• Like
Thuatngudialy
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

Published

 

Published in Education , Sports
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
635
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
8
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. NguyÔn Dîc (chñ biªn) Trung H¶i Sæ tay ThuËt ng÷ ®Þa lÝ (C¸c thuËt ng÷ dïng trong s¸ch gi¸o khoa ®Þa lÝ)
  • 2. - 2001 - ThuËt ng÷ ®Þa lÝ a Agat : (m· n·o) kho¸ng vËt (SiO2 ë d¹ng Èn tinh) cã ®é cøng cao (6,5) vµ chÞu axit, thêng cã trong c¸c lo¹i ®¸ nói löa vµ ®îc dïng ®Ó chÕ t¹o c¸c bé phËn m¸y mãc, thiÕt bÞ chÞu ma s¸t. Agat thuéc lo¹i ®¸ quý, lo¹i ®Ñp cã thÓ dïng ®Ó lµm c¸c ®å trang søc. Ahaga : cao nguyªn xÕp tÇng ë trung t©m hoang m¹c Xahara Alit : thuËt ng÷ cã nhiÒu c¸ch hiÓu kh¸c nhau: 1. S¶n phÈm phong ho¸ ho¸ häc cã thµnh phÇn chñ yÕu lµ c¸c hydrat cña «xyt nh«m (Al2O3) (theo Haratx«vich 1927) 2. C¸c ®¸ trÇm tÝch cã t¬ng quan träng lîng c¸c thµnh phÇn AL2O3/SiO2 > 1. NÕu cã lîng Fe2O3 b»ng hoÆc lín h¬n Al2O3 th× gäi lµ Pheralit (theo Malapkina 1937) Alit ho¸ : kiÓu phong ho¸ ho¸ häc cña c¸c lo¹i ®¸ vµ ®Êt ë nhiÖt ®íi vµ cËn nhiÖt ®íi Èm, trong ®ã x¶y ra qu¸ tr×nh ph¸ huû c¸c lo¹i silicat, röa tr«i c¸c chÊt kiÒm, kiÒm thæ, silic,... tÝch tô c¸c «xyt nh«m, s¾t vµ titan. KÕt qu¶ cña kiÓu phong ho¸ nµy lµ sù h×nh thµnh mét líp vá phong ho¸ dµy vµ c¸c s¶n phÈm alit. Al¬rit : (®¸ bét) ®¸ trÇm tÝch cã cÊu tróc gåm nh÷ng h¹t (th¹ch anh, phenxpat, mica) mÞn, kÝch thíc tõ 0,1 ®Õn 0,05mm. Alumin«- silicat : kho¸ng vËt tham gia vµo cÊu tróc cña hÇu hÕt c¸c lo¹i ®¸ trong líp vá Tr¸i §Êt. Thµnh phÇn chñ yÕu gåm cã c¸c «xyt nh«m (Al2O3) vµ silic (SiO2). Aluvi : X. TrÇm tÝch s«ng
  • 3. Ami¨ng : kho¸ng vËt mÒm, cã d¹ng sîi, thuéc nhãm silicat canxi vµ manhª ngËm níc. Ami¨ng cã mµu tõ x¸m ®Õn xanh vµng..., thêng cã trong c¸c lo¹i ®¸ phón xuÊt vµ trÇm tÝch. Nhê ®Æc tÝnh c¸ch ®iÖn, c¸ch nhiÖt, nen ®îc dïng phæ biÕn trong c«ng nghiÖp chÕ t¹o c¸c vËt liÖu x©y dùng (tÊm lîp ami¨ng), vËt liÖu c¸ch ®iÖn, c¸ch nhiÖt, quÇn ¸o cøu ho¶ vv... Cßn cã c¸c tªn gäi kh¸c: ®¸ sîi, th¹ch miªn, atbet... Amphib«n : nhãm kho¸ng vËt gåm cã c¸c silicat canxi, natri, manhª, s¾t, nh«m... Cã cÊu tróc tinh thÓ d¹ng kim, d¹ng sîi mµu xanh, n©u, ®en hoÆc d¹ng h¹t g¾n kÕt. Amphib«n lµ thµnh phÇn cña nhiÒu lo¹i ®¸ m¨cma vµ biÕn chÊt. Khèi lîng chiÕm kho¶ng 10% líp vá Tr¸i §Êt. Anbª®« : phÇn bøc x¹ cña MÆt Trêi do mÆt ®Êt hoÆc c¸c vËt thÓ kh¸c ph¶n x¹ l¹i kh«ng trung. Anbª®« ®îc tÝnh b»ng t¬ng quan (%) gi÷a lîng ph¶n x¹ cña mÆt ®Êt hoÆc cña c¸c vËt thÓ kh¸c so víi toµn bé lîng bøc x¹ cña MÆt Trêi. (A (%) = PX / BX ), trong ®ã PX lµ lîng ph¶n x¹, cßn BX lµ lîng bøc x¹. VÝ dô : ë ®Êt Èm ít A= 5 - 10%, ë líp tuyÕt phñ A= 70 - 90%. An®ªdit (Andezit) : lo¹i ®¸ phón xuÊt cã mµu xÉm, thêng thÊy ®i kÌm víi ®¸ badan ë nh÷ng vïng cã dung nham nói löa cæ vµ hiÖn ®¹i. Dïng lµm vËt liÖu x©y dùng, chÞu ®îc m«i trêng axit. Angl«- X¨cx«ng : (Anglo xaxons) tªn chung chØ c¸c bé téc Giecmanh tríc kia sinh sèng ë phÝa B¾c ®Õ quèc La M· (vµo thÕ kØ 6) ®· x©m nhËp ®¶o Anh (Grit Britªn) vµ trë thµnh tæ tiªn cña ngêi Anh hiÖn nay. Anh ®iªng : (Indien) tªn chØ ngêi d©n sinh sèng trªn l·nh thæ ¢n §é. Tõ cuèi thÕ kØ 15, thuËt ng÷ Anh®iªng cßn chØ ngêi d©n b¶n ®Þa ë ch©u MÜ. Khi C. C«l«mb« ®Æt ch©n lªn c¸c quÇn ®¶o Trung MÜ, chÝnh v× «ng tëng lµ ®Êt ¢n §é, nªn ®· gäi ngêi d©n b¶n xø lµ Anh ®iªng. Tªn ®ã tån t¹i ®Õn ngµy nay. Ngêi Anh ®iªng ch©u MÜ vèn cã da mµu vµng xÉm, nhng ngêi ch©u ¢u l¹i nhÇm tíng lµ mµu ®á xÉm, nªn còng gäi lµ ngêi da ®á. Anpha : tªn mét lo¹i cá gai ë B¾c Phi dïng lµm nguyªn liÖu cho ngµnh c«ng nghiÖp giÊy vµ ®an, dÖt c¸c ®å dïng gia ®×nh. Antimet : lo¹i khÝ ¸p kÕ hép (kim lo¹i) dïng ®Ó ®o ®é cao cña ®Þa h×nh, dùa trªn nguyªn t¾c ®o sù chªnh lÖch cña ¸p suÊt kh«ng khÝ gi÷a n¬i ®o vµ mÆt ®Êt hoÆc mÆt níc biÓn trung b×nh.
  • 4. Antimon : kim lo¹i cøng, dßn, mµu tr¾ng b¹c h¬i xanh, tØ träng kho¶ng : 6,8 , cã tªn khoa häc lµ Stibium (Sb). Antimon ®îc dïng trong c«ng nghiÖp ®Ó chÕ t¹o c¸c chÊt mµu, c¸c mÜ phÈm. LÜnh vùc sö dông chÝnh cña Antimon lµ chÕ c¸c hîp kim ®Ó ®óc ch÷ in vµ ®óc c¸c ®å mÜ nghÖ, bëi v× ®Æc ®iÓm cña nã lµ khi ho¸ r¾n th× në ra, do ®ã c¸c mÉu ®óc ®îc t¸i t¹o l¹i víi nh÷ng chi tiÕt rÊt ®Çy ®ñ vµ râ nÐt. Antraxit : lo¹i than ®¸ giµ, cøng, mµu ®en, bãng, cã thµnh phÇn cacbon cao (90-98%), n»m thµnh tõng vØa gi÷a c¸c líp ®¸ trÇm tÝch. Antraxit lµ lo¹i than cã chÊt lîng tèt, hµm lîng níc thÊp, khi ch¸y cã ngän löa ng¾n vµ kh«ng khãi. NhiÖt lîng tõ 8.000 ®Õn 8.200 Kcal/kg. Níc ta cã nhiÒu Antraxit ë khu má Qu¶ng Ninh. Apacthai : (Apartheid) chñ nghÜa ph©n biÖt chñng téc mét c¸ch triÖt ®Ó ë Nam Phi. Theo chñ nghÜa nµy th× ngêi da mµu kh«ng thÓ b×nh ®¼ng ®îc víi ngêi da tr¾ng ë bÊt cø ®©u vµ trong bÊt cø lÜnh vùc ho¹t ®éng nµo (chÝnh trÞ, kinh tÕ, v¨n ho¸...) Apatit : kho¸ng vËt cã mµu kh¸c nhau : tõ xanh x¸m ®Õn hång nh¹t...,th- êng gÆp trong c¸c lo¹i ®¸ phón xuÊt. Tuy nhiªn, Apatit còng cã trong c¸c lo¹i ®¸ trÇm tÝch nh trong má Cam §êng (Lµo Cai) ë níc ta. Apatit lµ nguyªn liÖu chñ yÕu ®Ó chÕ t¹o ph©n l©n. Thµnh phÇn chÝnh cña kho¸ng vËt lµ ph«tphat canxi Ca5 [(PO4)3(F,Cl,OH)]. Arabuxta : gièng cµ phª lai cã ®Æc tÝnh th¬m,ngon cña cµ phª Arabica, nhng ®ång thêi còng cã søc ph¸t triÓn nhanh cña cµ phª R«buxta. Gièng cµ phª nµy tá ra cã nhiÒu triÓn väng tèt vÒ mÆt kinh tÕ. Nã ®îc t¹o ra trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y do c¸c nhµ n«ng häc Cap«t vµ §ubelin. Arian : (Aryen) tªn nh÷ng bé téc ngêi da tr¾ng ®· x©m nhËp miÒn B¾c ¢n §é vµo thêi Cæ §¹i. Cã lÏ hä lµ d©n c gèc ë vïng bê biÓn phÝa ®«ng §Þa Trung H¶i, gÇn gòi víi tæ tiªn nh÷ng ngêi sèng ë vïng nói Anp¬. Ng«n ng÷ thuéc nhãm ¢n-¢u. Sau nay,®«i khi thuËt ng÷ Arian còng ®îc dïng mét c¸ch kh«ng cã c¬ së ®Î chØ c¸c bé téc ngêi da tr¾ng nãi chung vµ tæ tiªn cña nh÷ng ngêi da tr¾ng ë B¾c ¢u nãi riªng. Tõ Arian cã nghÜa lµ "ngêi cao quý", v× vËy ph¸t xÝt §øc tríc ®©y ®· dùa vµo ý nghÜa nµy ®Ó tù coi lµ d©n téc thîng ®¼ng vµ biÖn hé cho hµnh ®éng tµn s¸t c¸c d©n téc kh¸c mµ hä cho lµ h¹ ®¼ng. Atbet : X. Ami¨ng
  • 5. Atlat : tªn chung chØ c¸c tËp b¶n ®å ®Þa lÝ, lÞch sö, thiªn v¨n vv...v× trªn b×a cña nh÷ng tËp b¶n ®å xuÊt b¶n lÇn ®Çu tiªn cã vÏ tîng thÇn Atlat v¸c qu¶ ®Þa cÇu trªn vai (Trong thÇn tho¹i Hi L¹p, Atlat lµ con cña thÇn Titang §apª vµ lµ anh em ruét víi thÇn Pr«mªtª, ngêi ®· ®em ngän löa cho loµi ngêi. Do thÇn Atlat chèng l¹i D¬t, vÞ thÇn chóa tÓ thÕ giíi, nªn ®· bÞ trõng trÞ ph¶i gi¬ vai g¸nh ®ì c¶ bÇu trêi). TÊt c¶ c¸c tËp b¶n ®å in sau nµy, tuy b×a kh«ng vÏ tîng thÇn Atlat n÷a, nhng theo thãi quen, ngêi ta vÉn gäi chung lµ Atlat (kÓ c¶ mét sè tËp tranh ¶nh cña c¸c m«n khoa häc kh¸c, nh sinh häc vv...). Atm«tphe : ®¬n vÞ ®o khÝ ¸p, tÝnh b»ng ¸p suÊt g©y ra bëi mét cét thuû ng©n cao 760mm, (cã khèi lîng riªng b»ng: 13,5951 g/cm3,ë nhiÖt ®é 0o C vµ t¹i n¬i cã gia tèc träng trêng b»ng 980,665 cm/s2). At«n : (Atoll) ®¶o san h« cã h×nh vµnh kh¨n,thµnh h×nh trong c¸c vïng biÓn nhiÖt ®íi. §Þa h×nh t¬ng ®èi b»ng ph¼ng, chØ cao h¬n mÆt biÓn kho¶ng vµi mÐt. Chu vi ®¶o cã thÓ tõ 2 ®Õn 90km. §¶o ®îc h×nh thµnh do sù tÝch luü x¸c c¸c lo¹i san h«,sinh sèng ë vïng biÓn nãng, b¸m quanh sên nh÷ng ®Ønh nói ®¸ ngÇm díi ®¸y ®¹i d¬ng. Khi tråi lªn mÆt níc, c¸c ®¶o nµy bao giê còng cã h×nh vµnh kh¨n. Dõa lµ lo¹i thùc vËt sinh sèng phæ biÕn trªn c¸c at«n. Ax¬tªch : (azteques) d©n téc sèng ë vïng nói cao phÝa nam Mªhic«. Ng- êi Ax¬tªch ®· tõng cã mét tæ chøc chÝnh trÞ, mét nÒn v¨n ho¸ kh¸ cao vµ ch÷ viÕt riªng. Tõ thÕ kØ 16, quèc gia cña ngêi Ax¬tªch ®· bÞ bän thùc d©n T©y Ban Nha x©m lîc vµ tiªu diÖt. Nh÷ng di tÝch cña nÒn v¨n ho¸ nµy hiÖn nay cßn l¹i nhiÒu tîng ®¸, nhiÒu nÒn cò cña c¸c c«ng tr×nh x©y dùng trong vïng nói cao ë Trung MÜ. ¸m tiªu san h« : khèi san h« ngÇm h×nh thµnh ë díi mÆt níc biÓn, nhiÒu khi cã t¸c dông c¶n trë vµ g©y nguy hiÓm cho viÖc ®i l¹i cña tµu bÌ trªn biÓn ( nhÊt lµ ë ven bê c¸c ®¶o vïng nhiÖt ®íi). D¶i ¸m tiªu san h« dµi vµ lín næi tiÕng trªn thÕ giíi lµ: "D¶i ¸m tiªu ch¾n lín " ë ®«ng b¾c lôc ®Þa ¤xtr©ylia . ¸ nhiÖt ®íi : ®íi tù nhiªn phô cã nh÷ng ®Æc ®iÓm gÇn gièng nh nhiÖt ®íi, nhng thÊp h¬n mét bËc. §íi nµy cã nh÷ng ®Æc ®iÓm chung: - cã vÞ trÝ chñ yÕu n»m gi÷a kho¶ng c¸c vÜ ®é 30-40o B¾c vµ Nam, gi÷a «n ®íi vµ nhiÖt ®íi. - nhËn ®îc mét lîng bøc x¹ kh¸ lín : 70-100 Kcal/cm2 (kh«ng kÓ miÒn nói cao).
  • 6. - cã nhiÖt ®é trung b×nh c¸c th¸ng trong n¨m tõ 4oC ®Õn trªn 20oC. - cã mïa ®«ng kh¸ l¹nh vµ cã thÓ cã b¨ng gi¸. Cßn gäi lµ: cËn nhiÖt ®íi (kh«ng coi lµ ®íi phô cña nhiÖt ®íi) X. §íi cËn nhiÖt. ¸p thÊp nhiÖt ®íi : khu vùc khÝ xo¸y cã ®êng kÝnh 200-300 km,thêng h×nh thµnh ë c¸c vïng biÓn nhiÖt ®íi,trong kho¶ng tõ vÜ tuyÕn 5o ®Õn chÝ tuyÕn. Ap suÊt khÝ quyÓn ë trung t©m khu vùc thêng xuèng thÊp díi 1000 mb .Giã tõ phÝa ngoµi thæi vµo t©m theo chiÒu ngîc kim ®ång hå ë B¾c b¸n cÇu víi tèc ®é cÊp 6. Ap thÊp nhiÖt ®íi th- êng g©y ra thêi tiÕt ©m u,cã giã, ma. Mét sè khu ¸p thÊp nhiÖt ®íi trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cã thÓ chuyÓn thµnh b·o, ngîc l¹i mét sè c¬n b·o khi ®æ bé vµo ®Êt liÒn, yÕu ®i còng cã thÓ chuyÓn thµnh c¸c khu ¸p thÊp nhiÖt ®íi. ¶nh hµng kh«ng : ¶nh chôp c¸c vïng ®Êt ®ai tõ trªn cao b»ng m¸y bay hoÆc trùc th¨ng chuyªn dông. ¶nh hµng kh«ng ®îc sö dông nhiÒu trong ngµnh qu©n sù, ngµnh vÏ b¶n ®å còng nh ngµnh ®iÒu tra tµi nguyªn, kho¸ng s¶n. ¦u ®iÓm chÝnh cña ¶nh hµng kh«ng lµ cung cÊp ®îc nh÷ng h×nh ¶nh chÝnh x¸c vµ chi tiÕt vÒ c¸c vïng ®Êt ®ai cã ph¹m vi réng lín còng nh c¸c vïng mµ con ngêi khã ®Æt ch©n tíi ®îc. ¶nh vÖ tinh : ¶nh chôp nh÷ng vïng ®Êt ®ai réng lín trªn bÒ mÆt tr¸i ®Êt b»ng c¸c vÖ tinh do con ngêi phãng lªn, ho¹t ®éng ë nh÷ng quü ®¹o kh¸c nhau, víi nh÷ng môc ®Ých nhÊt ®Þnh. ¶nh viÔn th¸m : ¶nh chôp tõ xa nhê nh÷ng ph¬ng tiÖn th¨m dß hiÖn ®¹i nh c¸c tªn löa, c¸c vÖ tinh, c¸c tµu vò trô vv... ¶o ¶nh sa m¹c : h×nh ¶nh kh«ng thùc, t¹o thµnh mét ¶o ¶nh,do hiÖn tîng ¸nh s¸ng bÞ khóc x¹ khi ®i qua c¸c líp kh«ng khÝ cã mËt ®é kh¸c nhau trªn sa m¹c. VÝ dô: nh÷ng ngêi ®i trªn sa m¹c cã thÓ nh×n thÊy ë xa xa tríc mÆt cã hå níc, cã lµng,xãm vv...nhng ®i m·i mµ vÉn kh«ng tíi ®îc, v× nh÷ng h×nh ¶nh nh×n thÊy ®ã chØ lµ nh÷ng h×nh ¶nh ph¶n x¹ cña nh÷ng ®èi tîng ë c¸ch ®ã rÊt xa. ¨n mßn : (Corrosion) hiÖn tîng ph¸ ho¹i ®¸ do t¸c ®éng ho¸ häc cña níc trong tù nhiªn (níc cã chøa CO2 ) . §¸ v«i vµ c¸c lo¹i ®¸ dÔ hoµ tan trong níc cã thÓ bÞ ho¹t ®éng ¨n mßn mµ h×nh thµnh nªn c¸c d¹ng ®Þa h×nh Cacxt¬ kh¸c nhau.
  • 7. Èm KÕ : dông cô dïng ®Ó ®o ®é Èm cña kh«ng khÝ..¢m kÕ cã nhiÒu lo¹i. §iÓn h×nh lµ lo¹i Èm kÕ tãc,®îc cÊu t¹o theo nguyªn t¾c: sîi tãc cña ngêi cã kh¶ n¨ng thay ®æi chiÒu dµi rÊt nh¹y, phï hîp víi ®é Èm cña kh«ng khÝ. Trong Èm kÕ,sîi tãc ®îc g¾n víi mét kim chuyÓn ®éng trªn mÆt khung cã kh¾c ®é. Khi chiÒu dµi cña sîi tãc thay ®æi theo ®é Èm,th× kim còng quay theo, chØ vµo sè ®o ®é Èm t¬ng øng. Ên - ¢u : (indo-europeen) nhãm ng«n ng÷ hiÖn ®ang ®îc sö dông cña nhiÒu d©n téc sèng chñ yÕu ë ch©u ¢u vµ ë mét sè n¬i kh¸c thuéc ch©u A,nh ¢n §é, Iran vv... Nhãm d©n téc ®ang nãi ng«n ng÷ ¢n - ¢u còng ®îc gäi lµ nhãm d©n téc ¢n -¢u. B Bacba : (barbara) tríc ®©y,ngêi Hi L¹p gäi tÊt c¶ c¸c d©n téc kh¸c, kÓ c¶ ngêi La M·, cã nÒn v¨n minh kh¸c cña hä lµ Bacba. Trong lÞch sö, thuËt ng÷ Bacba dïng ®Ó chØ c¸c ®éi qu©n ®· x©m lîc vµ lËt ®æ ®Õ quèc La M· ( tõ thÕ kØ 4 ®Õn thÕ kØ 6). Nãi chung, thuËt ng÷ Bacba chØ c¸c d©n téc ngo¹i lai víi ý nghÜa khinh miÖt. Backhan : cån c¸t h×nh lìi liÒm, h×nh thµnh trong c¸c sa m¹c do t¸c ®éng cña giã. Bé phËn låi cña h×nh lìi liÒm bao giê còng quay vÒ híng giã thæi. Backhan cã hai sên kh«ng ®èi xøng: sên híng giã tho¶i h¬n sên khuÊt giã. Cån c¸t thêng cao tõ 30m trë lªn vµ cã thÓ di chuyÓn víi tèc ®é mçi n¨m vµi chôc hoÆc vµi tr¨m mÐt, lµm cho nhiÒu ruéng, vên, nhµ cöa bÞ vïi lÊp. Badan : lo¹i ®¸ phón xuÊt kiÒm, mµu xÉm, cã tinh thÓ mÞn, ®Æc trng cho nh÷ng vïng cã dung nham nói löa. §¸ badan thêng phñ nh÷ng diÖn tÝch réng hµng tr¨m, hµng ngh×n km2. §¸ ®îc
  • 8. dïng lµm vËt liÖu x©y dùng. Khi bÞ ph©n huû, trë thµnh lo¹i ®Êt ®á ph× nhiªu, thuËn lîi cho viÖc trång c¸c lo¹i c©y c«ng nghiÖp quý nh: cao su, cµ phª, hå tiªu vv... B·i båi : bé phËn cña thung lòng s«ng do phï sa båi ®¾p, thêng bÞ ngËp níc vµo mïa lò. KÝch thíc cña b·i båi réng hÑp, tuú thuéc vµo vÞ trÝ cña nã trong thung lòng s«ng vµ chiÒu réng cña c¸c dßng s«ng. ¥ gÇn cöa s«ng vµ trong c¸c thung lòng lín, b·i båi cã thÓ dµi, réng hµng chôc km. §Êt trªn c¸c b·i båi thêng ph× nhiªu, cã thÓ canh t¸c ®îc vµo mïa níc c¹n. B·i triÒu : d¶i ®Êt thÊp ven biÓn bÞ ngËp níc lóc triÒu lªn vµ lé ra lóc triÒu xuèng. B·i triÒu thêng lµ n¬i cã ®Çm lÇy hoÆc rõng ngËp mÆn. B.A.M. : (Baikal-Amour-Magistral) tªn viÕt t¾t chØ ®êng xe löa ch¹y ®iÖn trªn l·nh thæ Liªn bang Nga (ë phÝa b¾c ®êng s¾t cò xuyªn Xibia) nèi vïng hå Baican víi vung s«ng Amua, dµi trªn 4.000km. §êng ®îc hoµn thµnh vµo n¨m 1987. Däc theo ®êng nµy, cã tíi 4.000 c«ng tr×nh x©y dùng lín, trong ®ã cã kho¶ng trªn 150 cÇu dµi hµng tr¨m mÐt. Ban tu : tªn chØ c¸c téc ngêi da ®en sèng ë phÝa nam vïng xÝch ®¹o ch©u Phi, hä cã ng«n ng÷ gÇn nhau, nhng thuéc nhiÒu d©n téc kh¸c nhau. Ngêi Ban tu cã tãc qu¨n, th©n h×nh cao lín (tõ trung b×nh trë lªn), sinh sèng chñ yÕu vÒ s¨n b¾n, ch¨n nu«i tr©u, bß. Mét sè Ýt còng lµm n«ng nghiÖp. B¸n b×nh nguyªn : kh¸i niÖm cò chØ lo¹i b×nh nguyªn ®îc h×nh thµnh do ho¹t ®éng x©m thùc cña níc ch¶y, lµm cho ®Þa h×nh h¹ thÊp. KÕt qu¶ lµ ®Þa h×nh cã d¹ng t¬ng ®èi b»ng ph¼ng, mÒm m¹i víi nh÷ng thung lòng s«ng më réng. HiÖn nay, ngêi ta dïng thuËt ng÷ bÒ mÆt san b»ng ®Ó chØ lo¹i ®Þa h×nh nµy. B¸n cÇu : (nöa cÇu) bé phËn cña §Þa cÇu khi chia ®«i thµnh hai nöa b»ng nhau.
  • 9. - nÕu mÆt chia c¾t lµ mÆt ph¼ng xÝch ®¹o, th× nöa cÇu cã chøa cùc B¾c lµ b¸n cÇu B¾c, nöa cÇu cã chøa cùc Nam lµ b¸n cÇu Nam. - nÕu mÆt c¾t lµ mÆt ph¼ng chøa vßng kinh tuyÕn 20oT - 160o§, th× nöa cÇu trªn ®ã cã c¸c ch©u lôc ¢u, A, Phi, ¤xtr©ylia lµ b¸n cÇu §«ng, nöa cÇu trªn ®ã cã toµn bé ch©u MÜ lµ b¸n cÇu T©y. ViÖc ph©n chia hai b¸n cÇu §«ng, T©y theo vßng kinh tuyÕn 20oT , 160o§ cã thuËn lîi lµ b¶o ®¶m ®îc sù toµn vÑn cña l·nh thæ níc Anh khi biÓu hiÖn nã trªn b¸n cÇu §«ng. B¸n ®¶o : bé phËn ®Êt liÒn nh« ra biÓn hoÆc ®¹i d¬ng, cã 3 mÆt tiÕp gi¸p víi níc, cßn mét mÆt g¾n víi lôc ®Þa. VÝ dô: b¸n ®¶o §«ng D¬ng, b¸n ®¶o TriÒu Tiªn vv... B¸n hoang m¹c : 1.- kiÓu c¶nh quan ë c¸c vïng cã khÝ hËu kh« h¹n 2.- ®íi tù nhiªn trªn lôc ®Þa, cã vÞ trÝ gi÷a c¸c ®íi th¶o nguyªn vµ hoang m¹c (trong c¸c vßng ®ai «n ®íi vµ cËn nhiÖt) hoÆc gi÷a c¸c ®íi hoang m¹c vµ xavan (trong vßng ®ai nhiÖt ®íi). §íi b¸n hoang m¹c ®îc ph©n bè trªn kh¾p c¸c lôc ®Þa (trõ Nam Cùc), chñ yÕu ë c¸c vïng gi÷a vµ gÇn bê phÝa t©y vïng vÜ ®é thÊp, cã khÝ hËu lôc ®Þa kh« khan. Lîng ma hµng n¨m kh«ng qu¸ 300mm (Ýt h¬n lîng níc bèc h¬i 5 - 6 lÇn). Mïa h¹ nãng (nhiÖt ®é trung b×nh tõ 20 ®Õn 30oC), mïa ®«ng l¹nh (ë «n ®íi b¸n cÇu B¾c, nhiÖt ®é trung b×nh th¸ng 1 díi 0oC, ë cËn nhiÖt ®íi tõ 0 ®Õn 10oC, ë nhiÖt ®íi tõ 12 ®Õn 20oC). Thæ nhìng chñ yÕu lµ ®Êt x¸m nh¹t, ®«i chç cã ®Êt mÆn. Thùc vËt chÝnh lµ c¸c loµi c©y gai, c©y l¸ bãng hoÆc c©y bôi vµ cá. §íi b¸n hoang m¹c cã ë Trung A, ë ch©u Phi (phÝa nam Xahara), ë Nam MÜ vµ ë ¤xtr©ylia. B¸n nhËt triÒu : lo¹i h×nh níc triÒu lªn xuèng theo chÕ ®é mçi ngµy cã hai lÇn lªn vµ hai lÇn xuèng. VÝ dô : thuû triÒu ë bê biÓn phÝa §«ng miÒn Nam níc ta. ChÕ ®é b¸n nhËt triÒu lµ chÕ ®é ho¹t ®éng cña
  • 10. thuû triÒu ë phÇn lín nh÷ng vïng biÓn më réng ra ®¹i d¬ng, kh«ng bÞ c¸c ®¶o vµ quÇn ®¶o che ch¾n. B¶n §Þa : t¹i chç, cã gèc ë ®Þa ph¬ng. VÝ dô : d©n b¶n ®Þa lµ d©n sinh sèng l©u ®êi t¹i ®Þa ph¬ng. B¶n ®å chuyªn m«n : b¶n ®å biÓu hiÖn sù ph©n bè nh÷ng hiÖn tîng vµ qu¸ tr×nh cã liªn quan ®Õn mét ngµnh chuyªn m«n,cã môc ®Ých vµ tÝnh chÊt chuyªn dông nh: b¶n ®å hµng h¶i, b¶n ®å hµng kh«ng vv.... B¶n ®å ®Þa lÝ : h×nh vÏ thu nhá bÒ mÆt Tr¸i §Êt hoÆc mét bé phËn cña bÒ mÆt Tr¸i §Êt trªn mÆt ph¼ng, dùa vµo c¸c ph¬ng ph¸p to¸n häc, ph¬ng ph¸p biÓu hiÖn b»ng kÝ hiÖu ®Ó thÓ hiÖn c¸c th«ng tin cÇn thiÕt vÒ ®Þa lÝ. VÒ néi dung, c¸c b¶n ®å ®Þa lÝ ®îc ph©n ra hai nhãm lín: b¶n ®å ®Þa lÝ tù nhiªn vµ b¶n ®å ®Þa lÝ kinh tÕ x· héi. Trong mçi nhãm l¹i cã nh÷ng b¶n ®å chuyªn ®Ò, thÓ hiÖn nh÷ng th«ng tin vÒ mét lo¹i yÕu tè hoÆc hiÖn tîng ®Þa lÝ nh: b¶n ®å ®Þa h×nh, b¶n ®å khÝ hËu, b¶n ®å thuû v¨n, b¶n ®å d©n c, b¶n ®å c«ng nghiÖp, b¶n ®å n«ng nghiÖp vv... C¸c b¶n ®å ®Þa lÝ chuyªn ®Ò rÊt phong phó vÒ ®Ò tµi vµ vÒ ph¬ng ph¸p thÓ hiÖn. Cã nh÷ng b¶n ®å ph©n tÝch chØ quan t©m ®Õn viÖc thÓ hiÖn mét mÆt cô thÓ nµo ®ã cña ®Ò tµi nh: b¶n ®å ph©n bè c¸c thµnh phÇn d©n téc, b¶n ®å mËt ®é d©n sè vv...,nhng còng cã nh÷ng b¶n ®å tæng hîp l¹i quan t©m t¬ng ®èi ®Çy ®ñ ®Õn c¸c mèi quan hÖ gi÷a c¸c yÕu tè (c¶ vÒ mÆt sè lîng còng nh chÊt lîng) nh: b¶n ®å s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, b¶n ®å ®Þa lÝ c«ng nghiÖp vv... Trªn b¶n ®å, viÖc biÓu hiÖn c¸c l·nh thæ lín bao giê còng cã nh÷ng biÕn d¹ng vÒ ph¬ng híng, vÒ kho¶ng c¸ch vµ vÒ diÖn tÝch. C¬ së cña viÖc vÏ b¶n ®å lµ líi chiÕu (m¹ng líi kinh vÜ tuyÕn). §Ó gióp cho viÖc sö dông
  • 11. b¶n ®å ®îc thuËn tiÖn,trªn b¶n ®å bao giê còng cã ghi tØ lÖ vµ b¶ng chó gi¶i. TØ lÖ b¶n ®å cã thÓ ph©n ra: tØ lÖ lín (> 1/200.000), tØ lÖ trung b×nh (tõ 1/200.000 ®Õn 1/1.000.000) vµ tØ lÖ nhá ( < 1/1.000.000). Sè lîng ®Þa danh vµ kÝ hiÖu ghi trªn b¶n ®å phô thuéc vµo tØ lÖ b¶n ®å, bëi v× khi biÓu hiÖn diÖn tÝch 1km2 mÆt ®Êt thùc tÕ lªn b¶n ®å, th× víi : - tØ lÖ 1/1.000, diÖn tÝch 1km2 trªn b¶n ®å lµ 1m2 - tØ lÖ 1/10.000 " " " " " 1dm2 - tØ lÖ 1/100.000 " " " " " 1cm2 - tØ lÖ 1/1.000.000 " " " " " 1mm2 TØ lÖ b¶n ®å cµng nhá, nh÷ng chi tiÕt ghi trªn b¶n ®å cµng bÞ h¹n chÕ, do ®ã sè lîng c¸c ®èi tîng lùa chän ®Ó ghi lªn b¶n ®å cµng ph¶i gi¶m bít. B¶n ®å häc : khoa häc nghiªn cøu vÒ lÝ luËn, ph¬ng ph¸p vµ c¸c biÖn ph¸p kÜ thuËt ®Ó x©y dùng b¶n ®å,sö dông b¶n ®å còng nh c¸c s¶n phÈm kh¸c cã liªn quan ®Õn b¶n ®å nh : qu¶ ®Þa cÇu, c¸c m« h×nh, l¸t c¾t... B¶n ®å t«p« : lo¹i b¶n ®å cã tØ lÖ lín (tõ 1/200.000 trë lªn) biÓu hiÖn mét c¸ch chÝnh x¸c vµ chi tiÕt mÆt ®Êt c¸c l·nh thæ. C¸c yÕu tè biÓu hiÖn bao gåm : vÞ trÝ, h×nh d¸ng l·nh thæ, c¸c ®Æc ®iÓm ®Þa h×nh (b»ng c¸c ®êng b×nh ®é), vµ nh÷ng ®èi tîng ®Þa lÝ cô thÓ cè ®Þnh trªn l·nh thæ (b»ng c¸c kÝ hiÖu) nh : ®êng x¸, thµnh phè, lµng xãm vv...Hai mÐp bªn ph¶i, bªn tr¸i b¶n ®å bao giê còng trïng víi híng cña c¸c ®êng kinh tuyÕn. B¶n ®å Xin«p : b¶n ®å phôc vô cho viÖc dù b¸o thêi tiÕt. Trªn b¶n ®å Xin«p cã ghi vÏ nh÷ng sè liÖu, nh÷ng kÝ hiÖu vÒ nhiÖt ®é,khÝ ¸p,®é Èm,vÒ híng di chuyÓn cña c¸c khèi khÝ,c¸c phr«ng vv.... B¶n s¾c d©n téc : tÝnh bÒn v÷ng vµ ®éc ®¸o cña d©n téc thÓ hiÖn trong truyÒn thèng vÒ ng«n ng÷, t duy,nghÖ thuËt,phong tôc,tËp qu¸n vv...
  • 12. Bao bap : (Adansonia digitata) c©y to ë vïng xavan nhiÖt ®íi ch©u Phi vµ ¤xtr©ylia. Th©n c©y cã chu vi tõ 20 ®Õn 30m, dù tr÷ ®îc nhiÒu níc ®Ó sö dông trong mïa kh«. Qu¶ cã thÓ ¨n ®îc. C©y bao bap sèng ®îc tíi 4 - 5 ngh×n n¨m. B¸o : thó ¨n thÞt, thuéc hä MÌo, leo trÌo giái, cã l«ng mµu vµng ®èm ®en, sèng ë ch©u A,ch©u Phi vµ ch©u MÜ. Bµo mßn : (corrasion) t¸c dông lµm mßn c¸c líp ®Êt ®¸ khi bÒ mÆt c¸c líp nµy chÞu sù cä x¸t cña nh÷ng vËt liÖu r¾n do c¸c dßng níc ch¶y hoÆc b¨ng hµ mang theo. B¶o vÖ ®Êt : hÖ thèng nh÷ng biÖn ph¸p nh»m ng¨n ngõa c¸c hiÖn tîng : xãi mßn, ph¸ huû, « nhiÔm ®Êt...còng nh viÖc sö dông ®Êt kh«ng hîp lÝ, kÐm hiÖu qu¶. B·o : giã m¹nh kÌm theo ma rÊt to do sù xuÊt hiÖn vµ ho¹t ®éng cña c¸c khu ¸p thÊp rÊt s©u. Tèc ®é giã tõ 65km/h trë lªn. B·o thêng cã søc ph¸ ho¹i rÊt lín nh : lµm ®æ c©y cèi, ph¸ ho¹i nhµ cöa, g©y ngËp óng. B·o c¸t : hiÖn tîng giã m¹nh cuèn theo c¸t bôi mï mÞt, thêng x¶y ra ë c¸c vïng hoang m¹c vµ b¸n hoang m¹c. RÊt nguy hiÓm cho sù ®i l¹i cña ngêi vµ sóc vËt trªn sa m¹c. Khèi c¸t di chuyÓn nhiÒu khi cã thÓ vïi lÊp hµng ngh×n ha ®Êt trång trät ë nh÷ng vïng xung quanh. B·o tuyÕt : hiÖn tîng ma tuyÕt lín kÌm theo giã m¹nh, xuÊt hiÖn ë nh÷ng vïng cã khÝ hËu l¹nh. Batlen : (badland) thuËt ng÷ gèc tiÕng Anh, chØ lo¹i ®Þa h×nh bÞ x©m thùc rÊt m¹nh, nªn cã mét hÖ thèng khe r·nh dµy ®Æc, thêng gÆp ë nh÷ng miÒn tríc nói hoÆc ®åi thÊp cã phñ trÇm tÝch sÐt, sÐt pha, nhng kh«ng cã líp phñ thùc vËt ( do ®· bÞ ph¸ huû). Lo¹i ®Þa h×nh nµy kh«ng nh÷ng kh«ng thÝch hîp cho viÖc canh t¸c mµ cßn g©y nhiÒu khã kh¨n, trë ng¹i cho viÖc giao
  • 13. th«ng, ®i l¹i. Bat«lit : khèi ®¸ x©m nhËp lín, thuéc lo¹i ®¸ granit, thêng kh«ng cã h×nh thï nhÊt ®Þnh, n»m xen gi÷a c¸c líp ®¸ trÇm tÝch vµ chiÕm nh÷ng diÖn tÝch réng hµng tr¨m km 2. B¾c cùc : khu vùc ë xung quanh cùc B¾c, phÝa nam ®îc giíi h¹n ë ®êng ®¼ng nhiÖt 10oC vÒ mïa h¹. N»m trong khu vùc B¾c cùc cã B¾c B¨ng D¬ng, vïng r×a phÝa b¾c cña c¸c ®¹i lôc ¢u - A, B¾c MÜ vµ c¸c ®¶o phô cËn. DiÖn tÝch khu vùc réng kho¶ng 25 triÖu km2 , trong ®ã 3/5 lµ biÓn vµ ®¹i d¬ng, thêng xuyªn bÞ b¨ng bao phñ. ChiÒu dµy cña líp b¨ng tõ 2 ®Õn 4m. Trong khu vùc B¾c cùc còng cã nhiÒu nói b¨ng tr«i, hÇu hÕt theo híng tõ ®«ng sang t©y. Khu vùc B¾c cùc cã khÝ hËu l¹nh gi¸, nhiÖt ®é trung b×nh th¸ng 1 ë bé phËn trung t©m vµo kho¶ng - 40oC .NhiÖt ®é thÊp nhÊt ghi ®îc lµ - 52oC ,cao nhÊt lµ +6oC . Lîng ma dao ®éng tõ 100mm ë trung t©m ®Õn 400mm ë r×a phÝa nam. §é bèc h¬i rÊt yÕu, v× vËy kh«ng khÝ ë ®©y lóc nµo còng b·o hoµ h¬i níc. §ªm cùc trong khu vùc kÐo dµi tõ vµi ngµy ë 66o33' B ®Õn 179 ngµy ë ngay ®iÓm cùc B¾c. KiÓu c¶nh quan chñ yÕu trong khu vùc lµ ®íi b¨ng tuyÕt vÜnh cöu vµ ®µi nguyªn. B¨ng biÓn : Líp b¨ng máng dµy tõ 2 ®Õn 4m h×nh thµnh ë líp níc trªn mÆt cña c¸c biÓn vµ ®¹i d¬ng, vÒ mïa ®«ng trªn c¸c vïng vÜ tuyÕn cao. VÒ mïa h¹, líp b¨ng nµy nøt vì thµnh tõng m¶ng, tr«i theo c¸c dßng h¶i lu, nhiÒu khi chêm ghÕch lªn nhau thµnh c¸c khèi b¨ng tr«i cao tíi 8 - 10m. B¨ng hµ : h×nh thøc di chuyÓn chËm cña c¸c khèi b¨ng lín tõ cao xuèng thÊp, doc theo c¸c sên hoÆc thung lòng nói ë c¸c miÒn nói cao cã b¨ng tuyÕt. C¸c khèi b¨ng nµy ®îc h×nh thµnh do qu¸ tr×nh tÝch tô vµ bÞ nÐn chÆt cña mét khèi lîng lín tuyÕt trªn c¸c nói cao. Tèc ®é di chuyÓn
  • 14. cña b¨ng hµ rÊt kh¸c nhau, cã thÓ tõ 10 ®Õn 100m/n¨m. Tèc ®é lín nhÊt quan s¸t ®îc lµ tèc ®é cña mét sè b¨ng hµ trªn ®¶o Gr¬nlen (10 - 40m/ngµy). Trong qu¸ tr×nh di chuyÓn,ngay c¸c bé phËn trong néi bé mét b¨ng hµ còng cã tèc ®é kh¸c nhau, v× vËy b¨ng hµ thêng cã nhiÒu khe nøt, chiÒu réng ®«i khi ®¹t tíi vµi mÐt vµ chiÒu s©u tíi vµi chôc mÐt. C¸c khe nøt nµy thêng cã mét líp tuyÕt máng phñ kÝn, nªn rÊt nguy hiÓm ®èi víi nh÷ng nhµ th¸m hiÓm, nghiªn cøu b¨ng hµ. Trong qu¸ tr×nh di chuyÓn, b¨ng hµ còng bµo mßn c¸c líp ®¸, vËn chuyÓn theo nã c¸c khèi ®¸ t¶ng ë tríc lìi b¨ng, ë hai bªn sên hoÆc ë gi÷a (nÕu cã sù gÆp nhau cña hai b¨ng hµ) t¹o thµnh c¸c d¶i ®«i th¹ch ®Çu, ®«i th¹ch bê vµ ®«i th¹ch gi÷a. VÒ mïa ®«ng, dßng ch¶y cña b¨ng hµ bao giê còng kÐo dµi, lÊn xuèng díi ®êng giíi h¹n tuyÕt. VÒ mïa xu©n, khi bé phËn ®Çu cña lìi b¨ng hµ tan thµnh níc, b¨ng hµ l¹i rót lui vÒ phÝa trªn ®êng giíi h¹n tuyÕt. Níc b¨ng tan lµ nguyªn nh©n g©y ra c¸c trËn lò mïa xu©n cña c¸c s«ng b¾t nguån ë c¸c vïng nói cao. B¨ng hµ cã ë hÇu kh¾p c¸c ch©u lôc (trõ ¤xtr©ylia). B¨ng hµ häc : Khoa häc nghiªn cøu vÒ nguån gèc ph¸t sinh, sù ph¸t triÓn, c¸c ho¹t ®éng vµ sù ph©n bè ®Þa lÝ cña c¸c b¨ng hµ trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt. Hiªn nay, c¸c b¨ng hµ bao phñ kho¶ng trªn 10% diÖn tÝch c¸c lôc ®Þa vµ gi÷ l¹i mét khèi lîng níc ngät b»ng kho¶ng 240 triÖu km3. B¨ng kÕt vÜnh cöu : líp b¨ng phñ l©u dµi (tõ hµng chôc ®Õn hµng v¹n n¨m) ë trªn mÆt vµ c¶ ë trong c¸c líp ®Êt s©u cña nh÷ng vïng cã khÝ hËu rÊt l¹nh ( vïng hai cùc vµ trªn c¸c nói cao). B¨ng lôc ®Þa : líp b¨ng cøng vµ dµy ( tõ vµi tr¨m mÐt ®Õn 1500m) ,bao phñ nh÷ng diÖn tÝch réng lín trªn c¸c ®¶o vïng B¾c cùc ( Gr¬nlen, Bapphin vv...) vµ trªn lôc ®Þa Nam cùc. B¨ng lôc
  • 15. ®Þa lu«n lu«n di chuyÓn tõ nh÷ng n¬i cao ë vïng trung t©m ra vïng ngoµi r×a, råi trên xuèng biÓn. Khi ®øt g·y, trë thµnh c¸c nói b¨ng tr«i. §é cao cña b¨ng næi trªn mÆt níc biÓn thêng tõ 30 ®Õn 50m. C¸c nói b¨ng nµy rÊt nguy hiÓm cho tµu bÌ ®i l¹i trong c¸c biÓn vµ ®¹i d¬ng vïng gÇn cùc. BËc thÒm : d¹ng ®Þa h×nh båi tô tr«ng gièng nh nh÷ng bËc thÒm, ®îc h×nh thµnh trong c¸c thung lòng s«ng, trªn c¸c d¶i bê biÓn, bê hå do kÕt qu¶ h¹ thÊp mùc níc cña lßng s«ng, cña biÓn hay cña hå, khi c¸c lo¹i ®Þa h×nh nµy bÞ n©ng cao. Becbe : téc ngêi sinh sèng tríc ®©y ë c¸c vïng nói thuéc B¾c Phi. T«n gi¸o chÝnh cña hä lµ ®¹o Håi. Ng«n ng÷ Becbe còng lµ ng«n ng÷ cæ nhÊt ë vïng nµy ( hiÖn nay cßn ®îc dïng ë mét sè vïng nói thuéc c¸c quèc gia Angiªri vµ Mar«c). Sau nµy ngêi Becbe chÞu ¶nh hëng cña v¨n ho¸ vµ ng«n ng÷ Ar¸p, nªn ®îc gäi lµ ngêi Becbe - Ar¸p. Bengali : ng«n ng÷ cña c¸c téc ngêi sinh sèng ë vïng Bengan, ë phÝa ®«ng b¾c b¸n ®¶o ¢n §é. Bent«t : thuËt ng÷ chØ chung c¸c loµi sinh vËt sinh sèng ë ®¸y c¸c biÓn, ®¹i d¬ng hoÆc ë ®¸y c¸c hå níc ngät. Bª®uin : (BÐdouins) thuËt ng÷ chØ c¸c téc ngêi Ar¸p sèng du môc trong c¸c hoang m¹c ë B¾c Phi vµ Trung §«ng. BÒ mÆt san b»ng : d¹ng ®Þa h×nh t¬ng ®èi b»ng ph¼ng trªn c¸c lôc ®Þa ®îc h×nh thµnh do t¸c ®éng bµo mßn cña c¸c ngo¹i lùc. D¹ng ®Þa h×nh nµy tríc ®©y ®îc gäi lµ b¸n b×nh nguyªn. X. B¸n b×nh nguyªn. BÕn c¶ng : kho¶ng bê biÓn, bê hå, bê s«ng ®îc che khuÊt sãng, giã vv...thuËn lîi cho viÖc ra vµo, tró Èn cña tµu, thuyÒn , x©y dùng c¸c c«ng tr×nh phôc vô cho viÖc giao th«ng, vËn t¶i vµ bèc dì
  • 16. hµng ho¸. Bich bang : (Bigbang=tiÕng næ lín) thuyÕt vÒ sù h×nh thµnh vò trô,cho r»ng vò trô lóc ®Çu chØ lµ mét khèi vËt chÊt hÕt søc nhá bÐ,®Ëm ®Æc vµ v« cïng nãng goÞ lµ"nguyªn tö nguyªn thuû".C¸c nhµ thiªn v¨n häc còng gäi nã lµ "trøng vò trô."C¸ch ®©y 15 tØ n¨m,sau mét vô næ lín,vò trô ®îc h×nh thµnh.HiÖn nay nã ®ang gi·n në vµ lo·ng dÇn. Biªn ®é nhiÖt ®é : kho¶ng chªnh lÖch gi÷a nhiÖt ®é cùc tiÓu vµ nhiÖt ®é cùc ®¹i ghi ®î trong mét kho¶ng thêi gian (mét ngµy, mét th¸ng, mét n¨m...). VÝ dô : ë mét ®Þa ph¬ng, nhiÖt ®é cùc tiÓu vµ cùc ®¹i trong mét ngµy ®ªm lµ 280C vµ 330C, chóng ta nãi : biªn ®é nhiÖt ®é trong ngµy h«m ®ã lµ 50C, ë mét ®Þa ph¬ng kh¸c, nhiÖt ®é cùc tiÓu vµ cùc ®¹i trong mét th¸ng lµ: 180C vµ 250C , chóng ta nãi : biªn ®é nhiÖt ®é trong th¸ng ®ã lµ : 70C vv... Biªn giíi : ®êng ranh giíi ph©n chia l·nh thæ cã chñ quyÒn cña quèc gia nµy víi quèc gia kh¸c. Biªn giíi quèc gia bao gåm : ®êng biªn giíi trªn ®Êt liÒn ,®êng biªn giíi trªn biÓn vµ ®êng biªn giíi trªn kh«ng. §êng biªn giíi trªn ®Êt liÒn ®îc v¹ch ra trªn c¬ së tho¶ thuËn gi÷a c¸c quèc gia cã l·nh thæ tiÕp gi¸p, kÒ nhau. §êng biªn giíi qu«c gia trªn ®Êt liÒn thêng dùa vµo c¸c yÕu tè tù nhiªn nh: ®Þa h×nh (sèng nói, d¶i ®åi, thung lòng...), thuû v¨n (dßng ch¶y cña s«ng, suèi,...) hoÆc theo c¸c ®êng quy íc nh c¸c ®êng th¼ng nèi c¸c ®iÓm mèc, c¸c ®êng kinh tuyÕn, vÜ tuyÕn vv...§êng biªn giíi trªn biÓn lµ ranh giíi phÝa ngoµi cña vïng l·nh h¶i cña quèc gia ®ã ®îc quy ®Þnh ®óng theo luËt ph¸p vµ tËp qu¸n qu«c tÕ . Trong ®iÒu kiÖn l·nh h¶i cña c¸c quèc gia kÒ nhau hoÆc ®èi diÖn cã sù chång lÊn lªn nhau, th× ®êng biªn giíi trªn biÓn sÏ ®îc ho¹ch ®Þnh th«ng qua th¬ng lîng gi÷a c¸c bªn cã liªn quan. Cßn ®êng biªn giíi trªn kh«ng lµ ®êng chiÕu th¼ng tõ biªn giãi trªn ®Êt liÒn vµ trªn biÓn lªn kh«ng ( ®Õn mét
  • 17. ®é cao nµo, th× hiÖn nay cha cã mét v¨n b¶n ph¸p lÝ nµo quy ®Þnh râ). BiÕn chÊt : hiÖn tîng thay ®æi tÝnh chÊt ( c¶ vÒ mÆt vËt lÝ vµ ho¸ häc) cña c¸c lo¹i ®¸ m¨cma vµ trÇm tÝch thêng trong ®iÒu kiÖn cã nhiÖt ®é cao vµ ¸p lùc lín. §iÌu kiÖn nµy chØ cã thÓ x¶y ra khi c¸c líp ®¸ bÞ vïi s©u trong lßng ®Êt hoÆc n»m c¹nh c¸c lß m¨cma nãng ch¶y cña nói löa. Mét sè lo¹i ®¸ biÕn chÊt thßng gÆp lµ: ®¸ g¬nai, ®¸ hoa,®¸ phiÕn th¹ch mica vv.... BiÓn : bé phËn cña ®¹i d¬ng, n»m ë gÇn hoÆc xa ®Êt liÒn,, nhng cã nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng, kh¸c víi vïng níc cña ®¹i d¬ng bao quanh (nh vÒ nhiÖt ®é, ®é mÆn, chÕ ®é thuû v¨n, c¸c vËt liÖu trÇm tÝch ®¸y, c¸c sinh vËt vv...). Theo thãi quen, thuËt ng÷ biÓn cßn dïng ®Ó gäi nh÷ng hå cã diÖn tÝch rÊt lín nh: biÓn Aran, biÓn Caxpi, biÓn ChÕt vv...Tuú theo vÞ trÝ (n»m ë ven bê hoÆc ¨n s©u vµo c¸c lôc ®Þa) mµ biÓn l¹i ph©n ra: biÓn ven bê, biÓn néi lôc hoÆc biÓn kÝn .... BiÓn ven bê lµ nh÷ng biÓn n»m s¸t ngay bê c¸c lôc ®Þa . PhÇn lín c¸c biÓn nµy ®Òu réng, n«ng, cã chÕ ®é thuû v¨n riªng vµ thêng më réng ra ®¹i d¬ng. Còng cã khi phÝa ngoµi bi Ón cã ®¶o hoÆc quÇn ®¶o ng¨n c¸ch víi ®¹i d¬ng nh: biÓn NhËt B¶n, biÓn M¨ngs¬...BiÓn néi lôc hoÆc biÓn kÝn lµ nh÷ng biÓn n«ng,n»m lâm s©u vµo c¸c lôc ®Þa, chØ th«ng víi ®¹i d¬ng nhê nh÷ng eo biÓn hÑp nh BiÓn §en, biÓn Bantich vv...§Æc biÖt, còng cã biÓn n»m gi÷a ®¹i dong,nhê cã tÝnh ®éc ®¸o vÒ sinh vËt nh: biÓn Xacgat víi rõng t¶o næi ë gi÷a §¹i T©y D¬ng...... BiÓn tho¸i : hiÖn tîng níc biÓn rót ra xa bê lôc ®Þa, lµm cho diÖn tÝch ®Êt liÒn t¨ng lªn. Nguyªn nh©n cña hiÖn tîng nµy cã thÓ lµ do mùc n- íc cña ®¹i d¬ng thÕ giíi h¹ thÊp xuèng hoÆc do sù vËn ®éng n©ng lªn cña lôc ®Þa. HiÖn tîng nµy tr¸i ngîc víi hiÖn tîng biÓn tiÕn. HiÖn tîng biÓn tiÕn vµ tho¸i lµ nh÷ng qu¸ tr×nh x¶y ra rÊt chËm ch¹p, l©u dµi vµ kÕ tiÕp nhau trong suèt qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña c¸c lôc ®Þa.
  • 18. BiÓn tiÕn : hiÖn tîng níc biÓn trµn vµo ®Êt liÒn, phñ ngËp c¸c vïng ®Êt thÊp ven biÓn do nguyªn nh©n lôc ®Þa dÇn dÇn bÞ h¹ thÊp hoÆc do mùc níc biÓn d©ng cao trong qu¸ tr×nh tan b¨ng trªn c¸c lôc ®Þa. BiÓn tiÕn lµ hiÖn tîng ngîc l¹i víi biÓn tho¸i. BiÓu ®å : h×nh thøc trùc quan ho¸ c¸c sè liÖu thèng kª trong c¸c mèi quan hÖ gi÷a sè lîng,thêi gian vµ kh«ng gian b»ng c¸c cÊu tróc ®å ho¹. VÝ dô: biÓu ®å c¬ cÊu c¸c ngµnh c«ng nghiÖp, biÓu ®å ph¸t triÓn d©n sè thÕ giíi, biÓu ®å mËt ®é d©n sè, biÓu ®å ph©n bè d©n c vv.... VÒ h×nh thøc biÓu hiÖn, biÓu ®å cã c¸c lo¹i : h×nh trßn, h×nh cét, h×nh vu«ng, ®êng biÓu diÔn vv... B×nh nguyªn : lo¹i ®Þa h×nh thÊp,réng, bÒ mÆt t¬ng ®èi b»ng ph¼ng, ®«i khi cã xen ®åi hoÆc gîn sãng. §é cao trªn mùc níc biÓn kh«ng qu¸ 200m lµ b×nh nguyªn thÊp hay vïng ®Êt thÊp. Tõ 200m ®Õn 500m lµ b×nh nguyªn cao hay vïng ®Êt cao, trªn 500m mµ bÒ mÆt vÉn t¬ng ®èi b»ng ph¼ng vµ cã sên dèc lµ cao nguyªn.( C¸ch ph©n lo¹i trªn ®©y phï hîp víi c¸c lo¹i ®Þa h×nh bÞ b¨ng hµ bµo mßn ë «n ®íi . §èi víi c¸c lo¹i ®Þa h×nh ë nhiÖt ®íi cã lÏ vÒ mÆt h×nh th¸i vµ ®é cao cã kh¸c, nhng cha ®îc nghiªn cøu kÜ). B×nh s¬n nguyªn : bé phËn réng lín cña ®Þa h×nh miÒn nói, cã bÒ mÆt t- ¬ng ®èi b»ng ph¼ng, ®«i khi gîn sãng vµ bÞ nhiÒu thung lòng s©u c¾t xÎ. §é cao tõ 500 ®Õn 1000m. ThuËt ng÷ b×nh s¬n nguyªn Ýt ®îc sö dông trong c¸c tµi liÖu ®Þa lÝ. PhÇn nhiÒu nã ®îc thay thÕ b»ng thuËt ng÷ cao nguyªn. VÝ dô : cao nguyªn Trung Xibia, cao nguyªn Iran vv...Thùc ra, kh¸i niÖm cao nguyªn cã kh¸c víi b×nh s¬n nguyªn ë chç : cao nguyªn bao giê còng cã sên rÊt dèc, cßn b×nh s¬n nguyªn th× kh«ng.
  • 19. Bi«tit : kho¸ng vËt silicat mµu ®en, thµnh phÇn gåm cã c¸c «xyt silic, nh«m, s¾t, mangan vµ kali. Cßn gäi lµ mica ®en. Bom nói löa : khèi dung nham ®Æc qu¸nh hoÆc ®· ®«ng cøng ( cã ®êng kÝnh tíi vµi mÐt) ë miÖng nói löa bÞ ®Èy bËt lªn kh«ng trung, kÌm theo tiÕng næ khi nói löa ho¹t ®éng. Bora : lo¹i giã l¹nh, m¹nh nh giã b·o thêng xuÊt hiÖn trong nh÷ng th¸nh mïa ®«ng ë c¸c vïng bê biÓn gÇn c¸c d·y nói cao ven H¾c H¶i vµ §Þa Trung H¶i. Nguyªn nh©n chñ yÕu lµ do sù chªnh lÖch khÝ ¸p ®ét ngét gi÷a biÓn ( khÝ ¸p thÊp) vµ lôc ®Þa ( khi ¸p cao). Khi giã Bora thæi, thêng ®em theo ma tuyÕt lín, kÐo dµi tíi vµi ngµy. Bãc mßn : ( denudation) hiÖn tîng ph¸ huû c¸c lo¹i ®Êt ®¸ do ngo¹i lùc (níc, b¨ng hµ, giã v.v...) b»ng c¸ch bãc dÇn tõng líp máng trªn mÆt vµ vËn chuyÓn c¸c s¶n phÈm phong ho¸ ®i n¬i kh¸c. Bãn lãt, Bãn ph©n lãt : biÖn ph¸p kÜ thuËt trong n«ng nghiÖp ®îc thùc hiÖn b»ng c¸ch bãn ph©n tríc khi gieo h¹t hoÆc trång cÊy c¸c c©y trång, nh»m môc ®Ých cung cÊp ®Çy ®ñ c¸c chÊt dinh dìng cho thùc vËt trong giai ®o¹n ®Çu cña qu¸ tr×nh sinh trëng. Bãn Thóc, bãn ph©n thóc : biÖn ph¸p kÜ thuËt n«ng nghiÖp ®îc thùc hiÖn b»ng c¸ch bãn thªm ph©n, chuÈn bÞ cho thùc vËt bíc vµo mét giai ®o¹n quan träng cña qu¸ tr×nh sinh trëng, nh»m ®Èy m¹nh viÖc n©ng cao n¨ng suÊt. VÝ dô : bãn thóc cho c©y ®Ó chuÈn bÞ cho giai ®o¹n ra hoa, kÕt qu¶ vv... Bãng th¸m kh«ng : bãng b¬m lo¹i khÝ nhÑ, dïng trong c¸c tr¹m nghiªn cøu khÝ tîng ®Ó th¶ lªn c¸c tÇng khÝ quyÓn trªn cao. Bãng thêng mang theo mét m¸y ph¸t v« tuyÕn ®Ó chuyÓn vÒ mÆt ®Êt nh÷ng th«ng tin vÒ t×nh tr¹ng cña c¸c yÕu tè khÝ tîng trªn cao nh : nhiÖt ®é, khÝ ¸p, giã vv...
  • 20. B«xit : lo¹i ®¸ trÇm tÝch cã mµu hång, n©u vv...Thµnh phÇn chñ yÕu gåm cã : hy®r«xit nh«m lÉn víi c¸c chÊt kh¸c nh : s¾t, silic ...Tõ b«xit cã thÓ t¸ch ra chÊt alumin ( Al2O3), nguyªn liÖu chÝnh ®Ó luyÖn nh«m trong c¸c lß ®iÖn ph©n. Båi tÝch : t¸c ®éng båi ®¾p vµ tÝch tô phï sa cña mét con s«ng. Bån ®Þa : ®Þa h×nh tròng, thÊp, d¹ng chËu hoÆc lßng ch¶o, h×nh thµnh do kÕt qu¶ cña nhiÒu qu¸ tr×nh ®Þa chÊt nh : sù sôt lón cña mét bé phËn vá Tr¸i §Êt, sù bµo mßn cña b¨ng hµ vv...Bån ®Þa thÊp nhÊt trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt lµ bån ®Þa Tu«cphan , n»m ë phÝa ®«ng d·y Thiªn S¬n thuéc ®Êt T©n C¬ng, Trung Quèc (154m díi mùc níc biÓn). Cã nh÷ng bån ®Þa bÞ ngËp níc, t¹o thµnh c¸c hå nh : hå Caxpi, hå Aran vv... Bån ®Þa cßn gäi lµ vïng tròng. Bê biÓn : d¶i ®Êt tiÕp xóc víi mÐp níc biÓn vµ chÞu t¸c ®éng qua l¹i gi÷a biÓn vµ ®Êt liÒn. Ph¹m vi cña d¶i bê biÓn ®îc giíi h¹n trªn ®Êt liÒn ë chç mùc níc biÓn trµn vµo xa nhÊt khi thuû triÒu lªn hoÆc khi cã giã b·o, cßn ë ngoµi biÓn lµ kho¶ng níc, mµ t¸c ®éng cña sãng kh«ng cßn ¶nh hëng g× ®Õn ®¸y biÓn. Bê lôc ®Þa : bé phËn cña r×a lôc ®Þa t¬ng ®èi b»ng ph¼ng, n»m ë phÝa ngoµi dèc lôc ®Þa, cã ®é dèc trung b×nh kho¶ng trªn díi 1/300, réng tõ 100 ®Õn 1000km., vµ chÊm døt ë mét vïng cã ®é s©u tõ 2000 ®Õn 5000m. Ngoµi bê lôc ®Þa lµ ®¸y ®¹i d¬ng. Bua : (Boers) d©n téc sinh sèng ë Nam Phi, vèn lµ dßng dâi nh÷ng ng- êi d©n gèc Hµ Lan di c ®Õn ®©y vµo gi÷a thÕ kØ 17. §· lËp nen hai quèc gia : níc Céng hoµ Tranxvan vµ níc tù trÞ ¤rªngi¬. bôi tinh th¹ch : ( Bôi vò trô) khèi vËt chÊt nhá, r¶i r¸c trong kh«ng gian vò trô víi mËt ®é
  • 21. tËp trung thÊp. Gi¶ thuyÕt vÒ sù h×nh thµnh Tr¸i §Êt cña O. Xmit ®· cho r»ng : Tr¸i §Êt lµ mét thiªn thÓ ®îc h×nh thµnh tõ mét ®¸m m©y bôi tinh th¹ch. Nh÷ng h¹t bôi nµy, khi bÞ søc hót cña Tr¸i §Êt, r¬i vµo líp khÝ quyÓn, bèc ch¸y s¸ng rùc, trë thµnh c¸c ng«i sao sa. bïn lôc nguyªn : bïn trÇm tÝch ë thÒm lôc ®Þa cã nguån gèc tõ nh÷ng vËt liÖu trªn lôc ®Þa, bÞ x©m thùc vµ bÞ cuèn tr«i xuèng biÓn theo c¸c dßng ch¶y. bïng næ d©n sè : sù ph¸t triÓn d©n sè vît bËc vÒ sè lîng ®· x¶y ra ë c¸c níc ch©u ¢u vµo thÕ kØ 19, khi tØ lÖ sinh vÉn kh«ng thay ®æi, nhng tØ lÖ tö gi¶m xuèng rÊt thÊp, nhê nh÷ng tiÕn bé vÒ y tÕ, vµ nhê viÖc c¶i thiÖn nh÷ng ®iÒu kiÖn sinh ho¹t. HiÖn nay, hiÖn tîng bïng næ d©n sè vÉn ®ang x¶y ra, chñ yÕu trong c¸c níc ®ang ph¸t triÓn ë ch©u Phi, ch©u A vµ ch©u MÜ Latinh. bøc x¹ : qu¸ tr×nh to¶ n¨ng lîng cña mét vËt thÓ. Bøc x¹ mÆt trêi lµ qu¸ tr×nh to¶ n¨ng lîng cña MÆt Trêi ra kho¶ng kh«ng gian vò trô. Mét phÇn xuèng ®Õn mÆt ®Êt díi h×nh thøc nhiÖt n¨ng, lµm cho mÆt ®Êt nãng lªn. MÆt ®Êt ban ngµy tiÕp thu ®îc nhiÖt n¨ng cña MÆt Trêi, ban ®ªm l¹i bøc x¹ ra kh«ng trung, råi dÇn dÇn l¹nh ®i. Bng : (miÒn Nam) chç ®Êt tròng gi÷a c¸nh ®ång, mïa kh« kh«ng cã níc ®äng, mïa ma th× níc ®äng kh¸ s©u vµ cã cá l¸c mäc. Mïa níc ë bng thêng cã rÊt nhiÒu c¸ ®ång. C cacao : thuËt ng÷ cã gèc tõ tiÕng ®Þa ph¬ng cña thæ d©n Trung MÜ, chØ mét lo¹i c©y trång ë xø nãng, qu¶ cã nhiÒu h¹t nhá n»m trong mét vá cøng. Ngêi Ax¬tÕch xa kia dïng hét cacao rang vµng, t¸n nhá trén víi ng« (b¾p) vµ ít lµm thøc ¨n. Bét cacao hiªn nay ®îc dïng phæ biÕn trªn thÕ giíi ®Ó lµm thøc uèng, lµm kÑo vµ s«c«la. Ngµy nay,
  • 22. cacao ®· trë thµnh mét c©y thùc phÈm cã gi¸ trÞ kinh tÕ cao, ®îc ®em sang trång ë nhiÒu vïng nhiÖt ®íi ch©u Phi vµ ch©u A ( kÓ c¶ ë miÒn Nam níc ta). cacbon §i«xit : X. khÝ cacb«nic cacbon phãng x¹ : tªn gäi cña chÊt ®ång vÞ C14 . ChÊt nµy cã ®Æc tÝnh tù ph©n huû trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh. Ngêi ta nghiªn cøu tÝnh chÊt tù ph©n huû cña C14 ®Ó cã thÓ x¸c ®Þnh ®îc tuæi cña c¸c ho¸ th¹ch chøa nã. C¸ch m¹ng c«ng nghiÖp : cuéc thay ®æi lín vÒ kÜ thuËt s¶n xuÊt tõ lao ®éng thñ c«ng sang lao ®éng c¬ giíi víi m¸y mãc.Cuéc C¸ch m¹ng c«ng nghiÖp b¾t ®Çu tríc tiªn ë níc Anh víi ngµnh dÖt vµo nh÷ng n¨m 60 cña thÕ kØ 18 vµ c¬ b¶n hoµn thµnh vµo nh÷ng n¨m 30 cña thÕ kØ 19. Cuéc C¸ch m¹ng c«ng nghiÖp kh«ng chØ hoµn toµn thay ®æi kÜ thuËt s¶n xuÊt, t¹o ra c¬ së vËt chÊt cho chñ nghÜa t b¶n ë ch©u ¢u,mµ cßn më ®Çu cho thêi ®¹i §¹i c«ng nghiÖp c¬ khÝ, më réng sù ph©n c«ng lao ®éng x· héi, lµm xuÊt hiÖn nhiÒu ngµnh s¶n xuÊt míi, xóc tiÕn sù h×nh thµnh c¸c ®« thÞ vµ c¸c trung t©m c«ng nghiÖp. TiÒn ®Ò cña cuéc C¸ch m¹ng c«ng nghiÖp lµ nh÷ng tiÕn bé lín lao vÒ lÜnh vùc khoa häc kÜ thuËt trong thÕ kØ 18 vµ th¾ng lîi cña cuéc c¸ch m¹ng x· héi chèng phong kiÕn cña giai cÊp t s¶n ë Anh vµ Ph¸p trong c¸c thÕ kØ 17-18. C¸ch m¹ng khoa häc-kÜ thuËt hiÖn ®¹i : thuËt ng÷ dïng ®Ó chØ cuéc c¸ch m¹ng khoa häc kÜ thuËt b¾t ®Çu tõ gi÷a thÕ kØ 20, ph©n biÖt víi cuéc c¸ch m¹ng khoa häc kÜ thuËt ®· x¶y ra vµo gi÷a thÕ kØ 19. TiÒn ®Ò cña cuéc C¸ch m¹ng KHKT hiÖn ®¹i lµ nh÷ng ph¸t minh vÒ KHKT tõ cuèi thÕ kØ 19 ®Õn ®Çu thÕ kØ 20. Cuéc C¸ch m¹ngKHKT hiÖn ®¹i cã 2 giai ®o¹n: giai ®o¹n 1 tõ n¨m 1940 ®Õn n¨m 1970 vµ giai ®o¹n 2 tõ n¨m 1970 ®Õn nay. §Æc trng c¬ b¶n cña giai ®o¹n ®Çu lµ: sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ c¸c ngµnh khoa häc kÜ thuËt,phï hîp víi thêi k× kh«i phôc vµ ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ thÕ giíi ®· bÞ kiÖt quÖ sau chiÕn tranh, tËp trung vµo bèn híng chñ yÕu : t¨ng cßng khai th¸c c¸c nguån n¨ng lîng míi, më réng c¸c c¬ së nguyªn vËt liÖu, n©ng cao n¨ng suÊt lao ®éng vµ ®Èy m¹nh ph¹m vi nghiªn cøu ra c¸c ®¹i d¬ng vµ kho¶ng kh«ng vò trô. §Æc trng cña giai ®o¹n hai lµ tËp trung vµo c¸c híng: a) thay thÕ vµ gi¶m bít viÖc sö dông c¸c nguån n¨ng lîng,nguyªn vËt liÖu truyÒn thèng, b) t¨ng cêng tr×nh ®é tù ®éng ho¸ trong c«ng nghiÖp, c) ph¸t triÓn m¹nh c¸c ngµnh c«ng nghÖ sinh häc ®Ó cã ®îc
  • 23. nh÷ng s¶n phÈm míi,cã n¨ng suÊt cao,phÈm chÊt tèt , d) ph¸t triÓn nhanh vµ kh«ng ngõng hoµn thiÖn kÜ thuËt ®iÖn tö vµ tin häc. C¸ch m¹ng tr¾ng : thuËt ng÷ ®îc dïng ë ¢n §é ®Ó chØ sù thay ®æi lín lao trong ngµnh ch¨n nu«i, nhê ®ã mµ n¨ng suÊt s÷a tr©u, bß ®îc t¨ng vît bËc. C¸ch m¹ng xanh : thuËt ng÷ ®îc dïng ®Ó chØ sù thay ®æi lín lao trong n«ng nghiÖp, t¹o ra mét qu¸ tr×nh t¨ng trëng vît bËc vÒ s¶n xuÊt l¬ng thùc trong c¸c níc ®ang ph¸t triÓn, sau khi ®· ®a vµo s¶n xuÊt ®¹i trµ mét sè gièng lóa míi,cã n¨ng suÊt cao (chñ yÕu lµ lóa m× vµ lóa níc). Mªhic« vµ ¢n §é lµ nh÷ng níc ®· ®i ®Çu trong cuéc C¸ch m¹ng xanh vµ ®· tho¸t khái n¹n ®ãi trong nh÷ng n¨m gi÷a thÕ kØ 20. HiÖn nay,ë Philippin ®· thµnh lËp ViÖn Nghiªn cøu lóa quèc tÕ, chuyªn nghiªn cøu vÒ c¸ch lai t¹o ra nh÷ng gièng lóa míi, cã n¨ng suÊt cao. Nh÷ng gièng nµy ®· ®îc phæ biÕn vµ trång ë nhiÒu níc ch©u A. cacten : tæ chøc kÕt hîp nhiÒu xÝ nghiÖp ®éc lËp trong mét ngµnh c«ng nghiÖp ( nhiÒu khi thuéc c¸c níc kh¸c nhau) nh»m b¶o vÖ gi¸ b¸n c¸c s¶n phÈm b»ng c¸ch h¹n chÕ viÖc s¶n xuÊt hoÆc viÖc c¹nh tranh gi÷a c¸c xÝ nghiÖp víi nhau. cacxt¬ : lo¹i ®Þa h×nh ®éc ®¸o h×nh thµnh trong c¸c líp ®¸ v«i. Trong ®Þa h×nh cacxt¬ thêng cã nh÷ng hang ®éng, nh÷ng cöa biÕn, cöa hiÖn cña c¸c dßng ch¶y vv... ThuËt ng÷ cacxt¬ b¾t nguån tõ tªn mét ®Þa ph¬ng ë Nam T (cò), n¬i cã nh÷ng cao nguyªn ®¸ v«i, rÊt ®iÓn h×nh cho lo¹i ®Þa h×nh nµy. C¶i c¸ch ruéng ®Êt : sù thay ®æi cã tÝnh chÊt c¸ch m¹ng d©n chñ,chèng phong kiÕn vÒ chÕ ®é chiÕm h÷u vµ sö dông ruéng ®Êt. ¥ c¸c níc t b¶n,c¶i c¸ch ruéng ®Êt nh»m môc ®Ých thóc ®Èy sù ph¸t triÓn chñ nghÜa t b¶n trong n«ng nghiÖp vµ trong nÒn kinh tÕ nãÝ chung,cßn ë c¸c níc tiÕn hµnh qu¸ tr×nh c¸ch m¹ng d©n téc, d©n chñ vµ x· héi chñ nghÜa,c¶i c¸ch ruéng ®Êt nh»m môc ®Ých xo¸ bá chÕ ®é ruéng ®Êt phong kiÕn,®Þa chñ, thùc hiÖn khÈu hiÖu"ngêi cµy coa ruéng" b»ng c¸ch tÞch thu hoÆc trng thu ruéng ®Êt cña ®Þa chñ,quèc h÷u ho¸ ruéng ®Êt vµ chia cho n«ng d©n. c¶i t¹o tù nhiªn : tæ hîp c¸c biÖn ph¸p nh»m kh¾c phôc nh÷ng ®iÒu kiÖn tù nhiªn kh«ng thuËn lîi ®Ó phôc vô cho nh÷ng môc ®Ých nhÊt ®Þnh nh : b¶o vÖ s¶n xuÊt, b¶o vÖ søc khoÎ cho con ngêi...ViÖc ®µo hå chøa níc, lµm c¸c c«ng tr×nh thuû lîi, trång rõng vv....®Òu lµ nh÷ng
  • 24. c«ng tr×nh c¶i t¹o tù nhiªn. Tuy nhiªn, viÖc c¶i t¹o tù nhiªn ph¶i hîp lÝ, thuËn víi c¸c quy luËt tù nhiªn, nÕu kh«ng, tù nhiªn sÏ "tr¶ thï con ngêi" vµ g©y ra nh÷ng hËu qu¶ xÊu kh«ng thÓ lêng hÕt ®îc. cambri : ( Cm) kØ ®Çu tiªn trong ®¹i Cæ sinh, kÐo dµi trong kho¶ng 80 triÖu n¨m. Trong kØ Cambri ®· cã sù ph¸t triÓn cña mét sè loµi sinh vËt ®¬n gi¶n. camp«t : (Campos) thuËt ng÷ cã gèc tõ tiÕng Bå §µo Nha chØ kiÓu xavan cã nh÷ng d¶i rõng hµnh lang trªn c¸c cao nguyªn ë Braxin. canguru : thó ¨n cá ë ch©u Uc, cã hai ch©n sau rÊt dµi. ChiÒu cao khi ®øng tíi 1,5m. Di chuyÓn chñ yÕu b»ng ®éng t¸c nh¶y. Canguru cã c¸i tói ë bông ®Ó ®ùng vµ nu«i con míi ®Î trong vßng 6 th¸ng. canh«n : thuËt ng÷ gèc tiÕng T©y Ban Nha chØ lo¹i thung lòng s«ng bÞ c¾t xÎ s©u, hÑp, cã sên lµ v¸ch ®¸ dèc ®øng. Næi tiÕng nhÊt trªn thÕ giíi lµ c¸c canh«n cña s«ng C«l«ra®« ë Hoa K× (dµi trªn 3.000km, s©u tíi 1.800m). Cßn gäi lµ hÎm s«ng. canxit : kho¸ng vËt mµu tr¾ng, vµng hoÆc hång nh¹t, cã thµnh phÇn chñ yÕu lµ cacb«nat canxi (CaCO3) nguyªn chÊt hoÆc lÉn manhª, s¾t, mangan, kÏm vv... c¸n c©n Èm : t¬ng quan so s¸nh gi÷a lîng níc r¬i (mm) vµ lîng bèc h¬i (mm) ë mét ®Þa ®iÓm, trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh (n¨m, th¸ng, vv...). C¸n c©n Èm lµ d¬ng, nÕu lîng bèc h¬i nhá h¬n lîng níc r¬i, lµ ©m nÕu lîng bèc h¬i lín h¬n lîng níc r¬i. c¸n c©n bøc x¹ : t¬ng quan so s¸nh gi÷a lîng bøc x¹ thu ®îc vµ mÊt ®i. Cã c¸n c©n bøc x¹ khÝ quyÓn vµ c¸n c©n bøc x¹ mÆt ®Êt. Tham gia vµo c¸n c©n bøc x¹ khÝ quyÓn, trong phÇn thu cã lîng bøc x¹ trùc tiÕp, lîng bøc x¹ t¸n x¹ cña MÆt Trêi, lîng bøc x¹ cña mÆt ®Êt. Trong phÇn mÊt ®i, cã lîng bøc x¹ cña chÝnh b¶n th©n khÝ quyÓn híng vÒ mÆt ®Êt vµ ra kho¶ng kh«ng gian vò trô. Tham gia vµo c¸n c©n bøc x¹ mÆt ®Êt, trong phÇn thu cã lîng bøc x¹ trùc tiÕp vµ t¸n x¹ cña MÆt Trêi, cña khÝ quyÓn. Trong phÇn mÊt ®i,cã lîng bøc x¹ nhiÖt cña chÝnh mÆt ®Êt. C¸n c©n bøc x¹ còng cã d¬ng (nÕu phÇn thu lín h¬n phÇn mÊt ®i) vµ ©m ( nÕu phÇn thu nhá h¬n phÇn mÊt ®i). C¸n c©n níc : X. C©n b»ng níc c¸n c©n th¬ng m¹i : t¬ng quan so s¸nh vÒ gi¸ trÞ hµng ho¸ (hoÆc gi¸ trÞ tiÒn tÖ) gi÷a viÖc nhËp khÈu vµ xuÊt khÈu cña mét níc. Sù so s¸nh nµy
  • 25. thêng ®îc biÓu hiÖn díi d¹ng mét b¶ng thèng kª ®èi chiÕu trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh. Khi gi¸ trÞ c¸c hµng nhËp khÈu t¬ng ®¬ng víi gi¸ trÞ c¸c hµng xuÊt khÈu th× c¸n c©n th¨ng b»ng. NÕu gi¸ trÞ c¸c hµng nhËp khÈu nhá h¬n th× lµ xuÊt siªu, nÕu lín h¬n th× lµ nhËp siªu. C¶ng : khu vùc ë bê biÓn hoÆc ë bÕn s«ng cã c¸c c«ng tr×nh x©y dùng vµ trang,thiÕt bÞ phôc vô cho viÖc neo, ®Ëu c¸c tµu,thuyÒn, ®æ bé hµnh kh¸ch,bèc dì hµng ho¸ vµ thùc hiÖn c¸c dÞch vô söa ch÷a kÜ thuËt, b¶o qu¶n hµng ho¸, vµ qu¶n lÝ c¸c c«ng viÖc kh¸c thuéc ph¹m vi vËn t¶i ®êng thuû. C¶ng quèc tÕ : c¶ng lín, n»m trªn c¸c ®êng giao th«ng quèc tÕ, ®îc trang bÞ tèt,cã tr×nh ®é qu¶n lÝ cao, cã kh¶ n¨ng phôc vô cho c¸c tµu níc ngoµi ra,vµo ®Ó bèc dì hµng ho¸, söa ch÷a vµ tiÕp tÕ nhiªn liÖu. C¶ng tù do : c¶ng cã chÕ ®é u ®·i vÒ mÆt thuÕ quan. C¶ng tù do cã hai h×nh thøc : c¶ng tù do hoµn toµn vµ c¶ng tù do h¹n chÕ. C¸c c¶ng tù do hoµn toµn kh«ng chÞu sù kiÓm so¸t cña c¸c c¬ quan h¶i quan cña níc së t¹i, hµng ho¸ ra vµo c¶ng ®Òu ®îc miÔn thuÕ xuÊt, nhËp, cßn ®èi víi c¸c c¶ng tù do h¹n chÕ, th× mét sè hµng ho¸ ph¶i nép thuÕ nhËp khÈu vµ chÞu sù kiÓm so¸t cña h¶i quan, mét sè kh¸c ®îc miÔn vµ còng kh«ng chÞu sù kiÓm so¸t cña h¶i quan. canhkina : tªn mét gièng c©y th©n gç to, cã nguån gèc ë Nam MÜ, ®îc ®- a sang trång ë In®«nªxia ®Ó lÊy chÊt Quinin cã trong vá c©y, dïng lµm thuèc ch÷a sèt rÐt vµ chÕ rîu bæ. C¶nh quan : ( landshaft ) theo nghÜa réng cã thÓ hiÓu t¬ng tù nh thuËt ng÷ phong c¶nh. VÝ dô : c¶nh quan miÒn nói, c¶nh quan ®ång b»ng vv...§ã lµ c¶nh (nh×n thÊy ®îc) cña mét vïng, mét khu vùc trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, cã nh÷ng ®Æc ®iÓm nhÊt ®Þnh vÒ thiªn nhiªn (®Þa h×nh, khÝ hËu, thuû v¨n, ®éng thùc vËt vv...) hoÆc vÒ nh÷ng c«ng tr×nh do con ngêi t¹o ra nh : nhµ cöa, ®ång ruéng, kªnh m¸ng vv...Trong c¸c tµi liÖu ®Þa lÝ, ngêi ta thêng nãi tíi c¸c c¶nh quan tù nhiªn, c¶nh quan v¨n ho¸ hay nh©n sinh vv...Theo nghÜa hÑp, c¶nh quan cã thÓ hiÓu lµ mét ®¬n vÞ c¬ b¶n cña sù ph©n chia c¸c t«ng hîp thÓ l·nh thæ trong hÖ thèng ph©n vÞ ®Þa lÝ tù nhiªn. §ã lµ mét bé phËn cña líp vá ®Þa lÝ,t¬ng ®èi thuÇn nhÊt trong cÊu tróc, kh¸c víi c¸c bé phËn kh¸c do tÝnh ®Æc thï cña sù kÕt hîp cã tÝnh quy luËt cña c¸c thµnh phÇn,c¸c mèi quan hÖ bªn trong vµ c¸c mèi liªn hÖ gi÷a nã víi c¸c ®¬n vÞ thÊp h¬n (c¶nh khu,c¶nh diÖn vv...)
