetërore zakonisht i lënë shumë hapësirë autonomisë së vullnetit të palëve. 2. Që modelet e kontratave duhet të përdoren si udhërrëfyese, por që kontratat duhet t’u përshtaten nevojave të rastit konkret. 3. Që është mirë që të bëhet një verifikim i risqeve tregtare dhe politike: të verifikohet aftësia paguese dhe 144
  • 145. besueshmëria e palës tjetër në kontratë, si dhe forma se si ajo I menaxhon kontratat. 4. Që të ruhet një barazpeshë në negocimin e kontratës. 5. Që klauzolat e kontratës të përmbushin tre parakushtet e mëposhtme: a) që hartimi i kontratës të mundësojë arritjen e objektivave ekonomike që janë vënë. b) që ajo të përmbajë zgjidhje të brendshme, për të shmangur që faktorë të jashtëm ta bëjnë atë jo operuese (për shëmbull, mekanizma për rinegocim, klauzola pluskuese/të paqendrueshme, komitete ndërpalëshe për interpretimin dhe ndjekjen e kontratës...). c) që përmbajtja të jetë e qartë, duke u shmangur klauzolat e errëta apo të paqarta, të dykuptimta. 6. Që të përfshihen në kontratë mjete për të zgjidhur mosmarrëveshjet që dalin nga zbatimi i saj. Në këtë drejtim, është me shumë rëndësi që të futen në kontratat dy lloje klauzolash: ato të zgjedhjes së ligjit të zbatueshëm për kontratën dhe ato të zgjedhjes së mekanizmit për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve (duke pakësuar kështu problemet dheshpenzimet); a) Ligji i zbatueshëm: pjesa më e madhe e legjislacioneve kombëtare u mundësojnë palëve që të zgjedhin ligjin e zbatueshëm për kontratat, me kusht që zgjedhja të jetë bërë në formë të shprehur o të rezultojë si një zgjedhje e sigurtë (shih nenin 3.1.I Konventa e Romës). b) Zgjedhja e gjykatës o arbitrazhit: më e mira është që të vendosen klauzola me zgjidhje të dyfishtë të mosmarrëveshjeve: fillimisht bihet në ujdi për t’iu drejtuar së pari mekanizmave jo juridiksionale për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve (ndërmjetësimi, pajtimi, formimi i komiteteve ndërpalëshe...), dhe, në rastin kur këto dështojnë, vendoset gjykata shtetërore o arbitrat kompetentë (klauzola për zgjedhjen e gjykatës shtetërore o klauzola për t’iu nënshtruar arbitrazhit).2. Problemet që mund të paraqesin kontratat ndërkombëtare:Nga pikëpamja juridike, problemet kryesore që mund të dalin gjatë jetës së kontratave ndërkombëtare e kanë buriminte zgjedhja e mekanizmit që do të zgjidhë konfliktet e mundshme që vinë nga zbatimi dhe menaxhimi i kontratës, sidhe nga ligji që do të zbatohet për to. Për këtë qëllim, u tha më lart se palët në kontratë mund të zgjedhinmekanizmin që konsiderojnë më me vend për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve, si dhe ligjin që duhet të zbatojë arbitri ogjyqtari në procedurën për zgjidhjen e tyre. Normale është që të vendosen në vetë kontratën klauzola me zgjidhje nërrugë të dyfishtë, por asgjë s’pengon që ato të përfshihen në një aneks të saj, apo që të firmoset një marrëveshjepasi ka lindur mospajtimi (ndonëse në praktikë kjo gjë rezulton të jetë opsioni më pak i rekomendueshëm). Në qoftëse zgjidhet një sistem i një mekanizmi të dyfishtë, përcaktohet si i detyrueshëm së pari përdorimi i një mekanizmi jojuridiksional për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve dhe pastaj një juridiksional.A) Mekanizmat për të zgjidhur mosmarrëveshjet që dalin nga kontrata. 1.A) Mekanizmat jo juridiksionale:Këto mekanizma gjithashtu njihen nga akronimi/siglat në anglisht ADR (Alternative Dispute Resolution / zgjidhjaalternative e mosmarrëveshjeve). Fjala është për metoda jo të detyrueshme për zgjidhjen e problemevendërkombëtare. Mosdetyrueshmëria ka të bëjë si me atë që nuk do të duhet të përdoren këto mekanizma për t’idhënë zgjidhje konfliktit (përjashto rastet kur palët kanë rënë në ujdi për t’i bërë ato të detyrueshme) ashtu dhe meatë që s’është e detyrueshme zgjidhja e mosmarrëveshjeve (e kuptuar si mundësi për të imponuar në mënyrështrënguese zbatimin e kontratës). Kështu fjala është për mekanizma që zgjidhjen e konfliktit e gjejnë në konsensinnë të cilin arrijnë palët, qoftë vetë ato drejtpërsëdrejti (negocim) qoftë me ndërhyrjen e një të treti (shërbimet e mirandërmjetësimi o pajtimi). Avantazhi që paraqesin këto sisteme kundrejt arbitrazhit apo gjykatave të zakonshme lidhetme atë se janë mjete më ekonomike për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve. 145
  • 146. 1. Shërbimet e mira Këto karakterizohen si mjet alternativ për zgjidhjen e konflikteve sepse ndërhyn një I tretë i cili vë në kontaktpalët në konflikt, me qëllim që të fillojnë bisedimet për të arritur në një marrëveshje, veçse personi i tretë në asnjëçast nuk propozon një zgjidhje për brendinë e mosmarrëveshjes, as përpiqet t’i bindë palët në mënyrë që të arrijnënë një zgjidhje të caktuar. 2. Pajtimi ose ndërmjetësimiNë këtë mjet alternativ për zgjidhjen e konflikteve ndërhyn një i tretë i paanshëm i cili takohet me të dyja palët,bashkërisht o veçmas, për t’u përpjekur që të përqendrohen në atë që ka rëndësi dhe të arrijnë kështu në njëmarrëveshje që i jep fund konfliktit. I treti I paanshëm që vepron si ndërmjetës mund të propozojë një zgjidhje dhe t’ibindë palët që të arrijnë një marrëveshje. Megjithëkëtë, palët vazhdojnë të kenë në dorë zhvillimin e procesit dhes’kanë përse të pranojnë zgjidhjen e pajtuesit / ndërmjetësit.2.A). Mekanizmat jurisdiksionale: Arbitrazhi 1. Cëshjte të përgjithshme mbi arbitrazhet tregtare ndërkombëtareArbitrazhi është një mekanizëm juridik për zgjidhjen e konflikteve ndërkombëtare, sipas të cilit palët detyrohen tëzbatojnë vullnetarisht vendimin e marrë nga një apo disa persona të caktuar drejtpërsëdrejti a tërthorazi prej tyre dheqë veprojnë jashtë një strukture të pushtetit publik. Karakteristikat thelbësore të arbitrazhir janë, që: 1. Bazohet në vullnetin e palëve, si për ekzistencën e tij, ashtu dhe për përcaktimin e shumë prej aspekteve të tij procedurale. 2. Ata që ftohen për të vendosur (arbitrat) janë individë të veçantë, që nuk veprojnë me mbështetjen e asnjë pushteti public; 3. Vendimi është i detyrueshëm për palët. Vendimet arbitrare janë të detyrueshme dhe kanë efektin e gjësë së gjykuar, kështu që juridiksioni i zakonshëm i shteteve nuk do të mund t’i rikthehej çështjes së zgjidhur nga arbitrazhi për një vendim të ri.Përgjithësisht, përcaktohen si avantazhe të arbitrazhit fleksibiliteti i tij për sa i përket procedurës, që fillon madje nëmundësinë e zgjedhjes së tij; shkalla e lartë e konfidencialitetit që paraqet; qenia e tij një mekanizëm më dinamik segjykatat e brendshme; dhe asnjanësia e tij. Për sa i përket dizavantazheve kryesore që paraqet, zakonishtpërmendet kostoja e tij; kompetencat e kufizuara të arbitrave, që në procedura të koklavitura i detyron që t’udrejtohen gjykatave të zakonshme për të arritur në dhënien e vendimit për aspektet që kanë të bëjnë me konfliktindhe që janë të mbuluara nga arbitrazhi; mosqenia e procedurave me një shumësi të palëve; dhe më në fund qëvendimet arbitrare nuk krijojnë një korpus të jurisprudencës, siç ndodh në të kundërtën me vendimet e gjykatave tëzakonshme.Arbitrazhi si mekanizëm për zgjidhjen e konflikteve zhvillohet veçanërisht në rrafshin e kontratave ndërkombëtare.Sipas normave ndërkombëtare (neni 1.1. Ligji Model I UNICITRAL), konsiderohet “tregtar” arbitrazhi që vendosetndërmjet individëve të veçantë, dhe që ka të bëjë me çështje të së drejtës për të cilat palët kanë të drejtë të vendosin(domethënë, eliminohet mundësia për t’iu drejtuar arbitrazhit për lëndë për të cilat kompetenca është ekskluzivishtshtetërore). Për sa i takon “të paturit karakter ndërkombëtar”, sipas të njëjtave norma, ky karakter përcaktohet qoftëpër faktin se stabilimentet e palëve gjenden të vendosura në shtete të ndryshme, qoftë sepse vendi I përmbushjes sëdetyrimeve, o e një pjese qenësore të tyre, ndodhet në një shtet tjetër, I ndryshëm nga ai ku palët kanë stabilimentin 146
  • 147. e tyre, o qoftë sepse palët shprehimisht kanë rënë në ujdi për atë që objekti i arbitrazhit është i lidhur me më shumëse një shtet (neni 1.3 Ligji Model). 1. Llojet e arbitrazheve a) Arbitrazhi ndërkombëtar si arbitrazh ad hoc:Arbitrazhi ndërkombëtar është ai që zhvillohet brenda një institucioni, zakonisht me karakter privat. Arbitrazhi ad hocështë ai për të cilin palët merren vesh jashtë kuadrit të çfarëdo institucioni. Arbitrazhet që më shumë sukses kanëpatur kanë qenë ato institucionale. Institucionet që ngarkohen me menaxhimin e arbitrazheve, edhe pse quhengjykata, zakonisht janë mekanizma organizimi dhe administrimi të arbitrazheve që lidhen me to. Në këtë drejtim, japinmbështetje për zgjidhjen e një mosmarrëveshje, duke lehtësuar emërimin e arbitrave, duke ofruar një rregullore përtë udhëhequr arbitrazhin, lokalet, punën e sekretarisë, etj. Të gjitha këto shërbime ofrohen në këmbim të një çmimi, icili ndryshon shumë nga një institucion në një tjetër b) Arbitrazhi mbi bazën e së drejtës dhe arbitrazhi mbi bazën e drejtësisë a paanësisë:Në kohën e sotme dallimi i prerë ndërmjet tyre është diçka e vështirë, për shkak të fleksibilitetit që kanë arbitrazhet,gjë që u jep organeve vendimmarrëse një hapësirë të gjërë manovrimi dhe interpretimi të normave që janë tëzbatueshme për rastet. Sidoqoftë, e vërteta është që, në rast dyshimi lidhur me qellimin e palëve për t’ia nënshtruarçështjen arbitrazhit bazuar në të drejtën o bazuar në drejtësi a paanësi, prirja e përgjithshme është që të favorizohetqë rasti t’I nënshtrohet arbitrazhit mbi bazën e së drejtës (neni 28.3 Ligji Model). 2. Marrëveshja arbitrareRezultati i arbitrazhit mbështetet në ekzistencën e një marrëveshje arbitrare. Ujdia arbitrare është një marrëveshjevullnetesh, e cila i jep arbitrit pushtetin për të vendosur për një mosmarrëveshje të pranishme o që mund të lind në tëardhmen, dhe e cila delimiton rrafshin e veprimtarisë (bazën dhe parametrin për aktivitetin e arbitrit). Që marrëveshjaarbitrare të jetë e vlefshme duhet të formësohet me vullnetin e lirë të shprehur nga palët. Në përgjithësi, ajo do tëbëhet me shkrim (kjo kërkesë del praktikisht në të gjitha normat ndërkombëtare mbi arbitrazhin). Efekti imarrëveshjes arbitrare është se përjashton mundësinë që t’i drejtohesh një sistemi tjetër që s’është ai arbitrar (mepërjashtim të arbitrazhit). Kështu që, nëse çështja paraqitet para një juridiksioni kombëtar, gjyqtarët duhet të dërgojnëçështjen dhe palët tek arbitrazhi, përjashto rastet kur vërtetojnë se marrëveshja arbitrare është e pavlefshme, joefikase është e pamundur për t’u zbatuar(neni 8.1 Ligji Model). Me përjashtim të këtyre rasteve, gjyqtarët nuk mundtë kenë kompetencë për brendinë e çështjes, ndonëse mund të veprojnë si gjyqtarë mbështetës (nenet 5 dhe 6 LigjiModel) o mund të marrin masa parandaluese me kërkesë të palëve, përpara o gjatë shqyrtimit nga ana e arbitrazhit(neni 9 Ligji Model).Njëra nga karakteristikat kryesore së marrëveshjes arbitrare është autonomia e saj (neni 16 Ligji Model), gjë qënënkupton se qenia dhe vlefshmëria e saj zhvillohen pavarësisht fatit që do të ketë marrëdhënia juridike me të cilënkjo marrëveshje lidhet, domethënë, kontrata.Është mirë që në praktikë të përcaktohen si duhet pikat e marrëveshjes arbitrare, nëse kjo marrëveshje vendoset nëkontratë dhe përpara se të lindin mosmarrëveshje, për të shmangur që kur dalin probleme, palët të diskutojnë mbidisa pika arbitrare, duke vonuar më shumë zgjidhjen e mosmarrëveshjes. Kështu, është me interes të saktësohetnëse i nënshtrohesh një institucioni të caktuar, të përcaktohet se cila është gjuha o cili është vendi i shqyrtimitarbitrar, numri i arbitrave dhe metoda e zgjedhjes, çdo gjë lidhur me masat parandaluese dhe ligji që do të zbatohetpër brendinë e çështjes. 147
