• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content

Loading…

Flash Player 9 (or above) is needed to view presentations.
We have detected that you do not have it on your computer. To install it, go here.

Like this document? Why not share!

E08 Vr 09 Pinxten Indra

on

  • 621 views

test

test

Statistics

Views

Total Views
621
Views on SlideShare
619
Embed Views
2

Actions

Likes
0
Downloads
0
Comments
0

2 Embeds 2

http://www.lmodules.com 1
http://www.linkedin.com 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    E08 Vr 09 Pinxten Indra E08 Vr 09 Pinxten Indra Document Transcript

    • Een antropologische kijk op placenta en navelstreng. Auteur: Indra Pinxten Promotor: Els Hendrix Co-promotor: Lindsay Peeters Bachelorproef voorgedragen tot het behalen van het diploma vroedvrouw Academiejaar 2007-2008
    • Een antropologische kijk op placenta en navelstreng. Auteur: Indra Pinxten Promotor: Els Hendrix Co-promotor: Lindsay Peeters Bachelorproef voorgedragen tot het behalen van het diploma vroedvrouw Academiejaar 2007-2008
    • Voorwoord Een belangrijk onderdeel in de opleiding Vroedkunde beoogt het wetenschappelijk onderzoek. Het vergroot onze algemene kennis en het komt ons individueel vroedkundig handelen zeker ten goede. Een antropologische kijk op placenta en navelstreng spreekt mij aan omdat er over culturen heen verschillend met dit orgaan wordt omgesprongen wat dit tot iets uniek maakt. Bij de uitwerking van deze studie mocht ik op veel steun rekenen. Het lijkt mij dan ook gepast een dankwoord te richten. In de eerste plaats dank ik mijn promotoren Lic. Els Hendrix en vroedvrouw Lindsay Peeters. Bij hen kon ik steeds rekenen op een deskundige uitleg voor al mijn vragen. Ook dank ik mijn medestudenten Lydia Coolen, Roxanne Peters en Elke Reynders voor de fijne samenwerking. In het bijzonder ben ik ook mijn ouders dankbaar. Ze gaven mij de kans te studeren en samen met mijn vriend steunden ze mij in alle moeilijke momenten. Indra Pinxten mei 2008
    • Samenvatting Een antropologische kijk op placenta en navelstreng. Pinxten, I., Hendrix, E., Peeters, L.(2008) Deze literatuurstudie behandelt op theoretische en praktische wijze het omgaan met de placenta en navelstreng in verschillende culturen. Concreet betekent dit dat de meest voorkomende, meest betekenisvolle geloofsovertuigingen omtrent de rol van placenta en navelstreng zowel tijdens als na de geboorte kort worden toegelicht. Wanneer we de focus in eerste instantie even bij de in traditionele culturen gebruikte technieken en daarbijhorende geloofsovertuigingen op het moment van de geboorte leggen, merken we dat bij het afnavelen vaak het tijdstip van afnavelen en de lengte van de navelstrengstomp een belangrijke rol spelen. Vaak – onder invloed van de geloofsovertuiging – worden niet-steriele instrumenten gebruikt met alle gevolgen vandien. Een weerhouden placenta wekt in de meest traditionele culturen heel wat paniek op. Allerlei primitieve middeltjes worden aangewend om de placenta uit te niezen of uit te braken. Een meer algemeen verspreide techniek is die van de lotus birth. Hierbij wordt de navelstreng niet doorgeknipt na de geboorte vermits dit als een gewelddadige handeling wordt aanzien. De neonaat blijft hierdoor vast aan zijn of haar placenta totdat de navelstreng op natuurlijke wijze afvalt. Wanneer we onderzoeken wat er met placenta en navelstreng gebeurt na de geboorte, merken we grote verschillen in handelingen, maar meestal met hetzelfde einddoel: de goden gunstig gezind stemmen zodat het kind een voorspoedig leven kent. De placenta en navelstreng worden volgens uiteenlopende rituelen geëerd, begraven of zelfs een leven lang bijgehouden. Dat de placenta rijk is aan stamcellen en geschikt is als geneesmiddel is al langer bekend. Verder moet gezegd dat er altijd al een speciale relatie is geweest tussen placenta’s en bomen. Verschillende culturen begraven de placenta onder een boom (dit is ook gekend in onze cultuur). Placentophagie daarentegen (het eten van de placenta) is dan weer minder bekend vermits hierrond een taboesfeer blijft hangen. Uiteindelijk kunnen we stellen dat iedere cultuur wel een bepaalde geloofsovertuiging heeft om nu net die handeling op die bepaalde manier uit te voeren. Wanneer deze fenomenen op een hoger niveau worden bestudeerd, kan er worden opgemerkt dat de verklaring voor dit gedrag vaak te zoeken is in de historische, politieke, economische, religieuze en maatschappelijke verhoudingen binnen een cultuur. Onze Westerse cultuur kan over het algemeen als laag ritueel worden bestempeld, terwijl traditionele culturen buiten onze Westerse grenzen (ontwikkelingslanden, Polen, Oekraïne, China, Japan, Korea, eilandgroepen, ...) eerder hoog ritueel zijn. Waar onze Westerse cultuur op techniek en wetenschap teert, is het geloof in het bovennatuurlijke in de traditionele niet-Westerse culturen overheersend. Puur wetenschappelijk kan er sprake zijn van een primerende cultuur, maar spiritueel gezien moet deze dan weer inboeten. Het is een gezonde mix van beide die ons als vroedvrouw moet helpen de beste zorgen aan zowel moeder als kind te geven.