  • 26. C¶nh quan b¨ng tÝch : c¶nh quan cña mét bé phËn ®Êt ®ai trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, tríc ®©y ®· bÞ b¨ng hµ bao phñ ( trong thêi k× b¨ng hµ). §Æc ®iÓm cña lo¹i c¶nh quan nµy lµ cã c¸c s¶n phÈm do b¨ng hµ t¹o ra nh- : c¸c d¶i ®«i th¹ch, c¸c ®åi ®«i th¹ch, c¸c hå b¨ng hµ, c¸c c¸nh ®ång b¨ng tÝch vv...C¶nh quan b¨ng tÝch rÊt phæ biÕn ë PhÇn Lan, ë §«ng ¢u vv... caolanh : ®Êt sÐt tr¾ng, cã thµnh phÇn chñ yÕu lµ kho¸ng vËt Kaolinit ( Al2OH2Si2O5). §îc sö dông trong c«ng nghiÖp ho¸ chÊt, c«ng nghiÖp giÊy, sµ phßng vµ lµm ®å sø. cao l¬ng : (Sorgho) c©y l¬ng thùc phô cho h¹t, cã nguån gèc ë ch©u Phi, ¢n §é vµ Trung Quèc. Th©n c©y cao, gièng c©y ng«, h¹t mäc thµnh chïm ë trªn ngän. Cao nguyªn : ®Þa h×nh thuéc miÒn nói,cã bÒ mÆt t¬ng ®èi b»ng ph¼ng, hoÆc gîn sãng, ®«i khi cã ®åi. §é cao tõ 500m trë lªn. Cao nguyªn bao giê còng cã sên rÊt dèc, nhiÒu khi trë thµnh v¸ch ®øng. VÒ nguån gèc, cao nguyªn cã thÓ h×nh thµnh do t¸c ®éng bµo mßn, san b»ng l©u dµi c¸c lo¹i ®Þa h×nh hoÆc do bÞ mét lãp ®¸ phun trµo dµy nh ®¸ badan phñ lªn trªn mÆt. ¥ níc ta, Méc Ch©u lµ mét cao nguyªn bãc mßn, cßn B¶o Léc lµ mét cao nguyªn bÒ mÆt cã phñ ®¸ badan. car : ®Þa h×nh ®¸ v«i bÞ c¾t xÎ m¹nh. Cßn gäi lµ ®Þa h×nh ®¸ tai mÌo. Nh÷ng chç ®¸ nh« lªn, s¾c, nhän cao tõ vµi cm ®Õn vµi chôc cm. Lo¹i ®Þa h×nh nµy nhiÒu khi cã diÖn tÝch rÊt réng, t¹o thµnh c¸c c¸nh ®ång car. catinga : kiÓu rõng tha gåm c¸c lo¹i c©y a h¹n ë Braxin. C¸t kÕt : lo¹i ®¸ trÇm tÝch ®îc h×nh thµnh do sù g¾n kÕt c¸c h¹t c¸t b»ng c¸c lo¹i xi m¨ng silic, canxi, «xit s¾t vv...Tuú theo c¸c lo¹i chÊt g¾n kÕt kh¸c nhau, mµ ®¸ cã c¸c mµu s¾c tõ x¸m s¸ng ®Õn hång,®á gan gµ vv...§¸ c¸t kÕt tríc ®©y vÉn gäi lµ sa th¹ch. C¸t kÕt ®îc dïng lµm ®¸ mµi dao, lµm cèi ®¸ hoÆc lµm ®¸ x©y dùng. CÊm vËn : chÝnh s¸ch ng¨n c¶n,h¹n chÕ,quan hÖ kinh tÕ,th¬ng m¹i cña céng ®ång c¸c quèc gia trªn thÕ giíi ®èi víi mét níc bÞ coi lµ cã ý ®å ®e do¹ hoµ b×nh,an ninh quèc tÕ. CÊm vËn cã thÓ tõng phÇn hoÆc toµn bé ®èi víi viÖc xuÊt, nhËp khÈu c¸c lo¹i vò khÝ, nguyªn vËt liÖu, ngo¹i tÖ, c¸c th«ng tin vÒ khoa häc-kÜ thuËt, c«ng nghÖ vv...HiÕn ch¬ng Liªn HiÖp Quèc còng thõa nhËn biÖn ph¸p cÊm vËn coi nh mét biÖn ph¸p phßng ngõa, b¶o vÖ hoµ b×nh thÕ giíi. ViÖt Nam tríc
  • 27. ®©y ®· tõng bÞ Hoa K× cÊm vËn. ChØ tõ th¸ng 2 n¨m 1994, lÖnh nµy míi ®îc b·i bá. C©n b»ng níc : t¬ng quan so s¸nh gi÷a lîng níc ®îc cung cÊp,lîng níc mÊt ®i, lîng níc cßn l¹i trªn ph¹m vi toµn Tr¸i §Êt hay ë mét l·nh thæ ( mét vïng, mét lu vùc s«ng, mét hå níc,mét thöa ruéng vv...) trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh (n¨m, th¸ng, tuÇn...). C¸c ®èi tîng tÝnh to¸n bao gåm: toµn bé lîng níc r¬i,lîng h¬i níc ngng tô, lîng dßng ch¶y trªn mÆt vµ díi ®Êt, lîng bèc h¬i, lîng níc gi÷ l¹i trong thæ nhìng, trong c¬ thÓ sinh vËt vv... Còng gäi lµ : C¸n c©n níc. cËn nhiÖt ®íi : X. §íi cËn nhiÖt cÊu t¹o Tr¸i §Êt : theo dù ®o¸n cña c¸c nhµ khoa häc th× Tr¸i §Êt hiÖn nay lµ mét hµnh tinh ®ang trong qu¸ tr×nh nguéi dÇn. CÊu t¹o cña nã gåm cã nhiÒu líp ®ång t©m. Lâi n»m ë trong cïng cã b¸n kÝnh kho¶ng 3400km, ®îc cÊu t¹o do c¸c lo¹i ®¸ nãng ch¶y cã tØ träng gÇn 12. Ngoµi lâi lµ líp trung gian, cã ®é dµy 2900km vµ tØ träng gÇn 5. Bªn ngoµi líp trung gian lµ líp ®¸ qu¸nh. Líp nµy ®îc biÕt tíi nhiÒu h¬n, v× m¨cma bÞ nÐn ë ®ã cã thÓ trµo lªn mÆt ®Êt thµnh c¸c dßng dung nham nãng ®á. Trong líp ®¸ qu¸nh còng cã nh÷ng vËn ®éng chËm ch¹p cña m¨cma dÎo. Ngoµi cïng lµ líp vá máng gåm c¸c lo¹i ®¸ nguéi cøng. Líp vá Tr¸i §Êt l¹i ph©n ra hai líp : líp vá ®¹i d¬ng, chñ yÕu gåm c¸c lo¹i ®¸ nÆng thuéc nhãm badan vµ líp vá lôc ®Þa, dµy h¬n, nhng cã tØ träng nhá h¬n, chñ yÕu gåm c¸c lo¹i ®¸ nhÑ thuéc nhãm granit. CÊu tróc d©n sè : X. KÕt cÊu d©n sè CÊu tróc ®¸ : ®Æc ®iÓm vÒ sù s¾p xÕp nh÷ng kho¸ng vËt cã kÝch th- íc,h×nh d¸ng kh¸c nhau trong mét lo¹i ®¸. CÊu tróc ®¸ lµ mét c¨n cø ®Ó ph©n biÖt c¸c lo¹i ®¸. CÊu tróc ®Êt : ®Æc ®iÓm vÒ sù g¾n kÕt c¸c phÇn tö ®Êt thµnh c¸c khèi cã ®é bÒn, h×nh d¸ng, kÝch thíc, kh¸c nhau. CÊu tróc ®Êt cã ¶nh h- ëng ®Õn ®é tho¸ng khÝ vµ chÕ ®é lu th«ng níc trong thæ nhìng. cÇu vång : hiÖn tîng quang häc thêng xuÊt hiÖn trªn bÇu trêi sau nh÷ng c¬n ma vÒ mïa h¹. CÇu vång bao giê còng hiÖn ra ë phÝa ®èi diÖn víi MÆt Trêi, díi d¹ng mét vµnh cung ngò s¾c. Së dÜ cã hiÖn tîng nµy lµ v× ¸nh s¸ng MÆt Trêi khi chiÕu qua c¸c giät níc ma li ti cßn l¬ löng trong khÝ quyÓn ®· bÞ khóc x¹, ph¶n x¹ vµ ph©n tÝch ra thµnh quang phæ b¶y mµu, gièng nh khi ¸nh s¸ng ®i qua mét l¨ng kÝnh.
  • 28. c©y b¸ h¬ng : (cÌdre) c©y lín thuéc líp Th«ng, mäc ë ch©u A vµ ch©u Phi, cã cµnh xoÌ ngang thµnh tõng tÇng. Gç b¸ h¬ng cã mïi th¬m. Tríc kia, nh÷ng khu rõng b¸ h¬ng réng lín ë LiB¨ng rÊt næi tiÕng thÕ giíi. Ngêi Ai CËp xa rÊt chuéng dïng gç b¸ h¬ng cña Li B¨ng ®Ó x©y cÊt cung ®iÖn. DÇu vµ nhùa b¸ h¬ng ®îc dïng ®Ó tÈm v¶i íp x¸c. c©y b¸nh m× : (Artocarpe) c©y mäc phæ biÕn trªn c¸c ®¶o thuéc ch©u §¹i D¬ng. L¸ gièng l¸ ®u ®ñ, qu¶ gièng nh qu¶ mÝt nhá, giµu chÊt bét. Khi níng, ¨n tùa nh b¸nh m×, v× vËy cã tªn "c©y b¸nh m×". ¥ miÒn Nam níc ta còng cã c©y b¸nh m× gäi lµ c©y xa kª. c©y b¾t s©u bä : (NÐpenthÌs) thùc vËt th©n cá, mäc trªn nh÷ng vïng ®Êt kh« ë vïng nhiÖt ®íi ch©u A vµ ë Madagaxca. Cã kh¶ n¨ng b¾t s©u bä nhê mét bé phËn èng bÉy cã n¾p ®Ëy, mäc ë tay cuèn ®Çu l¸. C©y bôi : c©y th©n gç, phÇn lín a s¸ng, thêng cao tõ 1 ®Õn vµi mÐt, lµ thµnh phÇn chÝnh trong th¶m thùc vËt tù nhiªn ë c¸c vïng kh« h¹n, nöa hoang m¹c hoÆc hoang m¹c trªn thÕ giíi.. Còng cã mét bé phËn c©y bôi kh«ng a s¸ng,thêng mäc trong rõng, thµnh mét tÇng thÊp, díi t¸n c¸c c©y to. c©y chµ lµ : c©y trång phæ biÕn ë vïng B¾c Phi vµ Trung §«ng. Qu¶ cã vÞ ngät, mäc thµnh chïm lín ë ngän c©y, gièng chïm qu¶ cä. Qu¶ chµ lµ ph¬i kh« lµ thøc ¨n dù tr÷ cho nh÷ng ngêi ®i l¹i trong hoang m¹c. c©y cä dÇu : c©y thu«c gièng cä cho dÇu ¨n vµ dÇu dïng trong c«ng nghiÖp s¸n xuÊt xµ phßng. Cã nhiÒu ë §«ng Nam A, ®Æc biÖt lµ ë In®«nªxia vµ Malaixia. c©y c«ng nghiÖp : c¸c lo¹i c©y trång cung cÊp c¸c s¶n phÈm lµm nguyªn liÖu cho c¸c ngµnh c«ng nghiÖp. C©y c«ng nghiÖp cã thÓ ph©n ra hai lo¹i dùa vµo thêi gian sinh trëng : c©y c«ng nghiÖp ng¾n ngµy vµ c©y c«ng nghiÖp dµi ngµy. Dùa vµo c«ng dông, c©y c«ng nghiÖp còng cã thÓ ph©n ra : c©y lÊy sîi ( b«ng, gai,®ay,lanh...), c©y lÊy nhùa ( cao su, th«ng...), c©y lÊy dÇu ( ®Ëu t¬ng, cä, « liu...), c©y lÊy chÊt th¬m (khuynh diÖp, mµng tang, x¶...), c©y lÊy ®êng ( mÝa, cñ c¶i ®êng, thèt nèt...), c©y lµm thuèc ( s©m, tam thÊt, quÕ...) vµ c©y cã chÊt kÝch thÝch ( thuèc l¸, thuèc phiÖn vv......) c©y híng d¬ng : (hÐlianthe) thùc vËt th©n th¶o cã nguån gèc ë ch©u MÜ, hoa to, mµu vµng, a ¸nh s¸ng nªn lu«n lu«n quay vÒ phÝa MÆt Trêi. Hoa chøa nhiÒu h¹t, khi Ðp cho mét lo¹i dÇu ¨n tèt. Cßn cã tªn : c©y quú.
  • 29. c©y l¬ng thùc : c¸c lo¹i c©y trång cho h¹t, cñ, phÇn lín ®îc nghiÒn thµnh bét cung cÊp chÊt tinh bét dïng lµm l¬ng thùc, chñ yÕu cho ngêi vµ gia sóc. C¸c c©y l¬ng thùc chÝnh cã : lóa m×, lóa g¹o vµ ng«. Ngoµi ba lo¹i trªn, c¸c c©y kh¸c ®îc coi lµ l¬ng thùc phô cã : lóa m¹ch ®en, yÕn m¹ch, s¾n, khoai, cao l¬ng. c©y phong Ên : c©y ho¸ th¹ch, cao tíi 30m, cßn dÊu vÕt trong c¸c líp than ®¸ tuæi Cacbon. c©y såi : c©y to, cao tõ 20 ®Õn 40m, l¸ cã nhiÒu thuú sèng phæ biÕn ë vïng «n ®íi. c©y thùc phÈm : c¸c lo¹i c©y trång dïng lµm thøc ¨n, thøc uèng hµng ngµy cho con ngêi. VÝ dô : c¸c lo¹i rau, ®Ëu, hoa qu¶, chÌ vv...HiÖn nay, ranh giíi gi÷a c¸c c©y thùc phÈm vµ c©y c«ng nghiÖp rÊt khã ph©n biÖt, v× khi ngµnh c«ng nghiÖp thùc phÈm ph¸t triÓn, th× nhiÒu c©y tríc kia chØ lµ thùc phÈm nay ®· trë thµnh c©y c«ng nghiÖp, cung cÊp nguyªn liÖu cho ngµnh nµy. VÝ dô : mÝa, chÌ,... chanc«pirit : quÆng ®ång cã c¸c h¹t lãng l¸nh mµu vµng. Thµnh phÇn chñ yÕu lµ : sunphua kÐp s¾t vµ ®ång ( FeCuS2). ch¶y chÊt x¸m : thuËt ng÷ ®îc dïng phæ biÕn tõ n¨m 1963 trªn c¸c b¸o chÝ thÕ giíi ®Ó chØ hiÖn tîng di c cña mét sè lîng lín c¸c c¸n bé khoa häc-kÜ thuËt tõ c¸c níc nghÌo, cã nÒn kinh tÕ kÐm ph¸t triÓn sang c¸c níc giµu cã nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn h¬n. VÝ dô : trong hai thËp niªn 60 vµ 70 cña thÕ kØ nµy, c¸c níc ®ang ph¸t triÓn ®· bÞ mÊt kho¶ng 10 v¹n c¸n bé khoa häc - kÜ thuËt. Ngoµi nguyªn nh©n kinh tÕ, c¸c nguyªn nh©n kh¸c n÷a cña hiÖn tîng ch¶y chÊt x¸m lµ : t×nh h×nh chÝnh trÞ thiÕu æn ®Þnh, ®êi sèng x· héi vµ ®iÒu kiÖn nghiªn cøu khoa häc-kÜ thuËt kÐm ph¸t triÓn ë c¸c níc nghÌo. ch¨n nu«i : mét trong hai ngµnh chÝnh cña n«ng nghiÖp bao gåm : ch¨n nu«i gia sóc, ch¨n nu«i gia cÇm, nu«i ong, nu«i t«m, nu«i c¸ vv...Ngµnh ch¨n nu«i ®· cung cÊp cho x· héi nhiÒu thùc phÈm ( thÞt, s÷a, trøng...), søc kÐo ( ngùa, tr©u, bß, voi, l¹c ®µ...) vµ nguyªn liÖu cho c¸c ngµnh c«ng nghiÖp nhÑ vµ c«ng nghiÖp thùc phÈm ( thuéc da, dÖt lôa, lµm ®å hép vv...) chÊn t©m : vÞ trÝ trung t©m cña c¸c sãng ®Þa chÊn ( trªn mÆt ®Êt), n»m ngay trªn ®êng th¼ng ng¾n nhÊt nèi tõ chÊn tiªu lªn mÆt ®Êt.
  • 30. chÊn tiªu : n¬i ph¸t sinh ra c¸c chÊn ®éng lµm rung chuyÓn mÆt ®Êt trong c¸c trËn ®éng ®Êt. ChÊn tiªu thêng n»m ë ®é s©u vµo kho¶ng 15 - 30km díi mÆt ®Êt. chÊt dinh dìng : thuËt ng÷ chØ nh÷ng chÊt cã ý nghÜa hµng ®Çu ®èi víi sù sinh trëng cña thùc vËt vµ ®éng vËt, bao gåm c¸c chÊt v« c¬ vµ h÷u c¬. §èi víi thùc vËt, c¸c chÊt nµy ph¶i hoµ tan ®îc trong níc ®Ó rÔ c©y dÔ hÊp thu. Trong sè c¸c chÊt dinh dìng cã c¸c nguyªn tè ®¹i lîng ( gåm mét lîng lín nh: N, P, K, Ca, Mg, Si, Fe, S...) vµ c¸c nguyªn tè vi l- îng ( gåm mét lîng rÊt nhá, nhng rÊt cÇn thiÕt cho c¸c qu¸ tr×nh sinh ho¸ nh : ®ång, kÏm , c«ban....) chÊt míi sinh : ( trong thæ nhìng) chÊt cã h×nh thï vµ thµnh phÇn ho¸ häc kh¸c nhau míi sinh ra trong qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña thæ nhìng, do sù ph©n bè l¹i mét c¸ch cã quy luËt nh÷ng nguyªn tè ho¸ häc trong c¸c líp ®Êt. Sù tËp trung mét sè nguyªn tè cã thÓ t¹o nªn nh÷ng hîp chÊt míi, ®Æc biÖt kh¸c h¼n víi c¸c chÊt vèn cã trong ®Êt. VÝ dô : ®¸ ong trong ®Êt pheralit nhiÖt ®íi, c¸c h¹t kÕt von s¾t trong ®Êt p«td«n, c¸c h¹t cacb«nat mµu tr¾ng trong ®Êt th¶o nguyªn vv... ch©u lôc : bé phËn cña thÕ giíi bao gåm nhiÒu quèc gia n»m trªn c¸c ®¹i lôc vµ c¸c ®¶o phô thuéc. §¹i lôc lµ mét kh¸i niÖm vÒ tù nhiªn cßn ch©u lôc lµ mét kh¸i niÖm vÒ chÝnh trÞ-lÞch sö. §¹i lôc vµ ®¶o ®Òu lµ nh÷ng m¶ng ®Êt næi xung quanh cã ®¹i d¬ng bao bäc, nhng kh¸c nhau vÒ quy m« lín nhá, v× vËy ®¹i lôc cã thÓ bao gåm mét sè ®¶o xung quanh cã quan hÖ vÒ nguån gèc ph¸t sinh, cßn ch©u lôc lµ nh÷ng bé phËn lín ®Êt ®ai bao gåm nhiÒu quèc gia, nªn trong ch©u lôc cã c¶ c¸c ®¶o n»m ë xung quanh thuéc chñ quyÒn cña c¸c quèc gia ®ã. Trªn thÕ giíi cã 6 ®¹i lôc lµ : ®¹i lôc ¢u-¸, ®¹i lôc Phi, ®¹i lôc B¾c MÜ, ®¹i lôc Nam MÜ, ®¹i lôc ¤xtr©ylia vµ ®¹i lôc Nam Cùc, nhng chØ cã 5 ch©u lµ : ch©u ¸ (43,9 triÖu km2 ), ch©u ¢ô ( 10 triÖu km2), ch©u Phi ( 30 triÖu km2 ), ch©u MÜ ( 42 triÖu km2 ) vµ ch©u §¹i D¬ng (7,7 triÖu km2 ). ch©u thæ : ®ång b»ng phï sa, thÊp, b»ng ph¼ng do c¸c s«ng lín båi ®¾p ë cöa s«ng. VÝ dô : ch©u thæ s«ng Nin ë Ai CËp réng 24.000km2 ,ch©u thæ s«ng Amad«n ë Nam MÜ réng 100.000 km2 ,ch©u thæ s«ng Hång vµ Th¸i B×nh ë níc ta réng 15.000km2 vv...C¸c ch©u thæ cßn ®îc gäi lµ tam gi¸c ch©u hoÆc ®enta, bëi v× chóng ®Òu cã h×nh tam gi¸c hoÆc gièng ch÷ Hi L¹p cæ : ®enta.
  • 31. chÕ ®é s«ng : ®Æc ®iÕm cña mét con s«ng vÒ mÆt níc ch¶y. ChÕ ®é s«ng phô thuéc vµo c¸c ®Æc ®iÓm tù nhiªn cña lu vùc, chñ yÕu lµ ®Þa h×nh vµ khÝ hËu. §Þa h×nh cã ¶nh hëng ®Õn ®é dèc cña lßng s«ng, tèc ®é níc ch¶y...,cßn khÝ hËu th× ¶nh hëng ®Õn sù biÕn ®æi cña lîng níc... ChÕ ®é s«ng biÕn ®æi theo mïa, trong n¨m vv...thÓ hiÖn ë sù biÕn ®æi vÒ mùc níc, lu lîng, nhiÖt ®é, lîng phï sa vµ vÒ hµm lîng c¸c chÊt hoµ tan trong níc... checn«diom : lo¹i ®Êt rÊt mµu mì, cã tÇng mïn dµy, mµu ®en, ph¸t triÓn ë miÒn th¶o nguyªn kh« phÝa ®«ng ch©u ¢u, chñ yÕu ë Liªn bang Nga, Ucraina,Hungari, vµ Rumani. Lîng mïn chiÕm tõ 4 ®Õn 15%. §©y lµ vïng ®Êt s¶n xuÊt nhiÒu lóa m× næi tiÕng. Tuy nhiªn, vïng ®Êt nµy còng hay bÞ h¹n, nhiÒu khi mÊt mïa hµng chôc n¨m liÒn nh ë níc Nga thêi Sa Hoµng. ViÖc cung cÊp níc tíi cho vïng nµy lµ hÕt søc cÇn thiÕt. chi lu : dßng ch¶y tiªu níc cho mét con s«ng chÝnh ë phÝa h¹ lu (chñ yÕu trong vïng cöa s«ng). VÝ dô : s«ng §¸y, s«ng §uèng,s«ng Luéc lµ c¸c chi lu cña s«ng Hång. chÝ tuyÕn : ®êng vÜ tuyÕn n»m ë 23o27' trªn c¶ hai b¸n cÇu B¾c vµ Nam. ¥ ®©y, lóc gi÷a tra, MÆt Trêi chØ xuÊt hiÖn trªn ®Ønh ®Çu cã mét lÇn trong n¨m. ¥ tÊt c¶ c¸c ®Þa ®iÓm trong khu vùc gi÷a hai chÝ tuyÕn, lóc gi÷a tra, MÆt Trêi ®Òu xuÊt hiÖn trªn ®Ønh ®Çu 2 lÇn trong n¨m. Ngoµi khu vùc nãi trªn, quanh n¨m lóc gi÷a tra, kh«ng n¬i nµo thÊy ®îc MÆt Trêi lªn ®Ønh ®Çu. Nh vËy lµ trong chuyÓn ®éng biÓu kiÕn cña MÆt Trêi trong n¨m, c¸c ®êng chÝ tuyÕn còng lµ nh÷ng ®êng giíi h¹n t©n cïng mµ MÆt Trêi cã thÓ ®¹t tíi. V× vËy cã tªn lµ chÝ tuyÕn. chØ sè kh« h¹n : chØ sè biÓu hiÖn t×nh tr¹ng thiÕu hoÆc thõa Èm cña mét ®Þa ph¬ng. §ã lµ t¬ng quan so s¸nh gi÷a c¸n c©n bøc x¹ cña mÆt ®Êt so víi tæng sè nhiÖt chi phÝ cho sù bèc h¬i lîng ma trong n¨m. ChØ sè nµy ®îc tÝnh theo mét c«ng thøc do M.I. Bu®c« ®a ra, nh»m ®¸nh gi¸ ®iÒu kiÖn kh«,Èm cña mét l·nh thæ, phôc vô cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. NÕu chØ sè nhá h¬n 1 th× thiÕu ©m. Theo c¸ch tÝnh nµy, c¸c vïng ®µi nguyªn, rõng c©y l¸ réng, rõng c©y hçn hîp, rõng
  • 32. c©y l¸ kim thuéc «n ®íi, rõng rËm nhiÖt ®íi, cËn nhiÖt ®íi ®Òu cã chØ sè kh« h¹n nhá h¬n 1. ChØ sè lín nhÊt : 3 lµ ë vïng hoang m¹c. ChØ sè ph¸t triÓn nh©n b¶n : (HDI) chØ sè do LHQ ®a ra ®Ó ®¸nh gi¸ møc ®é ph¸t triÓn cña c¸c quèc gia kh«ng chØ thuÇn tuý vÒ mÆt kinh tÕ,mµ cã chó träng ®Õn mÆt chÊt lîng cuéc sèng cña nh©n d©n trong quèc gia ®ã. ChØ sè nµy ®îc tÝnh dùa vµo ba chØ tiªu : - GNP hoÆc GDP tÝnh theo ®Çu ngêi - tØ lÖ ngêi biÕt ch÷ vµ ®îc ®i häc - tuæi thä trung b×nh ChiÕn lîc "®uæi b¾t" : (catching-up) chiÕn lîc kinh tÕ cña c¸c níc ®ang ph¸t triÓn nh»m ®uæi kÞp c¸c níc ph¸t triÓn,vÒ s¶n lîng vµ xuÊt khÈu s¶n phÈm (ë mét sè lÜnh vùc nhÊt ®Þnh) trong mét thêi gian ng¾n h¬n thêi gian mµ c¸c níc c«ng nghiÖp tiªn tiÕn ®· ph¶i tr¶i qua,dùa vµo u thÕ cña c¸c níc ®i sau ®· cã kinh nghiÖm cña c¸c níc ®i tríc. ChiÕn lîc "theo sau" : (follow-up) chiÕn lîc phï hîp víi ®iÒu kiÖn ban ®Çu cßn nhiÒu khã kh¨n cña c¸c níc ®ang ph¸t triÓn.Theo chiÕn lîc nµy th× c¸c níc ®ang ph¸t triÓn cÇn tËp trung vèn ®Çu t vµo c¸c ngµnh s¶n xuÊt hµng tiªu dïng,tèn Ýt vèn,quay vßng nhanh, sö dông nhiÒu lao ®éng nh»m t¨ng nhanh tèc ®é tÝch luü .C¸c quèc gia nµy hîp t¸c, nhËp kÜ thuËt cña níc ngoµi vµ b¾t chíc hä s¶n xuÊt c¸c s¶n phÈm cïng lo¹i (chñ yÕu vµ l¾p r¸p,gia c«ng). Còng cã khi dïng c¸c nh·n hiÖu cña n- íc ngoµi vèn ®· næi tiÕng ®Ó tiªu thô s¶n phÈm. ChiÕn lîc "vît tríc": (pass-over) chiÕn lîc ®îc c¸c c«ng ti t nh©n b¶n xø ë c¸c níc c«ng nghiÖp míi (NIC) ¸p dông,nh»m chiÕm u thÕ so víi c¸c c«ng ti ®a quèc gia,dùa vµo u thÕ vÒ luËt ph¸p dµnh cho ngêi b¶n xø,còng nh nh÷ng ®iÒu kiÖn thuËn lîi vÒ viÖc hiÓu râ nh÷ng truyÒn thèng vÒ v¨n ho¸ ng«n ng÷ d©n téc vv...Khã kh¨n chÝnh lµ ph¶i san b»ng ®îc nh÷ng yÕu kÐm vÒ mÆt kÜ thuËt,qu¶n lÝ s¶n xuÊt vµ vÒ mÆt tiÕp cËn thÞ trêng. chiÕn tranh l¹nh : t×nh tr¹ng c¨ng th¼ng trong c¸c mèi quan hÖ quèc tÕ, gi÷a c¸c quèc gia ®èi ®Þch nhau vÒ kinh tÕ hoÆc chÝnh trÞ mµ cha dïng ®Õn qu©n sù. chiÕu ®å : ph¬ng ph¸p biÓu hiÖn bÒ mÆt h×nh cÇu cña Tr¸i §Êt hoÆc cña mét bé phËn bÒ mÆt Tr¸i §Êt lªn mÆt ph¼ng cña giÊy. Ph¬ng ph¸p biÓu hiÖn chñ yÕu dùa vµo c¸ch vÏ hÖ thèng kinh,vÜ tuyÕn cña Tr¸i §Êt. Ph¬ng ph¸p chiÕu ®å nµo còng cã nhîc ®iÓm lµ lµm cho
  • 33. h×nh d¸ng thËt cña bÒ mÆt Tr¸i §Êt bÞ biÕn d¹ng. C¸c nhµ vÏ b¶n ®å ®· ph¶i dïng c¸c ph¬ng ph¸p to¸n häc ®Ó tÝnh to¸n sao cho b¶n ®å vÏ ra cã sai sè Ýt nhÊt. chim c¸nh côt : loµi chim sèng thµnh bÇy ë vïng ven biÓn lôc ®Þa Nam Cùc. Chim thêng ®øng th¼ng, ®i trªn hai ch©n. C¸nh ng¾n kh«ng dïng ®Ó bay, mµ dïng lµm b¬i chÌo khi di chuyÓn díi níc. Khi ®øng, chiÒu cao cña chim trëng thµnh ®¹t ®Õn 1m. Chim §u«i ®µn : (MÐnure) loµi chim sèng ë lôc ®Þa Uc, to b»ng chim trÜ. Con ®ùc cã hai l«ng ®u«i dµi cong gièng nh chiÕc ®µn lia. chim Ðn : (hirondelle) loµi chim nhá, lng cã l«ng mµu ®en, bông cã l«ng tr¾ng, ®u«i xÎ thµnh hai nh¸nh. Chim Ðn ¨n s©u bä, b¾t måi trong lóc ®ang bay. En lµ loµi chim di tró, sèng ë c¸c vïng «n ®íi vµo c¸c mïa xu©n, h¹. Sang thu, ®«ng bay vÒ phÝa nam ®Ó tr¸nh rÐt. §Õn mïa Êm l¹i trë vÒ «n ®íi. chim ruåi : thuËt ng÷ chØ mét nhãm chim sÎ ë ch©u MÜ, cã th©n h×nh rÊt nhá, l«ng mµu sÆc sì, bay nhanh vµ cã má dµi ®Ó hót mËt hoa. chim thiªn ®êng : ( paradisier) loµi chim thuéc hä chim sÎ, sinh sèng ë trªn ®¶o Irian trong Th¸i B×nh D¬ng. Con ®ùc cã bé l«ng sÆc sì vµ bãng, ®Ñp, t¹o thµnh c¸c chïm b«ng ë bªn sên vµ trªn ®Çu. chim yÕn : ( salangane) loµi chim nhá sèng ë bê biÓn ch©u A vµ ch©u §¹i D¬ng trªn c¸c v¸ch nói ®¸ v«i. Tæ chim yÕn ®îc coi lµ mét mãn ¨n quý. Nã ®îc lµm b»ng rong biÓn g¾n kÕt víi níc r·i cña chim vµ thêng chØ cã ë trªn c¸c v¸ch nói ®¸ cheo leo. chã biÓn : ( h¶i cÈu) thó thuéc bé ch©n v©y, cæ ng¾n, tai kh«ng cã vµnh, th©n dµi tõ 1,5m ®Õn 2m. Chã biÓn sinh sèng ë vïng biÓn cùc B¾c, cùc Nam vµ c¶ trong c¸c vïng bê biÓn cã khÝ hËu Êm h¬n. chã d¬i : ®éng vËt cã vó to b»ng con mÌo,¨n s©u bä vµ biÕt bay, sèng trªn quÇn ®¶o X¬n®a vµ b¸n ®¶o §«ng D¬ng. §éng vËt nµy bay ®îc nhê cã nh÷ng mµng da ë hai bªn th©n dÝnh liÒn víi tø chi vµ ®u«i. Cßn gäi lµ chån bay. chßm sao : nhãm c¸c ng«i sao cã vÞ trÝ gÇn nhau, t¹o nªn mét h×nh thï nhÊt ®Þnh, thêng ®îc ®Æt tªn riªng theo trÝ tëng tîng cña con ngêi. VÝ dô : Chßm sao GÊu Lín, chßm sao ChiÕn SÜ, chßm sao ThÇn N«ng vv...
  • 34. chßm sao b¾c ®Èu : tªn kh¸c cña chßm sao GÊu Nhá, gåm cã 7 ng«i, trong ®ã cã ng«i sao B¾c Cùc. Gäi lµ chßm sao B¾c §Èu, v× chßm sao nµy n»m ë ph¬ng B¾c, cã h×nh thï gièng nh mét c¸i ®Êu ®ong g¹o (®Èu) . chån bay : X. Chã d¬i chu tr×nh th¬ng m¹i : vßng lu©n chuyÓn cña mét s¶n phÈm trªn thÞ trêng qua c¸c kh©u trung gian gi÷a ngêi s¶n xuÊt vµ ngêi tiªu dïng. chñng téc : tËp hîp ngêi cã nh÷ng ®Æc ®iÓm tù nhiªn gièng nhau, di truyÒn tõ thÕ hÖ nµy sang thÕ hÖ kh¸c nh : mµu da, mµu m¾t, tãc, h×nh d¸ng x¬ng ®Çu, x¬ng sä vv... Trªn thÕ giíi, ngêi ta thêng ph©n ra 3 ®¹i chñng : ¥r«pª«it (da tr¾ng), M«ng«l«it (da vµng) vµ Nªgr«- ¤xtral«it (da ®en). (Còng cã tµi liÖu coi ®¹i chñng Nªgr«-¤xtral«it lµ hai ®¹i chñng riªng biÖt. NÕu nh vËy th× sÏ cã : kh«ng ph¶i 3 ®¹i chñng, mµ lµ 4 ®¹i chñng). chuèi giÎ qu¹t : c©y hä chuèi ë Ma®agaxca, thêng ®îc trång lµm c©y c¶nh v× nã cã h×nh d¸ng ®Ñp, th©n c©y cao, l¸ chôm l¹i ë cuèng, ngän xoÌ ra nh nh÷ng nan qu¹t. chuét nh¶y : (gerboise) loµi chuét nhá cã hai ch©n sau dµi h¬n hai ch©n tr- íc, thuËn tiÖn cho ho¹t ®éng nh¶y vµ ®µo ®Êt lµm hang trong c¸c ®ång b»ng ®Êt c¸t. chuét tói : X. Canguru chuyªn m«n ho¸ : h×nh thøc ph©n c«ng lao ®éng x· héi gi÷a c¸c ngµnh s¶n xuÊt kh¸c nhau cña nÒn kinh tÕ quèc d©n vµ trong néi bé mét ngµnh, thËm chÝ gi÷a c¸c xÝ nghiÖp ë nh÷ng giai ®o¹n kh¸c nhau cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt. ChuyÓn dÞch c¬ cÊu nÒn kinh tÕ : thuËt ng÷ trong lÜnh vùc kinh tÕ häc míi xuÊt hiÖn trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y ®Ó chØ sù thay ®æi dÇn dÇn,tõng bíc cÊu tróc cña nÒn kinh tÕ trong ph¹m vi c¸c ngµnh vµ c¸c vïng l·nh thæ ®Ó thÝch nghi víi hoµn c¶nh ph¸t triÓn cña ®Êt níc. Sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh thÓ hiÖn ë sù thay ®æi tØ träng gi÷a c¸c ngµnh n«ng nghiÖp, c«ng nghiÖp, dÞch vô vµ c¶ gi÷a c¸c ngµnh nhá trong néi bé c¸c ngµnh kinh tÕ nh: gi÷a trång trät vµ ch¨n nu«i trong n«ng nghiÖp, gi÷a khai th¸c vµ chÕ biÕn trong c«ng nghiÖp vv...
  • 35. Sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu vïng l·nh thæ thÓ hiÖn ë sù thay ®æi c¸c ®Þa bµn s¶n xuÊt t¬ng øng víi sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh. ThÝ dô: viÖc h×nh thµnh c¸c vïng s¶n xuÊt c©y c«ng nghiÖp ë T©y Nguyªn, ë §«ng Nam Bé,viÖc h×nh thµnh vµ x©y dùng khu c«ng nghiÖp dÇu khÝ ë Vòng Tµu, c¸c ®Æc khu kinh tÕ ë ngo¹i vi c¸c thµnh phè Hå ChÝ Minh, Hµ Néi, H¶i Phßng vv... chuyÓn ®éng biÓu kiÕn cña mÆt trêi : chuyÓn ®éng kh«ng cã thùc cña MÆt Trêi, nhng l¹i biÓu hiÖn ra tríc m¾t ngêi quan s¸t nh cã thùc. VÝ dô : chuyÓn ®éng cña MÆt Trêi tõ §«ng sang T©y trong ngµy, chuyÓn ®éng cña MÆt Trêi gi÷a hai chÝ tuyÕn trong n¨m. Thùc ra, nh÷ng nhËn thøc nµy chØ lµ sù lÇm lÉn cña thÞ gi¸c con ngêi. MÆt Trêi kh«ng chuyÓn ®éng tõ §«ng sang T©y trong ngµy, mµ Tr¸i §Êt tù quay quanh trôc tõ T©y sang §«ng. MÆt Trêi trong n¨m kh«ng di chuyÓn gi÷a hai chÝ tuyÕn mµ Tr¸i §Êt chuyÓn ®éng tÜnh tiÕn quanh MÆt Trêi trong ®iÒu kiÖn trôc cña nã nghiªng 66033' so víi mÆt ph¼ng quü ®¹o, nªn con ngêi trªn Tr¸i §Êt thÊy MÆt Trêi di chuyÓn gi÷a hai chÝ tuyÕn. chuyÓn ®éng cña tr¸i ®Êt : Tr¸i §Êt cã rÊt nhiÒu chuyÓn ®éng, trong ®ã cã hai chuyÓn ®éng chÝnh lµ : chuyÓn ®éng quanh trôc vµ chuyÓn ®éng quanh MÆt Trêi. ChuyÓn ®éng quanh trôc lµ sù vËn ®éng tù quay cña Tr¸i §Êt quanh trôc theo híng tõ T©y sang §«ng. Thêi gian Tr¸i §Êt tù quay trän mét vßng lµ mét ngµy ®ªm. HiÖn tîng ngµy ®ªm kÕ tiÕp nhau ë kh¾p n¬i trªn Tr¸i §Êt vµ hiÖn tîng MÆt Trêi, MÆt Tr¨ng, c¸c v× sao mäc lÆn hµng ngµy trªn bÇu trêi, mµ con ngêi quan s¸t ®îc chÝnh lµ nh÷ng kÕt qu¶ quan träng nhÊt cña sù chuyÓn ®éng ®ã. V× Tr¸i §Êt h×nh cÇu, cho nªn tèc ®é vËn chuyÓn cña c¸c ®Þa ®iÓm trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt trong mét ngµy ®ªm rÊt kh¸c nhau. C¸c ®Þa ®iÓm n»m trªn ®êng xÝch ®¹o cã tèc ®é lín nhÊt (gÇn 1.700km/h). Cµng ®i vÒ phÝa hai cùc, tèc ®é ®ã gi¶m dÇn. ¥ hai ®iÓm cùc, tèc ®é b»ng 0, v× hai ®iÓm nµy chØ quay t¹i chç, mµ kh«ng thay ®æi vÞ trÝ. ChuyÓn ®éng quanh MÆt Trêi lµ sù chuyÓn ®éng cña Tr¸i §Êt theo mét quü ®¹o ellip (h¬i bÇu dôc) mµ MÆt Trêi n»m ë mét trong hai tiªu ®iÓm. Tèc ®é vËn chuyÓn trung b×nh cña Tr¸i §Êt trªn quü ®¹o vµo kho¶ng 30km/s. Thêi gian vËn chuyÓn trän mét vßng b»ng 365 ngµy 5 giê 48' (n¨m thiªn v¨n). Do Tr¸i §Êt h×nh cÇu, trôc cña nã bao giê còng nghiªng vÒ mét phÝa vµ ng¶ trªn mÆt ph¼ng quü ®¹o mét
  • 36. gãc 66o33', nªn b¸n cÇu B¾c vµ b¸n cÇu Nam lu©n phiªn nhËn ®îc t- ¬ng ®èi nhiÒu ¸nh s¸ng vµ nhiÖt trong n¨m. KÕt qu¶ lµ cã hiÖn tîng c¸c mïa vµ hiÖn tîng ngµy ®ªm dµi,ng¾n kh¸c nhau. á kh¾p mäi n¬i trªn Tr¸i §Êt ( trõ hai ngµy xu©n ph©n vµ thu ph©n). TÊt c¶ c¸c ®Þa ®iÓm n»m trªn ®êng xÝch ®¹o, quanh n¨m lóc nµo còng cã ngµy ®ªm dµi b»ng nhau. HiÖn tîng ngµy ®ªm chªnh lÖch biÓu hiÖn râ nhÊt vµo hai ngµy h¹ chÝ (22/6) vµ ®«ng chÝ (22/12). Lóc ®ã, trong khu vùc tõ vÜ tuyÕn 66o33' ®Õn cùc, hoÆc cã ngµy dµi 24 giê ( b¸n cÇu B¾c vµo ngµy 22/6, b¸n cÇu Nam vµo ngµy 22/12) hoÆc cã ®ªm dµi 24 giê (b¸n cÇu B¾c vµo ngµy 22/12, b¸n cÇu Nam vµo ngµy 22/6). chuyÓn ®éng n©ng lªn vµ h¹ xuèng cña vá tr¸i ®Êt : chuyÓn ®éng lµm thay ®æi t×nh tr¹ng ph©n bè lôc ®Þa vµ ®¹i d¬ng ë nh÷ng khu vùc réng lín trªn Tr¸i §Êt. Trong trêng hîp n©ng lªn, diÖn tÝch lôc ®Þa réng thªm, cßn trong trêng hîp h¹ xuèng, diÖn tÝch lôc ®Þa gi¶m ®i. Tèc ®é n©ng lªn vµ h¹ xuèng thêng chØ tõ mét vµi phÇn tr¨m cm ®Õn vµi cm trong mét n¨m. Nguyªn nh©n sinh ra c¸c hiÖn tîng nµy cã thÓ lµ do c¸c lùc ë bªn trong Tr¸i §Êt (chuyÓn ®éng kiÐen t¹o), nhng còng cã thÓ do c¸c lùc ë bªn ngoµi nh sù t¨ng,gi¶m träng lîng cña c¸c khèi b¨ng lôc ®Þa trong c¸c thêi k× b¨ng hµ hoÆc thêi k× tan b¨ng. ChuyÓn ®éng nµy x¶y ra thêng xuyªn vµ ë kh¾p n¬i trong líp vá Tr¸i §Êt. chuyÓn giao c«ng nghÖ : hiÖn tîng xuÊt khÈu kÜ thuËt vµ ph¬ng ph¸p lµm viÖc tõ mét níc nµy sang mét níc kh¸c ( thêng lµ nuøc kÐm ph¸t triÓn). C¸c h×nh thøc chuyÓn giao c«ng nghÖ cã thÓ lµ : b¸n trang thiÕt bÞ kÜ thuËt, b¸n b»ng s¸ng chÕ hoÆc huÊn luyÖn kÜ thuËt, thiÕt lËp c¸c chi nh¸nh vv... chøng kho¸n : chøng tõ b¶o ®¶m gi¸ trÞ mét phÇn vèn trong mét xÝ nghiÖp vµ ®îc quyÒn hëng phÇn l·i suÊt hµng n¨m do xÝ nghiÖp thu ®îc. Trong c¸c níc t b¶n, ®Ó huy ®éng vèn tæ chøc c¸c xÝ nghiÖp lín, c¸c tæ chøc t b¶n, c¸c ng©n hµng thêng ph¸t hµnh chøng kho¸n. VÝ dô : ®Ó huy ®éng mét sè vèn lµ 1.000.000 USD, hä ph¸t hµnh 1.000 chøng kho¸n, mçi tê cã gi¸ trÞ 1.000 USD. Chøng kho¸n ®îc b¸n trªn thÞ trêng chøng kho¸n. Ngêi nµo mua chøng kho¸n còng trë thµnh ngêi tham gia qu¶n lÝ xÝ nghiÖp vµ cã quyÒn ®îc hëng phÇn l·i suÊt hµng n¨m ( chia theo sè lîng chøng kho¸n). Nh÷ng ngêi l·nh ®¹o xÝ nghiÖp ®îc héi nghÞ toµn thÓ nh÷ng ngêi cã chøng kho¸n bÇu ra. Sè phiÕu bÇu c¨n cø vµo sè chøng kho¸n, v× vËy nh÷ng ngêi n¾m quyÒn hµnh ®iÒu khiÓn xÝ nghiÖp,
  • 37. phÇn lín lµ nh÷ng ngêi së h÷u nhiÒu chøng kho¸n nhÊt. C¸c chøng kho¸n cã thÓ tù do mua, b¸n trªn thÞ trêng chøng kho¸n. C¸c chøng kho¸n lóc ®Çu b¸n ra theo ®óng gi¸ trÞ ghi trªn giÊy, nhng vÒ sau gi¸ trÞ ®ã cã thÓ thay ®æi tuú theo t×nh h×nh lç,l·i cña xÝ nghiÖp. XÝ nghiÖp lµm ¨n cµng nhiÒu l·i, chøng kho¸n cµng cã gi¸ trÞ trªn thÞ trêng vµ còng trë thµnh ®èi tîng cña c¸c ho¹t ®éng bu«n b¸n ®Çu c¬.. c«ban : kim lo¹i mµu ®á nh¹t, cøng, dßn,cã tØ träng 8,9 dïng ®Ó chÕ c¸c hîp kim víi ®ång, s¾t, thÐp vµ chÕ c¸c chÊt mµu, chñ yÕu lµ mµu xanh. Trong tù nhiªn, c«ban thêng hay gÆp trong c¸c hîp chÊt víi lu huúnh vµ asen . KÝ hiÖu ho¸ häc : (Co). C«ng ti tr¸ch nhiÖm h÷u h¹n : lo¹i h×nh c«ng ti gåm Ýt nhÊt 2 héi viªn gãp vèn thµnh lËp vµ chØ cã tr¸ch nhiÖm vÒ tæng sè c¸c kho¶n nî cña c«ng ti kh«ng vît qu¸ toµn bé gi¸ trÞ cña c¸c cæ phÇn (vèn gãp). c«ri«lit : lùc lµm lÖch híng di chuyÓn cña giã vµ c¸c dßng s«ng trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt do ¶nh hëng cña sù vËn ®éng tù quay cña Tr¸i §Êt. ¥ b¸n cÇu B¾c, nÕu híng di chuyÓn lµ tõ xÝch ®¹o lªn cùc th× cã sù lÖch híng sang tay ph¶i, nÕu híng di chuyÓn lµ tõ cùc vÒ xÝch ®¹o th× cã sù lÖch híng sang tay tr¸i. ¥ b¸n cÇu Nam,hiÖn tîng còng t¬ng tù nh vËy. c«run®um : tinh thÓ alumin (Al2O3) mét kho¸ng vËt cã ®é cøng chØ kÐm kim c¬ng, thêng ®îc dïng ®Ó lµm c¸c lo¹i dao c¾t kÝnh,c¸c dông cô cÇn ®é cøng lín chèng l¹i t¸c dông mµi mßn. cæ ®Þa lÝ häc : khoa häc nghiªn cøu vÒ sù ph©n bè c¸c lôc ®Þa vµ ®¹i d- ¬ng trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt trong nh÷ng th¬× k× ®Þa chÊt tríc ®©y. cæ khÝ hËu häc : khoa häc nghiªn cøu vÒ khÝ hËu cña c¸c thêi k× ®· qua trong lÞch sö ph¸t triÓn cña Tr¸i §Êt cæ sinh vËt häc : khoa häc nghiªn cøu vÒ c¸c ho¸ th¹ch sinh vËt trong c¸c thêi k× ®Þa chÊt tríc ®©y. cèc : nhiªn liÖu thu ®îc nhê qu¸ tr×nh nung than ®¸ trong nh÷ng lß ®Æc biÖt cã nhiÖt ®é cao víi ®iÒu kiÖn thiÕu kh«ng khÝ. Cèc lµ lo¹i than xèp d¹ng khèi vµ cã tØ lÖ cacbon cao (98%). Cèc chñ yÕu dïng trong c«ng nghiÖp luyÖn kim ®Ó nÊu gang. Trong qu¸ tr×nh cèc ho¸, ngêi ta còng thu ®îc c¸c s¶n phÈm phô nh : khÝ cèc vµ c¸c chÊt nhùa. KhÝ cèc lµ mét nhiªn liÖu, ®ång thêi còng lµ mét nguyªn liÖu ®îc sö dông réng r·i trong ngµnh c«ng nghiÖp ho¸ chÊt.
  • 38. c«n c¸t : khèi c¸t lín thêng cã h×nh mãng ngùa, ®îc h×nh thµnh ë vïng bê biÓn hoÆc trong c¸c sa m¹c do giã. X. Backhan. c«ng : loµi chim thuéc hä gµ, sinh sèng ë Nam A vµ §«ng Nam A, cã l«ng mµu sÆc sì, ®Æc biÖt lµ ë con ®ùc, bé l«ng ®u«i dµi tíi 2m, cã v©n hoa, cã thÓ xoÌ ra thµnh mét h×nh b¸n nguyÖt. C«ng nghÖ : tËp hîp nh÷ng hiÓu biÕt vµ nh÷ng ph¬ng ph¸p kÜ thuËt ®îc sö dông trong s¶n xuÊt ®Ó t¸c ®éng vµo ®èi tîng lao ®éng nh»m t¹o ra hµng lo¹t s¶n phÈm cã nh÷ng tÝnh chÊt nhÊt ®Þnh. Sù t¸c ®éng ®ã thêng ph¶i th«ng qua c¸c ph¬ng tiÖn vËt chÊt ( m¸y mãc, trang bÞ, c«ng cô vv....) C«ng nghÖ häc : m«n häc vÒ c¸c dông cô, c¸c biÖn ph¸p vµ ph¬ng ph¸p sö dông chóng trong c¸c ngµnh s¶n xuÊt c«ng nghiÖp. c«ng nghÖ sinh häc : biÖn ph¸p kÜ thuËt ¸p dông vµo giíi sinh vËt nh»m thay ®æi mét sè tÝnh chÊt cña chóng, ®Ó sö dông vµo c¸c môc ®Ých thùc tiÔn vµ c«ng nghiÖp. C«ng nghÖ sinh häc hiÖn nay míi ph¸t triÓn ë giai ®o¹n ®Çu vµ høa hÑn mét t¬ng lai ®Çy triÓn väng . Nh÷ng híng nghiªn cøu chÝnh cña ngµnh nµy lµ: c«ng nghÖ vi sinh, kÜ thuËt enzim(*), kÜ thuËt gien vµ nu«i cÊy tÕ bµo. c«ng nghiÖp : ngµnh s¶n xuÊt cã vai trß chñ ®¹o trong nÒn kinh tÕ quèc d©n hiÖn nay. Nã cã nhiÖm vô khai th¸c, chÕ biÕn nh÷ng tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ c¶ c¸c n«ng s¶n, h¶i s¶n...thµnh c¸c s¶n phÈm tiªu dïng, c¸c c«ng cô, t liÖu s¶n xuÊt vv...®Ó phôc vô cho ®êi sèng x· héi vµ thóc ®Èy qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ, n©ng cao ®êi sèng cña con ngêi. C«ng nghiÖp tuy hiÓu theo nghÜa réng lµ mét ngµnh, nhng thùc ra lµ mét hÖ thèng bao gåm rÊt nhiÒu ngµnh s¶n xuÊt phøc t¹p, cã quan hÖ chÆt chÏ víi nhau. V× vËy, viÖc ph©n lo¹i c¸c ngµnh c«ng nghiÖp lµ mét vÊn ®Ò rÊt khã kh¨n vµ phøc t¹p. HiÖn nay cã nhiÒu c¸ch ph©n lo¹i kh¸c nhau vµ cã tÝnh chÊt rÊt t¬ng ®èi. NÕu c¨n cø vµo c«ng dông kinh tÕ cña s¶n phÈm, ngêi ta chia c¸c ngµnh c«ng nghiÖp ra hai nhãm : nhãm A ( c«ng nghiÖp nÆng) gåm c¸c ngµnh s¶n xuÊt c¸c s¶n phÈm sö dông trong c¸c ngµnh s¶n xuÊt kh¸c nh : c«ng cô lao ®éng ( m¸y mãc, thiÕt bÞ vv...) hoÆc c¸c t liÖu lao ®éng ( nguyªn liÖu, nhiªn liÖu...). Nh÷ng ngµnh thuéc nhãm A cã : c«ng nghiÖp nhiªn liÖu, c«ng nghiÖp khai má vµ luyªn kim, c«ng nghiÖp chÕ t¹o m¸y vµ chÕ biÕn kim lo¹i, c«ng nghiÖp khai th¸c vµ chÕ biÕn gç, c«ng nghiÖp ho¸ chÊt vv...Nhãm B (c«ng nghiÖp nhÑ)
  • 39. gåm c¸c ngµnh s¶n xuÊt ra c¸c s¶n phÈm kh«ng sö dông vµo môc ®Ých s¶n xuÊt, mµ phôc vô cho môc ®Ých tiªu dïng trùc tiÕp cña con ngêi nh : c«ng nghiÖp thùc phÈm, c«ng nghiÖp dÖt, sµnh sø, giµy dÐp, s¶n xuÊt vËt liÖu gia ®×nh, c«ng nghiÖp in ... . NÕu c¨n cø vµo tÝnh chÊt vµ ®Æc ®iÓm cña ngµnh s¶n xuÊt, ngêi ta cã thÓ chia ra : nhãm c¸c ngµnh c«ng nghiÖp c¬ b¶n nh: luyÖn gang,thÐp, ho¸ chÊt vv...bao gåm c¶ qu¸ tr×nh khai th¸c nguyªn liÖu (khai th¸c than, quÆng...). Gäi lµ c¬ b¶n bëi v× c¸c ngµnh nµy ®· chÕ biÕn bíc ®Çu c¸c nguyªn liÖu thµnh s¶n phÈm th« hoÆc b¸n thµnh phÈm ®Ó cung cÊp cho c¸c ngµnh c«ng nghiÖp kh¸c. Nhãm thø hai lµ c¸c ngµnh c«ng nghiÖp chÕ biÕn, sö dông c¸c s¶n phÈm th« cña c¸c ngµnh c¬ b¶n ®Ó chÕ biÕn chóng tiÕp thµnh c¸c s¶n phÈm hoµn chØnh nh: c«ng nghiÖp c¬ khÝ, dÖt, thùc phÈm vv... C¶ hai c¸ch ph©n lo¹i nµy ®Òu cã nh÷ng chç bÊt hîp lÝ, v× hiÖn nay sè lîng c¸c ngµnh c«ng nghiÖp rÊt lín vµ ®a d¹ng. Chóng x©m nhËp vµo nhau vµ trë nªn khã ph©n biÖt ®©u lµ c«ng nghiÖp nÆng, ®©u lµ c«ng nghiÖp nhÑ, ngµnh nµo lµ c¬ b¶n, ngµnh nµo lµ chÕ biÕn vv... c«ng nghiÖp ho¸ : 1- qu¸ tr×nh ph¸t triÓn c«ng nghiÖp cña mét quèc gia trong mét thêi k× nhÊt ®Þnh, nh»m ®a nÒn s¶n xuÊt x· héi tiÕn lªn quy m« lín, thay thÕ lao ®éng s¶n xuÊt thñ c«ng b»ng m¸y mãc, vµ m¸y mãc sÏ chiÕm ®Þa vÞ chñ yÕu trong c¸c qu¸ tr×nh s¶n xuÊt. 2- qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ cña mét níc, trong ®ã mét bé phËn nguån lùc ngµy cµng lín ®îc huy ®éng vµo viÖc x©y dùng mét c¬ cÊu c«ng nghiÖp ®a ngµnh víi c«ng nghÖ hiÖn ®¹i ®Ó chÕ t¹o ra t liÖu s¶n xuÊt, hµng ho¸ tiªu dïng, cã kh¶ n¨ng ®¶m b¶o mét nhÞp ®é t¨ng trëng cao cho toµn nÒn kinh tÕ vµ b¶o ®¶m sù tiÕn bé kinh tÕ - x· héi. c«ngten¬ : thïng kim lo¹i lín cã kÝch thíc nhÊt ®Þnh, thuËn tiÖn cho viÖc bèc dì, dïng ®Ó chøa c¸c hµng ho¸ vËn chuyÓn trªn c¸c tuyÕn ®êng vËn t¶i ®êng bé, ®êng biÓn vµ ®êng kh«ng. c«ng ti xuyªn quèc gia : tæ chøc kinh tÕ cã nh÷ng c¬ së kinh doanh vÒ th¬ng nghiÖp, vÒ c«ng nghiÖp, vÒ dÞch vô ®Æt ë nhiÒu níc, vît ra ngoµi ph¹m vi mét quèc gia. Trªn thÕ giíi hiÖn nay íc tÝnh cã kho¶ng 12.000 c«ng ti xuyªn quèc gia, trong ®ã h¬n 25% lµ c¸c c«ng ti cña Hoa K×.