  • 148. 3. Përzgjedhja e arbitraveDuke qënë se nuk janë organizma të paracaktuar, njëri nga vendimet që duhen marrë në arbitrazhet është se kushdo të jenë arbitrat. Në këtë pikë, është parësor vullneti i palëve, përjashto rastet kur i janë nënshtruar ndonjëinstitucioni që përcakton një formë tjetër për të vendosur numrin e arbitrave dhe metodën e përzgjedhjes. Si rregull,numri I arbitrave ështe tre (neni 10.2 Ligji Model).Arbitrat duhet të jenë persona të pavarur dhe asnjanës në veprimet e tyre, madje edhe në rastet kur bëhet fjalë për“arbitra të palës”. Në rast se ka dyshime të themelta për këto cilësi, palët mund të përjashtojnë arbitrin, madje edhenë rastin e arbitrit të palës (neni 12.2 Ligji Model). Megjithatë, mundësia që të ndodhë përjashtimi është e vogël,sepse vetë arbitrat kanë detyrimin që të zbulojnë rrethanat që mund të cenojnë pavarësinë e tyre (neni 12.1 LigjiModel). Përjashtimi bëhet sipas marrëveshjes së vendosur midis palëve, e, në mungesë të saj, e vendos vetë gjykataarbitrare. Në këtë rast, po qe se përjashtimi hidhet poshtë, pala e dëmtuar mund t’i drejtohet rrugës gjyqësore,menjëherë (si rregull nuk mund të bllokohet vazhdimi i procedurës (neni 13 Ligji Model) o në përfundim tëprocedurës, për të kundërshtuar vendimin arbitrar. 4. Procedura e arbitrazhitU takon po ashtu palëve që të përcaktojnë normat që do të udhëheqin punën e arbitrazhit dhe, në rast se ato s’ebëjnë këtë, do të jetë vetë organi arbitrar ai që do t’I përcaktojë ato. Por në çdo rast duhet të respektohen parimet ebarazisë, dëgjimit në audiencë dhe kundërthënies (nenet 18 dhe 19 Ligji Model). Është diçka e zakonshme që qoftëpalët, qoftë vetë organi arbitrar, të përdorin normat ekzistuese për zhvillimin e procedurës(për shembull, Rregullorene Arbitrazhit të UNCITRAL, e vitit 1976). Megjithatë, si palët ashtu dhe arbitrat kur është rasti, ndërkohë qërespektojnë parimet e nënvizuara, gëzojnë një liri absolute për të organizuar procedurën në mënyrën që vlerësojnëmë të mirë.Nga ana tjetër, në materializimin e punës së arbitrazhit është me rëndësi jetike që t’I përmbahesh kompetencës qëkanë arbitrat për të vendosur dhe për të shpallur masat parandaluese, në bazë të marrëveshjes së arritur midispalëve. Duket qartë se arbitrat e zhvillojnë punën e tyre brenda kompetencës që iu është dhënë, duke qënëkompetenca një nga shtyllat e themelit ku mbështetet qëllimi i mirë i procedurës arbitrare. Në qoftë se nukrespektohen caqet e kasaj kompetence, si vetë organi juridiksional ashtu dhe ndonjëra prej palëve do të mund takundërshtonte procedurën e vendimin e arbitrazhit. 5. Ligji I zbatueshëmNjë tjetër prej zgjedhjeve që u takon palëve ta bëjnë, organit arbitrar kur është rasti, është ajo e së drejtës sëzbatueshme për brendinë e mosmarrëveshjes (neni 28.1 Ligji Model). Si në zgjedhjet e mësipërme, palët kanë liri tëplotë për të përzgjedhur sistemin juridik që dëshirojnë të zbatojnë për zgjidhjen e konfliktit. Po qe se ato nukvendosin, e bëjnë këtë arbitrat, që si rregull e argumentojnë ligjin e zbatueshëm në përputhje me normat e së drejtësndërkombëtare private për konfliktet. Në këtë pikë duhet sqaruar se, ndonëse si rregull u drejtohen zbatimit tënormave të së drejtës ndërkombëtare private për konfliktet, nuk ekziston zbatimi i detyrueshëm i normave territorialei disa normave ndërkombëtare nga ana e arbitrave, mirëpo, sipas normave ndërkombëtare që rregullojnë arbitrazhet,do të zbatohen normat për konfliktet që gjykata arbitrare “vlerëson të zbatueshme”(neni 28.2 Ligji Model) ato qërezultojnë “të përshtatshme për rastin në fjalë” (neni VII.1 Konventa e Gjenevës). Duhet të theksohet fleksibiliteti imadh që nënkupton kjo mundësi për zgjedhje nga ana e gjykatës arbitrare. Risqet që mund të paraqesë kyfleksibilitet i madh barazpeshohen pjesërisht me zbatimin që zakonisht arbitrat u bëjnë normave materialeurdhëruese/imperative, të paktën atyre të shtetit në territorin e të cilit zhvillohet arbitrazhi (domethënë, normave nëfuqi të zbatueshme në atë shtet, cilidoqoftë rasti që kërkon zgjidhje). Në praktikë, zbatimi i këtyre normave u 148
  • 149. nënshtrohet dy caqeve: që fjala është vërtet për norma materiale imperative dhe që zbatimi i tyre të mos jetë ipapajtueshëm me parimet e së drejtës së përgjithshme ndërkombëtare. 6. Vendimet e arbitrazhitVendimi arbitrar duhet të plotësojë, përveç kërkesave për të cilat palët janë marrë vesh, një sërë elementesh që janënjohur nga normativa ndërkombëtare e zbatueshme. Kështu ai duhet të jepet me shkrim dhe të firmoset nga arbitrat(mjafton shumica vetëm vota e kryetarit, në qoftë se justifikohet mungesa e pjesës tjetër) (neni 31 Ligji Model); duhettë vendoset po ashtu data dhe vendi i arbitrazhit. Nga ana e tyre, palët mund të vendosin: nëse do të kërkohet apo joarsyetimi në vendimin arbitrar, afatin për dhënien e vendimit, nëse do të hartohet një vendim përfundimtar i vetëmdisa të pjesshme, formën e njoftimit të vendimit, o nëse përfshihen apo jo shpenzimet. Me nxjerrjen e vendimit, dhendreqjen e tij, dhe/o sqarimet e rastit, mosmarrëveshja quhet e zgjidhur dhe palët janë të detyruara të përmbushinatë që përcakton vendimi arbitrar. Përjashtimisht, disa legjislacione të brendshme, o në rrafshin ndërkombëtararbitrazhi i CIADI-t, lejojnë që të kërkohet shfuqizimi i vendimit për shkaqe ligjore (neni 34.2 Ligji Model). Shfuqizimikërkohet para organeve juridiksionale kombëtare, me përjashtim të rastit të CIADI-t që kërkohet në të njëjtën Qendërpranë një gjykate të re arbitrare. Rishikimi nga organi që bën shqyrtimin nuk përfshin një zgjidhje të re të brendisë sëçështjes. Si rregull shfuqizimi mund të kërkohet për mangësi formale të vendimit (sepse lënda nuk është earbitrueshme, o cenon rendin publik, për mosqenie e pavlefshmëri të detyrimit/zotimit arbitrar, mungesë mbrojtjejepër njerën prej palëve, prononcimin e arbitrave jashtë mandatit të tyre…). Kërkesa/ankesa për shfuqizim nuk epezullon zbatimin e vendimit (përveç kësaj, nga zbatimi i normave të së drejtës ndërkombëtare, mund të rezultojë qëjuridiksioni që ka kompetencën e shfuqizimit të mos jetë ai që është kompetente për zbatimin, por një tjetër), gjë qëmund të paraqesë në praktikë probleme të mëdha.Njëra prej çështjeve të rëndësishme të arbitrazhit është zbatimi i vendimit pasi ai është marrë. Për të shmangurvonesa të mundshme o moszbatime, zotimet arbitrare o rregulloret e institucioneve të ndryshme përmbajnë si rregullnë këtë drejtim disa klauzola. Sipas statistikave, pjesa më e madhe e vendimeve arbitrare zbatohen vullnetarisht, porçfarë ndodh në qoftë se pala e mundur vendos të mos përmbushë vendimin?... I dëmtuari nga mospërmbushja edetyrimit ka dy mundësi:  Ose ushtron trysni tregtare apo të një natyre tjetër për të arritur zbatimin me forcë;  Ose i drejtohet autoritetit të Shtetit, i ushtruar nëpërmjet gjykatave kombëtare, për të arritur një embargo të pasurisë o detyrimin që i munduri të përmbushë vendimin me çdo mjet tjetër. Po qe se duhet t’i drejtohemi pushtetit shtetëror që ky të ndërhyjë për të imponuar zbatimin e vendimit arbitrar, do të gjendemi përpara nevojës që të njihet, në mënyrë që të mund të ekzekutohet, ky detyrim juridik, pra vendimi arbitrar, i cili është shpallur jashtë juridiksionit të shtetit tënd të cilit i drejtohesh me kërkesën që të imponojë zbatimin. Gjë që nënkupton një procedurë njohjeje dhe zbatimi të vendimit arbitrar. Në këtë drejtim, shumica e institucioneveo e marrëveshjeve arbitrare përfshijnë –me referim/by reference o tekstualisht- Konventën e Nju Jorkut, e vitit 1958, për njohjen dhe zbatimin e vendimeve të arbitrazheve të huaja, duke qënë Ligji Model i UNCITRAL-it norma e dytë më e përdorur. Përparimi i madh që kanë bërë të dyja normat ka qënë heqja e autorizimit të dyfishtë (exequatur-ës) që kërkohej për të mundësuar zbatimin e vendimeve të shpallura në vende të tjera.Si rregull, në qoftë se zbatimi kërkohet në vendin ku është nxjerrë vendimi, norma që zbatohet është Ligji Model(nenet 35 dhe 36). Po qe se kërkohet njohja e një vendimi të shpallur në një shtet të tretë, do të mund zbatohetcilado nga këto dy norma. Sipas nenit IV Konventa e Nju Jorkut, për të kërkuar zbatimin e një vendimi arbitrar duhettë paraqitet, së bashku me shkresën e kërkesës, origjinali dhe kopja e noterizuar e vendimit, si dhe origjinali dhekopja e marrëveshjes me shkrim. Në nenin III të konventës së mësipërme përcaktohet se procedura shtetërore enjohjes dhe ekzekutimit të vendimit duhet të jetë e njëjta që zbatohet për sentencat gjyqësore dhe vendimet arbitrarekombëtare. 149
  • 150. 2. Gjykata e përherëshme e arbitrazhitËshtë një organizëm ndërqeveritar, i krijuar nga shtetet në vitin 1899, misioni i së cilës është të mundësojëarbitrazhin, si dhe forma të tjera të zgjidhjes së mosmarrëveshjeve ndërmjet shteteve palë. Baza e saj juridike ështëTraktati i Hagës i 1899-s, i reformuar në vitin 1907. Është një organizatë ndërkombëtare e pavarur, që mban lidhje tëngushta me sistemin e Kombeve të Bashkuara, por që s’është i përfshirë në të. U ofron shërbime shteteve,organizatave ndërkombëtare dhe individëve të veçantë (arbitrazhi i pare tregtar ndërmjet një shteti dhe një individiprivat pranë kësaj Gjykate u arrit në vitin 1935). Në këtë pikën e fundit, Gjykata ka marrëveshje me UNCITRAL-in,për të ofruar shërbime administrative në rrafshin privat. Gjithashtu ka marrëveshje për të mbështetur zgjidhjen ekonflikteve në rrafshin e së Drejtës së Detit dhe Energjisë.Nga ana institucionale, ajo përbëhet nga një Këshill Administrativ(për kontroll politik dhe buxhetor të organizatës),nga anëtarët (lista e arbitrave potencialë të pavarur) dhe nga Zyra Ndërkombëtare e drejtuar nga Sekretari iPërgjithshëm. Lista e arbitrave ndahet në varësi të lëndës që trajtohet.(Avantazhet që paraqet për arbitrazhet: çmim i moderuar dhe mbulim i mirë logjistik dhe administrativ) 3. UNCITRAL (United Nation Commission on International Trade Law)Komisioni i Kombeve të Bashkuara për të Drejtën Tregtare Ndërkombëtare (KKBDTN) u vendos nga Asambleja ePërgjithshme më 1966 (Rezoluta 2205 (XXI)), me mandatin për të nxitur harmonizimin dhe unifikimin progresiv të sëdrejtës tregtare ndërkombëtare. Krijimi i Komisionit iu përgjigj pranimit nga ana e Kombeve të Bashkuara sepabarazitë ndërmjet ligjeve kombëtare që rregullonin tregtinë ndërkombëtare krijonin pengesa për këtë tregti. Për tëpakësuar dhe hequr këto pengesa OKB-ja miratoi këtë Komision. Që atëherë, Komisioni është shndërruar në njëorgan juridik qendror të Kombeve të Bashkuara në rrafshin e së drejtës tregtare ndërkombëtare.Nga të gjitha tekstet që ka miratuar UNCITRAL-i në rrafshin që na intereson –zgjidhja e mosmarrëveshjeve që ekanë burimin në kontratat ndërkombëtare- duhet përmendur: Rregullorja për Arbitrazhin e vitit 1976, Ligji Model përArbitrazhin Tregtar Ndërkombëtar i vitit 1985 (amenduar në vitin 2004), dhe Ligji Model për Pajtimin TregtarNdërkombëtar të vitit 2002. Tekstet për arbitrazhin janë në këtë fushë një pike referimi shumë e rëndësishme, dhepërdoren qoftë sepse palët mund t’i zgjedhin ato, madje në kontekstin e ndonjë institucioni që ka rregulloren e vet tëarbitrazhit (si CCI Gjykata Arbitrare e Londrës), qoftë sepse vetë institucionet e kanë kopjuar këtë rregullore (siçështë rasti i Qendrës së Arbitrazhit Tregtar në Kajro). 4. Dhoma Ndërkombëtare e Tregtisë së Parisit (CCI)Kjo Dhomë është një organizatë sipërmarrëse e rrafshit botëror, krijuar në vitin 1923, ndër aktivitetet e së cilës janëato të arbitrazhit dhe të zgjidhjes së konflikteve. Brenda këtij rrafshi veprimtarie puna e saj ka qënë me rëndësi bazëpër zhvillimin e qendrave të tjera të arbitrazhit ndërkombëtar dhe për formimin e arbitrave ndërkombëtarë. Për t’idhënë përgjigje zgjidhjes së mosmarrëveshjeve, CCI-ja strukturohet në: Një Gjykatë Ndërkombëtare të Arbitrazhit Një Qendër të Dispute Boards (sistem për këshillim të vazhduar dhe të ndërmjetëm, që përpiqet të shmangë lindjen e konflikteve, nëpërmjet zhvillimit të një pune në drejtim të kontrollit dhe këshillimit, me anë të një grupi të përbërë nga një deri tre anëtarë të cilët njohin kontratën në thellësi dhe studjojnë mospajtimet, duke propozuar rekomandime dhe vendime lidhur me mosmarrëveshjet. Ka një Rregullore të posaçme dhe 150
  • 151. mekanizma të ndryshme të ndërhyrjes: Dispute Review Board, Dispute Adjudication Board y Combined Dispute Board) Një Qendër Ndërkombëtare të Ekspertizës Një Sekretari ADR (Alternative Dispute Resolution)Gjykata është qendra e arbitrazhit pranë Dhomës Ndërkombëtare të Tregtisë dhe ka si mision të promovojë zgjidhjene konflikteve tregtare me karakter ndërkombëtar o të atyre çështjeve për të cilat kanë vendosur palët. Për këtë ka njëRregullore të brendshme (rishikuar në vitin 1998). Tiparet thelbësore të procesit janë: qenia e arbitrave nga vende tëndryshme të botës, pesha e Sekretarit të Përgjithshëm dhe hartimi i protokollit të misionit që angazhon palët dhearbitrat. Protokolli i Misionit: është një dokument, që e harton gjykata pasi ka marrë dosjen, në të cilin jepen të dhënate palëve dhe të përfaqësuesit të tyre ligjor, një paraqitje e shkurtër e pretendimeve, selia e arbitrazhit dhe, veç nëqoftë se gjykata e konsideron të papërshtatshme, një listë me pikat që kërkojnë zgjidhje.Nga ana tjetër, është e rëndësishme që pasi arbitrat kanë hartuar vendimin, t’ia dërgojnë atë Gjykatës, sepseGjykata e CCI-së realizon një rishikim (në parim vetëm formal, ndonëse do të mund t’i tërhiqte vemendjen arbitrit përçështje themelore) të vendimit arbitrar, para se ta nxjerrë atë. 5. Organizma të tjera të specializuara: OMC, CIADI, OMPI  OMC: Është një organizatë ndërkombëtare e pavarur, krijuar më 1995 pas një reforme të thellë të sistemit tregtar ndërkombëtar që rregullonte deri atë kohë GATT-in e vitit 1947. Mandati i saj është të shërbejë si forum për zhvillimin e bisedimeve/negociatave tregtare ndërkombëtare, dhe të mbikqyrë se si anëtarët e saj zbatojnë normativen që miraton vetë organizata. Si garant për zbatimin e normave të saj, organizata ka një Sistem për Zgjidhjen e Mosmarrëveshjeve –SSD-, që kombinon mekanizma jo juridiksionale dhe juridiksionale për zgjidhjen e konflikteve. Cilësia kryesore e OMC-it nuk është përdorimi i arbitrazhit si mekanizëm për zgjidhjen e konflikteve, ndonëse kjo është parashikuar në traktatin që rregullon këtë pjesë të organizatës (Kompetenca për Zgjidhjen e Mosmarrëveshjeve), por procedura e saj më e rëndësishme është sistemi i paneleve (sistem hibrid midis një arbitrazhi dhe një gjykate juridiksionale). Funksionimi bazë i SSD- së përfshin së pari përdorimin e një mekanizmi jo juridiksional për zgjidhjen e konflikteve –konsultimet- dhe pastaj kërkohet rishikimi e vendimeve të këtyre të fundit pranë një shkalle të dytë, Organi I Apelit, i cili zgjidh ekskluzivisht çështje të së drejtës.  CIADI (Qendra Ndërkombëtare për Zgjidhjen e Mosmarrëveshjeve lidhur me Investimet, ICSID / International Centre for Settlement of Investment Disputes). Ky organizëm është pjesë e grupit të Bankës Botërore dhe është krijuar në vitin 1965. Ofron shërbime pajtimi dhe arbitrazhi në fushën e investimeve ndërmjet shteteve kontraktuese dhe qytetarë të shteteve të tjera kontraktuese. Atij si rregull i drejtohen praktikisht të gjitha arbitrazhet e lindura në kontekstin e Konventës për Promovimin dhe Mbrojtjen Reciproke të investimeve (APPRI).Për të bërë të mundur dërgimin e mosmarrëveshjes pranë CIADI-t duhet të plotësohen katër kushte: 1. palët duhet të kenë vendosur që mosmarrëveshjen t’ia nënshtrojnë Qendrës (me shkrim); 2. duhet të bëhet fjalë për një mosmarrëveshje të ngritur ndërmjet një shteti palë dhe 3. një qytetari të një shteti tjetër palë; 4. duhet të jetë një mosmarrëveshje juridike; dhe 5. është e nevojshme që të ketë lindur drejtpërsëdrejti nga një investim.Në pajtim me traktatin e Qendrës, vendimet arbitare të saj do të jenë drejtpërsëdrejti të ekzekutueshme në territorin eshteteve palë, në të njëjtën mënyrë siç ekzekutohen sentencat e tyre të brendshme, pa patur mundësi që të 151