    • Inhoudstabel Voorwoord Samenvatting Inhoudstabel 1 Inleiding ......................................................................................................................... 1 1.1 Antropologie van de placenta .................................................................................. 1 1.2 Waarom behandelen culturen de placenta verschillend? ......................................... 2 2 Rol van de placenta en navelstreng bij de geboorte....................................................... 3 2.1 Afnavelen ................................................................................................................ 3 2.1.1 Tijdstip van afnavelen: vroeg versus laat afnavelen ......................................... 3 2.1.2 Lengte en behandeling van de navelstrengstomp ............................................ 4 2.2 Lotus birth ............................................................................................................... 5 2.2.1 Motivatie om voor lotus birth te kiezen ............................................................. 5 2.3 De weerhouden placenta......................................................................................... 6 3 Wat gebeurt met de placenta en navelstreng afzienbare tijd na de geboorte? ............... 7 3.1 De navelstreng ........................................................................................................ 7 3.2 Het wegwerpen van de placenta ............................................................................. 7 3.3 De placenta als medicijn ......................................................................................... 8 3.4 De placenta en de relatie met een boom ................................................................. 9 3.5 Placentophagie ....................................................................................................... 9 3.6 Met de helm geboren .............................................................................................10 4 Besluit...........................................................................................................................11 5 Bibliografie ....................................................................................................................13 6 Bijlage 1........................................................................................................................15
    • 1 Inleiding De placenta is een verbazingwekkend en uniek orgaan. Het is de directe fysieke verbinding tussen moeder en kind. Het groeit samen met de foetus in de baarmoeder vanaf de eerste celdeling. Onmiddellijk start het met zijn belangrijkste taak: de foetus voeden. Op het tijdstip van geboorte, behoudt de placenta zijn verbinding met de baarmoeder zo lang mogelijk. Het orgaan wil ondersteuning blijven bieden tot de baby succesvol in de buitenwereld is afgeleverd. Wanneer het moment van aflevering dan aanbreekt, lost het zijn greep en wordt het ten slotte zelf geboren. In alle culturen heeft het menselijk lichaam dezelfde vorm en functie. Toch hecht elke cultuur andere betekenissen en waarden aan de verschillende lichaamsdelen. Een goed voorbeeld hiervan is nu net de placenta. Cultureel gezien is zwangerschap een gebeurtenis die voor bezorgdheid kan zorgen. In de meeste Westerse culturen eindigt deze bezorgdheid na de geboorte van het kind. Er wordt vooral aandacht besteed aan de pasgeborene. De placentageboorte gebeurt zonder plechtigheid omdat bij het overgrote deel van de Westerse biomedici de placenta slechts een kleine culturele waarde heeft. Meestal wordt de placenta na de geboorte dan ook meteen weggeworpen. Haaks daarop, vooral bij niet-Westerse culturen hoort de placentageboorte bij het hele ‘geboortegebeuren’. De placenta wordt niet gezien als afval. Voortgaand op Bastien (2003) - die aangeeft dat er bij het ontleden van het woord ‘medicijn’ tot de betekenis van ‘medi’ is midden of mediator gekomen wordt – stellen sommige culturen de placenta voor als mediator tussen de levensstroom van moeder en baby. De placenta wordt voorgesteld als de levensboom waarop vertakte bloedvaten lopen zoals takken zich verhouden in een boom. In sommige culturen wordt het zelfs als tweeling van de neonatus gezien (Birdsong, 1998) Deze literatuurstudie behandelt op een theoretische en praktische wijze het omgaan met de placenta en navelstreng in verschillende culturen. De antropologie van de placenta en navelstreng wordt bestudeerd met als doel een betere kijk te verkrijgen op de - in verschillende culturen - gebruikte technieken en daarbij horende geloofsovertuigingen en dit tijdens en na de zwangerschap. 1.1 Antropologie van de placenta Speculaties betreffende de betekenissen omtrent geboorterituelen intrigeren niet enkel antropologen, filosofen, wetenschappers en poëten, maar de hele mensheid. Om de placenta in een culturele context te bestuderen moeten er ook andere aspecten van die cultuur worden bekeken. Wat mensen weten en geloven in hun maatschappij moet m.a.w. worden weerkaatst in wat ze zeggen over en wat ze doen met de placenta. In eerste instantie en dit beweren ook Jones en Kay (2003) zou men kunnen stellen dat wat er tijdens een geboorte gebeurt, gedeeltelijk puur instinctief is. Echter, het weerkaatst ook sociale waarden die variëren binnen elke maatschappij. De verwijdering van de placenta kan bijvoorbeeld culturele waarden betreffende de rol van man en vrouw in een bepaalde maatschappij reflecteren. Birdsong (1998) beweert dat de reden voor het bestaan van verschillende rituelen en culturele ceremonies voor de placenta en de navelstreng, ligt in het kunnen omgaan met de angst voor het onbekende. Door een aantal voorgeschreven stappen te ondernemen in een beangstigende situatie heeft men een gevoel van controle. Ook wil men de toekomst van de pasgeborene verzekeren. Hij of zij moet het volgende stadium van zijn leven veilig kunnen 1