  • 40. céng ®ång kinh tÕ ch©u ©u (EEC) : European Economic Community) : tæ chøc tiÒn th©n cña Liªn Minh ch©u ¢u, ®îc thµnh lËp n¨m 1957 víi 6 thµnh viªn lóc ®Çu lµ : Ph¸p, CHLB §øc, Italia, BØ, Hµ Lan vµ Lucxembua. §Õn 1986, cã thªm 6 níc n÷a tham gia lµ : Anh, Ailen, §an M¹ch (1973), Hi L¹p (1981) vµ T©y Ban Nha, Bå §µo Nha (1986). ViÖc thµnh lËp khèi nµy ®· cã mÇm mèng ngay tõ n¨m 1951, khi Bé trëng Ngo¹i giao Ph¸p R«be Suman (Robert Shuman) ®Ò ra kÕ ho¹ch thµnh lËp "Céng ®ång than, thÐp ch©u ¢u" (ECSC). Ngµy 18 th¸ng 4 n¨m 1951, 6 níc: Ph¸p, Italia, BØ, Hµ Lan, Lucxembua vµ CHLB §øc kÝ hiÖp íc ë Pari. §Õn th¸ng 3 n¨m 1957, c¸c níc nµy l¹i häp ë R«ma ®Ó thµnh lËp "Céng ®ång ch©u ¢u vÒ n¨ng lîng nguyªn tö (Euratom) vµ " Céng ®ång kinh tÕ ch©u ¢u", cßn gäi lµ "Khèi thÞ trêng chung" (Common Market). ViÖc h×nh thµnh tæ chøc nµy lµ mét qu¸ tr×nh. Lóc ®Çu, môc ®Ých cña khèi nµy chØ h¹n chÕ trong viÖc hîp t¸c vµ phèi hîp ë mét sè lÜnh vùc kinh tÕ, nhng dÇn dÇn khèi nµy tiÕn tíi chñ tr¬ng : xo¸ bá c¸c hµng rµo quan thuÕ gi÷a c¸c níc, thiÕt lËp sù tù do lu th«ng hµng ho¸ vµ ®i l¹i cña mäi ngêi d©n trong néi bé c¸c níc tham gia. Môc ®Ých s©u xa cña tæ chøc nµy lµ t¹o ra "mét ch©u ¢u" m¹nh vÒ tiÒm n¨ng kinh tÕ ®Ó c¹nh tranh víi nh÷ng cêng quèc kh¸c nh Hoa K× vµ NhËt B¶n. céng hoµ : h×nh thøc chÝnh quyÒn cña mét quèc gia, trong ®ã c¬ quan quyÒn lùc cao nhÊt cña Nhµ Níc ®îc nh©n d©n bÇu ra theo nhiÖm k×. ViÖc bá phiÕu cã thÓ do toµn d©n hoÆc do c¸c ®¹i diÖn cña nh©n d©n. cét ®o giã : dông cô dïng trong c¸c tr¹m hoÆc vên khÝ tîng ®Ó ®o híng vµ tèc ®é giã. Bé phËn quan träng nhÊt cña cét ®o giã lµ con quay giã ®Æt trªn ®Ønh cét, gåm cã mét mòi tªn chuyÓn ®éng ®Ó chØ híng giã vµ mét tÊm kim lo¹i cã kÝch thíc vµ träng lîng ®îc tÝnh s½n sao cho khi giã thæi, dï ë cÊp thÊp nhÊt, nã còng ®îc n©ng lªn mét gãc t¬ng øng víi v¹ch mèc ghi trªn vµnh ®o. c¬ cÊu c«ng nghiÖp : t×nh tr¹ng s¾p xÕp vµ phèi hîp c¸c ngµnh s¶n xuÊt c«ng nghiÖp trong mét vïng, mét quèc gia ( hoÆc trªn toµn thÕ giíi) ,t¹o thµnh mét hÖ thèng c«ng nghiÖp, trong ®ã c¸c ngµnh ®Òu cã nh÷ng mèi quan hÖ g¾n bã vµ phô thuéc lÉn nhau. c¬ cÊu kinh tÕ : t×nh tr¹ng phèi hîp c¸c ngµnh kinh tÕ trong mét vïng, mét quèc gia ( hoÆc trªn toµn thÕ giíi) t¹o thµnh mét tæng thÓ kinh tÕ,
  • 41. trong ®ã ho¹t ®éng cña toµn bé nÒn kinh tÕ ®ßi hái gi÷a c¸c ngµnh ph¶i cã nh÷ng mèi quan hÖ g¾n bã, phô thuéc lÉn nhau. c¬ cÊu lao ®éng : t×nh tr¹ng ph©n bè vµ s¾p xÕp nguån lao ®éng cña mét vïng, mét quèc gia ( hoÆc trªn toµn thÕ giíi) vµo c¸c ngµnh kinh tÕ kh¸c nhau, b¶o ®¶m cho sù ho¹t ®éng cña toµn bé nÒn kinh tÕ. C¬ së h¹ tÇng : toµn bé c¸c c«ng tr×nh x©y dùng ban ®Çu, cÇn thiÕt ®Ó phôc vô cho mét qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vËt chÊt hoÆc cho ®êi sèng cña mét bé phËn d©n c ... VÝ dô : ®êng x¸, ®iÖn níc, trêng häc v.v... cuexta : nói cã mét sên tho¶i vµ mét sên dèc cã v¸ch dùng ®øng. Cuèc : d©n téc kh«ng ph¶i ngêi Arap còng kh«ng ph¶i ngêi Thæ NhÜ K×, sèng ph©n t¸n ë mét sè níc thuéc T©y ¸ nh: Thæ NhÜ K×, Iran, Ir¨c vµ Xiri. cöa biÕn : n¬i con suèi hoÆc mét dßng s«ng chui vµo mét khèi nói ®¸ v«i, ®Ó b¾t ®Çu dßng ch¶y ngÇm cña nã. cöa hiÖn : ngîc l¹i víi cöa biÕn lµ cöa hiÖn, n¬i dßng ch¶y cña con suèi hoÆc s«ng lé ra ngoµi mÆt ®Êt, sau khi ®· ch¶y ngÇm qua khèi nói ®¸ v«i. cöa s«ng : n¬i kÕt thóc dßng ch¶y cña mét con s«ng, ë chç níc ®æ ra biÓn, vµo hå hoÆc vµo mét con s«ng kh¸c. cùc ®Þa lÝ : ®iÓm tiÕp xóc cña trôc ( tëng tîng) Tr¸i §Êt víi bÒ mÆt Tr¸i §Êt. Trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt cã hai cùc : cùc híng th¼ng vÒ phÝa ng«i sao B¾c Cùc lµ cùc B¾c. Cùc ë phÝa ngîc l¹i lµ cùc Nam. Ngêi ®Õn ®îc cùc B¾c ®Çu tiªn n¨m 1909 lµ nhµ th¸m hiÓm ngêi MÜ Piri. Ngêi ®Õn ®îc cùc Nam ®Çu tiªn lµ nhµ th¸m hiÓm ngêi Na Uy Amunxen. cùc quang : hiÖn tîng quang häc x¶y ra trong c¸c tÇng khÝ quyÓn trªn cao (t©ng ion), biÓu hiÖn ë sù ph¸t s¸ng cña kh«ng khÝ cùc lo·ng ë ®é cao tõ 60 ®Õn 1.000km. Cùc quang chØ cã thÓ quan s¸t ®îc ë c¸c vïng vÜ tuyÕn cao cña hai b¸n cÇu ( phÇn lín ë kho¶ng c¸ch 2.000 - 2.500 km, xung quanh c¸c tõ cùc). Cùc quang thêng cã nhiÒu h×nh d¹ng : h×nh cÇu vång, h×nh d¶i hoÆc t¸n vv...Nguyªn nh©n sinh ra hiÖn tîng cùc quang chñ yÕu lµ sù di chuyÓn cña c¸c h¹t cã n¨ng lîng cao, tõ c¸c tÇng ion trªn cao xuèng tÇng ion díi thÊp, khi tõ cùc cã nh÷ng dao ®éng d÷ déi ( b·o tõ). Thêi gian xuÊt hiÖn cña cùc quang cã thÓ kÐo dµi tõ vµi chôc phót ®Õn vµi ngµy.
  • 42. Cìng chÕ hoµ b×nh : thuËt ng÷ chØ viÖc sö dông c¸c biÖn ph¸p cìng chÕ nh»m ®¹t ®îc hoµ b×nh,bao gåm c¶ viÖc sö dông nh÷ng biÖn ph¸p qu©n sù hoÆc phi qu©n sù nh»m trõng ph¹t c¸c hµnh vi x©m lîc cña c¸c níc trªn thÕ giíi,v·n håi hoµ b×nh. cíp dßng : hiÖn tîng mét dßng s«ng b¾t mét bé phËn ( thêng lµ khóc th- îng lu) cña mét dßng s«ng thuéc lu vùc kh¸c ch¶y vµo dßng cña m×nh. Nguyªn nh©n cña hiÖn tîng nµy lµ t¸c dông x©m thùc giËt lïi ( ®µo s©u lßng, lµm cho nguån s«ng lïi dÇn lªn phÝa trªn) cña s«ng vÒ phÝa thîng nguån. S«ng lïi dÇn ®Õn khi gÆp mét khóc s«ng thuéc lu vùc kh¸c, th× sÏ x¶y ra hai trêng hîp : - NÕu ®é cao cña thung lòng s«ng ®µo lßng (A) n»m thÊp h¬n ®é cao cña thung lòng s«ng b¾t gÆp (B), th× níc ë s«ng b¾t gÆp (B) sÏ bá dßng cò mµ ch¶y vµo s«ng ®µo lßng (A). S«ng ®µo lßng (A) trë thµnh s«ng cíp dßng, cßn s«ng (B) lµ s«ng bÞ cíp dßng. - NÕu ®é cao cña thung lòng s«ng ®µo lßng (A) n»m cao h¬n thung lòng cña s«ng b¾t gÆp (B) , th× níc ë s«ng (A) sÏ bá dßng cò mµ ch¶y vµo s«ng (B). S«ng (A) trë thµnh s«ng bÞ cíp dßng, cßn s«ng (B) lµ s«ng cíp dßng. § §a canh : chÕ ®é khai th¸c ®Êt ®ai b»ng c¸ch trång nhiÒu lo¹i c©y, thu nhiÒu s¶n phÈm kh¸c nhau trªn cïng mét diÖn tÝch. ®¸ : ( nham th¹ch) vËt liÖu cã ®é cøng ë nhiÒu møc ®é kh¸c nhau, t¹o nªn líp r¾n cña Tr¸i §Êt. §¸ cã thÓ ®îc cÊu t¹o do mét lo¹i kho¸ng thuÇn nhÊt nh : ®¸ hoa ( do canxit t¹o thµnh) hoÆc do nhiÒu lo¹i kho¸ng nh : granit ( do phenxpat, th¹ch anh vµ mica t¹o thµnh). Còng cã lo¹i ®¸ ®îc cÊu t¹o do sù g¾n kÕt nhiÒu khèi nhá cña c¸c lo¹i ®¸ kh¸c nh : ®¸ cuéi kÕt, ®¸ d¨m kÕt v.v... Tuú theo nguån gèc, ®¸ ®îc ph©n ra 3 nhãm : ®¸ m¨cma, ®¸ trÇm tÝch vµ ®¸ biÕn chÊt. §¸ m¨cma ®îc h×nh thµnh do qu¸ tr×nh ®«ng ®Æc vµ nguéi l¹nh cña khèi m¨cma n»m s©u trong lßng ®Êt. §Æc ®iÓm cña c¸c lo¹i ®¸ m¨cma lµ cã c¸c tinh thÓ h×nh thµnh trong qu¸ tr×nh kÕt tinh. V× vËy, ngêi ta còng gäi lo¹i ®¸ nµy lµ ®¸ kÕt tinh hoÆc ®¸ ho¶ thµnh. §¸ m¨cma l¹i ph©n ra hai lo¹i : ®¸ phón xuÊt ( khi m¨cma trµo ra ngoµi mÆt ®Êt. VÝ dô: ®¸ ri«lit, ®¸ badan...) vµ ®¸ x©m nhËp ( khi m¨cma cha lªn tíi mÆt
  • 43. ®Êt, cßn n»m xen trong c¸c líp gÇn mÆt ®Êt nh : granit ...). §¸ trÇm tÝch ®îc h×nh thµnh do sù tÝch tô c¸c vËt liÖu trÇm l¾ng ë c¸c ®¸y biÓn, ®¸y hå v.v...§Æc ®iÓm cña ®¸ trÇm tÝch lµ cã c¸c líp song song, nhiÒu khi kh¸c nhau vÒ mµu s¾c, vÒ tÝnh chÊt th«, mÞn ( tuú theo sù trÇm l¾ng cña c¸c lo¹i vËt liÖu kh¸c nhau, qua c¸c thêi k×), vÝ dô : ®¸ phiÕn, ®¸ v«i v.v... §¸ biÕn chÊt ®îc h×nh thµnh do qu¸ tr×nh nãng ch¶y vµ t¸i kÕt tinh cña c¸c lo¹i ®¸ m¨cma hoÆc trÇm tÝch bÞ vïi trong c¸c líp ®Êt s©u, chÞu ¸p lùc lín, nhiÖt ®é cao hoÆc n»m gÇn kÒ c¸c lß m¨cma nãng ch¶y. §Æc ®iÓm cña ®¸ biÕn chÊt lµ võa cã cÊu tróc tinh thÓ,võa cã cÊu tróc ph©n líp. VÝ dô : ®¸ g¬nai ( do granit biÕn chÊt, ®¸ hoa do ®¸ v«i biÕn chÊt ...) ®¸ axit : ®¸ cã hµm lîng «xyt silic ( SiO2) t¬ng ®èi cao ( tõ 65% trë lªn), vÝ dô : ®¸ granit. NÕu hµm lîng «xyt silic díi 55% th× lµ ®¸ kiÒm hay ®¸ bad¬, vÝ dô : ®¸ badan. NÕu hµm lîng «xyt silic tõ 55% ®Õn 65% th× ®¸ ®îc coi lµ trung tÝnh, vÝ dô : ®¸ ®i«rit... ®¸ bät : ®¸ h×nh thµnh tõ tro nói löa, xèp, nhÑ, cøng, thêng ®îc dïng lµm ®¸ mµi. §¸ bät cã thÓ næi trªn mÆt níc, do trong cÊu tróc cã nhiÒu lç hæng chøa kh«ng khÝ. ®¸ c¸t : ( sa th¹ch) ®¸ trÇm tÝch cã thµnh phÇn chñ yÕu gåm c¸c h¹t th¹ch anh g¾n kÕt víi nhau b»ng chÊt xim¨ng silic hoÆc v«i. §¸ c¸t ®- îc dïng nhiÒu trong c¸c c«ng tr×nh x©y dùng, ®Ó l¸t ®êng hoÆc lµm ®¸ mµi dao. ®¸ gèc : líp ®¸ cßn nguyªn vÑn, cha bÞ phong ho¸, n»m ë tÇng díi cïng cña phÉu diÖn thæ nhìng, ®îc kÝ hiÖu lµ tÇng D. ®¸ kiÒm : X. §¸ axit. ®¸ lë : hiÖn tîng ®¸ t¶ng ë c¸c sên dèc bÞ t¸ch ra, l¨n tõ trªn cao xuèng ch©n nói. Nguyªn nh©n chñ yÕu lµ do qu¸ tr×nh phong ho¸ l©u ngµy ®· lµm cho lùc liªn kÕt c¸c kho¸ng vËt trong ®¸ gi¶m ®i. Khi cã chÊn ®éng m¹nh hoÆc ma lín, tõ c¸c vÕt nøt nÎ, ®¸ mÊt th¨ng b»ng vµ lao xuèng ch©n nói do träng lùc. HiÖn tîng ®¸ lë thêng g©y ¸ch t¾c ®èi víi ®êng x¸ giao th«ng, ph¸ ho¹i cÇu cèng vµ ¶nh hëng c¶ ®Õn sinh ho¹t cña con ngêi ë c¸c miÒn nói. ®¸ mÑ : líp ®¸ bÞ vì vôn, nhng cha bÞ phong ho¸ hoµn toµn, n»m ngay ë phÝa trªn tÇng ®¸ gèc trong phÉu diÖn thæ nhìng. Líp ®¸ mÑ ®îc kÝ hiÖu lµ tÇng C. ®¸ quý : kho¸ng vËt cã nhiÒu mµu s¾c ®Ñp, cã ®é trong vµ ®é ph¶n x¹ ¸nh s¸ng cao, ®îc dïng trong ngµnh mÜ nghÖ ®Ó lµm c¸c ®å trang
  • 44. søc cho phô n÷ nh : kim c¬ng, ngäc xanh, ngäc ®á ( rubis), ngäc lam vv... §¸ Ri«lit : lo¹i ®¸ m¨cma phón xuÊt, cã thµnh phÇn t¬ng tù nh ®¸ granit, nhng cã tinh thÓ nhá vµ mÞn h¬n. VÝ dô : ®¸ ri«lit ë khèi nói Tam §¶o níc ta. ®¸ sîi : X. Ami¨ng. ®¸ tan : (talc) ®¸ cã líp máng, ãng mÒm. Thµnh phÇn chñ yÕu lµ silicat manhª. §¸ tan thêng gÆp trong c¸c lo¹i ®¸ phiÕn kÕt tinh. Khi nghiÒn nhá thµnh bét, ®îc dïng trong nhiÒu ngµnh c«ng nghiÖp, nh : c«ng nghiÖp ho¸ chÊt ( chÕ t¹o cao su), c«ng nghiÖp giÊy v.v...Bét ®¸ tan còng ®îc dïng ®Ó chÕ phÊn xoa r«m cho trÎ em. ®µ ®iÓuµi : loµi chim to ( cã thÓ cao tíi 2m, nÆng kho¶ng 100kg) sèng thµnh tõng ®µn trong c¸c xavan vµ hoang m¹c ë ch©u Phi, ch©u Uc. §µ ®iÓu cã c¸nh ng¾n, kh«ng bay ®îc, nhng nhê ®«i ch©n to, khoÎ cã thÓ ch¹y víi tèc ®é 40km/h. ®µi nguyªn : X. §ång rªu ®¹i : kho¶ng thêi gian t¬ng øng víi mét giai ®o¹n ph¸t triÓn l©u dµi cña lÞch sö Tr¸i §Êt vµ cña giíi h÷u c¬. Trong lÞch sö ®Þa chÊt, ngêi ta chia ra 5 ®¹i : ®¹i Th¸i Cæ (AR), ®¹i Nguyªn sinh ( PR), ®¹i Cæ sinh (PZ), ®¹i Trung sinh (MZ) vµ ®¹i T©n sinh (KZ). Mçi ®¹i cã thêi gian kÐo dµi tõ vµi chôc triÖu n¨m ®Õn trªn mét ngh×n triÖu n¨m. Mçi ®¹i l¹i chia ra nhiÒu kØ. - §¹i Th¸i cæ lµ ®¹i cæ nhÊt trong lÞch sö ®Þa chÊt cña Tr¸i §Êt. Thêi gian kÐo dµi kho¶ng 1.000 triÖu n¨m vµ c¸ch ®©y kho¶ng 3.500 triÖu n¨m. C¸c lo¹i ®¸ ®îc h×nh thµnh trong ®¹i Th¸i cæ hiÖn biÕt ( t×m ®îc ë Nam Phi) cã møc ®é biÕn chÊt rÊt m¹nh. PhÇn lín chóng ®Òu cã tuæi trªn 3.000 triÖu n¨m. §©y lµ thêi k× x¶y ra nhiÒu hiÖn tîng x©m nhËp vµ nhiÒu vËn ®éng kiÕn t¹o lín. - §¹i Nguyªn sinh cã thêi gian kÐo dµi kho¶ng tõ 600 ®Õn 800 triÖu n¨m. C¸c lo¹i ®¸ ®îc h×nh thµnh trong ®¹i nµy còng lµ ®¸ biÕn chÊt m¹nh, nhng thêng cã møc ®é kÐm h¬n. Trong ®¹i Nguyªn sinh ®· cã c¸c sinh vËt ®¬n gi¶n cha cã x¬ng. Theo dù ®o¸n cña c¸c nhµ ®Þa chÊt, th× chØ ®Õn cuèi ®¹i Nguyªn sinh c¸c nhãm ®éng vËt cã x¬ng, míi xuÊt hiÖn (trõ nhãm ®éng vËt cã x¬ng sèng). - §¹i Cæ sinh kÐo dµi vµo kho¶ng 300 - 350 triÖu n¨m. Trong ®¹i nµy, giíi sinh vËt ®· rÊt phong phó. §éng vËt cã x¬ng sèng ®· xuÊt hiÖn víi c¸c loµi c¸ vµ bß s¸t. Thùc vËt chñ yÕu lµ c¸c loµi t¶o vµ d¬ng xØ. §©y còng lµ thêi k× h×nh thµnh nhiÒu má than ®¸ lín trªn thÕ giíi.
  • 45. VÒ kiÕn t¹o, ®· cã c¸c vËn ®éng t¹o s¬n Calª®«ni vµ Hecxini. §¹i Cæ sinh cã 6 kØ: Cambri, Oãc®«vich, Silua, §Òv«n, Cacbon vµ Pecmi. - §¹i Trung sinh b¾t ®Çu c¸ch ®©y kho¶ng 230 triÖu n¨m vµ kÐo dµi trong h¬n 160 triÖu n¨m. §¹i nµy cã 3 kØ : Triat, Giura vµ Crªta (B¹ch PhÊn). Trong ®¹i Trung sinh, nhiÒu vïng trªn thÕ giíi cã vËn ®éng t¹o s¬n. M¹nh nhÊt lµ vËn ®éng t¹o s¬n Kimmªri hay In®«xini ( cuèi Triat, ®Çu Giura) x¶y ra ë ven bê T©y Th¸i B×nh D¬ng. VËn ®éng t¹o s¬n nµy cã vai trß quan träng trong viÖc h×nh thµnh ®Þa h×nh khu vùc §«ng Nam A, trong ®ã cã níc ta. Giíi sinh vËt trong ®¹i nµy rÊt phong phó. §éng vËt cã c¸c loµi khñng long,chim. C¸c loµi cã vó còng b¾t ®Çu xuÊt hiÖn. Thùc vËt cã : d¬ng xØ, c©y l¸ kim vµ c¸c c©y h¹t kÝn (bÝ tö). - §¹i T©n sinh b¾t ®Çu c¸ch ®©y 67 triÖu n¨m vµ cßn kÐo dµi cho ®Õn ngµy nay. §¹i nµy chia ra 3 kØ : Palª«gen, Nª«gen ( cßn gäi lµ kØ §Ö Tam) vµ Antr«p«gen ( kØ Nh©n sinh hay kØ §Ö Tø). Trong ®¹i T©n sinh nh÷ng biÕn ®æi lín trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt ®· t¹o nªn sù ph©n bè c¸c lôc ®Þa vµ ®¹i d¬ng nh hiÖn nay. VËn ®éng t¹o s¬n m·nh liÖt ®· h×nh thµnh nªn c¸c nói löa hiÖn ®¹i vµ c¸c hÖ nói cao nhÊt bªn bê §«ng Th¸i B×nh D¬ng ( trªn ch©u MÜ), ë Nam ¢u ( Anpi) vµ ë ch©u A ( Himalaya). Vµo cuèi Nª«gen, ®Çu kØ §Ö Tø, khÝ hËu trªn Tr¸i §Êt trë nªn rÊt l¹nh ®· lµm cho b¨ng hµ lôc ®Þa ph¸t triÓn, bao phñ nhiÒu vïng ®Êt ®ai réng lín trªn c¸c lôc ®Þa ¢u - A vµ B¾c MÜ. Giíi sinh vËt ®· ph¸t triÓn gÇn gièng nh hiÖn nay. Con ngêi còng b¾t ®Çu xuÊt hiÖn vµo ®Çu kØ §Ö Tø. ®¹i d¬ng thÕ giíi : kho¶ng níc réng lín, n»m c¶ ë hai b¸n cÇu, chiÕm tíi 70,8% diÖn tÝch bÒ mÆt Tr¸i §Êt. §¹i d¬ng thÕ giíi gåm cã 4 ®¹i d- ¬ng, nèi th«ng víi nhau : Th¸i B×nh D¬ng ( 180 triÖu km2), §¹i T©y D- ¬ng ( 93 triÖu km2), Ên §é D¬ng ( 75 triÖu km2) vµ B¾c B¨ng D¬ng ( 13 triÖu km2). ®¹i ®Þa h×nh : d¹ng ®Þa h×nh lín, x¸c ®Þnh kiÓu ®Þa h×nh cña mét bé phËn ®Êt ®ai réng lín trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt. VÝ dô : b×nh nguyªn, cao nguyªn, khèi nói vv... ®¹i lôc : khèi ®Êt liÒn lín trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, xung quanh cã biÓn vµ ®¹i d¬ng bao bäc. §¹i lôc cã hai bé phËn : bé phËn næi trªn mÆt níc biÓn lµ bé phËn lín nhÊt. Bé phËn nhá h¬n, ch×m díi mÆt níc lµ r×a lôc ®Þa, gåm cã : thÒm lôc ®Þa, sên hay dèc lôc ®Þa vµ bê lôc ®Þa. Trªn Tr¸i §Êt cã 6 ®¹i lôc lµ : ®ai lôc A - ¢u, réng 50,7 triÖu km2, ®¹i luc Phi réng 29,8 triÖu km2, ®¹i lôc Nam MÜ réng 17,6 triÖu km2,, ®¹i lôc Nam Cùc réng 14 triÖu km2 vµ ®¹i lôc ¤xtr©ylia réng 7,6 triÖu km2. Theo thuyÕt " lôc ®Þa tr«i" th× tÊt c¶ c¸c ®¹i lôc trªn bÒ
  • 46. mÆt Tr¸i §Êt ®Òu tõ mét ®¹i lôc thèng nhÊt ban ®Çu t¸ch ra, tr«i gi¹t theo c¸c híng kh¸c nhau. HiÖn nay, qu¸ tr×nh tr«i gi¹t cña c¸c ®¹i lôc nµy vÉn cßn tiÕp diÔn. ®¹i m¹ch : c©y l¬ng thùc, hä hoµ th¶o, mäc ë «n ®íi, cã h¹t kÕt tô thµnh b«ng, gièng nh b«ng lóa m×, nhng cã r©u dµi h¬n. H¹t ®¹i m¹ch dïng lµm l¬ng thôc cho ngêi, cho gia sóc vµ dïng trong c«ng nghiÖp lµm rîu bia. ®¹o chÝnh thèng : ( Trùc gi¸o) mét gi¸o ph¸i tõ Kit« gi¸o t¸ch ra. Tõ n¨m 1504 ®· trë thµnh mét gi¸o ph¸i hoµn toµn ®éc lËp. QuyÒn hµnh tèi cao n»m trong tay quèc v¬ng. §¹o chÝnh thèng mang tÝnh b¶o thñ, huyÒn bÝ vµ phi lÝ trong c¸c gi¸o ®iÒu còng nh trong c¸c tæ chøc. Gi¸o héi chÝnh thèng vÉn tu©n theo c¸c gi¸o ®iÒu vµ luËt lÖ cò tõ thÕ kØ IV ®Õn thÕ kØ VIII, tõ chèi mäi ®æi míi cña gi¸o héi La M·. VÝ dô: ®¹o chÝnh thèng ë Nga tõ chèi kh«ng sö dông lÞch do Gi¸o Hoµng La M· Grªgoa c¶i tiÕn, v× vËy khi C¸ch m¹ng th¸ng 10 næ ra vµo ngµy 7 th¸ng 11 n¨m 1917, th× lÞch cò cña Nga míi lµ ngµy 25 th¸ng 10 n¨m 1917. ®¹o c¬ ®èc : C¬ §èc còng nh Kit« lµ nh÷ng phiªn ©m kh¸c nhau cña tõ Christ trong Jesus Christ. X. ®¹o Kit« ®¹o gia t« : còng lµ ®¹o Kit«, do phiªn ©m tõ ®Çu cña tªn Jesus Christ. X ®¹o Kit«. ®¹o håi : ( Håi Gi¸o, Islam) t«n gi¸o do Mohamet thµnh lËp vµo thÕ kØ VII trªn b¸n ®¶o Arap. Trong c¸c thÕ kØ IX vµ X ®¹o Håi ®îc truyÒn b¸ ®Õn b¸n ®¶o ¢n §é vïng §Þa Trung H¶i vµ vïng bê biÓn ch©u Phi phÝa §¹i T©y D¬ng. ¥ ch©u A, tõ khi c¸c Hoµng ®Õ M«ng Cæ ng¶ theo ®¹o Håi, ®¹o nµy ®îc truyÒn b¸ réng r·i ë Trung Quèc. VÒ sau, ngêi Thæ NhÜ K× l¹i truyÒn b¸ ®¹o Håi sang c¸c níc §«ng ¢u sau khi chiÕm ®îc thµnh phè C«ngxtantin«p. HiÖn nay, ®¹o Håi rÊt thÞnh hµnh ë c¸c níc T©y Nam A, B¾c Phi, In®«nªxia. Do cã ¶nh hëng tõ ®¹o Giu®a vµ ®¹o Kit«, ®¹o Håi võa lµ mét t«n gi¸o, võa lµ mét nÒn v¨n ho¸ cña ngêi Arap. Kinh cña ®¹o Håi lµ Coran. T«n gi¸o nµy rÊt ®¬n gi¶n trong lÔ nghi cóng b¸i, chØ thê mét vÞ thÇn : th¸nh Ala. Tuy nhiªn, gi¸o ®iÒu l¹i rÊt kh¾t khe. Hµng ngµy tÝn ®å ph¶i hµnh lÔ, híng vÒ phÝa th¸nh ®Þa Mecca. Mçi n¨m vµo th¸ng 9 ( lÞch Håi gi¸o) tÝn ®å ph¶i lµm lÔ nhÞn ¨n trong 1 th¸ng. §©y còng lµ t«n gi¸o mµ hµng n¨m cã nh÷ng cuéc hµnh h¬ng ®«ng ®¶o cña tÝn ®å vÒ th¸nh ®Þa Mecca. ®¹o ki t« : ( ®¹o C¬ §èc, ®¹o Gia T«) t«n gi¸o xuÊt hiÖn vµo ®Çu C«ng nguyªn. Tõ thÕ kØ III trë thµnh quèc gi¸o cña La M· vµ lµ mét trong
  • 47. nh÷ng t«n gi¸o cã nhiÒu tÝn ®å nhÊt thÕ giíi ( kho¶ng trªn 150 triÖu). Theo gi¸o lÝ cña nhµ thê, Chóa Giªxu lµ ngêi s¸ng lËp ra ®¹o Kit«. Do sù kh¸c biÖt vÒ kinh tÕ, chÝnh trÞ vµ v¨n ho¸ gi÷a §«ng vµ T©y La M· nªn ®¹o Kit« dÇn dÇn t¸ch ra thµnh 2 gi¸o ph¸i chÝnh : ®¹o Thiªn Chóa ë phÝa T©y vµ ®¹o chÝnh thèng ë phÝa §«ng. Sù ph©n chia nµy kÕt thóc vµo n¨m 1654. Tõ ®Çu thÕ kØ 16, xuÊt hiÖn thªm gi¸o ph¸i thø ba lµ ®¹o Tin Lµnh hay ®¹o Kit« míi. ®¹o phËt : (PhËt Gi¸o) t«n gi¸o b¾t nguån ë ¢n §é tõ 600 n¨m tríc C«ng nguyªn. Tuy nhiªn hiÖn nay vÞ trÝ cña ®¹o PhËt ë ¢n §é l¹i kh«ng m¹nh b»ng ë mét sè níc kh¸c nh : NhËt B¶n, Trung Quèc ( T©y T¹ng), b¸n ®¶o Trung Ên. §¹o PhËt lÊy lßng tõ bi, cøu ngêi lµm môc tiªu, ph¶n ®èi sù ph©n chia vµ ph©n biÖt ®¼ng cÊp trong x· héi. ®¹o thiªn chóa : (C«ng Gi¸o) mét gi¸o ph¸i cña ®¹o Kit« ë T©y ¢u. §øng ®Çu gi¸o héi lµ Gi¸o hoµng La M·, ®ång thêi lµ ngêi ®øng ®Çu toµ th¸nh Vatic¨ng. §¹o Thiªn Chóa tin vµo ®øc th¸nh Cha ( ngêi s¸ng t¹o ra thÕ giíi) , c«ng nhËn quyÒn tuyÖt ®èi cña Gi¸o hoµng . ®¹o tin lµnh : mét gi¸o ph¸i thuéc ®¹o Kit«, xuÊt hiÖn trong thêi k× C¶i c¸ch t«n gi¸o vµo ®Çu thÕ kØ XVI, chèng ®èi l¹i gi¸o héi La M·, kh«ng c«ng nhËn c¸c th¸nh, thiªn thÇn vµ phñ nhËn viÖc thê §øc MÑ. §iÒu ®Æc biÖt lín nhÊt lµ hä kh«ng cÇn th«ng qua nhµ thê vµ giíi tu sÜ ®Ó liªn hÖ víi Thîng §Õ, më ®Çu cho sù yªu cÇu tù do, d©n chñ t s¶n vµ ph¸t triÓn c¸ nh©n cña giai cÊp t s¶n. ViÖc thê cóng v× vËy ®îc ®¬n gi¶n ho¸. §¹o Tin Lµnh cã 3 nh¸nh nhá : mét nh¸nh truyÒn b¸ ë §øc vµ c¸c níc B¾c ¢u, nh¸nh thø hai truyÒn b¸ ë Ph¸p, Thuþ SÜ, Hµ Lan, Xc«tlen vµ Hoa K×. Nh¸nh thø ba truyÒn b¸ ë Anh. ®¶o : bé phËn ®Êt næi,nhá h¬n lôc ®Þa, xung quanh cã níc biÓn vµ ®¹i d¬ng bao bäc. §¶o cã thÓ ®øng lÎ loi, riªng biÖt hoÆc tô häp thµnh quÇn ®¶o. VÒ nguån gèc h×nh thµnh, ®¶o cã thÓ lµ mét bé phËn cña ®Êt liÒn bÞ t¸ch ra do hiÖn tîng sôt lón cña lôc ®Þa ( VÝ dô : ®¶o Ma®agaxca, Calimantan, Gr¬nlen vv...) hoÆc cã thÓ do dung nham cña nói löa phun ngÇm ë díi ®¸y biÓn, ®¹i d¬ng t¹o thµnh ( c¸c ®¶o trong quÇn ®¶o Haoai trong Th¸i B×nh D¬ng, ®¶o Xanh Hªlen trong §¹i T©y D¬ng vv...) hoÆc còng cã thÓ do san h« t¹o thµnh ( c¸c ®¶o thuéc quÇn ®¶o Macsan trong Th¸i B×nh D¬ng vv...). ®Çm lÇy : bé phËn ®Êt tròng thÊp, cã ®é Èm qu¸ thõa, v× vËy níc thêng xuyªn ®äng l¹i thµnh líp trªn mÆt, bªn díi lµ mét líp than bïn. Líp phñ thùc vËt chñ yÕu lµ c¸c lo¹i c©y a Èm. §Çm lÇy ®îc ph©n bè ë kh¾p n¬i trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, ®Æc biÖt phæ biÕn lµ ë ®íi ®ång rªu.
  • 48. ®Ëp : c«ng tr×nh x©y dùng ch¾n ngang mét dßng s«ng hoÆc mét eo biÓn nh»m môc ®Ých lµm cho mùc níc ë phÝa trªn ®îc n©ng cao. C¸c ®Ëp thêng ®îc x©y dùng chñ yÕu ®Ó phôc vô cho tíi tiªu trong n«ng nghiÖp, khai th¸c thuû n¨ng ph¸t ®iÖn vµ giao th«ng vËn t¶i. ®Êt b¹c mµu : ®Êt ®· bÞ gi¶m ®é ph× nhiªu do cã tØ lÖ mïn vµ chÊt dinh dìng thÊp. Thµnh phÇn c¬ giíi chñ yÕu lµ c¸c h¹t c¸t th« vµ mÞn, cã mµu x¸m s¸ng, v× vËy cã tªn : ®Êt b¹c mµu. §Êt b¹c mµu thêng thÊy phæ biÕn ë miÒn trung du níc ta, h×nh thµnh trªn vïng phï sa cæ. ®Êt chua : ®Êt cã ph¶n øng axit, ®é pH thÊp h¬n 7 ( ë tÇng canh t¸c). Nguyªn nh©n chñ yÕu lµ do ®Êt ®îc h×nh thµnh ë nh÷ng vïng ®¸ gèc chua hoÆc ®· tr¶i qua mét qu¸ tr×nh l©u dµi röa tr«i c¸c chÊt kiÒm. Møc ®é chua ®îc biÓu hiÖn ë ®é pH nh sau : nÕu tõ 5,5 ®Õn 6,5 lµ chua Ýt; tõ 4,5 ®Õn 5,5 lµ chua; tõ 3 ®Õn 4,5 lµ chua nhiÒu; díi 3 lµ rÊt chua. NÕu ®Êt cã ®é pH = 7 lµ ®Êt trung tÝnh, trªn 7 lµ ®Êt kiÒm. ®Êt ®en : ®Êt cã mµu xÉm hoÆc ®en, chñ yÕu do tØ lÖ mïn cao. Th«ng thêng, thuËt ng÷ dïng ®Ó chØ ®Êt Checn«diom h×nh thµnh ë vïng th¶o nguyªn «n ®íi kh« ( ë §«ng ¢u). Tuy nhiªn, kh«ng ph¶i chØ cã Checn«diom míi cã mµu ®en mµ c¶ ®Êt vïng preri (B¾c MÜ), ®Êt macgalit còng cã mµu ®en. Tuy vÒ nguån gèc ph¸t sinh vµ tÝnh chÊt c¸c lo¹i ®Êt nµy cã kh¸c nhau, nhng ®Êt ®en thêng cã ®é ph× cao v× cã lîng mïn kh¸ lín. ®Êt ®á : tªn gäi chung cña c¸c lo¹i ®Êt mµu ®á, v× cã tØ lÖ thµnh phÇn «xyt s¾t (Fe2O3) cao. §Êt ®á ®îc h×nh thµnh phæ biÕn ë c¸c vïng nhiÖt ®íi vµ cËn nhiÖt ®íi. Cã nhiÒu lo¹i ®Êt ®á kh¸c nhau nh : Pheralit, Latªrit, Tera R«txa, Rendin vv... ®Êt h¹t giÎ : ®Êt cã mµu n©u nh¹t ë c¸c vïng th¶o nguyªn kh«, cã lîng mïn thÊp : tõ 2 ®Õn 5%. §Êt h¹t giÎ kh¸ ph× nhiªu, nÕu cã lîng Èm ®Çy ®ñ. ®Êt kiÒm : (®Êt bad¬) ®Êt cã ®é pH trªn 7 . X. thªm : ®Êt chua. ®Êt mÆn : ®Êt cã chøa mét tØ lÖ muèi cao, thêng gÆp ë c¸c vïng hoang m¹c ( n¬i cã ®é bèc h¬i m¹nh, lµm cho lîng muèi hoµ tan trong dung dÞch ®Êt ®äng l¹i trªn mÆt ®Êt) hoÆc ë c¸c vïng ®Êt thÊp ven biÓn, ven c¸c cöa s«ng, n¬i cßn chÞu ¶nh hëng râ rÖy cña thuû triÒu. ®Êt phÌn : ®Êt chua mÆn ë nhiÖt ®íi vµ cËn nhiÖt ®íi ph¸t triÓn trªn c¸c vïng ®Êt thÊp cña ®ång b»ng ch©u thæ. Nguyªn nh©n h×nh thµnh lo¹i ®Êt nµy cã liªn quan ®Ðn sù h×nh thµnh c¸c hîp chÊt ®éc h¹i cña
  • 49. lu huúnh, nh : AlSO4 ë c¸c vïng cöa s«ng, ven biÓn. ¥ níc ta, ®Êt phÌn chiÕm mét diÖn tÝch rÊt réng ë ®ång b»ng Nam Bé. ViÖc c¶i t¹o ®Êt phÌn ®ßi hái ph¶i cã c¸c c«ng tr×nh thuû lîi, dÉn níc ngät vÒ röa phÌn vµ tõng bíc khoanh vïng, sö dông ®Êt vµo s¶n xuÊt. ®Êt thôc : ( ®Êt thuéc) ®Êt ®· ®îc cµy bõa nhiÒu lÇn, xèp, nhuyÔn, thuËn lîi cho viÖc gieo trång thùc vËt. ®Çu mèi giao th«ng : n¬i héi tô cña nhiÒu tuyÕn ®êng giao th«ng vËn t¶i cïng lo¹i, hoÆc kh¸c lo¹i. VÝ dô : ®êng s¾t, ®êng « t«, ®êng thuû, ®- êng kh«ng vv...§Çu mèi giao th«ng vËn t¶i thßng lµ c¸c thµnh phè c«ng nghiÖp, c¸c c¶ng biÓn lín.... ®Çu t : ho¹t ®éng tµi chÝnh cña nhµ níc hoÆc cña c¸c tæ chøc t b¶n ( c«ng ti xuyªn quèc gia vv...) nh»m sö dông tiÒn vèn vµo viÖc x©y dùng c¸c c«ng tr×nh, ph¸t triÓn c¸c ®Ò ¸n kinh tÕ, khoa häc-kÜ thuËt vv... ®Òv«n : ( D) kØ thø 3 cña ®¹i Cæ sinh. X. §¹i. ®enta : ®ång b»ng cã h×nh tam gi¸c do phï sa båi ®¾p ë cöa s«ng. Trªn ®ång b»ng thêng cã nhiÒu nh¸nh s«ng ch¶y ra biÓn. X. thªm : Ch©u thæ. ®Ìo : n¬i tròng thÊp vît qua mét d·y nói, thuËn lîi cho viÖc ®i l¹i, giao th«ng vËn t¶i. VÝ dô : ®Ìo KhÕ, ®Ìo H¶i V©n ... ®iluvi : 1 - s¶n phÈm trÇm tÝch cña níc lò 2 - phï sa §Ö Tø cña nh÷ng con s«ng hiÖn ®¹i ®Þa bµn : dông cô ®Ó x¸c ®Þnh ph¬ng híng, ®o tÝnh c¸c gãc ph¬ng vÞ, rÊt cÇn thiÕt ®èi víi c¸c nhµ du lÞch, ®i biÓn, ®o vÏ b¶n ®å, nghiªn cøu ®Þa chÊt vv...§Þa bµn cã nhiÒu lo¹i, tuú theo c«ng dông, nhng vÒ nguyªn t¾c, chóng ®Òu cã bé phËn chÝnh lµ mét kim nam ch©m quay trªn mét trôc cè ®Þnh. TÊt c¶ thêng ®îc ®Æt vµo trong mét hép trßn cã chia ®é vµ ghi tªn c¸c híng chÝnh. Còng cã tªn kh¸c lµ : la bµn. ®Þa cÇu : X. Tr¸i §Êt. ®Þa cÇu thÓ : (gÐoid) h×nh d¸ng thùc cña Tr¸i §Êt, c¨n cø vµo ®é cao trung b×nh cña mÆt níc c¸c ®¹i d¬ng. §Þa cÇu thÓ kh«ng gièng bÊt cø mét h×nh h×nh häc nµo. ®Þa chÊn häc : khoa häc nghiªn cøu vÒ c¸c chÊn ®éng trong lí vá Tr¸i §Êt. ®Þa chÊn kÝ : dông cô rÊt nh¹y dïng ®Ó ghi l¹i cêng ®é còng nh thêi gian x¶y ra c¸c chÊn ®éng trong líp vá Tr¸i §Êt ë mét vïng hay ë mét ®Þa ph¬ng.
  • 50. ®Þa chÊt häc : hÖ thèng c¸c khoa häc nghiªn cøu vÒ thµnh phÇn, cÊu tróc vµ sù ph¸t triÓn cña líp vá Tr¸i §Êt tríc kia vµ hiÖn nay. Trong §Þa chÊt häc cã nhiÒu ngµnh nhá nghiªn cøu vÒ tõng mÆt cña líp vá Tr¸i §Êt. VÝ dô : ngµnh nghiªn cøu vÒ c¸c lo¹i ®¸ lµ: Nham th¹ch häc, vÒ thµnh phÇn cña c¸c lo¹i ®¸ lµ: Kho¸ng vËt häc, vÒ sù ph¸t triÓn cña líp vá Tr¸i §Êt vµ c¸c biÕn ®éng cña nã do néi lùc g©y ra lµ: §Þa chÊt kiÕn t¹o häc, vÒ sù ph¸t sinh vµ ph¸t triÓn cña giíi h÷u c¬ ®Æc trng cho c¸c thêi k× ®Þa chÊt lµ: Cæ ®Þa chÊt häc vµ §Þa chÊt cæ sinh vv... ®Þa danh : danh tõ riªng vÒ ®Þa lÝ, chØ tªn c¸c l·nh thæ, nói non, s«ng ngßi, biÓn, ®¹i d¬ng, c¸c ®iÓm quÇn c nh thµnh phè, thÞ trÊn, lµng m¹c vv...VÝ dô : Braxin, Himalaya, Mª C«ng, Hång H¶i, Hµ Néi vv... §Þa ®å : X. B¶n ®å §Þa Hµo : bé phËn ®Êt sôt do nguyªn nh©n kiÕn t¹o, h×nh thµnh mét vïng tròng thÊp, giíi h¹n gi÷a hai ®êng ®øt g·y song song. VÝ dô : Hång h¶i vµ c¸c hå dµi,hÑp ë §«ng Phi ®Òu lµ nh÷ng ®Þa hµo bÞ ngËp níc. ®Þa h×nh apalat : lo¹i ®Þa h×nh nói giµ ®îc trÎ ho¸,ho¹t ®éng x©m thùc l¹i tiÕp tôc x¶y ra trªn mét bÒ mÆt san b»ng. ®Þa h×nh ®¶o ngîc ®Þa : ®Þa h×nh biÕn ®æi hoµn toµn ngîc víi ®Þa h×nh lóc ban ®Çu. VÝ dô : ®Þa h×nh nói tríc kia nay trë thµnh thung lòng ( mét nÕp låi bÞ x©m thùc l©u ngµy trë thµnh vïng lâm vv...) ®Þa lÝ bé phËn : c¸c ngµnh thuéc khoa häc §Þa lÝ nghiªn cøu c¸c thµnh phÇn riªng biÖt cña líp vá ®Þa lÝ vµ c¸c c¶nh quan trªn Tr¸i §Êt. Thuéc vÒ c¸c khoa häc ®Þa lÝ bé phËn cã : §Þa m¹o häc, Thuû v¨n häc, KhÝ hËu häc, §Þa lÝ thæ nhìng, §Þa lÝ thùc vËt, §Þa lÝ ®éng vËt v.v.... ®Þa lÝ chÝnh trÞ häc : m«n häc nghiªn cøu c¸c mèi quan hÖ gi÷a c¸c quèc gia vµ ®êng lèi chÝnh trÞ cña c¸c níc nµy dùa trªn nh÷ng ®iÒu kiÖn vÒ tù nhiªn. M«n häc nµy tríc ®©y, ®· ®îc mét sè häc gi¶ t s¶n ph¸t triÓn ®Ó phôc vô cho ý ®å x©m lîc cña c¸c níc ®Ð quèc . ®Þa lÝ häc : hÖ thèng c¸c khoa häc cã liªn quan víi nhau, nghiªn cøu vÒ líp vá ®Þa lÝ, c¸c l·nh thæ, c¸c quèc gia, c¶ vÒ mÆt tù nhiªn lÉn kinh tÕ - x· héi. §Þa lÝ häc gåm cã c¸c khoa häc : ®Þa lÝ tù nhiªn, ®Þa lÝ x· héi ( nh©n v¨n) vµ ®Þa lÝ kinh tÕ. C¸c khoa häc bé phËn kh¸c nh : ®Þa m¹o häc, khÝ hËu häc, thuû v¨n häc vv...tríc kia thuéc khoa häc ®Þa lÝ, nay hîp lÝ h¬n, ®· t¸ch ra, thuéc vµo c¸c khoa häc vÒ Tr¸i §Êt.
  • 51. ®Þa lÝ kiÕn thiÕt : kh¸i niÖm chØ mét khuynh híng míi trong §Þa lÝ häc, cã môc ®Ých gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò thùc tiÔn nh : c¶i t¹o vµ ph¸t triÓn c¸c tæng thÓ tù nhiªn vµ kinh tÕ mét c¸ch hîp lÝ, sù ®iÒu hoµ vµ ph©n bè d©n c vv....Cã nhiÒu thuËt ng÷ ®ång nghÜa víi §Þa lÝ kiÕn thiÕt lµ : c¶nh quan häc nh©n sinh, ®Þa lÝ häc dù b¸o, c¶nh quan häc viÔn c¶nh, ®Þa lÝ t¬ng lai häc vv... ®Þa luü : bé phËn nh« cao gi÷a hai ®êng ®øt g·y song song trong khu vùc cã ®Þa h×nh ®o¹n tÇng. ®Þa m¸ng : m¸ng tròng cæ trong c¸c ®¹i d¬ng, ë ®ã cã sù tÝch tô cña c¸c líp ®¸ trÇm tÝch rÊt dµy vµ dÎo. Khi c¸c m¶ng lôc ®Þa chuyÓn dÞch, va vµo nhau, c¸c líp trÇm tÝch trong ®Þa m¸ng bÞ nÐn Ðp, uèn nÕp vµ nh« lªn thµnh c¸c d·y nói. ®Þa m¹o häc : khoa häc nghiªn cøu vÒ h×nh th¸i c¸c d¹ng ®Þa h×nh trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt vµ qu¸ tr×nh ph¸t sinh, ph¸t triÓn cña chóng. ®Þa nhiÖt : nguån nhiÖt ph¸t sinh tõ c¸c líp ®Êt s©u ë bªn trong Tr¸i §Êt. ®Þa ph¬ng chÝ : tµi liÖu nÆng vÒ m« t¶, ghi l¹i mét c¸ch chi tiÕt nh÷ng hiÓu biÕt vÒ mét ®Þa ph¬ng ( trong ®ã cã lÞch sö, ®Þa lÝ, s¶n vËt, c¸c danh nh©n vµ phong tôc ,tËp qu¸n cña nh©n d©n ë ®Þa ph- ¬ng ....) ®Þa ph¬ng häc : m«n häc nghiªn cøu vÒ thiªn nhiªn, vÒ c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ - x· héi ë c¸c l·nh thæ nhá cã tÝnh c¸ch ®Þa ph¬ng nh mét lµng, x·, huyÖn, tØnh...§Þa ph¬ng häc ®îc khuyÕn khÝch ph¸t triÓn trong c¸c trêng phæ th«ng, víi môc ®Ých kh«ng nh÷ng cung cÊp cho häc sinh nh÷ng kiÕn thøc chung vÒ quª h¬ng, vÒ ®Þa ph¬ng trêng ®ãng, mµ cßn gi¸o dôc cho c¸c em lßng yªu vµ ý thøc tr¸ch nhiÖm ®èi víi sù nghiÖp x©y dùng, ph¸t triÓn quª h¬ng. ®Þa tõ : tÝnh chÊt tõ cña Tr¸i §Êt. Víi tÝnh chÊt nµy, Tr¸i §Êt gièng nh mét khèi nam ch©m khæng lå, cã hai tõ cùc B¾c vµ Nam. Hai tõ cùc nµy cã vÞ trÝ kh«ng trïng víi hai cùc ®Þa lÝ, v× vËy c¸c ®êng tõ søc còng kh«ng phï hîp víi c¸c kinh tuyÕn ®Þa lÝ. C¸c kim nam ch©m ®Ó trªn mÆt ®Êt, chØ híng B¾c - Nam còng lµ h¬ng B¾c - Nam tõ. Híng nµy kh«ng trïng víi híng B¾c - Nam ®Þa lÝ, mµ thêng chÕch khái híng B¾c - Nam ®Þa lÝ mét gãc nhÊt ®Þnh, tuú theo tõng n¬i. Gãc ®ã lµ ®é tõ thiªn. Trªn c¸c b¶n ®å ®Þa h×nh chi tiÕt, ®Òu cã ghi râ ®é tõ thiªn ®Ó cho ngêi dïng x¸c ®Þnh ®îc to¹ ®é ®Þa lÝ mét c¸ch chÝnh x¸c. ®Þa y : thùc vËt bËc thÊp sèng trªn mÆt ®Êt, trªn th©n c©y hay trªn ®¸, chÞu ®îc nh÷ng ®iÒu kiÖn kh¾c nghiÖt vÒ nhiÖt ®é vµ ®é Èm.
  • 52. ®iÓm cËn nhËt : ®iÓm cã vÞ trÝ gÇn MÆt Trêi nhÊt trªn quü ®¹o. Khi ë vÞ trÝ nµy, Tr¸i §Êt c¸ch xa MÆt Trêi kho¶ng 147 triÖu km. Lóc ®ã lµ vµo kho¶ng nh÷ng ngµy ®Çu n¨m cña d¬ng lÞch ( thêng vµo ngµy mång 3 th¸ng 1). ®iÓm ®èi ch©n : ®iÓm trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt ®èi xøng qua t©m cña nã víi mét ®iÓm kh¸c. VÝ dô : quÇn ®¶o Niu Dilen n»m ë gÇn ®iÓm ®èi ch©n víi níc Ph¸p. ®iÓm viÔn nhËt : ®iÓm cã vÞ trÝ xa MÆt Trêi nhÊt trªn quü ®¹o. Khi ë vÞ trÝ nµy, Tr¸i §Êt c¸ch xa MÆt Trêi kho¶ng 152 triÖu km. Lóc ®ã lµ vµo kho¶ng nh÷ng ngµy ®Çu th¸ng 7 d¬ng lÞch. §iÒn : (miÒn Nam) vïng réng hµng tr¨m, hµng ngh×n hecta ruéng thuéc quyÒn së h÷u cña ®Þa chñ tríc ®©y, hoÆc thùc d©n thêi Ph¸p thuéc. Ë B¹c Liªu xa, ®iÒn cña ®Þa chñ giµu ph¶i réng tõ 500 mÉu trë lªn. §iÒn lín ®îc gäi lµ ®ån ®iÒn. ®iÖn khÝ ho¸ : qu¸ tr×nh x©y dùng vµ sö dông nguån ®iÖn mét c¸ch réng r·i vµo c¸c lÜnh vùc s¶n xuÊt vµ phôc vô ®êi sèng cña mét quèc gia, mét ®Þa ph¬ng. ®iÖn nguyªn tö : n¨ng lîng ®iÖn ®îc s¶n xuÊt b»ng c¸ch t¹o ra ph¶n øng d©y chuyÒn ph¸ vì h¹t nh©n cña c¸c nguyªn tö nÆng nh Uran 235, Th«ri 232, Plut«ni 239 vv...trong c¸c lß ph¶n øng. Khi bÞ ph¸ vì, chóng gi¶i tho¸t mét nguån nhiÖt rÊt lín dïng ®Ó ch¹y c¸c tu«cbin ph¸t ®iÖn. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, do viÖc cung cÊp nguån n¨ng lîng dÇu má cã nhiÒu vÊn ®Ò phøc t¹p ( tranh chÊp, khñng ho¶ng vv...) cho nªn nhiÒu quèc gia trªn thÕ giíi ®· tËp trung vµo híng ph¸t triÓn c¸c nhµ m¸y ®iÖn nguyªn tö. HiÖn nay, trªn thÕ giíi ®· cã hµng tr¨m nhµ m¸y ®iÖn lo¹i nµy. C¸c nhµ m¸y ®iÖn nguyªn tö kh«ng nh÷ng chØ cã ë c¸c níc ph¸t triÓn, mµ cßn cã c¶ ë c¸c níc ®ang ph¸t triÓn nh Braxin, ¢n §é, TriÒu Tiªn, Philippin vv... ®iÖn nhiÖt h¹ch : ( ®iªn h¹t nh©n) n¨ng lîng ®iÖn ®îc t¹o ra do sù kÕt hîp h¹t nh©n cña hai d¹ng hy®r« nÆng lµ ®¬tª ri (H2) vµ triti (H3) thµnh h¹t nh©n Heli (He4). Qu¸ tr×nh kÕt hîp nµy sÏ gi¶i tho¸t ®îc mét nguån n¨ng lîng nhiÖt rÊt lín, dïng ®Ó ch¹y c¸c tu«cbin ph¸t ®iÖn. HiÖn nay, ph¶n øng nhiÖt h¹ch míi chØ ®îc thùc hiÖn trong c¸c phßng thÝ nghiÖm. Ngêi ta dù ®o¸n : trong t¬ng lai, c¸c nhµ m¸y ®iÖn nhiÖt h¹ch sÏ thay thÕ c¸c nhµ m¸y ®iÖn nguyªn tö, bëi v× ph¶n øng kÕt hîp nhiÖt h¹ch t¹o ra mét nguån nhiÖt n¨ng lín h¬n ph¶n øng ph¸ vì h¹t nh©n rÊt nhiÒu. C¸c nhµ m¸y ®iÖn nhiÖt h¹ch võa cã c«ng suÊt lín h¬n, võa kh«ng cã vËt liÖu phÕ th¶i lµm « nhiÔm m«i trêng. Nguyªn
  • 53. liÖu còng lµ mét nguån kh«ng h¹n chÕ, v× nã cã thÓ khai th¸c ®îc trong níc biÓn, do ®ã gi¸ thµnh cña ®iÖn nhiÖt h¹ch sÏ rÊt rÎ. ®iÒu kiÖn tù nhiªn : kh¶ n¨ng cña toµn bé c¸c thµnh phÇn trong m«i trêng tù nhiªn, cã ¶nh hëng ®Õn cuéc sèng vµ c¸c ho¹t ®éng cña con ng- êi trªn mét l·nh thæ ( vÝ dô : vÞ trÝ ®Þa lÝ, ®Þa h×nh, tµi nguyªn thiªn nhiªn, khÝ hËu, c¸c nguån níc, c¸c nguån ®éng, thùc vËt vv...). §iÒu kiÖn tù nhiªn lµ mét nguån lùc quan träng trong viÖc ph¸t triÓn quèc gia. Tuy nhiªn, ®èi víi tõng quèc gia, nã cã nh÷ng mÆt thuËn lîi vµ khã kh¨n kh«ng hoµn toµn gièng nhau. §Ó lµm râ ®îc vai trß cña nã, cÇn ph¶i cã sù ®¸nh gi¸ tØ mØ vµ toµn diÖn. ®ing« : loµi chã hoang d¹i trªn lôc ®Þa ¤xtr©ylia, nguån gèc cña nã lµ gièng chã nhµ. ®i«rit : lo¹i ®¸ m¨cma phón xuÊt cã thµnh phÇn gåm : plagi«clad¬ vµ mét hoÆc nhiÒu kho¸ng vËt mµu ( kho¶ng 30%) nh : bi«tit, pir«xen, vv.... ®o¹n tÇng : hiÖn tîng ®øt g·y cña c¸c líp ®Êt ®¸ trong líp vá Tr¸i §Êt do néi lùc, lµm cho c¸c khèi ®¸ cã bé phËn tråi lªn, cã bé phËn sôt xuèng, sinh ra c¸c ®Þa hµo,®Þa luü. Cßn gäi lµ phay hay ®øt g·y. ®«l«mit : kho¸ng vËt cã nhiÒu mµu, tr¾ng, x¸m nh¹t vv... Thµnh phÇn chñ yÕu lµ canxi vµ manhª cacb«nat [ C aMg (CO3)2] . §«l«mit lµ nguyªn liÖu ®Ó s¶n xuÊt c¸c vËt liÖu chÞu löa, lµm chÊt trî dung trong c«ng nghiÖp thuû tinh, ®å gèm vv... ®« thÞ : ®iÓm quÇn c cã mét sè d©n ®îc quy ®Þnh vµ cã nh÷ng chøc n¨ng riªng kh«ng thuéc lÜnh vùc s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. Tuú theo sù quy ®Þnh cña c¸c quèc gia, tiªu chuÈn sè d©n tèi thiÓu ®Ó ph©n biÖt ®« thÞ víi c¸c ®iÓm quÇn c n«ng th«n cã kh¸c nhau. Mét ®« thÞ ë Ph¸p ph¶i cã : 2.000 d©n. ë Hoa K× : 2.500 d©n, ë Hµ Lan : 20.000 d©n, ë Aix¬len : 200 d©n v.v...Sè d©n nµy ë mét sè níc còng ®îc quy ®Þnh râ lµ ph¶i cã mét tØ lÖ nhÊt ®Þnh, kh«ng sèng vÒ n«ng nghiÖp. ®« thÞ ho¸ : 1 - Qu¸ trinh ph¸t triÓn c¸c thµnh phè trong mét quèc gia hoÆc qu¸ tr×nh lµm cho c¸c ®iÓm quÇn c cã tÝnh chÊt c¸c ®« thÞ. 2 - Qu¸ tr×nh thùc hiÖn toµn bé c¸c biÖn ph¸p kÜ thuËt, hµnh chÝnh, kinh tÕ vµ x· héi lµm cho c¸c thµnh phè ®îc ph¸t triÓn mét c¸ch hµi hoµ, hîp lÝ, phôc vô tèt cho cuéc sèng cña d©n c trong néi thÞ. §å thÞ h×nh thøc biÓu hiÖn mét c¸ch trùc quan c¸c sè liÖu thèng kª b»ng ph¬ng ph¸p ®å ho¹.
  • 54. §¬n vÞ thiªn v¨n ®¬n vÞ ®o kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c thiªn thÓ trong vò trô. §¬n vÞ nµy ®îc quy íc tÝnh b»ng kho¶ng c¸ch trung b×nh tõ Tr¸i §Êt ®Õn MÆt Trêi,tøc 149,6 triÖu km ®é kh«ng khÝ Èm: kh¶ n¨ng chøa mét lîng h¬i níc nµo ®ã cña kh«ng khÝ. §é Èm kh«ng khÝ phô thuéc vµo nhiÖt ®é vµ vµo lîng h¬i níc cô thÓ ( tÝnh b»ng gam trong 1m3 kh«ng khÝ). NÕu nhiÖt ®é kh«ng khÝ cµng cao th× lîng h¬i níc chøa ®îc trong 1m3 kh«ng khÝ cµng lín. VÝ dô : 1m3 kh«ng khÝ ë 10oC chøa ®îc tèi ®a 9g h¬i níc, nhng ë 20oC l¹i chøa ®îc tíi 17g h¬i níc. Khi kh«ng khÝ ë mét nhiÖt ®é nhÊt ®Þnh, ®· chøa lîng h¬i níc tèi ®a,th× nã b·o hoµ. NÕu lîng h¬i níc tiÕp tôc t¨ng thªm, th× sÏ x¶y ra hiÖn tîng ngng tô. Cã hai c¸ch tÝnh ®é Èm : tÝnh ®é Èm tuyÖt ®èi vµ tÝnh ®é Èm t¬ng ®èi. TÝnh ®é Èm tuyÖt ®èi ph¶i dùa vµo lîng h¬i níc cô thÓ ( tÝnh b»ng gam chøa trong 1m3 kh«ng khÝ ë nhiÖt ®é nhÊt ®Þnh) trong mét thêi ®iÓm nhÊt ®Þnh. VÝ dô : ®é Èm tuyÖt ®èi cña kh«ng khÝ lóc 14 giê h«m nay lµ 12 g/m3 ë nhiÖt ®é 20oC. TÝnh ®é Èm t¬ng ®èi ph¶i dùa vµo tØ lÖ so s¸nh ( tÝnh b»ng %) gi÷a lîng h¬i níc thùc tÕ chøa trong 1m3 kh«ng khÝ so víi lîng h¬i níc trong 1m3 kh«ng khÝ b·o hoµ ë cïng nhiÖt ®é. VÝ dô : ë nhiÖt ®é 20oC, trong 1m3 kh«ng khÝ hiÖn nay cã 12g h¬i níc. NÕu so víi lîng h¬i níc b·o hoµ trong 1m3 kh«ng khÝ còng ë nhiÖt ®é ®ã lµ 17g, th× ®é Èm t¬ng ®èi cña kh«ng khÝ hiÖn nay lµ : 12/17 x 100 = 70,6%. ®é cao t¬ng ®èi : kho¶ng c¸ch ®o theo chiÒu th¼ng ®øng cña mét ®Þa ®iÓm so víi mét ®Þa ®iÓm kh¸c trªn mÆt ®Êt. VÝ dô : kho¶ng c¸ch tõ ch©n nói Ba V× ®Õn ®Ønh nói cao nhÊt lµ : 1270m. Nh vËy 1270m lµ ®é cao t¬ng ®èi cña ®Ønh nói ®ã. ®é cao tuyÖt ®èi : kho¶ng c¸ch ®o theo chiÒu th¼ng ®øng cña mét ®Þa ®iÓm so víi mùc níc trung b×nh cña ®¹i d¬ng. VÝ duj : ®é cao cña ®Ønh nói Phanxip¨ng so víi mùc níc trung b×nh cña ®¹i d¬ng lµ 3.142m. §ã lµ ®é cao tuyÖt ®èi. Trªn b¶n ®å, tÊt c¶ c¸c sè ®o ®é cao cña c¸c ngän nói ®Òu chØ ®é cao tuyÖt ®èi. ®é ph× cña ®Êt : ®Æc tÝnh quan träng nhÊt cña thæ nhìng, bao gåm toµn bé nh÷ng tÝnh chÊt ho¸, lÝ cña ®Êt, b¶o ®¶m cho nã s¶n sinh ra n¨ng suÊt thùc vËt. §é ph× cã hai lo¹i : ®é ph× tù nhiªn ®îc x¸c ®Þnh b»ng tr÷ lîng c¸c chÊt dinh dìng, c¸c chÕ ®é níc, khÝ vµ nhiÖt tù nhiªn cña ®Êt, cßn ®é ph× nh©n t¹o hay ®é ph× hiÖu lùc lµ ®é ph× do con ngêi t¹o ra b»ng c¸c biÖn ph¸p n«ng ho¸ nh: lµm ®Êt ( ®Ó c¶i thiÖn c¸c tÝnh chÊt nhiÖt, Èm, khÝ cña ®Êt), bãn ph©n ( ®Ó
  • 55. t¨ng cêng c¸c chÊt dinh dìng cÇn thiÕt) vv...§é ph× cña ®Êt cµng cao, th× n¨ng suÊt thùc vËt thu ®îc cµng lín. ®éc canh : chÕ ®é khai th¸c ®Êt ®ai b»ng c¸ch chuyªn trång mét lo¹i thùc vËt. ®éc quyÒn : t×nh tr¹ng giµnh lÊy cho riªng m×nh quyÒn s¶n xuÊt hoÆc kinh doanh mét mÆt hµng. T×nh tr¹ng ®éc quyÒn tÊt yÕu sÏ dÉn ®Õn sù c¹nh tranh khèc liÖt gi÷a c¸c nhµ t b¶n, c¸c tËp ®oµn s¶n xuÊt trong ph¹m vi néi bé quèc gia còng nh quèc tÕ. ®«i th¹ch : vËt liÖu ®¸ vôn, ®¸ t¶ng do b¨ng hµ x©m thùc vµ v©n chuyÓn ë ®Çu lìi b¨ng vµ ë hai bªn sên, t¹o thµnh c¸c d¶i ®«i th¹ch ®Çu hoÆc ®«i th¹ch bê. Khi hai b¨ng hµ gÆp nhau, hai d¶i ®«i th¹ch bê sÏ hîp l¹i,t¹o thµnh mét d¶i ®«i th¹ch gi÷a. ®èi lu : sù vËn chuyÓn c¸c chÊt láng hoÆc chÊt khÝ thµnh dßng lªn xuèng theo chiÒu th¼ng ®øng, do sù chªnh lÖch vÒ nhiÖt ®é. Trong khÝ quyÓn, tÇng ®èi lu lµ tÇng kh«ng khÝ s¸t mÆt ®Êt cã ®é cao kho¶ng 18km ë vïng xÝch ®¹o vµ tõ 7 ®Õn 9km ë vïng gÇn cùc. Trong tÇng nµy, c¸c luång kh«ng khÝ còng vËn ®éng thêng xuyªn theo chiÒu th¼ng ®øng, t¹o ra hÇu hÕt c¸c hiÖn tîng khÝ tîng thêng thÊy nh : m©y, ma, sÊm, chíp, giã, b·o vv... ®åi : lo¹i ®Þa h×nh næi cao trªn mÆt ®Êt, cã d¸ng mÒm m¹i vµ thÊp h¬n nói. ¥ c¸c vïng ®Êt chÞu t¸c ®«ng bµo mßn cña b¨ng hµ ( vÝ dô : vïng §«ng ¢u), ®åi thêng cã kÝch thíc lín, cã sên rÊt tho¶i, ®Ønh t¬ng ®èi b»ng ph¼ng, bé phËn ch©n ®åi kh«ng biÓu hiÖn râ rÖt. §é cao t¬ng ®èi cña ®åi kh«ng qu¸ 200m. ¥ c¸c vïng nhiÖt ®íi Èm, nhiÒu ma nh n- íc ta, hiÖn tîng c¾t xÎ ®Þa h×nh diÔn ra t¬ng ®èi m·nh liÖt, nªn ®åi thêng cã d¹ng b¸t óp, cã kÝch thíc nhá. §é dèc cña sên kh¸ lín, ®Ønh t¬ng ®èi nhän, bé phËn ch©n ®åi ph©n biÖt kh¸ râ víi sên vµ mÆt b»ng xung quanh. Nãi cung ®åi ë vïng nhiÖt ®íi gÇn gièng víi nói vÒ mÆt h×nh th¸i. Chç kh¸c nhau chñ yÕu lµ kÝch thíc nhá, ®é cao kÐm h¬n. §é cao cña phÇn lín c¸c ®åi ë níc ta chØ tõ 100m trë xuèng. Víi ®é cao trªn 100m, nh©n d©n ta ®· quen gäi lµ nói. ®ån ®iÒn : h×nh thøc tæ chøc s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, chñ yÕu chuyªn canh c¸c c©y c«ng nghiÖp ë miÒn nhiÖt ®íi nh : cµ phª, chÌ, døa vv...®Ó xuÊt khÈu. ®«ng chÝ : vÞ trÝ trªn quü ®¹o khi Tr¸i §Êt hµng n¨m di chuyÓn ®Õn, vµo ngµy 22 th¸ng 12 d¬ng lÞch. Lóc ®ã b¸n cÇu Nam cña Tr¸i §Êt ng¶
  • 56. nhiÒu nhÊt vÒ phÝa MÆt Trêi, v× vËy lóc nµy ë b¸n cÇu B¾c lµ mïa l¹nh, cßn ë b¸n cÇu Nam lµ mïa nãng. §ång (miÒn Nam) vïng ®Êt réng hµng tr¨m, hµng ngh×n hecta b»ng ph¼ng, gåm toµn ruéng hoÆc võa ruéng võa ®Êt hoang cha khai ph¸. §«ng lín nhÊt ë Nam Bé lµ §ång Th¸p Mêi. ®ång b»ng ; vïng ®Êt réng, cã bÒ mÆt t¬ng ®èi b»ng ph¼ng hoÆc gîn sãng. §é cao trªn mùc níc biÓn nãi chung thÊp (díi 200m). PhÇn lín c¸c ®ång b»ng ®îc h×nh thµnh chñ yÕu do sù båi ®¾p phï sa cña c¸c s«ng ngßi hoÆc cña biÓn ®Òu thÊp díi 100m. VÝ dô : ®ång b»ng s«ng Hång ë níc ta cã ®é cao 25m trªn mùc níc BiÓn §«ng.Ngoµi c¸c ®ång b»ng do phï sa s«ng båi ®¾p, ®ång b»ng cßn ®îc h×nh thµnh do t¸c dông bµo mßn cña b¨ng hµ nh: ®ång b»ng B¾c ¢u, ®ång b»ng §«ng ¢u vv.... ®ång cá anpi : tªn gäi chung vµnh ®ai ®ång cá trªn nói cao, n»m ngay díi vµnh ®ai b¨ng tuyÕt vÜnh cöu ( theo kiÓu ®ång cá trªn nói Anp¬. Thùc vËt gåm cã c¸c lo¹i cá ng¾n l©u n¨m, rÊt thÝch hîp cho viÖc ch¨n nu«i. Díi vµnh ®ai ®ång cá Anpi lµ vµnh ®ai ®ång cá CËn Anpi Èm, nhiÒu ma víi nhiÒu lo¹i cá cao vµ c©y bôi. §é cao cña ®ång cá Anpi phô thuéc vµo vÜ ®é ®Þa lÝ, vµo khÝ hËu vµ vµo híng cña sên nói. ¥ nói Anp¬ vµ phÝa t©y nói Capca, ®é cao ®ã lµ tõ 2.000 ®Õn 3.000m. ®ång rªu : ( ®µi nguyªn) kiÓu c¶nh quan cã tÝnh ®íi ë c¸c vïng gÇn cùc thuéc c¸c lôc ®Þa ¢u - A vµ B¾c MÜ. Líp phñ thùc vËt chñ yÕu lµ rªu, ®Þa y vµ c©y bôi. PhÇn lín sinh khèi thùc vËt tËp trung ë trªn mÆt ®Êt vµ s¸t mÆt ®Êt. §éng : 1.- ®¬n vÞ hµnh chÝnh ë miÒn nói trong thêi phong kiÕn. Ngang cÊp tæng hoÆc x· ë ®ång b»ng. VÝ dô : ®éng Yªn S¬n...2.- kho¶ng trèng trong lßng nói ( thêng lµ nói ®¸ v«i) ®îc h×nh thµnh do t¸c ®éng cña c¸c dßng níc ch¶y ngÇm. X. Hang ®éng. VÝ dô : ®éng Phong Nha, ®éng Tam Thanh v.v... ®éng ®Êt : hiÖn tîng chÊn ®éng ë mét bé phËn nµo ®ã cña líp vá Tr¸i §Êt. §éng ®Êt cã thÓ do nhiÒu nguyªn nh©n sinh ra, nhng nguyªn nh©n chñ yÕu g©y ra nh÷ng trËn ®éng ®Êt cã cêng ®é lín, ph¹m vi réng lµ t¸c ®éng cña c¸c lùc ë bªn trong Tr¸i §Êt ( néi lùc). Nh÷ng khu vùc cã ®éng ®Êt lín trªn thÕ giíi lµ nh÷ng khu vùc cã nh÷ng vËn ®éng kiÕn t¹o lín ®ang x¶y ra. Søc m¹nh cña c¸c trËn ®éng ®Êt, hiÖn nay ®îc ph©n ra 12 cÊp theo thang Richte. §éng ®Êt lµ mét hiÖn t- îng x¶y ra thêng xuyªn trong líp vá Tr¸i §Êt. Mçi ngµy, trªn toµn thÕ giíi, trung b×nh cã tíi vµi tr¨m trËn ®éng ®Êt lín, nhá. Tuy nhiªn,
  • 57. chØ nh÷ng trËn ®éng ®Êt nµo m¹nh tõ cÊp 4 - 5 trë lªn, l¹i x¶y ra ë nh÷ng vïng d©n c ®«ng ®óc míi g©y nªn nh÷ng thiÖt h¹i ®¸ng kÓ vÒ ngêi vµ tµi s¶n. VÝ dô : trËn ®éng ®Êt x¶y ra n¨m 1976 ë §êng S¬n ( Trung Quèc) ®· lµm cho trªn 30 v¹n ngêi chÕt, lµ mét tai ho¹ rÊt khñng khiÕp ®èi víi loµi ngêi. §Ó dù b¸o ®îc thêi gian x¶y ra ®éng ®Êt, hiÖn nay ngêi ta ®· thiÕt lËp nhiÒu tr¹m nghiªn cøu víi nh÷ng dông cô ®o ®¹c chÝnh x¸c, trªn kh¾p thÕ giíi, ®Ó cè g¾ng h¹n chÕ bít nh÷ng thiÖt h¹i do hiÖn tîng nµy g©y ra. ®íi b¨ng kÕt vÜnh cöu : ®íi tù nhiªn ë vïng xung quanh c¸c cù B¾c vµ Nam. §íi nµy nhËn ®îc mét lîng nhiÖt thÊp h¬n so víi c¸c ®íi kh¸c. NhiÖt ®é trung b×nh th¸ng nãng nhÊt vÉn díi 0oC. B¨ng vµ tuyÕt tÝch tô l¹i quanh n¨m trªn mÆt ®Êt vµ mÆt biÓn. Trong thêi k× nãng nhÊt, mÆt ®Êt chØ lé ra ë ®«i chç víi líp phñ thùc vËt nghÌo nµn (rªu, ®Þa y...). Tuy nhiªn, giíi ®éng vËt biÓn l¹i kh¸ phong phó ( c¸ voi, h¶i cÈu vv...) ®íi cËn cùc : ®íi tù nhiªn, n»m ë c¶ hai b¸n cÇu chuyÓn tiÕp gi÷a «n ®íi vµ ®íi cùc. §íi cËn cùc B¾c n»m trong kho¶ng c¸c vÜ ®é tõ 60 ®Õn 73o B, cßn ®íi cËn cùc Nam tõ 50 ®Õn 67o N. NhiÖt ®é trong n¨m rÊt rhÊp, mïa h¹ tõ 0 ®Õn 120 C , mïa ®«ng tõ - 5o C ®Õn - 40o C . Lîng ma tõ 300 ®Õn 500mm/n¨m . Líp phñ thùc vËt chñ yÕu lµ thùc vËt ®µi nguyªn. ®íi cËn nhiÖt : ®íi tù nhiªn chuyÓn tiÕp gi÷a nhiÖt ®íi vµ «n ®íi. Trong ®íi cËn nhiÖt, sù biÓu hiÖn c¸c mïa t¬ng ®èi râ, ®Æc biÖt lµ hai mïa h¹ vµ ®«ng. KhÝ hËu trong ®íi t¬ng ®èi nãng h¬n khÝ hËu «n ®íi. Lo¹i khÝ hËu nµy l¹i ph©n ra : khÝ hËu cËn nhiÖt ®íi kh« vµ khÝ hËu cËn nhiÖt ®íi Èm. KhÝ hËu cËn nhiÖt ®íi kh« cã ë bê t©y c¸c lôc ®Þa. Mïa h¹ ë ®©y nãng kh«, tr¸i l¹i, mïa ®«ng Êm nhiÒu ma. Lo¹i khÝ hËu nµy thÓ hiÖn râ nhÊt ë vïng ven bê §Þa Trung H¶i, v× vËy còng gäi lµ khÝ hËu §Þa Trung H¶i . KhÝ hËu cËn mhiÖt ®íi Èm cã ë khu vùc bê ®«ng c¸c lôc ®Þa. Lo¹i khÝ hËu nµy cã chÕ ®é nhiÖt, Èm cao, nhiÒu ma, chñ yÕu vÒ mïa h¹. ®íi cËn xÝch ®¹o : ®íi tù nhiªn chuyÓn tiÕp gi÷a ®íi xÝch ®¹o vµ nhiÖt ®íi ( ë c¶ hai b¸n cÇu). §íi nµy, vÒ mïa h¹ chÞu ¶nh hëng cña khèi khÝ Èm ít xÝch ®¹o, vÒ mïa ®«ng chÞu ¶nh hëng cña khèi khÝ nãng kh« do tÝn phong thæi tíi. Lîng ma trung b×nh tõ 250 ®Õn 2.000mm/n¨m. NhiÖt ®é kh«ng khÝ lu«n lu«n cao ( tõ 20 ®Õn 30o C ). Cµng xa xÝch ®¹o, mïa kh« cµng kÐo dµi ( tõ 2 - 3 th¸ng ®Õn 8 - 10 th¸ng) . Líp phñ thùc vËt thay ®æi tõ rõng ma Èm ®Õn xavan c©y bôi. §Êt chñ yÕu lµ Pheralit.