  • 152. rishikohen në rrafshin e brendshëm. Në këtë kuptim, ka vetëm mundësi rishikimi pranë vetë CIADI-t.  OMPI: Është një organizëm i specializuar i Kombeve të Bashkuara, objektivi i të cilit është zhvillimi i pronës intelektuale në shkallë ndërkombëtare në mënyrë të barazpeshuar dhe të arsyeshme. Ka një Qendër Arbitrazhi dhe Ndërmjetësimi, me seli në Gjenevë, krijuar në vitin 1994 për të promovuar zgjidhjen e mosmarrëveshjeve në fushën e pronësisë intelektuale me metoda alternative të zgjidhjes së mosmarreveshjeve, duke përfshirë arbitrazhin dhe ndërmjetësimin. Duhet të vihet në dukje se Brenda arbitrazheve të OMPI-t ka dy procedura: ajo e përgjithshme (e ngjashme me atë që zhvillojnë institucione të tjera në shkallë ndërkombëtare) dhe ajo e thjeshtuar (që kryhet në një hapësirë kohore më të shkurtër dhe me kosto më të ulët; brenda kësaj të fundit synohet që procedura të mbyllet brenda 4 muajsh, duke u arritur që të mbyllet madje brenda 6 javësh). 152
  • 153. Konventa e Kombeve te Bashkuara mbi Kontratat per Shitjen Nderkombetare te Mallrave.PARATHËNIEShtetet Pale ne kete KonventeDuke patur parasysh objektivat e gjera ne rezolutat e adaptuara nga sesioni special i gjashte i Asamblese se Pergjithshme teKombeve te Bashkuara mbi vendosjen e nje Rregulli te Ri Ekonomik Nderkombetar,Duke konsideruar se zhvillimi i tregtise nderkombetare ne baze te barazise dhe perfitimit reciprok eshte nje elemnt i rendesishemne nxitjen e marredhenieve miqesore ndermjet shteteve,Duke qene te mendimit se adaptimi i rregullave te njesishme, te cilat rregullojne kontratat per shitjen nderkombetare te mallravedhe marrin parasysh sistemet e ndryshme sociale, ekonomike dhe ligjore do te kontribuonte ne heqjen e barrierave ligjore netregtine nderkombetare dhe nxiste zhvillimin e tregtise nderkombetare,Rane dakord si vijon:Pjasa I. Fusha e zbatimit dhe dispozitat e pergjithshmeKAPITULLI 1. FUSHA E ZBATIMITNeni 1 1. Kjo Konvente zbatohet per kontratat e shitjes se mallrave ndermjet paleve për të cilat vendet e biznesit janë ne Shtete te ndryshme: (a) kur Shtetet jane Shtete Kontraktuese; ose (b) kur rregullat e te drejtes nderkombetare private kërkojnë zbatimin e ligjit te nje Shteti Kontraktues. 2. Fakti, qe palet kane vendin e tyre te biznesit ne Shtete te ndryshme nuk duhet te merret parasysh kur ky fakt nuk paraqitet si nga kontrata ashtu edhe nga çdo marredhenie ndermjet, apo nga informacionet e zbuluara nga, palet ne cdo kohe para ose gjate lidhjes se kontrates 3. .As kombesia e paleve as karakteri civil ose tregtar i paleve ose i kontrates nuk merret ne konsiderate ne percaktimin e zbatimit te kesaj Konvente.Neni 2Kjo Konvente nuk zbatohet për shitjet: a) e mallrave te blera per perdorim personal, familjar apo shtepiak, pervec kur shitesi ne cdo kohe para ose gjate lidhjes se kontrates, nuk e dinte dhe as nuk duhet te kete ditur se mallrat ishin blere per njeren nga keto perdorime; b) me ankand; c) ne ekzekutim ose ne te kundert nga autoriteti i ligjit; d) e kapitaleve, aksioneve, letrave me vlere te investimeve, instrumenteve te negociueshme ose para; e) e anijeve, mjeteve lundruese, mjeteve amfibe, avioneve; f) e energjise elektrike.Neni 3 1. Kontratat per furnizimin e mallrave qe fabrikohen ose prodhohen duhet te konsiderohen shitje pervec kur pala qe porosit mallrat merr persiper te furnizoje nje pjese te konsiderueshme te materialeve te nevojshme per nje fabrikim apo prodhim te tille. 2. Kjo Konvente nuk zbatohet per kontratat ne te cilat pjesa mbizoteruese e detyrimeve te pales e cila furnizon mallrat konsiston ne furnizmin e punes apo te sherbimeve te tjera Neni 4Kjo Konvente rregullon vetem formimin e kontrates se shitjes dhe te drejtat e detyrimet e shitesit dhe bleresit qe rrjedhin nga kjokontrate. Ne vecanti, pervec kur parashikohet shprehimisht ndryshe ne kete Konvente, ajo nuk ka te beje me: (a) vlefshmerine e kontrates apo te ndonje dispozite te saj apo te cdo perdorimi; (b) efektin qe mund te kete kontrata mbi pronesine e mallrave te shitura. Neni 5 153
  • 154. Kjo Konvente nuk zbatohet per pergjegjesine e shitesit per vdekjen ose demtimet personale te shkaktuara nga mallrat ndaj cdo personi. Neni 6 Palet mund te perjashtojne zbatimin e kesaj Konvente ose, sipas nenit 12, shmangin ose ndryshojne efektin e cdonjeres prej dispozitave te saj. Kapitulli II. DISPOZITA TE PERGJITHSHME Neni 7 1. Ne interprtimin e kesaj Konvente, vemendje duhet t’i kushtohet karakterit te saj nderkombetar dhe nevojes per te nxitur standartizimin ne zbatimin e saj dhe ne respektimin e mirebesimit ne tregtine nderkombetare. 2. Ceshtjet qe kane te bejne me problemet e rregulluara nga kjo Konvente te cilat nuk qartesohen shprehimisht ne te duhet te zgjidhen ne perputhje me parimet e pergjithshme mbi te cilen ajo bazohet ose, ne mungese te ketyre parimeve, ne perputhje me ligjin e zbatueshem ne baze te rregullave te se drejtes nderkombetare private. Neni 8 1. Per qellime te kesaj Konvente deklarimet e bera ose veprimi tjeter i nje pale duhet te interpretohen sipas qellimit te tij kur pala tjeter e dinte ose nuk mund te mos kishte dijeni se kush ishte qellimi. 2. Ne qofte se paragrafi i mesiperm nuk eshte i zbatueshem, deklarimet e bera dhe veprimi tjeter i nje pale duhet te interpretohen ne perputhje me mirekuptimin qe nje person i arsyeshem i te njejtit lloj si pala tjeter do te kishte ne te njejtat rrethana. 3. Ne percaktimin e qellimit te nje pale ose te mirekuptimit qe nje person i arsyeshme do te kishte, konsiderate e duhur duhet t’i jepet gjithe rrethanave perkatese te ceshtjes duke perfshire negociatat, cdo praktike te cilen palet kane vendosur ndermjet tyre, perdorimet ose cdo veprim vijues te paleve. Neni 9 1. Palet lidhen nga cdo perdorim per te cilen ato kane rene dakort dhe nga cdo praktike te cilen ato e kane percaktuar ndermjte tyre. 2. Palet konsiderohen, pervec kur bien dakort ndryshe, te kene bere te zbatueshme, pa e citurar shprehimisht ne konraten e tyre ose hartimin e saj, nje perdorim te cilen palet e dinin ose duhej ta kishin ditur dhe i cili ne tregtine nderkombetare njihet gjeresisht, dhe respektohet rregullisht, nga palet per kontratat e tipit te perfshira ne tregtine e vecante perkatese. Neni 10 Per qellime te kesaj konventea) ne rast se nje pale ka me shume se nje vend biznesi, vend i biznesit eshte ai i cili lidhet me ngushte me kontraten dhe pembushjen e saj, duke pasur parasysh rrethanat e njohura ose te parashikuara nga palet ne cdo kohe para ose gjate lidhjes se kontrates;b) ne qofte se nje pale nuk ka nje vend biznesi, per referim duhet te merret vendbanimi i tij i rregullt. Neni 11 Nje kontrate shitje nuk ka nevoje qe te lidhet ose provohet me shkrim dhe nuk i nenshtrohet ndonje kerkese tjeter ne lidhje me formen. Ajo mund te provohet me cdo mjet, duke perfshire deshmitare. Neni 12 Cdo dispozite e nenit 11, nenit 29 ose Pjesa II e kesaj Konvente qe lejon nje kontrate shitje ose ndryshimin ose mbarimin e saj me marreveshje ose me cdo propozim, pranim ose tregues tjeter të qëllimit, qe behet ne cdo forme tjeter pervec asaj me shkrim, nuk zbatohet aty ku cdo pale ka vendin e saj te biznesit ne nje Shtet Kontraktues, i ci li ka bere nje deklarate sipas nenit 96 te kesaj Konvente. Palet nuk mund te shmangen nga ose ndryshojne efektet e ketij neni. Neni 13 Per qellime te kesaj Konvente “shkrim” perfshin telegramin dhe teleksin. Pjesa II. Hartimi i kontrates 154
  • 155. Neni 14(1) Nje propozim per lidhjen e nje kontrate, drejtuar nje apo me shume personave specifike perben nje oferte ne qofte se ai eshtemjaft i qarte dhe tregon qellimin e ofruesit per ta lidhur ne rast pranimi. Nje propozim eshte mjaft i qarte nese tregon mallrat dheshprehimisht ose terthorazi cakton ose parashikon kushtet per percaktimin e sasise dhe cmimit.(2) Nje propozim, tjeter nga ai i drejtuar tek nje ose me shume persona specifike duhet te konsiderohet thjesht si ftese per tebere oferten, pervec kur e kunderta tregohet qarte nga personi qe ben propozimin.Neni 15(1) Nje oferte behet efektive kur ajo i dorëzohet personit qe i behet oferta(2) Nje oferte, edhe nese eshte e parevokueshme, mund te terhiqet ne qofte se terheqja i dorezohet personit qe i behet ofertapara apo ne te njetjen kohe si oferta.Neni 16(1) Deri ne lidhjen e kontrates, nje oferte mund te revokohet ne rast se revokimi i dorezohet personit qe i behet oferta paradergimit te nje miratimi nga ana e tij.(2) Megjithate, nje oferte nuk mund te revokohet:(a) nese tregon, qofte nepermjet deklarimit te nje kohe te percaktuar per pranim ose ndryshe, qe eshte e parevokueshme; ose(b) nese do ishte e arsyeshme per personin qe i behet oferta, te bazohej te oferta si te ishte e parevokueshme dhe personi qe ibehet oferta ka vepruar ne mbeshtjetje te ofertes.Neni 17Nje oferte, edhe nese eshte e parevokueshme, perfundon kur refuzimi i dorezohet personit qe ben oferten.Neni 18(1) Nje deklarate e bere nga ose nje veprim tjeter i personit qe i behet oferta qe tregon miratim ndaj ofertes eshte nje pranim.Heshtja ose mosveprimi nuk eshte baras me pranimin.(2) Nje pranim i nje oferte behet efektiv ne momentin kur njoftimi i miratimit arrin tek ofertuesi. Nje pranim nuk eshte efektiv neqofte se njoftimi i miratimit nuk arrin tek ofertuesi brenda kohes qe ai ka percaktuar ose, kur koha nuk eshte percaktuar, brendanje kohe te arsyeshme, ku rendesi e vecante i eshte dhene kushteve te veprimit, duke perfshire shpejtesine e mjeteve tekomunikimit te perdorura nga ofertuesi. Nje oferte verbale duhet te pranohet menjehere pervec kur rrethanat tregojne tekunderten.(3) Megjithate, nese, ne baze te ofertes apo si rezultat i praktikave te percaktuara nga palet ndermjet tyre apo nga përdorimi,personi qe merr oferten mund te tregoje miratim nepermjet kryerjes se nje veprimi, si ai qe lidhet me transportin e mallrave osepagimin e cmimit, pa njoftuar ofertuesin, pranimi eshte efektiv ne momentin kur kryhet veprimi, me kusht qe veprimi te kryhetbrenda periudhes kohore te percaktuar ne paragrafin e mesiperm.Neni 19(1) Nje pergjigje ndaj ofertes e cila tregon te jete nje pranim por perfshin shtesa, kufizime, ose modifikime te tjera eshte njerefuzim i ofertes dhe perben nje kunderoferte.(2) Megjithate, nje pergjigje ndaj nje oferte e cila tregon te jete nje pranim por permban kushte shtese apo te ndryshme, te cilatnuk ndryshojne materialisht kushtet e ofertes perben nje pranim, pervec kur ofertuesi, pa shume vonese, kundershton gojarishtmospërputhjet ose dergon nje njoftim per kete qellim. Ne qofte se ai nuk kundërshton ne kete menyre, kushtet e kontrates janekushtet e ofertes me modifikimet qe permban pranimi.(3) Kushtet shtese apo te ndryshme qe kane te bejne, nder te tjera, me cmimin, pagesen, cilesine dhe sasine e mallrave, vendindhe kohen e dorezimit, shtrirjen e pergjegjesise se njeres pale ndaj tjetres ose zgjidhjen e mosmarreveshjeve konsiderohen sendryshojne materialisht kushtet e ofertes.Neni 20(1) Nje periudhe kohe per pranim e percaktuar nga ofertuesi ne nje telegram ose ne nje leter fillon te kete force ligjore ngamomenti kur telegrami dorezohet per t’u derguar ose nga data e treguar ne leter ose, kur nuk tregohet nje date e tille, nga data etreguar ne zarf. Nje periudhe kohe per pranim e percaktuar nga ofertuesi me telefon, teleks ose mjete te tjera komunikimi teshpejta, fillon te kete force ligjore nga momenti kur oferta i dorezohet personit qe i behet oferta.(2) Festat zyrtare ose ditet pushim qe bien gjate periudhes per pranim perfshihen ne llogaritjen e kesaj periudhe kohe.Megjithate, nese njoftimi i pranimit nuk mund te dergohet ne adresen e ofertuesit ne diten e fundit te afatit, per shkak se ajo diteeshte nje dite feste zyrtare ose pushimi ne vendin e biznesit te ofertuesit, periudha kohore zgjatet deri ne diten e pare te punesqe vijon. 155