    • betreden. Om dit te realiseren moet er met respect worden omgegaan met de “ tweeling ” van de pasgeborene. 1.2 Waarom behandelen culturen de placenta verschillend? Volgens Jones en Kay (2003) kan worden aangenomen dat er twee soorten culturen bestaan: de hoog rituele culturen en de laag rituele culturen.1 Een cultuur is hoog ritueel als wordt beweerd dat de placenta vervuld is met magische krachten. De placenta kan een bepaalde gebeurtenis voorkomen of veroorzaken. Het spreekt voor zich dat in deze culturen de placenta met respect moet worden behandeld, zoniet zou dit gevolgen voor moeder en / of baby kunnen hebben. Voor de baby kan dit gaan van sproeten (klein gevolg) tot in het ergste geval zelfs de dood. De moeder zou wel eens problemen kunnen ondervinden bij een volgende zwangerschap (bijvoorbeeld een moeilijk bevalling). Anderzijds kan ook worden gesteld dat in deze culturen wordt geloofd dat bij een correcte verwijdering en dus waardering van de placenta dit gunstige gevolgen zal hebben voor moeder en baby. Voorbeelden hier zijn een kind dat op jonge leeftijd leert spreken en voor de moeder een spoedig verloop van een volgende zwangerschap. Men zou de vraag kunnen stellen hoe tot dit geloof wordt gekomen? Waarom men toelaat zulke technieken toe te passen? Zijn de toegepaste technieken volledig veilig voor moeder en kind? Over het algemeen kan worden gesteld dat deze technieken plaatsvinden in ongeveer 2/3 van de ontwikkelingslanden. Bijna de helft van alle geboortes gebeuren daar buiten de voorziene professionele faciliteiten. Familieleden, stamhoofden, de moeder zelf (dus niet professioneel opgeleid personeel) regisseren de geboorte waardoor bijgeloof en dus allerhande rituelen worden toegepast (WHO2, 1998). Een cultuur is daarentegen laag ritueel als wordt beweerd dat de placenta geen magische krachten bezit. In deze culturen gaat men de placenta wegwerpen, begraven, verbranden of ophangen. Dit zonder enige dienst of ceremonie. In deze literatuurstudie worden de meest voorkomende rituelen toegelicht. De nadruk zal hier meer op de hoog rituele culturen liggen, vermits deze heel wat rituelen bezitten om de placenta te eren: (lees: correct te verwijderen en behandelen). Achtereenvolgend worden behandeld: - Rol van de placenta en navelstreng bij de geboorte; o afnavelen; o Lotus birth; o Weerhouden van de placenta; - Wat gebeurt met de placenta en navelstreng afzienbare tijd na de geboorte? o Navelstrengrituelen; o De placenta als medicijn; o De placenta wegwerpen; o De placenta in relatie tot bomen; o Placentophagie; o Met de helm geboren worden. 1 In de inleiding wordt dit al eens aangehaald. Hier wordt geografisch de opsplitsing tussen Westerse en niet-Westerse culturen weergegeven. 2 WHO: World Health Organisation. 2
    • 2 Rol van de placenta en navelstreng bij de geboorte 2.1 Afnavelen Afnavelen is niet het zomaar doorknippen van de navelstreng. Immers, in dat geval komen de bloedvaten volledig bloot te liggen waardoor de baby kan doodbloeden. Zoogdieren bijten de navelstreng door en in tegenstelling tot het zomaar doorknippen kneuzen zij bij het bijten de bloedvaten waardoor deze worden afgekneld. Het jong zal hierdoor niet doodbloeden. De mens imiteert dit (weliswaar op een professionelere manier) door de navelstreng af te klemmen met kochers om vervolgens te knippen tussen deze kochers. 2.1.1 Tijdstip van afnavelen: vroeg versus laat afnavelen Doorheen de geschiedenis werd constant de vraag gesteld: “Wanneer kan men het best de navelstreng doorknippen?”. In de 17e eeuw werd de baby onmiddellijk na de geboorte afgenaveld 3 opdat de baby gemakkelijker en sneller vrij kon bewegen (Nicols, 2000). Later, in de 18e en 19e eeuw was er meer een evolutie om het afnavelen uit te stellen. Volgens Erasmus Darwin (1801) mocht men de navelstreng slechts doorknippen als de pasgeborene herhaaldelijk goed had geademd en als de navelstreng niet meer pulseerde. Immers, Darwin weerlegde de technieken uit de 17e eeuw (onmiddellijk afnavelen) door te beweren dat het bloed van de pasgeboren bij onmiddellijke afnaveling na de geboorte in de placenta bleef, terwijl het in het kind zou moeten stromen. Dit zou het kind veel sterker maken. Nu nog, wordt de navelstreng in vele culturen pas doorgeknipt nadat deze gestopt is met pulseren. Men is ervan overtuigd dat de placenta leven geeft aan de foetus en men wil zeker zijn dat alle leven in de foetus aanwezig is (kan worden overgedragen van placenta naar pasgeborene). Andere culturen wachten zelfs tot de placenta zelf volledig geboren is. Een eerste verklaring kan worden gezocht in de navelstrengbloedvaten die zichtbaar worden waardoor het idee groeit dat de placenta een afzonderlijk leven is. Een leven dat aan de baby is gehecht (Birdsong, 1998).4 Een tweede verklaring - en in sommige delen van Zuid- Amerika leeft dit idee - kan worden gezocht in het geloof dat als men de navelstreng doorknipt, er niets meer is om de placenta uit de moeder te trekken. Hierdoor zou de placenta kunnen opstijgen in het lichaam van de moeder en haar m.a.w. doen stikken (Davies, 2005). De World Health Organisation (1998) publiceert dat het tijdstip van afnavelen over het algemeen weinig kwaad kan. Een later tijdstip van afnavelen zou zelfs als voordelig kunnen worden aanzien voor het kind. Het is vooral de manier van afnavelen inzake hygiëne die in deze culturen in vraag moet worden gesteld. Zo is het in Nepal gebruikelijk eigen gemaakt katoenkoord, grassprieten, schorsvezels, riet of fijne wortels te gebruiken om de navelstreng af te binden. Vaak schuilt achter het gebruik van dit materiaal nog een betekenis. Echter, technisch gezien is dit natuurlijk schadelijk omdat dergelijke materialen vaak tetanussporen uit de grond bevatten waardoor het risico op tetanus bij de pasgeborene aanzienlijk wordt verhoogd. In het algemeen kan worden gesteld dat wanneer de bevalling in deze culturen niet wordt geleid door professioneel opgeleid personeel het materiaal waarmee de navelstreng wordt doorgeknipt zelden tot nooit steriel is met alle gevolgen vandien. 