  • 58. ®íi lÆng giã : ®íi kh«ng cã giã thæi trªn mÆt ®Êt hoÆc mÆt níc, mµ chØ cã sù vËn chuyÓn kh«ng khÝ lªn cao hoÆc dån xuèng thÊp theo chiÒu th¼ng ®øng. Tríc kia, khi viÖc ®i l¹i trªn biÓn vµ ®ai d¬ng cßn dùa chñ yÕu vµo thuyÒn buåm, th× ®íi lÆng giã lµ nh÷ng vïng ®¸ng sî ®èi víi c¸c nhµ hµng h¶i vµ thuû thñ. Trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt cã 3 ®íi lÆng giã lµ : ®íi lÆng giã xÝch ®¹o ( cã kh«ng khÝ bèc lªn cao quanh n¨m) vµ hai ®íi lÆng giã ë chÝ tuyÕn B¾c vµ chÝ tuyÕn Nam ( cã kh«ng khÝ dån nÐn tõ cao xuèng thÊp). ®íi nhiÖt : ®íi ®îc ph©n ra mét c¸ch ®¬n gi¶n dùa theo nh÷ng ®iÒu kiÖn x¸c ®Þnh vÒ nhiÖt ®é kh«ng khÝ, däc theo c¸c vÜ tuyÕn. Trªn Tr¸i §Êt cã 5 ®íi nhiÖt chÝnh : ®íi nãng (nhiÖt ®íi) n»m ë gi÷a c¸c ®êng ®¼ng nhiÖt trung b×nh n¨m 20o C ( mét sè khu vùc cã nhiÖt ®é 30o C ). Hai ®íi «n hoµ hay «n ®íi (ë c¶ hai b¸n cÇu) n»m ë gi÷a c¸c ®êng ®¼ng nhiÖt trung b×nh n¨m 20o C vµ ®êng ®¼ng nhiÖt trung b×nh th¸ng nãng nhÊt 10o C ( giíi h¹n sinh sèng cña thùc vËt). Cuèi cïng lµ hai ®íi b¨ng gi¸ vÜnh cöu, cã c¸c ®êng ®¼ng nhiÖt c¸c th¸ng trong n¨m díi 10o C . ®íi theo chiÒu cao : ®íi tù nhiªn h×nh thµnh do sù thay ®æi tõ tõ cña c¸c c¶nh quan theo ®é cao.. Sù thay ®æi nµy diÔn ra trªn c¸c sên nói ( tõ ch©n lªn tíi ®Ønh) còng t¬ng tù nh sù thay ®æi c¶nh quan theo vÜ ®é (tõ cùc vÒ xÝch ®¹o). §é cao cña ranh giíi c¸c ®íi, phô thuéc vµo vÞ trÝ cña nói ( theo vÜ ®é) vµ vµo híng cña sên nói. VÝ dô : trªn sên mét ngän nói ë nhiÖt ®íi, ngêi ta quan s¸t thÊy ë ch©n nói cã rõng nhiÖt ®íi Èm, lªn cao h¬n lµ rõng tha, cao h¬n n÷a lµ ®ång cá, trªn ®ång cá lµ rõng l¸ kim vv... ®íi tù nhiªn : ( ®íi c¶nh quan) bé phËn réng lín cña vßng ®ai tù nhiªn cã nh÷ng ®iÒu kiÖn nhÊt ®Þnh vÒ tù nhiªn ( khÝ hËu, thæ nhìng, sinh vËt), ®îc ph©n biÖt chñ yÕu do ®Æc ®iÓm cña líp phñ thùc vËt. ViÖc ph©n chia c¸c ®íi tù nhiªn trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, theo nhiÒu t¸c gi¶ hiÖn nay cßn cha thèng nhÊt. Tuy nhiªn, cã thÓ nªu ra mét sè ®íi chÝnh sau ®©y : a) trong vßng ®ai l¹nh cã c¸c ®íi : hoang m¹c l¹nh, ®µi nguyªn, ®µi nguyªn rõng, b) trong vßng ®ai «n hoµ cã c¸c ®íi : rõng taiga, rõng hçn hîp, rõng l¸ réng, th¶o nguyªn vµ hoang m¹c c) trong vßng ®ai nãng cã c¸c ®íi : hoang m¹c nhiÖt ®íi, xavan, rõng nhiÖt ®íi. ®umpinh : mét trong nh÷ng biÖn ph¸p c¹nh tranh trong nÒn th¬ng m¹i quèc tÕ, nh»m b¸n mét lo¹i hµng ho¸ trªn thÞ trêng níc ngoµi, hoÆc
  • 59. thÊp h¬n gi¸ b¸n trong níc, hoÆc díi gi¸ thµnh lµm cho c¸c ®èi thñ bÞ ph¸ s¶n. ®êng b×nh ®é : ( ®êng ®¼ng cao) ®êng vÏ trªn b¶n ®å ®Þa h×nh, nèi nh÷ng ®iÓm cã cïng mét ®é cao so víi mùc níc biÓn ( c¸c ®êng b×nh ®é kh«ng chØ biÓu hiÖn nh÷ng d¹ng ®Þa h×nh låi, - cao h¬n mùc níc biÓn -, mµ c¶ nh÷ng d¹ng ®Þa h×nh lâm - thÊp h¬n mùc níc biÓn -). Tuú theo tØ lÖ b¶n ®å vµ møc ®é chi tiÕt trong qu¸ tr×nh ®o vÏ, c¸c ®êng b×nh ®é cã thÓ biÓu hiÖn nh÷ng ®é cao c¸ch nhau tõ vµi mÐt ®Õn vµi tr¨m mÐt. Dùa vµo c¸c ®êng b×nh ®é vÏ trªn b¸n ®å, ngêi ta cã thÓ nhËn ra ®îc c¸c lo¹i ®Þa h×nh nh : ®åi, gß, thung lòng vv... vµ c¶ ®é cao còng nh ®é dèc cña chóng. ®êng bê biÓn : ®êng ranh giíi tiÕp xóc gi÷a ®Êt liÒn vµ biÓn. ®êng chia níc : ( ®êng ph©n thuû) ®êng ranh giíi ph©n chia lu vùc cña hai con s«ng. §êng chia níc cã thÓ lµ ®êng ®Ønh cña mét d·y nói, mét vïng ®åi, hoÆc mét vïng ®Êt cao vv...¥ hai bªn ®êng chia níc, níc ma,níc nguån vv...ch¶y vµo hai lu vùc s«ng kh¸c nhau. ®êng chuyÓn ngµy quèc tÕ : ®êng quy íc gÇn phï hîp víi kinh tuyÕn 180o , ®i qua gi÷a Th¸i B×nh D¬ng. Khi tµu bÌ ®i qua ®êng nµy, tõ híng T©y sang §«ng ph¶i tÝnh thêi gian lïi l¹i mét ngµy, cßn nÕu tõ híng §«ng sang T©y th× ph¶i tÝnh t¨ng lªn mét ngµy. Nh÷ng ®Þa ®iÓm n»m trªn ®êng chuyÓn ngµy quèc tÕ, tuy cã giê gièng nhau, nhng l¹i cã ngµy kh¸c nhau, tuú theo híng di chuyÓn tõ T©y sang §«ng hay ngîc l¹i. ®êng c¬ së : ®êng do mét quèc gia ven biÓn quy ®Þnh ( c¨n cø vµo luËt biÓn quèc tÕ ) ®Ó lµm mèc tÝnh chiÒu réng l·nh h¶i cña quèc gia ®ã. §êng c¬ së th- êng lµ mét ®êng th¼ng gÉy khóc nèi liÒn c¸c ®iÓm nh« ra nhÊt cña bê biÓn hoÆc c¸c ®iÓm trªn mét sè ®¶o ë
  • 60. ven bê. ®êng ®¼ng ¸p : ®êng nèi nh÷ng ®iÓm cã sè trÞ khÝ ¸p b»ng nhau trªn b¶n ®å. Trong ®Þa lÝ, ngêi ta thêng sö dông b¶n ®å vÏ c¸c ®êng ®¼ng ¸p th¸ng 1 vµ th¸ng 7 ®Ó nghiªn cøu t×nh tr¹ng khÝ ¸p vµ c¸c lo¹i giã thæi theo mïa. ®êng ®¼ng nhiÖt : ®êng nèi nh÷ng ®iÓm cã sè trÞ nhiÖt ®é trung b×nh nhiÒu n¨m b»ng nhau trªn b¶n ®å. Trong ®Þa lÝ, nhê cã c¸c ®êng ®¼ng nhiÖt trung b×nh n¨m, trung b×nh th¸ng 7, trung b×nh th¸ng 1, mµ ngêi ta cã thÓ x¸c ®Þnh ®îc chÕ ®é nhiÖt còng nh ®Æc ®iÓm khÝ hËu cña c¸c l·nh thæ. ®êng ®¼ng lîng ma : ( ®êng ®¼ng vò) ®êng nèi nh÷ng ®iÓm cã cïng lîng ma trung b×nh trªn b¶n ®å ( tÝnh b»ng mm). ®êng ®ång triÒu : ( ®êng ®¼ng triÒu) ®ßng nèi nh÷ng ®iÓm cã thuû triÒu lªn, xuèng cïng mét giê trong ngµy, trªn b¶n ®å. ®êng giíi h¹n tuyÕt : ®êng giíi h¹n ph©n chia vïng cã tuyÕt phñ quanh n¨m vµ vïng cã tuyÕt tan vÒ mïa h¹, trªn c¸c vïng nói cao. §é cao cña ®êng giíi h¹n nµy phô thuéc tríc hÕt vµo vÜ ®é ®Þa lÝ cña vïng nói, sau ®ã vµo lîng tuyÕt r¬i vµ vµo híng cña sên nói. ¥ xÝch ®¹o,®é cao cña ®êng giíi h¹n nµy thêng ë kho¶ng 5.000m ( tÝnh tõ ch©n nói). Cµng ®i vÒ phÝa cùc, ®é cao ®ã cµng gi¶m dÇn. ¥ quanh hai cùc, xuèng ®Õn 0m ( ngay ë mùc níc biÓn). ®êng héi tô nhiÖt ®íi : ®ßng tiÕp xóc, n¬i gÆp gì cña hai khèi khÝ nhiÖt ®íi ( ë vïng gi÷a hai chÝ tuyÕn), mét tõ b¸n cÇu B¾c xuèng vµ mét tõ b¸n cÇu Nam lªn. Híng di chuyÓn cña c¸c khèi khÝ lµ híng cña tÝn phong b¸n cÇu B¾c vµ tÝn phong b¸n cÇu Nam. §êng héi tô nhiÖt ®íi còng lµ n¬i thêng x¶y ra c¸c trung t©m b·o nhiÖt ®íi. §êng héi tô nhiÖt
  • 61. ®íi kh«ng cã vÞ trÝ cè ®Þnh mµ thêng xuyªn di chuyÓn tuú theo thêi gian trong mïa. ChÝnh v× vËy mµ b·o ë miÒn B¾c níc ta thêng x¶y ra vµo c¸c th¸ng ®Çu mïa h¹. Cµng vÒ cuèi mïa h¹, b·o cµng di chuyÓn xa vÒ phÝa nam. Cã tµi liÖu dïng : d¶i héi tô nhiÖt ®íi. ®êng ph©n thuû : X. §êng chia níc. E Eo biÓn : nh¸nh biÓn hÑp n»m gi÷a hai bê ®Êt liÒn, nèi th«ng hai vÞnh, hai biÓn hoÆc hai ®¹i d¬ng. VÝ dô : eo Gibranta nèi th«ng §Þa Trung H¶i víi §¹i T©y D¬ng, eo Oocmut nèi th«ng vÞnh Pecxich vµ vÞnh ¤man. Eo ®Êt : d¶i ®Êt hÑp n»m gi÷a hai biÓn, hai ®¹i d¬ng, nèi liÒn hai vïng ®Êt trªn lôc ®Þa. VÝ dô : eo Panama nèi ®¹i lôc B¾c MÜ víi Nam MÜ. £cu : ( European Currency Unit) ®ång tiÒn thèng nhÊt ®îc lu hµnh trong c¸c níc thuéc Liªn Minh ch©u ¢u. Cßn gäi t¾t lµ ®ång ¥r« (Euro). ªluvi : s¶n phÈm phong ho¸ cña c¸c lo¹i ®¸ cßn lu t¹i chç, ®îc h×nh thµnh trªn c¸c ®i¹ h×nh b»ng ph¼ng hoÆc cã ®é dèc nhá. ªmira : ( Emirat) quèc gia Håi gi¸o cña ngêi TuyÕc ë T©y ¸. G GATT : thuËt ng÷ viÕt t¾t cña: "General Agreement on Tariffs and Trade" chØ hiÖp íc chung vÒ thuÕ quan vµ th¬ng m¹i cña gÇn 100 níc trªn thÕ giíi, chiÕm trªn 90% tæng gi¸ trÞ bu«n
  • 62. b¸n quèc tÕ. Môc tiªu cña hiÖp íc nµy lµ tõng bíc xo¸ bá c¸c hµng rµo b¶o hé mËu dÞch, nh»m thiÕt lËp mét nÒn th¬ng m¹i tù do. Lµ mét hiÖp íc vÒ th¬ng m¹i, nhng ®ång thêi còng lµ mét c¬ quan tiÕn hµnh c¸c cuéc ®µm ph¸n ®a ph¬ng vÒ th¬ng m¹i vµ lµ diÔn ®µn th¶o luËn vÒ nh÷ng vÊn ®Ò mËu dÞch quèc tÕ. GÊu ¨n MÆt Trêi : c¸ch gäi hiÖn tîng nhËt thùc trong d©n gian . X. NhËt thùc GÊu ¨n tr¨ng : c¸ch gäi hiÖn tîng nguyÖt thùc trong d©n gian . X. NguyÖt thùc GÊu Tróc ( panda) loµi thó ¨n thÞt, sinh sèng ë Himalaya, cã th©n h×nh kh¸ lín, dµi tíi 1,5m vµ nÆng tõ 120 ®Õn 135kg. GÊu tróc cã l«ng mµu ®en pha tr¾ng, lµ ®éng vËt quý, hiÕm, cã trong danh s¸ch c¸c loµi thó ®îc b¶o vÖ cña thÕ giíi. Cßn thÊy ë vïng nói phÝa t©y Trung Quèc. G©yde : (geyser) thuËt ng÷ cã gèc tõ tiÕng ®Þa ph¬ng, chØ c¸c nguån phun níc nãng tù nhiªn, ho¹t ®éng theo chu k×. Cã nh÷ng nguån phun theo chu k× cè ®Þnh, nhng còng cã nh÷ng nguån phun theo chu k× kh«ng cè ®Þnh. C¸c g©yser ®îc h×nh thµnh chñ yÕu ë nh÷ng vïng cã nói löa hiÖn ®¹i ( doc theo c¸c vïng cã nh÷ng ®øt g·y kiÕn t¹o, theo c¸c d·y nói trÎ...). C¸c g©yser ®îc ph©n bè nhiÒu ë Hoa K×, trong khu vùc vên quèc gia Ienl©uxt«n ( cã tíi 200 c¸i), ë b¸n ®¶o Camchatca thuéc Liªn bang Nga ( gÇn 100 c¸i), ë Aix¬len ( kho¶ng 30 c¸i) vµ ë Niu Ailen. GDP : gi¸ trÞ tæng s¶n lîng cña c¸c ngµnh kinh tÕ quèc d©n ho¹t ®éng ë trong níc,bao gåm c¶ gi¸ trÞ s¶n lîng cña c¸c tæ chøc kinh tÕ níc ngoµi, ho¹t ®éng trªn l·nh thæ quèc gia. Gia t¨ng d©n sè : qu¸ tr×nh ph¸t triÓn sè d©n trªn mét l·nh thæ, mét quèc gia hoÆc trªn toµn thÕ giíi, trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh ( thêng tÝnh tõ 1 n¨m trë lªn). Sù gia t¨ng d©n sè cã thÓ d¬ng, nÕu sè d©n sau mét thêi gian nhÊt ®Þnh, t¨ng h¬n sè d©n tr- íc ®ã. NÕu sè d©n gi¶m ®i,
  • 63. th× sù gia t¨ng d©n sè lµ ©m. Sù gia t¨ng d©n sè lµ t¬ng quan tØ lÖ, tÝnh b»ng phÇn tr¨m (%) (cã tµi liÖu tÝnh b»ng phÇn ngh×n) gi÷a sè ngêi t¨ng lªn ( hoÆc gi¶m ®i) so víi sè d©n ë thêi ®iÓm tríc ®ã. VÝ dô: sè ngêi t¨ng lªn trong mét n¨m lµ 4.000 ngêi so víi sè d©n cã tríc ®ã lµ 200.000 ngêi. TØ suÊt gia t¨ng d©n sè lµ : 2%. X. thªm : TØ suÊt gia t¨ng d©n sè. Giao th«ng vËn t¶i : ngµnh s¶n xuÊt ®éc ®¸o, tuy kh«ng trùc tiÕp lµm ra s¶n phÈm, nhng phôc vô ®¾c lùc cho viÖc lu th«ng, vËn chuyÓn c¸c nguyªn liÖu, hµng ho¸ tõ n¬i s¶n xuÊt ®Õn n¬i tiªu thô. Ngµnh giao th«ng vËn t¶i chia ra : ngµnh giao th«ng vËn t¶i ®êng bé ( gåm cã giao th«ng b»ng « t« vµ ®êng s¾t), ®êng thuû (gåm giao th«ng ®êng s«ng, ®êng biÓn) vµ ®êng kh«ng. Ngµnh giao th«ng vËn t¶i ®ßi hái ph¶i cã nhiÒu c«ng tr×nh x©y dùng ®êng s¸, bÕn c¶ng vµ nhiÒu lo¹i ph¬ng tiÖn kh¸c nhau, tõ th« s¬ ®Õn hiÖn ®¹i. Gi¸o héi la m· : (gi¸o héi R«ma) tæ chøc t«n gi¸o cña ®¹o Kit« cã trô së ë R«ma ( toµ th¸nh Vatic¨ng). Tõ thÕ kØ III sau CN, ®¹o Kit« ®· trë thµnh chÝnh gi¸o cña ®Õ quèc La M·. Sau ®ã, ®îc chia thµnh hai ph¸i tõ gi÷a thÕ kØ XI, ë phÝa T©y ¢u lµ ®¹o Thiªn Chóa, phô thuéc vµo gi¸o héi La M·, cßn ë phÝa §«ng ¢u lµ ®¹o ChÝnh thèng hay ChÝnh gi¸o. giecmanh : 1- C¸c téc ngêi thuéc nhãm ¢n-¢u, hiÖn sinh sèng ë T©y ¢u, Trung ¢u vµ B¾c ¢u. 2- Nhãm ng«n ng÷ cña c¸c bé téc Giecmanh, nguån gèc cña tiÕng Anh, tiÕng §øc, tiÕng §an M¹ch vµ c¸c ng«n ng÷ B¾c ¢u. giª«it : X. §Þa cÇu thÓ. giªxu : tªn phiªn ©m Jesus Christ, nguån gèc cña tõ Gia T« (®¹o Gia T«). giÕng phun : giÕng trong c¸c thung lòng miÒn nói, n¬i cã c¸c nguån cung cÊp níc m¹ch n»m
  • 64. ë ®é cao ®¸ng kÓ so víi mÆt giÕng. Níc trong giÕng, v× chÞu ¸p suÊt, nªn thêng xuyªn phun ra ngoµi thµnh cét níc cao ( theo nguyªn t¾c b×nh th«ng nhau). giã : hiÖn tîng chuyÓn ®éng cña kh«ng khÝ theo chiÒu ngang, tõ n¬i cã khÝ ¸p cao vÒ n¬i cã khÝ ¸p thÊp. Møc chªnh khÝ ¸p cµng lín, giã cµng m¹nh. Trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, nh÷ng vµnh ®ai khÝ ¸p cao vµ khÝ ¸p thÊp ®îc ph©n bè theo quy luËt, do ®ã cã c¸c vµnh ®ai giã thêng xuyªn cÊp hµnh tinh nh : tÝn phong, giã T©y...C¸c lo¹i giã kh¸c ®îc coi lµ giã ®Þa ph¬ng nh : giã mïa, giã Ph¬n, giã Bora vv... Søc m¹nh cña giã ®îc tÝnh b»ng tèc ®é (km/h) theo thang ®o giã 12 cÊp ( thang B«pho) CÊp Tèc ®é giã (km/h) Tõ 1 ®Õn 4 Tõ 6 ®Õn 26 " 4 " 6 " 26 " 44 " 6 " 8 " 44 " 65 " 8 " 10 " 65 " 90 " 10 " 12 " 90 " trªn 120 giã biÓn, giã ®Êt : giã ®Þa ph¬ng cã tÝnh chÊt thêng xuyªn, thæi ë vïng bê biÓn, ban ngµy tõ ngoµi kh¬i vµo bê, ban ®ªm tõ ®Êt liÒn ra biÓn. Nguyªn nh©n sinh ra lo¹i giã ®Êt - giã biÓn lµ sù thay ®æi lu©n lu khÝ ¸p ngoµi biÓn vµ trong ®Êt liÒn, gi÷a ngµy vµ ®ªm. Ban ngµy, nhiÖt ®é kh«ng khÝ trong ®Êt liÒn cao h¬n ngoµi biÓn. Kh«ng khÝ nãng bèc lªn cao, kh«ng khÝ ë biÓn l¹nh h¬n, trµn vµo thay thÕ. Ban ®ªm, kh«ng khÝ ngoµi biÓn nãng h¬n trong ®Êt liÒn ( v× kh«ng khÝ trong ®Êt liÒn bÞ l¹nh ®i nhanh h¬n), nªn bèc lªn cao, kh«ng khÝ trong lôc ®Þa l¹i trµn ra thay thÕ. Lo¹i giã nµy còng cã c¶ ë c¸c vïng ven bê c¸c hå lín ( ë vïng nhiÖt ®íi vµ vÜ ®é trung b×nh).
  • 65. giã lµo : lo¹i giã kh«, nãng ë níc ta, trong mïa h¹ thæi tõ phÝa t©y d·y Tr- êng S¬n sang, nªn cã tªn lµ giã Lµo. X. Giã Ph¬n. giã lèc : giã thæi xo¸y vßng trßn, råi bèc lªn cao, cuèn theo ®Êt, ®¸, c¸t bôi, thêng x¶y ra trong c¸c buæi chiÒu mïa h¹ cã n¾ng nãng. Giã lèc sinh ra khi cã hai luång kh«ng khÝ di chuyÓn tr¸i chiÒu, víi tèc ®é lín gÆp nhau. Nh÷ng c¬n lèc m¹nh nhiÒu khi g©y thiÖt h¹i ®¸ng kÓ nh : lµm ®æ c©y cèi, lµm h háng nhµ cöa, ph¸ ho¹i vên tîc, mïa mµng v.v... Giã MÆt Trêi : thuËt ng÷ chØ sù bøc x¹ c¸c h¹t ph«t«n, pr«t«n, ªlectr«n, anpha...cña MÆt Trêi ra xung quanh. giã mËu dÞch : ( trade wind) giã thêng xuyªn , cÊp hµnh tinh. Gäi lµ mËu dÞch, v× xa kia nã ®· gióp c¸c thuyÒn buåm ®i l¹i trªn mÆt biÓn, tiÕn hµnh c¸c ho¹t ®éng bu«n b¸n, trao ®æi hµng ho¸ gi÷a c¸c lôc ®Þa. X. thªm : TÝn phong . giã mixtran : lo¹i giã ®Þa ph¬ng, thæi däc theo c¸c thung lòng ë vïng trung vµ h¹ lu s«ng R«n ( Ph¸p), theo híng tõ b¾c hoÆc t©y-b¾c xuèng nam, tèc ®é kho¶ng 100km/h. ¥ mét vµi n¬i cã thÓ tíi 150km/h. giã mïa : lo¹i giã thæi trªn nh÷ng vïng réng lín cña c¸c lôc ®Þa A, Phi vµ ¤xtr©ylia theo mïa ( chñ yÕu trong c¸c mïa h¹ vµ ®«ng). Nguyªn nh©n sinh ra giã mïa rÊt phøc t¹p. ë ®©y cã ¶nh hëng rÊt râ rÖt cña sù t¸c ®éng qua l¹i gi÷a lôc ®Þa vµ ®¹i d¬ng, gi÷a c¸c khèi khÝ di chuyÓn theo híng tÝn phong ë hai b¸n cÇu vµ c¶ cña nh÷ng d¹ng ®Þa h×nh lín nh c¸c khèi nói vµ cao nguyªn ®å sé ë Trung ¸, T©y T¹ng vv...Khu vùc cã giã mïa ®iÓn h×nh lµ Ên §é vµ §«ng Nam ¸. ë ch©u ¸, vÒ mïa ®«ng cã giã mïa ®«ng b¾c, vÒ mïa h¹ cã giã mïa t©y nam vµ ®«ng nam. Mïa ®«ng nãi chung kh« khan, cßn mïa h¹ nhiÒu ma. ë ch©u Phi, giã mïa cã c¶ ë §«ng Phi vµ T©y Phi, mïa ®«ng cã giã kh« hanh tõ hoang m¹c
  • 66. thæi ra, mïa h¹ cã giã t©y nam ®em theo nhiÒu ma. ¥ §«ng Phi do lôc ®Þa ®îc ph©n bè ®Òu ë c¶ hai b¸n cÇu, cho nªn hai lo¹i giã mïa : mïa ®«ng vµ mïa h¹ ®Òu kh«ng ®em ma tíi. Ma chØ cã vµo c¸c thêi k× chuyÓn mïa. giã nói, giã thung lòng : lo¹i giã ®Þa ph¬ng ë vïng nói, ban ngµy thæi tõ c¸c thung lòng lªn cao theo sên nói, cßn ban ®ªm l¹i tõ c¸c sên nói cao thæi xuèng thung lòng. Nguyªn nh©n chñ yÕu lµ do ban ngµy, kh«ng khÝ trong thung lòng bÞ hun nãng, në ra nhiÒu h¬n. kh«ng khÝ trªn c¸c sên nói, t¹o thµnh nh÷ng luång giã trên lªn cao. Ban ®ªm cã hiÖn tîng ngîc l¹i víi ban ngµy. giã ph¬n : thuËt ng÷ cã gèc tiÕng §øc, chØ lo¹i giã ®Þa ph¬ng, thæi vît qua nói, tõ sên bªn nµy qua sên bªn kia. Khi vît nói cã hiÖn tîng ngng tô h¬i níc vµ ma do kh«ng khÝ cµng lªn cao, cµng ho¸ l¹nh. Cø lªn cao 100m, kh«ng khÝ Èm l¹i gi¶m ®i o 0,6 C . Khi vît qua ®Ønh nói, kh«ng khÝ trë nªn kh«, bÞ dån nÐn xuèng thÊp, cø 100m t¨ng lªn 1o C . KÕt côc, khi xuèng ®Õn ch©n nói, trë thµnh mét lo¹i giã rÊt kh« vµ nãng. VÝ dô : kh«ng khÝ khi ph¶i vît qua mét d·y nói cao 2.000m, nÕu ë ch©n nói, n¬i xuÊt ph¸t, nhiÖt ®é cña kh«ng khÝ lµ 25o C, th× khi lªn ®Õn ®Ønh nói, kh«ng khÝ ®· gi¶m ®i : (0,6o x 2000) : 100 = 12o C , nhiÖt ®é chØ cßn 13o C . Khi xuèng nói, kh«ng khÝ t¨ng lªn : ( 1o x 2000) : 100 = 20o C . Nh vËy, sau khi vît qua nói, kh«ng khÝ ®· trë nªn kh« vµ nãng tíi : 13o + 20o = 33o C . Lo¹i giã nãng, kh« thæi trong mïa h¹ tõ sên t©y sang sên ®«ng d·y Trêng S¬n níc ta, chÝnh lµ lo¹i giã Ph¬n mµ nh©n d©n ta quen gäi lµ giã Lµo. giã t©y «n ®íi : lo¹i giã cÊp hµnh tinh, xuÊt ph¸t tõ c¸c khu cao ¸p cËn nhiÖt ®íi, thæi t¬ng ®èi thêng xuyªn vµ gÇn nh quanh n¨m vÒ phÝa c¸c vïng cùc. Theo sù chuyÓn ®éng biÓu kiÕn
  • 67. cña MÆt Trêi, vÒ mïa ®«ng, giíi h¹n phÝa nam cña khu vùc cã giã T©y ë b¸n cÇu B¾c lïi xuèng, lÊn c¶ vµo khu vùc §Þa Trung H¶i vµ vïng lÆng giã chÝ tuyÕn, lµm cho c¸c khu vùc nµy cã ma (vµo mïa ®«ng). VÒ mïa h¹, giíi h¹n cña khu vùc cã giã T©y l¹i tiÕn lªn phÝa b¾c, v× vËy ë b¸n cÇu B¾c, chØ cã khu vùc tõ vÜ tuyÕn 35o B trë lªn, míi cã giã T©y thæi quanh n¨m. T×nh h×nh ë b¸n cÇu Nam còng t¬ng tù nh vËy. Së dÜ gäi lµ giã T©y, v× híng chñ yÕu cña lo¹i giã nµy lµ híng T©y ( thùc ra, ë b¸n cÇu B¾c lµ t©y-nam, cßn ë b¸n cÇu Nam lµ t©y-b¾c). ¥ b¸n cÇu B¾c, giã T©y cã híng hay thay ®æi vµ cêng ®é kh«ng æn ®Þnh. ThËm chÝ, ë ch©u ¢u, cã lóc giã T©y chuyÓn híng thµnh giã §«ng, v× vËy trongkhu vùc cã giã T©y thæi, vÒ mïa ®«ng, thêi tiÕt chuyÓn biÕn rÊt phøc t¹p. C¸c khu ¸p thÊp vµ ¸p cao lu«n lu«n thay thÕ nhau. ¥ b¸n cÇu Nam, giã T©y phÇn lín thæi trªn mÆt ®¹i d¬ng, nªn t¬ng ®èi æn ®Þnh vµ theo ®óng quy luËt h¬n. giång : d¶i ®Êt cao ë hai bªn bê s«ng (gièng nh nh÷ng d¶i ®ª tù nhiªn), h×nh thµnh do c¸c líp phï sa ®îc båi cao dÇn sau mçi k× níc lò trµn råi rót ®i. ¥ c¸c s«ng lín, c¸c giång ë hai bªn s«ng lµ nh÷ng n¬i tô tËp lµng ,xãm, d©n c ®«ng ®óc. giê ®Þa ph¬ng : giê thùc cña c¸c ®Þa ph¬ng n»m trªn cïng mét kinh tuyÕn, tÝnh theo vÞ trÝ cña MÆt Trêi. Trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt kh«ng thÓ cã bÊt cø mét ®Þa ph¬ng nµo n»m trªn mét ®êng kinh tuyÕn kh¸c (dï ë phÝa T©y hoÆc phÝa §«ng) kinh tuyÕn nãi trªn, mµ l¹i cã giß trïng víi giê nµy. giê g.m.t. : giê cña kinh tuyÕn ®i qua ®µi thiªn v¨n Grinuyt ë ngo¹i « thµnh phè Lu©n §«n ( GMT = Greenwich Meridian Time). Theo tho¶ thuËn cña Héi nghÞ quèc tÕ n¨m 1884, khu vùc cã kinh tuyÕn Greenwich ®i qua chÝnh gi÷a, ®îc coi lµ khu vùc gèc, ®¸nh sè 0. Giê cña khu vùc nµy còng ®îc coi lµ giê gèc ®Ó tÝnh ra giê cña c¸c khu vùc kh¸c. Giê chuÈn ®îc tÝnh theo
  • 68. giê ë khu vùc cã kinh tuyÕn gèc ®i qua chÝnh gi÷a ®ã, gäi lµ giê G.M.T. giê khu vùc : giê thèng nhÊt cho toµn bé tÊt c¶ c¸c ®Þa ®iÓm n»m trong mét khu vùc giê. Giê nµy lÊy theo giê cña kinh tuyÕn ë chÝnh gi÷a khu vùc. Trªn Tr¸i §Êt cã tÊt c¶ 24 khu vùc giê. Mçi khu vùc réng 15o kinh ®é, ®îc ®¸nh sè tõ 0 ®Õn 23. Khu vùc giê gèc lµ khu vùc giê cã kinh tuyÕn 0o ®i qua chÝnh gi÷a. C¸c khu vùc kh¸c ®îc ®¸nh sè tiÕn dÇn vÒ phÝa ®«ng. Níc ta n»m trong khu vùc giê thø 7 ( cã kinh tuyÕn 105o § ®i qua chÝnh gi÷a). Nh÷ng níc cã l·nh thæ réng lín nh Trung Quèc cã 5 khu vùc giê, Liªn bang Nga cã 11 khu vùc giê v.v... giê ph¸p ®Þnh : giê thèng nhÊt theo nh÷ng quy ®Þnh vÒ luËt ph¸p cña tõng níc ®Ó tiÖn cho viÖc qu¶n lÝ hµnh chÝnh hoÆc phôc vô cho nh÷ng môc ®Ých nhÊt ®Þnh. VÝ dô : ®Ó tiÕt kiÖm n¨ng lîng, ë nhiÒu níc giê mïa h¹ ®îc quy ®Þnh sím h¬n giê thùc mét giê v.v... gl©y : hiÖn tîng c¸c «xyt s¾t ba (Fe2O3) bÞ khö «xy trong c¸c lo¹i ®Êt Èm thõa níc. Trong ®iÒu kiÖn thiÕu kh«ng khÝ, c¸c «xyt s¾t hai ( FeO) h×nh thµnh, lµm cho ®Êt chuyÓn tõ mµu vµng ®á v.v... sang mµu x¸m xanh. GNP : gi¸ trÞ tæng s¶n lîng cña c¸c ngµnh kinh tÕ quèc d©n ho¹t ®éng ë trong níc vµ c¶ ë níc ngoµi. goenr« : ( GOELRO) kÕ ho¹ch ®iÖn khÝ ho¸ ®Êt níc do Uû ban quèc gia vÒ ®iÖn khÝ ho¸ níc Nga ®Ò ra vµo n¨m 1920. Theo kÕ ho¹ch nµy th× níc Nga sÏ c¶i t¹o nÒn kinh tÕ cò trªn c¬ së kÜ thuËt míi, dùa vµo kÕ ho¹ch ®iÖn khÝ ho¸. KÕ ho¹ch ®· ®îc hoµn thµnh trong vßng 10 n¨m. goanac« : tªn cña gièng Lama hoang d¹i ë vïng nói An®et thuéc Chilª (Nam MÜ). gãc ph¬ng vÞ : gãc h×nh thµnh gi÷a híng B¾c ®Þa lÝ vµ híng cña ®èi tîng cÇn ®o ng¾m
  • 69. ë mét ®Þa ®iÓm quan s¸t trªn thùc ®Þa, hoÆc trªn b¶n ®å. Gãc ®- îc ®o b»ng ®Þa bµn vµ tÝnh tõ 0o ®Õn 360o theo chiÒu thuËn cña kim ®ång hå. gra®iªng ®Þa nhiÖt : møc t¨ng nhiÖt ®é mçi khi xuèng s©u 100m trong lßng ®Êt (kÓ tõ vïng cã nhiÖt ®é æn ®Þnh). Gra®iªng ®Þa nhiÖt kh«ng hoµn toµn nh nhau ë c¸c ®Þa ®iÓm vµ c¸c ®é s©u kh¸c nhau. granit : (®¸ hoa c¬ng) lo¹i ®¸ m¨cma rÊt phæ biÕn trong líp vá Tr¸i §Êt. Granit ®îc h×nh thµnh trong ®iÒu kiÖn m¾cma x©m nhËp, chØ lé ra ngoµi mÆt ®Êt khi líp phñ trªn mÆt bÞ bµo mßn hÕt. §¸ cã cÊu tróc tinh thÓ d¹ng h¹t th«. Thµnh phÇn chñ yÕu gåm : th¹ch anh, phenxpat vµ mica. TØ träng kho¶ng 2,6. H Hama®a : tªn gäi c¸c vïng ®Êt cã ®¸ t¶ng tÝch tô trong hoang m¹c Xahara. C¸t vµ bôi ë ®©y ®· bÞ giã cuèn ®i n¬i kh¸c. Cßn gäi lµ hoang m¹c ®¸. Hamit : (hamites) d©n téc cã da mµu ng¨m ®en, tãc qu¨n, sinh sèng chñ yÕu ë bê nam §Þa Trung H¶i vµ mét phÇn §«ng Phi, bao gåm c¸c nhãm ngêi Becbe, ngêi Ai CËp vµ ngêi X«mali... Hµ m· : ®éng vËt lín ( th©n dµi tíi 4m, nÆng kho¶ng 5 tÊn) ¨n cá, sinh sèng trong c¸c s«ng hå ë ch©u Phi. Loµi nµy hiÖn nay ®ang cã nguy c¬ bÞ diÖt vong. H¹ chÝ : vÞ trÝ trªn quü ®¹o khi Tr¸i §Êt di chuyÓn ®Õn, vµo ngµy 22 th¸ng 6 d¬ng lÞch hµng n¨m. Lóc ®ã, b¸n cÇu B¾c cña Tr¸i §Êt ng¶ nhiÒu nhÊt vÒ phÝa MÆt Trêi. §ã lµ mïa nãng ë b¸n cÇu B¾c ( tr¸i l¹i b¸n cÇu Nam lóc ®ã l¹i lµ mïa l¹nh). H¹ lu s«ng : ®o¹n cuèi cña mét dßng s«ng, n¬i lßng s«ng cã ®é dèc nhá nhÊt vµ ë ®©y t¸c ®éng båi ®¾p phï sa cña s«ng chiÕm u thÕ. Hacmattan : lo¹i giã nãng kh«, cã híng b¾c hoÆc ®«ng-b¾c, thæi tõ hoang m¹c Xahara ra
  • 70. vïng bê biÓn T©y Phi. h¶i c¶ng : c¶ng n»m trªn bê biÓn, cã vÞ trÝ thuËn lîi cho viÖc ra, vµo vµ tró, ®Ëu cña tµu bÌ. H¶i c¶ng cã thÓ lµ : qu©n c¶ng (nh Cam Ranh), th¬ng c¶ng ( nh H¶i Phßng) hoÆc thµnh phè c¶ng (nh §µ N½ng ) v.v... h¶i li : ®éng vËt cã vó thuéc loµi gËm nhÊm, ch©n sau cã mµng, ®u«i dÑt, th©n dµi kho¶ng 70cm, tr«ng gièng nh loµi chuét lín. H¶i li sinh sèng ë B¾c Phi vµ ch©u ¢u, trong nh÷ng vïng hå vµ ®Çm lÇy. Nã cã thÓ gËm ®øt nh÷ng th©n c©y gç kh¸ lín, ph¸ ho¹i c¶ nh÷ng khu rõng ngËp níc. H¶i lÝ : ®¬n vÞ ®o kho¶ng c¸ch trªn biÓn. Mçi h¶i lÝ dµi : 1852m. h¶i lu : X. Dßng biÓn. hµn ®íi : ®íi l¹nh, n»m ë c¶ hai b¸n cÇu B¾c vµ Nam, cã vÞ trÝ tõ vÜ ®é 66o 33' ®Õn cùc. VÒ mïa h¹, ®é cao cña MÆt Trêi gi÷a tra kh«ng bao giê lªn cao qu¸ ch©n trêi 46o 54' , do ®ã lîng nhiÖt nhËn ®îc ë ®©y rÊt Ýt, khÝ hËu quanh n¨m gi¸ l¹nh. C¸ch chia bÒ mÆt Tr¸i §Êt ra c¸c ®íi khÝ hËu : nhiÖt, «n vµ hµn, lÊy c¸c ®êng chÝ tuyÕn vµ c¸c vßng cùc lµm ranh giíi lµ c¸ch chia hÕt søc ®¬n gi¶n vµ kh«ng cã ý nghÜa lín vÒ mÆt thùc tÕ. h¹n canh : ph¬ng thøc lµm n«ng nghiÖp trong c¸c vïng cã khÝ hËu kh« khan, hiÕm ma, b»ng c¸ch cµy ®Êt nhiÒu lÇn liªn tiÕp sau nh÷ng trËn ma, ®Ó h¹n chÕ ®é bèc h¬i, lµm cho líp ®Êt xèp, chøa ®îc nhiÒu níc vµ tiªu diÖt ®îc hÇu hÕt c¸c lo¹i cá d¹i cã h¹i cho c©y trång. h¹n h¸n : t×nh tr¹nh thiÕu ®é Èm, hiÕm ma trong mét thêi gian dµi ë mét ®Þa ph¬ng. Nguyªn nh©n chñ yÕu g©y ra h¹n h¸n thêng lµ do mét khu ¸p cao di chuyÓn tíi, bao phñ ®Þa ph¬ng ®ã trong mét thêi gian kh¸ dµi, vµo mïa ®¸ng lÏ cã ma. hµng xuÊt, nhËp khÈu : hµng ho¸ ®îc chuyÓn tõ néi ®Þa qua cöa khÈu biªn giíi ®Ó ®a ra níc ngoµi hoÆc ®îc chuyÓn tõ níc ngoµi qua cöa khÈu biªn giíi vµo néi ®Þa.
  • 71. hµnh tinh : c¸c thiªn thÓ chuyÓn ®éng xung quanh mét thiªn thÓ kh¸c lín h¬n. Trong hÖ MÆt Trêi, 9 hµnh tinh lín chuyÓn ®éng xung quanh MÆt Trêi ( tÝnh theo thø tù xa dÇn MÆt Trêi ) lµ : Thuû, Kim, Tr¸i §Êt, Ho¶, Méc, Thæ, Thiªn V¬ng, H¶i V¬ng vµ Diªm V- ¬ng. C¸c hµnh tinh nµy ®Òu chuyÓn ®éng theo nh÷ng quü ®¹o h×nh ellip. C¸c hµnh tinh còng kh«ng tù ph¸t ra ¸nh s¸ng, mµ chØ ph¶n x¹ ¸nh s¸ng cña MÆt Trêi chiÕu vµo. Ngoµi 9 hµnh tinh lín nãi trªn, trong hÖ mÆt Trêi cßn cã hµng ngh×n tiÓu hµnh tinh ( quay xung quanh MÆt Trêi ë kho¶ng gi÷a sao Ho¶ vµ sao Méc), c¸c sao chæi (còng lµ nh÷ng hµnh tinh, nhng cã quü ®¹o h×nh ellip rÊt dÑt). hang ®éng ®¸ v«i : c¸c kho¶ng rçng cã kÝch thíc to, nhá kh¸c nhau, h×nh thµnh trong c¸c vïng nói ®¸ v«i, do t¸c dông hoµ tan chÊt v«i cña níc ngÇm hoÆc cña níc thÊm qua c¸c kÏ nøt cña ®¸, nhng cã chøa mét lîng axit cacb«nic cao. Trong hang ®éng ®¸ v«i thêng cã c¸c lo¹i th¹ch nhò cã h×nh thï kh¸c nhau nh : m¨ng ®¸, vó ®¸, cét ®¸ v.v... h¹t nh©n ngng tô : phÇn tö r¾n, láng hoÆc khÝ ( cã nguån gèc v« c¬ hoÆc h÷u c¬), rÊt nhá bÐ trong khÝ quyÓn, cã t¸c dông lµm h¹t nh©n hót h¬i níc trong kh«ng khÝ, t¹o thµnh nh÷ng giät níc. HDI : X. ChØ sè ph¸t triÓn nh©n b¶n. hecxini : thuËt ng÷ chØ sù vËn ®éng t¹o s¬n cuèi cïng cña ®¹i Cæ sinh, x¶y ra chñ yÕu vµo kØ Cacbon. VËn ®éng t¹o s¬n nµy ®· lµm næi lªn nhiÒu d·y nói hiÖn nay ®· giµ ë T©y ¢u, Trung ¢u vµ ë B¾c MÜ nh d·y nói Apalat v.v... Heo vßi : (tapir) thó cã mãng, da dµy, th©n dµi kho¶ng 2m, mâm lµ mét vßi ng¾n, sinh sèng chñ yÕu ë c¸c vïng rõng nhiÖt ®íi ch©u ¸ vµ ch©u MÜ. hªbr¬ : tªn cæ cña d©n téc Do Th¸i, dßng dâi cña bé téc Hªbe (theo kinh Th¸nh). Sau nµy, ngêi
  • 72. Do Th¸i cßn tù nhËn lµ ngêi Ixraen, dßng dâi cña bé téc Ixraen (tªn kh¸c cña Giac«p - theo kinh Th¸nh). ThuËt ng÷ Do Th¸i b¾t nguån tõ ©m H¸n ViÖt cña tõ phiªn ©m ch÷ H¸n : Giu®a. Do Th¸i lµ d©n cña quèc gia Giu®a. HiÖn nay, ngêi Do Th¸i lÊy l¹i tªn cò lµ Ixraen vµ lËp ra quèc gia Ixraen. hÖ mÆt trêi : hÖ thèng c¸c thiªn thÓ, bao gåm MÆt Trêi, toµn bé c¸c hµnh tinh, tiÓu hµnh tinh, vÖ tinh vµ c¸c sao chæi quay xung quanh MÆt Trêi. X. thªm : Hµnh tinh. hÖ ng©n hµ : tËp hîp sao cã h×nh d¹ng gièng nh mét thÊu kÝnh, låi ë gi÷a, cã ®êng kÝnh kho¶ng 100.000 n¨m ¸nh s¸ng vµ chiÒu dµy b»ng 15.000 n¨m ¸nh s¸ng. hÖ nói : (s¬n hÖ) tËp hîp nói lín, thêng ®îc h×nh thµnh trong suèt mét thêi k× vËn ®éng t¹o s¬n vµ cã sù thèng nhÊt vÒ h×nh th¸i còng nh kh«ng gian ph©n bè. HÖ nói gåm cã nhiÒu d·y, nhiÒu d¶i nói, nhiÒu s¬n nguyªn vµ c¸c bån ®Þa gi÷a nói. VÝ dô : hÖ nói Anpi, hÖ nói Himalaya v.v... hÖ sinh th¸i : thÓ tæng hîp, thèng nhÊt gi÷a sinh vËt vµ m«i trêng, trong ®ã sinh vËt vµ m«i trêng t¸c ®éng lÉn nhau, phô thuéc vµo nhau th«ng qua c¸c qu¸ tr×nh trao ®æi vËt chÊt vµ n¨ng lîng. VÝ dô : toµn bé sinh quyÓn, toµn bé lôc ®Þa hay ®¹i d¬ng lµ nh÷ng hÖ sinh th¸i lín. Mét c¸i hå, mét c¸nh rõng v.v...lµ nh÷ng hÖ sinh th¸i nhá. hÖ sè Èm : tØ sè gi÷a tæng lîng níc ma vµ kh¶ n¨ng bèc h¬i ë mét ®Þa ®iÓm, trong cïng mét thêi gian. HÖ sè Èm ®îc tÝnh theo c«ng thøc : K = (M x 100) : BH , trong ®ã M = tæng lîng níc ma (mm), BH = kh¶ n¨ng bèc h¬i (mm). K ë vïng nöa hoang m¹c cã gi¸ trÞ nhá h¬n 30%, ë th¶o nguyªn kh« lín h¬n 30% , ë ®µi nguyªn, rõng «n ®íi vµ rõng xÝch ®¹o lín h¬n 100% . hÖ thèng s«ng : tËp hîp toµn bé c¸c dßng ch¶y to, nhá, cña mét con s«ng, bao gåm : s«ng
  • 73. chÝnh, c¸c s«ng nh¸nh, c¸c suèi vµ c¸c nguån cña chóng v.v...VÝ dô : hÖ thèng s«ng Hång bao gåm tÊt c¶ c¸c s«ng : §µ, L«, TiÓu §¸y..., c¸c s«ng suèi to, nhá, ch¶y vµo c¸c s«ng nµy nh : s«ng Ch¶y, s«ng G©m...vµ c¶ c¸c s«ng chia níc ®æ ra biÓn (chi lu) nh : s«ng §uèng, s«ng Luéc, s«ng Trµ LÝ, s«ng Ninh C¬ vv... hªvªa : c©y cho nhùa ( mñ) cao su, cã nguån gèc tõ Nam MÜ, ®îc ®a sang trång phæ biÕn ë vïng nhiÖt ®íi ch©u ¸ ( ë Malaixia, In®«nªxia, ViÖt Nam, Campuchia v.v...). hiÖp héi c¸c níc ®«ng nam ¸ : ( ASEAN) tæ chøc hîp t¸c vÒ kinh tÕ gi÷a c¸c quèc gia trong khu vùc §«ng Nam ¸. Tæ chøc nµy ®îc thµnh lËp n¨m 1967, lóc ®ã míi chØ cã 5 níc : Th¸i Lan, Malai xia, Xingapo, Philippin vµ In®«nªxia. §Õn nay cã thªm 5 níc : Brun©y, Lµo, Mianma, Campuchia vµ ViÖt Nam, tæng céng lµ 10 níc. HiÖp íc Bali : HiÖp íc th©n thiÖn vµ vµ hîp t¸c cña c¸c níc §«ng Nam ¸. HiÖp íc nµy ®îc c¸c nguyªn thñ quèc gia,thµnh viªn cña khèi ASEAN kÝ t¹i Bali (In®«nªxia) ngµy 24-2-1976, trong Héi nghÞ cÊp cao ASEAN lÇn thø nhÊt. VÒ sau, tham gia vµo hiÖp íc nµy cßn cã Brun©y (n¨m 1984), Papua Niu Ghinª ( n¨m 1989) vµ ViÖt Nam ( ngµy 22 th¸ng 7 -1992). HiÖp íc Maaxtrich : ( Maastricht) hiÖp íc th«ng qua viÖc chuyÓn khèi Céng ®ång kinh tÕ ch©u ¢u (EEC) thµnh Liªn Minh ch©u ¢u (EU), do Héi nghÞ thîng ®Ønh c¸c níc thuéc Céng ®ång ch©u ¢u, häp ë Maaxtrich ( Hµ Lan) ngµy 11/12/1991. Theo hiÖp íc nµy th× Liªn Minh ch©u ¢u sÏ cã nh÷ng c¬ chÕ l·nh ®¹o chÝnh trÞ, ngo¹i giao, kinh tÕ vµ mét ®ång tiÒn chung lµ ®ång ¥r«. Sau nµy, còng cã thÓ sÏ cã lùc lîng phßng thñ chung. HiÖp íc tù do bu«n b¸n B¾c MÜ : ( NAFTA) hiÖp íc do 3 níc Hoa K×, Cana®a vµ Mªhic« kÝ n¨m 1992.
  • 74. hin®i : ng«n ng÷ ë Ên §é, thuéc nhãm nh«n ng÷ Ên-¢u cã nguån gèc tõ tiÕng Ph¹n (ng«n ng÷ v¨n häc cæ cña Ên §é ). ho¸ dÇu : ngµnh c«ng nghiÖp ho¸ chÊt, chÕ biÕn ra c¸c s¶n phÈm mµ nguyªn liÖu lµ dÇu má. ho¸ th¹ch : dÊu vÕt cßn l¹i hoÆc di tÝch sãt l¹i cña c¸c sinh vËt cæ xa ®· ho¸ ®¸, ®îc gi÷ l¹i trong c¸c tÇng ®Þa chÊt. hoµn c¶nh quyÕt ®Þnh luËn : (dÐterminisme) thuyÕt thêng ®îc nãi ®Õn trong ®Þa lÝ, cho r»ng : hoµn c¶nh tù nhiªn cã vai trß quyÕt ®Þnh trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña x· héi. VÝ dô : sù phong phó cña c¸c nguån tµi nguyªn kho¸ng s¶n ®· lµ nguyªn nh©n lµm cho mét quèc gia trë thµnh cêng quèc hoÆc sù «n hoµ cña khÝ hËu ®· lµm cho con ng- êi ph¸t triÓn ®îc nhiÒu kh¶ n¨ng trÝ tuÖ v.v... Hoµn c¶nh quyÕt ®Þnh luËn trong ®Þa lÝ cßn ®îc gäi lµ thuyÕt duy vËt ®Þa lÝ. hoµn lu khÝ quyÓn : vßng quay cña kh«ng khÝ trong khÝ quyÓn ®îc biÓu hiÖn b»ng hÖ thèng giã cã quy m« hµnh tinh, xuÊt hiÖn trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt. Hoµn lu khÝ quyÓn cã t¸c dông ®iÒu hoµ vµ ph©n phèi l¹i nhiÖt, Èm, lµm gi¶m bít sù chªnh lÖch vÒ nhiÖt ®é vµ ®é Èm gi÷a c¸c vïng vÜ ®é kh¸c nhau trªn ph¹m vi toµn Tr¸i §Êt. hoang m¹c : vïng réng lín, gÇn nh hoang vu, cã khÝ hËu rÊt kh¾c nghiÖt, giíi ®éng, thùc vËt hÕt søc nghÌo nµn. Hoang m¹c cã hai lo¹i : hoang m¹c l¹nh ë nh÷ng vïng gÇn cùc vµ hoang m¹c nãng ë c¸c vïng vÜ ®é thÊp. hoang m¹c ®¸ : X. Hama®a Hoang m¹c ho¸ : qu¸ tr×nh biÕn dÇn c¸c vïng ®Êt thµnh hoang m¹c ë nh÷ng n¬i cã hiÖn tîng xãi mßn d÷ déi, hoÆc bÞ c¸c cån c¸t di ®éng vïi lÊp, hoÆc cã líp phñ thùc vËt bÞ ph¸ ho¹i do con ngêi, do t×nh tr¹ng ch¨n th¶ sóc vËt qu¸ møc ( nh ë ch©u Phi). hoµng thæ : ( ®Êt loess) lo¹i ®Êt mÞn mµu vµng rÊt mµu mì, h×nh thµnh do sù tÝch tô c¸c h¹t bôi
  • 75. ®îc giã vËn chuyÓn tõ xa tíi. Hoµng thæ cßn gäi lµ "®Êt Lít". Lo¹i ®Êt nµy phñ mét diÖn tÝch rÊt réng ë phÝa b¾c Trung Quèc trong c¸c tØnh Cam Tóc, ThiÓm T©y, S¬n T©y...C¸c h¹t bôi hoµng thæ ë ®©y chñ yÕu ®îc giã t©y b¾c vËn chuyÓn tõ cao nguyªn M«ng Cæ vÒ. §Êt Hoµng thæ khi kh« rÊt cøng, nhng nÕu gÆp níc th× l¹i chãng r·. Tuy ®Êt cã ®é ph× cao, nhng viÖc ph¸t triÓn n«ng nghiÖp l¹i rÊt khã kh¨n, v× cao nguyªn hoµng thæ lµ mét vïng thiÕu níc trÇm träng, nÕu kh«ng cã c¸c c«ng tr×nh thuû lîi. hå : vïng ®Êt tròng, kÝn, chøa níc ngät hoÆc mÆn. DiÖn tÝch cña hå to, nhá rÊt kh¸c nhau. Cã nh÷ng hå lín thêng gäi nhÇm lµ biÓn nh : biÓn Caxpi, biÓn Aran, BiÓn ChÕt ...Ngîc l¹i, cã nh÷ng hå rÊt nhá, diÖn tÝch nhiÒu khi chØ cã vµi tr¨m hoÆc vµi chôc mÐt vu«ng. Hå ®îc h×nh thµnh do nhiÒu nguyªn nh©n : do ®o¹n tÇng ( c¸c hå ë §«ng Phi), do ho¹t ®éng bµo mßn cña b¨ng hµ ( c¸c hå ë Cana®a, PhÇn Lan v.v...), do c¸c khóc s«ng chÕt ®Ó l¹i (hå T©y, hå Hoµn KiÕm ë Hµ Néi ), do qu¸ tr×nh c¶i t¹o c¸c dßng s«ng hoÆc x©y dùng c¸c c«ng tr×nh thuû ®iÖn cña con ngêi ( hå Nói Cèc, hå Th¸c Bµ, hå TrÞ An vv...) hå b¨ng hµ : hå ®îc h×nh thµnh do t¸c ®éng bµo mßn mÆt ®Êt cña b¨ng hµ. PhÇn lín c¸c hå ë B¾c ¢u, ë Cana®a ®Òu ®îc h×nh thµnh trong thêi k× b¨ng hµ kØ §Ö Tø ( c¸ch ®©y kho¶ng 1 triÖu n¨m) hå chøa níc : hå nh©n t¹o thêng ®îc thiÕt kÕ b»ng c¸ch x©y ®Ëp ng¨n níc ë mét khóc s«ng ®Ó thùc hiÖn c¸c môc ®Ých : ®iÒu hoµ dßng ch¶y, x©y dùng tr¹m thuû ®iÖn, cung cÊp níc cho hÖ thèng tíi tiªu hoÆc tr÷ níc cho sinh ho¹t vµ nu«i trång thuû s¶n. VÝ dô : hå chøa níc cung cÊp níc cho tr¹m thuû ®iÖn Th¸c Bµ, TrÞ An, §a Nhim, hå chøa níc Nói Cèc (Th¸i Nguyªn), Suèi Hai (Hµ T©y) vv... hæ mang bµnh : lo¹i r¾n ®éc lín, th©n dµi trªn 2m. Còng gäi lµ hæ mang kÝnh v× ë cæ cã v»n
  • 76. gièng h×nh hai m¾t kÝnh, næi râ khi r¾n phång mang. håi gi¸o : X. §¹o Håi håi quy tuyÕn : vÜ tuyÕn 23o 27' ë b¸n cÇu B¾c vµ b¸n cÇu Nam, giíi h¹n cña khu vùc cã MÆt Trêi n»m ë thiªn ®Ønh lóc 12 giê tra. Trong chuyÓn ®éng biÓu kiÕn, ®©y lµ vÞ trÝ MÆt Trêi lªn cao nhÊt, tríc khi quay trë vÒ xÝch ®¹o, v× vËy cã tªn : håi quy tuyÕn. Còng gäi lµ chÝ tuyÕn. X. ChÝ tuyÕn. Héi ch÷ thËp xanh quèc tÕ : Héi do ban l·nh ®¹o Liªn Minh Quèc Héi thÕ giíi häp ë Ri« §ª Gianªr« (th¸ng 6/92) quyÕt ®Þnh thµnh lËp ®Ó hîp t¸c b¶o vÖ sù c©n b»ng sinh th¸i cña Tr¸i §Êt , kh¾c phôc nh÷ng hËu qu¶ cña sù ph¸ huû m«i trêng do thiªn tai vµ do con ngêi g©y ra. héi ®ång t¬ng trî kinh tÕ : ( SEV) tæ chøc kinh tÕ tù nguyÖn cña c¸c níc XHCN tríc ®©y, ( thµnh lËp n¨m 1949) gåm cã Liªn X« (cò), Ba Lan, Rumani, Bungari, CHDC §øc ( cò), TiÖp Kh¾c (cò), Hungari, Cuba, M«ng Cæ, ViÖt Nam. Tõ sau khi Liªn X« gi¶i thÓ, c¸c níc §«ng ¢u cã sù chuyÓn híng trong viÖc c¶i tæ kinh tÕ, th× tæ chøc nµy còng kh«ng tån t¹i n÷a. §· chÊm døt ho¹t ®éng tõ n¨m 1991. Héi NghÞ thîng ®Ønh RIO-92 : Héi nghÞ lín nhÊt vµ quan träng nhÊt trong thÕ kØ 20 vÒ m«i trêng ®îc tæ chøc ë Braxin cã 111 nguyªn thñ quèc gia vµ ngêi ®øng ®Çu chÝnh phñ c¸c níc tham gia, ®Ó bµn vÒ viÖc b¶o vÖ m«i trêng vµ sù sèng cßn cña loµi ngêi trªn Tr¸i §Êt do m«i trêng bÞ huû ho¹i. hång ngäc : ( rubis) ®¸ quý, trong vµ s¸ng, cã mµu ®á t¬i hoÆc hång. Thµnh phÇn chñ yÕu lµ corun®um. Thêng dïng lµm ®å trang søc, lµm ch©n kÝnh c¸c ®ång hå ®¾t tiÒn. h¬rican : thuËt ng÷ chØ tªn lo¹i b·o nhiÖt ®íi ë ch©u MÜ. hîp lÝ ho¸ s¶n xuÊt trong c«ng nghiÖp : qu¸ tr×nh tæ chøc viÖc s¶n xuÊt c«ng nghiÖp
  • 77. mét c¸ch hîp lÝ ®Ó tr¸nh l·ng phÝ thêi gian vµ lao ®éng b»ng c¸ch gi¶m ®Õn møc ®é tèi ®a c¸c ®éng t¸c thõa cña c«ng nh©n. hîp t¸c ho¸ : h×nh thøc liªn hÖ s¶n xuÊt gi÷a c¸c ngµnh, c¸c xÝ nghiÖp chuyªn m«n ho¸ ®Ó cïng hîp søc chÕ t¹o mét s¶n phÈm nhÊt ®Þnh, nhng ®ång thêi vÉn duy tr× tÝnh ®éc lËp trong kinh doanh cña tõng c¬ së s¶n xuÊt. Trong n«ng nghiÖp, hîp t¸c ho¸ ®îc hiÓu lµ : qu¸ tr×nh vËn ®éng n«ng d©n tù nguyÖn ®em ruéng ®Êt vµ c«ng cô s¶n xuÊt gãp vµo hîp t¸c x· ®Ó thùc hiÖn h×nh thøc tæ chøc s¶n xuÊt n«ng nghiÖp tËp thÓ. hubl«ng : d©y leo cao tíi 5m ®îc trång chñ yÕu ë c¸c vïng «n ®íi. Hoa dïng lµm chÊt th¬m trong c«ng nghiÖp chÕ bia. h¬u cao cæ : loµi thó nhai l¹i, ch¹y rÊt nhanh, sinh sèng ë c¸c vïng xavan ch©u Phi. Gäi lµ h¬u cao cæ v× loµi nµy cã cæ dµi, l«ng mµu vµng xÉm hoÆc hång nh¹t cã v¹ch tr¾ng vµ ®èm n©u. Cæ h¬u v¬n dµi cã thÓ ©n ®îc l¸ ë nh÷ng c©y cao 6m vµ chØ ¨n ®îc cá ë díi thÊp khi chóng ®øng cho·i hai ch©n tríc. h¬ng liÖu : tªn chung chØ c¸c s¶n phÈm ë vïng nhiÖt ®íi cã mïi th¬m hoÆc cã vÞ ®Æc biÖt, dïng lµm ®å gia vÞ , lµm thuèc .VÝ dô : quÕ, håi, h¹t tiªu vv...H¬ng liÖu lµ mét mÆt hµng ®îc a chuéng ë c¸c níc ch©u ¢u trong nh÷ng thÕ kØ tríc. ViÖc bu«n b¸n, t×m kiÕm nh÷ng n¬i s¶n xuÊt h¬ng liÖu trong mét thêi gian dµi ®· lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n quan träng thóc ®Èy viÖc th¸m hiÓm, t×m ®êng sang ph¬ng §«ng cña c¸c nhµ hµng h¶i vµ ®Þa lÝ ph¬ng T©y trong nhiÒu thÕ kØ qua. I
  • 78. iluvi : vËt chÊt kho¸ng vµ h÷u c¬ bÞ níc ma vµ níc tuyÕt tan tõ líp ®Êt trªn mÆt röa tr«i xuèng díi, lu l¹i trong tÇng tÝch tô, (còng gäi lµ tÇng iluvi). Trong phÉu diÖn ®Êt, tÇng nµy cã kÝ hiÖu lµ B. inca : d©n téc sinh sèng ë vïng nói An®et thuéc Pªru (Nam MÜ) cã mét nÒn v¨n ho¸ cao, ®· x©y dùng mét quèc gia hïng m¹nh vµo thêi k× tríc khi ngêi ch©u ¢u x©m chiÕm ch©u MÜ. NÒn v¨n minh cña ngêi Inca cßn ®Ó l¹i nhiÒu di tÝch ë vïng nói An®et, quanh hå Titicaca. §Òn thê MÆt Trêi ë Cuxc« còng lµ mét c«ng tr×nh kiÕn tróc cæ næi tiÕng, ®îc x©y dùng b»ng ®¸ ®Ïo cña ngêi Inca. ixraen : X. Hªbr¬. K kÐm ph¸t triÓn : thuËt ng÷ ®îc dïng phæ biÕn vµo nh÷ng n¨m 50 cña thÕ kØ nµy ®Ó chØ t×nh tr¹ng cña mét sè quèc gia cã nÒn kinh tÕ cßn ë møc ®é tiÒn c«ng nghiÖp, thÓ hiÖn ë tr×nh ®é thÊp kÐm cña n«ng nghiÖp, sù v¾ng mÆt cña hÇu hÕt c¸c ngµnh c«ng nghiÖp quan träng vµ søc tiªu thô cña nh©n d©n thÊp. kªnh ®µo : c«ng tr×nh nh©n t¹o cã môc ®Ých t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho giao th«ng vËn t¶i, nh : nèi liÒn hai ®¹i d¬ng (kªnh ®µo Panama, kªnh ®µo Xuyª...), hai lu vùc s«ng ( kªnh ®µo V«nga - §«n), hoÆc t¹o ®iÒu kiÖn lÊy níc tíi tiªu cho n«ng nghiÖp nh : kªnh ®µo B¾c-Hng-H¶i vµ nhiÒu kªnh r¹ch ë Nam Bé. Kªnh x¸ng : thuËt ng÷ ®îc dïng nhiÒu ë miÒn Nam níc ta ®Ó chØ kªnh ®µo. VÝ dô : kªnh x¸ng Xµ No, kªnh x¸ng XÎo R«... KÕ ho¹ch ho¸ gia ®×nh : thuËt ng÷ cã thÓ hiÓu theo hai cÊp ®é: theo nghÜa réng lµ mét ch¬ng
  • 79. tr×nh quèc gia víi tæng hîp c¸c biÖn ph¸p nh»m h¹n chÕ sinh ®Î víi môc ®Ých chÝnh lµ b¶o ®¶m gia ®×nh cã quy m« nhá, phï hîp víi ®iÒu kiÖn kinh tÕ x· héi cña quèc gia. Theo nghÜa hÑp lµ kÕ ho¹ch cña mçi c¸ nh©n, mçi cÆp vî chång nh»m ®¶m b¶o sè con theo ý muèn, c¶i thiÖn søc khoÎ, h¹nh phóc vµ chÊt lîng cuéc sèng cña mçi thµnh viªn trong gia ®×nh. kÕt cÊu d©n sè : t×nh tr¹ng kÕt hîp c¸c bé phËn hîp thµnh d©n sè cña mét níc theo tõng mÆt, tõng tiªu chuÈn nhÊt ®Þnh. VÝ dô : kÕt cÊu theo giíi (theo nam, n÷), theo ®é tuæi, theo nghÒ nghiÖp, theo tr×nh ®é v¨n ho¸ vv... KÕt cÊu d©n sè ®îc ph©n ra : kÕt cÊu tù nhiªn hay kÕt cÊu sinh häc gåm : kÕt cÊu theo giíi, theo ®é tuæi, theo thµnh phÇn d©n téc, quèc tÞch... vµ kÕt cÊu x· héi gåm : kÕt cÊu theo thµnh phÇn giai cÊp, theo khu vùc lao ®éng, theo nghÒ nghiÖp, theo tr×nh ®é v¨n ho¸ v.v... kÕt cÊu h¹ tÇng : toµn bé c¸c c¬ së vËt chÊt, c«ng tr×nh phôc vô cho c¸c lÜnh vùc s¶n xuÊt cña nÒn kinh tÕ quèc d©n, nh : ®êng s¸, kªnh níc, s©n bay, c¬ së n¨ng l- îng, kho tµng v.v... kÕt von s¾t : s¶n phÈm cã d¹ng h¹t, ®îc t¹o ra trong qu¸ tr×nh h×nh thµnh thæ nhìng, do sù kÕt tô cña chÊt s¾t hoµ tan trong dung dÞch thæ nhìng. Trong ®iÒu kiÖn nhiÖt ®é cao, níc trong dung dÞch thæ nhìng bèc h¬i, chÊt s¾t ®äng l¹i, t¹o thµnh c¸c líp ®ång t©m, bao quanh c¸c nh©n lµ c¸c h¹t ®¸ vôn. kham xin : lo¹i giã nãng, kh« thæi ë Ai CËp, tõ th¸ng 4 ®Õn th¸ng 6, trong kho¶ng thêi gian 50 ngµy ( Theo tiÕng Ar¸p, Khamxin cã nghÜa lµ 50). khe r·nh : h×nh thøc x©m thùc cña c¸c dßng níc ch¶y xiÕt trªn c¸c sên ®åi, sên nói dèc tr¬ trôi, kh«ng cã líp phñ thùc vËt. khÝ ¸p : søc nÐn cña kh«ng khÝ lªn mäi vËt trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt. Do kh«ng khÝ cã träng lîng : 1,3g/lit, nªn søc nÐn cña líp khÝ quyÓn trªn mÆt ®Êt vµo kho¶ng 1033g/cm2 . Trªn mÆt níc biÓn,
  • 80. trong ®iÒu kiÖn nhiÖt ®é kh«ng khÝ lµ 0oC, søc nÐn cña kh«ng khÝ b»ng träng lîng cña mét cét thuû ng©n cao 760 mm. ¸p lùc ®ã ®îc coi lµ ®¬n vÞ khÝ ¸p : atm«tphe. KhÝ ¸p cßn ®îc ®o b»ng mét ®¬n vÞ kh¸c : miliba (mb). 1 atm«tphe b»ng 1013mb. Trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, trung b×nh cø lªn cao 10m, ¸p lùc kh«ng khÝ l¹i gi¶m ®i 1mm thuû ng©n hay 1,3 miliba. Tõ 1- 1- 1986, theo quy íc quèc tÕ , ®¬n vÞ ®o khÝ ¸p miliba ®· ®îc thay b»ng ®¬n vÞ hect« Paxcan . 1 miliba = 1 hPa. khÝ ¸p kÕ : dông cô dïng ®Ó ®o ¸p lùc kh«ng khÝ. Cã nhiÒu lo¹i khÝ ¸p kÕ. Cæ ®iÓn nhÊt lµ khÝ ¸p kÕ thuû ng©n gåm mét èng thuû tinh dµi 80 cm, mét ®Çu bÞt kÝn, trong ®ùng ®Çy thuû ng©n vµ óp ®Çu hë vµo mét chÐn thuû ng©n. Cét thuû ng©n trong èng h¹ xuèng díi 80cm ®Ó l¹i mét kho¶ng trèng trªn ®Çu èng bÞt kÝn. Cét thuû ng©n lªn cao hay thÊp tuú thuéc vµo t×nh h×nh khÝ ¸p. NÕu cét thuû ng©n cao 760mm th× khÝ ¸p lµ trung b×nh. NÕu díi 760 mm lµ khÝ ¸p h¹, trªn 760 mm lµ khÝ ¸p cao. §Ó tiÖn viÖc theo dâi, trªn èng thuû tinh hoÆc trªn gi¸ ®ì khÝ ¸p kÕ ®· cã chia v¹ch ghi s½n sè chØ ®é cao cña cét thuû ng©n. KhÝ ¸p kÕ thuû ng©n tuy ®¬n gi¶n, chÝnh x¸c, nhng cång kÒnh kh«ng tiÖn sö dông, cho nªn nã ®îc thay thÕ b»ng lo¹i khÝ ¸p kÕ hép, cã vá kim lo¹i, gän nhÑ, dÔ di chuyÓn vµ tiÖn lîi cho ngêi sö dông. khÝ cacb«nic : cßn gäi : cacbon ®i«xit lµ mét chÊt khÝ tån t¹i trong khÝ quyÓn víi mét tØ lÖ rÊt nhá ( trung b×nh 0,03%). C«ng thøc ho¸ häc lµ CO2 . khÝ hËu : chÕ ®é thêi tiÕt cña mét ®Þa ph¬ng trong nhiÒu n¨m . KhÝ hËu cña mét ®Þa ph¬ng phô thuéc vµo vÞ trÝ ( theo vÜ ®é, theo møc ®é gÇn hoÆc xa biÓn) vµo c¸c dßng h¶i lu ( nÕu ë gÇn biÓn), vµo ®Þa h×nh (®é cao so víi mùc níc biÓn) vµ vµo sù thay ®æi thêng xuyªn cña c¸c khèi khÝ cã tÝnh chÊt kh¸c nhau. Phô thuéc vµo vÜ ®é ®Þa lÝ, khÝ hËu trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt thay ®æi tõ xÝch ®¹o ®Õn cùc. Theo Alix«p th× ë c¶ 2 b¸n cÇu cã tÊt c¶ 7 ®íi khÝ hËu chÝnh vµ 6 ®íi khÝ hËu
  • 81. chuyÓn tiÕp. C¸c ®íi khÝ hËu chÝnh lµ : 1 ®íi khÝ hËu xÝch ®¹o, 2 ®íi khÝ hËu nhiÖt ®íi, 2 ®íi khÝ hËu «n ®íi vµ 2 ®íi khÝ hËu cùc ®íi. C¸c ®íi khÝ hËu chuyÓn tiÕp lµ : 2 ®íi khÝ hËu cËn xÝch ®¹o, 2 ®íi khÝ hËu cËn nhiÖt vµ 2 ®íi khÝ hËu cËn cùc. Gäi lµ khÝ hËu chuyÓn tiÕp v× c¸c ®íi nµy cã lóc bÞ khèi khÝ phÝa nam trµn lªn bao phñ, cã lóc l¹i bÞ khèi khÝ phÝa b¾c trµn tíi thay thÕ... Phô thuéc vµo møc ®é gÇn hoÆc xa biÓn, trong c¸c ®íi khÝ hËu l¹i chia ra c¸c kiÓu : khÝ hËu ®¹i d¬ng vµ khÝ hËu lôc ®Þa. Phô thuéc vµo ®é cao cña ®Þa h×nh, khÝ hËu l¹i ph©n ho¸ ra c¸c vµnh ®ai khÝ hËu theo ®é cao. Phô thuéc vµo ¶nh hëng cña c¸c dßng h¶i lu vµ sù di chuyÓn cña c¸c khèi khÝ, khÝ hËu l¹i ph©n ra c¸c kiÓu : khÝ hËu ë bê ®«ng vµ bê t©y c¸c lôc ®Þa, khÝ hËu giã mïa v.v... ThuËt ng÷ khÝ hËu cña ph¬ng T©y (climat) xuÊt xø tõ tiÕng Hi L¹p " Klimatos" cã nghÜa lµ ®é nghiªng (®é nghiªng cña c¸c tia s¸ng MÆt Trêi so víi mÆt ®Êt). §iÒu ®ã chøng tá lµ tõ xa, ë ph¬ng T©y, ngêi ta ®· hiÓu kh¸i niÖm khÝ hËu c¨n cø vµo nh©n tè vÜ ®é. ThuËt ng÷ khÝ hËu cña ta vµ Trung Quèc l¹i xuÊt xø tõ hai kh¸i niÖm " tiÕt khÝ" vµ "vËt hËu". §ã lµ nh÷ng kh¸i niÖm chØ t×nh tr¹ng vÒ thêi tiÕt vµ vÒ ®éng th¸i cña ®éng, thùc vËt phô thuéc vµo thêi tiÕt. Nh vËy, ë ph¬ng §«ng, ngêi ta hiÓu kh¸i niÖm khÝ hËu dùa vµo nh÷ng kÕt qu¶ cña nã biÓu hiÖn trong thiªn nhiªn, trong sù thay ®æi qua c¸c mïa cña thêi tiÕt vµ ®éng th¸i cña c¸c sinh vËt. khÝ hËu cËn nhiÖt ®íi : lo¹i khÝ hËu chuyÓn tiÕp gi÷a khÝ hËu nhiÖt ®íi vµ khÝ hËu «n ®íi. §Æc ®iÓm cña lo¹i khÝ hËu nµy lµ : cã sù ph©n biÖt kh¸ râ c¸c mïa trong n¨m. Mïa ®«ng t¬ng ®èi Êm, mïa h¹ nãng, nhiÖt ®é trung b×nh th¸ng l¹nh nhÊt thêng trªn 00C. §íi khÝ hËu cËn nhiÖt n»m ë kho¶ng gi÷a c¸c vÜ ®é 30-400B vµ 30-350N. KhÝ hËu cËn nhiÖt ®íi l¹i chia ra 3 kiÓu : 1/- KhÝ hËu cËn nhiÖt ®íi ®¹i d¬ng ë bê phÝa t©y c¸c lôc ®Þa, cã mïa h¹ kh« vµ nãng, mïa
  • 82. ®«ng Èm vµ cã ma. Biªn ®é nhiÖt ®é trong n¨m kho¶ng 80C. 2/- KhÝ hËu cËn nhiÖt ®íi lôc ®Þa ë c¸c vïng gi÷a lôc ®Þa, xa biÓn, cã mïa h¹ nãng vµ kh«, mïa ®«ng l¹nh, lîng ma nhá, biªn ®é nhiÖt ®é trong n¨m kho¶ng 0 26 C. 3/- KhÝ hËu cËn nhiÖt ®íi giã mïa, cã mïa h¹ nãng vµ Èm, mïa ®«ng m¸t vµ kh«, biªn ®é nhiÖt ®é trong n¨m tõ 15 ®Õn 200C. khÝ hËu ®¹i d¬ng : kiÓu khÝ hËu cña nh÷ng vïng n»m ven bê c¸c ®¹i d¬ng, chÞu ¶nh hëng râ rÖt cña giã thæi tõ ®¹i d¬ng vµo, ®em theo mét lîng lín h¬i níc. §Æc ®iÓm cña kiÓu khÝ hËu nµy lµ kh«ng cã biªn ®é nhiÖt ®é lín gi÷a mïa h¹ vµ mïa ®«ng, gi÷a ngµy vµ ®ªm, nhng l¹i cã ®é Èm kh«ng khÝ lín, ®é m©y phñ, s¬ng mï vµ lîng ma ®¸ng kÓ. VÝ dô : khÝ hËu khu vùc T©y ¢u v.v...Cßn gäi lµ khÝ hËu h¶i d¬ng. khÝ hËu ®Þa trung h¶i : kiÓu khÝ hËu ®Æc trng cña khu vùc phÝa ®«ng vïng ven bê §Þa Trung H¶i. Mïa h¹ ë ®©y rÊt nãng vµ kh« v× cã c¸c khu ¸p cao cËn nhiÖt ®íi bao phñ, mïa ®«ng dÞu vµ nhiÒu ma. NhiÒu vïng kh¸c trªn thÕ giíi cã kiÓu khÝ hËu nµy, còng gäi lµ khÝ hËu §Þa Trung H¶i, mÆc dÇu kh«ng n»m ë ven bê §Þa Trung H¶i. khÝ hËu häc : khoa häc thuéc hÖ thèng khoa häc ®Þa lÝ, cã nhiÖm vô nghiªn cøu qu¸ tr×nh ph¸t sinh, ph¸t triÓn vµ ph©n lo¹i c¸c lo¹i, c¸c kiÓu khÝ hËu ë c¸c ®íi, c¸c vïng kh¸c nhau trªn Tr¸i §Êt. ViÖc nghiªn cøu khÝ hËu dùa chñ yÕu vµo c¸c tµi liÖu thèng kª khÝ tîng trong nhiÒu n¨m. Trong khÝ hËu häc cã nhiÒu ngµnh nhá nh : Cæ khÝ hËu häc ( nghiªn cøu khÝ hËu cña c¸c thêi k× xa xa), khÝ hËu n«ng nghiÖp ( nghiªn cøu khÝ hËu phôc vô cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp), khÝ hËu y häc ( nghiªn cøu khÝ hËu phôc vô cho môc ®Ých y tÕ) v.v... khÝ hËu hoang m¹c nãng : kiÓu khÝ hËu ®Æc trng cho c¸c vïng hoang m¹c nhiÖt ®íi vµ cËn nhiÖt ®íi, quanh n¨m cã nhiÖt ®é cao, nhng kh«ng æn ®Þnh, biªn ®é nhiÖt gi÷a ngµy vµ ®ªm lín
  • 83. (®Æc biÖt trong mïa h¹). Lîng ma nhá, trung b×nh n¨m kh«ng qu¸ 125mm. Trong nhiÒu th¸ng liÒn cã thÓ kh«ng cã ma. KiÓu khÝ hËu nµy chiÕm : 37% diÖn tÝch ch©u óc, 32% diÖn tÝch ch©u Phi, 9% diÖn tÝch Nam MÜ, 7% diÖn tÝch ch©u ¸ vµ 5% diÖn tÝch B¾c MÜ. khÝ hËu lôc ®Þa : kiÓu khÝ hËu cña nh÷ng vïng n»m s©u trong lôc ®Þa, xa biÓn, Ýt chÞu ¶nh hëng ®iÒu hoµ cña ®¹i d¬ng, hoÆc tuy n»m gÇn ®¹i d¬ng nhng l¹i cã giã thæi thêng xuyªn tõ lôc ®Þa ra biÓn. KiÓu khÝ hËu nµy nãi chung cã biªn ®é nhiÖt gi÷a ngµy ®ªm vµ gi÷a c¸c mïa trong n¨m lín, lîng ma nhá. VÝ dô : khÝ hËu vïng Trung ¸, vïng trung t©m B¾c MÜ v.v.. khÝ hËu nhiÖt ®íi : lo¹i khÝ hËu nãng quanh n¨m, ph©n bè ë c¸c vïng vÜ ®é thÊp, cã tÝn phong chiÕm u thÕ ë hai bªn ®êng xÝch ®¹o. §Æc ®iÓm chñ yÕu lµ : - cã nhiÖt ®é cao vµ æn ®Þnh. Biªn ®é nhiÖt trong n¨m dao ®éng tõ 5 ®Õn 100C. - cã lîng ma trong n¨m ph©n bè kh«ng ®Òu. Cµng xa xÝch ®¹o, mïa ma cµng tËp trung gÇn vµo thêi k× h¹ chÝ ( ë b¸n cÇu B¾c), mïa kh« cµng kÐo dµi. Trong lo¹i khÝ hËu nhiÖt ®íi, kiÓu khÝ hËu nhiÖt ®íi giã mïa cã sù ph©n biÖt ra hai mïa kh« vµ ma rÊt râ rÖt. khÝ hËu n«ng nghiÖp : mét ngµnh thuéc khoa häc khÝ hËu, nghiªn cøu ¶nh hëng cña c¸c nh©n tè khÝ hËu ®èi víi s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. KhÝ hËu «n ®íi : lo¹i khÝ hËu ë c¸c vïng vÜ ®é trung b×nh cã giã T©y chiÕm u thÕ (tõ vÜ ®é 400 ®Õn 600 ë c¶ hai b¸n cÇu). §Æc ®iÓm chñ yÕu lµ : - cã mïa h¹ Êm (tõ 10 ®Õn 250C) vµ mïa ®«ng l¹nh, nhiÒu tuyÕt (ë mét sè vïng B¾c ¸ nhiÖt ®é xuèng ®Õn - 400C). - cã lîng ma trung b×nh tõ 500 ®Õn 800mm. ë c¸c vïng ven lôc ®Þa, cã thÓ tõ 1.000 ®Õn 2.000mm). KhÝ hËu «n ®íi cã thÓ ph©n ra : 1/- kiÓu khÝ hËu «n ®íi ®¹i d¬ng, cã ma quanh n¨m, mïa ®«ng t¬ng ®èi Êm, mïa h¹ m¸t.