  • 156. Neni 21(1) Nje pranim i vonshem eshte prapseprap efektiv si nje pranim ne qofte se ofertuesi, pa vonese, informon gojarisht personin qei behet oferta ose dergon nje njoftim per kete qellim.(2) Ne qofte se nje leter ose shkrese tjeter qe permban nje pranim te vonshem, tregon se eshte derguar ne ato rrethana qe nerast se transmetimi i tij do te ishte normal, ajo do t’i dorezohej ofertuesit ne kohen e duhur, pranimi i vonshem eshte efektiv si njepranim pervec kur, pa vonese, ofertuesi informon gojarisht personin qe i behet oferta, se ai e konsideron oferten e tij si t’i ketekaluar afati ose dergon nje njoftim per kete qellim.Neni 22Nje pranim mund te terhiqet ne qofte se terheqja i dorëzohet ofertuesit para se apo ne te njejten kohe kur pranimi do te ishtebere efektiv.Neni 23Nje kontrate lidhet ne momentin kur nje pranim i nje oferte behet efektiv ne perputhje me dispozitat e kesaj Konvente.Neni 24Per qellime te kesaj Pjese te Konventes, nje oferte, deklarim per pranim apo cdo tregues tjeter i qellimit “mberrin” te i adresuarikur i behet gojarisht ose i dorezohet me cdo mjet tjeter personalisht, te vendi i tij i biznesit ose adresa postare ose, ne qofte senuk ka nje vend biznesi ose adrese postare, te vendbanimi i tij i perhershem.Pjesa III. Shitja e mallraveKAPITULLI I. DISPOZITA TE PERGJITHSHMENeni 25Nje shkelje e kontrates e kryer nga njera prej paleve eshte themelore ne qofte se rezulton ne dem te pales tjeter kryesisht aq sata privoje ate nga cfare ajo ka te drejte te prese sipas kontrates, pervec kur pala ne shkelje nuk e parashikoi dhe nje person iarsyeshem i te njejtit lloj ne te njejtat rrethana nuk do ta kishte parashikuar nje rezultat te tille.Neni 26Nje deklarate per anulimin e kontrates eshte efektive vetem ne rast se i behet me shkrim pales tjeter.Neni 27Pervec kur parashikohet shprehimisht ndryshe ne kete Pjese te Konventes, nese cdo njoftim, kerkese ose komunikim tjeter jepetose behet nga nje pale ne perputhje me kete Pjese dhe me mjete te pershtatshme me rrethanat, nje vonese ose gabim netrasnmetimin e komunikimit apo mosmberritja e saj nuk e privon ate pale nga e drejta per tu bazuar ne komunikim.Neni 28Ne qofte se, ne perputhje me dispozitat e kesaj Konvente, njera pale ka te drejte te kerkoje permbushjen e ndonje detyrimi ngapala tjeter, nje gjykate nuk eshte e detyruar te jape nje vendim per ekzekutim te vecnate pervec kur gjykata do te vepronte nekete menyre sipas ligjit te saj ne lidhje me kontrata shitjeje te ngjashme qe nuk rregullohen nga kjo Konvente.Neni 29(1) Nje kontrate mund te ndryshohet ose zgjidhet thjesht me marreveshje te paleve.(2) Nje kontrate me shkrim e cila permban nje dispozite qe kerkon cdo ndryshim ose zgjidhje me marreveshje te jete me shkrim,mund te mos ndryshoje ose zgjidhet ne te kundert me marreveshje. Megjithate, nje pale mund te mos lejohet qe me veprimin esaj te konfirmoje kete dispozite ne ate mase qe pala tjeter eshte bazuar mbi kete veprim.KAPITULLI II. DETYRIMET E SHITESITNeni 30Shitesi duhet te dorezoje mallrat dhe cdo dokument ne lidhje me to dhe te transferoje pronesine e mallrave, sic kerkohet ngakontrata dhe kjo Konvente.Seksioni I. Dorezimi i mallrave dhe dhenia e dokumentaveNeni 31 156
  • 157. Ne qofte se shitesi nuk eshte i detyruar t’i dorezoje mallrat ne ndonje vend tjeter te vecante, detyrimi i tij per t’i dorezuarkonsiston:(a) ne dorezimin e mallrave te transportuesi i pare per transferimin te blerësi, ne qofte se kontrata e shitjes perfshin transportimine mallrave;(b) ne venien e mallrave ne dispozion te bleresit ne ate vend, ne qofte se, ne rastet e papërfshira ne nenparagrafin e mesiperm,kontrata ka te beje me mallra specifike, ose mallra te paidentifikuara per t’u marre nga nje magazine e vecante apo per t’ufabrikuar ose prodhuar, dhe ne kohen e lidhjes se kontrates palet e dinin qe mallrat ishin apo ishin per t’u fabrikuar ose prodhuarne nje vend te posacem;(c) ne raste te tjera-ne venien e mallrave ne dispozicion te bleresit ne vendin ku shitesi kishte vendin e tij te biznesit ne kohen elidhjes se kontrates.Neni 32(1) Ne qofte se shitesi, ne perputhje me kontraten ose kete Konvente, i dorezon mallrat te nje transportues dhe ne qofte semallrat nuk jane shume te identifikuara sipas kontrates nepermjet shenjave dalluese mbi mallrat, nepermjet dokumenteve tetransportit ose te tjera, shitesi duhet ta informoje blerësin mbi dergesen duke specifikuar mallrat.(2) Ne qofte se shitesi eshte i detyruar qe te organizoje transportimin e mallrave, ai duhet te lidhe kontrata te nevojshme pertransportimin ne vendin e percaktuar me mjete transporti te pershtashme per rrethanat dhe sipas kushteve te zakonshme per njetransportim te tille.(3) Ne qofte se shitesi nuk eshte i detyruar te kryeje sigurimin ne lidhje me transportimin e mallrave, ai, me kerkese te bleresit,duhet t’i siguroje atij te gjithe informacionin e nevojshem qe i mundeson kryerjen e sigurimit.Neni 33Shitesi duhet te dorezoje mallrat:(a) ne qofte se data eshte percaktuar ose eshte e percaktueshme nga kontrata, ne ate date;(b) ne qofte se nje periudhe kohe eshte percaktuar ose eshte e percaktueshme nga kontrata, ne cdo kohe brenda kesaj periudhepervec kur rrethanat tregojne qe bleresi duhet te zgjedhe nje date; ose(c) ne cdo rast tjeter, brenda nje kohe te arsyeshme mbas lidhjes se kontrates.Neni 34Ne qofte se shitesi eshte i detyruar te dorezoje dokumentet qe kane te bejne me mallrat, ai duhet t’i dorezoje ato ne vendin dhekohen dhe ne formen e kerkuar nga kontrata. Ne qofte se shitesi i ka dorëzuar dokumentet para kesaj kohe, ai, deri ne ate kohe,mund te rregulloje cdo mospërputhje ne dokumenta, ne rast se ushtrimi i kesaj te drejte nuk i shkakton bleresit shqetesime aposhpenzime te paarsyeshme. Megjithate, bleresi ruan cdo te drejte per te kerkuar demshperblim sic parashikohet ne keteKonvente.Seksioni II. Perputhshmeria e mallrave dhe pretendimet e paleve te tretaNeni 35(1) Shitesi duhet te dorezoje mallra te cilat jane ne sasine, cilesine dhe pershkrimin e kerkuar ne kontrate dhe te cilat mbyllenose paketohen ne menyren e kerkuar nga kontrata.(2) Me perjashtim te rasteve kur palet bien dakort ndryshe, mallrat nuk jane ne perputhje me kontraten pervec kur ato:(a) jane te pershtatshme per qellimet per te cilat mallrat e te njetjit pershkrim do te perdoreshin zakonisht;(b)jane te pershtatshme per cdo qellim te vecante, shprehimisht ose terthorazi te bera te ditura bleresit ne kohen e lidhjes sekontrates, pervec kur rrethanat tregojne qe bleresi nuk u bazua ose ishte e paarsyeshme per ate te bazohej ne aftesine dhegjykimin e shitesit;(c) zoterojne cilesite e mallrave qe shitesi ia ka paraqitur bleresit si nje moster ose model;(d) mbyllen ose paketohen ne menyren e zakonshme per keto mallra ose, kur nuk ka nje menyre te tille, ne nje menyre tepershtatshme per te ruajtur dhe mbrojtur mallrat(3) Shitesi nuk eshte pergjegjes sipas nenparagrafeve (a) deri (d) te paragrafit te mesiperm per cdo mosperputhje te mallrave, neqofte se ne kohen e lidhjes se kontrates bleresi e dinte ose nuk mund te mos kishte dijeni per kete mosperputhje.Neni 36(1) Shitesi eshte pergjegjes ne perputhje me kontraten dhe kete Konvente per cdo mosperputhje e cila ekziston ne kohen kurrreziku kalon tek bleresi, megjithese mosperputhja behet e qarte vetem pas kesaj kohe.(2) Shitesi eshte gjithashtu pergjegjes per cdo mosperputhje e cila ndodh pas kohes se treguar ne paragrafin e mesiperm dhevjen si resultat i shkeljes se nje prej detyrimeve te tij, duke perfshire shkeljen e cdo garancie qe per nje periudhe kohe mallrat te 157
  • 158. vazhdojne te jene te pershtashme per qellimin e tyre te zakonshem ose per ndonje qellim te vecante, apo te ruajne cilesite dhekarakteristikat e specifikuara.Neni 37Ne qofte se shitesi i ka dorezuar mallrat perpara dates se dorezimit, ai mund, deri ne ate dite, te dorezoje cdo pjese qe mungonose te plotesoje ndonje mungese ne sasine e mallrave te dorezuara ose te dorezoje mallra per zevendesimin e mallrave tedorezuara qe nuk perputhen ose rregulloje cdo mosperputhje ne mallrat e dorezuara, ne rast se ushtrimi i kesaj te drejte nuk ishkakton bleresit shqetesime apo shpenzime te paarsyeshme. Megjithate, bleresi ruan cdo te drejte per te kerkuardemshperblim sic parashikohet ne kete Konvente.Neni 38(1) Bleresi duhet te ekzaminoje mallrat, ose te beje qe te ekzaminohen, brenda nje periudhe po aq te shkurter sa c’eshte praktikeme rrethanat.(2) Ne qoftes se kontrata perfshin trasportimin e mallrave, ekzaminimi mund te shtyhet deri pas mberritjes se mallrave nedestinacionin e tyre(3) Ne qoftes se marllrat ndryshjne drejtim ne tranzit ose ridergohen nga bleresi pa patur mundesine e arsyshme per t’iekzaminuar dhe ne kohen e lidhjes se kontrates, shitesi e dinte ose duhej ta kishte ditur per mundesine e ndryshimit te drejtimitose ridergimit, ekzaminimi mund te shtyhet deri pas mberritjes se mallrave ne destinacionin e ri.Neni 39(1) Bleresi humb te drejten per t’u bazuar ne mosperputhjen e mallrave ne qofte se nuk njofton shitesin duke specifikuar natyrene mosperputhjes brenda nje kohe te arsyeshme pasi e ka zbuluar ate ose duhet ta kete zbuluar ate.(2) Ne cdo rast, bleresi humb te drejten per t’u bazuar ne mosperputhjen e mallrave ne qofte se nuk njofton shitesin per kete, tepakten brenda nje periudhe 2 vjecare nga data ne te cilen mallrat iu dorezuan ne te vertete bleresit, pervec kur ky afat kohor nukperputhet me periudhen e garancise se kontraktuar.Neni 40Shitesi nuk ka te drejte te bazohet ne dispozitat e nenve 38 dhe 39 ne qofte se mosperputhja ka te beje me faktet per te cilat aikishte dijeni ose nuk mund te mos i kishte dijeni dhe te cilat ai nuk ia beri te njohura bleresit.Neni 41Shitesi duhet te dorezoje mallra te cilat jane te cliruara nga cdo e drejte ose pretendim, pervec kur bleresi ka rene dakort t’imarre ato sipas kesaj te drejte apo pretendimi.Megjithate, ne qofte se kjo e drejte ose pretendim bazohet ne pronesi industriale ose ne pronesi tjeter intelektuale, detyrimi ishitesit rregullohet nga neni 42.Neni 42(1) Shitesi duhet te dorezoje mallra te cilat jane te cliruara nga cdo e drejte ose pretendim te nje pale te trete, te bazuar nepronesine industriale ose pronesi tjeter intelektuale, per te cilat ne kohen e lidhjes se kontrates shitesi kishte dijeni ose nuk mundte mos kishte dijeni, nese e drejta ose pretendimi bazohej ne pronesine industriale ose pronesi tjeter intelektuale:(a) sipas ligjit te Shtetit ku do te rishiten ose ne te kundert perdoren mallrat, ne qofte se nga palet ishte parashikuar ne kohen elidhjes se kontrates se mallrat do te rishiteshin ose ne te kundert perdoreshin ne kete Shtet, ose(b) ne cdo rast tjeter, sipas ligjit te Shtetit ku bleresi ka vendin e tij te biznesit.(2) Detyrimi i shitesit sipas paragrafit te mesiperm nuk perfshin rastin kur:(a) ne kohen e lidhjes se kontrates bleresi kishte dijeni ose nuk mund te mos kishte dijeni per te drejten ose pretendimin;ose(b) e drejta ose pretendimi rezulton nga perputhshmeria e shitesit me skicat, vizatimet, formulat teknike ose specifikime te tjerate tilla, te dhena nga bleresi.Neni 43(1) Bleresi humb te drejten per t’u bazuar ne dispozitat e neneve 41 dhe 42 ne qofte se ai nuk njofton shitesin duke specifikuarnatyren e se drejtes apo pretendimit te pales se trete brenda nje kohe te arsyshme pasi eshte bere me dijeni ose duhet te jetebere me dijeni per te drejten dhe pretendimin.(2) Shitesi nuk ka drejte te bazohet ne dispozitat e paragrafit te mesiperm ne qofte se ai kishte dijeni per te drejten osepretendimin e pales se trete dhe natyren e saj.Neni 44 158
  • 159. Pavaresisht nga dispozitat e paragrafit (1) te nenit 39 dhe paragrafit (1) te nenit 43, bleresi mund te ule cmimin ne perputhjemenenin 50 ose kerkoje demshperblim, me perjashtim te fitimit te munguar, ne qofte se ai ka nje shfajesim te arsyeshem permosdhenien e njoftimit te kekruarSeksioni III. Demshperblimi per shkeljen e kontrates nga shitesiNeni 45(1) Ne qofte se shitesi nuk kryen ndonje nga detyrimet e tij sipas kontrates ose kesaj Konvente, bleresi mund:(a) te ushtroje te drejtat e parashikuara ne nenet 46 deri 52;(b) kerkoje zhdemtimin sic parashikohet ne nenet 74 deri 77.(2) Bleresi nuk privohet nga e drejta qe ai mund te kete per te kerkuar zhdemtim nepermjet ushtrimit te se drejtes se tij perdemshperblime te tjera.(3) Asnje periudhe falje nuk mund t’i jepet shitesit nga gjykata apo gjykata e arbitrazhit kur bleresi kerkon demshperblim pershkeljen e kontratesNeni 46(1) Bleresi mund te kerkoje permbushjen e detyrimit nga shitesi pervec kur bleresi kerkon nje demshperblim i cili eshte ipapajtueshem me kete kerkese.(2) Ne qofte se mallrat nuk jane ne perputhje me kontraten, bleresi mund te kerkoje dorezimin e mallrave zevendesuese vetemne qofte se mosperputhja perben nje shkelje thelbesore te kontrates dhe nje kerkese per mallra zevendesuese behet ose sebashku me njoftimin e dhene sipas nenit 39 ose brenda nje kohe te pranueshme pas kesaj.(3) Ne qofte se mallrat nuk jane ne perputhje me kontraten, bleresi mund t’i kerkoje shitesit te rregulloje mosperputhjet, perveckur kjo eshte e paarsyeshme duke patur parasysh te gjitha rrethanat. Nje kerkese per riparim duhet te behet ose se bashku menjoftimin e dhene sipas nenit 39 ose brenda nje kohe te pranueshme pas kesaj.Neni 47(1) Bleresi mund te percaktoje nje periudhe kohe shtese me kohezgjatje te aresyeshme per permbushjen e detyrimeve ngashitesi.(2) Pervec kur bleresi ka marre njoftim nga shitesi se ai nuk do te permbushe detyrimin brenda kohes se percaktuar, bleresi nukmund t’i kerkoje, gjate kesaj kohe, asnje demshperblim per shkeljen e kontrates. Megjithate bleresi nuk privohet ne kete menyrenga e drejta qe ai mund te kete per te kerkuar zhdemtim per permbushjen me vonese te detyrimit.Neni 48(1) Sipas nenit 49, shitesi, edhe mbas dates se dorezimit, mund te rregulloje me shpenzimet e tij cdo mospermbushje tedetyrimit, ne qofte se ai mundet pa vonese te paarsyeshme dhe pa i shkaktuar bleresit shqetesime te paarsyeshme ose pasigurite rimburisimit te shpenzimeve te parapaguara nga bleresi. Megjithate, bleresi ruan cdo te drejte per te kerkuar zhdemtim sicparashikohet ne kete Konvente.