3 Nog voor de placenta geboren was. 4 Zie de inleiding “Waarom behandelen culturen de placenta verschillend?”. Wanneer de bevalling in ontwikkelingslanden niet gebeurt in de daarvoor voorziene professionele faciliteiten, neemt het bijgeloof de bovenhand. 3
    • 2.1.2 Lengte en behandeling van de navelstrengstomp Er wordt niet enkel waarde gehecht aan het tijdstip van afnavelen maar ook aan de lengte van de navelstrengstomp. Over het algemeen wordt de navelstrengstomp in deze traditionele culturen nogal lang gehouden. Vroedvrouwen in Malaya knippen de navelstreng door op lengte van de middelvinger van de pasgeborene, terwijl men in Mexico op lengte van de hand van de baby doorknipt. In Ecuador is het gebruikelijk de navelstrengstomp bij meisjes 12 tot 15 cm lang te laten. Hier gelooft men dat alles korter dan deze lengte zou resulteren in een te smalle uterus en smalle heupen waardoor het meisje later bij eventuele zwangerschappen heel wat problemen zal ondervinden. Een te lange navelstrengstomp is niet volkomen veilig vermits het moeilijker is deze droog te houden en een langere navelstrengstomp kan gemakkelijker in contact komen met urine en dergelijke. Uitzondelijk, in een aantal stammen in Uganda, wordt de navelstrengstomp zeer kort gehouden. Ook dit is niet volkomen veilig vermits deze moeilijk uit te voeren ingreep de kans op infecties ook groot maakt. In heel wat culturen wordt de navelstrengstomp behandeld met allerlei substanties. As, olie, boter, kruiddeeg en modder worden frequent gebruikt. Het spreekt ook weer voor zich dat deze substanties vaak geinfecteerd zijn door allerei bacteriën wat het risico op infectie bij de pasgeborene aanzienlijk doet toenemen. Eén van de meest gevaarlijke praktijken is het aanbrengen van koe-, kippen- of rattenmest op de navelstrengstomp. Niet elke toegepaste techniek in zulke culturen hoeft daarom negatief te zijn. Bij sommige culturen in Kenya is het gebruikelijk dat de moeder haar moedermelk aanbrengt op de navelstrengstomp. Gezien de antibacteriële factoren aanwezig in deze melk kan dit misschien zelfs als voordelig worden beschouwd. Onderstaande tabel geeft een overzicht van een aantal procedures met bijhorende voor- en nadelen. Het is niet de bedoeling hier een volledig overzicht te geven. Deze tabel bevat enkel een aantal (meest voorkomende) voorbeelden. Procedure Voordelig gevolg Onbekend gevolg Nadelig gevolg Tijdstip van Doorknippen van de afnavelen navelstreng nadat deze gestopt is met pulseren (gebeurt in de meeste culturen). Gebruikt materiaal bij Nieuwe katoendraad Niet-steriele draad, afbinden (Nepal) gebruikte katoendraad, gras, riet, ... Gebruikt materiaal bij Messen en scharen Niet-steriele doorknippen eerst in een vlam materialen, botte houden. (Mexico, messen en scharen Guatemala, Papua New Guinea) Lengte van de Lange Zeer korte navelstrengstomp navelstrengstomp navelstrengstomp (Azië, Afrika, Latijns- (Uganda) Amerika) Behandeling van de Moedermelk As, olie, boter, navelstrengstomp aanbrengen op de kruiddeeg, modder, navelstrengstomp koe-, kippen- of rattenmest 4
    • 2.2 Lotus birth Bij een lotus birth 5 wordt de navelstreng niet doorgeknipt na de geboorte. De neonaat blijft hierdoor vast aan zijn of haar placenta totdat de navelstreng op natuurlijke wijze afvalt. Dit gebeurt vanaf de derde tot ongeveer de tiende dag postnataal. Hierdoor wordt de neonaat traag gescheiden van zijn binding met de moeder (Buckley, 2003). Sinds 1974 is de term lotus birth bekend. Een moeder in de Verenigde Staten vroeg zich het nut van het doorknippen van de navelstreng af. Ze verliet het ziekenhuis met haar pasgeboren baby, placenta en navelstreng als één geheel (Crowther, 2006). 2.2.1 Motivatie om voor lotus birth te kiezen Volgens Davies (2005) beschouwen sommigen het manueel doorknippen van de navelstreng als een geweldadige handeling.6 De lotusgeboorte is voor hen dan ook een geboorte zonder geweld. Het beïnvloedt de vroege postnatale ervaringen van moeder en kind. Het creëert een ontspannen en rustige omgeving waardoor het hechtingsproces gekoesterd wordt. In tegenstelling tot afnavelen, kan lotusgeboorte niet echt geografisch worden toegeschreven aan bepaalde bevolkingsgroepen. In de hele wereld kiezen mensen voor een lotusgeboorte. Veelal zijn het mensen met een sterk spirituele focus in hun leven. Ze geloven dat deze aanpak alleen maar ten goede komt voor hun pasgeborene (Crowther, 2006). Voordelen Lotusgeboorte biedt een extra bloedtransfer (ongeveer 100 ml) waardoor er minder risico is op anemie in het eerste levensjaar. Extra bloed stroomt naar hart en hersenen. Er onstaat een eerste hecht contact tussen moeder en kind. Dit vroege skin to skin contact biedt bij de pasgeborene voordelen als: - Gezonde glucosewaarden; - Minder huilen; - Rustiger slapen; - Goede thermoregulatie. Shivam (2000) voegt hier dan aan toe dat lotusgeboorte de moeder stimuleert om zich voor enkele dagen na de geboorte rustig te houden. Het biedt de moeder dus tijd om te herstellen en zich te concentreren op haar pasgeboren kind. Nadelen Vermits de baby nog aan de placenta hangt en men wil voorkomen dat dit door een manuele actie wordt verbroken, wordt er aangeraden dat de baby minimaal zou bewegen. M.a.w. moet de baby zo weinig mogelijk worden gepakt en / of verplaatst. Verder komt er natuurlijk heel wat werk kijken bij het verversen van de placenta. (Shivam, 2000). Praktische aanbevelingen - Na de geboorte van de baby, moet de navelstreng intact gehouden worden. Bevindt de navelstreng zich rond de nek van de pasgeborene, draai deze dan hierrond uit. - Wacht op een natuurlijke geboorte van de placenta. - Wanneer de placenta geboren wordt, leg deze dan in een kom naast de moeder. 