  • 84. NhiÖt ®é trung b×nh n¨m thÊp ( VÝ dô : ë Lu©n §«n lµ 140C). 2/- kiÓu khÝ hËu «n ®íi lôc ®Þa cã biªn ®é nhiÖt trong n¨m lín (cã thÓ tíi 400C), mïa ®«ng l¹nh, mïa h¹ nãng, lîng ma nhá ( chñ yÕu vÒ mïa h¹). VÝ dô : khÝ hËu cña phÇn lín l·nh thæ Liªn bang Nga hoÆc vïng Trung t©m B¾c MÜ. 3/- kiÓu khÝ hËu «n ®íi giã mïa, cã mïa ®«ng l¹nh, Ýt tuyÕt, mïa h¹ Êm, Èm, nhiÒu ma. Biªn ®é nhiÖt trong n¨m vµo kho¶ng 300C. VÝ dô : vïng ViÔn §«ng Liªn bang Nga, vïng §«ng B¾c Trung Quèc v.v... khÝ hËu xÝch ®íi : lo¹i khÝ hËu nãng Èm, ph©n bè trªn d¶i ®Êt hÑp ë hai bªn ®êng xÝch ®¹o (bao gåm lu vùc c¸c s«ng C«ng«, Amad«n, trong vïng quÇn ®¶o M· Lai...). C¸c vïng nµy n»m trong vïng lÆng giã xÝch ®¹o, cã nhiÖt ®é trung b×nh n¨m kho¶ng 0 26 C. Biªn ®é nhiÖt ®é gi÷a c¸c mïa kh«ng ®¸ng kÓ. Lîng ma r¶i ®Òu trong n¨m, trung b×nh tõ 1.500 ®Õn 2.500mm. PhÇn lín ma vµo c¸c buæi chiÒu. khÝ quyÓn : líp kh«ng khÝ bao quanh Tr¸i §Êt cã thµnh phÇn lµ hçn hîp mét sè lo¹i khÝ cã tØ lÖ cao nh : nit¬ (78%), «xy (21%) vµ c¸c lo¹i khÝ cã tØ lÖ thÊp h¬n nh : h¬i níc, khÝ cacb«nic, hy®r«, hªli vv...Trong líp khÝ quyÓn cã mét lîng lín c¸c h¹t bôi cã nguån gèc v« c¬ vµ h÷u c¬. VÒ chiÒu dµy cña líp khÝ quyÓn, tríc ®©y nhiÒu tµi liÖu cho lµ 1000 hoÆc 3.000km, nhng gÇn ®©y ®a sè l¹i cho r»ng : dÊu vÕt cña kh«ng khÝ cßn thÊy ë ®é cao trªn 60.000 km ( mÆc dÇu ë ®©y kh«ng khÝ ®· rÊt lo·ng, kh«ng kh¸c g× kho¶ng kh«ng gi÷a c¸c hµnh tinh). §¸y cña khÝ quyÓn lµ bÒ mÆt tiÕp xóc víi c¸c lôc ®Þa vµ ®¹i d¬ng. Líp khÝ quyÓn cã thÓ chia ra nhiÒu tÇng : díi thÊp lµ tÇng ®èi l- u, trªn tÇng ®èi lu lµ tÇng b×nh lu, cao h¬n n÷a lµ c¸c tÇng : trung gian, i«n v.v...KhÝ quyÓn cã t¸c dông b¶o vÖ cho sù sèng trªn Tr¸i §Êt. Nã ng¨n c¸c tia bøc x¹ sãng ng¾n cã h¹i ®èi víi c¸c sinh vËt nh : c¸c tia tö ngo¹i, tia r¬n ghen v.v...vµ c¶ sù x©m nhËp cña c¸c thiªn th¹ch cã søc c«ng ph¸ ®èi víi bÒ mÆt Tr¸i §Êt.
  • 85. khÝ tîng häc : khoa häc nghiªn cøu vÒ tr¹ng th¸i vËt lÝ cña líp khÝ quyÓn vµ vÒ c¸c hiÖn tîng tù nhiªn x¶y ra trong ®ã nh : giã, b·o, m©y ma, sÊm chíp v.v...,nh»m môc ®Ých dù b¸o sù ph¸t triÓn cña thêi tiÕt. Trong khÝ tîng häc còng cã nhiÒu ngµnh nhá nh : khÝ tîng häc n«ng nghiÖp, khÝ tîng häc hµng kh«ng, hµng h¶i v.v... khÝ xo¸y : khu vùc khÝ ¸p thÊp hoÆc cao, h×nh thµnh ë tÇng khÝ quyÓn díi thÊp, cã giã thæi xo¸y vµo trung t©m ( khu khÝ ¸p thÊp) hoÆc tõ trung t©m xo¸y ra ngoµi ( khu khÝ ¸p cao). Khu khÝ ¸p cµng thÊp hoÆc cµng cao th× søc giã cµng m¹nh. Nguyªn nh©n cña hiÖn tîng giã thæi xo¸y lµ hiÖn tîng lÖch híng cña giã do lùc C«ri«lit. ë hai b¸n cÇu, híng giã xo¸y trong c¸c khu khÝ ¸p thÊp hoÆc cao ngîc chiÒu nhau. ë b¸n cÇu B¾c, giã thæi xo¸y theo chiÒu nghÞch víi chiÒu quay cña kim ®ång hå trong khu ¸p thÊp vµ thuËn víi chiÒu kim ®ång hå trong khu ¸p cao. ë b¸n cÇu Nam, giã thæi xo¸y theo híng thuËn víi chiÒu quay cña kim ®ång hå trong khu ¸p thÊp vµ nghÞch víi chiÒu kim ®ång hå trong khu ¸p cao. khiªn : nÒn cæ ®îc cÊu t¹o b»ng c¸c lo¹i ®¸ r¾n ch¾c (chñ yÕu lµ ®¸ m¨cma) cã tuæi tríc ®¹i Cæ sinh. Cã thÓ ®ã lµ nh÷ng bé phËn cßn sãt l¹i cña líp vá lôc ®Þa Nguyªn sinh. Trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, ë vïng vÜ ®é cao cã c¸c khiªn : Cana®a, Xcan®inavi vµ Xibia; ë vïng vÜ ®é thÊp cã c¸c khiªn : Braxin, Guyan, Ma®agaxca, Phi, Ên §é vµ ¤xtr©ylia. kho¸ng s¶n : nh÷ng kho¸ng vËt cã Ých trong líp vá Tr¸i §Êt ®îc khai th¸c hoÆc cha ®îc khai th¸c, cã thÓ sö dông ®îc vµo môc ®Ých kinh tÕ (chñ yÕu trong c«ng nghiÖp). C¸c kho¸ng s¶n thêng chia ra hai lo¹i : kho¸ng s¶n kim lo¹i (nh : quÆng s¾t, quÆng ®ång...) vµ kho¸ng s¶n phi kim lo¹i ( nh than ®¸, apatit...). kho¸ng vËt : vËt chÊt tù nhiªn cã thµnh phÇn ®ång nhÊt. Kho¸ng vËt thêng gÆp díi d¹ng tinh
  • 86. thÓ trong thµnh phÇn cña c¸c lo¹i ®¸. VÝ dô : th¹ch anh lµ kho¸ng vËt thêng gÆp trong ®¸ c¸t, ®¸ granit díi d¹ng tinh thÓ. Trong mét sè tµi liÖu phæ biÕn khoa häc, thuËt ng÷ kho¸ng vËt còng cßn ®îc dïng (theo nghÜa më réng lµ chÊt kho¸ng) ®Ó chØ c¸c hîp chÊt láng vµ khÝ trong líp vá Tr¸i ®Êt nh : dÇu má, khÝ ®èt, níc kho¸ng v.v... khoÐt mßn : (corrasion) h×nh thøc x©m thùc b»ng c¸ch khoÐt lâm c¸c lo¹i ®¸ ë tõng chç, do t¸c dông ma s¸t cña c¸c vËt liÖu r¾n (c¸t, cuéi, ®¸ t¶ng...) ®îc b¨ng hµ, c¸c dßng níc ch¶y hoÆc giã mang tíi. X. thªm : Mµi mßn. khèi khÝ : bé phËn kh«ng khÝ trong khÝ quyÓn, bao phñ nh÷ng vïng ®Êt ®ai réng lín, chÞu ¶nh hëng cña bÒ mÆt tiÕp xóc, nªn cã nh÷ng tÝnh chÊt kh¸c víi c¸c bé phËn kh«ng khÝ kh¸c vÒ ¸p suÊt, nhiÖt ®é, ®é Èm vµ híng di chuyÓn...C¸c khèi khÝ nµy ®îc ph©n ra hai lo¹i chÝnh : c¸c khèi khÝ nãng ( bao phñ nh÷ng vïng ®Êt ®ai ë c¸c vÜ ®é thÊp) vµ c¸c khèi khÝ l¹nh (bao phñ nh÷ng vïng ®Êt ®ai ë c¸c vÜ ®é cao). C¸c khèi khÝ nãng vµ l¹nh l¹i ph©n ra : c¸c khèi khÝ ®¹i d¬ng (bao phñ c¸c ®¹i d¬ng) vµ c¸c khèi khÝ lôc ®Þa ( bao phñ c¸c vïng ®Êt liÒn). Theo vÞ trÝ ph©n bè trªn bÒ mÆt Tr¸i ®Êt, nh÷ng khèi khÝ l¹i ph©n ra : 1)- khèi khÝ xÝch ®¹o (kÝ hiÖu lµ E) h×nh thµnh ë vïng xÝch ®¹o, kh«ng ph©n biÖt râ rÖt c¸c kiÓu lôc ®Þa vµ ®¹i d¬ng. 2)- khèi khÝ nhiÖt ®íi (kÝ hiÖu lµ T) h×nh thµnh ë c¸c vïng chÝ tuyÕn, chia ra hai kiÓu : khèi khÝ nhiÖt ®íi ®¹i d¬ng (kÝ hiÖu lµ Tm) vµ khèi khÝ nhiÖt ®íi lôc ®Þa (kÝ hiÖu lµ Tc). 3)- khèi khÝ cùc ( kÝ hiÖu lµ P) h×nh thµnh ë c¸c vïng «n ®íi, còng chia ra hai kiÓu : khèi khÝ cùc ®¹i d¬ng ( kÝ hiÖu lµ Pm) vµ khèi khÝ cùc lôc ®Þa (kÝ hiÖu lµ Pc). 4)- khèi khÝ b¨ng cùc (kÝ hiÖu lµ A) h×nh thµnh trªn c¸c vïng cùc B¾c vµ cùc Nam, còng chia ra hai kiÓu : khèi khÝ b¨ng cùc ®¹i d¬ng (kÝ hiÖu lµ Am) vµ khèi khÝ b¨ng cùc lôc ®Þa (kÝ hiÖu lµ Ac).
  • 87. MÆt tiÕp xóc gi÷a c¸c khèi khÝ n»m ë c¸c vÜ ®é kh¸c nhau vµ cã c¸c ®Æc tÝnh nãng l¹nh kh¸c nhau t¹o nªn c¸c phr«ng. Gi÷a c¸c khèi khÝ b¨ng cùc vµ cùc lµ phr«ng b¨ng cùc. Gi÷a c¸c khèi khÝ cùc vµ nhiÖt ®íi lµ phr«ng cùc. Gi÷a c¸c khèi khÝ nhiÖt ®íi vµ xÝch ®¹o, do sù chªnh lÖch vÒ c¸c ®Æc tÝnh cña chóng kh«ng lín l¾m, nªn sù h×nh thµnh c¸c phr«ng kh«ng râ rÖt. Trong mét phr«ng, nÕu khèi khÝ l¹nh chiÕm u thÕ, lÊn ¸t, ®Èy lïi khèi khÝ nãng th× ®ã lµ phr«ng l¹nh. NÕu ngîc l¹i, khèi khÝ nãng chiÕm u thÕ, ®Èy lïi khèi khÝ l¹nh, th× ®ã lµ phr«ng nãng. Thêi tiÕt ë c¸c vïng ®Êt cã phr«ng ®i qua thêng cã nhiÒu biÕn chuyÓn ®ét ngét vµ phøc t¹p, tuú theo sù gi»ng co vµ híng di chuyÓn cña c¸c khèi khÝ chiÕm u thÕ. Khèi Liªn HiÖp Anh : khèi tËp hîp c¸c quèc gia vèn cã mèi quan hÖ mËt thiÕt víi V¬ng Quèc Liªn HiÖp Anh vÒ c¸c mÆt chÝnh trÞ, kinh tÕ vµ v¨n ho¸. HiÖn nay, c¬ cÊu khèi Liªn HiÖp Anh gåm cã 51 quèc gia vµ l·nh thæ, trong ®ã hÇu hÕt lµ nh÷ng quèc gia vèn lµ thuéc ®Þa cò cña ®Õ quèc Anh, nay ®· giµnh ®îc ®éc lËp d©n téc. Bªn c¹nh c¸c quèc gia ®éc lËp còng cßn 14 l·nh thæ, cßn lµ thuéc ®Þa cña Anh nh : Hång C«ng (tr¶ l¹i cho Trung Quèc vµo th¸ng 7 n¨m 1997), quÇn ®¶o Manvinat v.v... khèi nói : bé phËn nói Ýt nhiÒu bÞ c« lËp, cã chiÒu dµi vµ chiÒu réng gÇn t¬ng ®¬ng nhau. Khèi nói cã thÓ h×nh thµnh do nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nhau (nh : kiÕn t¹o, phun trµo m¨cma v.v...) VÝ dô : khèi nói Enbrut trong d¶i Capca, khèi nói Tatra trong d¶i Cacpat v.v... khu ¸p cao : khu vùc kh«ng khÝ trªn lôc ®Þa hoÆc ®¹i d¬ng cã ¸p suÊt cao dÇn tõ r×a vµo trung t©m. Giã thæi tõ trung t©m ra ngoµi t¹o thµnh khu khÝ xo¸y t¶n. Ph¹m vi kh«ng gian cña khu ¸p cao thêng rÊt réng, ®êng kÝnh cã thÓ tíi 1.000km. C¸c khu khÝ ¸p cao ®îc h×nh thµnh do hai nguyªn nh©n : nhiÖt ( sù gi¶m thÊp nhiÖt ®é vÒ mïa ®«ng ë c¸c vïng trung t©m lôc ®Þa nh : khu
  • 88. ¸p cao Xibia, khu ¸p cao Nam Cùc v.v...) hoÆc ®éng lùc ( sù gia t¨ng khÝ ¸p do c¸c líp kh«ng khÝ bÞ dån nÐn tõ trªn cao xuèng thÊp. VÝ dô : khu ¸p cao cËn nhiÖt ®íi ë hai b¸n cÇu B¾c vµ Nam). Trong c¸c khu ¸p cao do ®éng lùc, kh«ng khÝ bÞ dån nÐn, lµm cho nhiÖt ®é t¨ng cao, kh«ng khÝ trë nªn kh« khan, khã ®¹t tr¹ng th¸i b·o hoµ. Thêi tiÕt ë ®ã thêng trong s¸ng, cã n¾ng to, nãng vÒ mïa h¹, l¹nh vÒ mïa ®«ng. NÕu thêi gian bao phñ kÐo dµi th× c¸c khu ¸p cao lµ nguyªn nh©n sinh ra hiÖn tîng h¹n h¸n. C¸c khu khÝ ¸p cao cßn gäi lµ c¸c khu khÝ xo¸y t¶n hoÆc khÝ xo¸y nghÞch. khu ¸p thÊp : khu vùc kh«ng khÝ trªn lôc ®Þa hoÆc ®¹i d¬ng cã ¸p suÊt thÊp dÇn tõ r×a vµo trung t©m. Giã thæi tõ ngoµi vµo trung t©m t¹o thµnh mét khu khÝ xo¸y tô. C¸c khu ¸p thÊp còng cã ph¹m vi kh«ng gian t¬ng tù nh c¸c khu ¸p cao. Nguyªn nh©n h×nh thµnh chóng còng do nhiÖt vµ ®éng lùc. Trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, vµo mïa h¹, ë c¸c vïng lôc ®Þa lín thêng cã c¸c khu ¸p thÊp h×nh thµnh do sù t¨ng cao nhiÖt ®é. VÝ dô : khu ¸p thÊp B¾c Ên §é. ë vïng xÝch ®¹o còng nh c¸c vïng vÜ tuyÕn 600, thêng xuyªn cã c¸c khu ¸p thÊp do ®éng lùc. ë ®©y cã hiÖn tîng kh«ng khÝ tõ cùc vµ kh«ng khÝ tõ chÝ tuyÕn trµn vÒ (giã T©y), gÆp nhau, bèc lªn cao. Trong qu¸ tr×nh nµy, kh«ng khÝ ho¸ l¹nh, t¹o ®iÒu kiÖn cho h¬i níc b·o hoµ. Thêi tiÕt trong c¸c khu ¸p thÊp thêng ©m u, cã nhiÒu m©y, ma hoÆc tuyÕt r¬i. §Æc biÖt c¸c khu ¸p thÊp s©u, h×nh thµnh trªn c¸c phr«ng cùc vµ trªn ®êng héi tô nhiÖt ®íi thêng lµ nguyªn nh©n sinh ra c¸c trËn ma lín vµ c¸c c¬n b·o ( khu ¸p thÊp nhiÖt ®íi cã giã cÊp 6-7). C¸c khu khÝ ¸p thÊp cßn gäi lµ c¸c khu khÝ xo¸y tô hoÆc khÝ xo¸y thuËn. khu b¶o tån : khu ®Êt ®ai réng lín, dµnh cho viÖc lu gi÷ c¸c gièng, loµi thùc vËt vµ ®éng vËt quý, hiÕm, trong ®ã chóng ®îc tù do sinh sèng vµ ph¸t triÓn.
  • 89. khu chÕ xuÊt : c¸ch nãi ng¾n, gän cña thuËt ng÷ khu chÕ biÕn - xuÊt khÈu. Khu vùc ®Êt ®ai trong mét quèc gia thêng cã kÕt cÊu h¹ tÇng tèt, ®îc Nhµ Níc quy ®Þnh cho hëng mét quy chÕ ®Æc biÖt ®Ó khuyÕn khÝch ph¸t triÓn, s¶n xuÊt c¸c mÆt hµng xuÊt khÈu. Trong mét sè níc ®ang ph¸t triÓn, viÖc thµnh lËp c¸c khu chÕ xuÊt chñ yÕu nh»m c¸c môc ®Ých : thu hót sù ®Çu t vèn cña c¸c c«ng ti t b¶n níc ngoµi ®Ó x©y dùng c¸c c¬ së c«ng nghiÖp, nhËp c¶ng kÜ thuËt, thùc hiÖn qu¸ tr×nh chuyÓn giao c«ng nghÖ vµ gi¶i quyÕt c«ng ¨n, viÖc lµm cho nguån lao ®éng d thõa. ViÖc thµnh lËp c¸c khu chÕ xuÊt hiÖn nay ®· kh¸ phæ biÕn ë nhiÒu níc ®ang ph¸t triÓn thuéc c¸c ch©u ¸, Phi vµ MÜ Latinh. khu mËu dÞch tù do : khu vùc ®îc c¸c quèc gia chñ nhµ quy ®Þnh dµnh cho nh÷ng quy chÕ u tiªn vµ thuËn lîi trong viÖc bu«n b¸n víi níc ngoµi nh : miÔn hoµn toµn c¸c lo¹i thuÕ ®¸nh vµo c¸c hµng xuÊt, nhËp khÈu v.v... khu vùc giê : khu vùc trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt ®îc quy ®Þnh cã mét giê chung, thèng nhÊt. Khu vùc nµy ®îc giíi h¹n gi÷a hai kinh tuyÕn c¸ch nhau 150. Theo quy íc quèc tÕ, bÒ mÆt Tr¸i §Êt ®îc chia ra lµm 24 khu vùc. Khu vùc gèc ®¸nh sè 0 ®îc tÝnh tõ kinh tuyÕn 7030' T ®Õn 7030'§. X. thªm : Giê khu vùc. khñng ho¶ng kinh tÕ : t×nh tr¹ng khã kh¨n vÒ kinh tÕ x¶y ra do sù c©n b»ng gi÷a s¶n xuÊt vµ tiªu thô bÞ ph¸ vì. KÕt qu¶ dÉn ®Õn lµ hµng ho¸ tiªu dïng hoÆc qu¸ thiÕu thèn (khñng ho¶ng thiÕu) hoÆc qu¸ d thõa (khñng ho¶ng thõa). C¸c cuéc khñng ho¶ng thõa thêng dÉn ®Õn t×nh tr¹ng bu«n b¸n Õ Èm, c«ng nh©n thÊt nghiÖp, c¸c c¬ së s¶n xuÊt ph¸ s¶n... Tr¸i l¹i, c¸c cuéc khñng ho¶ng thiÕu l¹i dÉn ®Õn t×nh tr¹ng hµng ho¸ khan hiÕm, gi¸ c¶ gia t¨ng, tiÒn tÖ mÊt gi¸, n¹n ®Çu c¬, tÝch tr÷ lan trµn, ®êi sèng cña c«ng nh©n, viªn chøc khã kh¨n, l¹m ph¸t...ë c¸c níc
  • 90. cã nÒn kinh tÕ kh«ng æn ®Þnh, thêng x¶y ra c¸c cuéc khñng ho¶ng theo chu k×. khñng long : loµi bß s¸t khæng lå sèng phæ biÕn trong ®¹i Trung sinh, hiÖn nay ®· bÞ tuyÖt chñng. VÒ nguyªn nh©n, tríc ®©y cã nhiÒu tµi liÖu cho r»ng : ®ã lµ hËu qu¶ cña sù thay ®æi khÝ hËu trong thêi k× b¨ng hµ kØ §Ö Tø, nhng gÇn ®©y, ngêi ta l¹i cho r»ng ®ã lµ hËu qu¶ cña mét vô næ do mét thiªn th¹ch khæng lå r¬i xuèng Tr¸i §Êt. kØ ®Ö tam : thêi k× ®Þa chÊt trong ®¹i T©n sinh, kÐo dµi vµo kho¶ng 70 triÖu n¨m vµ ®îc ®Æc trng b»ng cuéc vËn ®éng t¹o s¬n lín : Anpi, Himalaya, An®et...vµ sù ph©n ho¸ ra c¸c ®éng vËt cã vó. kØ ®Ö tø : thêi k× cuèi cïng trong lÞch sö Tr¸i §Êt, b¾t ®Çu c¸ch ®©y kho¶ng 1 triÖu n¨m vµ cßn kÐo dµi ®Õn ngµy nay. KØ §Ö Tø ®îc ®¸nh dÊu b»ng sù xuÊt hiÖn vµ qu¸ tr×nh tiÕn ho¸ cña con ngêi. ë ch©u ¢u vµ B¾c MÜ, thêi k× nµy còng ®îc ®¸nh dÊu b»ng nhiÒu ®ît b¨ng hµ lôc ®Þa lín. kÜ thuËt : tËp hîp c¸c ph¬ng tiÖn, thiÕt bÞ, m¸y mãc còng nh c¸c biÖn ph¸p sö dông chóng nh»m môc ®Ých s¶n xuÊt, t¹o ra c¸c s¶n phÈm míi hoÆc phôc vô c¸c nhu cÇu kh¸c cña x· héi. KiÕn t¹o hoµ b×nh : (peace making) thuËt ng÷ chØ sù lËp l¹i hoµ b×nh th«ng qua viÖc gi¶i quyÕt hoµ b×nh c¸c vÊn ®Ò tranh chÊp quèc tÕ. kiÕn t¹o m¶ng : thuyÕt vÒ sù h×nh thµnh vµ ph©n bè c¸c lôc ®Þa vµ ®¹i d- ¬ng trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt. ThuyÕt nµy ®îc x©y dùng dùa trªn c¸c thuyÕt vÒ lôc ®Þa tr«i vµ vÒ sù t¸ch gi·n liªn tôc cña ®¸y c¸c ®¹i d¬ng. Theo thuyÕt kiÕn t¹o m¶ng th× nguyªn nh©n sinh ra hiÖn tîng c¸c lôc ®Þa tr«i, chñ yÕu lµ do sù phun trµo m¨cma tõ c¸c sèng nói díi ®¸y ®¹i d- ¬ng. ë ®ã c¸c dßng m¨cma láng tõ díi s©u lu«n lu«n trµo lªn, lµm cho m¶ng vá ®¸y ®¹i d- ¬ng dÇn dÇn t¸ch ra, dån Ðp vµo c¸c m¶ng lôc ®Þa, ®Èy chóng di chuyÓn. HiÖn tîng nµy ®· x¶y ra tõ 180 triÖu n¨m tríc
  • 91. ®©y vµ vÉn cßn tiÕp diÔn cho ®Õn ngµy nay. VÝ dô : hai bê §¹i T©y D¬ng hiÖn nay trung b×nh mçi n¨m c¸ch xa nhau thªm 3cm, cßn hai bê Th¸i B×nh D¬ng th× vµo kho¶ng tõ 8 ®Õn 10cm. Còng theo thuyÕt nµy th× c¸c lôc ®Þa trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt hiÖn nay, xa kia vèn tõ mét lôc ®Þa duy nhÊt t¸ch ra. Qu¸ tr×nh ph©n ho¸ thµnh c¸c m¶ng lôc ®Þa ®îc phøc t¹p ho¸ thªm do nh÷ng ho¹t ®éng ®æ vì míi xaû ra c¸ch ®©y tõ 10 ®Õn 20 triÖu n¨m, h×nh thµnh nªn Hång H¶i vµ c¸c ®øt g·y ë Trung Phi. kim c¬ng : kho¸ng vËt cã ®é cøng lín nhÊt trong c¸c lo¹i kho¸ng vµ kim lo¹i. VÒ thµnh phÇn ho¸ häc, kim c¬ng lµ nguyªn tè cacbon tinh khiÕt. Kim c¬ng cã ®é s¸ng vµ mµu s¾c rùc rì h¬n h¼n c¸c lo¹i ®¸ quý kh¸c, v× vËy nã cã gi¸ trÞ cao trong viÖc chÕ t¹o c¸c ®å trang søc, c¸c mòi khoan, mòi dao c¾t kÝnh v.v...PhÇn lín kim c¬ng ®îc h×nh thµnh trong dung nham ë c¸c èng phun cña nói löa ®· t¾t. N¬i cã nhiÒu má kim c¬ng lín nhÊt thÕ giíi hiÖn nay lµ vïng Nam Phi. Träng lîng cña kim c¬ng thêng ®îc tÝnh b»ng ®¬n vÞ cara ( 1 cara = 0,2g). kim lo¹i ®en : c¸c kim lo¹i cã mµu xÉm thêng dïng trong c«ng nghiÖp gang thÐp ( c«ng nghiÖp luyÖn kim ®en) nh : s½t, mangan vµ cr«m. kim lo¹i hiÕm : nhãm kim lo¹i mµ trong ®êi sèng thêng ngµy chóng ta Ýt tiÕp xóc vµ Ýt nãi tíi. Cã thÓ lµ do hµm lîng cña chóng trong líp vá Tr¸i §Êt cã tØ lÖ rÊt thÊp ( nh : Bªri, Gecmani ...) hoÆc møc ®é ph©n t¸n cña chóng qu¸ cao (mÆc dÇu hµm lîng trong líp vá Tr¸i §Êt kh«ng thÊp, nh : Rubi®i...) hoÆc kÜ thuËt khai th¸c vµ tinh luyÖn cßn gÆp nhiÒu khã kh¨n, lîng s¶n xuÊt cha nhiÒu ( VÝ dô : titan, urani..). Danh môc c¸c kim lo¹i hiÕm lu«n lu«n thay ®æi do tr×nh ®é khoa häc vµ kÜ thuËt khai th¸c ph¸t triÓn. VÝ dô : tríc ®©y, nh«m ®- îc coi lµ kim lo¹i hiÕm. Nã ®îc khai th¸c tõ gi÷a thÕ kØ 19 ë Ph¸p, nhng v× gi¸ thµnh s¶n xuÊt cao, nªn trong mét thêi gian
  • 92. dµi, nã chØ dïng ®Ó lµm c¸c ®å trang søc. Trong mét Héi nghÞ quèc tÕ, Men®ªlªep ®· ®îc tÆng mét chiÕc b×nh b»ng nh«m, coi nh mét tÆng phÈm quý gi¸. Ngµy nay, nh«m ®· trë thµnh mét kim lo¹i th«ng dông, kh«ng cßn hiÕm nh h¬n mét thÕ kØ tríc ®©y. kim lo¹i mµu : nhãm c¸c kim lo¹i cã nhiÒu mµu s¾c kh¸c nhau nh : ®ång, ch×, kÏm, niken, nh«m, c«ban v.v... Trong líp vá Tr¸i §Êt, c¸c kim lo¹i mµu thêng cã tØ lÖ ph©n t¸n cao. Hµm lîng cña chóng trong quÆng Ýt khi vît qu¸ 5%, v× vËy viÖc chÕ luyÖn c¸c kim lo¹i mµu thêng khã kh¨n vµ ph¶i sö dông mét lîng nguyªn liÖu rÊt lín. kim lo¹i quý : nhãm kim lo¹i cã nh÷ng tÝnh chÊt ®Æc biÖt nh : kh«ng rØ, cã ¸nh kim vµ mµu s¾c ®Ñp. Con ngêi tõ xa ®· biÕt sö dông chóng ®Ó lµm c¸c ®å trang søc vµ lµm vËt trung gian ®Ó trao ®æi hµng ho¸. VÝ dô : vµng, b¹c, b¹ch kim... kim ng¹ch : tæng gi¸ trÞ ngo¹i th¬ng ( hµng ho¸ xuÊt, nhËp khÈu) ®¹t ®îc trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh. kinh ®é ®Þa lÝ : ®é dµi cña cung trªn mét vÜ tuyÕn, tõ mét ®Þa ®iÓm nhÊt ®Þnh trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt ®Õn kinh tuyÕn gèc. NÕu ®Þa ®iÓm n»m ë phÝa ®«ng kinh tuyÕn gèc th× lµ kinh ®é §«ng (§), nÕu ë phÝa t©y kinh tuyÕn gèc th× lµ kinh ®é T©y (T). §¬n vÞ tÝnh lµ : ®é, phót, gi©y. VÝ dô : kinh ®é cña ®¶o Cån Cá, ë ngoµi kh¬i níc ta lµ : 107021' §. kinh tÕ cã kÕ ho¹ch : nÒn kinh tÕ cã ®Þnh híng vµ do Nhµ Níc kiÓm so¸t, nh»m môc ®Ých hi väng lo¹i trõ c¸c cuéc khñng ho¶ng vµ phôc vô lîi Ých cña nh©n d©n lao ®éng. Trong nÒn kinh tÕ nµy, Nhµ Níc n¾m trong tay mét sè lÜnh vùc quan träng nh : tiÒn tÖ, tµi chÝnh, thuÕ m¸, gi¸ c¶, vèn ®Çu t v.v... kinh tÕ híng ngo¹i : nÒn kinh tÕ híng vµo viÖc ph¸t triÓn c¸c ngµnh s¶n xuÊt phôc vô cho xuÊt khÈu. Trong giai ®o¹n hiÖn nay, phÇn lín c¸c níc ®ang ph¸t triÓn ®Òu cã nÒn kinh tÕ
  • 93. híng ngo¹i. §ã còng lµ mét biÓu hiÖn cña t×nh tr¹ng phô thuéc vµo níc ngoµi vÒ mÆt kinh tÕ. kinh tÕ híng néi : nÒn kinh tÕ híng chñ yÕu vµo viÖc ph¸t triÓn c¸c ngµnh s¶n xuÊt phôc vô cho nhu cÇu tiªu dïng trong níc. NÒn kinh tÕ nµy rÊt quan t©m ®Õn viÖc n©ng cao gi¸ trÞ c¸c tµi nguyªn quèc gia vµ mau chãng ph¸t triÓn thÞ trêng néi ®Þa. kinh tÕ thÞ trêng : 1)- nÒn kinh tÕ trong ®ã sù c©n b»ng vÒ cung vµ cÇu chØ hoµn toµn phô thuéc vµo c¸c c¬ chÕ tù nhiªn do thÞ trêng chi phèi. 2)- nÒn kinh tÕ s¶n xuÊt hµng ho¸ phôc vô chñ yÕu cho viÖc trao ®æi trªn thÞ trêng. kinh tÕ tù chñ : nÒn kinh tÕ kh«ng bÞ sù chi phèi cña níc ngoµi, trong ®ã bé m¸y s¶n xuÊt cã kh¶ n¨ng cung cÊp gÇn nh toµn bé c¸c s¶n phÈm ®¸p øng cho thÞ trêng quèc gia, VÝ dô : nÒn kinh tÕ cña Ên §é, Trung Quèc... kinh tÕ tù do : nÒn kinh tÕ trong ®ã Nhµ Níc ®Ó cho t nh©n n¾m quyÒn së h÷u ®Êt ®ai vµ c¸c xÝ nghiÖp c«ng nghiÖp. NÒn kinh tÕ nµy phô thuéc vµo thÞ trêng vµ chØ quan t©m ®Õn kh©u tiªu thô. Kinh tÕ tù cÊp, tù tóc : nÒn kinh tÕ trong ®ã c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt chØ nh»m tho¶ m·n nh÷ng nhu cÇu néi ®Þa hoÆc ®Þa ph¬ng. NÒn kinh tÕ nµy ®èi lËp víi nÒn kinh tÕ thÞ trêng, trong ®ã ngêi s¶n xuÊt lµm ra hµng ho¸ víi môc ®Ých b¸n ra ngoµi vµ thiªn vÒ c¸c s¶n phÈm cã kh¶ n¨ng th¬ng m¹i ho¸. kinh tuyÕn ®Þa lÝ : ®êng ng¾n nhÊt trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, nèi hai cùc B¾c vµ Nam cña Tr¸i §Êt. kinh tuyÕn gèc : kinh tuyÕn ®îc ®¸nh sè 0 (theo quy íc quèc tÕ) ®i qua ®µi thiªn v¨n Grinuýt ë ngo¹i « thµnh phè Lu©n §«n. kinh tuyÕn tõ : ®êng nèi hai tõ cùc B¾c vµ Nam cña Tr¸i §Êt, phï hîp víi h- íng B¾c - Nam cña kim nam ch©m. Híng cña kinh tuyÕn tõ kh«ng hoµn toµn trïng víi híng cña kinh tuyÕn
  • 94. ®Þa lÝ. Gãc lÖch h×nh thµnh gi÷a kinh tuyÕn tõ vµ kinh tuyÕn ®Þa lÝ, ë bÊt cø ®Þa ®iÓm nµo, gäi lµ : gãc hay ®é tõ thiªn. KÝnh thiªn v¨n : dông cô quang häc dïng ®Ó quan s¸t c¸c thiªn thÓ trªn bÇu trêi. L l¹c ®µ : ®éng vËt lín thuéc loµi nhai l¹i, cã kh¶ n¨ng chÞu nãng, chÞu kh¸t giái. L¹c ®µ ®îc ch¨n nu«i ®Ó lÊy l«ng, da, thÞt, s÷a vµ lµm ph¬ng tiÖn vËn t¶i, ®i l¹i trong sa m¹c. L¹c ®µ cã hai gièng : gièng hai bíu cã l«ng dµy sèng trong c¸c hoang m¹c ë ch©u ¸ vµ gièng mét bíu cã l«ng tha, ng¾n, sèng trong c¸c hoang m¹c ë ch©u Phi. l·i suÊt : sè tiÒn l·i tÝnh b»ng phÇn tr¨m cña tiÒn vèn bá ra cho vay hoÆc ®Çu t kinh doanh trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh (th¸ng, n¨m vv...). VÝ dô : l·i suÊt hµng n¨m 4%, nghÜa lµ cø 100 ®¬n vÞ vèn bá ra th× mçi n¨m ®îc l·i 4 ®¬n vÞ. lama : gia sóc lín thuéc hä l¹c ®µ, th©n dµi kho¶ng 2,5m, sinh sèng ë c¸c miÒn nói Nam MÜ. §îc sö dông lµm ph¬ng tiÖn vËn t¶i ®å ®¹c, cho thÞt, l«ng vµ cã thÓ sèng ®îc 20 n¨m. l¹m ph¸t : t×nh tr¹ng mÊt c©n ®èi trong nÒn kinh tÕ, biÓu hiÖn ë chç : sè lîng tiÒn ph¸t hµnh, lu th«ng trong x· héi qu¸ lín, kh«ng phï hîp víi gi¸ trÞ tæng sè cña c¶i lµm ra. HËu qu¶ lµ ®ång tiÒn mÊt gi¸, søc mua cña ngêi d©n lao ®éng ¨n l¬ng gi¶m sót. lan«t : (Llanos) thuËt ng÷ chØ nh÷ng ®ång b»ng cã líp phñ thùc vËt xavan ë Vªnªxuªla (Nam MÜ). L·nh h¶i : vïng biÓn n»m s¸t ngay bªn ngoµi vïng néi thuû, cã gi¸ trÞ b¶o ®¶m cho nh÷ng nguån lîi vÒ tµi nguyªn sinh vËt biÓn vµ cho sù an ninh, quèc phßng cña phÇn l·nh thæ trong ®Êt liÒn cña níc ven biÓn. Tríc kia, chiÒu réng cña l·nh h¶i thêng ®îc quy ®Þnh lµ 3 h¶i lÝ, phï hîp víi tÇm b¾n xa cña ®¹i b¸c, trªn c¸c h¹m thuyÒn lóc bÊy giê. HiÖn nay, theo quy ®Þnh cña LuËt BiÓn 1982, th× chiÒu réng cña l·nh h¶i ®îc Ên ®Þnh lµ : kh«ng vît qu¸ 12 h¶i lÝ, tÝnh tõ ®êng c¬ së.
  • 95. VÒ mÆt ph¸p lÝ, l·nh h¶i tuy lµ vïng biÓn thuéc chñ quyÒn cña níc ven biÓn, nhng vÉn ph¶i b¶o ®¶m quyÒn ®îc ®i qua kh«ng g©y h¹i cña tµu thuyÒn cña c¸c níc kh¸c. latªrit : (®Êt ®¸ ong) lo¹i ®Êt cøng mµu ®á g¹ch, giµu chÊt s¾t, cã cÊu tróc d¹ng tæ ong, thêng gÆp ë c¸c vïng ®åi kh«ng cã líp phñ thùc vËt ë c¸c miÒn nhiÖt ®íi vµ cËn nhiÖt ®íi. Qu¸ tr×nh h×nh thµnh ®Êt latªrit phô thuéc vµo nhiÒu nh©n tè, trong ®ã quan träng nhÊt lµ ®Þa h×nh vµ khÝ hËu. Latªrit cã hai d¹ng : tæ ong vµ c¸c khèi kÕt von g¾n kÕt. ë níc ta, latªrit thêng ph¸t triÓn trªn c¸c vïng ®Êt cao thuéc trung du, trong d¶i phï sa cæ. l¸t c¾t ®Þa h×nh : h×nh vÏ mét khu vùc ®Êt ®ai, biÓu hiÖn ®îc ®Çy ®ñ h×nh d¸ng vµ ®é cao cña c¸c lo¹i ®Þa h×nh däc theo mét ®êng (tuyÕn) c¾t nhÊt ®Þnh. LÞch Håi Gi¸o : LÞch tÝnh theo vßng quay cña MÆt Tr¨ng. Mét n¨m lÞch cã 12 th¸ng. C¸c th¸ng lÎ nh : 1,3,5...cã 30 ngµy. C¸c th¸ng ch½n cã 29 ngµy. Ngêi Håi Gi¸o tÝnh ¢m lÞch b¾t ®Çu tõ thêi ®iÓm mµ Th¸nh M«hamet rêi Mecca vÒ Mª®ina. Ngµy ®ã, theo d¬ng lÞch lµ ngµy thø 6 16/7/n¨m 622 sau CN. lÞch ph¸p : ph¬ng ph¸p lµm lÞch c¨n cø vµo sù vËn ®éng cña Tr¸i §Êt trªn quü ®¹o xung quanh MÆt Trêi (d¬ng lÞch), hoÆc sù vËn ®éng cña MÆt Tr¨ng trªn quü ®¹o xung quanh Tr¸i §Êt (©m lÞch), hoÆc phèi hîp c¶ hai sù vËn ®éng cña Tr¸i §Êt vµ MÆt Tr¨ng (©m d¬ng lÞch). D¬ng lÞch ®îc tÝnh mçi n¨m ch½n 365 ngµy. V× Tr¸i §Êt vËn chuyÓn mét vßng quanh MÆt Trêi mÊt kho¶ng 365 ngµy 1/4 nªn cø 4 n¨m d¬ng lÞch l¹i cã mét n¨m nhuËn cã 366 ngµy. ¢m lÞch ®îc tÝnh mçi n¨m 354 hoÆc 355 ngµy, mçi th¸ng ch½n 29 hoÆc 30 ngµy, v× MÆt Tr¨ng vËn chuyÓn mét vßng quanh Tr¸i §Êt ph¶i mÊt kho¶ng 29 ngµy 1/2. ¢m d¬ng lÞch ®îc tÝnh theo c¶ sù vËn chuyÓn cña Tr¸i §Êt quanh MÆt Trêi vµ sù vËn chuyÓn cña MÆt Tr¨ng quanh Tr¸i §Êt. Mét n¨m d¬ng lÞch cã 365 ngµy, b»ng 12 th¸ng 11 ngµy ©m lÞch, v× vËy trung b×nh cø kho¶ng 3 n¨m ©m d¬ng lÞch l¹i cã mét n¨m nhuËn cã 13 th¸ng ©m lÞch ( thªm 1 th¸ng). HiÖn nay, ta vÉn dïng c¶ hai lo¹i lÞch : d¬ng lÞch vµ ©m d¬ng lÞch. liªn bang : chÕ ®é cña mét quèc gia h×nh thµnh do sù tù nguyÖn tËp hîp cña nhiÒu quèc gia nhá cã nh÷ng mèi quan hÖ g¾n bã víi nhau vÒ nhiÒu mÆt, nh»m môc ®Ých thùc hiÖn nh÷ng quyÒn lîi chung. VÒ mÆt ®èi néi, mçi quèc gia ®Òu cã nh÷ng quyÒn h¹n nhÊt ®Þnh, do hiÕn ph¸p cña Liªn bang quy ®Þnh, nhng vÒ ®èi ngo¹i th× chØ Liªn
  • 96. bang míi cã ®Çy ®ñ c¸c quyÒn h¹n cña mét quèc gia ®éc lËp, tù chñ. liªn hiÖp anh : X. Khèi Liªn hiÖp Anh. liªn hiÖp ho¸ : (liªn hîp ho¸) h×nh thøc hîp nhÊt s¶n xuÊt, dùa trªn c¬ së s¸p nhËp c¸c xÝ nghiÖp s¶n xuÊt ra c¸c s¶n phÈm kh¸c nhau, nhng cã liªn quan víi nhau, thµnh mét xÝ nghiÖp liªn hiÖp cã sù chØ ®¹o, ®iÒu hµnh thèng nhÊt ®Ó khÐp kÝn quy tr×nh s¶n xuÊt, lµm ra nh÷ng s¶n phÈm nhÊt ®Þnh. Trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt, s¶n phÈm cña xÝ nghiÖp nµy cã thÓ lµ nguyªn liÖu, vËt liÖu phô hoÆc b¸n thµnh phÈm cña nh÷ng xÝ nghiÖp kh¸c. VÝ dô : trong xÝ nghiÖp gang thÐp cã c¸c xÝ nghiÖp : khai th¸c than, khai th¸c quÆng s¾t, xÝ nghiÖp ®iÖn, níc, xÝ nghiÖp ho¸ chÊt, xÝ nghiÖp luyÖn gang, xÝ nghiÖp c¸n thÐp, xÝ nghiÖp vËn t¶i vv...TÊt c¶ c¸c xÝ nghiÖp nµy chÞu sù l·nh ®¹o cña mét ban gi¸m ®èc chung. S¶n xuÊt cña tõng xÝ nghiÖp ph¶i n»m trong d©y chuyÒn s¶n xuÊt ra s¶n phÈm cuèi cïng lµ gang, thÐp cung cÊp cho thÞ trêng. Liªn Minh ch©u ¢u : h×nh thøc tæ chøc chung cña 15 níc ch©u ¢u hiÖn nay, gåm Ph¸p, CHLB §øc, Italia, BØ , HµLan, Lucxembua, Anh, Ailen, §an M¹ch, Hi L¹p, T©y Ban Nha, Bå §µo Nha, ¸o, PhÇn Lan vµ Thuþ §iÓn . N¨m 1991, Héi nghÞ Maaxtrich ë Hµ Lan ®· th«ng qua viÖc ph¸t triÓn Céng ®ång ch©u ¢u (EEC ) thµnh Liªn Minh ch©u ¢u (EU), bao gåm sù thèng nhÊt gi÷a c¸c níc nãi trªn, kh«ng nh÷ng chØ vÒ mÆt kinh tÕ, tiÒn tÖ, mµ c¶ vÒ mÆt chÝnh trÞ, ngo¹i giao vµ quèc phßng. Khèi Liªn Minh ch©u ¢u ®îc chÝnh thøc thµnh lËp vµ ho¹t ®éng tõ 1993, sau khi quèc héi c¸c níc thµnh viªn phª chuÈn hiÖp íc Maaxtrich. Sè níc thµnh viªn lóc ®Çu lµ 12 (níc cò thuéc khèi Céng ®ång ch©u ¢u). §Õn 1995, cã thªm 3 thµnh viªn míi lµ : ¸o, PhÇn Lan vµ Thôy §iÓn, n©ng tæng sè níc lªn 15 níc. lim«ng : lo¹i ®Êt thÞt ®îc cÊu t¹o tõ nh÷ng phÇn tö kho¸ng mÞn cã ®é ph× cao, h×nh thµnh do t¸c ®éng cña giã hoÆc cña níc. lim«nit : quÆng s¾t mµu n©u vµng hoÆc n©u xÉm cã nguån gèc trÇm tÝch. Thµnh phÇn chñ yÕu lµ «xyt s¾t ngËm níc (Fe2O3nH2O) ®îc h×nh thµnh qua qu¸ tr×nh l¾ng ®äng trong c¸c hå, ®Çm v.v... linh d¬ng : gièng dª rõng, cã sõng dµi vµ cong vÒ phÝa sau, sinh sèng ë ch©u Phi vµ ch©u ¸. lâi tr¸i ®Êt : (nh©n Tr¸i §Êt) bé phËn trung t©m, n»m s©u nhÊt ë trong lßng Tr¸i §Êt, cã ®êng b¸n kÝnh kho¶ng 3.400km. Thµnh phÇn cña
  • 97. nã, theo dù ®o¸n, cã lÏ gåm c¸c lo¹i silicat vµ kim lo¹i nÆng, nãng ch¶y, cã tØ träng lín gÇn 12. lßng ch¶o ®¹i d¬ng : bé phËn réng lín ë ®¸y ®¹i d¬ng cã ®Þa h×nh t¬ng ®èi b»ng ph¼ng vµ cã c¸c líp trÇm tÝch bao phñ. §é s©u trung b×nh tõ 2.500 ®Õn 3.000m trë lªn. Lç hæng ®en : thuËt ng÷ dïng trong Thiªn v¨n häc ®Ó chØ mét ng«i sao cã träng lîng, søc hót lín ®Õn møc ¸nh s¸ng còng bÞ hót vµo trong lâi cña nã, kh«ng tho¸t ra ®îc. ChÝnh v× vËy nªn ng«i sao kh«ng nh×n thÊy ®îc. C¸c nhµ thiªn v¨n häc ®Æt tªn cho nã lµ : lç hæng ®en. líp vá ®¸ : líp vá cøng ë ngoµi cïng Tr¸i §Êt, ®îc cÊu t¹o do c¸c lo¹i ®¸ kh¸c nhau. Cßn gäi lµ Th¹ch quyÓn. líp vá khÝ : X. KhÝ quyÓn. líp vá sinh vËt : X. Sinh quyÓn lít : (Loess) X. Hoµng thæ lu©n canh : chÕ ®é canh t¸c dùa trªn sù lu©n chuyÓn c¸c c©y trång hµng n¨m hoÆc theo mïa, vô, trªn mét kho¶nh ®Êt cè ®Þnh. ChÕ ®é lu©n canh tríc ®©y rÊt ®îc thÞnh hµnh ë c¸c níc ch©u ¢u khi kÜ thuËt n«ng nghiÖp cßn l¹c hËu. N¨ng suÊt canh t¸c dùa chñ yÕu vµo ®é ph× tù nhiªn cña ®Êt. Th«ng thêng ngêi ta chia ®Êt ra 3 khu vùc. VÝ dô : trong n¨m ®Çu ë khu vùc 1 trång lóa m×, ë khu vùc 2 trång lóa m¹ch, ë khu vùc 3 cho ®Êt nghØ ®Ó cá mäc tù nhiªn. Sang n¨m thø 2, ngêi ta chuyÓn lóa m× sang trång ë khu vùc 2, lóa m¹ch sang khu vùc 3, cßn khu vùc 1 cho ®Êt nghØ. Sang n¨m thø 3, ngêi ta l¹i chuyÓn lóa m× sang khu vùc 3, lóa m¹ch sang khu vùc 1, cßn khu vùc 2 cho ®Êt nghØ. Nh vËy lµ mét chu k× lu©n canh kÐo dµi 3 n¨m. Sau ®ã quy tr×nh trªn l¹i t¸i diÔn. C¸ch trång trät nh vËy kh«ng cÇn nhiÒu ph©n bãn, mµ chØ tr«ng cËy vµo sù kh«i phôc ®é ph× tù nhiªn cña ®Êt. KÜ thuËt th« s¬ nµy ®· ®em l¹i n¨ng suÊt kh¸ cao ë ch©u ¢u vµo c¸c thÕ kØ 18,19. lò : t×nh tr¹ng níc d©ng cao trong lßng c¸c s«ng, suèi sau nh÷ng trËn m- a to. Lóa trêi : lóa mäc hoang ë vïng ngËp níc thuéc ®ång b»ng s«ng Cöu Long tríc ®©y, trong c¸c tØnh §ång Th¸p, An Giang, Kiªn Giang, Long An. HiÖn nay, gièng lóa nµy s¾p tuyÖt chñng. Lóa trêi cã th©n cøng nh c©y sËy, thêng chÝn kh«ng ®Òu vµo kho¶ng th¸ng 11 ©m lÞch. H¹t lóa khi chÝn rÊt dÔ rông. Muèn thu ho¹ch, ngêi ta
  • 98. ph¶i dùng phªn ch¾n ë hai bªn xuång råi dïng sµo ®Ëp vµo b«ng lóa cho h¹t rông vµo trong lßng thuyÒn. LuËn chøng kinh tÕ kÜ thuËt : thuËt ng÷ dïng ®Ó chØ viÖc nhËn xÐt, gi¶i tr×nh tÝnh kh¶ thi cña mét ®Ò ¸n, chñ yÕu vÒ mÆt kinh tÕ vµ kÜ thuËt, nh»m môc ®Ých gi¶i ®¸p ®îc c©u hái chÝnh lµ : dù ¸n ®Ò ra liÖu cã hiÖu qu¶ kh«ng vµ cã nªn thùc hiÖn kh«ng ? lôc ®Þa : X. §¹i lôc. lôc ®Þa tr«i : thuyÕt cña nhµ khoa häc ngêi §øc A.Vªghªne (1880-1930). N¨m 1912, dùa vµo viÖc nghiªn cøu ®Þa chÊt vµ cæ sinh trªn b¶n ®å thÕ giíi, Vªghªne ®· nhËn thÊy cã sù khíp nhau gi÷a c¸c d¹ng bê biÓn cña Nam MÜ víi T©y Phi, cña lôc ®Þa ¤xtr©ylia víi Ên §é vµ §«ng Phi däc theo v. Arap...Tõ ®ã, «ng ®· n¶y ra ý nghÜ vÒ hiÖn tîng tr«i gi¹t cña c¸c lôc ®Þa vµ cho r»ng : suèt trong ®¹i Cæ sinh, c¸c lôc ®Þa trªn thÕ giíi vÉn cßn dÝnh liÒn víi nhau thµnh mét lôc ®Þa duy nhÊt gäi lµ Pangªa. Chóng chØ míi b¾t ®Çu t¸ch ra tõ ®¹i Trung sinh, c¸ch ®©y tõ kho¶ng 200 triÖu ®Õn 70 triÖu n¨m. N¨m 1915 «ng ®· cho xuÊt b¶n cuèn s¸ch tr×nh bµy vÒ häc thuyÕt "Lôc ®Þa tr«i gi¹t" cña «ng. Cuèn s¸ch ®îc mét sè nhµ khoa häc trªn thÕ giíi hoan nghªnh, nhng còng cã kh«ng Ýt ngêi ph¶n b¸c. VÊn ®Ò chÝnh nªu ra lµ c©u hái "Nguyªn nh©n nµo ®· lµm cho c¸c lôc ®Þa tr«i ?". §Ó t×m thªm chøng cí cho thuyÕt míi, n¨m 1930, Vªghªne ®· dÉn ®Çu mét ®oµn ®i th¸m hiÓm ë ®¶o Gr¬nlen, vµ «ng ®· mÊt t¹i ®©y. lôt : hiÖn tîng níc trong lßng s«ng trµn ra khái bê, lµm ngËp mét diÖn tÝch ®Êt ®ai, ®ång ruéng, lµng m¹c réng lín trong nh÷ng thêi k× níc to hoÆc lò. luyÖn kim ®en : ngµnh c«ng nghiÖp s¶n xuÊt ra gang, thÐp. LuyÖn kim ®en ph¶i tiÕn hµnh qua 3 giai ®o¹n liªn tiÕp : nÊu ch¶y gang trong lß cao, luyÖn thÐp vµ c¸n thÐp. luyÖn kim mµu : ngµnh c«ng nghiÖp s¶n xuÊt ra c¸c kim lo¹i cã mµu nh : ®ång, kÏm, ch×, nh«m vv...vµ c¸c kim lo¹i hiÕm, kim lo¹i quý nh : v«nphram, m«lip®en, vµng, b¹c...PhÇn lín c¸c quÆng kim lo¹i mµu ®Òu cã hµm lîng kim lo¹i rÊt thÊp. VÝ dô : ®ång chØ cã kho¶ng 1%. V× vËy tríc khi luyÖn, kh©u lµm giµu quÆng rÊt cÇn thiÕt. Trong c¸c quÆng kim lo¹i mµu, ngoµi kim lo¹i chÝnh, thêng cã mét sè kim lo¹i phô ®i kÌm, v× vËy ®Ó hîp lÝ ho¸ s¶n xuÊt, trong qu¸ tr×nh luyÖn kim mµu, ngêi ta thêng cè g¾ng tËn thu
  • 99. tÊt c¶ c¸c thµnh phÇn cã Ých kh¸c. VÝ dô : trong qu¸ tr×nh luyÖn cr«m, ngêi ta cè g¾ng tËn thu c¶ niken vµ c«ban. Trong qu¸ tr×nh luyÖn thiÕc, ngêi ta tËn thu c¶ titan vµ v«nphram vv... líi kinh vÜ tuyÕn : hÖ thèng c¸c ®êng kinh tuyÕn vµ vÜ tuyÕn kÎ ngang däc trªn b¶n ®å vµ trªn qu¶ cÇu dïng ®Ó x¸c ®Þnh vÞ trÝ c¸c ®Þa ®iÓm trªn Tr¸i §Êt. Trªn b¶n ®å, tuú theo c¸c ph¬ng ph¸p chiÕu ®å kh¸c nhau, c¸c líi kinh, vÜ tuyÕn ®Òu thÓ hiÖn kh¸c nhau (c¸c kinh tuyÕn vµ vÜ tuyÕn cã thÓ lµ nh÷ng ®êng th¼ng hoÆc ®êng cong...) lìi b¨ng hµ : bé phËn ë ®Çu b¨ng hµ cã h×nh cong, låi gièng nh h×nh mét c¸i lìi. Trong qu¸ tr×nh chuyÓn dÞch chËm ch¹p tõ cao xuèng thÊp, theo triÒn dèc cña c¸c thung lòng nói, lìi b¨ng hµ lµ bé phËn ®i ®Çu. Do hiÖn t- îng ma s¸t víi ®¸y vµ hai sên thung lòng, nªn tèc ®é chuyÓn ®éng ë hai bªn lìi b¨ng hµ bao giê còng nhá h¬n tèc ®é ë gi÷a, lµm cho b¨ng hµ cã h×nh cong låi ra phÝa tríc. lîng ch¶y cña s«ng : X. Lu lîng. lîng ma : lîng níc trong khÝ quyÓn r¬i xuèng mÆt ®Êt ë mét ®Þa ®iÓm, trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh (ngµy, th¸ng, n¨m...). Tuy nãi lµ lîng ma, nhng ngêi ta kh«ng tÝnh lîng ma b»ng ®¬n vÞ khèi lîng, mµ tÝnh b»ng ®é cao (mm) cña cét níc ma thu ®îc trong mét èng thuû tinh ®Æt trong thïng ®o ma. §é cao nµy t¬ng ®¬ng víi ®é cao cña cét níc ma ®äng l¹i trªn mÆt ®Êt b»ng ph¼ng, nÕu nh nã kh«ng bÞ tiªu hao hoÆc bÞ thÊm xuèng s©u vv... lîng ma trung b×nh : gi¸ trÞ trung b×nh ( tÝnh b»ng mm) cña lîng níc ma r¬i ë mét ®Þa ®iÓm trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh (ngµy, th¸ng, n¨m). VÝ dô : lîng ma trung b×nh n¨m ë ViÖt Nam lµ 1.800mm. lu lîng : lîng níc ch¶y trong lßng mét con s«ng qua mét bÕn hoÆc ®Þa ®iÓm nhÊt ®Þnh, trong mét ®¬n vÞ thêi gian (thêng tÝnh b»ng m3/s). Khi nãi lu lîng cña mét con s«ng mµ kh«ng nãi râ ë ®Þa ®iÓm nµo th× ®ã lµ lu lîng ë cöa s«ng. lu vùc s«ng : diÖn tÝch ®Êt ®ai cung cÊp toµn bé c¸c lo¹i níc cho mét con s«ng, bao gåm tÊt c¶ c¸c lo¹i níc ch¶y ë trªn mÆt vµ ë díi ®Êt. KÝch thíc cña lu vùc s«ng cã ¶nh hëng râ rÖt ®Õn quy m« dßng s«ng vµ lîng dßng ch¶y cña nã. NÕu s«ng nhá th× diÖn tÝch lu vùc chØ réng tõ 1.000 ®Õn 2.000km2. NÕu s«ng trung b×nh th× diÖn tÝch lu vùc
  • 100. réng tõ 2.000 ®Õn 5.000km2. Cßn nÕu s«ng lín th× diÖn tÝch lu vùc ph¶i tõ 5.000km2 trë lªn. M madut : lo¹i dÇu ®en vµ s¸nh dïng lµm chÊt ®èt. Madut lµ lo¹i dÇu cßn l¹i sau khi chng cÊt dÇu má th« ë nhiÖt ®é 3500C. makªtinh : mét trong nh÷ng chÕ ®é qu¶n lÝ xÝ nghiÖp, ®ßi hái nh÷ng ng- êi s¶n xuÊt ph¶i tÝnh to¸n sao cho s¶n phÈm lµm ra, tiªu thô ®îc tèi ®a trªn thÞ trêng. Cßn gäi lµ ph¬ng ph¸p tiÕp cËn thÞ trêng hay tiÕp thÞ. maki : kiÓu rõng c©y bôi rËm r¹p mäc xen lÉn víi nhiÒu c©y th©n gç to nhá, xanh t¬i quanh n¨m. C¸c maki ®iÓn h×nh thêng gÆp ë vïng §Þa Trung H¶i, h×nh thµnh trªn c¸c vïng ®Êt xÊu thuéc c¸c khèi nói cæ. Theo nghÜa bãng, maki cßn chØ nh÷ng n¬i Èn n¸u cña nh÷ng kÎ ph¹m téi, nh÷ng ngêi sèng kh«ng l¬ng thiÖn. mamót : loµi voi cæ sinh sèng ë kØ §Ö Tø, x¸c cßn t×m thÊy trong c¸c líp b¨ng dµy ë Xibia. Mamut cã th©n cao tíi 3,5 m, l«ng dµy. §«i ngµ to vµ cong quÆt vÒ phÝa tr¸n. manhªtit : quÆng s¾t cã chÊt lîng cao. Cßn gäi lµ quÆng tõ thiÕt hay quÆng s¾t tõ. Thµnh phÇn chñ yÕu lµ «xyt s¾t ba (Fe3O4). Má manhªtit ë Kiruna ( Thuþ §iÓn) lµ má tèt næi tiÕng trªn thÕ giíi. m· lai : 1)- d©n téc sinh sèng trªn b¸n ®¶o Mal¨cca vµ quÇn ®¶o X¬n®a. 2)- ng«n ng÷ phæ biÕn cña c¸c d©n téc ë vïng §«ng Nam ¸ ( trªn b¸n ®¶o Mal¨cca vµ vïng ven bê c¸c ®¶o thuéc In®«nªxia. macgalit : lo¹i ®Êt ®en nhiÖt ®íi ph¸t triÓn trong ®iÒu kiÖn khÝ hËu Èm vµ kh« h¹n m¹nh xen kÏ nhau. Lîng mïn trong ®Êt cã tõ 0,8 ®Õn 2%, thÊm s©u theo c¸c kÏ nøt trong toµn phÉu diÖn. Lo¹i ®Êt macgalit ®iÓn h×nh thÊy râ nhÊt ë In®«nªxia. m¹ch nói : tËp hîp nói, cao thÊp kh¸c nhau, hoÆc nèi liÒn víi nhau, hoÆc ®øt ®o¹n, nhng kÐo dµi thµnh mét vÖt, mét d¶i. §ång nghÜa víi d¶i nói. m¹ch quÆng : vÖt quÆng hoÆc líp quÆng máng, kÐo dµi liªn tôc, n»m xen vµo gi÷a mÆt tiÕp gi¸p cña hai líp ®¸.