(2) Ne qofte se shitesi i kerkon bleresit t’i beje te ditur nese ai do te pranoje permbushjen e detyrimit dhe bleresi nuk i pergjigjetkerkeses brenda nje kohe te arsyeshme, shitesi mund ta permbushe ate brenda kohes se treguar ne kerkesen e tij. Bleresi, gjatekesaj kohe, nuk mund te kerkoje asnje demshperblim per shkeljen e kontrates.(3) Nje njoftim nga shitesi se ai do te permbushe detyrimin brenda periudhes se specifikuar te kohes prezumohet te perfshije njekerkese, sipas paragrafit te mesiperm, qe bleresi te beje te ditur vendimin e tij.(4) Nje kerkse ose njoftim nga shitesi sipas paragrafit (2) ose (3) te ketij neni nuk eshte efektiv pervec kur merret nga bleresi.Neni 49(1) Bleresi mund te deklaroje kontraten te pavlefshme:(a) ne qofte se mospermbushja nga shitesi e cdo detyrimi te tij sipas kontrates dhe kesaj Konvente perben nje shkelje thelbesorete kontrates;ose(b) ne rast te mosdorezimit, ne qofte se shitesi nuk i dorezon mallrat brenda periudhes se kohes shtese, te percaktuar ngableresi ne perputhje me paragrafin (1) te nenit 47 ose deklaron se ai nuk do t’i dorezoje ato brenda kesaj periudhe.(2) Megjithate, ne rastet kur shitesi i ka dorezuar mallrat, bleresi e humb te drejten qe ta deklaroje kontraten te pavlefshmepervec kur ai vepron ne kete menyre:(a) ne lidhje me dorezimin me vonese, brenda nje kohe te arsyeshme pasi ai ka marre dijeni se dorezimi eshte bere;(b) ne lidhje me cdo shkelje te kontrates pervec dorezimit me vonese, brenda nje kohe te arsyeshme;(i) pasi ai kishte dijeni ose duhej te kishte dijeni per shkeljen(ii) pas skadimit te cdo periudhe kohe shtese te percaktuar nga bleresi ne perputhje me paragrafin (1) te nenit 47, ose pasishitesi ka deklaruar se ai nuk do ta permbushe detyrimin e tij brenda periudhes se kohes shtese; ose 159
  • 160. (iii) pas skadimit te cdo periudhe kohe shtese te treguar nga shitesi ne perputhje me paragrafin (2) te nenit 48, ose pasi bleresika deklaruar se ai nuk do ta pranoje permbushjen e detyrimit.Neni 50Ne qofte se mallrat nuk jane ne perputhje me kontraten, qofte kur cmimi eshte paguar ose jo, bleresi mund te ule cmimin ne tenjejten raport qe ka vlera qe mallrat e dorezuara aktualisht kishin ne kohen e dorezimit, me vleren qe mallrat ne perputhje do tekishin pasur ne atekohe. Megjithate, ne qofte se shitesi demshperblen cdo mospermbushje te detyrimit te tij ne pajtim me nenin 37 ose nenin 48ose ne qofte se bleresi refuzon te pranoje permbushjen e detyrimit nga shitesi ne perputhje me ato nene, bleresi nuk mund te ulecmimin.Neni 51(1) Ne qofte se shitesi dorezon vetem nje pjese te mallrave ose ne qofte se nje pjese e mallrave te dorezuara eshte ne perputhjeme kontraten, nenet 46 deri ne 50 zbatohen ne lidhje me pjesen e cila mungon ose nuk eshte ne perputhje me kontraten.(2) Bleresi mund ta deklaroje kontraten te pavlefshme ne teresine e saj vetem ne qofte se mosdorezimi i plote i mallrave osemosperputhja e tyre me kontaren perben nje shkelje thelbesore te kontrates.Neni 52(1) Ne qofte se shitesi dorezon mallrat para dates se percaktuar, bleresi mund t’i marre ne dorezim ose te refuzoje t’i marre nedorezim.(2) Ne qofte se shitesi dorezon nje sasi me te madhe se ajo e parashikuar ne kontrate, bleresi mund t’i marre ato ne dorezim osete refuzoje te marre ne dorezim sasine e tepert.Ne qofte se bleresi merr ne dorezim gjithe ose nje pjese te sasise se tepert, aiduhet te paguaje per te ne cmimin e kontratesKAPITULLI III. DETYRIMET E BLERESITNeni 53Bleresi duhet te paguaje cmimin e mallrave dhe t’i marre ato ne dorezim sic kerkohet nga kontrata dhe kjo Konvente.Seksioni I. Pagimi i cmimitNeni 54Detyrimi i bleresit per te paguar cmimin perfshin marrjen e atyre masave dhe plotesimin e atyre formaliteteve sic kerkohet ngakontrata ose cdo ligj dhe rregullore qe mundeson kryerjen e pageses.Neni 55Kur nje kontrate eshte lidhur ne menyre te vlefshme por nuk percakton ose parashikon shprehimisht ose terthorazi vendosjen ecmimit, palet konsiderohen, ne mungese te cdo treguesi te kundert, t’i jene referuar ne menyre indirekte cmimit te paguar nepergjithesi ne kohen e lidhjes se kontartes per keto mallra te shitura sipas rrethanave te krahasueshme ne tregtine perkatese.Neni 56Ne qofte se cmimi percaktohet sipas peshes se mallrave, ne rast dyshimi duhet te percaktohet nga pesha neto.Neni 57(1) Ne qofte se bleresi nuk detyrohet te paguaje cmimin ne ndonje vend tjeter te vecante, ai duhet t’ja paguaje ate shitesit:(a) ne vendin e biznesit te shitesit; ose(b) ne qofte se pagesa duhet te behet kundrejt dorezimit te mallrave ose dokumneteve, ne vendin ku ndodh dorezimi.(2) Shitesi duhet te perballoje cdo rritje te shpenzimeve shtese ndaj pageses e cila eshte shkaktuar nga nje ndryshim i vendit tetij te biznesit mbas lidhjes se kontratesNeni 58(1) Ne qofte se bleresi nuk detyrohet te paguaje cmimin ne ndonje kohe tjeter te vecante, ai duhet ta paguaje ate aty ku shitesivendos qofte mallrat ose dokumentet qe verifikojne natyren e tyre, ne dispozicion te bleresit ne perputhje me kontraten dhe keteKonvente. Shitesi mund ta caktoje kete pagim si kusht per dorezimin e mallrave ose dokumenteve.(2) Ne qofte se kontrata perfshin transportin e mallrave, shitesi mund t’i dergoje ato ne kushte ne te cilat mallrat, ose dokumentetqe verifikojne natyren e tyre, nuk do t’i dorezohen bleresit pervec kundrejt pagimit te cmimit. 160
  • 161. (3) Bleresi nuk detyrohet te paguaje cmimin deria sa ai te kete mundesine te ekzaminoje mallrat, pervec kur procedurat e renadakort per dorezim ose pagim nga palet jane kontradiktore me kete mundesi.Neni 59Bleresi mund te paguaje cmimin ne daten e percaktuar ose te percaktueshme nga kontrata dhe kjo Konvente pa patur nevojeper ndonje kerkese ose plotesim te ndonje formaliteti nga ana e shitesit.Seksioni II. Marrja ne dorezimNeni 60Detyrimi i bleresit per marrjen ne dorezim konsiston:(a) ne kryerjen e te gjitha veprimeve te cilat mund te priten ne menyre te arsyeshme prej tij me qellim qe te mundesojne shitesinte beje dorezimin; dhe(b) ne marrjen ne dorezim te mallraveSeksioni III. Demshperblime per shkeljen e kontrates nga bleresiNeni 61(1) Ne qofte se bleresi nuk permbush ndonje prej detyrimeve te tij sipas kontartes ose kesaj Konvente, shitesi mund:(a) te ushtroje te drejtat e parashikuara ne nenet 62 deri 65(b) te kerkoje zhdemtim sic parashikohet ne nenet 74 deri 77(2) Shitesi nuk privohet nga asnje e drejte qe mund te kete per te kerkuar zhdemtim nepermjet ushtrimit te se drejtes se tij perdemshperblime te tjera(3) Asnje periudhe falje nuk mund t’i jepet bleresit nga gjykata ose gjykata e arbitrazhit kur shitesi kerkon demshperblim pershkeljen e kontratesNeni 62Shitesi mund t’i kerkoje bleresit te paguaje cmimin, te marre ne dorezim ose te permbushe detyrimet e tjera, pervec kur shitesika kerkuar nje demshperblim i cili eshte kontradiktor me kete kerkese.Neni 63(1) Shitesi mund te caktoje nje periudhe kohe shtese me kohezgjatje te arsyeshme per permbushjen nga bleresi te detyrimit te tij(2) Pervec kur shitesi ka marre njoftim nga bleresi se ai nuk do ta permbushe detyrimin brenda periudhes se caktuar, shitesi,gjate kesaj periudhe, nuk mund t’i kerkoje ndonjedemshperblim per shkelje te kontrates. Megjithate, shitesi nuk privohet nga ndonje e drejte qe mund te kete per te kerkuarzhdemim per vonese ne permbushje te detyrimit.Neni 64(1) Shitesi mund te deklaroje kontraten te pavlefshme:(a) ne qofte se mospermbushja nga bleresi e cdo detyrimi te tij sipas kontrates ose kesaj Konvente perben nje shkelje thelbesorete kontrates, ose(b) ne qofte se bleresi nuk permbush, brenda periudhes se kohes shtese te caktuar nga shitesi ne perputhje me paragrafin (1) tenenit 63, detyrimin e tij per te paguar cmimin ose per te marre ne dorezim mallrat, ose ne qofte se ai deklaron se nuk do ta kryejeate brenda kohes se caktuar;(2) Megjithate, ne rastet kur bleresi ka paguar cmimin, shitesi e humb te drejten ta deklaroje kontraten te pavlefshme pervec kurai vepron keshtu:(a) ne lidhje me permbushjen me vonese te detyrimit nga bleresi, para se shitesi te kete marre dijeni se permbushja eshte kryer.(b) ne lidhje me cdo shkelje tjeter te kontrates pervec permbushjes se detyrimit, brenda nje kohe te arsyeshme:(i) pasi shitesi kishte dijeni ose duhej te kishte dijeni per shkeljen; ose(ii) pas skadimit te cdo periudhe kohe shtese, te percaktuar nga shitesi ne perputhje me paragrafin (1) te nenit 63, ose pasibleresi ka deklaruar se ai nuk do ta permbushe detyrimin e tij brenda periudhes shtese.Neni 65(1) Ne qofte se sipas kontrates bleresi duhet te specifikoje formen, matjen ose karakteristika te tjera te mallrave dhe ai nuk ikryen keto specifikime qofte ne daten e rene dakort ose brenda nje kohe te arsyeshme pas marrjes se kerkeses nga shitesi,shitesi, pa cenuar ndonje te drejte qe ai mund te kete, mund te kryeje vete specifikimet ne perputhje me kerkesat e bleresit qemund t’i jene bere te njohura atij. 161
  • 162. (2) Ne qofte se shitesi i bene vete specifikimet, ai duhet te informoje bleresin per hollesite e tyre dhe duhet te caktoje nje kohe tearsyeshme brenda se ciles bleresi mund te beje nje specifikim te ndryshem. Ne qofte se, pas marrjes se ketij komunikimi, bleresinuk e ben kete brenda kohes se caktuar, specifikimi i bere nga shitesi eshte detyrues.KAPITULLI IV. KALIMI I RREZIKUTNeni 66Humbja ose demtimi i mallrave pas kalimit te rrezikut te bleresi nuk e cliron ate nga detyrimi i tij per te paguar cmimin, pervec kurhumbja ose demtimi ndodh per shkak te nje veprimi ose mosveprimi te shitesit.Neni 67(1) Ne qofte se kontrata e shitjes perfshin transportin e mallrave dhe shitesi nuk detyrohet t’i dorezoje ato ne nje vend te vecante,rreziku kalon te bleresi kur mallrat dorezohen te transportuesi i pare per ridergimin e tyre te bleresi ne perputhje me konraten eshitijes. Ne qofte se shitesi detyrohet t’i dorezoje mallrat te nje transportues ne nje vend te vecante, rreziku nuk kalon te bleresiderisa mallrat t’i dorezohen transportuesit ne ate vend. Fakti qe shitesi autorizohet t’i mbaje dokumentet qe kontrollojnedisponimin e tyre nuk ndikon tek kalimi i rrezikut.(2) Megjithate, rreziku nuk i kalon bleresit derisa mallrat te jene identifikuar qarte sipas kontrates, qofte duke i vene shenjemallrave, dokumentet e dergeses, duke njoftuar bleresin ose cdo menyre tjeter.Neni 68Rreziku ne lidhje me mallrat e shitura ne tranzit i kalon bleresit nga koha e lidhjes se kontrates. Megjithate, nese rrethanattregojne kete, rreziku merret persiper nga bleresi qe nga koha kur mallrat dorezohen te transportuesi i cili leshoi dokumentet qeperfaqesojne kontraten e transportit. Megjithate, ne qofte se ne kohen e lidhjes se kontrates se shitjes shitesi kishte dijeni oseduhet te kishte dijeni se mallrat kishin humbur ose ishin demtuar dhe nuk ia tregoi kete bleresit, humbja ose demtimi jane nengarkim te shitesit.Neni 69(1) Ne rastet e parashikuara ne nenet 67 dhe 68, rreziku i kalon bleresit kur ai merr ne dorezim mallrat ose, ne qofte se nukvepron keshtu ne kohen e duhur, nga koha kur mallrat vihen ne dispozicion te tij dhe ai kryen shkelje te kontrates memosmarrjen ne dorezim te tyre.(2) Megjithate, ne qofte se bleresi detyrohet te marre ne dorezim mallrat ne nje vend tjeter nga vendi i biznesit te shitesit, rrezikukalon kur dorezimi kryhet dhe blersi ka dijeni per faktin se mallrat jane vene ne dispozicionin e tij ne ate vend.(3) Ne qofte se kontrata ka te beje me mallrat ende te paidentifikuara, mallrat konsiderohen si jo te vena ne dispozicion tebleresit deri sa ato te jene identifikuar qarte sipas kontrates.Neni 70Ne qofte se shitesi ka kryer nje shkelje thelbesore te kontrates, nenet 67, 68 dhe 69 nuk cenojne demshperblimet e vlefshme perbleresin per shkak te shkeljes.KAPITULLI V. DISPOZITA TE PERBASHKETA TE DETYRIMEVE TE SHITESIT E BLERESITSeksioni I. Shkelje te parakohshme dhe kontrata me kesteNeni 71(1) Nje pale mund te pezulloje permbushjen e detyrimit te tij ne qofte se, pas lidhjes se kontrates, behet e qarte se pala tjeter nukdo te permbushe nje pjese thelbesore te detyrimit te tij si rezultat i:(a) nje mangesie serioze ne aftesine e tij per ta permbushur ate ose ne besueshmerine financiare, ose(b) sjelljes e tij ne pergatitjen per ta permbushur ate ose gjate përmbushjes se kontrates.(2) Ne qofte se shitesi i ka derguar mallrat para se arsyet e pershkruara ne paragrafin e mesiperm te behen te qarta, ai mund t’japarandaloje dorezimin e mallrave bleresit edhe sikur blersi te mbaje dokumnetin qe i jep te drejte t’i marre ato. Ky paragraf ireferohet vetem te drejtave per mallrat ndermjet bleresit dhe shitesit.(3) Nje pale qe pezullon permbushjen e detyrimit, qofte para ose pas dergimit te mallrave, duhet t’i njoftoje menjehere palestjeter pezullimin dhe duhet te vazhdoje me permbushjen ne qofte se pala tjeter jep siguri te mjaftueshme per permbushjen edetyrimit te vet.Neni 72 162