5 Bij een “Lotus birth” wordt er verwezen naar de Lotusbloem. Deze wordt geassocieerd met het teken van heiligheid en puurheid (Crowther, 2006). 6 Een geweldadige handeling die zou kunnen worden gesitueerd binnen de theorie van Speyer en Grof (5 fases van het geboorteproces die tot een geboortetrauma kunnen leiden). 5
    • - Wacht op een gehele transfusie van het navelstrengbloed naar de baby voor de behandeling van de placenta te starten. - Was de placenta met warm water en dep deze voorzichtig droog. - Plaats vervolgens de placenta in een zeef of vergiet en dit voor 24 uur om een drainage te bekomen. - Draai de placenta in absorberend materiaal (hoes) en plaats deze in een placentazak. De hoes wordt dagelijks of zelfs meerdere malen per dag ververst. Als alternatief kan de placenta geplaatst worden op een bed van zeezout ( wat ook dagelijks ververst moet worden). - De baby wordt vastgepakt (liefst zo weinig mogelijk) en gevoed zoals de moeder het wenst. - De baby wordt losjes gekleed. - De baby kan gebaad worden zoals andere baby’s, houd de placenta dicht bij de baby. - Over het algemeen de bewegingen van de baby beperken tot het minimum. Shivam (2000) ijvert voor de vrije keuze die ouders hierin zouden moeten krijgen. Zij vindt dat deze keuze essentieel is bij de ontwikkeling van een nieuw gezin. Crowther (2006) sluit zich hierbij aan in die zin dat vroedvrouwen de lotusgeboorte niet moeten promoten, maar het onderwerp moet ze doen nadenken over het beleid van het derde stadium van de arbeid. 2.3 De weerhouden placenta Het is algemeen geweten dat een weerhouden placenta7 kan leiden tot een postpartum hemorhagie. In onze Westerse cultuur bestaan hiervoor remedies onder de vorm van medicatie (bijvoorbeeld Syntocinon).Sinds de tijd van Hippocrates (460-370 jr.v.Chr.) werd een postpartum hemorragie al behandeld met uterusmassage, kruiden of mengsels waarin stoffen van andere placenta’s werden verwerkt. (soms werd er profylactische kruidenthee gedronken voor de geboorte). Vermits dit ook in de hierboven (niet-Westerse) culturen kan voorvallen, leidt dit al snel tot bijgeloof. De snelheid van placentageboorte wordt gemeten aan kwade geesten en magische krachten waardoor men ook hier een weerhouden placenta gaat behandelen. Men gelooft dat als men de moeder aan rode peper laat ruiken, de placenta als het ware wordt uitgeniest. Ook als de moeder haar haren diep in de mond zou steken, zou de placenta kunnen worden uitgebraakt (Birdsong, 1998). 7 Een weerhouden placenta is een placenta die na een bepaalde (gemiddelde) tijd niet spontaan geboren wordt. 6
    • 3 Wat gebeurt met de placenta en navelstreng afzienbare tijd na de geboorte? Enige tijd na de geboorte 8 worden veelbetekende ceremonies uitgevoerd om de placenta te eren. Dit in landen over heel de wereld tot zelfs in onze eigen achtertuin. 3.1 De navelstreng In 1800 was er in Japan een tendens de navelstreng in wit papier te wikkelen. Op dit papier werden de namen van moeder en vader genoteerd. Als het kind stierf, werd de navelstreng begraven. Werd het kind volwassen, dan kreeg het de navelstreng om het uiteindelijk mee te nemen in zijn eigen graf (Nicols, 2000).9 Verder toont Nicols (2000) aan dat er heel wat culturele geloofsovertuigingen bestaan rond de navelstreng. In de Filippijnen hangt men de navelstreng aan het plafond. Het kind dat aan de navelstreng hangt, zou hierdoor sterker worden. Als de navelstreng rond de boom wordt gebonden, zou het kind beschermd zijn tegen buikkrampen. Het intact houden van de navelstreng, zou dan weer zorgen dat de kinderen later geen ruzie gaan maken. Volgens Buckley (2006) wordt de navelstreng in Turkije begraven in de tuin van een moskee. Op die manier drukken de ouders hun wens op een toegewijd leven van hun kind uit. Op een soorgelijke manier, wordt de navelstreng over de muur van een school geworpen als de ouders wensen dat hun kind onderwezen wordt. 3.2 Het wegwerpen van de placenta Ondanks het erkennen van de goede kwaliteiten van de placenta, wordt het nog steeds gezien als een afvalproduct dat na de geboorte onmiddellijk moet worden weggeworpen (standaard procedure in de Westerse ziekenhuizen). Toch bestaan er in vele culturen belangrijke rituelen betreffende het wegwerpen van de placenta, bijvoorbeeld het begraven van de placenta onder het huis. In Korea worden zelfs speciale plaatsen voor het begraven van placenta’s voorzien in wat men noemt Koninklijke kerkhoven. De placenta wordt behandeld met een groot respect, want het brengt hun geluk. (Nicols, 2000). Buckley (2006) bestudeerde het gebruik in Costa Rica. Hier wikkelt men de placenta in papier om het vervolgens te begraven. Vervolgens bestrooit men de begraafplaats met assen van de kachel. Dit ritueel beschermt de moeder tegen achtergebleven bloedklonters, naweeën en infectie. In traditionele Oekraïense culturen moet de vroedvrouw de placenta van de pasgeborene verdelen in hoeveel kinderen de moeder nog krijgen wil. De placentastukken worden dan later begraven daar waar de moeder er niet overheen kan stappen. Stapt de moeder toch over deze placentastukken, dan wordt ze onvruchtbaar. De traditie wil dat in sommige gevallen zowel placenta als meconium verbrand moeten worden. Zoniet kunnen heksen de placenta in een vampier veranderen, die dan het kind zal aanvallen. 