  • 101. mµi mßn : hiÖn tîng x©m thùc c¬ giíi c¸c lo¹i ®¸ b»ng vËt liÖu r¾n (cuéi, c¸t, ®¸ t¶ng...) do c¸c dßng níc ch¶y, b¨ng hµ, giã thùc hiÖn díi t¸c dông cña träng lùc. Ho¹t ®éng mµi mßn lµm cho bÒ mÆt líp ®¸ tiÕp xóc nh½n nhôi, nhng còng cã trêng hîp, t¹o thµnh nh÷ng m¸ng nh÷ng vÖt tròng s©u hoÆc nh÷ng hè lâm. H×nh thøc nµy gäi lµ khoÐt mßn. mangan : kho¸ng s¶n kim lo¹i mµu x¸m, dïng trong c«ng nghiÖp luyÖn kim ®en ®Ó luyÖn c¸c lo¹i thÐp ®Æc biÖt. mantuýt : ( T.R.Malthus ) môc s ngêi Anh, ®ång thêi lµ gi¸o s Sö häc vµ Kinh tÕ - ChÝnh trÞ häc ( 1766 - 1834), ngêi ®· ®Ò ra thuyÕt " nh©n m·n", còng gäi lµ thuyÕt Mantuýt. ThuyÕt nµy cho r»ng : sù gia t¨ng d©n sè bao giê còng ph¸t triÓn theo cÊp sè nh©n, cßn sù gia t¨ng l- ¬ng thùc, thùc phÈm th× l¹i theo cÊp sè céng. Do ®ã hiÖn tîng ph¸t triÓn d©n sè qu¸ nhanh, bao giê còng dÉn ®Õn t×nh tr¹ng rèi lo¹n trËt tù trong ®êi sèng x· héi. ¤ng ®Ò nghÞ cÇn ph¶i lo¹i bá sè ngêi thõa ®ã ra khái x· héi. ThuyÕt Mantuýt ®· ®îc bän thùc d©n sö dông ®Ó bµo ch÷a cho chÝnh s¸ch bãc lét, ®µn ¸p tµn b¹o cña c¸c ®Õ quèc ®èi víi c¸c thuéc ®Þa lóc bÊy giê. Sau nµy, khi Mantuýt chÕt råi, nhê sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña søc s¶n xuÊt trªn toµn thÕ giíi trong thÕ kØ 19, ®êi sèng nãi chung cña loµi ngêi ®îc n©ng cao, nªn thuyÕt nh©n m·n còng dÇn dÇn bÞ l·ng quªn. §Õn ®Çu thÕ kØ 20, sù ¸p bøc bãc lét cña chñ nghÜa ®Õ quèc ®· ®a nh©n d©n lao ®éng thÕ giíi ®Õn bê vùc ®ãi khæ, thuyÕt Mantuýt l¹i ®îc phôc håi vµ kho¸c mét nh·n hiÖu míi : thuyÕt T©n Mantuýt. ThuyÕt nµy ®îc diÔn ®¹t khi th× che ®Ëy, mÒm máng, khi th× tr¾ng trîn, hung b¹o, nh»m ®æ lçi cho sù gia t¨ng d©n sè ®· g©y ra t×nh tr¹ng nghÌo ®ãi l¹c hËu cña c¸c níc thuéc ®Þa, lµm lu mê téi lçi cña chñ nghÜa thùc d©n. Mantuýt khi ®Ò ra chñ nghÜa nh©n m·n ®· cã nhËn xÐt kh¸ chÝnh x¸c vÒ t×nh tr¹ng gia t¨ng d©n sè vµ s¶n xuÊt l¬ng thùc, thùc phÈm trªn thÕ giíi lóc bÊy giê, nhng sai lÇm c¬ b¶n cña «ng lµ c¸ch gi¶i quyÕt vÊn ®Ò. ¤ng cho r»ng : ®Ó lËp l¹i sù c©n b»ng gi÷a vÊn ®Ò d©n sè vµ l¬ng thùc, thùc phÈm th× c¸ch hîp lÝ nhÊt lµ ph¶i lo¹i ra khái x· héi sè ngêi d thõa, v× vËy chiÕn tranh, bÖnh tËt... kh«ng ph¶i lµ nh÷ng th¶m ho¹ cña thÕ giíi, mµ chØ lµ nh÷ng biÖn ph¸p duy tr× sù c©n b»ng trong x· héi. m¹ng líi giao th«ng : toµn bé hÖ thèng ®êng giao th«ng c¸c lo¹i (®êng bé, ®- êng thuû, ®êng kh«ng) ®îc ph©n bè xen kÏ nhau, hç trî cho nhau trªn mét l·nh thæ.
  • 102. m¹ng líi thuû v¨n : toµn bé hÖ thèng c¸c dßng ch¶y, c¸c thuû vùc (hå, ao...) cã quan hÖ víi nhau vµ ®îc ph©n bè r¶i r¸c kh¾p trªn diÖn tÝch mét l·nh thæ. mao dÉn : ( trong thæ nhìng) ph¬ng thøc di chuyÓn tõ tõ cña níc trong c¸c líp ®Êt tõ díi s©u lªn trªn mÆt theo c¸c èng dÉn nhá gäi lµ èng mao dÉn hay mao qu¶n (c¸c khe hæng gi÷a c¸c h¹t ®Êt mÞn). maori : tªn mét téc ngêi b¶n ®Þa sinh sèng trªn quÇn ®¶o Niu Dilen. maya : d©n téc ®· sinh sèng trªn b¸n ®¶o Yucatan thuéc Trung MÜ vµ trªn l·nh thæ c¸c níc H«n®urat, Goatªmala tõ mÊy ngh×n n¨m tríc CN. NÒn v¨n minh cña ngêi Maya ph¸t triÓn rùc rì nhÊt trong kho¶ng tõ thÕ kØ 8 ®Õn thÕ kØ 13 . C¸c di tÝch cßn l¹i gåm nhiÒu c«ng tr×nh x©y dùng tiªu biÓu lµ c¸c kim tù th¸p côt, c¸c l©u ®µi nhiÒu tÇng b»ng c¸c khèi ®¸ xÕp chång lªn nhau. C¸c c«ng tr×nh nµy ®îc trang trÝ b»ng nhiÒu h×nh h×nh häc, c¸c mÆt n¹ c¸ch ®iÖu, c¸c bøc ®iªu ho¹ r¾n l«ng chim vµ ch÷ tîng h×nh. m¸y ®o ®é cao : X. Antimet m¸y ®o giã : ( phong kÕ) dông cô ®o tèc ®é giã. Lo¹i phæ biÕn h¬n c¶ lµ m¸y ®o giã g¸o, gåm cã 4 nöa cÇu rçng ( gièng nh nh÷ng chiÕc g¸o móc níc ) g¾n trªn mét trôc. Khi cã giã thæi , c¸c g¸o chuyÓn ®éng lµm quay mét bé phËn ®Õm sè vßng. Tèc ®é giã cµng lín , g¸o cµng quay nhanh, th× sè vßng ghi ®îc cµng nhiÒu. Dùa vµo sè ghi ë bé phËn ®Õm sè, ngêi ta cã thÓ biÕt ®îc giã m¹nh hay yÕu. m¸y håi ©m : m¸y ®o ®é s©u cña ®¸y biÓn vµ ®¹i d¬ng dùa trªn nguyªn t¾c tÝnh thêi gian truyÒn qua m«i trêng níc biÓn ( mét lÇn truyÒn ©m tõ mÆt níc xuèng ®¸y biÓn vµ mét lÇn truyÒn håi ©m tõ ®¸y biÓn trë vÒ mÆt níc ). NÕu biÕt ®îc tèc ®é cña ©m thanh truyÒn trong níc biÓn vµ thêi gian tõ lóc ph¸t ©m ®Õn lóc nhËn ®îc håi ©m th× cã thÓ tÝnh ra kho¶ng c¸ch mµ ©m thanh ®· truyÒn qua. Kho¶ng c¸ch ®ã lµ ®é s©u cña ®¸y biÓn hoÆc ®¹i d¬ng. m¸y kinh vÜ : dông cô ®Ó ng¾m vµ ®o c¸c gãc theo mÆt ph¼ng n»m ngang hoÆc mÆt ph¼ng ®øng, dïng trong qu¸ tr×nh ®o vÏ ®Þa h×nh vµ nghiªn cøu thiªn v¨n. m¸y thu, phãng b¶n ®å : dông cô ®¬n gi¶n ®Ó vÏ l¹i c¸c b¶n ®å ®· cã, theo nh÷ng tØ lÖ to, nhá (thu, phãng ) tuú ý. M¸y ho¹t ®éng dùa trªn nguyªn t¾c biÕn ®æi c¸c gãc cña hai h×nh tam gi¸c ®ång d¹ng .
  • 103. m¨cma : tªn chung chØ c¸c lo¹i ®¸ ®Æc qu¸nh, nãng ch¶y n»m ë díi s©u, trong líp vá Tr¸i §Êt , n¬i cã nhiÖt ®é trªn 1.0000 C . mÆt tr¨ng : thiªn thÓ quay quanh Tr¸i §Êt vµ c¸ch xa Tr¸i §Êt trung b×nh 384.000 km. B¸n kÝnh cña MÆt Tr¨ng b»ng 1.738 km. Träng lùc cña nã so víi Tr¸i §Êt nhá h¬n 6 lÇn. MÆt Tr¨ng kh«ng tù ph¸t ra ¸nh s¸ng, mµ ®îc MÆt Trêi chiÕu s¸ng. Tõ Tr¸i §Êt nh×n lªn, MÆt Tr¨ng cã lóc trßn, lóc khuyÕt, chÝnh lµ v× ngêi quan s¸t trªn Tr¸i §Êt ®· nh×n thÊy MÆt Tr¨ng ë c¸c vÞ thÕ kh¸c nhau khi nã chuyÓn ®éng quanh Tr¸i §Êt. Khi MÆt Tr¨ng quay toµn bé nöa ®îc chiÕu s¸ng vÒ phÝa Tr¸i §Êt, th× lóc ®ã lµ thêi k× tr¨ng trßn ( gi÷a th¸ng). NÕu toµn bé nöa n»m trong bãng tèi quay vÒ phÝa Tr¸i §Êt , th× lóc ®ã lµ thêi k× kh«ng tr¨ng ( ®Çu th¸ng ) . ë vÞ trÝ trung gian, nÕu MÆt Tr¨ng quay vÒ phÝa Tr¸i §Êt chØ mét bé phËn ®îc chiÕu s¸ng vµ mét bé phËn ë trong tèi, th× ®ã lµ thêi k× tr¨ng khuyÕt (thîng tuÇn vµ h¹ tuÇn ). MÆt Tr¨ng quay mét vßng trän vÑn xung quanh Tr¸i §Êt hÕt 27 ngµy 1/3. Tuy nhiªn, trong thêi gian MÆt Tr¨ng quay quanh Tr¸i §Êt, Tr¸i §Êt vÉn di chuyÓn trªn quü ®¹o quanh MÆt Trêi, v× vËy ®Ó trë l¹i vÞ thÕ xuÊt ph¸t, MÆt Tr¨ng ph¶i di chuyÓn h¬n 2 ngµy ( * ) n÷a (VÝ dô : vÞ thÕ xuÊt ph¸t lµ ngµy r»m (tr¨ng trßn ) th× khi MÆt Tr¨ng cã l¹i vÞ thÕ tr¨ng trßn ph¶i mÊt tÊt c¶ 29 ngµy 1/2 ). ChÝnh v× vËy nªn 1 th¸ng ©m lÞch ph¶i cã 29 hoÆc 30 ngµy. Cã mét ®iÒu ®¸ng lu ý lµ thêi gian vµ híng quay cña MÆt Tr¨ng quanh Tr¸i §Êt hoµn toµn trïng hîp víi thêi gian vµ híng tù quay cña nã quanh trôc, v× vËy ngêi quan s¸t trªn Tr¸i §Êt bao giê còng chØ nh×n thÊy mét phÝa cña MÆt Tr¨ng, mµ kh«ng bao giê nh×n thÊy phÝa bªn kia. Mét ngµy trªn MÆt Tr¨ng nh vËy lµ b»ng mét th¸ng trªn Tr¸i §Êt. Trªn MÆt Tr¨ng còng kh«ng cã khÝ quyÓn , v× vËy thÕ giíi trªn MÆt Tr¨ng lµ mét thÕ giíi kh«ng cã ©m thanh, kh«ng cã c¸c hiÖn tîng khÝ tîng nh : m©y, ma, sÊm, chíp v.v.. Biªn ®é nhiÖt gi÷a ngµy vµ ®ªm cña MÆt Tr¨ng rÊt lín (tíi 2900 C ). Qu¸ tr×nh phong ho¸ c¸c lo¹i ®¸ ë ®©y chØ xÈy ra do sù thay ®æi cña nhiÖt ®é . MÆt trêi : thiªn thÓ lín n»m ë trung t©m hÖ MÆt Trêi. §êng b¸n kÝnh cña nã lín gÊp 109 lÇn ®êng kÝnh Tr¸i §Êt. Kho¶ng c¸ch trung b×nh tõ Tr¸i §Êt ®Õn MÆt Trêi b»ng 149,5 triÖu km. MÆt Trêi cã thÓ coi nh mét khèi h¬i ch¸y khæng lå. Cµng ®i s©u vµo trung t©m, nhiÖt ®é vµ ¸p suÊt cµng t¨ng. Bé phËn bªn ngoµi MÆt Trêi ph¸t ra ¸nh s¸ng, cã nhiÖt ®é cao gÇn 6.0000C lµ líp quang cÇu. Bªn ngoµi líp quang cÇu lµ líp s¾c cÇu. ¸nh s¸ng cña MÆt Trêi ®i ®Õn Tr¸i §Êt ph¶i mÊt 8 phót 18 gi©y.
  • 104. Trªn MÆt Trêi thêng xuÊt hiÖn nh÷ng lìi löa dµi vµ nhiÒu vÕt ®en cã nguån gèc cha râ. Ho¹t ®éng cña chóng thêng ®îc t¨ng cêng theo chu k× kho¶ng 11 n¨m. Vµo nh÷ng thêi k× ®ã, trªn Tr¸i §Êt thêng x¶y ra c¸c hiÖn tîng bÊt thêng nh : cùc quang, b·o tõ hoÆc nh÷ng sù thay ®æi lín vÒ thêi tiÕt, khÝ hËu, thuû v¨n v.v... mËt ®é d©n sè : sè d©n c trung b×nh sinh sèng trªn mét ®¬n vÞ diÖn tÝch l·nh thæ (km2). VÝ dô : mËt ®é d©n sè ch©u ¢u n¨m 2.000 lµ : 832 ng/km2. mËt ®é s«ng ngßi : t¬ng quan tØ lÖ gi÷a chiÒu dµi tæng céng cña tÊt c¶ c¸c s«ng ngßi (tÝnh b»ng km) ch¶y trªn mét ®¬n vÞ diÖn tÝch l·nh thæ ( tÝnh b»ng km2). VÝ dô : chiÒu dµi tæng céng cña c¸c s«ng ngßi ch¶y trªn mét l·nh thæ réng 120 km2 lµ 180 km. MËt ®é s«ng ngßi trªn l·nh thæ ®ã b»ng : 180 / 120 = 1,5km/km2. m©y : h×nh thøc ngng tô h¬i níc trong khÝ quyÓn ë trªn cao díi d¹ng c¸c h¹t níc nhá li ti hoÆc c¸c h¹t b¨ng l¬ löng thµnh tõng ®¸m, mµ m¾t th- êng cã thÓ nh×n thÊy ®îc. Tuú theo h×nh d¸ng vµ ®é cao xuÊt hiÖn, m©y ®îc ph©n ra 4 lo¹i chÝnh : m©y ti, (Ci), m©y tÝch (Cu), m©y tÇng (St) vµ m©y vò (Ni). M©y ti lµ lo¹i m©y máng, mµu tr¾ng, trong suèt tr«ng gièng nh nh÷ng d¶i kh¨n voan, h×nh thµnh do c¸c h¹t b¨ng nhá ë ®é cao tõ 10 ®Õn 12km. M©y ti lµ dÊu hiÖu cña nh÷ng ngµy cã thêi tiÕt n¾ng, ®Ñp. M©y tÝch lµ lo¹i m©y cã h×nh thï gièng nh nh÷ng khèi b«ng xèp tr¾ng, l¬ löng ë ®é cao kho¶ng díi 10km trong líp khÝ quyÓn. M©y tÝch lµ dÊu hiÖu cña nh÷ng ngµy n¾ng nãng nùc, cã hiÖn tîng bèc h¬i níc m¹nh. M©y tÇng lµ lo¹i m©y thÊp, mµu x¸m, l¬ löng ë ®é cao díi 2.000m, cã h×nh thï gièng nh mét bøc mµn gi¨ng liªn tôc trªn bÇu trêi vµo nh÷ng ngµy thêi tiÕt xÊu, cã thÓ cã ma phïn. M©y vò lµ lo¹i m©y thÊp, cã mµu x¸m sÉm do sù tÝch tô c¸c h¹t níc cã kÝch thíc lín. §©y lµ lo¹i m©y b¸o hiÖu lo¹i thêi tiÕt cã ma rµo. Theo sù ph©n lo¹i gÇn ®©y th× m©y vò kh«ng ph¶i lµ mét lo¹i m©y riªng mµ thêng phèi hîp víi c¸c lo¹i m©y tÇng vµ m©y tÝch thµnh c¸c lo¹i m©y vò tÇng vµ vò tÝch. m©y tÇng tÝch : (Strato-cumulus) m©y cã h×nh thï nh mét th¶m vÈy tª tª hoÆc mét bøc mµn che gîn sãng h×nh thµnh ë ®é cao kho¶ng 2.000m. m©y ti tÇng : (Ciro-Stratus) lo¹i m©y ti trong suèt, che kÝn bÇu trêi nh mét bøc mµn voan máng.
  • 105. m©y trung tÝch : (Alto- cumulus) m©y tÝch h×nh thµnh ë ®é cao trung b×nh, thêng kh«ng qu¸ 4.000m. m©y tÝch vò : (Cumulo-Nimbus) lo¹i m©y tÝch cã h×nh d¹ng c¸c khèi lín mµu x¸m ®en, b¸o hiÖu nh÷ng c¬n ma lín s¾p tíi. mªgao¸t : (MW) ®¬n vÞ c«ng suÊt b»ng 1 triÖu W hay 1.000 kW. mªlanªdiªng : thuËt ng÷ chØ d©n c sinh sèng trªn c¸c ®¶o r¶i r¸c trong quÇn ®¶o Mªlanªdi ë phÝa nam Th¸i B×nh D¬ng. mªrin«t : gièng cõu gèc ë T©y Ban Nha, cã bé l«ng rÊt dµy, lµ nguyªn liÖu cã gi¸ trÞ cao trong c«ng nghiÖp chÕ biÕn len. mªtr« : ph¬ng tiÖn giao th«ng ngÇm díi mÆt ®Êt, ®îc thiÕt lËp ë c¸c ®« thÞ lín trong c¸c níc ph¸t triÓn, nh»m gi¶i quyÕt tèt vÊn ®Ò ®i l¹i cña nh©n d©n gi÷a c¸c khu vùc néi thÞ vµ gi¶m bít t×nh tr¹ng t¾c nghÏn xe cé trªn mÆt ®Êt. mica : kho¸ng vËt cã trong thµnh phÇn cña nhiÒu lo¹i ®¸ m¨cma vµ biÕn chÊt nh : granit, mica phiÕn nham v.v...Thµnh phÇn ho¸ häc gåm : silicat nh«m vµ kali. Cã hai lo¹i : mica tr¾ng (muxc«vit vµ mica ®en (bi«tit). m«§uyn dßng ch¶y : t¬ng quan gi÷a lîng níc ch¶y trung b×nh cña mét con s«ng hoÆc cña nhiÒu s«ng ( tÝnh b»ng lÝt hoÆc m3) víi mét ®¬n vÞ thêi gian ( tÝnh b»ng gi©y) trªn mét ®¬n vÞ diÖn tÝch lu vùc hoÆc l·nh thæ ( tÝnh b»ng km2). VÝ dô : m«®uyn dßng ch¶y ë N«ng S¬n trªn lu vùc s«ng Thu Bån lµ : 79,8 lÝt/s/km2 ; m«®uyn dßng ch¶y ë ThuËn H¶i b»ng 3-5 lÝt/s/km2. §Ó tÝnh ®îc m«®uyn dßng ch¶y ë lu vùc mét con s«ng hoÆc ë mét l·nh thæ, ngêi ta chia lu lîng cña con s«ng hoÆc tæng lu lîng cña c¸c con s«ng chÝnh ch¶y trªn lu vùc hoÆc l·nh thæ ®ã cho diÖn tÝch cña nã. KÕt qu¶ ®îc biÓu hiÖn b»ng lÝt/s/km2 hoÆc m3/s/km2. §Æc ®iÓm cña m«®uyn dßng ch¶y thêng ®îc sö dông ®Ó nghiªn cøu t×nh h×nh thuû v¨n hoÆc x©y dùng b¶n ®å dßng ch¶y cña l·nh thæ. M«i trêng : thuËt ng÷ chØ toµn bé c¸c hÖ thèng tù nhiªn vµ hÖ thèng do con ngêi t¹o ra ë xung quanh m×nh, trong ®ã con ngêi sinh sèng vµ b»ng søc lao ®éng cña m×nh ®· khai th¸c tµi nguyªn thiªn nhiªn hoÆc nh©n t¹o cho phÐp tho¶ m·n nh÷ng nhu cÇu cña m×nh (®Þnh nghÜa cña UNESCO- 1981). M«i trêng l¹i ph©n ra nhiÒu lo¹i : m«i tr- êng tù nhiªn, m«i trêng sèng, m«i trêng x· héi, m«i trêng ®Þa lÝ vv...
  • 106. m«ng«l«it : ®¹i chñng téc cã mµu da vµng (hoÆc n©u vµng), tãc ®en, m¾t ®en (hoÆc n©u), mòi thÊp (hoÆc trung b×nh), sèng chñ yÕu ë ch©u ¸ vµ ch©u MÜ. HiÖn nay chñng téc M«ng«l«it cã mÆt ë tÊt c¶ c¸c ch©u lôc. mïa : kho¶ng thêi gian trong n¨m, cã nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng vÒ thêi tiÕt vµ khÝ hËu. ë «n ®íi, sù ph©n ho¸ ra 4 mïa trong n¨m kh¸ râ rÖt. Mïa xu©n b¾t ®Çu tõ ngµy 21/3 ®Õn 22/6, mïa h¹ tõ 22/6 ®Õn 23/9, mïa thu tõ 23/9 ®Õn 22/12 vµ mïa ®«ng tõ 22/12 ®Õn 21/3. Theo ©m d¬ng lÞch, (®îc dïng phæ biÕn ë níc ta vµ Trung Quèc), th× sù ph©n chia c¸c mïa cã kh¸c so víi c¸ch chia trªn. Mïa Xu©n b¾t ®Çu tõ tiÕt LËp xu©n (4/2 d¬ng lÞch) ®Õn tiÕt LËp h¹ (5/5 DL ), mïa H¹ tõ tiÕt LËp h¹ ®Õn tiÕt LËp thu (7/8 DL ), mïa Thu tõ tiÕt LËp thu ®Õn tiÕt LËp ®«ng (7/11 DL) vµ mïa §«ng, tõ tiÕt LËp ®«ng ®Õn tiÕt LËp xu©n. ë vïng nhiÖt ®íi giã mïa nh níc ta, sù ph©n ho¸ ra c¸c mïa còng cã sù kh¸c biÖt. ë miÒn B¾c níc ta cã hai mïa t¬ng ®èi dµi vµ râ rÖt lµ mïa h¹ nãng vµ vµ mïa ®«ng l¹nh. Hai mïa xu©n vµ thu t¬ng ®èi ng¾n vµ kh«ng thÓ hiÖn râ. ë miÒn Nam níc ta, chñ yÕu l¹i chØ cã hai mïa râ rÖt lµ mïa ma vµ mïa kh«, c¸c mïa Xu©n vµ Thu chØ lµ c¸c thêi k× chuyÓn tiÕp. mói giê : X. Khu vùc giê . mòi ®Êt : bé phËn ®Êt liÒn nh« ra biÓn, cã thÓ lµ ®o¹n cuèi cña mét khèi nói hoÆc mét d¶i ®Êt kÐo dµi ra phÝa biÓn. mïn : hîp chÊt h÷u c¬ cã mµu ®en ®îc h×nh thµnh trong qu¸ tr×nh ph©n gi¶i x¸c c¸c ®éng, thùc vËt díi t¸c ®éng cña vi sinh vËt. ChÊt mïn cã ¶nh hëng rÊt lín ®Õn ®é ph× cña thæ nhìng. Lîng mïn cµng cao, ®Êt cµng tèt. Trong phÉu diÖn thæ nhìng, tÇng trªn cïng lµ tÇng chøa mïn ®îc kÝ hiÖu lµ A1. Lo¹i ®Êt giµu chÊt mïn nhÊt lµ ®Êt Checn«diom ë c¸c vïng th¶o nguyªn «n ®íi kh«. muèi má : kho¸ng vËt trÇm tÝch cã thµnh phÇn chñ yÕu lµ c¸c muèi clorua vµ sunphat natri. Lo¹i tinh khiÕt cã mµu tr¾ng, trong vµ dÔ tan trong níc. Muèi má n»m thµnh tõng líp, ®«i khi cã ®é dµy hµng tr¨m mÐt, ®îc h×nh thµnh trong ®iÒu kiÖn c¸c vòng biÓn, ph¸, hå cæ bÞ kh« ho¸. Do thµnh phÇn cña c¸c lo¹i muèi má cã kh¸c nhau, nªn cã nhiÒu lo¹i muèi má cã gi¸ trÞ c«ng nghiÖp cao. ma : h×nh thøc níc r¬i chñ yÕu cña khÝ quyÓn tõ c¸c ®¸m m©y vò tÇng vµ vò tÝch xuèng mÆt ®Êt. C¸c h¹t níc ma thêng cã ®êng kÝnh tõ 0,5 ®Õn 7mm.
  • 107. ma axit : hiÖn tîng ma x¶y ra trong ®iÒu kiÖn kh«ng khÝ bÞ « nhiÔm do cã chøa mét tØ lÖ cao «xyt lu huúnh (SO2). ë c¸c thµnh phè c«ng nghiÖp lín, trong khãi cña c¸c lß cao vµ khÝ th¶i cña c¸c lo¹i ®éng c¬ « t«, xe m¸y v.v...thêng cã chøa mét lîng lín khÝ SO2. Khi gÆp níc m- a, «xyt lu huúnh ho¸ hîp víi níc thµnh axit sunphuaric, v× vËy gäi lµ m- a axit. ma ®¸ : h×nh thøc níc r¬i ë thÓ r¾n, chñ yÕu gåm c¸c h¹t níc ®¸ cã ®êng kÝnh tõ 5 ®Õn 5,5 mm hoÆc lín h¬n n÷a. Ma ®¸ thêng x¶y ra trong ®iÒu kiÖn thêi tiÕt nãng, oi bøc vÒ mïa h¹, khi c¸c luång khÝ ®èi lu tõ mÆt ®Êt bèc lªn rÊt m¹nh, khiÕn cho c¸c h¹t níc ma bÞ ®Èy bËt lªn cao nhiÒu lÇn, trë thµnh c¸c h¹t b¨ng. C¸c h¹t b¨ng lín dÇn qua mçi lÇn bÞ ®Èy bËt lªn cao, cuèi cïng r¬i xuèng ®Êt thµnh c¸c h¹t ma ®¸. Ma ®¸ thêng x¶y ra trong mét thêi gian ng¾n, trªn mét ph¹m vi l·nh thæ nhá, hÑp, nhng t¸c h¹i ph¸ ho¹i mïa mµng cña nã ®èi víi n«ng nghiÖp l¹i rÊt lín. ma ®Þa h×nh : h×nh thøc ma sinh ra do ¶nh hëng cña ®Þa h×nh miÒn nói. C¸c luång khÝ Èm, trªn ®êng di chuyÓn, khi gÆp c¸c sên nói ch¾n ngang, b¾t buéc ph¶i bèc lªn cao, ho¸ l¹nh, lµm cho mét lîng lín h¬i níc ngng tô l¹i thµnh ma. ma ®èi lu : h×nh thøc ma x¶y ra trong mét thêi gian t¬ng ®èi ng¾n, nhng cã cêng ®é lín. Cßn gäi lµ ma rµo. Nguyªn nh©n sinh ra ma chñ yÕu lµ hiÖn tîng ®èi lu cña kh«ng khÝ. Trong c¸c ngµy n¾ng, nãng, c¸c dßng kh«ng khÝ bèc lªn cao, ho¸ l¹nh, lµm cho mét lîng lín h¬i níc ng- ng tô, sinh ra ma. Ma ®èi lu thêng x¶y ra trong c¸c buæi chiÒu mïa h¹, kÌm theo sÊm, chíp. ma phïn : h×nh thøc ma cã h¹t nhá vµ kÐo dµi trong nhiÒu ngµy, thêng thÊy vµo c¸c mïa ®«ng vµ xu©n ë miÒn B¾c níc ta. ma rµo : ma ®ét xuÊt, ng¾n vµ thêng cã kÌm theo sÊm chíp. X. Ma ®èi l- u. møc sèng : kh¸i niÖm cã ý nghÜa rÊt t¬ng ®èi, chØ møc tho¶ m·n nh÷ng nhu cÇu vÒ vËt chÊt vµ tinh thÇn cña con ngêi (hoÆc møc thu nhËp t¬ng øng víi sù ®¶m b¶o nh÷ng nhu cÇu ®ã). Theo quan niÖm kh¸ phæ biÕn trªn thÕ giíi hiÖn nay, th× møc sèng ®îc biÓu hiÖn ë mét sè chØ tiªu sau : 1) - møc tiªu thô n¨ng lîng theo ®Çu ngêi, 2) - møc ¨n tÝnh theo sè lîng calo trung b×nh hµng ngµy cho mçi ngêi vµ 3) - tr×nh ®é ®îc gi¸o dôc, ®îc ch¨m sãc vÒ mÆt søc khoÎ. mùc c¬ së : mùc níc thÊp nhÊt trong lßng cña mét con s«ng, mµ nã nh»m ®¹t tíi trong suèt qu¸ tr×nh x©m thùc theo chiÒu s©u. §èi víi c¸c con
  • 108. s«ng ch¶y ra biÓn, th× mùc c¬ së lµ mùc níc biÓn, ®èi víi c¸c con s«ng ch¶y vµo hå, th× mùc c¬ së lµ mùc níc trong hå. Thêi gian mét con s«ng ®µo lßng ®Õn mùc c¬ së dµi hay ng¾n lµ tuú thuéc vµo c¸c ®iÒu kiÖn nh : s«ng lín hay nhá, ®¸ ë ®¸y s«ng cøng hay mÒm v.v... mùc níc biÓn : mùc chuÈn ®îc dïng ®Ó tÝnh ®é cao cña ®Þa h×nh, c¨n cø vµo mùc níc trung b×nh ë biÓn trong trêng hîp kh«ng cã sãng, thuû triÒu vµ c¸c nhiÔu ®éng kh¸c. N nam cùc : thuËt ng÷ thêng ®îc dïng ®Ó chØ khu vùc xung quanh cùc Nam ®Þa lÝ. HiÖn nay, Nam cùc ®îc biÕt lµ mét ®¹i lôc cã diÖn tÝch gÇn 14 triÖu km2 . Trªn ®¹i lôc Nam cùc cã phñ mét líp b¨ng rÊt dµy, trung b×nh 1.500m, chç dµy nhÊt tíi 4.000m. §Þa h×nh Nam cùc rÊt phøc t¹p. ë quanh cùc Nam, ®é cao cña ®Þa h×nh lµ 283m. Bªn trªn lµ líp b¨ng phñ dµy gÇn 3.000m. NhiÒu n¬i cã nói uèn nÕp hoÆc nói löa cao tíi 4.000m, nhng còng cã n¬i ®i¹ h×nh l¹i tròng, thÊp díi mùc níc biÓn. Còng cã nh÷ng vïng ®Êt kh«ng cã b¨ng phñ hoÆc cã hå. §ã lµ nh÷ng èc ®¶o trong biÓn b¨ng. HiÖn nay, ngêi ta ®· biÕt trong lßng ®Êt Nam cùc cã nhiÒu nguån tµi nguyªn kho¸ng s¶n quý nh : than ®¸, ®ång v.v...KhÝ hËu ë ®©y quanh n¨m rÊt l¹nh. Ngêi ta ®· ghi ®îc nhiÖt ®é thÊp nhÊt thÕ giíi lµ - 88,30C. Trªn ®¹i lôc Nam cùc ®«i khi còng cã nh÷ng trËn giã m¹nh cã tèc ®é tíi trªn 200km/h vµ nh÷ng c¬n b·o tuyÕt kÐo dµi hµng tuÇn lÔ. Giíi sinh vËt rÊt nghÌo nµn. Trªn nh÷ng chç ®¸ lé cã vµi loµi rªu vµ ®Þa y. §éng vËt chñ yÕu cã chim c¸nh côt sèng ë ven bê ®¹i lôc. §¹i lôc Nam cùc ®îc ph¸t hiÖn n¨m 1820 do ®oµn th¸m hiÓm Nga Benlinhaoden vµ Ladarep, nhng ngêi ®Çu tiªn ®Æt ch©n ®Õn cùc Nam ®Þa lÝ l¹i lµ nhµ th¸m hiÓm Amunxen, ngêi Na Uy (1911). HiÖn nay, trªn ®¹i lôc Nam cùc cã nhiÒu tr¹m phèi hîp nghiªn cøu khoa häc cña nhiÒu níc trªn thÕ giíi. n¨m ¸nh s¸ng : ®¬n vÞ ®o nh÷ng kho¶ng c¸ch lín h¬n ®¬n vÞ thiªn v¨n, tÝnh b»ng thêi gian ¸nh s¸ng ph¶i vît qua trong mét n¨m víi tèc ®é 300.000 km/s. Mét n¨m ¸nh s¸ng t¬ng ®¬ng víi 9.461 tØ km.
  • 109. n¨m lÞch : n¨m ®îc tÝnh víi 365 vßng ch½n tù quay cña Tr¸i ®Êt quanh trôc, tøc 365 ngµy ®ªm. Vßng quay thùc cña Tr¸i §Êt quanh MÆt Trêi lµ 365 ngµy 5 giê 48 phót, nhng n¨m lÞch ®· bá bít 5 giê 48 phót, nªn cø trong 4 n¨m lÞch ph¶i thªm 1 ngµy vµo n¨m thø t. §ã lµ n¨m nhuËn cã 366 ngµy. Nh÷ng n¨m nhuËn ®îc quy íc lµ nh÷ng n¨m cã sè chØ n¨m chia ch½n cho 4. VÝ dô : 1988, 1992, 1996 v.v... Tuy nhiªn, c¸ch tÝnh: cø 4 n¨m cã mét n¨m nhuËn vÉn cha thùc ®óng víi thêi gian Tr¸i §Êt quay xung quanh MÆt Trêi. Sau 400 n¨m, lÞch l¹i sím h¬n 3 ngµy. V× vËy, cø 400 n¨m l¹i ph¶i bá bít 3 n¨m nhuËn. Nh÷ng n¨m ®ã ®îc quy íc lµ nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kØ cã sè chØ n¨m kh«ng chia ch½n cho 400 vÝ dô : 1700, 1800, 1900 v.v...Nh÷ng n¨m 1600, 2000 cã sè chia ch½n cho 400 lµ nh÷ng n¨m vÉn cã nhuËn. n¨m nhuËn : n¨m d¬ng lÞch cã 366 ngµy, dµi h¬n n¨m thêng 1 ngµy. Ngµy thø 366 ®îc ®a vµo cuèi th¸ng 2. ë n¨m nhuËn, th¸ng 2 cã 29 ngµy. N¨m ©m d¬ng lÞch nÕu nhuËn, th× cã thªm th¸ng 13, gäi lµ th¸ng nhuËn . Th¸ng nhuËn kh«ng cã vÞ trÝ nhÊt ®Þnh trong n¨m. NÕu ë sau th¸ng nµo th× gäi lµ th¸ng nhuËn cña th¸ng ®ã. VÝ dô: sau th¸ng 5 lµ th¸ng 5 nhuËn, sau th¸ng 6 lµ th¸ng 6 nhuËn v.v...Trong 60 n¨m ©m d¬ng lÞch, cã tÊt c¶ 17 n¨m nhuËn, trung b×nh cø 2 hoÆc 3 n¨m l¹i cã 1 n¨m nhuËn. n¨m thiªn v¨n : n¨m ®óng víi vßng quay cña Tr¸i §Êt quanh MÆt Trêi. §Ó ®i trän mét vßng trªn quü ®¹o, Tr¸i §Êt ph¶i quay quanh trôc ®óng 365,24219879 ngµy. N¨m ®ã lµ n¨m thiªn v¨n. N¨m lÞch bá bít sè lÎ chØ lÊy ch½n 365 ngµy. Nh vËy mçi n¨m lÞch ng¾n mÊt 0,24219879 ngµy. §ã lµ lÝ do cø 4 n¨m ph¶i thªm 1 ngµy vµo n¨m lÞch , gäi lµ n¨m nhuËn. Tuy nhiªn, mçi lÇn nhuËn, lÞch l¹i sím mÊt 0,03120484 ngµy. §Ó ®iÒu chØnh l¹i, cø 100 lÇn nhuËn ( trong 400 n¨m) sÏ ph¶i cã 3 lÇn kh«ng nhuËn . X. thªm : N¨m lÞch. n¨ng lîng mÒm : thuËt ng÷ dïng ®Ó chØ n¨ng lîng cña dßng níc ch¶y ( thuû ®iÖn), trong mét sè trêng hîp. n¨ng suÊt lao ®éng : thuËt ng÷ dïng ®Ó chØ hiÖu qu¶ lao ®éng do mét ngêi lµm ra ®îc trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh ( ngµy, th¸ng, n¨m...).
  • 110. n¨ng suÊt n«ng nghiÖp : lîng s¶n phÈm thu ®îc trªn mét ®¬n vÞ diÖn tÝch ( ha). VÝ dô : n¨ng suÊt lóa ë níc ta hiÖn nay phæ biÕn lµ 5 tÊn/ha. nªgril« : chñng téc ngêi, thuéc ®¹i chñng Nªgr«it , cã tãc xo¨n, da tõ mµu xÉm ®Õn ®en, sinh sèng ë Trung Phi. nªgrit« : chñng téc ngêi, cã tÇm vãc nhá, tãc xo¨n, da mµu xÉm, thuéc ®¹i chñng ¤xtral«it sinh sèng ë c¸c ®¶o phÝa nam Th¸i B×nh D¬ng nh : Niu Hªbrit, Niu Ghinª, Niu Calª®«ni v.v... N£GR¤IT: X. Chñng téc. nªgr«-«xtrl«it : mét trong 3 ®¹i chñng téc ngêi trªn thÕ giíi, gåm tÊt c¶ nh÷ng ngêi da ®en sinh sèng ë c¸c vïng ®Êt cã khÝ hËu nãng thuéc c¸c ch©u ¸, Phi vµ óc. X. Chñng téc. nÒn : thµnh t¹o ®Þa chÊt cæ nhÊt trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, cã tuæi tríc ®¹i Cæ sinh, hoÆc thuéc ®¹i Cæ sinh, gåm cã nh÷ng khèi trÇm tÝch ®îc uèn nÕp råi bÞ san b»ng sau mét qu¸ tr×nh x©m thùc l©u dµi. nª«gen : (N) thêi k× cuèi cïng cña kØ §Ö Tam, gåm cã hai thêi k× nhá : Mi«xen vµ Pli«xen. §©y còng lµ thêi k× hoµn thµnh vËn ®éng t¹o s¬n Anpi. nÕp lâm : bé phËn tròng thÊp trong c¸c nÕp uèn, t¬ng ph¶n víi c¸c nÕp låi. nÕp låi : bé phËn nh« cao trong mét nÕp uèn ®¬n gi¶n. nghÒ kh¬i : nghÒ ®¸nh c¸ ë c¸c vïng biÓn xa bê. nghÒ léng : nghÒ ®¸nh c¸ ë c¸c vïng biÓn ven bê. nghÒ t»m tang : nghÒ nu«i t»m vµ trång d©u ®Ó lÊy t¬ dÖt lôa. nghÞch nhiÖt : hiÖn tîng nhiÖt ®é t¨ng dÇn khi lªn cao trong líp kh«ng khÝ ë tÇng ®èi lu. HiÖn tîng nghÞch nhiÖt ph¸t sinh do nhiÒu nguyªn nh©n : 1)- khi mÆt ®Êt bøc x¹ nhiÒu qu¸ møc, lµm cho líp kh«ng khÝ s¸t mÆt ®Êt l¹nh ®i nhanh h¬n c¸c líp trªn ( trong c¸c ngµy trêi n¾ng trong vÒ mïa ®«ng). 2)- khi kh«ng khÝ l¹nh trong mïa ®«ng dån xuèng c¸c vïng ®Êt tròng, c¸c thung lòng gi÷a nói. 3)- khi c¸c khu khÝ xo¸y t¶n xuÊt hiÖn vÒ mïa ®«ng. 4)- khi cã sù di chuyÓn cña mét khèi khÝ nãng ®Õn vïng cã mÆt ®Êt l¹nh hoÆc cßn tuyÕt phñ vÒ muµ xu©n. HiÖn tîng nghÞch nhiÖt
  • 111. vÒ mïa ®«ng vµ mïa xu©n thêng sinh ra c¸c hiÖn tîng s¬ng mï dµy vµ s¬ng gi¸ (s¬ng muèi). ngo¹i lùc : lùc cã nguån gèc ë bªn ngoµi, trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt (tr¸i l¹i víi néi lùc lµ lùc ph¸t sinh tõ trong lßng Tr¸i §Êt). C¸c ngo¹i lùc cã t¸c dông rÊt lín trong c¸c qu¸ tr×nh biÕn ®æi ®Þa h×nh. C¸c ngo¹i lùc gåm cã : c¸c yÕu tè khÝ hËu (nhiÖt ®é, giã, ma...), ho¹t ®éng cña c¸c d¹ng níc (níc ch¶y, níc ngÇm, b¨ng hµ, sãng biÓn v.v...), t¸c ®éng cña c¸c sinh vËt (®éng thùc vËt vµ con ngêi). Ngo¹i « : vïng ®Êt ë xung quanh mét thµnh phè. Ngo¹i sinh : cã nguån gèc h×nh thµnh tõ bªn ngoµi ( do c¸c ngo¹i lùc). VÝ dô : c¸c má ngo¹i sinh v.v... ngo¹i tÖ m¹nh : tiÒn tÖ níc ngoµi cã gi¸ trÞ lín trong c¸c ho¹t ®éng ngo¹i th- ¬ng vµ cã tØ lÖ hèi ®o¸i cao. VÝ dô : ®ång ®«la MÜ (USD), ®ång Phr¨ng cña Ph¸p v.v... ngñ ®«ng : hiÖn tîng thÝch nghi víi ®iÒu kiÖn khÝ hËu kh¾c nghiÖt cña c¸c ®éng vËt ë xø l¹nh trong mïa ®«ng ®Ó b¶o vÖ sù sèng, b»ng c¸ch n»m im, kh«ng ¨n uèng, kh«ng ho¹t ®éng ( tr¹ng th¸i tiÒm sinh). nguån : chç níc ch¶y lé ra ngoµi mÆt ®Êt cña c¸c m¹ch níc ngÇm. nguån lao ®éng : bé phËn d©n c cã ®Çy ®ñ kh¶ n¨ng cã thÓ sö dông vµo c«ng viÖc lao ®éng kÓ c¶ vËt chÊt vµ tinh thÇn. Tiªu chuÈn chñ yÕu cña nguån lao ®éng lµ ®é tuæi vµ søc khoÎ. Bé phËn tÝch cùc cña nguån lao ®éng lµ nh÷ng ngêi ®ang tham gia lao ®éng trong c¸c ngµnh kinh tÕ quèc d©n. Nh÷ng ngêi cßn ®i häc, nh÷ng ngêi néi trî vµ nh÷ng ngêi lµm kinh tÕ phô c¸ nh©n lµ bé phËn lao ®éng tiÒm tµng. Nguån n¨ng lîng : nguån vËt chÊt cã kh¶ n¨ng s¶n ra nhiÖt lîng hoÆc lµm cho c¸c m¸y mãc ho¹t ®éng. nguån lùc : ®iÒu kiÖn tù nhiªn hoÆc kinh tÕ x· héi quan träng nhÊt, cã t¸c dông thóc ®Èy sù ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi cña mét quèc gia. VÝ dô : vÞ trÝ ®Þa lÝ, tµi nguyªn thiªn nhiªn, nguån nh©n lùc, c¸c ®êng lèi, chÝnh s¸ch ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi, kÕt cÊu h¹ tÇng v.v... nguån phun níc nãng : X. G©yde.
  • 112. nguyªn liÖu : s¶n phÈm th« do c¸c ngµnh n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp vµ khai kho¸ng lµm ra ®Ó tiÕp tôc ®îc chÕ biÕn trong c¸c ngµnh c«ng nghiÖp kh¸c. nguyÖt thùc : hiÖn tîng MÆt Tr¨ng bÞ bãng Tr¸i §Êt che lÊp toµn bé hoÆc mét phÇn vµo nh÷ng ngµy gi÷a th¸ng ©m d¬ng lÞch. Khi ®ã vÞ trÝ cña MÆt Trêi - Tr¸i §Êt - MÆt Tr¨ng n»m gÇn nh trªn mét mÆt ph¼ng. MÆt Tr¨ng khi di chuyÓn vµo khu vùc bãng cña Tr¸i §Êt kh«ng nhËn ®îc ¸nh s¸ng cña MÆt Trêi, nªn ngêi quan s¸t trªn mÆt ®Êt, ban ®ªm kh«ng nh×n thÊy hoÆc toµn bé, hoÆc mét phÇn bÒ mÆt ®îc chiÕu s¸ng cña nã. ( HiÖn tîng nµy hoµn toµn kh¸c víi hiÖn tîng tr¨ng khuyÕt. X. MÆt Tr¨ng ) ngng tô : hiÖn tîng h¬i níc ®äng l¹i thµnh h¹t níc khi ®é Èm trong kh«ng khÝ ®· vît qua ®é b·o hoµ. Trong nh÷ng trêng hîp kh«ng khÝ gÆp l¹nh ®ét ngét hoÆc khi kh«ng khÝ trên theo sên nói lªn cao ho¸ l¹nh, th× ®é b·o hoµ còng x¶y ra sím h¬n, hiÖn tîng ngng tô cña h¬i níc dÔ x¶y ra. nhµ m¸y thuû ®iÖn : nhµ m¸y s¶n xuÊt ra ®iÖn n¨ng dùa vµo søc cña c¸c dßng níc ®æ tõ cao xuèng thÊp. Nhµ m¸y thuû ®iÖn bao gåm nhiÒu c«ng tr×nh kÜ thuËt nh hå chøa níc, ®Ëp ch¾n níc, hÖ thèng cöa ®Ëp, c¸c ®êng èng dÉn níc, c¸c tæ m¸y ph¸t ®iÖn v.v... ViÖc x©y dùng c¸c nhµ m¸y thuû ®iÖn ®ßi hái ph¶i cã c¸c c«ng tr×nh ®iÒu tra tØ mØ vÒ ®Þa chÊt, vÒ thuû v¨n, vÒ vÞ trÝ x©y ®Ëp, ®Æt nhµ m¸y, vÒ c¸c hËu qu¶ ®èi víi m«i trêng v.v... Vèn ®Çu t cho viÖc x©y dùng nhµ m¸y thuû ®iÖn còng lín h¬n nhiÒu so víi viÖc x©y dùng nhµ m¸y nhiÖt ®iÖn. Tuy nhiªn, khi x©y dùng xong, hiÖu qu¶ kinh tÕ l¹i cao, v× ®iÖn s¶n xuÊt ra cã gi¸ thµnh rÎ, do kh«ng ph¶i chi phÝ cho sù tiªu hao nhiªn liÖu. nham th¹ch : c¸c lo¹i ®¸ t¹o nªn líp vá ngoµi cña Tr¸i §Êt. Khoa häc nghiªn cøu vÒ nguån gèc, cÊu tróc còng nh c¸c ®Æc ®iÓm cña c¸c lo¹i ®¸ lµ Nham th¹ch häc, mét ngµnh thuéc hÖ thèng c¸c khoa häc §Þa chÊt. nham th¹ch quyÓn : ( Th¹ch quyÓn) líp vá ®¸ r¾n ch¾c ë ngoµi cïng cña Tr¸i §Êt. X. Líp vá ®¸. nh©n s©m : ( Panax Ginseng) c©y ®Æc s¶n mäc hoang trªn d·y nói Trêng B¹ch S¬n ë TriÒu Tiªn, cñ gièng h×nh ngêi, ®îc coi lµ vÞ thuèc bæ hµng ®Çu trong c¸c vÞ thuèc B¾c. HiÖn
  • 113. nay, nh©n s©m ®· trë thµnh mét c©y trång cã gi¸ trÞ kinh tÕ cao ë nhiÒu níc trªn thÕ giíi. nhËp c : sù di chuyÓn n¬i c tró cña nh÷ng ngêi ë n¬i kh¸c vµo mét l·nh thæ hoÆc cña nh÷ng ngêi níc ngoµi vµo mét quèc gia. nhËp khÈu : hiÖn tîng ®a hµng ho¸, tiÒn vèn hoÆc kÜ thuËt cña níc ngoµi vµo trong mét quèc gia. nhËt thùc : hiÖn tîng MÆt Trêi bÞ che lÊp toµn phÇn hoÆc mét phÇn do bãng cña MÆt Tr¨ng. NhËt thùc thêng x¶y ra vµo ngµy ®Çu th¸ng ©m d¬ng lÞch, khi ®ã MÆt Trêi - MÆt Tr¨ng - Tr¸i §Êt cã vÞ trÝ trªn mét mÆt ph¼ng. Trong nhËt thùc toµn phÇn, ngêi quan s¸t ®øng trªn Tr¸i §Êt ban ngµy thÊy trêi tèi sÇm l¹i vµ MÆt Trêi chØ cßn lµ mét ®Üa h×nh trßn, x¸m mê, cã t¸n s¸ng ë ngoµi r×a. Trong nhËt thùc mét phÇn, ®Üa s¸ng cña MÆt Trêi chØ bÞ che lÊp mét bé phËn. Kh¸c víi hiÖn tîng nguyÖt thùc, hiÖn tîng nhËt thùc chØ nh×n thÊy ®îc ë nh÷ng khu vùc h¹n chÕ trªn Tr¸i §Êt, bëi v× MÆt Tr¨ng lµ mét thiªn thÓ nhá, bãng cña nã chØ quÐt ®îc mét d¶i hÑp trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt. NhËt TriÒu : lo¹i h×nh níc triÒu chØ cã mét lÇn lªn, xuèng trong 1 ngµy, kh¸c víi l;o¹i h×nh b¸n nhËt triÒu, cã 2 lÇn lªn, xuèng trong 1 ngµy. Nguyªn nh©n g©y ra nhËt triÒu thêng do tÝnh chÊt ®Þa h×nh cña ®¸y biÓn hoÆc hiÖn tîng cã c¸c ®¶o ch¾n ë ngoµi kh¬i. nhËt x¹ kÕ : m¸y ®o cêng ®é vµ thêi gian chiÕu s¸ng cña ¸nh s¸ng MÆt Trêi.. nhiªn liÖu : chÊt khÝ ch¸y t¹o ra nhiÖt n¨ng. VÝ dô : than ®¸, khÝ ®èt, x¨ng dÇu v.v... nhiÖt ®íi : khu vùc ®Êt ®ai n»m gi÷a hai chÝ tuyÕn B¾c vµ Nam. Trong khu vùc nµy, MÆt Trêi trong n¨m cã hai lÇn ®i qua ®Ønh ®Çu lóc gi÷a tra. Lóc ®ã gãc chiÕu cña ¸nh s¸ng MÆt Trêi kh«ng bao giê lÖch qu¸ 4306' (so víi ®êng th¼ng ®øng vu«ng gãc trªn mÆt ®Êt), v× vËy khÝ hËu trong khu vùc nµy, nãi chung quanh n¨m nãng, lîng mua trung b×nh n¨m lín, thùc vËt ph¸t triÓn phån thÞnh. nhiÖt kÕ : dông cô ®o nhiÖt ®é dùa vµo tÝnh chÊt co, në cña c¸c chÊt láng vµ kim lo¹i, tuú theo nhiÖt ®é cao hay thÊp. C¸c lo¹i nhiÖt kÕ th- êng dïng lµ : nhiÖt kÕ thuû ng©n, nhiÖt kÕ rîu, nhiÖt kÕ kim lo¹i v.v... nhîng ®Þa : ®Êt cña mét quèc gia nhêng quyÒn qu¶n trÞ vµ khai th¸c cho mét quèc gia kh¸c, theo hîp ®ång cho thuª hoÆc theo mét kho¶n nµo ®ã cña hiÖp íc kÝ kÕt gi÷a hai bªn.
  • 114. nic : (N.I.C.) X. Níc c«ng nghiÖp míi . niªn biÓu ®Þa chÊt : b¶ng liÖt kª c¸c thêi k× ®Þa chÊt víi c¸c mèc thêi gian íc lîng chØ râ lóc b¾t ®Çu còng nh lóc kÕt thóc c¸c thêi k× ®ã. Tõ khi Tr¸i §Êt trë thµnh mét hµnh tinh ®Õn nay ( gÇn 5 tØ n¨m), lÞch sö Tr¸i §Êt ®· tr¶i qua hai thêi k× lín : thêi k× TiÒn Cam vµ thêi k× sau TiÒn Cam ( ng¾n h¬n thêi k× tríc). Thêi k× sau TiÒn Cam ®îc chia ra 4 thêi k× nhá : - Thêi k× §Ö NhÊt (hay ®¹i Cæ sinh), thêi k× §Ö NhÞ (hay ®¹i Trung sinh), thêi k× §Ö Tam ( hay thêi k× ®Çu cña ®¹i T©n sinh vµ thêi k× §Ö Tø ( hay thêi k× sau cña ®¹i T©n sinh). X. thªm : §¹i. B¶ng niªn biÓu ®Þa chÊt Nguyªn ®¹i KØ KÐo dµi ( triÖu n¨m) T¢N SINH (KZ) §Ö Tø ( Antr«p«gen) (Q) 1,5 - 2 §Ö Tam ( Nª«gen) (N) 24 ( Palª«gen) (Pg) 41 TRUNG SINH (MZ) Crªta (B¹ch phÊn) (Cr) 70 Jura (J) 58 Triat (T ) 45 C¤ SINH (PZ) Pecmi ( P) 45 Cacbon ( C) 55 - 75 §ªv«n (D) 50 Silua (S) 30 Ooc®«vic (O) 60 Cambri (Cm) 70 TI£N CAM
  • 115. NGUY£N SINH (PR) 2.000 THAI C¤ (A) 900 Noocm¨ng : tªn ®Æt cho c¸c téc ngêi B¾c ¢u (trªn b¸n ®¶o Xc¨n®inavi) x©m nhËp vµo T©y ¢u b»ng ®êng biÓn vµ cíp ph¸ trong c¸c thÕ kØ VIII-IX. Ngêi Noocm¨ng tù xng lµ ngêi Viking. Hä ®· chiÕm vïng thîng nguån s«ng §niªp vµ tiÕn ®Õn C«nxtantin«p, hä ph¸t hiÖn ra c¸c ®¶o Aix¬len vµ Gr¬nlen, thùc d©n ho¸ miÒn B¾c Xc«tlen vµ Ailen. N¨m 911, hä chiÕm miÒn ®Êt cña Ph¸p nay gäi lµ Noocm¨ng®i. Hä cßn lËp ra nhiÒu c«ng quèc nhá ë Nam Y vµ trªn ®¶o Xixin vµo c¸c thÕ kØ XI, XII. nãn phãng vËt : bé phËn ®Êt ®¸ do mét dßng níc lò tõ trªn cao ®a xuèng, tÝch tô l¹i ë ch©n dèc, t¹o thµnh mét khèi vËt liÖu tam gi¸c gièng h×nh nãn. néi chÝ tuyÕn : vïng ®Êt ®ai n»m gi÷a hai chÝ tuyÕn B¾c vµ Nam trªn Tr¸i §Êt. néi lùc : lùc ph¸t sinh ë bªn trong Tr¸i §Êt, cã t¸c ®éng ®Õn c¸c hiÖn tîng x¶y ra trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt. VÝ dô : lùc g©y ra ®éng ®Êt, lùc lµm cho c¸c lôc ®Þa n©ng lªn vµ h¹ xuèng, lµm cho c¸c nói löa phun v.v... Néi thuû : vïng biÓn n»m ë phÝa trong ®êng c¬ së (theo LuËt BiÓn n¨m 1982).Vïng nµy cã ranh giíi bªn trong lµ ®êng bê biÓn, bªn ngoµi lµ ®êng c¬ së. ChiÒu réng cña vïng néi thuû, cã thÓ thay ®æi tuú theo c¸ch v¹ch ®êng c¬ së cña quèc gia ven biÓn. NÕu ®êng c¬ së ®îc x¸c ®Þnh theo ngÊn níc thuû triÒu khi xuèng thÊp nhÊt, th× vïng néi thuû rÊt hÑp, chØ lµ d¶i ®Êt ven bê ®îc níc biÓn phñ ngËp, khi thuû triÒu lªn. NÕu ®êng c¬ së ®îc v¹ch b»ng c¸c ®o¹n th¼ng gÊp khóc nèi c¸c mòi ®Êt hoÆc c¸c ®¶o ven bê, th× vïng néi thuû sÏ cã diÖn tÝch réng h¬n. VÒ mÆt ph¸p lÝ, ®êng néi thuû ®îc coi lµ mét bé phËn cña l·nh thæ ®Êt liÒn vµ quèc gia ven biÓn hoµn toµn cã chñ quyÒn ®Çy ®ñ ®èi víi vïng biÓn nµy, gièng nh ®èi víi phÇn l·nh thæ trªn ®Êt liÒn. N«ng nghiÖp cæ truyÒn : thuËt ng÷ chØ nÒn n«ng nghiÖp ®· cã tõ l©u ®êi. §Æc trng cña nã lµ : s¶n xuÊt nhá, sö dông c¸c c«ng cô th« s¬, tèn nhiÒu nh©n lùc mµ n¨ng suÊt lao ®éng vÉn thÊp. NÒn n«ng nghiÖp cæ truyÒn cã tÝnh chÊt tù tóc, tù cÊp. Mçi c¬ së, mçi ®Þa ph¬ng ®Òu s¶n xuÊt
  • 116. nhiÒu lo¹i s¶n phÈm víi sè lîng kh«ng lín. Môc ®Ých chÝnh lµ ®Ó tiªu dïng t¹i chç. n«ng nghiÖp c¬ giíi ho¸ : nÒn n«ng nghiÖp trong ®ã viÖc sö dông m¸y mãc ®· trë thµnh phæ biÕn. N«ng nghiÖp hµng ho¸ : nÒn n«ng nghiÖp cã tÝnh chÊt kh¸c h¼n víi nÒn n«ng nghiÖp cæ truyÒn. Ngêi s¶n xuÊt quan t©m nhiÒu ®Õn thÞ trêng tiªu thô s¶n phÈm do hä lµm ra. Môc ®Ých chÝnh cña s¶n xuÊt kh«ng chØ nh»m vµo viÖc t¹o ra nhiÒu s¶n phÈm mµ chñ yÕu cßn lµ lîi nhuËn. S¶n phÈm ®· trë thµnh hµng ho¸, v× vËy ngêi s¶n xuÊt ph¶i sö dông ngµy cµng nhiÒu c¸c ph¬ng tiÖn kÜ thuËt ®Ó t¨ng n¨ng suÊt, h¹ gi¸ thµnh vµ n©ng cao chÊt lîng cña s¶n phÈm. Trong nÒn n«ng nghiÖp hµng ho¸, s¶n xuÊt n«ng nghiÖp thêng g¾n liÒn víi c«ng nghiÖp chÕ biÕn vµ dÞch vô n«ng nghiÖp. nói : d¹ng ®Þa h×nh nh« cao trªn mÆt ®Êt, biÓu hiÖn râ 3 bé phËn : ®Ønh, sên vµ ch©n. Th«ng thêng, ®é cao tõ ch©n ®Õn ®Ønh nói ph¶i trªn 200m, nhng còng cã nh÷ng trêng hîp, thuËt ng÷ nói còng dïng ®Ó chØ nh÷ng d¹ng ®Þa h×nh cã ®é cao thÊp h¬n. VÝ dô : c¸c nói ®¸ v«i nhiÒu khi chØ cao h¬n 100m. Nói thêng ®îc ph©n ra 3 lo¹i theo ®é cao : nói thÊp cã ®é cao díi 1.000m, nói trung b×nh cã ®é cao tõ 1.000 ®Õn 2.500 m vµ nói cao cã ®é cao trªn 2.500m. nói b¨ng : mét bé phËn cña líp b¨ng dµy phñ trªn c¸c lôc ®Þa vïng vÜ ®é cao bÞ ®øt g·y, trên xuèng biÓn, tr«i theo c¸c dßng h¶i lu vµ d¬ng l- u. KÝch thíc cña nói b¨ng rÊt lín, chiÒu dµy cã thÓ tíi 600 - 700m, phÇn næi trªn mÆt níc vµo kho¶ng 1/5 hoÆc 1/6 chiÒu dµy. ChiÒu dµi vµ chiÒu réng cã thÎ tíi vµi km. C¸c nói b¨ng tr«i lín thêng thÊy ë b¸n cÇu Nam, ven bê lôc ®Þa Nam Cùc. ¥ b¸n cÇu B¾c, nói b¨ng tr«i thêng gÆp ë gÇn ®¶o Gr¬nlen, quÇn ®¶o Spitbecghen... Khi tr«i xuèng c¸c vïng vÜ ®é thÊp, nói b¨ng gi¶m thÓ tÝch vµ tan dÇn. §èi víi tµu bÌ qua l¹i c¸c ®¹i d¬ng, nói b¨ng tr«i lµ mét hiÖn tîng nguy hiÓm. N¨m 1912, chiÕc tµu chë hµnh kh¸ch lín Titanic, trªn ®êng tõ ch©u ¢u sang ch©u MÜ ®· bÞ ®¾m v× va ph¶i mét nói b¨ng tr«i. HiÖn nay, ë nh÷ng vïng biÓn cã nói b¨ng tr«i, ngêi ta ph¶i bè trÝ c¸c ph¬ng tiÖn quan s¸t ®Ó b¸o tríc cho c¸c tµu bÌ qua l¹i. nói giµ : nói cã cÊu tróc ®Þa chÊt, nham th¹ch phÇn lín ®îc h×nh thµnh tõ thêi cæ ®¹i, trong c¸c qu¸ tr×nh t¹o s¬n Calª®«ni vµ HÐcxini. C¸c khèi nói nµy ®· bÞ bµo mßn, h¹ thÊp ®é cao vµ cã h×nh d¸ng mÒm m¹i. Tuy nhiªn, nhiÒu khèi nói giµ còng ®· ®îc nh÷ng vËn ®éng kiÕn t¹o gÇn ®©y n©ng lªn, lµm cho trÎ l¹i hoÆc g©y ra nh÷ng hiÖn tîng ®æ vì.
  • 117. nói löa : nói cã d¹ng khèi h×nh nãn, ®Ønh cã miÖng tròng, qua ®ã thêng xuyªn hoÆc ®Þnh k× phun ra c¸c chÊt khÝ, h¬i níc, ®¸ t¶ng, tro hoÆc dung nham nãng ch¶y. §«i khi c¸c chÊt khÝ vµ h¬i níc còng bèc ra tõ c¸c khe nøt ë sên nói, t¹o nªn c¸c miÖng phô cña nói löa. Nói löa hiÖn nay thêng ®îc ph©n ra hai lo¹i : nói löa ho¹t ®éng ( cßn phun trong nh÷ng thêi k× gÇn ®©y) vµ nói löa t¾t ( ®· th«i phun trong mét thêi gian dµi). C¸c nói löa cßn ho¹t ®éng l¹i cã nh÷ng thêi k× ho¹t ®éng m¹nh hoÆc yÕu. Hai thêi k× ho¹t ®éng m¹nh cã khi c¸ch nhau hµng thÕ kØ. HiÖn nay, trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, ngêi ta íc lîng cã kho¶ng 600 nói löa cßn ho¹t ®éng. Riªng khu vùc "vßng ®ai löa Th¸i B×nh D¬ng" ®· cã gÇn 400 ngän. Ngoµi ra, nhiÒu nói löa cßn ho¹t ®éng còng tËp trung trong khu vùc §Þa Trung H¶i vµ trªn ®¶o Aix¬len...Nh÷ng nói löa ngÇm díi ®¸y ®¹i d¬ng, khi phun thêng t¹o thµnh c¸c ®¶o nói löa. nói trÎ : nói cã cÊu tróc ®Þa chÊt, nham th¹ch ®îc h×nh thµnh trong c¸c thêi k× ®Þa chÊt gÇn ®©y, chñ yÕu trong kØ §Ö Tam thuéc ®¹i T©n sinh. C¸c nói trÎ nãi chung, cßn Ýt bÞ bµo mßn, h¹ thÊp ®é cao. H×nh d¸ng nói cßn s¾c x¶o víi c¸c ®Ønh cao vµ nhän. HÇu hÕt c¸c d·y nói trÎ lín trªn thÕ giíi ®Òu ®îc h×nh thµnh trong qu¸ tr×nh t¹o s¬n Anpi. VÝ dô : d·y Anp¬, d·y Himalaya, d·y An®et v.v... Nöa du môc : lèi sèng kÕt hîp viÖc trång trät theo mïa vµ viÖc ch¨n nu«i du môc ë c¸c vïng r×a c¸c hoang m¹c. Nöa hoang m¹c : X. B¸n hoang m¹c. nöa kh« h¹n : lo¹i khÝ hËu kh« khan, cã tÝnh chÊt lôc ®Þa ë vïng r×a c¸c hoang m¹c. ¥ ®©y lîng bèc h¬i thêng vît qu¸ lîng ma. VÝ dô : khÝ hËu nöa kh« h¹n cña c¸c ®ång b»ng cao ë Angiªri. nöa thuéc ®Þa : quèc gia ®éc lËp vÒ h×nh thøc, nhng thùc chÊt bÞ phô thuéc vµo c¸c níc ®Õ quèc vÒ mÆt knh tÕ - chÝnh trÞ. níc c«ng nghiÖp míi : (NIC hoÆc NPI) nhãm níc ®ang ph¸t triÓn, míi ®îc c«ng nghiÖp ho¸ trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y vµ ®· xuÊt khÈu ®îc mét lîng lín c¸c s¶n phÈm c«ng nghiÖp. VÝ dô : Xingapo, Hµn Quèc, Malaixia... níc díi ®Êt : (níc ngÇm) h×nh thøc níc tån t¹i trong c¸c líp ®Êt ®¸ díi mÆt ®Êt ( trong c¸c líp ®Êt xèp, thÊm níc hoÆc trong c¸c khe hæng, kÏ nøt cña ®¸). Níc díi ®Êt lu«n lu«n di chuyÓn theo träng lùc, tõ n¬i cao xuèng n¬i thÊp, t¹o thµnh c¸c m¹ch níc ngÇm cã chøa mét lîng c¸c
  • 118. chÊt hoµ tan ( c¸c chÊt muèi, chÊt h÷u c¬ vµ khÝ) cã nguån gèc v« c¬ vµ h÷u c¬, lµm cho nã cã tÝnh chÊt,mµu s¾c, mïi vÞ kh¸c nhau. NÕu tØ lÖ c¸c chÊt hoµ tan ®¸ng kÓ, c¸c m¹ch níc ngÇm trë thµnh c¸c m¹ch níc kho¸ng. níc ®ang ph¸t triÓn : níc ®ang cè g¾ng ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ cña m×nh ®Ó tho¸t ra khái t×nh tr¹ng l¹c hËu vµ thÊp kÐm hiÖn nay. HÇu hÕt c¸c n- íc nµy ®Òu lµ c¸c níc thuéc ®Þa vµ b¸n thuéc ®Þa míi giµnh ®îc ®éc lËp tõ sau §¹i chiÕn thÕ giíi lÇn thø hai. ThuËt ng÷ nµy do OECD (Tæ chøc hîp t¸c vµ ph¸t triÓn kinh tÕ) ®Ò ra vµ hiÖn nay ®ang ®îc dïng phæ biÕn trong c¸c tµi liÖu th«ng tin vµ b¸o chÝ trªn thÕ giíi. níc kÐm ph¸t triÓn : thuËt ng÷ cò ( nay Ýt dïng) chØ c¸c níc thuéc ®Þa vµ b¸n thuéc ®Þa phô thuéc vµo c¸c níc ®Õ quèc vµ cã tr×nh ®é kÐm ph¸t triÓn vÒ kinh tÕ. ThuËt ng÷ ®îc Liªn HiÖp Quèc quen dïng vµo n¨m 1949. níc kho¸ng : níc tù nhiªn cã chøa mét tØ lÖ c¸c chÊt hoµ tan cao. Tuú theo c¸c lo¹i muèi vµ c¸c chÊt khÝ hoµ tan, níc kho¸ng cã thÓ cã tÝnh kiÒm hay axit, cã mïi khÐt cña lu huúnh hoÆc mïi tanh cña s¾t v.v... Níc kho¸ng thêng ®îc dïng trong viÖc ch÷a bÖnh hoÆc khai th¸c ®Ó lÊy c¸c nguyªn liÖu cho ngµnh c«ng nghiÖp ho¸ chÊt. níc kh«ng liªn kÕt : quèc gia trung lËp vÒ danh nghÜa vµ kh«ng thùc sù tham gia vµo mét khèi liªn minh nµo. níc ngÇm : X. Níc díi ®Êt. o opec : (Organization of Petrolium Exporting Countries) tæ chøc c¸c níc xuÊt khÈu dÇu má, víi môc ®Ých ®Êu tranh b¶o vÖ gi¸ b¸n dÇu trªn thÞ trêng quèc tÕ. Tæ chøc OPEC cã 14 níc tham gia : Iran, Ir¨c, Arap Xªut, C«oet, Cata, Baranh, LH c¸c TVQ Arap, Libi, Angiªri, Nigiªria, Gab«ng, Vªnªxuªla, £cua®o vµ In®«nªxia. «lig«xen : thêi k× nhá thø hai gi÷a c¸c thêi k× nhá £«xen vµ Mi«xen cña thêi k× Palª«gen thuéc kØ §Ö Tam (®¹i T©n sinh) dµi kho¶ng 15 triÖu n¨m. «liu : qu¶ cña c©y cïng tªn, mäc ë vïng §Þa Trung H¶i, h¹t cho lo¹i dÇu ¨n cã gi¸ trÞ vµ næi
  • 119. tiÕng ë ch©u ¢u. « nhiiÔm m«i trêng : t×nh tr¹ng m«i trêng bÞ nhiÔm bÈn, chøa nhiÒu chÊt ®éc h¹i cho sù sèng cña sinh vËt vµ con ngêi. ¤ nhiÔm m«i trêng do nhiÒu nguyªn nh©n sinh ra, trong ®ã t¸c ®éng cña con ngêi lµ mét nguyªn nh©n quan träng. Con ngêi th¶i ngµy cµng nhiÒu c¸c chÊt bÈn do sinh ho¹t, do s¶n xuÊt n«ng, c«ng nghiÖp vµo c¸c nguån níc. vµo khÝ quyÓn vµ vµo thæ nhìng v.v....T×nh h×nh ®Æc biÖt nghiªm träng lµ ë c¸c ®« thÞ lín trªn thÕ giíi. HiÖn nay « nhiÔm m«i trêng ®· trë thµnh mét vÊn ®Ò cã tÝnh toµn cÇu, ®ßi hái sù quan t©m gi¶i quyÕt cña nhiÒu quèc gia, nhiÒu tæ chøc quèc tÕ. «xtral«it : mét ®¹i chñng cña ngêi ph¬ng nam gåm cã c¸c chñng téc, sèng chñ yÕu trªn lôc ®Þa ¤xtr©ylia vµ r¶i r¸c trªn c¸c quÇn ®¶o ë Nam Th¸i B×nh D¬ng. èc ®¶o : n¬i cã nguån níc ngät vµ c¸c ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho sù sinh sèng cña c¸c sinh vËt còng nh con ngêi trong c¸c hoang m¹c. C¸c èc ®¶o thêng gÆp trong c¸c hoang m¹c ë B¾c Phi, T©y ¸ vµ Trung ¸. Trong c¸c èc ®¶o ë T©y ¸ vµ B¾c Phi, lo¹i c©y trång ®iÓn h×nh lµ chµ lµ. Trong c¸c èc ®¶o lín, con ngêi cã thÓ lµm n«ng nghiÖp, trång c¸c lo¹i c©y chÞu ®îc h¹n nh : b«ng, nho v.v... «n ®íi : ®íi n»m ë gi÷a vÜ ®é 400B ®Õn 500B ë b¸n cÇu B¾c vµ gi÷a vÜ ®é 420N ®Õn 580N ë b¸n cÇu Nam ( gi÷a c¸c ®íi cËn nhiÖt vµ cËn cùc). ¤n ®íi chiÕm kho¶ng 1/4 diÖn tÝch Tr¸i §Êt. §Æc ®iÓm cña ®íi nµy lµ cã sù ph©n ho¸ ra c¸c mïa râ rÖt. Mïa ®«ng cã khÝ hËu l¹nh gi¸ kÐo dµi. NhiÖt ®é trong mïa h¹ tõ 100C ®Õn 250C. Lîng ma trung b×nh n»m trªn phÇn lín ®Êt liÒn tõ 500 ®Õn 800mm. ¥ bê c¸c lôc ®Þa t¨ng lªn tõ 1.000 ®Õn 2.000mm, cßn ë gi÷a c¸c lôc ®Þa, cã n¬i chØ cã tõ 100 ®Õn 200mm. KhÝ hËu «n ®íi cã thÓ ph©n ra c¸c kiÓu : khÝ hËu «n ®íi lôc ®Þa ( ë nh÷ng vïng xa biÓn vµ ®¹i d¬ng), khÝ hËu «n ®íi ®¹i d¬ng ( ë bê t©y c¸c lôc ®Þa), vµ khÝ hËu «n ®íi giã mïa ( ë bê ®«ng c¸c lôc ®Þa).