  • 163. (1) Ne qofte se para dates se permbushjes se kontrates eshte e qarte se njera nga palet do te kryeje nje shkelje thelbesore tekontrates, pala tjeter mund ta deklaroje kontraten te anuluar.(2) Nese koha e lejon, pala qe synon ta deklaroje te anuluar kontraten duhet t’i jape pales tjeter njoftim te arsyeshem me qellimqe t’i lejoje atij te jape siguri te mjaftueshme per permbushjen e tij.(3) Kerkesat e paragrafit te mesiperm nuk zbatohen ne qofte se pala tjeter ka deklaruar se ajo nuk do te permbushe detyrimin esaj.Neni 73(1) Ne rastin e nje kontrate per dorezimin ne pjese te mallrave, nese mospermbushja e cdo detyrimi te njeres pale ne lidhje mesecilen pjese perben nje shkelje thelbesore te kontrates per kete pjese, pala tjeter mund te deklaroje te anuluar kontraten nelidhje me kete pjese.(2) Ne qofte se mospermbushja e detyrimit te njeres pale ne lidhje me secilen pjese i jep shkak pales tjeter te arrije nekonluzionin se nje shkelje thelbesore e kontrates do te ndodhe ne lidhje me pjeset e ardhshme, ajo mund ta deklaroje kontratente anuluar per te ardhmen, me kusht qe ai ta beje kete brenda nje kohe te arsyeshme.(3) Bleresi i cili e deklaron kontraten te anuluar ne lidhje me cdo dorezim, ne te njejten kohe, e deklaron ate te anuluar ne lidhjeme dorezimet e bera ose dorezimet e ardhshme ne qofte se, per shkak te ndervaresise se tyre, ato dorezime nuk mund teperdoreshin per qellimin e parashikuar nga palet ne kohen e lidhjes se kontrates.Seksioni II. DemetNeni 74Demet per shkeljen e kontrates nga njera pale konsistojne ne nje shume te barabarte me humbjen, duke perfshire fitimin emunguar, te pesuar nga pala tjeter si pasoje e shkeljes. Deme te tilla nuk duhet te tejkalojne humbjen, te cilen pala shkeleseparashikoi ose duhej te parashikonte ne kohen e lidhjes se kontrates, duke marre parasysh faktet dhe ceshtjet per te cilat aikishte dijeni qe atehere ose duhej te kishte dijeni, si nje pasoje e mundshme e shkeljes se kontrates.Neni 75Ne qofte se kontrata anulohet dhe ne qofte se, ne nje menyre te arsyeshme dhe brenda nje kohe te arsyeshme pas anulimit,bleresi ka blere mallra per zevendesim ose shitesi i ka rishitur ato, pala qe kerkon zhdemtimin mund te rekuperoje diferencenndermjet cmimit te kontrates dhe cmimit te transaksionit zevendesues si dhe cdo zhdemtim tjeter qe mund te merret sipas nenit74.Neni 76(1) Ne qofte se kontrata anulohet dhe ka nje cmim aktual per mallrat, pala qe kerkon zhdemtim mund, ne qofte se nuk ka berenje blerje ose rishitje sipas nenit 75, te rekuperoje diferencen ndermjet cmimit te caktuar ne kontrate dhe cmimit aktual ne kohene anulimit si dhe cdo zhdemtim te metejshem te marre sipas nenit 74. Megjithate, ne qofte se, pala qe kerkon zhdemtim kaanuluar kontraten pas marrjes se mallrave, cmimi aktual ne kohen e marrjes se tyre ne dorezim do te aplikohet ne vend te cmimitaktual ne kohen e anulimit.(2) Per qellime te paragrafit te mesiperm, cmimi aktual eshte cmimi mbizoterues ne vendin ku duhej te behej dorezimi i mallraveose, ne qofte se nuk ka nje cmim te tille ne ate vend, cmimi ne nje vend tjeter qe sherben si nje alternative e arsyeshme, dukekryer pagesen e duhur per diferencat ne koston e transportitmit te mallrave.Neni 77Pala qe bazohet ne shkeljen e kontrates duhet te marre masa te tilla qe te jene te arsyeshme me rrethanat per te zvogeluarhumbjen, duke perfshire fitimin e munguar, qe rezulton nga shkelja e kontrates. Ne qofte se ajo nuk i merr keto masa, pala neshkelje mund te kerkoje nje ulje te zhdemtimit ne shumen me te cilen humbja duhet te ishte zvogeluar.Seksioni III. InteresiNeni 78Ne qofte se pala nuk paguan cmimin ose ndonje shume tjeter te prapambetur, pala tjeter ka te drejten e interesit mbi te, pacenuar ndonje kerkese per zhdemtim qe mund te marre sipas nenit 74.Seksioni IV. PerjashtimiNeni 79 163
  • 164. (1) Njera pale nuk eshte pergjegjese per mospermbushjen e cdonje prej detyrimeve te saj ne qofte se provon se mospermbushjai detyrohej nje pengese jashte kontrollit te saj dhe se nuk mund te pritej ne menyre te arsyeshme qe te merrte parasyshpengesen ne kohen e lidhjes se kontrates ose te shmangte ose kapercente ate apo pasojat e saj.(2) Ne qofte se mospermbushja e pales i detyrohet mospermbushjes se nje personi te trete te cilin ajo e ka angazhuar per tepermbushur teresisht ose pjeserisht kontraten, ajo pale perjashtohet nga pergjegjesia vetem ne qofte se:(a) ajo perjashtohet sipas paragrafit te mesiperm; dhe(b) personi i angazhuar prej saj do te perjashtohej ne qofte se dispozitat e ketij paragrafi do te zbatoheshin ndaj tij.(3) Perjashtimi i parashikuar ne kete nen ka efekt per periudhen gjate te ciles ekzistonte pengesa.(4) Pala e cila nuk permbush detyrimin duhet te njoftoje palen tjeter per pengesen dhe efektet e saj mbi aftesine e saj per t’apermbushur. Ne qofte se njoftimi nuk merret nga pala tjeter brenda nje kohe te arsyeshme, pasi pala e cila nuk permbushdetyrimin kishte dijeni ose duhej te kishte dijeni per pengesen, ajo eshte pergjegjese per demet qe rezultojne nga mosmarrja enjoftimit.(5) Asgje ne kete nen nuk pengon asnjeren pale nga ushtrimi i cdo te drejte krahas asaj te kerkimit te zhdemtimit sipas kesajKonvente.Neni 80Nje pale nuk mund te bazohet ne mospermbushjen e pales tjeter, per sa kjo mospermbushje shkaktohet nga veprimi osemosveprimi i pales se pare.Seksioni V. Efektet e anulimitNeni 81(1) Anulimi i kontrates liron te dy palet nga detyrimet e tyre ne perputhje me te, ne vartesi te cdo demi qe mund te jete idetyrueshem. Anulimi nuk ndikon asnje dispozite te kontrates per zgjidhen e mosmarreveshjeve ose ndonje dispozite tjeter tekontrates qe rregullon te drejtat dhe detyrimet e paleve qe rrjedhin nga anulimi i kontrates.(2) Nje pale e cila ka permbushur kontraten teresisht ose pjeserisht mund te kerkoje nga pala tjeter kthimin e cdogjeje qe pala epare i ka dhene ose paguar sipas kontrates. Ne qofte se te dyja palet jane te detyruara ta bejne kthimin, ato duhet ta bejne atene te njetjen kohe.Neni 82(1) Bleresi humb te drejten te deklaroje kontraten te anuluar ose t’i kerkoje shitesit te dorezoje mallrat zevendesuese ne qofte seeshte e pamundur per ate te beje kthimin e mallrave kryesisht ne kushtet ne te cilat ai i mori ato.(2) Paragrafi i mesiperm nuk zbatohet:(a) ne qofte se pamundesia e kthimit te mallrave ose kthimit te mallrave kryesisht ne kushte ne te cilat bleresi i mori ato, nuk idetyrohet veprimit ose mosveprimit te tij;(b) ne qofte se mallrat ose pjese te mallrave kane humbur ose jane demtuar si rezultat i ekzaminit te parashikiuar ne nenin 38;ose(c) ne qofte se mallrat ose pjese e tyre jane shitur gjate rrjedhes normale te biznesit ose jane konsumuar ose transformuar ngableresi gjate perdorimit normal para se ai te zbulonte ose duhej te kishte zbuluar mungesen e perputhshmerise.Neni 83Bleresi i cili ka humbur te drejten te deklaroje te anuluar kontraten ose t’i kerkoje shitesit te dorezoje mallrat zevendesuese neperputhje me nenin 82 ruan te drejten e te gjitha demshperblimeve sipas kontrates dhe kesaj Konvente.Neni 84(1) Ne qofte se shitesi detyrohet te ripaguaje cmimin, ai gjithashtu duhet te paguaje interesat mbi te nga data ne te cilen u paguacmimi.(2) Bleresi duhet t’i jape llogari shitesit per te gjitha perfitimet te cilat kane rrjedhur nga mallrat ose pjese te tyre:(a) ne qofte se ai duhet te ktheje mallrat ose pjese te tyre; ose(b) ne qofte se nuk eshte e mundur per te kthimi i te gjithe ose te nje pjese te mallrave ose kthimi i te gjithe ose te nje pjese temallrave kryesisht ne kushte ne te cilat ai i mori, por ai megjithate e ka deklaruar te anuluar kontraten ose i ka kerkuar shitesit tedorezoje mallrat zevendesuse.SeksioniVI. Ruajtja e mallraveNeni 85 164
  • 165. Ne qofte se bleresi eshte me vonese ne marrjen e mallrave ne dorezim ose, kur pagimi i cmimit dhe dorezimi i mallrave duhet tebehet ne te njetjen kohe, ne qofte se ai nuk paguan cmimin, dhe shitesi eshte si ne zoterim te mallrave dhe ne gjendje tekotrolloje disponimin e tyre, shitesi duhet te marre ato masa qe jane te arsyeshme me rrethanat per t’i ruajtur ato. Ai ka te drejtent’i ruaje ato derisa te gjitha shpenzimet t’i jene rimbursuar nga bleresi.Neni 86(1) Ne qofte se bleresi i ka marre mallrat dhe synon te ushtroje cdo te drejte sipas kontrates dhe kesaj Konvente per t’i refuzuarato, ai duhet te marre te gjitha masat per t’i ruajtur ato aq sa te jene te arsyeshme me rrethanat. Ai ka te drejten t’i ruaje atoderisa ai te kete rimbursuar shpenzimet e tij te arsyeshme nga shitesi.(2) Ne qofte se mallrat e derguara bleresit jane vene ne dispozicion te tij ne destinacionin e tyre dhe ai ushtron te drejten per t’irefuzuar ato, ai duhet te marre zoterimin e tyre ne emer te shitesit, me kushte qe kjo te mund te behet pa paguar cmimin dheshqetesime te paarsyeshme ose shprenzime te paarsyeshme.Kjo dispozite nuk zbatohet ne qofte se shitesi ose nje person i autorizuar per te marre ne ngarkim mallrat ne emer te tij eshte ipranishem ne destinacion. Ne qofte se bleresi merr ne zoterim mallrat sipas ketij paragrafi, te drejtat dhe detyrimet e tijrregullohen nga paragrafi i mesiperm.Neni 87Pala e cila detyrohet te marre masa per ruajtjen e mallrave, mund t’i depozitoje ato ne nje magazine, te nje personi te trete, meshpenzimet e pales tjeter, me kusht qe keto shpenzime te hasura te mos jene te paarsyeshme.Neni 88(1) Pala e cila detyrohet te ruaje mallrat ne perputhje me nenin 85 ose 86 mund t’i shese ato me cdo mjet te pershtatshem neqofte se ka patur nje vonese te paarsyeshme nga pala tjeterne marrjen ne zoterim te mallrave ose ne kthimin e tyre ose ne pagimin e cmimit apo kostos se ruajtjes, me kusht qe pales tjetert’i jete dhene nje njoftim i arsyeshem i qellimit per shitjen e tyre.(2) Ne qofte se mallrat jane subjekt i demtimit te shpejte ose ruajtja e tyre do te perfshinte shpenzime te paarsyeshme, pala ecila detyrohet te ruaje mallrat ne perputhje me nenin 85 dhe 86 duhet te marre masa te arsyeshme per t’i shitur ato. Kur te jete emundshme ai duhet te njoftoje palen tjeter per qellimin e tij per t’i shitur ato.(3) Pala qe shet mallrat ka te drejten te mbaje nga te ardhurat e shitjes nje shume te barabarte me shpenzimet e arsyeshme perruajtjen e mallrave dhe shitjen e tyre. Ajo duhet t’i jape llogari pales tjeter per diferencen.Pjesa IV. Dispozita perfundimtareNeni 89Sekretari i Pergjithshem i Kombeve te Bashkuara ketu caktohet si depozitari i kesaj Konvente.Neni 90Kjo Konvente nuk mbizoteron mbi ndonje marreveshje nderkombetare e cila ka qene ose mund te jete lidhur dhe permbandizpozita qe kane te bejne me ceshtjet e rregulluara nga kjo Konvente, me kusht qe palet te kene vendin e tyre te biznesit neShtetet pale, per kete marreveshje.Neni 91(1) Kjo Konvente eshte e hapur per nenshkrim ne perfundim te takimit te Konferences se Kombeve te Bashkuara mbi Kontratatper Shitjen Nderkombetare te Mallrave dhe do te qendroje e hapur per nenshkrim nga te gjithe shtetet ne Seline e Kombeve teBashkuara, New York deri me 30 Shtator 1981.(2) Kjo Konvente eshte subjekt i ratifikimit, pranimit ose miratimi nga shetete nenshkruese.(3) Kjo Konvente eshte e hapur per aderim nga te gjitha Shtetet te cilat nuk jane Shtete nenshkruese qe nga data e hapjes pernenshkrim.4) Instrumentet e ratifikimit, pranimit, miratimit dhe aderimit i depozitohen Sekretarit te Pergjithshem te Kombeve te Bashkuara.Neni 92(1) Nje Shtet Kontraktues mund te deklaroje ne kohen e nenshkrimit, ratifikimit, miratimit ose aderimit se nuk do te jete i detyruarnga Pjesa II e kesaj Konvente ose Pjesa III e kesaj Konvente.(2) Nje Shtet Kontraktues i cili ben nje deklarim ne perputhje me paragrafin e mesiperm ne lidhje me Pjesen e II ose Pjesen e IIIte kesaj Konvente nuk do te konsiderohet si Shtet Kontraktues sipas paragrafit (1) te nenit (1) te kesaj Konvente ne lidhje meceshtjet e rregulluara nga Pjesa per te cilen zbatohet deklarimi. 165