8 Wanneer de rol van placenta en navelstreng voor zowel moeder als kind zogoed als uitgespeeld is. 9 Dit zou kunnen gerelateerd worden aan Birdsong (1998) die beweert dat in sommige culturen de placenta wordt gezien als tweeling van de neonatus. Neonatus en placenta zijn dus als het onafscheidelijk. Men heeft de placenta een leven lang bij zich en neemt hem uiteindelijk mee in het graf. 7
    • In Cambodja denkt men dat de kinderen veilig zijn zolang ze in de buurt blijven van de plaats waar de placenta begraven is. Guthrie (1999) beschrijft dat in heel wat culturen de placenta wordt behandeld als de dode tweeling 10 van het pasgeboren kind. De placenta krijgt dan ook een traditionele begrafenis. Hierachter schuilen talloze geloofsovertuigingen. Filippijnse moeders begraven de placenta samen met boeken in de hoop op een intelligent kind. In Noord- Sumatra geloven ze dat in de placenta één van de zeven zielen rust die ieder mens bezit. Deze bijzondere ziel blijft in de begraven placenta, maar kan de placenta tijdelijk verlaten om het kind te waarschuwen voor gevaar. In Siberië is er een soortgelijke geloofsovertuiging. Ziekte van de pasgeborene betekent dat de begraven placenta ziek is. De placenta, tweeling van de pasgeborene, kan dan zelfs worden opgegraven om te worden behandeld met medicijnen. In Timor (West- Australië) heerst een minder sterke overtuiging, vermits ‘maar’ wordt geloofd dat de placenta een vriend is van de pasgeborene. Na de geboorte wordt de placenta in een gesloten pot bewaard die na drie dagen in stilte wordt begraven. Long (1998) bestudeerde een gebruik in Japan waarbij de placenta wordt begraven in een cilindervormige houten doos. De priester duidt vervolgens een plaats rond het huis aan waar de placenta komt te liggen. Is de pasgeborene een jongen dan wordt de placenta samen met een vulpen en inkt begraven. Bij een meisje hoort naald en draad. Ook de wijze waarop de placenta wordt begraven heeft een betekenis. In Chkalov (Rusland) begraaft men de placenta ofwel met de navelstreng aan de bovenzijde , dan blijft de moeder vruchtbaar. Begraven ze de placenta met de navelstreng aan de onderzijde, dan wordt de moeder onvruchtbaar. 3.3 De placenta als medicijn Sinds de tijd van Hippocrates wordt de placenta gebruikt als geneesmiddel. Vroeger vooral als remedie tegen een weerhouden placenta of voor de behandeling van sproeten, tumoren en wratten. Er werd zelfs gedacht dat de placenta van een jongen meer effect had dan die van een meisje. In Styria (Oostenrijk) en in delen van Italië werden bloed en bloedklonters van een verse placenta gebruikt om geboortevlekken en littekens te verwijderen. Een gedroogde placenta gebruikte men als middel tegen epilepsie. Tot 1835 werden er gedroogde placenta’s verkocht door apothekers. Ook zigeuners uit Roemenië geloofden in de kracht van placentaire bloedklonters. Ze gebruikten deze met als doel zieke kinderen te genezen. Tevens geloofden ze dat wie bloedklonters opat, geen koude zou voelen. Specifiek in Frankrijk werd de placenta gebruikt om tepelkloven te voorkomen. Recent werd de placenta nog gebruikt in make-up en crèmes. Echter, dit gebeurde in massaproductie, waardoor er eigenlijk niet werd gevraagd aan de moeder of ze akkoord ging dat haar placenta werd verwerkt tot deze producten. Etisch en mede door het optreden van HIV werd besloten met deze praktijken te stoppen (Davies, 2005). Vandaag de dag wordt de placenta in de westerse wereld nog gebruikt voor navelstrengbloed banking. Vroeger werd de placenta en het navelstrengbloed gezien als medisch afval, dat eigendom was van het ziekenhuis en dat zonder toestemming kon worden gebruikt. Deze opvatting hield echter geen rekening met het feit dat de placenta niet voor elk koppel als medisch afval beschouwd wordt. Toen eenmaal bekend was dat navelstrengbloed 10 Dit wordt ook al de inleiding vermeld: “de placenta als tweeling van de neonatus.” (Birdsong, 1998) 8
    • therapeutische eigenschappen bezat, was het ook nodig dat de vrouw toestemming gaf om haar navelstrengbloed te laten afnemen en te bewaren in een publieke navelstrengbloedbank. De noodzakelijkheid van die toestemming werd nogmaals benadrukt door het feit dat de vrouw ook bereid moest zijn om persoonlijke en medische informatie vrij te geven aan de navelstrengbloedbank. Op dit moment is duidelijk dat navelstrengbloed zeer geschikt is voor onderzoek en reeds meerdere medische toepassingen heeft. Daarom wordt bij zwangere vrouwen navelstrengbloeddonatie gepromoot (Nicols, 2000). 