  • 120. ¬r«pª«it : ®¹i chñng lín bao gåm c¸c chñng téc ngêi, cã da mµu tr¾ng, tãc n©u, m¾t xanh, mòi cao, tríc kia sinh sèng chñ yÕu ë ch©u ¢u, hiÖn nay cã mÆt ë hÇu kh¾p c¸c ch©u lôc trªn thÕ giíi. P palª«gen : (Pg) thêi k× ®Çu cu¶ kØ §Ö Tam, gåm cã hai thêi k× nhá : £«xen vµ ¤lig«xen. pampa : ®ång cá ë Nam MÜ, h×nh thµnh trong ®iÒu kiÖn khÝ hËu «n ®íi nãng, cã ma nhiÒu vÒ mïa h¹. VÝ dô : pampa ë Achentina... pampªr« : giã m¹nh vµ l¹nh, cã híng nam hoÆc t©y-nam, thæi opö vïng pampa, trªn l·nh thæ c¸c níc Achentina vµ Urugoay. Giã ®em theo ma vµ gi«ng, lµm cho nhiÖt ®é h¹ xuèng ®ét ngét. pecmi : (P) kØ cuèi cïng cña ®¹i Cæ sinh, tiÕp ngay sau kØ Cacbon. Thêi gian kÐo dµi kho¶ng 25 triÖu n¨m. ph¸ : vòng níc mÆn ë bê biÓn, ®îc h×nh thµnh do cã doi c¸t ch¾n ë phÝa ngoµi vµ c¸c cöa s«ng trong ®Êt liÒn ch¶y ra. Ph¸ thêng cã c¸c cöa th«ng víi biÓn. VÝ dô : ph¸ Tam giang ë Thõa Thiªn cã cöa ThuËn An th«ng ra biÓn... Ph¶n lu : dßng níc ( biÓn) ch¶y ngîc chiÒu víi mét dßng kh¸c. VÝ dô : ph¶n lu xÝch ®¹o lµ dßng biÓn ch¶y theo híng T©y - §«ng, ngîc chiÒu víi dßng biÓn xÝch ®¹o, ch¶y theo híng §«ng - T©y. ph¶n tÝn phong : (nghÞch tÝn phong) lo¹i giã ë trªn cao, thæi ngîc chiÒu víi tÝn phong. TÝn phong vµ ph¶n tÝn phong t¹o thµnh mét vßng hoµn lu kh«ng khÝ, chuyÓn ®éng theo chiÒu th¼ng ®øng. TÝn phong lµ kÕt qu¶ cña sù chuyÓn ®éng cña khèi kh«ng khÝ s¸t mÆt ®Êt, tõ vïng chÝ tuyÕn vÒ xÝch ®¹o, cßn ph¶n tÝn phong th× di chuyÓn ë trªn cao, tõ xÝch ®¹o vÒ chÝ tuyÕn, ®Ó bæ sung cho khèi kh«ng khÝ ë chÝ tuyÕn ®· chuyÓn ®i. ph¸t kiÕn ®Þa lÝ : sù ph¸t hiÖn nh÷ng vïng ®Êt ®ai míi trªn bÒ mÆt Tr¸i ®Êt. Trong lÞch sö, thêi k× tõ thÕ kØ XV ®Õn thÕ kØ XVII lµ thêi k× cã c¸c cuéc ph¸t kiÕn ®Þa lÝ lín cña nh©n lo¹i. Con ngêi ®· t×m ra c¸c ch©u lôc míi, kh¸m ph¸, ®i s©u vµo c¸c lôc ®Þa vµ t×m ra c¸c ®êng biÓn còng nh c¸c ®êng bé ®i tõ ch©u lôc nµy sang ch©u lôc kh¸c.
  • 121. Ph¸t triÓn bÒn v÷ng vµ b¶o vÖ m«i trêng : thuËt ng÷ do LHQ ®a ra ®Ó chØ h×nh thøc ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi cã tÝnh ®Õn yÕu tè m«i trêng. Môc tiªu ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi râ rµng lµ ph¶i híng vµo viÖc khai th¸c m«i trêng vµ tµi nguyªn thiªn nhiªn mét c¸ch cã hiÖu qu¶, nhng ®ång thêi vÉn ph¶i tr¸nh ®îc sù huû ho¹i kh¶ n¨ng t¸i t¹o bÒn v÷ng cña m«i trêng. Nãi mét c¸ch kh¸c, cÇn ph¶i b¶o ®¶m sù c©n b»ng gi÷a sù ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi vµ b¶o vÖ m«i trêng. phay : X. §o¹n tÇng. ph©n c«ng lao ®éng quèc tÕ : sù ph©n ho¸ trong qu¸ tr×nh s¸n xuÊt chuyªn m«n ho¸ gi÷a c¸c níc. Mçi níc ®Òu cã nh÷ng mÆt hµng s¶n xuÊt theo thÕ m¹nh cña m×nh ®Ó trao ®æi víi c¸c níc kh¸c. T×nh h×nh ®ã diÔn ra mét c¸ch tù ph¸t, nhng vÉn ®îc coi nh mét qu¸ tr×nh cã sù ph©n c«ng vÒ mÆt lao ®éng s¶n - xuÊt. ph©n c«ng lao ®éng theo l·nh thæ : sù ph©n ho¸ trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt chuyªn m«n ho¸ gi÷a c¸c vïng trong mét níc. Mçi vïng ®Òu cã nh÷ng mÆt hµng s¶n xuÊt theo thÕ m¹nh cña m×nh ®Ó trao ®æi víi c¸c vïng kh¸c. Ph©n h÷u c¬ : ph©n chøa nh÷ng chÊt dinh dìng ë d¹ng nh÷ng hîp chÊt h÷u c¬. Ph©n kho¸ng : ph©n bãn chøa nh÷ng nguyªn tè ®¹i lîng vµ vi lîng v« c¬. ph©n lo¹i khÝ hËu : c¸ch s¾p xÕp, ph©n chia hÖ thèng khÝ hËu trªn Tr¸i §Êt thµnh nh÷ng lo¹i, nh÷ng kiÓu kh¸c nhau. Cã nhiÒu c¸ch ph©n lo¹i tuú thuéc vµo quan ®iÓm cña c¸c nhµ khÝ hËu häc. T¬ng ®èi ®¬n gi¶n vµ th«ng dông trong c¸c tµi liÖu gi¸o khoa hiÖn nay lµ c¸ch ph©n lo¹i cña nhµ khÝ hËu häc Nga B.P. Alix«p. Theo c¸ch ph©n lo¹i nµy, th× khÝ hËu trªn thÕ giíi cã thÓ chia ra 4 lo¹i chÝnh ( khÝ hËu xÝch ®íi, khÝ hËu nhiÖt ®íi, khÝ hËu «n ®íi vµ khÝ hËu cùc ®íi ) vµ 3 lo¹i phô ( khÝ hËu cËn xÝch ®¹o, khÝ hËu cËn nhiÖt ®íi vµ khÝ hËu cËn cùc ®íi). Trong mçi lo¹i l¹i cã thÓ ph©n chia thªm mét sè kiÓu nh : khÝ hËu lôc ®Þa, khÝ hËu ë bê t©y c¸c lôc ®Þa vµ khÝ hËu ë bê ®«ng c¸c lôc ®Þa. ph©n lu : dßng ch¶y chia bít lîng níc cho mét dßng s«ng. ph©n thuû : X. §êng chia níc. Ph©n vi lîng : ph©n chøa mét lîng nhá c¸c chÊt ho¹t ho¸ c¸c qu¸ tr×nh sinh ho¸ cÇn thiÕt cho sù sinh trëng cña thùc vËt. Ph©n vi sinh : ph©n cã chøa c¸c vi sinh vËt cã Ých, nh»m lµm t¨ng ®é ph× nhiªu cho ®Êt vµ t¨ng n¨ng suÊt c©y trång. Lo¹i ph©n vi sinh phæ
  • 122. biÕn hiÖn nay lµ lo¹i chøa c¸c vi khuÈn céng sinh cè ®Þnh ®¹m ë c¸c nèt sÇn trªn rÔ c¸c c©y hä ®Ëu. ViÖc bãn c¸c lo¹i ph©n vi sinh cã t¸c dông t¬ng tù nh bãn ph©n ®¹m, nhng víi sè lîng Ýt h¬n nhiÒu vµ nhÊt lµ kh«ng lµm « nhiÔm m«i trêng. Ph©n v« c¬ : cßn gäi lµ ph©n kho¸ng, v× thµnh phÇn c¸c chÊt dinh dìng cña nã chñ yÕu lµ c¸c chÊt v« c¬. phÉu diÖn ®Êt : mÆt c¾t theo chiÒu th¼ng ®øng, biÓu hiÖn ®îc toµn bé cÊu tróc c¸c tÇng ®Êt trong mét lo¹i thæ nhìng. §é s©u cña phÉu diÖn ®Êt ph¶i ®¹t tèi thiÓu kho¶ng 1,2m. Dùa vµo phÉu diÖn ®Êt, ng- êi ta cã thÓ ph¸t hiÖn ra ®îc c¸c ®Æc ®iÓm còng nh nguån gèc ph¸t sinh vµ qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña c¸c lo¹i thæ nhìng. pheralit : lo¹i ®Êt mµu ®á hoÆc vµng ®á, h×nh thµnh ë c¸c miÒn nhiÖt ®íi Èm nh níc ta, cã thµnh phÇn chñ yÕu lµ c¸c kho¸ng vËt thø sinh, chøa nhiÒu «xyt s¾t vµ nh«m, trong ®ã tØ lÖ «xyt s¾t cao h¬n tØ lÖ «xyt nh«m. phenxpat : kho¸ng vËt cã ph¹m vi ph©n bè rÊt réng trong líp vá Tr¸i §Êt. Thµnh phÇn chñ yÕu lµ muèi cña axit silic víi canxi, kali...Phenxpat kh«ng hoµ tan trong níc, nhng khi lé ra ngoµi mÆt ®Êt, chÞu t¸c ®éng cña kh«ng khÝ vµ níc còng bÞ ph©n gi¶i, sau mét thêi gian, thµnh ®Êt sÐt tr¾ng. phi ®Þa ®íi : kh«ng phô thuéc vµo tÝnh chÊt ph©n bè theo ®íi. VÝ dô : nói vµ s«ng lµ nh÷ng yÕu tè phi ®Þa ®íi cña c¶nh quan, bëi v× chóng cã mÆt ë tÊt c¶ c¸c ®íi, kh«ng phô thuéc vµo riªng mét ®íi nµo. Tuy vËy, ¶nh hëng cña ®íi vÉn ®Ó l¹i dÊu vÕt trªn c¸c yÕu tè phi ®Þa ®íi nµy. phio : thuËt ng÷ cã gèc tõ tiÕng Na Uy chØ nh¸nh biÓn hÑp, hai bªn cã v¸ch ®¸ dèc, ¨n s©u vµo ®Êt liÒn, cã khi tíi 200km. Phio ®îc h×nh thµnh trong nh÷ng vïng tríc ®©y vèn cã b¨ng hµ bao phñ. §ã lµ nh÷ng thung lòng b¨ng hµ cæ ®· bÞ níc biÓn tiÕn vµo phñ ngËp. HiÖn nay, Phio cßn cã nhiÒu ë bê t©y b¸n ®¶o Scan®inavi, ë ®¶o Gr¬nlen, vµ ë Pªru. phong ho¸ : qu¸ tr×nh ph©n huû vµ lµm biÕn ®æi c¸c lo¹i ®¸ do t¸c ®éng cña c¸c nh©n tè ngo¹i lùc. Cã thÓ ph©n ra 3 lo¹i phong ho¸ chñ yÕu : 1)- Phong ho¸ lÝ häc ( phong ho¸ c¬ giíi, c¬ häc) lµ sù ph¸ huû ®¸ ra thµnh c¸c khèi vôn cã kÝch thíc to, nhá kh¸c nhau. Thµnh phÇn ho¸ häc cña ®¸ vµ c¸c kho¸ng vËt kh«ng thay ®æi. C¸c nh©n tè chñ yÕu cña lo¹i phong ho¸ nµy lµ ; sù thay ®æi ®ét ngét vÒ nhiÖt ®é, t¸c ®éng ma s¸t hoÆc va ®Ëp cña giã, cña sãng, cña níc ch¶y v.v... 2)- Phong ho¸ ho¸ häc lµ sù ph¸ huû, lµm biÕn ®æi ®¸ vµ c¸c kho¸ng vËt cña nã do t¸c ®éng cña kh«ng khÝ vµ c¸c lo¹i dung dÞch ( «xy
  • 123. ho¸, hoµ tan do axit cacb«nic v.v...). Trong lo¹i phong ho¸ nµy, ®¸ vµ c¸c kho¸ng vËt cña nã bÞ biÕn ®æi chñ yÕu vÒ mÆt thµnh phÇn ho¸ häc. VÝ dô : phenxpat bÞ phong ho¸ thµnh sÐt cao lanh (kaolin). 3)- Phong ho¸ sinh häc lµ sù ph¸ huû ®¸ vµ c¸c kho¸ng vËt cña nã díi t¸c ®éng cña c¸c sinh vËt nh : c¸c vi khuÈn, nÊm, mèc, rªu, rÔ c©y v.v...C¸c sinh vËt nµy len lái vµo c¸c kÏ ®¸, tiÕt ra dung dÞch, lµm cho ®¸ võa bÞ ph¸ huû vÒ mÆt c¬ giíi, võa bÞ ph¸ huû vÒ mÆt ho¸ häc. Sù ph©n biÖt ra ba lo¹i phong ho¸ nãi trªn, thùc ra chØ cã ý nghÜa vÒ mÆt lÝ thuyÕt. Trong thùc tÕ, qu¸ tr×nh phong ho¸ thêng diÔn ra ®ång thêi vÒ c¶ 3 mÆt : lÝ häc, ho¸ häc vµ sinh häc. Tuy nhiªn, tuú tõng trêng hîp, sÏ cã mét mÆt tréi h¬n hai mÆt kh¸c. phong kÕ : ( phong tèc kÕ) X. M¸y ®o giã. phãng lu : (jet stream) dßng kh«ng khÝ chuyÓn ®éng rÊt nhanh, theo h- íng t©y-®«ng, quan s¸t ®îc ë nh÷ng líp kh«ng khÝ trªn cao ( tõ 10.000 ®Õn 15.000m) trong c¸c vïng cËn nhiÖt ®íi cña hai b¸n cÇu. Tèc ®é giã ®¹t tíi 500km/h. phãng x¹ : ®Æc tÝnh cña mét sè chÊt ho¸ häc cã kh¶ n¨ng tù ph©n huû trong nh÷ng kho¶ng thêi gian kh¸c nhau, ®Ó biÕn thµnh c¸c chÊt kh¸c nh : ra®i, th«ri, urani v.v...Trong qu¸ tr×nh tù ph©n huû, sÏ cã mét nguån n¨ng lîng nhiÖt rÊt cao ®îc gi¶i phãng. HiÖn nay, thêi gian tù ph©n huû cña c¸c chÊt phãng x¹ còng cßn ®îc nghiªn cøu ®Ó tÝnh tuæi ®Þa chÊt cña c¸c líp ®Êt ®¸, c¸c lo¹i ho¸ th¹ch. VÝ dô : chÊt phãng x¹ ®ång vÞ cña cacbon C14. ph«tphorit : lo¹i ®¸ trÇm tÝch, thêng cã mµu x¸m xÉm, giµu hîp chÊt muèi cña axit ph«tphoric. C¸c hîp chÊt nµy phÇn lín cã d¹ng h¹t. Nh÷ng n¬i cã nhiÒu má ph«tphorit trªn thÕ giíi lµ vïng B¾c Phi, b¸n ®¶o Phlori®a ë Hoa K× v.v... ph¬n : thuËt ng÷ gèc tiÕng §øc, chØ lo¹i giã nãng kh«, thæi tõ sên nam nói Anp¬ sang c¸c thung lòng nói ë sên b¾c, trªn ®Êt §øc vµ Thuþ SÜ. X. thªm : Giã Ph¬n. phr«ng : diÖn tiÕp xóc gi÷a c¸c khèi khÝ cã ®Æc tÝnh kh¸c nhau vÒ nhiÖt ®é, mËt ®é vµ ®é Èm. X. Khèi khÝ. phï sa : h¹t vËt chÊt nhá vµ mÞn, cã nguån gèc tõ c¸c lo¹i ®¸ vôn bë vµ ®- îc c¸c dßng s«ng mang theo dßng níc. Phï sa lµ vËt liÖu t¹o nªn c¸c d¹ng ®Þa h×nh båi tÝch ë vïng h¹ lu s«ng. phô lu : nh¸nh s«ng phô ®æ níc vµo s«ng chÝnh. VÝ dô : s«ng L«, s«ng §µ lµ c¸c phô lu cña s«ng Hång. phô phÈm : s¶n phÈm phô thu ®îc trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt mét s¶n phÈm kh¸c, ®îc coi lµ s¶n phÈm chÝnh.
  • 124. ph¬ng ph¸p chiÕu ®å : ph¬ng ph¸p biÓu hiÖn m¹ng líi kinh vÜ tuyÕn trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt lªn mÆt ph¼ng cña giÊy ®Ó vÏ b¶n ®å, b»ng c¸ch chiÕu h×nh. Cã nhiÒu ph¬ng ph¸p chiÕu ®å kh¸c nhau. NÕu c¨n cø vµo ®Æc tÝnh sai sè cña viÖc chiÕu h×nh, cã thÓ ph©n ra : ph¬ng ph¸p chiÕu ®å ®ång gãc, ph¬ng ph¸p chiÕu ®å ®ång diÖn tÝch, ph- ¬ng ph¸p chiÕu ®å ®ång kho¶ng c¸ch. NÕu c¨n cø vµo ®Æc ®iÓm cña bÒ mÆt h×nh chiÕu, cã thÓ ph©n ra : ph¬ng ph¸p chiÕu ®å ph- ¬ng vÞ ( bÒ mÆt qu¶ cÇu trùc tiÕp chiÕu lªn mÆt ph¼ng), ph¬ng ph¸p chiÕu ®å h×nh trô ( bÒ mÆt qu¶ cÇu chiÕu lªn bÒ mÆt mét h×nh trô, sau ®ã tr¶i ra thµnh mÆt ph¼ng) vµ ph¬ng ph¸p chiÕu ®å h×nh nãn ( bÒ mÆt qu¶ cÇu chiÕu lªn mÆt mét h×nh nãn, sau ®ã tr¶i ra thµnh mÆt ph¼ng). NÕu c¨n cø vµo ®Æc ®iÓm vÞ trÝ ®Æt qu¶ cÇu khi chiÕu h×nh, cã thÓ ph©n ra : ph¬ng ph¸p chiÕu ®å theo cùc, ph¬ng ph¸p chiÕu ®å theo xÝch ®¹o vµ ph¬ng ph¸p chiÕu ®å nghiªng. ph¬ng ph¸p ®Þa chÊn : ph¬ng ph¸p th¨m dß ®Þa vËt lÝ dùa trªn ®Æc tÝnh vµ tèc ®é cña c¸c sãng ©m ph¶n x¹ tõ nh÷ng bÒ mÆt tiÕp xóc kh¸c nhau cña c¸c líp ®Êt ®¸ ë díi s©u, khi t¹o ra nh÷ng chÊn ®éng ( do mét chÊt næ g©y ra) ë trªn mÆt ®Êt. Víi ph¬ng ph¸p ®Þa chÊn, ngêi ta cã thÓ ®o¸n ®Þnh ®îc cÊu t¹o còng nh thµnh phÇn cña c¸c líp ®Êt ®¸ ë díi s©u, trong lßng Tr¸i §Êt. HiÖn nay, ph¬ng ph¸p ®Þa chÊn còng ®îc dïng kh¸ phæ biÕn trong c«ng t¸c th¨m dß ®Þa chÊt vµ c¸c má kho¸ng s¶n. ph¬ng ph¸p lÞch sö : mét trong nh÷ng ph¬ng ph¸p nghiªn cøu cña nhiÒu ngµnh khoa häc, trong ®ã cã khoa häc ®Þa lÝ. C¸c nhµ ®Þa lÝ häc dïng ph¬ng ph¸p lÞch sö ®Ó nghiªn cøu c¸c sù kiÖn, hiÖn tîng ®Þa lÝ tù nhiªn còng nh kinh tÕ - x· héi ®· x¶y ra trong qu¸ khø, tõ ®ã gi¶i thÝch ®îc vµ hiÓu s©u h¬n nh÷ng sù kiÖn vµ hiÖn tîng ®Þa lÝ ®ang x¶y ra hiÖn nay vµ híng ph¸t triÓn cña chóng trong t¬ng lai. ph¬ng ph¸p taylo : c¸ch thøc tæ chøc hîp lÝ ho¸ s¶n xuÊt do kÜ s Taylo ®Ò xuÊt, nh»m t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng b»ng c¸ch thùc hiÖn viÖc chuyªn m«n ho¸ vµ ®Þnh lîng thêi gian cÇn thiÕt cho nh÷ng thao t¸c trong mét d©y chuyÒn s¶n xuÊt. pichmª : c¸c bé téc ngêi cã th©n thÓ lïn thÊp, da mµu n©u xÉm, chiÒu cao trung b×nh tõ 1,4 ®Õn 1,5m. Ngêi Nªgril« ë vïng ch©u Phi xÝch ®¹o vµ ngêi Nªgrit« ë vïng §«ng Nam ¸ (Xumatra, Malaixia, Irian v.v..) còng thuéc chñng téc nµy. pirit : quÆng s¾t cã thµnh phÇn chñ yÕu lµ sunphua s¾t ( FeS2).
  • 125. pir«xen : kho¸ng vËt cã nhiÒu trong thµnh phÇn c¸c lo¹i ®¸ phón xuÊt. Thµnh phÇn chñ yÕu gåm : silicat s¾t, manhª, canxi vµ ®«i khi cã c¶ nh«m. plant«n : ( sinh vËt næi, sinh vËt phï du) sinh vËt kh«ng cã c¬ quan tù di chuyÓn, tr«i næi trªn mÆt níc hoÆc trong c¸c líp níc. Plant«n lµ nguån thøc ¨n chÝnh cña c¸c loµi c¸, t«m ... pnb : (produit national brut) tæng gi¸ trÞ cña c¶i do tÊt c¶ c¸c c¬ së s¶n xuÊt cña mét níc ( trong l·nh thæ quèc gia vµ ë níc ngoµi) lµm thªm ra ®îc, ngoµi gi¸ trÞ c¸c tµi s¶n ®· cã. PNB còng cßn gäi lµ thu nhËp quèc d©n. p«linªdiªng : d©n c sinh sèng trªn c¸c ®¶o thuéc quÇn ®¶o P«linªdi trong Th¸i B×nh D¬ng. p«td«n : lo¹i ®Êt chua, nghÌo chÊt dinh dìng, do chÞu t¸c ®éng röa tr«i m¹nh trong ®iÒu kiÖn khÝ hËu l¹nh, Èm. Lo¹i ®Êt nµy trªn mÆt cã mét tÇng röa tr«i (A2), mµu x¸m tro, nªn cã tªn p«td«n . §Êt p«td«n ph¸t triÓn chñ yÕu ë c¸c vïng «n ®íi l¹nh, díi rõng c©y l¸ kim. p«td«n ho¸ : qu¸ tr×nh ®Êt bÞ röa tr«i c¸c chÊt dinh dìng, lµm xuÊt hiÖn tÇng ®Êt c¸t mµu x¸m tro, chua, nghÌo mïn (tÇng p«td«n) kh«ng thÝch hîp ®èi víi s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. preri : vïng ®ång cá «n ®íi réng lín ë miÒn trung B¾c MÜ, kÐo dµi tõ Cana®a xuèng Hoa K×. Vïng nµy cã nhiÒu ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho viÖc trång lóa m× vµ ch¨n nu«i gia sóc. puma : thó ¨n thÞt, cã h×nh d¹ng gièng s tö c¸i, kh«ng cã bêm, sèng ë ch©u MÜ. puna : b×nh nguyªn b¸n hoang m¹c trong vïng nói An®et ë Nam MÜ. VÝ dô : puna Atacama. Q qu¸ ®é d©n sè : mét häc thuyÕt vÒ d©n sè cho r»ng : qu¸ tr×nh ph¸t triÓn d©n sè gåm cã 4 giai ®o¹n, trong ®ã qu¸ ®é d©n sè lµ giai ®o¹n chuyÓn tiÕp gi÷a giai ®o¹n ®Çu vµ giai ®o¹n cuèi cña quy luËt ph¸t triÓn d©n sè ®· quan s¸t ®îc ë ch©u ¢u. Sù ph¸t triÓn d©n sè cña hÇu hÕt c¸c níc ch©u ¢u trong hai thÕ kØ qua ®· chøng tá r»ng : tÊt c¶ c¸c níc trªn ch©u lôc nµy ®Òu ®· tr¶i qua mét giai ®o¹n ®Çu, biÓu hiÖn ë tØ suÊt gia t¨ng d©n sè thÊp, do tØ suÊt sinh vµ tØ suÊt tö ®Òu rÊt cao, vµ mét giai ®o¹n cuèi mµ tØ suÊt gia t¨ng tù nhiªn còng
  • 126. thÊp, do tØ suÊt sinh vµ tØ suÊt tö ®Òu thÊp. §©y lµ thêi k× d©n sè æn ®Þnh. Giai ®o¹n chuyÓn tiÕp cã 2 thêi k× : - trong thêi k× thø nhÊt, tØ suÊt tö tiÕp tôc gi¶m, trong khi ®ã tØ suÊt sinh vÉn cßn cao, nªn tØ suÊt gia t¨ng tù nhiªn rÊt cao. §ã lµ nguyªn nh©n g©y ra sù bïng næ d©n sè - trong thêi k× thø hai, tØ suÊt tö vÉn tiÕp tôc gi¶m, trong khi ®ã tØ suÊt sinh còng b¾t ®Çu gi¶m, thµnh thö tØ suÊt gia t¨ng d©n sè tù nhiªn t¬ng ®èi thÊp, chuÈn bÞ cho giai ®o¹n d©n sè æn ®Þnh. qu¸ tr×nh x©m thùc ph©n ho¸ : qu¸ tr×nh x©m thùc kh«ng ®Òu lµm cho ®Þa h×nh cã d¹ng mÊp m« râ rÖt. Nh÷ng bé phËn ®¸ cøng bÞ x©m thùc Ýt h¬n, nªn låi lªn, tr¸i l¹i, nh÷ng bé phËn ®¸ mÒm l¹i bÞ khoÐt lâm xuèng. qu¸ tr×nh x©m thùc giËt lïi : thuËt ng÷ chØ qu¸ tr×nh ®µo s©u lßng cña c¸c con s«ng. S«ng bao giê còng cã khuynh híng muèn h¹ thÊp lßng xuèng cho ®Õn khi ngang b»ng víi mùc c¬ së. Muèn vËy, th× ph¶i t¨ng c- êng x©m thùc phÇn thîng lu vµ kÐo dµi lßng s«ng vÒ phÝa nguån. §ã còng chÝnh lµ quy luËt ph¸t triÓn cña mét con s«ng. qu¶ ®Þa cÇu : m« h×nh cña Tr¸i ®Êt, trªn ®ã cã vÏ m¹ng líi kinh vÜ tuyÕn, h×nh d¸ng c¸c lôc ®Þa vµ ®¹i d¬ng, dïng lµm dông cô häc tËp ®Þa lÝ cho häc sinh. Quan hÖ B¾c-Nam : thuËt ng÷ dïng ®Ó chØ mèi quan hÖ gi÷a c¸c níc c«ng nghiÖp ph¸t triÓn (phÇn lín n»m ë b¸n cÇu B¾c) vµ c¸c níc ®ang ph¸t triÓn (phÇn lín n»m ë b¸n cÇu Nam) Quan hÖ Nam-Nam : thuËt ng÷ dïng ®Ó chØ mèi quan hÖ gi÷a c¸c níc ®ang ph¸t triÓn víi nhau (hÇu hÕt c¸c níc nµy ®Òu n»m ë b¸n cÇu Nam). quan hÖ nh©n qu¶ : quan hÖ gi÷a nguyªn nh©n vµ kÕt qu¶, ®îc suy luËn dùa trªn nguyªn t¾c cho r»ng : "bÊt cø viÖc g× x¶y ra còng ®Òu cã nguyªn nh©n vµ nh÷ng nguyªn nh©n gièng nhau ®Òu sinh ra nh÷ng kÕt qu¶ gièng nhau". quang cÇu : bÒ mÆt ph¸t ¸nh s¸ng cña MÆt Trêi, tõ ®ã ¸nh s¸ng to¶ ra c¸c phÝa. Qu¶ng canh : h×nh thøc canh t¸c trªn nh÷ng diÖn tÝch ®Êt ®ai réng lín, nh- ng n¨ng suÊt vµ s¶n lîng ®Òu thÊp, kh«ng t¬ng xøng víi diÖn tÝch gieo trång. quÆng ®a kim : quÆng cã thµnh phÇn gåm nhiÒu kim lo¹i kh¸c nhau, nh ch× lÉn víi b¹c ,víi kÏm v.v... quÆng s¾t n©u : X. Lim«nit.
  • 127. qu©n chñ : h×nh thøc nhµ níc, trong ®ã nhµ vua lµ ngêi ®øng ®Çu quèc gia, cã quyÒn lùc toµn diÖn, suèt ®êi vµ ®îc quyÒn truyÒn l¹i ng«i b¸u cho con ch¸u. Trong chÕ ®é qu©n chñ, nÕu nhµ vua n¾m quyÒn lùc hoµn toµn, kh«ng ph©n quyÒn cho bÊt cø mét c¬ quan nµo kh¸c, th× ®ã lµ chÕ ®é qu©n chñ tuyÖt ®èi. NÕu quyÒn lùc cña nhµ vua bÞ mét c¬ quan quyÒn lùc kh¸c h¹n chÕ nh ; NghÞ viÖn ( n¾m quyÒn lµm luËt), Néi c¸c ( n¾m quyÒn hµnh ph¸p), th× ®ã lµ chÕ ®é qu©n chñ lËp hiÕn. VÝ dô : chÕ ®é qu©n chñ lËp hiÕn ë Anh, ë BØ v.v... quÇn ®¶o : nhãm gåm nhiÒu ®¶o lín, nhá n»m gÇn nhau, cã quan hÖ víi nhau vÒ mÆt ph¸t sinh vµ cïng mang mét tªn chung. VÝ dô : quÇn ®¶o Trêng Sa, quÇn ®¶o Philippin... quÇng : vßng s¸ng xuÊt hiÖn ë xung quanh MÆt Trêi hoÆc MÆt Tr¨ng cã t¸c dông b¸o hiÖu tríc thêi tiÕt n¾ng ®Ñp hoÆc cã m©y tÇng che phñ. HiÖn tîng nµy lµ mét hiÖn tîng quang häc chØ x¶y ra trong ®iÒu kiÖn cã h¬i níc ngng tô thµnh mét líp m©y tÇng trong khÝ quyÓn. NÕu líp m©y tÇng máng ( lîng h¬i níc ngng tô nhá) , th× cã hiÖn tîng quÇng, cßn nÕu líp m©y tÇng dµy, th× thêng cã hiÖn tîng t¸n. Quy chÕ tèi huÖ quèc : quy chÕ u ®·i ®Æc biÖt vÒ bu«n b¸n, thuÕ kho¸, mµ mét quèc gia dµnh cho mét quèc gia kh¸c, do nh÷ng mèi quan hÖ nhÊt ®Þnh cã ®i cã l¹i vÒ c¸c mÆt quyÒn lîi kinh tÕ, chÝnh trÞ vv... quy ho¹ch l·nh thæ : viÖc tæ chøc ph©n bè l¹i d©n c vµ c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ trªn mét l·nh thæ ®Ó tr¸nh t×nh tr¹ng cã sù chªnh lÖch qu¸ lín gi÷a c¸c vïng tËp trung c«ng nghiÖp ®«ng d©n víi c¸c vïng n«ng th«n tha d©n, kÐm ph¸t triÓn. quü ®¹o cña mÆt tr¨ng : ®êng chuyÓn ®éng cña MÆt Tr¨ng quanh Tr¸i §Êt. Cßn gäi lµ B¹ch ®¹o. MÆt ph¼ng cña B¹ch ®¹o kh«ng trïng víi mÆt ph¼ng cña quü ®¹o Tr¸i §Êt, v× vËy kh«ng ph¶i th¸ng nµo trong n¨m, còng x¶y ra hiÖn tîng nhËt thùc ( vµo ngµy ®Çu th¸ng) vµ nguyÖt thùc ( vµo ngµy gi÷a th¸ng). quü ®¹o cña tr¸i ®Êt : ®êng chuyÓn ®éng cña Tr¸i §Êt quanh MÆt Trêi cã h×nh ellip (bÇu dôc gÇn trßn). Tr¸i §Êt chuyÓn ®éng trªn quü ®¹o víi mét tèc ®é rÊt lín, trung b×nh b»ng : 2.600.000 km/ngµy hay gÇn 29,7 km/s. quyÓn i«n : ( tÇng i«n) tÇng khÝ quyÓn ë trªn cao, chøa nhiÒu i«n khÝ dÉn ®iÖn vµ ph¶n x¹ c¸c sãng v« tuyÕn lµm cho chóng cã thÓ truyÒn ®îc ®Õn nh÷ng vïng ®Êt rÊt xa trªn Tr¸i §Êt.
  • 128. r rayon : lo¹i v¶i dÖt b»ng t¬ nh©n t¹o, cã nguån gèc xenluyl«, dïng ®Ó thay thÕ cho lôa. r¾n ®u«i chu«ng : loµi r¾n ®éc, thuéc hä Hæ mang, sinh sèng ë ch©u MÜ. Khi bß, líp vÈy cøng ë ®u«i ph¸t ra tiÕng ®éng nh gièng nh tiÕng chu«ng. rendin : lo¹i thæ nhìng mµu ®á xÉm, h×nh thµnh trªn ®¸ v«i, cã chøa mét lîng mïn t¬ng ®èi lín ( tõ 2-3 ®Õn 7%). Lo¹i ®Êt nµy rÊt ph× nhiªu, cã nhiÒu ë Ph¸p vµ phÝa t©y-b¾c T©y Ban Nha. rªg¬ : ( reg) thuËt ng÷ chØ lo¹i hoang m¹c cã líp phñ ®¸ vôn ë Xahara. rªgua : lo¹i ®Êt ®en ë vïng xavan thuéc Ên §é, ph¸t triÓn trªn lo¹i ®¸ cã nguån gèc nói löa. RÊt ph× nhiªu, thÝch hîp víi viÖc trång b«ng. ri«lit : lo¹i ®¸ phón xuÊt cã thµnh phÇn gièng nh ®¸ granit, nhng tinh thÓ mÞn h¬n. a¬ níc ta, ®¸ ri«lit cã ë khèi nói Tam §¶o. r«b« : ( robot) m¸y tù ®éng, do ngêi ®iÒu khiÓn ( hoÆc tù ho¹t ®éng theo nh÷ng ch¬ng tr×nh ®Þnh tríc ) cã thÓ hoµn thµnh ®îc c¸c c«ng viÖc phøc t¹p vµ kh¸c nhau. Cßn gäi lµ ngêi m¸y. ruåi xª xª : gièng ruåi kh¸ phæ biÕn ë ch©u Phi. Cã kh¶ n¨ng g©y bÖnh sèt, ngñ li b× cho con ngêi. röa mÆn : ( khö mÆn) tËp hîp nh÷ng biÖn ph¸p ( bao gåm c¶i t¹o, canh t¸c, thuû lîi ) cã t¸c ®éng ®Õn ®Êt trång, nh»m gi¶i phãng nh÷ng m÷ng muèi dÔ hoµ tan khái ®Êt trång vµ níc ngÇm trong ®Êt. röa tr«i : t¸c ®éng cña níc thÊm, hoµ tan vµ cuèn xuèng c¸c tÇng ®Êt s©u nh÷ng chÊt dÔ hoµ tan ë tÇng ®Êt trªn mÆt. rõng hµnh lang : rõng mäc thµnh d¶i hÑp, däc theo thung lòng c¸c dßng s«ng trong vïng xavan. rõng hçn giao : ( rõng hçn hîp ) rõng «n ®íi cã nhiÒu loµi thùc vËt pha trén, kÓ c¶ c©y l¸ kim lÉn c©y l¸ réng, ph©n bè phæ biÕn ë Trung ¢u, ë §«ng A vµ ë vïng quanh Ngò Hå thuéc B¾c MÜ. So víi rõng l¸ kim th× ®íi rõng hçn giao cã khÝ hËu Êm h¬n, Ýt tÝnh lôc ®Þa h¬n. NhiÖt ®é trung b×nh th¸ng 7 kho¶ng 17-20oC , läng ma trong n¨m tõ 500 ®Õn 700mm.
  • 129. Rõng khép : rõng ë miÒn Nam ViÖt Nam gåm c¸c c©y thùc vËt hä DÇu (Dipterocarpaceae) sinh trëng trong ®iÒu kiÖn khÝ hËu kh« h¹n kÐo dµi,nªn thêng rông l¸ vÒ mïa kh«. rõng l¸ kim : rõng gåm c¸c lo¹i c©y cã l¸ nhá, nhän, thêng xanh thuéc c¸c hä Tïng, B¸ch, Sam, Th«ng vv...Rõng c©y l¸ kim ®îc ph©n bè chñ yÕu ë vïng «n ®íi l¹nh, cã khÝ hËu lôc ®Þa vµ trªn c¸c vïng nói cao ë c¸c ®íi thuéc vÜ ®é thÊp h¬n. Mïa ®«ng ë ®©y l¹nh vµ dµi. NhiÖt ®é trong mïa h¹ t¬ng ®èi cao, tõ 10 ®Õn 20oC . Läng ma trong n¨m tõ 300 ®Õn 600mm. Trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, rõng l¸ kim kÐo dµi thµnh mét d¶i tõ phÝa b¾c lôc ®Þa ¢u - ¸ sang B¾c MÜ. rõng l¸ réng : rõng c©y a Èm ë «n ®íi, cã l¸ to b¶n, xanh vÒ mïa h¹, rông l¸ vÒ mïa ®«ng (såi, phong, giÎ gai...). Rõng thêng cã nhiÒu tÇng, Ýt ¸nh s¸ng. Cßn gäi lµ rõng c©y l¸ b¶n. rõng ma nhiÖt ®íi : rõng nhiÖt ®íi cã c©y l¸ xanh quanh n¨m, ®Æc trng cho líp th¶m thùc vËt c¸c vïng nhiÖt ®íi, cã ®é Èm cao vµ ®é Èm kh«ng khÝ lín. NhiÖt ®é trung b×nh th¸ng l¹nh nhÊt trong n¨m : trªn 18oC , l- äng mua tõ 2.000 ®Õn 4.000mm trë lªn. Rõng ma nhiÖt ®íi bao phñ nh÷ng diÖn tÝch réng lín ë Nam MÜ ( lu vùc s«ng Amad«n), ë ch©u Phi xÝch ®¹o ( lu vùc s«ng C«ng«) vµ ë mét sè níc thuéc ch©u A giã mïa. Cßn gäi lµ rõng nhiÖt ®íi Èm. rõ ng ngËp mÆn : rõng mäc ë c¸c miÒn ven biÓn nhiÖt ®íi vµ cËn nhiÖt ®íi, trªn nh÷ng khu vùc ®Êt phï sa ngËp níc thuû triÒu, gåm cã nh÷ng c©y a mÆn nh : vÑt, ®íc, trang, bÇn, só, mÊm v.v... Rõng ngËp mÆn cã t¸c dông lín trong viÖc cè ®Þnh phï sa do c¸c s«ng ven biÓn ®a ra vµ xóc tiÕn qóa tr×nh båi ®¾p c¸c ch©u thæ. rõng nguyªn sinh : rõng cßn nguyªn, cha bÞ con ngêi khai ph¸. Trong rõng nguyªn sinh cßn b¶o tån ®îc c¸c gièng, loµi thùc vËt vµ ®éng vËt quý, hiÕm, ®Æc h÷u cña ®Þa ph¬ng. HiÖn nay, diÖn tÝch rõng nguyªn sinh cßn rÊt Ýt trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt vµ ®ang lµ ®èi tîng ®îc chó ý vÒ mÆt nghiªn cøu khoa häc vµ b¶o vÖ m«i trêng. Rõng s¸t : thuËt ng÷ ®äc dïng ë miÒn Nam ViÖt Nam ®Ó chØ lo¹i rõng ngËp mÆn cã c¸c lo¹i c©y mäc s¸t mÆt ®Êt nh : só, vÑt, ®íc v.v... Rõng Taiga : X. Taiga Rõng thø sinh : rõng mäc l¹i sau khi líp phñ thùc vËt ban ®Çu hoµn toµn bÞ ph¸ huû hoÆc khai th¸c. §Æc ®iÓm cña c¸c rõng thø sinh lµ kh«ng cã c¸c c©y to, cã tuæi hµng tr¨m n¨m còng nh c¸c ®éng vËt lín, hoang d¹i vµ quý hiÕm. Rõng ë ch©u ¢u hiÖn nay, hÇu hÕt lµ rõng thø sinh.
  • 130. Rõng tr¶ng : rõng thø sinh gåm cã nh÷ng loµi thùc vËt chÞu khÝ hËu kh« khan, cã th©n nhá, vÆn vÑo, vá dµy sèng thÝch nghi víi c¸c ®iÒu kiÖn tù nhiªn bÊt lîi. Cã diÖn tÝch kh¸ lín ë phÝa t©y nam miÒn Trung níc ta. s sa nh©n : c©y thuéc hä gõng, cã h¹t dïng lµm thuèc, mét ®Æc s¶n ë vïng nhiÖt ®íi nh níc ta. sa th¹ch : X. §¸ c¸t s¸ch ®á : s¸ch ghi danh môc c¸c ®éng vËt quý, hiÕm cßn sãt l¹i (cña thÕ giíi, quèc gia...) cÇn ®îc b¶o vÖ s¸ch xanh : s¸ch ghi danh môc c¸c loµi thùc vËt quý hiÕm cßn sãt l¹i, cÇn ®îc b¶o vÖ. S¶n phÈm tæng hîp : s¶n phÈm ®îc t¹o ra b»ng ph¬ng ph¸p nh©n t¹o, tæng hîp c¸c chÊt cã trong thµnh phÇn cña s¶n phÈm tù nhiªn, ®Ó thay thÕ cho c¸c s¶n phÈm tù nhiªn. VÝ dô : t¬ sîi tæng hîp, cao su tæng hîp v.v... S©n chim : n¬i v¾ng vÎ cã nhiÒu c©y ë mét khu rõng, hay mét khu vên th- êng cã nhiÒu chim thuéc loµi cß, v¹c ®Õn ngñ ®ªm vµ ®Î trøng. sao : thuËt ng÷ kh«ng chÝmh x¸c vÒ mÆt khoa häc, ®îc dïng mét c¸ch chung chung vµ phæ biÕn ®Ó chØ c¸c thiªn thÓ ph¸t ra ¸nh s¸ng nh×n thÊy ®îc trªn bÇu trêi (kh«ng kÓ MÆt Tr¨ng vµ MÆt Trêi). VÝ dô : sao B¾c Cùc, sao Kim, sao chæi, sao b¨ng vv.... sao b¾c cùc : mét trong b¶y ng«i sao thuéc chßm B¾c §Èu hay GÊu nhá (TiÓu Hïng). Cã tªn sao B¾c Cùc, bëi v× hiÖn nay ng«i sao nµy n»m gÇn ®óng híng ®êng th¼ng kÐo dµi cña trôc Tr¸i §Êt xuyªn qua cùc B¾c. Nhê vÞ trÝ cña sao B¾c Cùc trªn bÇu trêi, mµ tõ xa c¸c nhµ thiªn v¨n vµ hµng h¶i ®· x¸c ®Þnh ®îc híng B¾c ®Þa lÝ. sao chæi : thiªn thÓ trong hÖ MÆt Trêi, khi xuÊt hiÖn trªn bÇu trêi ban ®ªm, bao giê còng kÐo
  • 131. theo mét ®u«i (d¶i ¸nh s¸ng dµi), gÇn gièng nh mét c¸i chæi. Sao chæi cã hai bé phËn : ®Çu lµ mét khèi nh©n s¸ng chãi, ®u«i lµ mét ®¸m m©y h¬i, xoÌ dÇn vÒ phÝa sau t¹o thµnh mét d¶i ¸nh s¸ng mê. §u«i sao chæi bao giê còng cã híng ngîc chiÒu víi híng MÆt Trêi. Sao chæi cµng tiÕn ®Õn gÇn MÆt Trêi th× ®u«i cµng dµi vµ cµng hiÖn râ. Quü ®¹o cña sao chæi cã h×nh ellip rÊt dÑt. Mçi n¨m, trªn bÇu trêi thêng xuÊt hiÖn mét sè sao chæi. Nh÷ng ng«i nh×n thÊy ®îc lµ nh÷ng ng«i khi chuyÓn ®éng trªn quü ®¹o, ®· ®Õn gÇn Tr¸i §Êt cña chóng ta. Sao chæi thêng xuÊt hiÖn theo chu k×. VÝ dô : sao chæi Hal©y cã chu k× 76 n¨m vv... sao diªm v¬ng : (Pluto) hµnh tinh thø 9 trong hÖ MÆt Trêi, c¸ch xa MÆt Trêi 39,44 ®¬n vÞ thiªn v¨n. Sao Diªm V¬ng cã kÝch thíc nhá h¬n Tr¸i §Êt. §êng kÝnh cña nã cã lÏ chØ b»ng kho¶ng tõ 0,12 ®Õn 0, 30 lÇn ®êng kÝnh cña Tr¸i §Êt. Chu k× quay quanh MÆt Trêi cña nã b»ng 248 n¨m (n¨m trªn Tr¸i §Êt) vµ chu k× quay quanh trôc b»ng 6,4 ngµy (ngµy trªn Tr¸i §Êt). Tríc kia, ngêi ta cho r»ng sao Diªm V¬ng kh«ng cã vÖ tinh, nhng gÇn ®©y ngêi ta ®· ph¸t hiÖn thÊy nã cã 1 vÖ tinh. sao ®æi ng«i : hiÖn tîng mét vËt thÓ r¾n (mét khèi thiªn th¹ch) ph¸t s¸ng ban ®ªm thµnh mét vÖt dµi, do sù ma s¸t cña nã víi kh«ng khÝ, khi di chuyÓn qua c¸c tÇng khÝ quyÓn dµy, tr«ng gièng nh mét ng«i sao di chuyÓn chç, nªn gäi lµ sao ®æi ng«i hoÆc sao b¨ng. sao h¶i v¬ng : hµnh tinh thø 8 trong hÖ MÆt Trêi, c¸ch xa MÆt Trêi 30,6 ®¬n vÞ thiªn v¨n. §êng kÝnh cña sao H¶i V¬ng lín h¬n ®êng kÝnh Tr¸i §Êt 3,88 lÇn. Chu k× quay mét vßng quanh MÆt Trêi cña nã mÊt 165 n¨m (n¨m trªn Tr¸i §Êt), cßn chu k× quay quanh trôc b»ng 18 giê (giê trªn Tr¸i §Êt). HiÖn nay, ngêi ta ®· ph¸t hiÖn ®îc 8 vÖ tinh cña sao H¶i V¬ng. sao ho¶ : hµnh tinh thø 4 trong hÖ MÆt Trêi, cã kho¶ng c¸ch ®Õn MÆt Trêi b»ng 1,52 ®¬n vÞ thiªn v¨n. Sao Ho¶ lµ mét hµnh tinh nhá thuéc "nhãm Tr¸i §Êt". §êng kÝnh cña nã chØ b»ng 0,52 lÇn ®êng kÝnh Tr¸i §Êt. Chu k× quay quanh MÆt Trêi cña sao Ho¶ b»ng 687 ngµy (ngµy trªn Tr¸i §Êt). Chu k× quay quanh trôc b»ng 25 giê (giê trªn Tr¸i §Êt). Sao Ho¶ cã 2 vÖ tinh.
  • 132. sao kim : hµnh tinh c¸ch xa MÆt Trêi 0,72 ®¬n vÞ thiªn v¨n. Sao Kim lµ hµnh tinh gÇn Tr¸i §Êt nhÊt vµ còng cã kÝch thíc gÇn t¬ng tù nh Tr¸i §Êt. Chu k× quay quanh MÆt Trêi cña sao Kim b»ng 225 ngµy (ngµy trªn Tr¸i §Êt), nhng chu k× quay quanh trôc cña nã l¹i dµi tíi 243 ngµy (ngµy trªn Tr¸i §Êt). Sao Kim kh«ng cã vÖ tinh. Nã còng th- êng xuÊt hiÖn trªn bÇu trêi mïa h¹ vµo buæi chiÒu vµ buæi s¸ng víi c¸c tªn gäi quen thuéc lµ sao H«m vµ sao Mai. sao méc : hµnh tinh thø 5 trong hÖ MÆt Trêi, c¸ch xa MÆt Trêi 5,2 ®¬n vÞ thiªn v¨n. Sao Méc lµ hµnh tinh lín nhÊt trong sè 9 hµnh tinh quay quanh MÆt Trêi. §êng kÝnh cña nã b»ng 11,27 lÇn ®êng kÝnh cña Tr¸i §Êt. Chu k× quay quanh MÆt Trêi cña sao Méc dµi 12 n¨m (n¨m trªn Tr¸i §Êt) cßn chu k× quay quanh trôc cña nã chØ cã 10 giê (giê trªn Tr¸i §Êt). Sao Méc cã 16 vÖ tinh. sao thiªn v¬ng : hµnh tinh thø 7 trong hÖ MÆt Trêi, c¸ch xa MÆt Trêi 19,18 ®¬n vÞ thiªn v¨n. §êng kÝnh cña sao Thiªn V¬ng lín h¬n ®êng kÝnh Tr¸i §Êt 4,10 lÇn. Chu k× chuyÓn ®éng cña nã quanh MÆt Trêi b»ng 84 n¨m (n¨m trªn Tr¸i §Êt) cßn chu k× chuyÓn ®éng quanh trôc b»ng 16 giê (giê trªn Tr¸i §Êt). Sao Thiªn V¬ng cã 15 vÖ tinh. sao thæ : hµnh tinh thø 6 trong hÖ MÆt Trêi, c¸ch xa MÆt Trêi 9,54 ®¬n vÞ thiªn v¨n. §êng kÝnh cña sao Thæ lín h¬n ®êng kÝnh cña Tr¸i §Êt 9,44 lÇn. Chu k× quay quanh MÆt Trêi cña sao Thæ dµi 29 n¨m (n¨m trªn Tr¸i §Êt), cßn chu k× tù quay quanh trôc b»ng 10 giê (giê trªn Tr¸i §Êt). Sao Thæ cã 23 vÖ tinh. sao thuû : hµnh tinh gÇn MÆt Trêi nhÊt, chØ c¸ch MÆt Trêi cã 0,39 ®¬n vÞ thiªn v¨n. Sao Thuû nhá h¬n Tr¸i §Êt, ®êng kÝnh b»ng 0,38 ®êng kÝnh Tr¸i §Êt. Chu k× quay quanh MÆt Trêi cña nã b»ng 88 ngµy (ngµy trªn Tr¸i §Êt), cßn chu k× quay quanh trôc b»ng 59 ngµy (ngµy trªn Tr¸i §Êt). Sao Thuû kh«ng cã vÖ tinh. sial : bé phËn cøng bªn ngoµi cña vá Tr¸i §Êt, dµy trung b×nh tõ 10 ®Õn 15km, h×nh thµnh chñ yÕu do c¸c lo¹i ®¸ m¨cma t¬ng tù nh ®¸ granit, cã thµnh phÇn chñ yÕu lµ silicat nh«m. TØ träng trung b×nh tõ 2,6 ®Õn 3. silicat : kho¸ng vËt rÊt phæ biÕn trong líp vá Tr¸i §Êt vµ lµ muèi axit cña axit silic. Thµnh phÇn ho¸ häc rÊt ®a d¹ng. silua : (S) kØ ng¾n nhÊt cña ®¹i Cæ sinh, n»m ë gi÷a kØ Ooc®«vic vµ §Òv«n, c¸ch ®©y vµo kho¶ng
  • 133. 400 triÖu n¨m. Silua lµ ®Þa danh chØ mét vïng ®Êt ë phÝa t©y-nam níc Anh, n¬i ®· t×m thÊy c¸c lo¹i ®¸ ®îc h×nh thµnh trong kØ nµy. sima : bé phËn díi cña líp vá Tr¸i §Êt, trong ®ã c¸c lo¹i ®¸ cã thµnh phÇn chñ yÕu lµ silicat s¾t vµ manhª, t¬ng tù nh ®¸ badan. TØ träng trung b×nh : kho¶ng 3 hoÆc h¬n mét chót. sinóc : (Shinook) lo¹i giã nãng tõ d·y nói ®¸ R«cki thæi xuèng vïng preri ë Cana®a vµ Hoa K× t¬ng tù nh giã Ph¬n. X. thªm (giã) Ph¬n. siªu cêng quèc : quèc gia giµu, m¹nh, vît h¼n c¸c quèc gia giµu m¹nh kh¸c. VÝ dô : Hoa K×, NhËt B¶n hiÖn nay lµ nh÷ng siªu cêng quèc vÒ kinh tÕ. siªu thÞ : cöa hµng lín b¸n lÎ hµng ho¸ cho nh÷ng kh¸ch hµng theo ph¬ng thøc tù phôc vô (kh«ng cÇn nhiÒu nh©n viªn b¸n hµng). C¸c siªu thÞ ë Hoa K× tríc tiªn ®îc lËp ra víi môc ®Ých phôc vô cho nh÷ng ngêi d©n sinh sèng ph©n t¸n ë n«ng th«n, Ýt cã c¬ héi ra thµnh phè. H×nh thøc nµy hiÖn nay rÊt phæ biÕn trong nhiÒu thµnh phè lín ë c¸c níc trªn thÕ giíi. sinh quyÓn : (sinh vËt quyÓn) mét trong nh÷ng líp vá quan träng cña Tr¸i §Êt, n¬i ph©n bè cña tÊt c¶ c¸c sinh vËt tõ ®¬n gi¶n ®Õn phøc t¹p. Ph¹m vi cña sinh quyÓn bao gåm toµn bé líp thuû quyÓn, mét phÇn líp khÝ quyÓn (®Õn ®é cao vµi chôc km) vµ mét phÇn lín th¹ch quyÓn (®Õn ®é s©u vµi km). Cßn gäi lµ líp vá sinh vËt. sinh th¸i häc : khoa häc nghiªn cøu vÒ c¸c mèi quan hÖ gi÷a sinh vËt vµ m«i trêng tù nhiªn. C¸c mèi quan hÖ ®ã bao gåm mét mÆt lµ ¶nh hëng cña toµn bé hoÆc tõng yÕu tè cña m«i trêng tù nhiªn ®èi víi sinh vËt vµ mÆt kh¸c lµ sù phô thuéc cña c¸c ®Æc ®iÓm h×nh th¸i, sinh lÝ còng nh sù biÕn ®æi vÒ sè lîng cña sinh vËt vµo c¸c ®iÒu kiÖn cña m«i trêng tù nhiªn. sãng biÓn : mét h×nh thøc vËn ®éng cña níc biÓn theo chiÒu th¼ng ®øng, nhng l¹i cho ngêi
  • 134. quan s¸t c¶m gi¸c lµ níc biÓn chuyÓn ®éng theo chiÒu ngang, tõ ngoµi kh¬i x« vµo bê. HiÖn tîng nµy còng gièng nh hiÖn tîng chuyÓn ®éng cña c¸c b«ng lóa, trong ruéng lóa, khi cã giã thæi qua. Trong chuyÓn ®éng cña sãng, nh÷ng h¹t níc biÓn di chuyÓn rÊt nhÞp nhµng theo nh÷ng vßng ®èi lu cã ®êng kÝnh kho¶ng 30m. V× vËy, sãng chØ cã ë líp níc biÓn n«ng trªn mÆt. Xuèng s©u díi 30m, níc biÓn gÇn nh yªn tÜnh. Nguyªn nh©n chñ yÕu sinh ra sãng lµ giã. Giã cµng m¹nh, sãng cµng to, mÆt biÓn cµng nhÊp nh«. Nh÷ng h¹t níc biÓn chuyÓn ®éng lªn cao, khi r¬i xuèng va ®Ëp vµo nhau, vì tung toÐ thµnh bät tr¾ng. §ã lµ sãng b¹c ®Çu. Sãng cßn cã thÓ sinh ra do nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nh : do ®éng ®Êt hoÆc nói löa phun ngÇm ë ®¸y biÓn, do sù thay ®æi khÝ ¸p vv... sãng thÇn : (Xunami) sãng cao d÷ déi, do hiÖn tîng ®éng ®Êt hoÆc nói löa phun ngÇm díi ®¸y biÓn g©y ra. Sãng thÇn cã chiÒu cao tõ 20 ®Õn 40m, truyÒn theo chiÒu ngang víi tèc ®é tõ 400 ®Õn 800 km/h. Khi vµo bê, sãng cã søc tµn ph¸ khèc liÖt. §Æc biÖt hay x¶y ra ë c¸c vïng bê biÓn Th¸i B×nh D¬ng. s«ng : dßng níc tù nhiªn, ch¶y trong lßng do nã ®µo vµ ®îc nu«i dìng nhê lîng níc trong lu vùc cung cÊp. §Æc ®iÓm c¬ b¶n cña s«ng lµ lu lîng níc, phô thuéc vµo chiÒu dµi s«ng, diÖn tÝch lu vùc, ®é dèc, chiÒu réng vµ ®é s©u lßng s«ng. S«ng vµ tÊt c¶ c¸c nh¸nh cña nã t¹o thµnh mét hÖ thèng. CÊu tróc hÖ thèng s«ng, thung lòng, ®Æc ®iÓm tr¾c diÖn däc cña lßng s«ng ®Òu phô thuéc vµo nh÷ng ®Æc ®iÓm cña ®Þa h×nh vµ cÊu t¹o ®i¹ chÊt cña lu vùc. ChÕ dé khÝ hËu cña lu vùc cã ¶nh hëng râ rÖt ®Õn dßng ch¶y vµ chÕ ®é ch¶y cña s«ng. Níc nu«i dìng cho s«ng gåm cã : níc ma, níc tuyÕt tan, níc b¨ng hµ tan, níc trong c¸c hå vµ níc ngÇm. TÝnh chÊt cña c¸c nguån nu«i dìng nãi trªn còng cã ¶nh hëng lín ®Õn
  • 135. chÕ ®é níc ch¶y vµ lu lîng níc trong n¨m. ChÕ ®é níc ch¶y vµ lu lîng l¹i cã liªn quan ®Õn c¸c qu¸ tr×nh x©m thùc, vËn t¶i phï sa vµ ®iÒu chØnh lßng cña con s«ng. s«ng giµ : s«ng cã níc ch¶y ªm ®Òm, thung lòng s«ng më réng vµ ho¹t ®éng ®µo s©u lßng kh«ng ®¸ng kÓ. §é chªnh gi÷a mùc níc trong lßng s«ng vµ mùc c¬ së trªn phÇn lín chiÒu dµi cña s«ng nhá. s«ng trÎ : ngîc l¹i víi s«ng giµ, s«ng trÎ cã ®é dèc cña lßng s«ng lín, níc ch¶y xiÕt, ho¹t ®éng ®µo s©u lßng ®ang diÔn ra m¹nh mÏ. s«ng trÎ ho¸ : s«ng ch¶y ë c¸c miÒn ®Þa h×nh ®ang ®îc n©ng cao (hoÆc ®ang h¹ thÊp mùc c¬ së) lµm cho ®é dèc cña lßng s«ng, ®é chªnh gi÷a mùc níc s«ng vµ mùc c¬ së t¨ng lªn. Dßng ch¶y cã ®Æc ®iÓm cña nh÷ng s«ng trÎ. sèng nói : bé phËn cao nhÊt gåm c¸c ®Ønh kÒ nhau trong mét d·y nói, t¹o thµnh ®êng ph©n chia hai sên dèc ë hai bªn d·y nói. sèng nói ®¹i d¬ng : bé phËn nèi c¸c ®Ønh cña d¶i nói ngÇm lín ë díi ®¸y c¸c ®¹i d¬ng. C¸c sèng nói ®¹i d¬ng phÇn lín cã h×nh cung, híng ph©n t¸n vµ bÞ ®øt thµnh nhiÒu ®o¹n, xª dÞch khái híng chung. Theo thuyÕt kiÕn t¹o m¶ng, c¸c sèng nói ®¹i d¬ng lµ khe nøt, n¬i m¨cma tõ díi s©u trong lßng ®Êt liªn tôc ®ïn lªn, më réng ®¸y ®¹i d- ¬ng theo chiÒu ngang, ®Èy c¸c m¶ng ®¸y ®¹i d¬ng sang hai bªn vµ t¹o ra søc Ðp vµo bê c¸c lôc ®Þa. s¬ ®å : h×nh vÏ s¬ lîc biÓu hiÖn : vÞ trÝ, cÊu tróc, sù ph©n bè hoÆc c¸c mèi quan hÖ gi÷a c¸c sù vËt vµ hiÖn tîng v.v... VÝ dô : s¬ ®å c¸c ph©n xëng trong mét xÝ nghiÖp, s¬ ®å mét khu phè, s¬ ®å vïng biÓn níc ta, s¬ ®å c¸c thµnh phÇn cña c¶nh quan vv... sîi nh©n t¹o : s¶n phÈm ho¸ chÊt tæng hîp dïng lµm nguyªn liÖu cho ngµnh c«ng nghiÖp dÖt, thay thÕ cho c¸c nguyªn liÖu tù nhiªn. PhÇn lín c¸c lo¹i sîi nh©n t¹o gÇn ®©y, ®îc chÕ ra tõ c¸c
  • 136. s¶n phÈm phô cña than ®¸ vµ dÇu má. s¬n nguyªn : khu vùc nói réng lín, tong ®èi b»ng ph¼ng, trong ®ã cã c¸c d·y nói xen lÉn víi cao nguyªn. VÝ dô : s¬n nguyªn T©y T¹ng (Tibª), s¬n nguyªn Pamia v.v... ThuËt ng÷ nµy thêng bÞ dïng lÉn, kh«ng ph©n biÖt s¬n nguyªn víi cao nguyªn. suèi kho¸ng : suèi cã nguån cung cÊp níc lµ c¸c m¹ch níc kho¸ng. X. Níc díi ®Êt. s tö biÓn : loµi ®éng vËt cã vó, ch©n biÕn thµnh v©y dµi tõ 2 ®Õn 4m, sèng ë biÓn, cã thÓ di chuyÓn ®îc thuËn lîi khi lªn c¹n. S tö biÓn tríc ®©y cã nhiÒu ë c¸c vïng biÓn ven bê lôc ®Þa hoÆc ven bê c¸c ®¶o trong Th¸i B×nh D¬ng. Loµi thó nµy cã bé da quý, cã gi¸ trÞ kinh tÕ cao, v× vËy chóng bÞ s¨n lïng r¸o riÕt. HiÖn nay gÇn nh tuyÖt chñng. Sù tiÕn ho¸ : sù thay ®æi liªn tôc cña c¸c gièng, loµi sinh vËt trong qu¸ tr×nh lÞch sö cña Tr¸i §Êt. sên khuÊt giã : sên cña mét ngän nói, ngän ®åi hoÆc mét thung lòng ngîc chiÒu víi híng giã thæi tíi. sên khuÊt n¾ng : sên nói, ®åi hoÆc thung lòng n»m ë híng ngîc l¹i víi híng chiÕu cña ¸nh n¾ng mÆt trêi. ë c¸c vïng «n ®íi, sên khuÊt n¾ng lµ sên quay vÒ híng b¾c (ë b¸n cÇu B¾c) hoÆc quay vÒ híng nam ( ë b¸n cÇu Nam). Suèt trong n¨m, s- ên nµy kh«ng nhËn ®îc hoÆc nhËn ®îc rÊt Ýt ¸nh n¾ng cña MÆt Trêi. sên lôc ®Þa : X. Dèc lôc ®Þa. sên nói : bé phËn nói cã ®é dèc lín, n»m ë gi÷a ch©n nói vµ ®Ønh nói. sên ph¬i n¾ng : sên nói, ®åi hoÆc thung lòng n»m quay vÒ phÝa cã tia n¾ng cña mÆt trêi chiÕu tíi. ë c¸c vïng «n ®íi, sên ph¬i n¾ng lµ sên quay vÒ híng nam (ë b¸n cÇu B¾c) hoÆc híng b¾c (ë b¸n cÇu Nam). Sên nµy, trong suèt n¨m lóc nµo còng nhËn ®îc ¸nh n¾ng trùc tiÕp cña MÆt Trêi. s¬ng gi¸ : h×nh thøc ngng tô cña h¬i níc ë c¸c vïng cã khÝ hËu l¹nh, t¹o thµnh c¸c tinh thÓ
  • 137. b¨ng b¸m trªn c¸c ®êng d©y ®iÖn, c¸c cµnh c©y, bôi c©y v.v... s¬ng mãc : h×nh thøc ngng tô cña h¬i níc ë líp kh«ng khÝ s¸t mÆt ®Êt thµnh c¸c giät níc ®äng l¹i trªn c¸c l¸ c©y, ngän cá vµo lóc gÇn s¸ng, khi mÆt ®Êt ho¸ l¹nh nhiÒu nhÊt. s¬ng mï : h×nh thøc ngng tô cña h¬i níc trong líp kh«ng khÝ ®· b·o hoµ ë gÇn mÆt ®Êt, thµnh nh÷ng h¹t níc nhá li ti l¬ löng trong kh«ng trung, gièng nh mét bøc mµn che mµu tr¾ng ®ôc. S¬ng mï lµm trë ng¹i cho tÇm nh×n xa vµ viÖc ®i l¹i cña c¸c tµu bÌ, xe cé trªn biÓn vµ trong c¸c thµnh phè lín. S¬ng mï thêng h×nh thµnh vµo c¸c buæi s¸ng. Khi cã nhiÖt cña MÆt Trêi sëi nãng, s¬ng mï tan dÇn vµ trë thµnh h¬i níc trong kh«ng khÝ. VÒ buæi chiÒu, ®«i khi còng cã s¬ng mï máng nh mµn khãi, ®îc gäi lµ s¬ng khãi. s¬ng muèi : h×nh thøc ngng tô cña h¬i níc thµnh nh÷ng tinh thÓ b¨ng tr¾ng nh nh÷ng h¹t muèi, ë líp kh«ng khÝ s¸t mÆt ®Êt (vµo ban ®ªm hoÆc lóc gÇn s¸ng khi trêi lÆng giã). Khi ®ã nhiÖt ®é kh«ng khÝ ®· h¹ xuèng díi 00C. S¬ng muèi thêng g©y nhiÒu thiÖt h¹i cho c©y trång nh lµm gi¶m n¨ng suÊt (do nhùa c©y bÞ ®«ng). KÕt qu¶ lµ c©y bÞ chÕt hÐo. t taiga : thuËt ng÷ gèc tiÕng Nga, chØ lo¹i rõng l¸ kim trªn lôc ®Þa ¸-¢u. Ranh giíi phÝa nam vïng rõng taiga ë Trung ¢u xuèng ®Õn 60o B. Cµng ®i vÒ phÝa ®«ng, ranh giíi nµy cµng xuèng thÊp dÇn. ë ViÔn §«ng (B¾c ¸) xuèng ®Õn vÜ ®é 50o B . X. thªm : Rõng l¸ kim. t¸i s¶n xuÊt : qu¸ tr×nh s¶n xuÊt ®îc lÆp l¹i thêng xuyªn vµ phôc håi kh«ng ngõng. Cã hai lo¹i t¸i s¶n xuÊt : t¸i s¶n xuÊt gi¶n ®¬n vµ t¸i s¶n xuÊt më réng. Trong t¸i s¶n xuÊt gi¶n ®¬n, qu¸ tr×nh s¶n xuÊt ®îc phôc håi qua tõng thêi k× víi quy m« kh«ng thay ®æi. Trong t¸i s¶n
  • 138. xuÊt më réng, qu¸ tr×nh nµy ®îc t¸i diÔn víi quy m« ngµy cµng lín. tµi nguyªn n¨ng lîng : c¸c nguån tµi nguyªn tù nhiªn, s¶n xuÊt ra n¨ng lîng nh : dÇu má, than ®¸, khÝ ®èt, ¸nh s¸ng MÆt Trêi, søc giã, thuû triÒu, nhiÖt ®é díi s©u vv...Tuú theo tr×nh ®é khoa häc kÜ thuËt cña con ngêi trong tõng thêi ®¹i, mµ c¸c nguån tµi nguyªn n¨ng lîng kh¸c nhau ®îc khai th¸c vµ sö dông mét c¸ch phæ biÕn vµo môc ®Ých kinh tÕ. tµi nguyªn thiªn nhiªn : toµn bé nh÷ng gi¸ trÞ vËt chÊt cña thiªn nhiªn, cÇn thiÕt cho sù tån t¹i vµ ho¹t ®éng kinh tÕ cña x· héi loµi ngêi nh : kho¸ng s¶n, ®Êt ®ai, ®éng thùc vËt v.v...vµ c¶ c¸c ®iÒu kiÖn tù nhiªn nh : khÝ hËu, ¸nh s¸ng, kh«ng khÝ, nguån níc v.v...Danh môc c¸c lo¹i tµi nguyªn thiªn nhiªn còng thêng xuyªn ®îc më réng, tuú thuéc vµo nh÷ng tiÕn bé cña x· héi, vµo tr×nh ®é khoa häc kÜ thuËt cña con ngêi. HiÖn nay, ngêi ta ph©n c¸c tµi nguyªn thiªn nhiªn ra 3 lo¹i : 1 - Tµi nguyªn cã thÓ phôc håi ®îc lµ c¸c lo¹i tµi nguyªn thiªn nhiªn sau khi khai th¸c, sö dông hÕt, cã thÓ t¸i t¹o l¹i ®îc sau mét thêi gian nhÊt ®Þnh. VÝ dô : ®é ph× cña ®Êt ®ai, sè lîng c¸c loµi ®éng vËt, thùc vËt v.v... Tuy nhiªn, sù phôc håi ®ã còng cã giíi h¹n nhÊt ®Þnh. NÕu viÖc khai th¸c, sö dông vît qu¸ møc th× kh«ng thÓ phôc håi l¹i ®îc. ChÝnh v× vËy mµ trªn thÕ giíi hiÖn nay ®· cã nhiÒu loµi ®éng, thùc vËt hoµn toµn bÞ tuyÖt chñng, nhiÒu vïng ®Êt ®ai trë thµnh hoang m¹c v.v... 2 - Tµi nguyªn kh«ng phôc håi l¹i ®îc : c¸c lo¹i tµi nguyªn thiªn nhiªn mµ qu¸ tr×nh h×nh thµnh cña chóng qu¸ dµi, hoÆc ®iÒu kiÖn h×nh thµnh cña chóng khã lÆp l¹i. VÝ dô : kho¸ng s¶n lµ nh÷ng tµi nguyªn ®· ®îc h×nh thµnh trong nh÷ng kho¶ng thêi gian dµi hµng triÖu n¨m, hoÆc trong nh÷ng ®iÒu kiÖn ®Þa h×nh, khÝ hËu v.v... hÕt søc ®Æc biÖt. 3 - Tµi nguyªn v« tËn : c¸c lo¹i tµi nguyªn thiªn nhiªn tån t¹i trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt víi mét
  • 139. lîng rÊt lín, kh«ng bao giê c¹n, nh kh«ng khÝ, níc, ¸nh s¸ng MÆt Trêi v.v...Tuy nãi lµ v« tËn, nhng c¸c lo¹i tµi nguyªn nµy còng cã giíi h¹n nhÊt ®Þnh. NÕu nh chÊt lîng cña nã v× mét lÝ do nµo ®ã thay ®æi (vÝ dô : níc s«ng, níc biÓn bÞ « nhiÔm) th× gi¸ trÞ sö dông sÏ kh«ng cßn n÷a. Lóc ®ã tÝnh chÊt v« tËn còng kh«ng cßn ý nghÜa. tam gi¸c ch©u : X. Ch©u thæ. tam gi¸c ®¹c : ph¬ng ph¸p ®o ®¹c c¸c kho¶ng c¸ch trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt mét c¸ch gi¸n tiÕp, dùa vµo c¸ch ®o gãc vµ c¹nh cña mét hÖ thèng tam gi¸c gi÷a hai ®iÓm ®Çu vµ cuèi cña kho¶ng c¸ch ®ã. tanvªch : thuËt ng÷ gèc tiÕng §øc, chØ ®êng nèi c¸c ®iÓm thÊp nhÊt ë ®¸y mét thung lòng s«ng. t¸n : ®Üa ¸nh s¸ng mµu tr¾ng ®ôc ®«i khi xuÊt hiÖn ë xung quanh MÆt Tr¨ng hoÆc MÆt Trêi b¸o hiÖu nh÷ng ngµy cã thêi tiÕt xÊu. T¸n x¶y ra trong ®iÒu kiÖn cã mét líp m©y ti tÇng dµy trong khÝ quyÓn. Khi ¸nh s¸ng MÆt Tr¨ng, MÆt Trêi xuyªn qua líp m©y, c¸c h¹t níc t¸n x¹ ¸nh s¸ng, sÏ t¹o ra c¸c t¸n hoÆc quÇng, tuú theo ®é dµy cña líp m©y. t©n kiÕn t¹o : ho¹t ®éng ®Þa chÊt cã quy m« lín nh : vËn ®éng t¹o s¬n, ®o¹n tÇng vv... x¶y ra gÇn ®©y nhÊt, trong suèt kØ §Ö Tø vµ cßn kÐo dµi tíi ngµy nay. Nguyªn nh©n cña c¸c ho¹t ®éng nµy cã liªn quan ®Õn sù di chuyÓn vµ va ch¹m vµo nhau cña c¸c m¶ng lôc ®Þa. t©n thÕ giíi : thuËt ng÷ chØ ch©u MÜ tõ sau thÓ kØ 16, v× ch©u MÜ lµ thÕ giíi míi ®îc ph¸t hiÖn, cßn cùu thÕ giíi lµ thÕ giíi cò bao gåm c¸c ch©u lôc ¢u, ¸, vµ Phi. tÇng b×nh lu : tÇng kh«ng khÝ n»m s¸t ngay trªn tÇng ®èi lu, b¾t ®Çu tõ ®é cao kho¶ng 10-18 km ®Õn 60 km. Thµnh phÇn kh«ng khÝ ë ®©y t¬ng tù nh trong tÇng ®èi lu, nhng tØ lÖ h¬i níc gi¶m ®i, tØ lÖ «d«n t¨ng lªn (tËp trung nhiÒu nhÊt ë kho¶ng 25 - 35km). NhiÖt ®é ë ®¸y tÇng b×nh lu vµo kho¶ng - 40o C, - 50oC. Lªn cao h¬n, nhiÖt ®é l¹i t¨ng. Cµng lªn cao, nhiÖt
  • 140. ®é cµng t¨ng. ë ®Ønh tÇng, nhiÖt ®é dao ®éng xung quanh 0oC . Trong tÇng b×nh lu, giã thæi rÊt m¹nh theo híng vÜ tuyÕn víi tèc ®é rÊt lín, tõ 280 ®Õn 360km/h. tÇng chøa níc: tÇng ®Êt ®¸ thÊm níc (cã c¸c lç hæng gi÷ ®îc níc) n»m ë trªn mét tÇng ®Êt ®¸ kh«ng thÊm níc trong cÊu tróc c¸c líp ®Êt ®¸ cña vá Tr¸i §Êt. tÇng ®Êt : bé phËn cña phÉu diÖn thæ nhìng cã mµu s¾c, cÊu tróc, tÝnh chÊt riªng, biÓu hiÖn tÝnh ph©n líp cña toµn phÉu diÖn. Trong mét phÉu diÖn ®Êt, tuú theo ®Æc ®iÓm cña mçi tÇng, cã thÓ ph©n ra c¸c tÇng chÝnh : tÇng A (tÇng chøa mïn), tÇng B (tÇng tÝch tô), tÇng C (tÇng ®¸ mÑ), tÇng D (tÇng ®¸ gèc). Mét sè tÇng l¹i cã thÓ ph©n ra nh÷ng tÇng nhá h¬n nh : tÇng A0, tÇng A1, tÇng A2 hoÆc tÇng B1, tÇng B2 v.v... tÇng ®èi lu : tÇng kh«ng khÝ thÊp nhÊt trong khÝ quyÓn, cã chiÒu dµy tõ 8 ®Õn 18 km. TÇng ®èi lu chøa gÇn 4/5 lîng kh«ng khÝ vµ hÇu nh toµn bé lîng h¬i níc trong khÝ quyÓn. NhiÖt ®é kh«ng khÝ trong tÇng ®èi lu gi¶m dÇn theo ®é cao, trung b×nh cø 100m l¹i gi¶m ®i 0,65oC. HÇu hÕt c¸c hiÖn tîng khÝ tîng nh : m©y, ma, giã, b·o v.v... ®Òu x¶y ra trong tÇng nµy, n¬i kh«ng khÝ cã sù v©n chuyÓn ®èi lu theo chiÒu th¼ng ®øng. tÇng i«n : tÇng cao vµ lo·ng nhÊt cña khÝ quyÓn, n»m ë ®é cao tõ 80km ®Õn 10.000km. §Æc ®iÓm chñ yÕu cña tÇng nµy lµ cã sù ph©n li c¸c nguyªn tö vµ ph©n tö khÝ («xy, nit¬...) ra c¸c i«n vµ ®iÖn tö tù do díi t¸c ®éng cña c¸c tia tö ngo¹i trong bøc x¹ MÆt Trêi. HiÖn tîng chøa c¸c phÇn tö khÝ cùc lo·ng vµ bÞ i«n ho¸ ®· lµm cho tÇng i«n trë thµnh m«i trêng dÉn ®iÖn cao, cã kh¶ n¨ng ph¸t s¸ng (hiÖn tîng cùc quang) vµ truyÒn c¸c sãng v« tuyÕn ®iÖn ng¾n ®i xa. HiÖn nay, nhê viÖc phãng c¸c tªn löa, vÖ tinh nh©n t¹o vµ c¸c con tµu vò trô, viÖc nghiªn cøu tÇng i«n cµng cã nhiÒu thuËn lîi. tÇng «d«n : tÇng tËp trung ®¹i bé phËn khÝ «d«n (O3) trong khÝ quyÓn, n»m ë ®é cao tõ 25 ®Õn
  • 141. 35km (trong tÇng b×nh lu). MËt ®é « d«n ë ®©y so víi trªn mÆt ®Êt cao h¬n gÊp 10 lÇn. Nguyªn nh©n h×nh thµnh «d«n trong tÇng nµy lµ do t¸c dông ph©n li c¸c ph©n tö «xy (O2) ®Ó h×nh thµnh c¸c ph©n tö «d«n (O3). TÇng «d«n lµ bøc mµn ch¾n c¸c tia bøc x¹ vò trô, b¶o vÖ cho cuéc sèng cña c¸c sinh vËt trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt. HiÖn nay, viÖc gi¶m ®é dµy vµ g©y ra nh÷ng lç thñng trong tÇng «d«n ®ang lµ mét nguy c¬ ®e do¹ sù sèng cña nh©n lo¹i. TÇng ph¸t sinh cña ®Êt : thuËt ng÷ chØ c¸c tÇng ®Êt cã ®Æc tÝnh t¬ng ®èi ®ång nhÊt, ®îc s¾p xÕp n»m song song víi nhau tõ mÆt ®Êt xuèng ®Õn tÇng ®¸ mÑ. Trong qu¸ tr×nh h×nh thµnh thæ nhìng, c¸c tÇng nµy ®· ®îc ph©n ho¸ vÒ mµu s¾c, vÒ cÊu tróc, vÒ thµnh phÇn vµ vÒ nhiÒu ®Æc tÝnh kh¸c. Nhê viÖc quan s¸t nh÷ng sù kh¸c biÖt trong c¸c tÇng ph¸t sinh cña thæ nhìng, mµ c¸c nhµ thæ nhìng häc cã thÓ ph¸t hiÖn vµ h×nh dung ra ®îc toµn bé qu¸ tr×nh, tõ khi c¸c líp ®Êt míi b¾t ®Çu h×nh thµnh. HiÖn nay, viÖc quan s¸t trùc tiÕp c¸c tÇng ph¸t sinh cña thæ nhìng lµ ph¬ng ph¸p chñ yÕu ®Ó nghiªn cøu nguån gèc vµ c¸c ®Æc tÝnh c¬ b¶n cña thæ nhìng. X. thªm : TÇng ®Êt. tÇng khÝ quyÓn trung gian : tÇng gi÷a cña khÝ quyÓn, n»m bªn trªn tÇng b×nh lu ë ®é cao tõ 60 ®Õn 80 - 85km. §Æc ®iÓm cña tÇng nµy lµ cã sù gi¶m dÇn nhiÖt ®é cña kh«ng khÝ theo chiÒu cao (tõ 0oC ë trªn ®Ønh tÇng b×nh lu ®Õn -90oC ë ®Ønh tÇng trung gian). tËp trung c«ng nghiÖp theo chiÒu däc : tæ chøc viÖc kÕt hîp vµo mét xÝ nghiÖp tÊt c¶ c¸c kh©u s¶n xuÊt c«ng nghiÖp nèi tiÕp nhau, tõ kh©u khai th¸c nguyªn liÖu vµ n¨ng lîng ®Õn kh©u chÕ biÕn thµnh phÈm. tËp trung c«ng nghiÖp theo chiÒu ngang : tæ chøc viÖc kÕt hîp vÒ mÆt tµi chÝnh nhiÒu xëng hoÆc nhiÒu xÝ nghiÖp cña mét ngµnh c«ng nghiÖp thµnh mét xÝ nghiÖp.