  • 166. Neni 93(1) Ne qofte se nje Shtet Kontraktues ka dy ose me shume njesi territoriale ne te cilat ne perputhje me kushtetuten e saj,zbatohen sisteme ligjore te ndryshme ne lidhje me ceshtjet qe trajton kjo Konvente, ai, ne kohen e nenshkrimit, ratifikimit,pranimit, miratimit ose aderimit, mund te deklaroje se kjo Konvente shtrihet ne te gjithe njesite e saj territoriale ose vetem tek njeose me shume prej tyre, dhe mund te ndryshoje deklarimin e tij duke paraqitur nje deklarim tjeter ne cdo kohe.(2) Keto deklarime duhet t’i njoftohen te autorizuarit dhe duhet te tregojne shprehimisht njesite territoriale ne te cilat shtrihetKonventa.(3) Ne qofte se, per shkak te deklarimit sipas ketij neni, kjo Konvente shtrihet tek nje ose me shume prej tyre por jo ne te gjithanjesite territoriale te Shtetit Kontraktues, dhe ne qofte sevendi i biznesit i nje pale ndodhet ne ate Shtet, ky vend biznesi per qellimet e kesaj Konvente, konsderohet se nuk eshte ne njeShtet Kontraktues, pervec kur eshte nje njesi territoriale ne te cilen shtrihet Konventa.4) Ne qofte se nje Shtet Kontraktues nuk ben deklarime sipas paragrafit (1) te ketij neni, Konventa shtrihet ne te gjitha njesiteterritoriale te atij Shteti.Neni 94(1) Dy ose me shume Shtete Kontraktuese te cilat kane rregulla ligjore te njejta ose te peraferta per ceshtjet e rregulluara nga kjoKonvente, ne cdo kohe mund te deklarojne se Konventa nuk zbatohet per kontratat e shitjes ose formimin e tyre kur palet kanevendin e tyre te biznesit ne ato Shtete. Keto deklarime mund te behen bashkerisht ose me deklarime reciproke te njeanshme.(2) Nje Shtet Kontraktues i cili ka rregulla ligjore te njejta ose te peraferta per ceshtjet e rregulluara nga kjo Konvente, ashtu sinje apo shume Shtete jo-Kontraktuese, mund te deklaroje ne cdo kohe se Konventa nuk zbatohet per kontratat e shitjes oseformimin e tyre kur palet kane vendin e tyre te biznesit ne ato Shtete.(3) Ne qofte se nje Shtet, i cili eshte objekti i nje deklarimi sipas paragrafit te mesiperm, behet me pas Shtet Kontraktues,deklarimi i bere do te kete efektin e nje deklarimi te bere sipas paragrafit (1), qe nga data ne te cilen Konventa hyn ne fuqi nelidhje me Shtetin e ri Kontraktues, me kusht qe Shteti i ri Kontraktues t’i bashkohet ketij deklarimi ose ben nje deklarim reciprokte njeanshem.Neni 95Cdo Shtet mund te deklaroje ne kohen e depozitimit te instrumentit te tij te ratifikimit, pranimit, miratimit ose aderimit se nuk do tejete i detyruar sipas nenparagrafit (1) (b) te nenit 1 te kesaj Konvente.Neni 96Nje Shtet Kontraktues, legjislacioni i te cilit kerkon qe kontratat e shitjes te lidhen ose te evidentohen me shkrim, mund te beje necdo kohe nje deklarim ne perputhje me nenin 12, se cdo dispozite e nenit 11, nenit 29 ose Pjeses se II te kesaj Konvente, qelejon nje kontrate shitje ose ndryshimin ose perfundimin e saj me marreveshje apo cdo oferte, pranim, ose tregues tjeter teqellimit te bere ne cdo forme tjeter krahas asaj me shkrim, nuk zbatohet kur cdo pale ka vendin e biznesit ne ate Shtet.Neni 97(1) Deklarimet e bera sipas kesaj Konvente ne kohen e nenshkrimit jane subjekt i konfirmimit me ratifikim, pranim ose miratim.(2) Deklarimet dhe konfirmimet e deklarimeve duhet jene me shkrim dhe t’i njoftohen formalisht te autorizuarit.(3) Nje deklarim merr efekt njekohesisht me hyrjen ne fuqi te kesaj Konvente ne lidhje me Shtetin perkates. Megjithate, njedeklarim per te cilin depozitari merr njoftim formal pas hyrjes ne fuqi, merr efekt ne diten e pare te muajit pas perfundimit tegjashte muajve, pas dates se marrjes se saj nga depozitari. Deklarimet reciproke te njeanshme sipas nenit 94 marrin efekt nediten e pare te muajit pas perfundimit te gjashte muajve, pas marrjes se deklarimit te fundit nga depozitari.(4) Cdo Shtet i cili ben nje deklarim sipas kesaj Konvente mund ta terheqe ate ne cdo kohe permes nje njoftimi formal meshkrim, adresuar te autorizuarit. Kjo terheqje merr efekt ne diten e pare te muajit pas perfundimit te gjashte muajve, pas dates semarrjes se njoftimit nga depozitari.(5) Terheqja e deklarimit e bere sipas nenit 94 ben te paefektshem, qe nga data ne te cilin terheqja merr efekt, cdo deklarimreciprok te bere nga nje Shtet tjeter sipas atij neni.Neni 98Asnje kusht nuk lejohet perveç atyre te autorizuara shprehimisht ne kete Konvente.Neni 99(1) Kjo Konvente hyn ne fuqi, sipas dispozitave te paragrafit 6 te ketij neni, ne diten e pare te muajit pas perfundimit tedymbedhjete muajve, pas dates se depozitimit te instrumentit te dhjete te ratifikimit, pranimit, miratimit ose aderimit, dukeperfshire nje instrument i cili permban nje deklarim te bere sipas nenit 92. 166
  • 167. (2) Kur nje Shtet ratifikon, pranon, miraton ose aderon ne kete Konvente pas depozitimit te instrumentit te dhjete te ratifikimit,pranimit, miratimit ose aderimit, kjo Konvente, me perjashtim te Pjeses se perjashtuar, hyn ne fuqi ne lidhje me kete Shtet, sipasdispozitave te paragrafit (6) te ketij neni, ne diten e pare te muajit pas perfundimit te dymbedhjete muajve, pas dates sedepozitimit te instrumentit te tij te ratifikimit, pranimit, miratimit ose aderimit.(3) Nje Shtet i cili ratifikon, pranon, miraton ose aderon ne kete Konvente dhe eshte pale te ndonjera ose te te dyja, Konventa nelidhje me Ligjin Uniform mbi Formimin e Kontratave per Shitjen Nderkombetare te Mallrave bere ne Hage me 1 Korrik 1964(Konventa e Formimit ne Hage te vitit 1964) dhe Konventa ne lidhje me Ligjin Uniform mbi Shitjen Nderkombetare te Mallravebere ne Hage me 1 Korrik 1964 (Konventa e Shitjeve ne Hage te vitit 1964) do te denoncoje ne te njetjen kohe, sipas rastit,cdonjeren ose te dyja, Konventen e Shitjeve ne Hages te 1964-es dhe Konventen e Formimit ne Hage te 1964-es duke njoftuarQeverine e Hollandes per kete efekt.(4) Nje Shtet pale ne Konventen e Shitjeve ne Hage te 1964-es e cila ratifikon, pranon, miraton ose aderon ne kete Konventedhe deklaron ose ka deklaruar sipas nenit 92 se nuk do te jete e detyruar nga Pjesa II e kesaj Konvente, do te denoncoje nekohen e ratifikimit, pranimit, miratimit ose aderimit Konventen e Shitjeve ne Hage te 1964-es duke njoftuar Qeverine e Hollandesper kete efekt.(5) Nje Shtet pale ne Konventen e Formimit ne Hage te 1964-es e cila ratifikon, pranon, miraton ose aderon ne kete Konventedhe deklaron ose ka deklaruar sipas nenit 92 se nuk do te jete e detyruar nga Pjesa III e kesaj Konvente, do te denoncoje nekohen e ratifikimit, pranimit, miratimit ose aderimit Konventen e Formimit ne Hage te 1964-es duke njoftuar Qeverine e Hollandesper kete efekt.(6) Per qellime te ketij neni, ratifikimi, pranimi, miratimi ose aderimi ne lidhje me kete Konvente nga Shtetet pale te Konventes seFormimit ne Hage te 1964-es ose te Konventes se Shitjeve ne Hage te 1964-es nuk do te jete efektive deri sa keto denoncime tebehen vete efektive, sic mund te kerkohen nga ana e atyre Shteteve ne lidhje me keto dy Konventat e fundit. Depozitari i kesajKonvente do te konsultohet me Qeverine e Hollandes, si depozitari i Konventave te 1964-es, per te siguruar koordinimin enevojshem per kete ceshtje.Neni 100(1) Kjo Konvente zbatohet per hartimin e kontratave vetem kur propozimi per lidhjen e kontrates eshte bere ose pas dates kur kjoKonvente hyn ne fuqi ne lidhje me Shtetet Kontraktuese te permendura ne nenparagrafin (1) (a) ose me Shtetet Kontraktuesereferuar ne nenparagrafin (1) (b) te nenit 1.(2) Kjo Konvente zbatohet vetem per kontratat e lidhura ose pas dates kur kjo Konvente hyn ne fuqi ne lidhje me ShtetetKontraktuese referuar ne nenparagrafin (1) (a) ose Shtetet Kontraktuese referuar ne nenparagrafin (1) (b) te nenit 1.Neni 101(1) Nje shtet Kontraktues mund te denoncoje kete Konvente, ose Pjesen II ose Pjesen III te kesaj Konvente, nepermjet njenjoftimi formal me shkrim drejtuar te autorizuarit.(2) Denoncimi merr efekt ne diten e pare te muajit pas perfundimit te afatit prej dymbedhjete muajsh, pas marrjes se njoftimit ngadepozitari. Kur ne njoftim specifikohet nje periudhe me e gjate per denoncimin qe te marre efeket, denoncimi merr efeket meperfundimin e kesaj periudhe me te gjate pas marrjes se njoftimit nga depozitari.Bërë në Vjenë, 11 prill, 1980, në një kopje të vetme, tekstet e të cilës në gjuhën arabe, kineze, angleze, frënge, rusë dhespanjolle janë njëlloj autentikë.Si dëshmi të kësaj, të plotfuqishmit e poshtëshënuar, duke qenë rregullisht të autorizuar nga Qeveritë e tyre përkatëse, kanënënshkruar këtë Konventë.II. Shënim Shpjegues i Sekretariatit UNICITRAL mbi Konventën e Kombeve të Bashkuara mbi Kontratat për ShitjenNdërkombëtare të MallraveHyrje 1. Konventa e Kombeve të Bashkuara mbi Kontratat për Shitjen Ndërkombëtare të Mallrave përmban një tekst të njësuar të së drejtës së shitjes ndërkombëtare të mallrave. Konventa u përgatit nga Komisioni i Kombeve të Bashkuara për të Drejtën Ndërkombëtare Tregtare (UNCITRAL) dhe të miratuar nga një konferencë diplomatike më 11 prill 1980. 2. Përgatitja e një ligji të njësuar për shitjen ndërkombëtare të mallrave filloi në vitin 1930 në Institutin Ndërkombëtar për Unifikimin e së Drejtës Private (UNIDROIT) në Romë. Pas një ndërprerjeje të gjatë në punë si rezultat i Luftës së Dytë Botërore, projekti iu paraqit një konference diplomatike në Hagë në vitin 1964, që miratoi dy konventa, një për shitjen ndërkombëtare të mallrave dhe tjetrën për hartimin e kontratave për shitjen ndërkombëtare të mallrave. 3. Pothuajse menjëherë pas miratimit të dy konventave, pati kritikë të gjerë në lidhje me dispozitat e tyre që reflektonin kryesisht traditat ligjore dhe realitetet ekonomike të Europës Perëndimore Kontinentale, që ishte rajoni që kishte 167
  • 168. kontribuar në mënyrë më aktive në përgatitjen e tyre. Për pasojë, një nga detyrat e para të ndërmarra nga UNICITRAL- i me organizimin e tij në vitin 1968 ishte t’u kërkonte Shteteve nëse ata donin të vazhdonin të mbështesnin këto konventa dhe arsyetimin për qëndrimet e tyre. Në dritën e përgjigjeve të marra, UNICITRAL-i vendosi të studionte të dy konventat për të përcaktuar cilat modifikime mund t’i bënte ato më të pranueshëm nga vendet me sisteme ligjore, sociale dhe ekonomike të ndryshme. Rezultati i këtij studimi ishte miratimi nga konferenca diplomatike e Konventës së Kombeve të Bashkuara mbi Kontratat për Shitjen Ndërkombëtare të Mallrave, që përmbledh lëndën e të dy ish- konventave të mëparshme. 4. Suksesi i UNICITRAL-it në përgatitjen e një Konvente me pranueshmëri më të gjerë provohet nga fakti që të njëmbëdhjetë Shtetet fillestarë për të cilët Konventa hyri në fuqi më 1 janar 1988 përfshinte Shtetet nga çdo rajon gjeografik, çdo fazë zhvillimi ekonomik dhe çdo sistem kryesor ligjor, social dhe ekonomik. Të njëmbëdhjetë Shtetet fillestarë ishin: Argjentina, Kina, Egjipti, Franca, Hungaria, Italia, Lesoto, Siria, Shtetet e Bashkuara, Jugosllavia dhe Zambia. 5. Që nga 31 janari 1988, katër Shtete të tjerë, Austria, Finlanda, Meksiko dhe Suedia ishin bërë palë në Konventë. 6. Konventa është e ndarë në katër pjesë. Pjesa e Parë trajton objektin e zbatimit të Konventës dhe dispozita të përgjithshme. Pjesa e Dytë përmban rregullat që rregullojnë hartimin e kontratave ... (e palexueshme) ... trajton të drejtat dhe detyrimet thelbësore të blerësit dhe shitësit që rrjedhin nga kontrata. Pjesa e Katërt përmban dispozita përfundimtare të Konventës në lidhje me çështjet se si dhe kur hyn në fuqi, rezervat dhe deklarimet që lejohen dhe zbatimin e Konventës për shitjen ndërkombëtare nëse të dy Shtetet përkatës kanë ligj të njëjtë ose të ngjashëm mbi objektin.Pjesa e Parë Objekti dhe dispozita të përgjithshmeA. Objekti 7. Nenet mbi objektin e zbatimit tregojnë se çfarë është brenda mbulimit të Konventës dhe çfarë mbetet jashtë saj. Dispozitat mbi përfshirjen janë më të rëndësishmet. Konventa zbatohet për kontratat mbi shitjen e mallrave ndërmjet palëve vendi i punës i të cilave është në Shtete të ndryshme dhe të dy ata Shtete janë Palë Kontraktuese ose rregullat e së drejtës private ndërkombëtare çojnë tek e drejta e një Shteti Kontraktues. Disa Shtete kanë shfrytëzuar autorizimin e Nenit 95 për të deklaruar që ata do të zbatonin Konventën vetëm në situatën e parë dhe jo në të dytën, Ndërsa Konventa po miratohet në një masë më të gjerë, rëndësia praktike e një deklarate të tillë do të zvogëlohet. 8. Dispozitat e fundit bëjnë dy kufizime shtesë mbi objektin territorial të zbatimit që do të jenë të rëndësishëm për pak Shtete. Njëra zbatohet vetëm nëse një Shtet është palë e një marrëveshjeje tjetër ndërkombëtare që përmban dispozita në lidhje me çështjet që rregullohen nga kjo Konventë; tjetra i lejon Shtetet që kanë ligj të njëjtë ose të ngjashëm të brendshëm për shitjet të deklarojnë që Konventa nuk zbatohet ndërmjet tyre. 9. Kontratat e shitjes dallohen nga kontratat për shërbimet në dy aspekte nga Neni 3. Një kontratë për furnizimin e mallrave që prodhohen ose krijohen konsiderohet të jetë një shitje, përveç kur pala që porosit mallrat merr përsipër të sigurojë një pjesë thelbësore të materialeve të nevojshme për prodhimin ose krijimin e tyre. Nëse pjesa më e madhe e detyrimeve të palës që bën furnizimin me mallra konsiston në dhënien e punës ose shërbimeve të tjera, Konventa nuk zbatohet. 10. Konventa përmban një listë të tipeve të shitjeve që përjashtohen nga Konventa, qoftë për shkak të qëllimit të shitjes (mallrat e blera për përdorim personal, familjar ose shtëpiak), natyrës së shitjes (shitje me ankand, me ekzekutim ose ndryshe ligjërisht) ose natyrës së mallrave (aksionet, pjesët, letrat me vlerë të investuara, instrumentet e negociueshme, paratë, anijet, mjetet e lundrimit, automjet amfib, avion, energji elektrike). Në shumë Shtete disa ose të gjitha këto shitje rregullohen nga rregullat e veçanta që reflektojnë natyrën e tyre të veçantë. 11. Shumë nene e bëjnë të qartë që lënda e Konventës është e kufizuar në hartimin e kontratës dhe të drejtat dhe detyrat e blerësit dhe shitësit që rrjedhin nga një kontratë e tillë. Veçanërisht, Konventa nuk trajton vlefshmërinë e kontratës, efektin që kontrata mund të ketë mbi pronësinë mbi mallrat e shitur ose përgjegjësinë e shitësit për vdekjen ose dëmtimin personal të shkaktuar nga mallrat një personi. B. Autonomia e palëve 12. Parimi bazë i lirisë për lidhjen e kontratës në shijen ndërkombëtare të mallrave njihet nga dispozita që lejon palët të përjashtojnë zbatimin e kësaj Konvente ose të devijojnë apo ndryshojnë efektin e çdo një prej dispozitave të saj. Përjashtimi ...(e palexueshme)... C. Interpretimi i Konventës 168