3.4 De placenta en de relatie met een boom Zoals in de inleiding reeds vermeld spreekt Birdsong (1998) al van een placenta als levensboom. Vertakte bloedvaten lopen zoals takken zich verhouden in een boom. Echter, onafhankelijk hiervan kan gesteld worden dat de mens altijd al bomen plantte om belangrijke gebeurtenissen te herdenken. Ook geboortes horen bij deze belangrijke gebeurtenissen. Long (1998) bestudeerde dit fenomeen wereldwijd en beschreef dat op bepaalde eilanden bij Timor het gebruikelijk is de placenta’s hoog in palmbomen te hangen. Dit zou de pasgeborene later vruchtbaar maken. De persoon die deze taak uitvoert, mag niet links of rechts kijken. Hij of zij moet gelukkig zijn en zingen. Het moet snel gebeuren zodat het kind alert en gelukkig zal worden. Andere eilanden bij Timor verkiezen een kokosnootboom. In tegenstelling tot de palmbomen wordt de placenta niet in de kokosnootboom gehangen, maar eronder begraven. De kokosnootboom wordt dan eigendom van het kind. Een soortgelijk gebruik bestaat in Oost- Afrika. Na de geboorte van een kind worden placenta en navelstreng begraven in de tuin. De plaats wordt gemarkeerd om hier na zeven dagen een boom te planten, samen met afgeschoren haren, vinger- en teennagels van het kind. In Dalmatia (Joegoslavië) wordt de placenta begraven onder een rozenstruik. Men gelooft dat het kind hiervan roze wangen krijgt. Inwoners van Parigi wikkelen de placenta in een witte doek die vervolgens in een kom wordt gelegd. Dit wordt aan de moeder gegeven. Zij moet de placenta begraven. Terwijl het graf wordt gedelft, bewaart ze de kom met placenta onder haar sarong (rok). De begraafplaats wordt gemarkeerd met een palmboom om de geboorte te eren. Tijdens dit ritueel houdt de moeder haar ogen gesloten en wordt ze geleid door een andere vrouw. Men gelooft dat wanneer de moeder haar ogen opent tijdens dit gebeuren, het kind scheel zal kijken. In heel wat Westerse landen (zo ook in België) wordt er ook een boom gepland op de placenta wanneer het kind geboren is. Kind en boom groeien samen op waardoor de boom ook ‘de levensboom’ van het kind wordt genoemd. 3.5 Placentophagie Het opeten van de placenta is een instinctief gedrag van alle zoogdieren. Zo worden alle sporen van een geboorte gewist. Zowel moeder en kind worden dan beschermd tegen roofdieren. Ook bij de mens zijn er culturen waar dit fenomeen zich voordoet. Dit is dan niet om roofdieren op een afstand te houden, maar in eerste instantie om simpelweg de geboorte te vieren (Guthrie, 1999). Bepaalde culturen zoeken een diepere spirituele betekenis en verkondigen dat men – door de placenta te eten – beschermd is tegen een postpartum depressie (Davies, 2005). In Transylvanië wordt de placenta verbrand bij koppels die geen kinderen meer willen. De assen wordt verwerkt in een drankje dat de man drinkt. Hij zou dan onvruchtbaar worden. (Buckley, 2006) Guthrie (1999) onderzocht de traditionele bereidingen van placenta’s bij het Vietnamese en Chinese volk. Zij concludeerde dat Chinezen geloven dat melkproductie wordt bevorderd als de borstvoedende moeder een bouillon van gekookte placenta drinkt. Ook wordt er 9
    • gedroogde placenta aan vrouwen in arbeid toegediend om het baringsproces te bespoedigen. Hoewel er heel wat recepten om een placenta te bereiden kunnen worden teruggevonden, rust hierrond toch een taboe: theoretisch gezien blijft het eten van de placenta een vorm van kannibalisme (Davies, 2005). 3.6 Met de helm geboren De term ‘met de helm geboren’11 heeft voor heel wat culturen vandaag de dag enkel een grote historische waarde. Over de eeuwen heen hebben vele medici het populaire geloof aangewakkerd dat een pasgeborene met amnion in situ op zijn hoofd een kind is dat met een groot geluk is gezegend. Het kind zou de kunst van welsprekendheid, blijdschap en succes vertonen. Het zou geesten kunnen zien en berschermd zijn tegen een gewelddadige dood.(Richardson , 2002). Al snel ging deze mythe zijn eigen leven leiden waarbij werd verkondigd dat de krachten van dit zogenaamde gelukbrengend orgaan door erving of door verkoop zouden kunnen verworven worden. Vooral zeelui waren enorm geïnteresseerd in deze talisman12. Het zou hen beschermen tegen de woeste zee. Deze talisman was dus fel gegeerd en al snel stalen vroedvrouwen het om te verkopen tegen veel geld (Davies, 2005). Enkele culturen hechten vandaag de dag nog belang aan ‘met de helm geboren’ worden. Vandaar dat ze in sommige families als erfstukken worden doorgegeven. Bij de Hmong ( een traditionele stam in Laos) betekent ‘met de helm geboren worden’ dat de pasgeborene in een vorig leven zelfs een lid was van een Koninklijke familie (Richardson, 2002). 11 Als het kind wordt geboren met het amnion in situ op zijn hoofd, wordt dit in de volksmond ook wel “met de helm geboren worden” genoemd. 12 Geluksbrenger. 10
    • 4 Besluit De verscheidenheid aan geloofsovertuigingen wat betreft placenta en navelstreng is en blijft een zeer boeiend onderwerp. Doch het niet de bedoeling is zondermeer verschillende rituelen op te sommen, worden de meest voorkomende, meest betekenisvolle in deze literatuurstudie kort toegelicht. Echter, dé uitdaging ligt in het vinden van een verklaring voor dit geloof en gedrag. Ik toetste vreemde rituelen aan onze gewoontes, waarden, normen en wetenschappelijke kennis. Verder trachtte ik een bepaalde tendens tussen de verschillende overtuigingen waar te nemen. Wanneer we onze eigen Westerse cultuur even van naderbij bekijken, moesten we toegeven dat er meer en meer een tendens is om rituelen te verminderen en zelfs af te schaffen. Bijgeloof is voor ons een niet-gemotiveerd geloof in bovennatuurlijke krachten. Het situeert zich in onze cultuur meer op een ander niveau: sporters en artiesten die een bepaalde prestatie moeten leveren, grijpen soms nog terug naar bijgeloof. Onze Westerse, dus laag rituele cultuur teert al geruime tijd op techniek en wetenschap. Iets wat wetenschappelijk niet bewezen is, wordt minder snel aanvaard. Zo ook bij zwangerschap en bevalling. Geschoold personeel begeleidt en verzorgt moeder en kind. Tegenover onze Westerse, laag rituele cultuur staan de hoog rituele culturen. Hier is het heersende bijgeloof ofwel historisch verklaarbaar door legendes die in leven worden gehouden (vb. Oekraïne, Polen, ...), ofwel maatschappelijk gecreëerd. In ontwikkelingslanden gaat het volk gebukt onder de ellende zijn ideaalbeeld projecteren en hierbij een geloof creëren (Karl Marx, 1844)13. Dit alles heeft natuurlijk ook zijn weerslag bij het geboortegebeuren. Bij deze echt hoog rituele culturen valt het gebrek aan geschoold personeel op. Stamhoofden, familie tot zelfs de moeder zelf regisseren het geboortegebeuren aan de hand van talloze rituelen. Wetenschappelijk gezien worden er soms dubieuze praktijken toegepast. Waarschijnlijk is er een groep rituele culturen aan het migreren van hoog ritueel naar laag ritueel. Immers, als bepaalde landen (dus ook culturen) bijvoorbeeld toetreden bij de Europese Unie zal hun toegang tot wetenschappelijke kennis alleen maar toenemen. Misschien zal hier de wetenschap inzake de rol van placenta en navelstreng bij de geboorte stilaan het heersende bijgeloof gaan verdrukken. In bijlage 1 op pagina 13 wordt dit alles nog eens vertaald in een schema. Hoewel dit schema nogal radicaal verdeeld kan overkomen, moet deze literatuurstudie in zijn geheel benaderd worden. Het is niet zo dat in het Westen alle bevallingen zonder bijgeloof plaatsvinden. Net zo min gebeuren alle bevallingen in ontwikkelingslanden zonder geschoold personeel. Echter, er kan wel gesproken worden van een bepaalde tendens. Ook in de in deze literatuurstudie voorgestelde technieken kan een tendens worden waargenomen. Bepaalde technieken zijn sterk onderhevig aan bijgeloof en worden enkel toegepast in hoog rituele culturen, terwijl andere techieken zoals bijvoorbeeld lotus birth en het planten van een boom op de placenta algemeen voorkomen (dus ook in onze Westerse cultuur). Toch is hier weer een meer wetenschappelijke verklaring te vinden: de wetenschap onderzocht reeds het voorkomen van geboortetrauma’s. Daar waar het doorknippen van de navelstreng als gewelddadig wordt beschouwd (omwille van het geboortetrauma), kan lotus birth dus ook wetenschappelijk gezien een oplossing bieden. Het planten van een boom op de placenta in onze eigen achtertuin is dan weer meer een traditie dan zuiver bijgeloof. Voor sommigen kan dit bijgeloof nu haaks op de wetenschap komen te staan. Het is nu net hier dat ik de nadruk wil leggen dat dit absoluut niet het geval is, of zou mogen zijn. Er moet een gezonde balans tussen wetenschap en geloofsovertuiging gevonden worden. Wetenschap redt mensenlevens, geloof niet. Doch dienen we als vroedvrouw het nodige respect op te brengen voor iedereen en dus ook voor iedere cultuur. We moeten op de juiste momenten 13 Karl Marx zei “de relegieuze ellende is tegelijk de expressie van de werkelijke ellende en het protest tegen de werkelijke ellende. Zij is het opium van het volk.” Lowy (2007) relativeert dit, maar verklaart dat religie onder bepaalde omstandigheden een belangrijke rol kan spelen in het maatschappelijk leven. 11
    • wetenschap laten primeren boven geloofsovertuiginen en omgekeerd, want ook het spirituele verdient aandacht. Dat de placenta samen met de navelstreng een uniek orgaan vormt, is wel duidelijk. Het vormt het begin van alle leven, de directe fysieke verbinding tussen moeder en kind. Een aantal culturen beseffen dit maar al te goed en houden de placenta een leven lang bij om het uiteindelijke te begraven samen met het dode lichaam opdat het de mens ook op die reis zou kunnen begeleiden. 12
    • 5 Bibliografie Bastien, A. (2003). Placental Rituals, Placental Medicine. Midwifery Today. 67, 54-55. Birdsong, W. (1998). Alerts, Notices, and Case Reports. The Placenta and Cultural Values. Western Journal of Medicine. 168(3), 190-192. Blickstein, I., Levy, T. (2006). Timing of cord clampling revisited. Journal of Perinatal Medicine. 34(4), 293-297. Buckley, S. (2003). Lotus Birth. A ritual for our times. MidwiferyToday, 67, 36-38. Buckley, S. (2006). Placenta Rituals and Folklore from around the World. Midwifery Today. 80, 58-59. Crowther, S. (2006). Lotus Birth: Leaving the cord alone. The Practising Midwife, 9(6), 12-14. Davies, R. (2005). Midwifery Best Practice. Volume 3. UK: Elsevier Health Sciences. Guthrie, P. (1999). Many Cultures Revere Placenta, By – product of Childbirth. Beschikbaar op november 12, 2007, via http://www.tidesoflife.com/placenta.htm. Jones, E., Kay, M. (2003). The Manner Born. Birth Rites in cross- cultural Perspective. London: Rowman Altamira. Long, E. (1998). The placenta in Lore and Legend. Bull Medicine Association, 51(2), 233- 241. Nichols, F. (2000). Childbirth Education. Practice, Research and Theory. United States: Saunders. Richardson, R. (2002). From the medical museum. Copperfield’s caul. The Lancet. 359 (22), 2209. Selander, J. (2006). Placenta Benefits info. Mother Nature, for mothers. Beschikbaar op februari 1, 2008, via http://www.placentabenefits.info/culture.asp. Shivam, R. (2000). Lotus Birth. Australia: Macmillan. 13
    • World Health Organisation. (1998) Cord Care Practices. Beschikbaar op april 1, 2008, via http://www.who.int/reproductive- health/publications/MSM_98_4/MSM_98_4_chapter3.en.html 14
    • 6 Bijlage 1 15