  • 169. 13. Kjo Konventë për njësimin e së drejtës që rregullon shitjen ndërkombëtare të mallrave do të përmbushë më mirë qëllimin e saj nëse interpretohet në një mënyrë konsistente në të gjitha sistemet ligjore. Kujdes i madh iu kushtua përgatitjes së saj për ta bërë atë sa më të qartë dhe të thjeshtë për t’u kuptuar sa të jetë e mundur. Megjithatë, mosmarrëveshjet do të indin në lidhje me kuptimin dhe zbatimin e saj. Nëse kjo ndodh, të gjitha palët, duke përfshirë gjykatat e brendshme dhe gjykatat e arbitrazhit, duhet të marrin parasysh karakterin e saj ndërkombëtare dhe të nxisin uniformitetin në zbatimin e saj dhe respektimin e mirëbesimit në tregtinë ndërkombëtare. Veçanërisht, nëse një element në lidhje me një çështje të caktuar të rregulluar nga kjo Konventë nuk zgjidhet shprehimisht në të, çështja duhet të zgjidhet në pajtim me parimet e përgjithshme mbi të cilat bazohet Konventa. Vetëm në mungesë të këtyre parimeve çështja duhet të zgjidhet në pajtim me ligjin e zbatueshëm në bazë të rregullave të së drejtës private ndërkombëtare. D. Interpretimi i Kontratave; zakonet 14. Konventa përmban dispozita mbi mënyrën në të cilën interpretohen deklarimet dhe sjellja e një pale në kontekstin e hartimit të kontratës ose të zbatimit të saj. Zakonet për të cilat bihet dakord nga palët, praktikat që ato kanë vendosur ndërmjet tyre dhe zakonet e të cilave palët i dinin ose duhej t’i dinin dhe që janë gjerësisht të njohura, dhe respektohen rregullisht nga palët në kontratën e tipit të përfshirë në tregtinë e veçantë përkatëse mund të jenë të gjitha detyruese për palët në kontratën e shitjes.E. Forma e kontratës 15. Konventa nuk ia nënshtron kontratën e shitjes një kërkese në lidhje me formën. Veçanërisht Neni 11 parashikon që asnjë marrëveshje me shkrim nuk është e nevojshme për lidhjen e kontratës. Megjithatë, nëse kontrata është me shkrim dhe përmban një dispozitë që çdo modifikim ose prishje me marrëveshje të jetë me shkrim, Neni 29 parashikon që kontrata nuk mund të modifikohet ose prishet ndryshe me marrëveshje. I vetmi përjashtim është që një palë mund të përjashtohet nëpërmjet sjelljes së tij nga mbrojtja e një dispozite të tillë në masën që personi tjetër është mbështetur mbi atë sjellje. 16. Me qëllim që të përmbushë nevojat e atyre Shteteve legjislacioni i të cilëve kërkon që kontratat e shitjes të përfundohen ose evidentohen me shkrim, Neni 96 u jep të drejtë atyre Shteteve të deklarojnë që as Neni 11 dhe as përjashtimi i Nenit 29 nuk zbatohet nëse një palë në kontratë kë vendin e saj të punës në atë Shtet.Pjesa e Dytë. Hartimi i Kontratës 17. Pjesa e Dytë e Konventës trajton një numër çështjesh që lindin gjatë hartimit të kontratës ndërmjet këmbimin të një oferte dhe një pranimi. Nëse hartimi i kontratës kryhet në këtë mënyrë, kontrata përfundohet nëse pranimi i ofertës hyn në fuqi. (mungon paragraf) 18. Konventa merr një pozicion të mesëm ndërmjet doktrinës së revokueshmërisë së ofertës deri në pranimin e saj dhe parevokueshmërisë së saj të përgjithshëm për një periudhë kohe. Rregulli i përgjithshëm është që oferta mund të revokohet. Megjithatë, revokimi duhet të arrijë personin që i drejtohet oferta para se ai të ketë nisur pranimin, Gjithsesi, një ofertë nuk mund të revokohet nëse ajo tregon se është e parevokueshme, që ajo mund ta bëjë nëpërmjet caktimit të një afati të prerë për pranim ose tjetër. Për më tepër, një ofertë nuk mund të revokohet nëse ka qenë e arsyeshme për personin që i drejtohet oferta të mbështetet mbi ofertë si të parevokueshme dhe ai ka vepruar në bazë të ofertës 19. Pranimi i një oferte mund të bëhet nëpërmjet një deklarimi ose sjellje tjetër të personit që i drejtohet oferta që tregon aprovim për ofertën që i komunikohet ofertuesit. Megjithatë, në disa raste pranimi mund të konsistojë në kryerjen e një veprimi, si dërgimi i mallrave ose pagesa e çmimit. Një veprim i tillë do të ishte normalisht i efektshëm si një pranim në momentin që është kryer veprimi. 20. Një problem i shpeshtë në hartimin e kontratës, ndoshta veçanërisht në lidhje me kontratat e shitjes së mallrave, rrjedh nga një përgjigje ndaj një oferte që synon të jetë një pranim por përmban terma shtesë ose të ndryshëm. Sipas Konventës, nëse termat shtesë ose të ndryshëm nuk ndryshojnë materialisht termat e ofertës, përgjigja përmban një pranim, përveç kur ofertuesi pa vonesa të panevojshme i kundërshton ato terma. Nëse ai nuk i kundërshton, termat e kontratës janë termat e ofertës me modifikimet që gjenden në pranim. 21. Nëse termat shtesë ose të ndryshëm nuk ndryshojnë materialisht termat e kontratës, përgjigja përbën një kundër- ofertë që nga ana e saj duhet të pranohet në mënyrë që të përfundohet një kontratë. Termat shtesë ose të ndryshme në lidhje me, ndërmjet të tjerash, çmimin, pagesën, cilësinë dhe sasinë e mallrave, vendin dhe kohën e furnizimit, masën e përgjegjësisë së një pale ndaj tjetrës ose zgjidhja e mosmarrëveshjeve konsiderohen të ndryshojnë termat e ofertës materialisht. 169
  • 170. Pjesa e Tretë. Shitja e mallraveA. Detyrimet e shitësit 22. Detyrimet e përgjithshme të shitësit janë të dorëzojë mallrat, të dorëzojë çdo dokument që kanë të bëjnë me to dhe të transferojë pronësinë mbi mallrat, siç kërkohet nga kontrata dhe kjo Konventë. Konventa përmban rregulla shtesë për tu zbatuar në mungesë të marrëveshjes kontraktuale, në lidhje me kur, ku dhe si shitësi duhet të përmbushë këto detyrime. 23. Konventa përmban një sërë rregullash që zbatojnë detyrimet e shitësit në lidhje me cilësinë e mallrave. Në përgjithësi, shitësi duhet të dorëzojë mallrat që kanë sasinë, cilësinë dhe përshkrimin e kërkuar nga kontrata dhe që gjenden ose janë paketuar në mënyrën e kërkuar nga kontrata. Një komplet rregullash të rëndësisë së veçantë në shitjet ndërkombëtare të mallrave përfshin detyrimin e shitësit për të dorëzuar mallra që janë të lira nga çdo pretendim ose e drejtë e një pale të tretë, duke përfshirë të drejtat e bazuara në pronësinë industriale dhe pronësi tjetër industriale. 24. Në lidhje më detyrimin e shitësit për cilësinë e mallrave, Konventa përmban dispozita mbi detyrimin e blerësit për të inspektuar mallrat. Ai duhet ...(mungon pjesë) ...B. Detyrimet e blerësit 25. Në krahasim me detyrimet e shitësit, detyrimet e përgjithshme të blerësit janë më të përmbledhura dhe relativisht të thjeshta; ato janë të paguajë çmimin e mallrave dhe të pranojë furnizimin e tyre siç kërkohet nga kontrata dhe Konventa. Konventa përmban rregulla shtesë për t’u zbatuar në mungesë të marrëveshjes kontraktuale për mënyrën si caktohet çmimi dhe ku dhe kur blerësi duhet të përmbushë detyrimin të paguajë çmimin.C. Mjetet e mbrojtjes ndaj shkeljes së kontratës 26. Mjetet e mbrojtjes së blerësit për shkeljen e kontratës nga shitësi janë parashikuar në lidhje me detyrimet e shitësit dhe mjetet e mbrojtjes së shitësit janë parashikuar në lidhje me detyrimet e blerësit. Kjo e bën më të lehtë për të zbatuar dhe kuptuar Konventën. 27. Modeli i përgjithshëm i mjeteve të mbrojtjes është i njëjtë për të dy rastet. Nëse përmbushen të gjitha kushtet e kërkuara, pala e dëmtuar mund të kërkojë përmbushjen e detyrimeve të palës tjetër, të pretendojë zhdëmtim dhe të shfuqizojë kontratën. 28. Ndër kufizimet më të rëndësishëm mbi të drejtën e palës së dëmtuar për të pretenduar një mjet mbrojtës është koncepti i shkeljes thelbësore. Në mënyrë që një shkelje kontrate të jetë thelbësore, duhet të rezultojë në dëmtim të tillë për palën tjetër që ia bën thelbësisht të pamundur atij atë që ai mund të presë nga kontrata, përveç kur rezultati nuk ishte parashikuar nga pala që bën shkeljen dhe nuk mund të parashikohet nga një person i arsyeshëm i të njëjtit lloj në të njëjtat rrethana. Një blerës mund të kërkojë furnizimin me mallra zëvendësues vetëm nëse mallrat e sjellë nuk kanë qenë në pajtim me kontratën dhe mungesa e përputhshmërisë ka përbërë një shkelje thelbësore të kontratës. Ekzistenca e shkeljes thelbësore është një prej dy rrethanave që justifikon një deklarim të anulimit të kontratës nga pala e dëmtuar; rrethana tjetër është që, në rastin e mosfurnizimit me mallra nga shitësi ose mospagesa e çmimit ose mosmarrja në dorëzim e mallrave nga blerësi, pala që bën shkeljen nuk përmbush detyrimin në një periudhë kohe të arsyeshme të caktuar nga pala e dëmtuar. 29. Mjetet e tjera të mbrojtjes mund të kufizohen nga rrethana të veçanta. Për shembull, nëse mallrat nuk janë në pajtim me kontratën, blerësi mund t’i kërkojë shitësit të ndreqë mungesën e përputhshmërisë nëpërmjet riparimit, nëse kjo nuk është e paarsyeshme duke patur parasysh të gjitha rrethanat. Një palë nuk mund të rikuperojë dëmet që ai mund të kishte zvogëluar duke marrë masat e duhura. Një palë mund të përjashtohet nga pagesa e dëmeve në rastin e një pengese tej kontrollit të saj.D. Kalimi i rrezikut 30. Duke caktuar momentin e saktë kur risku i humbjes ose dëmi tek mallrat kalon nga shitësi tek blerësi është i një rëndësie të madhe në kontratat për shitjen ndërkombëtare të mallrave. Palët mund t’a rregullojnë këtë çështje në kontratën e tyre nëpërmjet një dispozite të veçantë ose nëpërmjet përdorimit të një termi tregtar. Megjithatë, për rastin e shpeshtë kur kontrata nuk përmban një dispozitë të tillë, Konventa përmban një paketë të plotë rregullash. 31. Të dy rastet e veçanta të parashikuara nga Konventa ndodhin kur kontrata (mungon pjesë) ... mallrat që nuk janë të identifikuara, ato duhet të identifikohen sipas kontratës para se të konsiderohen të vendosura në dispozicion të blerësit dhe risku i humbjes së tyre mund të konsiderohet t’i ketë kaluar atij.E. Pezullimi përmbushjes së detyrimit dhe shkelja e pritshme 32. Konventa përmban rregulla të veçanta për situatën në të cilën, para datës në të cilën bëhet i kërkueshëm përmbushja e detyrimit, bëhet e qartë që një prej palëve nuk do të përmbushë një pjesë thelbësore të detyrimeve të saj ose do të 170
  • 171. kryejë një shkelje thelbësore të kontratës. Një dallim bëhet ndërmjet atyre çështjeve në të cilat pala tjetër mund të pezullojë përmbushjen e detyrimeve të saj sipas kontratës por kontrata vazhdon të ekzistojë në pritje të ngjarjeve të ardhshme dhe atyre çështjeve në të cilat ajo mund të deklarojë prishjen e kontratës.F. Përjashtimi nga përgjegjësia për të paguar dëmet 33. Nëse një palë nuk përmbush një prej detyrimeve të saj për shkak të një pengese tej kontrollit të saj që normalisht nuk mund të pritej të merrej parasysh në momentin e përfundimit të kontratës dhe që ai nuk mund ta mënjanonte apo kapërcente, ai është i përjashtuar nga pagimi i dëmeve. Ky përjashtim mund të zbatohet edhe nëse pamundësia është për shkak të mosveprimit të një personi të tretë që ai e ka angazhuar për të përmbushur të gjithë ose një pjesë të kontratës. Megjithatë, ai i nënshtrohet çdo mjeti tjetër, duke përfshirë uljen e çmimit, nëse mallrat kanë qenë me defekt në një mënyrë të caktuar.G. Ruajtja e mallrave 34. Konventa u cakton të dy palëve detyrimin për të ruajtur çdo mall në zotërim të tyre që i takon palës tjetër. Një detyrim i tillë është e një rëndësie më të madhe në një shitje ndërkombëtare të mallrave ku pala tjetër është nga një vend i huaj dhe nuk mund të ketë agjentë në vendin ku gjenden mallrat. Në rrethana të caktuara, pala në zotërim të mallrave mund t’i shesë ato, ose mund t’i kërkohet që t’i shesë. Një palë që shet mallrat ka të drejtën të mbajë nga çmimi i shitjes një shumë të barabartë me shpenzimet e arsyeshme për ruajtjen e mallrave dhe shitjen e tyre dhe duhet t’i raportojë palës tjetër për shumën e mbetur.Pjesa e Katërt. Klauzola të Fundit 35. Klauzolat e fundit përmbajnë dispozitat e zakonshme në lidhje me Sekretarin e Përgjithshëm si depozitues dhe parashikojnë që Konventa i nënshtrohet ratifikimit, pranimit ose aprovimit nga ato Shtete që e kanë nënshkruar atë më 30 shtator 1981, që është e hapur për aderim nga të gjithë Shtetet që nuk janë Shtete nënshkrues dhe që teksti është njëlloj i barasvlershëm në gjuhën arabe, kineze, angleze, frënge, ruse dhe spanjolle. 36. Konventa lejon një numër deklarimesh. Ato që kanë të bëjnë me objektin dhe kërkesën në lidhje me një kontratë me shkrim janë përmendur më sipër. Ka një deklaratë të veçantë për Shtetet që kanë sisteme të ndryshme ligjorë që rregullojnë kontratat e shitjes në pjesë të ndryshme të territorit të tyre. Së fundi, një Shtet mund të deklarojë që ai nuk do t’i nënshtrohet Pjesës II mbi hartimin e kontratës ose Pjesës III mbi të drejtat dhe detyrimet e blerësit dhe shitësit. Kjo deklaratë e fundit u përfshi si pjesë e vendimit për të kombinuar në një konventë lëndën e dy Konventave të Hagës të vitit 1964.i Dr. Milorad TeÇi}, Spoljnotrgovinsko poslovanje, XII izmenjeno i dopunjenoizdanje, Savremena administracija, Beograd, 1987, стр.460ii На пример, домашно претпријатие склучило договор со странски партнер за извоз на одредена стока, но нее сигурно дали странскиот партнер уредно ќе му ја плати договорената цена. Тогаш од својот странскипартнер бара плаќањето да го изврши со испорака на стока за која домашното претпријатие езаинтересирано, таа стока ја продава на домашниот пазар и така се обезбедува дека ќе го наплати своетопобарување по основ на стоката што ќе ја извезе.iii Во улога на налогодавец може да се јави и НБМiv Пошироко кај Staki} M., Me|unarodni transport i Çpedicija, Nau~na knjiga i ViÇaskola za ekonomiju i informatiku, Beograd, 1990v Пошироко кај Grandov Zorka, Spoljnotrgovinsko poslovanje, Beogradska trgova~kaomladina, Beograd, 2000vi Пошироко кај Александар Николоски, Меѓународна шпедиција, Економски факултет Скопје, 2002, стр. 9-22 171
  • 172. vii Ma|ari} Juraj, Me|unarodna Çpedicija, Sveu~iliÇte u Zagrebu, Fakultetprometnih znanosti Zagreb, 1986, стр. 2-3viii Вељковиќ Д., Надворешнотрговски и девизен систем, авторизирани предавања, ФТУ-Охрид, 2000, стр.391 172

×