  • 142. tËp trung ho¸ s¶n xuÊt : qu¸ tr×nh hîp nhÊt mét sè c¬ së s¶n xuÊt nhá thµnh mét xÝ nghiÖp lín, nh»m môc ®Ých më réng s¶n xuÊt dùa vµo sù tËp trung vèn, tËp trung c¬ së kÜ thuËt vµ tËp trung nh©n lùc. tera r«txa : lo¹i ®Êt ®á h×nh thµnh trªn líp trÇm tÝch sÐt ®á cña ®¸ v«i phong ho¸ ë vïng bê biÓn A®riatich thuéc §Þa Trung H¶i. §Êt Tera R«txa cã ph¶n øng kiÒm v× cã hµm lîng canxi cao. Lo¹i ®Êt nµy kh¸ ph× nhiªu. tª gi¸c : ®éng vËt cã vó lín, khoÎ, da dµy, th©n dµi kho¶ng 4m, cao 2m, sinh sèng chñ yÕu ë vïng nhiÖt ®íi ch©u ¸ vµ ch©u Phi. Tª gi¸c ch©u ¸ cã mét sõng ë tr¸n, cßn tª gi¸c ch©u Phi cã hai sõng. Sõng tª gi¸c rÊt quý vµ cã gi¸ trÞ kinh tÕ cao. ChÝnh v× vËy mµ loµi thó nµy ®· bÞ s¨n lïng vµ giÕt h¹i. NhiÒu n¬i ®· bÞ tuyÖt chñng. tª tª : ®éng vËt nhá cã vó, kh«ng r¨ng, th©n cã v¶y sõng, ¨n mèi vµ kiÕn. Tª tª sèng chñ yÕu ë ch©u ¸, ch©u Phi vµ ch©u MÜ. Gièng tª tª ch©u MÜ nhá h¬n gièng tª tª ch©u ¸ vµ ch©u Phi. th¸c níc : hiÖn tîng mét dßng s«ng hoÆc mét dßng suèi ®æ níc tõ trªn cao xuèng, khi lßng s«ng hoÆc lßng suèi cã mét sù h¹ thÊp ®é cao ®ét ngét, do kÕt qu¶ bÞ x©m thùc kh«ng ®ång ®ªï cña c¸c lo¹i ®¸ ë lßng s«ng. Th¸c thêng thÊy ë c¸c s«ng vµ suèi miÒn nói. Th¸c lín næi tiÕng thÕ giíi lµ Niagara (B¾c MÜ). Th¸c nµy n»m trªn s«ng cïng tªn, ch¶y gi÷a hai hå £ri vµ ¤ntari«, cã chiÒu réng h¬n 1.000m vµ ®æ xuèng tõ ®é cao 50m. Th¸c nãi chung, cã ¶nh hëng lín ®Õn viÖc ®i l¹i cña tµu, thuyÒn trªn s«ng nhng l¹i cã gi¸ trÞ quan träng vÒ mÆt thuû n¨ng. Nh÷ng n¬i cã th¸c thêng lµ nh÷ng n¬i thuËn tiÖn cho viÖc x©y dùng c¸c tr¹m thuû ®iÖn. th¹ch anh : tinh thÓ silic cã mµu tr¾ng ®ôc hoÆc vµng thêng thÊy trong thµnh phÇn cña nhiÒu lo¹i ®¸ trong líp vá Tr¸i §Êt. th¹ch miªn : X. Ami¨ng.
  • 143. th¹ch nhò : s¶n phÈm h×nh thµnh trong c¸c hang ®éng do sù nhá giät cña dung dÞch ®¸ v«i hoµ tan trong axit cacb«nic. Nh÷ng giät dung dÞch nµy cã mµu tr¾ng gièng s÷a, khi bèc h¬i, ®Ó l¹i chÊt ®¸ v«i r¾n gäi lµ th¹ch nhò. Trong c¸c hang ®éng, th¹ch nhò nhá tõng giät tõ trÇn xuèng, l©u ngµy t¹o nªn c¸c khèi ®¸ cã h×nh thï kh¸c nhau. Nh÷ng khèi th¹ch nhò h×nh chãp nãn tõ trÇn nh« ra gäi lµ vó ®¸. C¸c khèi th¹ch nhò nh« cao trªn mÆt ®Êt gäi lµ m¨ng ®¸. Khi c¸c vó ®¸ vµ m¨ng ®¸ nèi liÒn víi nhau sÏ thµnh c¸c cét ®¸. th¹ch quyÓn : X. Líp vá ®¸. th¸i d¬ng hÖ : X. HÖ MÆt Trêi. than bïn : lo¹i than cã chÊt lîng kÐm, h×nh thµnh ë c¸c vïng ®Çm lÇy Èm ít do sù tÝch luü x¸c thùc vËt ®îc ph©n gi¶i trong ®iÒu kiÖn thiÕu «xy. Hµm lîng cacbon trong than bïn thêng díi 60%. than cèc : X. Cèc. than ®¸ : ®¸ trÇm tÝch cã nguån gèc thùc vËt ho¸ th¹ch mµu ®en, dÔ ch¸y vµ cho nhiÖt ®é cao. C¸c má than ®¸ lín trªn thÕ giíi ®îc h×nh thµnh chñ yÕu trong kØ Cacbon thuéc ®¹i Cæ sinh. Lóc nµy th¶m thùc vËt trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt rÊt phån thÞnh. Khi bÞ vïi lÊp trong c¸c ®Çm lÇy vµ hå, x¸c thùc vËt bÞ chuyÓn ho¸ thµnh mét líp bïn h÷u c¬. Díi t¸c ®éng ph©n gi¶i cña vi sinh vËt, vµ bÞ vïi s©u, nÐn chÆt l©u ngµy trong c¸c líp ®Êt s©u, líp bïn nµy trë thµnh than ®¸. Than ®¸ cã nhiÒu lo¹i, tuú theo hµm lîng cacbon. Than antraxit chøa tõ 92 ®Õn 98% cacbon, than gµy tõ 85 ®Õn 90%, than mì tõ 70 ®Õn 85%, than n©u tõ 60 ®Õn 75%. Than ®¸ ®îc dïng phæ biÕn lµm nhiªn liÖu vµ nguyªn liÖu cho ngµnh c«ng nghiÖp ho¸ chÊt. than ®á : thuËt ng÷ dïng ®Ó chØ nguån n¨ng lîng ®Þa nhiÖt. than tr¾ng : thuËt ng÷ dïng ®Ó chØ nguån n¨ng lîng do c¸c dßng níc ch¶y sinh ra.
  • 144. than xanh : thuËt ng÷ dïng ®Ó chØ nguån n¨ng lîng do thuû triÒu sinh ra. than vµng : thuËt ng÷ dïng ®Ó chØ nguån n¨ng lîng do MÆt Trêi sinh ra. th¸n khÝ : X. KhÝ cacb«nic. thang b«pho : thang chØ tèc ®é giã gåm 12 cÊp, do ®« ®èc h¶i qu©n B«pho ®Ò ra vµo ®Çu thÕ kØ 19, ®Õn nay vÉn ®îc quèc tÕ c«ng nhËn. X. thªm : Giã. Thang Meccali : thang chØ møc thiÖt h¹i do hiÖn tîng ®éng ®Êt g©y ra, gåm cã 12 bËc. Mçi bËc ®îc minh ho¹ cô thÓ b»ng nh÷ng thiÖt h¹i do m¾t ta nh×n thÊy. VÝ dô: ®å ®¹c ®æ vì, nhµ cöa bÞ ph¸ ho¹i v.v... thang richte : thang chØ cêng ®é ®éng ®Êt gåm 9 cÊp do Sacl¬ Richte (Charles Richter), gi¸o s trêng §¹i häc Caliphonia ®a ra n¨m 1935. thµnh phè : kh¸i niÖm hiÖn nay cã néi dung cha thèng nhÊt gi÷a c¸c níc. Héi nghÞ quèc tÕ n¨m 1976 ë Cana®a còng cha ®a ra ®îc mét ®Þnh nghÜa tho¶ ®¸ng. Nãi chung, thµnh phè lµ mét ®Þa ®iÓm quÇn c, mét ®¬n vÞ hµnh chÝnh cã hai ®Æc ®iÓm quan träng : 1- cã mét sè d©n nhÊt ®Þnh 2- cã mét chøc n¨ng riªng, kh¸c víi c¸c ®Þa ®iÓm quÇn c kh¸c. VÒ sè d©n, mçi níc ®Òu cã nh÷ng quy ®Þnh riªng, kh«ng gièng nhau. VÝ dô : ë Liªn bang Nga lµ trªn 12.000 ngêi, ë Cuba lµ 2.000 ngêi, ë Gana lµ 5.000 ng- êi, cßn ë Ugan®a th× chØ cÇn cã trªn 100 ngêi. §Æc biÖt ë Céng hoµ Nam Phi cßn cã thªm mét ®iÒu kiÖn : kh«ng díi 500 ngêi, nhng Ýt nhÊt ph¶i cã 100 ngêi da tr¾ng. VÒ chøc n¨ng, hÇu hÕt c¸c níc nãi chung, ®Òu cho r»ng : chøc n¨ng chñ yÕu cña thµnh phè kh«ng ph¶i lµ s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, tuy nhiªn c¸c quy ®Þnh vÒ vÊn ®Ò nµy còng cã kh¸c nhau. ë Nga, sè ngêi sèng trong thµnh phè b»ng c«ng nghiÖp vµ dÞch vô ph¶i trªn 85%, ë NhËt B¶n vµ Hµ Lan lµ tõ 60 ®Õn 83% trë lªn. ë Philippin l¹i quy ®Þnh râ: thµnh phè ph¶i cã hÖ thèng ®êng phè, ph¶i cã tõ 6 ®iÓm bu«n b¸n trë lªn, cã nhµ thê, cã qu¶ng trêng, cã chî, trêng häc, bÖnh viÖn vv...
  • 145. HiÖn nay, c¸c thµnh phè trªn thÕ giíi cã thÓ ph©n ra 5 lo¹i theo chøc n¨ng chñ yÕu: 1- Thµnh phè trung t©m chÝnh trÞ, v¨n ho¸ : ®Æc ®iÓm chñ yÕu lµ cã truyÒn thèng v¨n ho¸, lÞch sö, cã c¸c c¬ quan chÝnh quyÒn trung ¬ng, c¸c c¬ së nghiªn cøu, c¸c trêng ®¹i häc v.v... Thêng lµ thñ ®« quèc gia. 2- Thµnh phè c¶ng, ®Çu mèi giao th«ng, trung t©m th¬ng nghiÖp : ®Æc ®iÓm chñ yÕu lµ cã c¸c ho¹t ®éng xuÊt, nhËp khÈu, c¸c quan hÖ giao lu kinh tÕ sÇm uÊt. Trong thµnh phè cã nhiÒu bÕn c¶ng, s©n bay, nhµ ga, c¸c c¬ së dÞch vô v.v... 3- Thµnh phè trung t©m c«ng nghiÖp : ®Æc ®iÓm chñ yÕu lµ cã nhiÒu c¬ së s¶n xuÊt quan träng, nhiÒu ngµnh c«ng nghiÖp cã tÇm cì quèc gia. 4- Thµnh phè du lÞch, trung t©m dÞch vô : ®Æc ®iÓm chñ yÕu lµ cã c¸c nguån tµi nguyªn du lÞch phong phó (phong c¶nh ®Ñp, khÝ hËu tèt, nhiÒu di tÝch lÞch sö...), c¸c b·i t¾m, nh÷ng nhµ ®iÒu dìng v.v... 5- Thµnh phè vÖ tinh : ®Æc ®iÓm chñ yÕu lµ quy m« kh«ng lín, nhng cã hiÖu qu¶ kinh tÕ cao, thêng cã nh÷ng ngµnh phôc vô hoÆc bæ sung cho nh÷ng ngµnh chuyªn m«n ho¸ cña thµnh phè chÝnh. ë níc ta, thµnh phè cã 2 cÊp : Thµnh phè do Trung ¬ng qu¶n lÝ (vÒ mÆt hµnh chÝnh, ngang víi cÊp tØnh) nh : Hµ Néi, thµnh phè Hå ChÝ Minh vµ H¶i Phßng. C¸c thµnh phè nµy ®Òu cã trªn 1 triÖu d©n, cã c¸c c¬ së quan träng vÒ kinh tÕ, chÝnh trÞ, v¨n ho¸. Thµnh phè do tØnh qu¶n lÝ, tuy kh«ng lín b»ng c¸c thµnh phè kÓ trªn, nhng cã sè d©n hµng chôc v¹n ngêi vµ còng lµ nh÷ng trung t©m c«ng th¬ng nghiÖp vµ v¨n ho¸ cña ®Þa ph¬ng. VÝ dô : thµnh phè ViÖt Tr× thuéc tØnh Phó Thä, thµnh phè §µ L¹t thuéc tØnh L©m §ång v.v... Thµnh phè kÜ thuËt : (technopolis) céng ®ång ®îc tæ chøc mét c¸ch tèi u ®Ó ®¹t ®îc c¸c môc ®Ých : lèi sèng lµnh m¹nh, duy tr× vµ ph¸t triÓn c¸c truyÒn thèng v¨n ho¸ vµ s¶n xuÊt
  • 146. c«ng nghÖ ph¸t triÓn cao, t¸ch khái c¸c trung t©m c«ng nghiÖp, thÝch øng mét c¸ch tèi ®a víi nh÷ng ®iÒu kiÖn ®Þa ph¬ng. Tõ ®Çu nh÷ng n¨m 50 trªn thÕ giíi b¾t ®Çu cã nh÷ng trung t©m nghiªn cøu vµ s¶n xuÊt khoa häc-kÜ thuËt míi víi nh÷ng tªn gäi kh¸c nhau : c«ng viªn khoa häc, vïng c«ng nghiÖp khoa häc, thµnh phè ®¹i häc, ®¶o kÜ thuËt v.v... thµnh phè liªn hîp : tËp hîp c¸c ®« thÞ gåm cã mét thµnh phè chÝnh vµ c¸c thµnh phè nhá h¬n ë xung quanh. thµnh phè vÖ tinh : thuËt ng÷ chØ c¸c thµnh phè nhá ë xung quanh mét thµnh phè lín vµ thêng cã c¸c mèi quan hÖ chÆt chÏ víi thµnh phè nµy vÒ c¸c mÆt kinh tÕ, v¨n ho¸. VÝ dô : cung cÊp c¸c s¶n phÈm th«, s¶n xuÊt c¸c phô tïng, linh kiÖn, phôc vô cho c¸c xÝ nghiÖp trong thµnh phè chÝnh hoÆc cã c¸c c¬ së nghiªn cøu, ®µo t¹o nh©n viªn kÜ thuËt cho c¸c ngµnh s¶n xuÊt trong thµnh phè chÝnh v.v... thµnh thÞ : X. §« thÞ. th¶o nguyªn : ®ång cá ë vïng «n ®íi, cã khÝ hËu hanh kh«, Ýt ma, thÝch hîp cho viÖc ch¨n nu«i gia sóc vµ trång c¸c c©y l¬ng thùc kh«ng ®ßi hái ®é Èm cao nh : lóa m×, lóa m¹ch vv... th¸p tuæi : (th¸p d©n sè) biÓu ®å cã h×nh th¸p, biÓu hiÖn kÕt cÊu d©n sè theo giíi, theo nhãm tuæi cña mét quèc gia, mét ®Þa ph¬ng, ë mét thêi ®iÓm nhÊt ®Þnh. th»n l»n khæng lå : X. Khñng long. th©m canh : h×nh thøc canh t¸c cã hiÖu qu¶ cao dùa vµo viÖc khai th¸c triÖt ®Ó kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cña ®Êt ®ai trªn c¬ së ¸p dông c¸c biÖn ph¸p kÜ thuËt míi nh : sö dông m¸y n«ng nghiÖp, tíi tiªu, bãn ph©n, lai t¹o gièng v.v...vµ c¸c h×nh thøc tæ chøc lao ®éng s¶n xuÊt hîp lÝ. Th©m canh lµ h×nh thøc s¶n xuÊt n«ng nghiÖp trong ®iÒu kiÖn diÖn tÝch ®Êt canh t¸c bÞ h¹n
  • 147. chÕ, ngîc l¹i víi qu¶ng canh lµ h×nh thøc s¶n xuÊt n«ng nghiÖp trong ®iÒu kiÖn diÖn tÝch ®Êt ®ai thµ th·i. thÇn ®¹o : (Shinto) t«n gi¸o ë NhËt B¶n, thùc hiÖn viÖc thê cóng tæ tiªn vµ c¸c søc m¹nh thiªn nhiªn nh : n÷ thÇn Amatªrasu, thÇn MÆt Trêi v.v... thÕ giíi thø ba : thuËt ng÷ ®îc dïng vµo nh÷ng n¨m 1950 ®Ó chØ c¸c níc nhá míi tho¸t khái ¸ch thèng trÞ cña c¸c ®Õ quèc, ®îc coi nh mét thÕ giíi riªng bªn c¹nh hai thÕ giíi lín ®ang m©u thuÉn nhau gay g¾t (mét lµ : c¸c níc t b¶n ph¬ng T©y vµ hai lµ : c¸c níc XHCN). thÓ tæng hîp ®Þa lÝ : thuËt ng÷ ®ång nghÜa víi c¶nh quan, ®îc hiÓu theo tinh thÇn kh«ng n»m trong hÖ thèng ph©n lo¹i. ThÓ tæng hîp ®Þa lÝ cã thÓ ¸p dông cho tÊt c¶ c¸c ®¬n vÞ nh : ®íi, vïng, khu vùc v.v...kÓ c¶ toµn bé líp vá ®Þa lÝ. TÊt c¶ c¸c thµnh phÇn trong thÓ tæng hîp ®Þa lÝ nh : ®Þa h×nh, níc, khÝ hËu, thæ nhìng, ®éng thùc vËt v.v... ®Òu phô thuéc vµ t¸c ®éng lÉn nhau, h×nh thµnh mét hÖ thèng thèng nhÊt vµ liªn tôc. Sù thay ®æi cña mét thµnh phÇn sÏ kÐo theo sù thay ®æi cÊu tróc cña toµn bé thÓ tæng hîp. thÒm lôc ®Þa : bé phËn cña r×a lôc ®Þa kÐo dµi díi mÆt níc ®¹i d¬ng, cã ®é dèc nhá vµ kh«ng s©u qu¸ 200m. §Þa h×nh thÒm lôc ®Þa thêng mang dÊu vÕt tiÕp tôc cña ®Þa h×nh lôc ®Þa nh c¸c thung lòng s«ng, c¸c d·y nói ch×m díi mÆt níc... (Thung lòng s«ng Cöu Long ë níc ta vÉn cßn tiÕp tôc kÐo dµi rÊt xa trªn bÒ mÆt thÒm lôc ®Þa). VÒ mÆt ph¸p lÝ, theo quy ®Þnh cña luËt biÓn quèc tÕ n¨m 1982, th× thÒm lôc ®Þa bao gåm c¶ ®¸y biÓn vµ lßng ®Êt díi ®¸y biÓn. ThÒm lôc ®Þa kÐo dµi ra ngoµi kh¬i ®Õn 200 h¶i lÝ, tÝnh tõ ®êng c¬ së. NÕu thÒm lôc ®Þa tù nhiªn vît qu¸ 200 h¶i lÝ, th× cã thÓ më réng ra ®Õn 350 h¶i lÝ hoÆc kh«ng qu¸ 100 h¶i lÝ, kÓ tõ ®êng nèi liÒn c¸c ®iÓm cã ®é s©u ®Õn 2.500m. thÞ trêng : 1- n¬i trao ®æi hµng ho¸, s¶n phÈm, dÞch vô gi÷a ngêi b¸n vµ ngêi mua.
  • 148. 2- n¬i diÔn ra toµn bé nh÷ng quan hÖ kinh tÕ h×nh thµnh trong lÜnh vùc trao ®æi vµ tiªu thô hµng ho¸. VÝ dô : nghiªn cøu thÞ trêng, t×m kiÕm thÞ tr- êng, tiÕp cËn thÞ trêng, quy luËt thÞ trêng... ThÞ trêng chøng kho¸n : thÞ trêng vÒ vèn cã tÝnh tæ chøc cao, ë ®ã c¸c chøng kho¸n (cæ phiÕu vµ c¸c ph¬ng tiÖn tÝn dông trung h¹n vµ dµi h¹n) ®îc mua b¸n th«ng qua nh÷ng ngêi lµm nghÒ m«i giíi vµ mua b¸n chøng kho¸n. thÝch nghi khÝ hËu : lµm quen víi nh÷ng ®iÒu kiÖn khÝ hËu míi ®Ó duy tr× sù sèng vµ ph¸t triÓn. HiÖn tîng nµy rÊt phæ biÕn khi con ngêi ®em c¸c loµi ®éng, thùc vËt tõ n¬i nµy sang n¬i kh¸c ®Ó nu«i trång. VÝ dô : ng« vµ khoai t©y ®îc ®em tõ ch©u MÜ sang c¸c ch©u ¸, ¢u, Phi, cõu ®îc ®em tõ ch©u ¢u sang ¤xtr©ylia v.v... thiªn ®Ønh : ®iÓm cao nhÊt trªn bÇu trêi, n»m trªn ®êng th¼ng ®øng kÐo dµi tõ ®Ønh ®Çu ngêi quan s¸t lªn cao. thiªn th¹ch : khèi vËt chÊt cã kÝch thíc to, nhá kh¸c nhau, chuyÓn ®éng trong kh«ng gian vò trô. Khi ®i vµo líp khÝ quyÓn cña Tr¸i §Êt, do hiÖn tîng ma s¸t víi kh«ng khÝ, thiªn th¹ch bèc ch¸y t¹o thµnh hiÖn tîng sao b¨ng hoÆc sao ®æi ng«i. Mét sè thiªn th¹ch lín cã thÓ r¬i ®îc xuèng bÒ mÆt Tr¸i §Êt, cßn c¸c khèi nhá thêng bÞ bèc h¬i hÕt tríc khi xuèng ®Õn mÆt ®Êt. Qua nghiªn cøu c¸c m¶nh thiªn th¹ch thu lîm ®îc, c¸c nhµ khoa häc ®· chia thiªn th¹ch ra hai lo¹i : thiªn th¹ch ®¸ vµ thiªn th¹ch s¾t. Thµnh phÇn cÊu t¹o cña c¸c thiªn th¹ch ®¸ chñ yÕu lµ c¸c lo¹i silicat, cßn thµnh phÇn cÊu t¹o cña c¸c thiªn th¹ch s¾t th× chÊt s¾t chiÕm tíi 90%, niken kho¶ng 8 -9%. Cßn l¹i lµ mét sè kim lo¹i kh¸c nh : c«ban, ®ång v.v... thiªn v¨n häc : khoa häc nghiªn cøu vÒ nguån gèc, cÊu t¹o còng nh quy luËt chuyÓn ®éng vµ sù ph¸t triÓn cña c¸c thiªn thÓ. VÒ mÆt thùc tiÔn, dùa vµo c¸c kiÕn thøc vÒ thiªn v¨n häc, ngêi
  • 149. ta cã thÓ x¸c ®Þnh ®îc mét c¸ch chÝnh x¸c thêi gian, kinh ®é, vÜ ®é v.v...cña c¸c ®Þa ph¬ng trªn Tr¸i §Êt, phôc vô ®¾c lùc cho c¸c ngµnh giao th«ng trªn biÓn vµ trªn kh«ng. Thiªn v¨n häc còng cã nhiÖm vô nghiªn cøu c¸c ®Æc tÝnh lÝ häc vµ ho¸ häc cña c¸c thiªn thÓ ®Ó tõ ®ã gi¶i thÝch ®îc nguyªn nh©n h×nh thµnh vµ qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña chóng (kÓ c¶ cña Tr¸i §Êt). Trong thêi k× hiÖn ®¹i, thiªn v¨n häc cßn cung cÊp cho con ngêi nh÷ng hiÓu biÕt phôc vô cho ngµnh hµng kh«ng vò trô. thiªn v¨n bøc x¹ : m«n häc nghiªn cøu c¸c thiªn thÓ dùa vµo nh÷ng sãng bøc x¹ tõ chóng ph¸t ra. thæ d©n : ngêi d©n cã nguån gèc ë ®Þa ph¬ng vµ sinh sèng ë ®Þa ph- ¬ng. thæ ng÷ : tiÕng nãi riªng cña ®Þa ph¬ng. thæ nhìng : líp vËt chÊt máng, t¬i xèp phñ trªn mÆt líp nham th¹ch cña vá Tr¸i §Êt. Thæ nhìng ®îc h×nh thµnh trùc tiÕp tõ líp ®¸ mÑ, tøc tõ líp ®¸ gèc ®· bÞ phong ho¸, do c¸c t¸c nh©n lÝ, ho¸ vµ sinh häc. Mét trong nh÷ng ®Æc tÝnh c¬ b¶n cña thæ nhìng lµ cã ®é ph×, tøc kh¶ n¨ng cho n¨ng suÊt thùc vËt. Thµnh phÇn cña thæ nhìng gåm cã c¸c vËt chÊt v« c¬ (®¸, kho¸ng vËt bÞ ph©n huû), c¸c vËt chÊt h÷u c¬ (c¸c x¸c ®éng thùc vËt bÞ ph©n gi¶i, c¸c sinh vËt sèng nh vi khuÈn, giun, dÕ...) , níc vµ c¸c chÊt khÝ tån t¹i trong c¸c khe hæng gi÷a c¸c h¹t ®Êt. thæ nhìng häc : khoa häc nghiªn cøu vÒ nguån gèc, qu¸ tr×nh ph¸t triÓn còng nh c¸c tÝnh chÊt vËt lÝ, ho¸ häc, n«ng häc cña thæ nhìng. thæi mßn : hiÖn tîng ph¸ ho¹i ®¸ vµ thæ nhìng do t¸c ®éng cña giã. Ho¹t ®éng thæi mßn x¶y ra ë tÊt c¶ c¸c ®íi tù nhiªn, nhng ®Æc biÖt m¹nh mÏ ë c¸c vïng hoang m¹c. th«ng : c©y l¸ kim, xanh quanh n¨m, sinh sèng chñ yÕu ë c¸c vïng «n ®íi vµ trªn c¸c sên nói
  • 150. cao thuéc nhiÖt ®íi. Th«ng cã nhiÒu gièng nh : th«ng hai l¸, th«ng ba l¸... th«ng tin v« tuyÕn : ph¬ng ph¸p liªn l¹c truyÒn, nhËn th«ng tin ®îc thùc hiÖn qua c¸c sãng ®iÖn tõ, víi c¸c ph¬ng tiÖn kh«ng dïng d©y nèi trùc tiÕp. thêi k× b¨ng hµ : thêi k× cã b¨ng hµ lôc ®Þa ph¸t triÓn m¹nh nhÊt, bao phñ nhiÒu vïng ®Êt ®ai réng lín trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, t¬ng øng víi chu k× khÝ hËu l¹nh ®i cña Tr¸i §Êt. Thêi k× b¨ng hµ míi nhÊt b¾t ®Çu x¶y ra c¸ch ®©y kho¶ng 1 triÖu n¨m vµ kÕt thóc c¸ch ®©y tõ 8 ®Õn 25 ngh×n n¨m, còng gäi lµ thêi k× b¨ng hµ kØ §Ö Tø. Lóc ®ã b¨ng hµ bao phñ gÇn 1/3 diÖn tÝch thÕ giíi (phÝa b¾c c¸c lôc ®Þa ¸ - ¢u vµ B¾c MÜ). VÕt tÝch ®Ó l¹i râ rÖt nhÊt lµ v« sè c¸c hå b¨ng hµ vµ c¸c d¶i ®«i th¹ch trªn ®ång b»ng B¾c ¢u v.v... thêi k× ®å ®¸ cò : thêi k× ®Çu tiªn cña thêi k× tiÒn sö, ®Æc trng lµ viÖc chÕ t¹o c«ng cô b»ng ®¸ ®Ïo. Thêi k× nµy kÐo dµi hµng tr¨m ngh×n n¨m vµ chuyÓn sang thêi k× ®å ®¸ gi÷a vµo kho¶ng 12.000 n¨m tríc C«ng nguyªn. thêi k× ®å ®¸ míi : thêi k× vµo kho¶ng tõ 8.000 ®Õn 2.500 n¨m tríc C«ng nguyªn. Trong thêi k× nµy, con ngêi ®· biÕt mµi ®¸, biÕt trång trät, ch¨n nu«i vµ x©y cÊt nhµ sµn. Tuú theo tõng n¬i, sù ph¸t triÓn cña thêi k× nµy sím, muén cã kh¸c nhau. VÝ dô : ë Lìng Hµ, Ên §é b¾t ®Çu tõ 8.000 n¨m tríc ®©y, nhng ë Trung MÜ, chØ míi b¾t ®Çu c¸ch ®©y 3.000 n¨m. thêi k× gi÷a b¨ng hµ : thêi k× chuyÓn tiÕp gi÷a hai ®ît b¨ng hµ, t¬ng øng víi thêi k× Tr¸i §Êt cã khÝ hËu nãng dÇn lªn. thêi k× më ®Çu cña chñ nghÜa t b¶n : thêi k× b¾t ®Çu tõ thÕ kØ 18 vµ ph¸t triÓn m¹nh vµo thÕ kØ 19. Nhê ph¬ng thøc s¶n xuÊt c«ng nghiÖp, dùa chñ yÕu vµo cuéc C¸ch m¹ng khoa häc- kÜ thuËt (x¶y ra tríc hÕt ë níc Anh, råi sau ®ã ë c¸c níc kh¸c cña ch©u ¢u), nÒn kinh tÕ cña
  • 151. c¸c níc nµy ®· ph¸t triÓn m¹nh mÏ vµ t¹o ra mét giai cÊp t s¶n giµu cã, x©m nhËp vµo thÞ trêng kh¾p thÕ giíi. thêi k× tiÒn sö : thêi k× tríc khi cã sö, bao gåm thêi gian tõ khi loµi ngêi xuÊt hiÖn ®Õn khi cã ®îc nh÷ng tµi liÖu sö viÕt ®Çu tiªn. Thêi k× nµy kÐo dµi gÇn suèt kØ §Ö Tø cho ®Õn thêi ®¹i kim khÝ, tøc lµ vµo kho¶ng 2.000 n¨m tríc C«ng nguyªn. thu nhËp quèc d©n : gi¸ trÞ míi (thêng tÝnh b»ng USD) ®îc t¹o ra trong ph¹m vi toµn bé c¸c ngµnh kinh tÕ cña mét níc. PhÇn gi¸ trÞ nµy ®îc tÝnh b»ng c¸ch lÊy gi¸ trÞ tæng s¶n phÈm cña nÒn kinh tÕ quèc d©n trõ phÇn gi¸ trÞ c¸c t liÖu s¶n xuÊt bÞ tiªu hao trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh (mét n¨m). C¸ch tÝnh thu nhËp quèc d©n ë c¸c níc cã nÒn kinh tÕ thÞ trêng vµ ë c¸c níc XHCN tríc ®©y cã kh¸c nhau. C¸c níc XHCN cho r»ng chØ cã c¸c ngµnh s¶n xuÊt vËt chÊt vµ c¸c ngµnh dÞch vô phôc vô trùc tiÕp s¶n xuÊt nh : kÕ to¸n, chuyªn chë hµng ho¸ v.v... míi thuéc ph¹m trï s¶n xuÊt. C¸c dÞch vô kh¸c nh : chuyªn chë hµnh kh¸ch, gi¸o dôc, y tÕ... lµ thuéc ph¹m trï phi s¶n xuÊt, kh«ng ®ãng gãp vµo gi¸ trÞ t¨ng thªm. Trong khi ®ã, c¸c níc cã nÒn kinh tÕ thÞ trêng l¹i quan niÖm lµ tÊt c¶ c¸c ngµnh dÞch vô ®Òu cã thÓ ®ãng gãp vµo gi¸ trÞ t¨ng thªm. V× vËy, c¸ch tÝnh thu nhËp quèc d©n cña c¸c níc XHCN thêng ®a ®Õn con sè thÊp h¬n so víi c¸ch tÝnh cu¶ c¸c níc theo kinh tÕ thÞ trêng. HiÖn nay, c¸ch tÝnh theo c¸c níc cã nÒn kinh tÕ thÞ trêng ®îc coi lµ ph¬ng ph¸p chÝnh thøc do Liªn HiÖp Quèc ®Ò xíng, ®Ó c¸c níc ¸p dông, nh»m so s¸nh møc thu nhËp gi÷a c¸c níc ®ã víi nhau. thu nhËp b×nh qu©n theo ®Çu ngêi : gi¸ trÞ (tÝnh b»ng USD) trung b×nh do mçi ngêi d©n trong níc lµm ra ®îc trong mét n¨m, sau khi ®· trõ ®i gi¸ trÞ trung b×nh c¸c t liÖu s¶n xuÊt bÞ tiªu hao. §Ó tÝnh thu nhËp b×nh qu©n theo ®Çu ngêi, ngêi ta lÊy gi¸ trÞ thu nhËp quèc d©n chia cho tæng sè d©n trong níc.
  • 152. thu ph©n : 1- vÞ trÝ cña Tr¸i §Êt trªn quü ®¹o vµo ngµy 23 th¸ng 9. Lóc ®ã MÆt Trêi chiÕu th¼ng gãc víi mÆt ®Êt ë xÝch ®¹o lóc gi÷a tra 2- mét trong 24 tiÕt trong ©m d ¬ng lÞch, n»m ë gi÷a tiÕt LËp thu vµ LËp ®«ng. thó ¨n kiÕn : tªn chung chØ loµi ®éng vËt cã vó, kh«ng r¨ng, chØ b¾t s©u bä b»ng lìi cã chÊt nhÇy. ë Nam MÜ cã gièng thó ¨n kiÕn to, th©n vµ ®u«i dµi tíi 2,5m. thó má vÞt : loµi ®éng vËt cã vó nguyªn thuû, th©n dµi 40cm, ®Î trøng, cã má sõng gièng nh má vÞt, ®u«i bÑt. Sèng ë ch©u óc vµ ®¶o Taxmania, thÝch ®µo hang ë nh÷ng n¬i gÇn níc. thung ®¸ v«i : c¸nh ®ång tròng, kÝn (cã thÓ dµi, réng tíi vµi km), xung quanh cã v¸ch ®¸ cao, thêng thÊy ë c¸c vïng nói ®¸ v«i. thung lòng s«ng : ®Þa h×nh tròng, s©u theo chiÒu dµi, cã h×nh ch÷ V hoÆc ch÷ U, h×nh thµnh do t¸c ®éng ®µo lßng cña dßng s«ng. Trong thung lòng s«ng cã c¸c bé phËn : sên thung lòng, lßng s«ng, b·i båi, c¸c bËc thÒm vµ nÒn ®¸ gèc. thïng ®o ma : dông cô ®¬n gi¶n ®Ó ®o lîng ma t¹i c¸c tr¹m khÝ tîng, gåm mét thïng s¾t h×nh trô, trong ®ùng mét èng thuû tinh cã kh¾c v¹ch sè, chØ ®é cao cña cét níc ma (mm), thu ®îc qua mét phÔu lín ®Æt trªn mÆt thïng. thuéc ®Þa : ®Êt ®ai cña mét níc hay chÝnh níc ®ã, bÞ mét níc kh¸c ®Õn x©m chiÕm, cai trÞ vµ trë thµnh mét bé phËn phô thuéc vµo chÝnh quèc. thuû ®iÖn : nguån ®iÖn n¨ng do c¸c dßng níc ch¶y sinh ra . X. thªm : Nhµ m¸y thuû ®iÖn. thuû quyÓn : líp níc trªn Tr¸i §Êt, bao gåm tÊt c¶ c¸c lo¹i níc, tõ níc trong c¸c biÓn, ®¹i d¬ng, níc trªn lôc ®Þa, níc ch¶y díi mÆt ®Êt vµ h¬i níc trong khÝ quyÓn. thuû tinh kim lo¹i : vËt liÖu nh©n t¹o, cã ®é bÒn rÊt cao vµ tÝnh chÊt c¬ ®iÖn ®Æc biÖt, lÇn ®Çu tiªn ®îc nhµ vËt lÝ ngêi BØ P.§uyve chÕ t¹o ra vµo n¨m 1960. VÒ cÊu tróc, vËt liÖu nµy gièng
  • 153. thuû tinh b×nh thêng (do kim lo¹i ch¶y láng bÞ lµm nguéi ®ét ngét víi tèc ®é h¬n 1 triÖu ®é trong mét gi©y), nhng vÉn mang nh÷ng ®Æc tÝnh th«ng thêng cña kim lo¹i nh : dÉn ®iÖn, cã ¸nh kim, c¶n ¸nh s¸ng v.v... thuû triÒu : hiÖn tîng chuyÓn ®éng thêng xuyªn vµ cã chu k× cña c¸c khèi níc trong c¸c biÓn, ®¹i d¬ng, do ¶nh hëng cña søc hót cña MÆt Tr¨ng vµ MÆt Trêi. ChÕ dé thuû triÒu trong mét ngµy, ë c¸c ®Þa ph¬ng kh¸c nhau trªn Tr¸i §Êt cã thÓ lµ : b¸n nhËt triÒu (lªn xuèng hai lÇn mét ngµy), nhËt triÒu (lªn xuèng mét lÇn mét ngµy) hoÆc t¹p triÒu (lªn xuèng cã khi 2 lÇn, cã khi 1 lÇn mét ngµy). Thêi gian thuû triÒu lªn, xuèng còng thay ®æi hµng ngµy. Ngµy h«m sau chËm h¬n ngµy h«m tríc 50 phót. Khi triÒu d©ng, níc biÓn trµn vµo, phñ ngËp d¶i ®Êt ven biÓn. Khi triÒu xuèng, níc biÓn l¹i lïi ra xa. §é chªnh cña mùc níc biÓn lóc triÒu lªn vµ triÒu xuèng còng lín, nhá (trung b×nh tõ 0,5 ®Õn 3 hoÆc 4m), tuú theo vÞ trÝ cña MÆt Tr¨ng quay xung quanh Tr¸i §Êt. Khi MÆt Tr¨ng vµ MÆt Trêi ë vÞ trÝ giao héi ( khi MÆt Tr¨ng vµ MÆt Trêi n»m ë cïng mét phÝa - vµo ngµy ®Çu th¸ng) hoÆc xung ®èi (khi Tr¸i §Êt n»m ë gi÷a MÆt Tr¨ng vµ MÆt Trêi - vµo ngµy gi÷a th¸ng), th× thuû triÒu lªn cao nhÊt. Khi MÆt Tr¨ng vµ MÆt Trêi ë vÞ trÝ trùc giao (n»m thµnh gãc vu«ng víi ®êng th¼ng nèi MÆt Trêi vµ Tr¸i §Êt - vµo c¸c ngµy cã tr¨ng lìi liÒm), th× thuû triÒu nhá nhÊt. thuyÕt ®Þa t©m hÖ : thuyÕt sai lÇm cña nhµ thiªn v¨n vµ ®Þa lÝ Hi L¹p cæ ®¹i C. Pt«lªmª cho r»ng Tr¸i §Êt lµ trung t©m cña vò trô. TÊt c¶ c¸c thiªn thÓ kh¸c (trong ®ã cã MÆt Trêi) ®Òu vËn chuyÓn xung quanh Tr¸i §Êt. ThuyÕt nµy ®· ®îc coi lµ ch©n lÝ suèt trong thêi k× Cæ ®¹i, cho ®Õn thêi k× Trung cæ. thuyÕt nhËt t©m hÖ : thuyÕt cho r»ng MÆt Trêi lµ trung t©m cña vò trô. C¸c thiªn thÓ kh¸c
  • 154. ®Òu quay xung quanh MÆt Trêi. ThuyÕt NhËt t©m hÖ tr¸i ngîc víi thuyÕt §Þa t©m hÖ vµ ®· ®îc nhµ thiªn v¨n häc Nic«lai C«pecnic (Ba Lan) ®Ò ra vµo thÕ kØ 16. ¤ng ®· dòng c¶m chèng l¹i quan ®iÓm thèng trÞ cña nhµ thê ®¬ng thêi vµ b¶o vÖ cho ch©n lÝ khoa häc. thuyÕt kiÕn t¹o m¶ng : X. KiÕn t¹o m¶ng. thuyÕt tai biÕn : 1- thuyÕt gi¶i thÝch nguyªn nh©n cña nh÷ng sù thay ®æi trong thiªn nhiªn hoÆc trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt b»ng nh÷ng tai ho¹ ngÉu nhiªn. 2- thuyÕt cña nhµ thiªn v¨n häc kiªm vËt lÝ vµ to¸n häc ngêi Anh Giªm Ginx¬ (J.Geans) ®Ò ra n¨m 1916, gi¶i thÝch sù h×nh thµnh c¸c hµnh tinh trong hÖ MÆt Trêi lµ do mét tai biÕn x¶y ra khi cã sù di chuyÓn ngÉu nhiªn cña mét thiªn thÓ l¹ ®Õn gÇn MÆt Trêi. Díi søc hót cña thiªn thÓ nµy, mét khèi vËt chÊt cã h×nh thï nh mét ®iÕu x× gµ (gi÷a to, hai ®Çu nhá) ®· t¸ch ra khái MÆt Trêi, ®øt g·y thµnh nhiÒu khèi nhá. C¸c khèi nµy tiÕp tôc quay xung quanh MÆt Trêi, trë thµnh c¸c hµnh tinh. thuyÕt tinh th¹ch : thuyÕt gi¶i thÝch nguån gèc cña Tr¸i §Êt do nhµ thiªn v¨n häc ngêi Nga ¤tt« Xmit (O. Schmidt) ®Ò ra vµo gi· thÕ kØ 20 (1944). Theo thuyÕt nµy th× Tr¸i §Êt còng nh c¸c hµnh tinh kh¸c trong hÖ MÆt Trêi ®Òu ®îc h×nh thµnh do sù g¾n kÕt c¸c khèi bôi tinh th¹ch trong vò trô. Trong qu¸ tr×nh g¾n kÕt, Tr¸i §Êt lín dÇn lªn, t¨ng nhiÖt ®é vµ chuyÓn ®éng xung quanh MÆt Trêi. Qu¸ tr×nh ®ã hiÖn nay vÉn ®ang tiÕp diÔn. thùc d©n ®Þa : vïng ®Êt ®ai bÞ ngêi níc ngoµi ®Õn x©m chiÕm ®Ó sinh sèng vµ tæ chøc viÖc khai th¸c nguån nh©n lùc còng nh c¸c tµi nguyªn thiªn nhiªn. C¸c thùc d©n ®Þa bÞ mÊt chñ quyÒn c¶ vÒ chÝnh trÞ lÉn kinh tÕ. Vµo ®Çu thÕ kØ 20, diÖn tÝch c¸c thùc d©n ®Þa trªn thÕ giíi cßn chiÕm h¬n mét nöa diÖn tÝch Tr¸i §Êt. §Õn cuèi thËp niªn 60, do phong trµo gi¶i phãng d©n téc lªn cao, nh©n d©n ë hÇu hÕt c¸c thùc d©n ®Þa ®· næi dËy, giµnh l¹i chñ quyÒn d©n téc.
  • 155. thùc d©n míi : h×nh thøc x©m lîc míi cña c¸c níc ®Õ quèc, kh«ng chñ tr¬ng x©m chiÕm ®Êt ®ai ®Ó ®Æt nÒn thèng trÞ, mµ nh»m chñ yÕu vµo viÖc chi phèi c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ, b¾t c¸c níc kh¸c ph¶i phô thuéc vµo m×nh. thùc vËt céng sinh : thùc vËt kh«ng sèng phô thuéc vµo c¸c c©y kh¸c, mµ chØ dùa vµo chóng ®Ó cïng sèng vµ ph¸t triÓn. VÝ dô : c¸c d©y leo, c¸c lo¹i phong lan... thíc tØ lÖ : h×nh thøc biÓu hiÖn tØ lÖ b¶n ®å mét c¸ch cô thÓ díi d¹ng mét thíc ®o. Thíc ®îc vÏ víi c¸c sè liÖu ®· tÝnh s½n theo tØ lÖ cña b¶n ®å, ®Ó cã thÓ dïng ®o trùc tiÕp c¸c kho¶ng c¸ch trªn b¶n ®å ®ã. Thíc tØ lÖ thêng ®îc vÏ ë gãc b¶n ®å. Thíc tØ lÖ cã hai lo¹i : 1- thíc tØ lÖ gi¶n ®¬n chØ dïng ®Ó ®o c¸c kho¶ng c¸ch ë mét ph¹m vi nhÊt ®Þnh cña b¶n ®å (thêng lµ phÇn trung t©m b¶n ®å) 2- thíc tØ lÖ phøc t¹p lµ h×nh vÏ phèi hîp nhiÒu thíc tØ lÖ kh¸c nhau. Mçi thíc tØ lÖ dïng ®Ó ®o kho¶ng c¸ch ë mét ph¹m vi nhÊt ®Þnh (ë c¸c vÜ ®é nhÊt ®Þnh cã chØ dÉn). VÝ dô : ë ph¹m vi c¸c vÜ ®é tõ 40o ®Õn 50o hoÆc tõ 10o ®Õn 20o v.v... Th¬ng m¹i : ngµnh kinh tÕ phô tr¸ch viÖc mua, b¸n, trao ®æi c¸c lo¹i s¶n phÈm, hµng ho¸ trªn thÞ trêng. th¬ng m¹i ho¸ : qu¸ tr×nh ®a mét s¶n phÈm vµo mét chu tr×nh th¬ng m¹i, thay v× cho viÖc tiªu thô nã hoÆc trao ®æi t¹i chç. th¬ng nghiÖp : ngµnh kinh tÕ phô tr¸ch viÖc mua, b¸n, trao ®æi c¸c lo¹i s¶n phÈm, hµng ho¸ trªn thÞ trêng. thîng lu s«ng : ®o¹n s«ng ë phÝa nguån, n¬i lßng s«ng cßn hÑp, dèc, níc ch¶y xiÕt, nhiÒu th¸c ghÒnh vµ cã t¸c ®éng ®µo s©u lßng s«ng rÊt tÝch cùc. tØ lÖ b¶n ®å : t¬ng quan tØ lÖ cè ®Þnh gi÷a nh÷ng kho¶ng c¸ch theo ®- êng ®o trªn b¶n ®å vµ nh÷ng kho¶ng c¸ch t¬ng øng theo ®êng ®o trªn thùc ®Þa. VÝ dô : tØ lÖ b¶n ®å lµ : 1/100.000.
  • 156. NÕu kho¶ng c¸ch ®o trªn b¶n ®å lµ 1 ®¬n vÞ, th× kho¶ng c¸ch t¬ng øng trªn thùc ®Þa b»ng 100.000 ®¬n vÞ. Tuú theo tØ lÖ, b¶n ®å cã thÓ ph©n ra : b¶n ®å cã tØ lÖ rÊt nhá (tõ 1/10.000.000 trë lªn); b¶n ®å cã tØ lÖ nhá (tõ 1/1.000.000 ®Õn 1/10.000.000); b¶n ®å cã tØ lÖ trung b×nh (c¸c b¶n ®å nghiªn cøu, du lÞch v.v...cã tØ lÖ 1/100.000, 1/50.000, 1/25.000); c¸c b¶n ®å cã tØ lÖ lín (b¶n ®å mét thµnh phè, b¶n ®å ruéng ®Êt ... cã tØ lÖ 1/10.000, 1/5.000 ) v.v... tØ lÖ d©n sè ho¹t ®éng : tØ lÖ phÇn tr¨m gi÷a sè ngêi cã nghÒ nghiÖp, ho¹t ®éng trong c¸c ngµnh kinh tÕ so víi tæng sè d©n ë tuæi lao ®éng. Ngêi ta thêng chia d©n sè ho¹t ®éng ra 3 khu vùc. Khu vùc 1 gåm nh÷ng ngêi lao ®éng trong c¸c ngµnh n«ng nghiÖp, ®¸nh c¸, nghÜa lµ nh÷ng ngµnh kinh tÕ s¶n xuÊt ra thùc phÈm vµ c¸c n«ng s¶n th«. Khu vùc 2 gåm nh÷ng ngêi lao ®éng trong c¸c ngµnh c«ng nghiÖp khai th¸c, chÕ biÕn, s¶n xuÊt ra c¸c s¶n phÈm tõ nguyªn liÖu n«ng s¶n hoÆc kho¸ng s¶n. Khu vùc 3 gåm nh÷ng ngêi lao ®éng trong c¸c ngµnh kh«ng trùc tiÕp s¶n xuÊt ra cña c¶i vËt chÊt nh : th¬ng nghiÖp, giao th«ng vËn t¶i, hµnh chÝnh, dÞch vô v.v... tØ lÖ hèi ®o¸i : tØ lÖ chuyÓn ®æi gi÷a c¸c lo¹i tiÒn tÖ cña c¸c níc. VÝ dô : tØ lÖ hèi ®o¸i gi÷a ®ång USD víi ®ång Yªn cña NhËt B¶n lµ : 1/120, nghÜa lµ 1 USD ®æi ra ®îc 120 yªn NhËt B¶n. tØ suÊt gia t¨ng d©n sè : tØ sè biÓu hiÖn møc ®é d©n sè t¨ng thªm trong mét n¨m so víi tæng sè d©n, tÝnh theo phÇn tr¨m (%). TØ suÊt gia t¨ng d©n sè nÕu díi 1% lµ thÊp, tõ 1% ®Õn 2% lµ trung b×nh, trªn 2% lµ cao. HiÖn tîng gia t¨ng d©n sè cã thÓ ph©n ra : gia t¨ng tù nhiªn (do sinh ®Î), gia t¨ng c¬ giíi (do nhËp c tõ n¬i kh¸c tíi) vµ gia t¨ng thùc tÕ (do c¶ hai lo¹i gia t¨ng tù nhiªn vµ gia t¨ng c¬ giíi). Cã tµi liÖu tÝnh tØ suÊt gia t¨ng d©n sè theo phÇn ngh×n ( 0 /00).
  • 157. tØ suÊt gia t¨ng d©n sè c¬ giíi : tØ sè gia t¨ng d©n sè (tÝnh b»ng % hoÆc 0/00) trªn mét l·nh thæ, mét quèc gia do hiÖn tîng chuyÓn c cña nh÷ng ngêi d©n ë ®Þa ph¬ng ®i n¬i kh¸c vµ cña nh÷ng ngêi d©n tõ n¬i kh¸c tíi, trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh (thêng lµ 1 n¨m). NÕu sè ngêi chuyÓn c tõ n¬i kh¸c tíi nhiÒu h¬n sè ngêi chuyÓn ®i, th× tØ suÊt gia t¨ng c¬ giíi lµ d¬ng. NÕu ngîc l¹i th× tØ suÊt gia t¨ng c¬ giíi lµ ©m. tØ suÊt gia t¨ng d©n sè tù nhiªn : tØ sè gia t¨ng d©n sè (tÝnh b»ng % hoÆc 0/00) trªn mét l·nh thæ, mét quèc gia, do sù chªnh lÖch gi÷a tØ suÊt sinh th« vµ tØ suÊt tö vong th« trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh (1 n¨m). tØ suÊt ph¸t triÓn d©n sè : tØ sè tÝnh b»ng % biÓu hiÖn møc ®é t¨ng hoÆc gi¶m d©n sè trong mét n¨m do hiÖn tîng t¨ng, gi¶m tù nhiªn vµ t¨ng gi¶m c¬ giíi. TØ suÊt nµy cã thÓ ©m hoÆc d¬ng. ThuËt ng÷ nµy t¬ng tù nh : tØ suÊt gia t¨ng d©n sè. tØ suÊt sinh th« : (CBK) tØ sè tÝnh b»ng 0/00 gi÷a sè trÎ em sinh ra trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh (1 n¨m) , so víi sè d©n trung b×nh ë cïng thêi gian. TØ suÊt sinh th« hµng n¨m nÕu ®¹t díi 10 0/00 lµ thÊp, tõ 10 0/00 ®Õn 20 0/00 lµ trung b×nh, nÕu trªn 20 0/00 lµ cao. tØ suÊt tö vong th« : (CDR) tØ sè tÝnh b»ng %0 gi÷a sè ngêi chÕt trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh (1 n¨m) so víi sè d©n trung b×nh ë cïng thêi gian. TØ suÊt tö hµng n¨m nÕu díi 10%0 lµ thÊp, tõ 15 ®Õn 25%0 lµ cao. tØ suÊt tö vong trÎ s¬ sinh : tØ sè tÝnh b»ng %0 gi÷a sè trÎ em chÕt díi 1 tuæi so víi tæng sè trÎ em sinh ra trong cïng mét thêi gian. TØ suÊt tö vong trÎ s¬ sinh së dÜ ®îc tÝnh díi 1 tuæi lµ v× th«ng thêng, tØ suÊt tö vong cña trÎ em trªn 1 tuæi rÊt thÊp so víi trÎ em díi 1 tuæi. ë mét møc ®é nhÊt ®Þnh, tØ suÊt tö vong trÎ s¬ sinh ph¶n ¸nh kh¸ râ rÖt tr×nh ®é nu«i dìng vµ møc sèng cña nh©n d©n mét níc.
  • 158. tiÒm n¨ng n¨ng lîng : nguån n¨ng lîng cßn tiÒm tµng cha ®îc khai th¸c, sö dông. tiÒn cam : (TiÒn Cambri) thêi k× ®Þa chÊt xa xa nhÊt, tríc c¶ ®¹i Cæ sinh (t¬ng ®¬ng víi ®¹i Th¸i cæ vµ Nguyªn cæ trong b¶ng niªn ®¹i ®Þa chÊt). Nh÷ng líp ®¸ h×nh thµnh trong thêi k× nµy cã gi¸ trÞ kinh tÕ rÊt lín, v× chóng chøa nhiÒu má vµng, tuy nhiªn nh÷ng n¬i ®¸ lé ra ngoµi mÆt ®Êt chØ chiÕm kho¶ng 1/5 diÖn tÝch c¸c lôc ®Þa hiÖn ®¹i. tiÒn c«ng nghiÖp : thuËt ng÷ chØ thêi k× tríc khi cã c«ng nghiÖp. Thêi k× nµy ®îc ®Æc trng b»ng t×nh tr¹ng thÊp kÐm vÒ kinh tÕ cña c¸c níc cha ®¹t ®Õn giai ®o¹n ph¸t triÓn c«ng nghiÖp. TiÕp cËn thÞ trêng : (tiÕp thÞ) ho¹t ®éng nh»m hai môc ®Ých : nghiªn cøu, thu lîm nh÷ng th«ng tin cÇn thiÕt vµ míi nhÊt vÒ thÞ trêng, ®Ó cung cÊp cho c¸c nhµ s¶n xuÊt vµ tuyªn truyÒn, giíi thiÖu víi ngêi tiªu dïng ë trong níc, còng nh ë níc ngoµi nh÷ng s¶n phÈm cña c¸c c¬ së s¶n xuÊt. tiªu chuÈn ho¸ : 1- ®Ò ra c¸c tiªu chuÈn, yªu cÇu ngêi s¶n xuÊt trong qu¸ tr×nh lao ®éng ph¶i thùc hiÖn ®îc ®Ó ®¶m b¶o sè lîng còng nh chÊt lîng c¸c c«ng viÖc hoÆc c¸c s¶n phÈm. 2- ®Ò xuÊt c¸c tiªu chuÈn thèng nhÊt vÒ kiÓu, lo¹i , vÒ chÊt lîng c¸c s¶n phÈm ®Ó gióp cho ngêi s¶n xuÊt cã kh¶ n¨ng lµm ra ®îc nhiÒu s¶n phÈm gièng nhau, cã chÊt lîng æn ®Þnh vµ b¶o ®¶m. tiÓu ®Þa h×nh : lo¹i ®Þa h×nh nhá, mét bé phËn trong cÊu tróc cña mét d¹ng ®Þa h×nh. VÝ dô : mét sên nói trong mét ngän nói, mét bËc thÒm hay mét b·i båi trong mét thung lòng s«ng vv... tiÓu hµnh tinh : thiªn thÓ nhá trong hÖ MÆt Trêi, còng quanh xung quanh MÆt Trêi nh 9 hµnh tinh lín. TiÓu hµnh tinh gåm cã hµng ngh×n khèi, tËp hîp thµnh mét vµnh ®ai, cã quü ®¹o
  • 159. n»m gi÷a sao Ho¶ vµ sao Méc. Qu¸ tr×nh h×nh thµnh c¸c thiªn thÓ nµy hiÖn nay cßn cha râ, cã gi¶ thuyÕt cho r»ng : chóng lµ nh÷ng m¶nh vì vôn cña mét hµnh tinh lín ®· tån t¹i tríc ®©y ë gi÷a sao Ho¶ vµ sao Méc trong hÖ MÆt Trêi. tÝn phong : lo¹i giã thêng xuyªn, thæi trªn mÆt ®Êt tõ vïng khÝ ¸p cao chÝ tuyÕn vÒ vïng khÝ ¸p thÊp xÝch ®¹o, theo híng ®«ng b¾c - t©y nam ë nöa cÇu B¾c vµ híng ®«ng nam - t©y b¾c ë nöa cÇu Nam. V× tÝnh chÊt thêng xuyªn vµ híng t¬ng ®èi cè ®Þnh cña nã, nªn lo¹i giã nµy ®îc coi lµ ®¸ng tin cËy (tÝn phong) ®èi víi nh÷ng ngêi ®i biÓn. Ngêi Anh gäi giã nµy lµ MËu dÞch phong (Trade wind), bëi v× tríc ®©y, nã ®· gióp ®¾c lùc cho viÖc ®i l¹i cña c¸c thuyÒn bu«n níc Anh trªn §¹i T©y D¬ng, sang ph¬ng §«ng vµ c¸c vïng ®Êt míi. Vµo nh÷ng thêi k× h¹ chÝ vµ ®«ng chÝ, khi MÆt Trêi chuyÓn ®éng (biÓu kiÕn) lªn c¸c vïng chÝ tuyÕn B¾c vµ Nam, tÝn phong cña hai b¸n cÇu lÇn lît vît qua xÝch ®¹o. TÝn phong cña nöa cÇu B¾c chuyÓn híng thµnh giã t©y b¾c - ®«ng nam, cßn tÝn phong cña nöa cÇu Nam l¹i chuyÓn híng thµnh giã t©y nam - ®«ng b¾c. to¹ ®é ®Þa lÝ : 1- c¸c yÕu tè dïng ®Ó x¸c ®Þnh vÞ trÝ ®Þa lÝ cña mét ®Þa ®iÓm trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt (dùa vµo c¸c ®êng kinh, vÜ tuyÕn). 2- sè ®é x¸c ®Þnh vÞ trÝ cña mét ®Þa ®iÓm trªn bÒ mÆt qu¶ ®Þa cÇu hoÆc trªn b¶n ®å (dùa vµo kinh, vÜ ®é). t«mb«l« : doi ®Êt ven biÓn nèi liÒn mét hßn ®¶o vµo lôc ®Þa. Tæ chøc g×n gi÷ hoµ b×nh : (peace keep in organization) tæ chøc ®îc thµnh lËp n¨m 1948 trong qu¸ tr×nh gi¸m s¸t viÖc ngng chiÕn trong cuéc chiÕn tranh Arap - Ixraen lÇn thø nhÊt. Tæ chøc nµy ho¹t ®éng ®Ó b¶o vÖ hoµ b×nh b»ng c¸ch ng¨n chÆn, kiÒm chÕ, hoµ gi¶i vµ lo¹i bá nh÷ng ho¹t ®éng thï ®Þch gi÷a c¸c quèc gia, th«ng qua sù can thiÖp trung gian cña mét nh©n
  • 160. tè thø 3, ®îc quèc tÕ chØ ®¹o vµ tæ chøc, trong ®ã cã c¶ viÖc sö dông lùc lîng qu©n ®éi, c¶nh s¸t vµ c¸c tæ chøc d©n sù cña nhiÒu níc, nh»m t¸i lËp vµ duy tr× hoµ b×nh. Tæ hîp n«ng c«ng nghiÖp : tæng thÓ c¸c ngµnh kinh tÕ bao gåm n«ng nghiÖp vµ c¸c ngµnh kinh tÕ cã liªn quan phôc vô s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, chÕ biÕn vµ ®a s¶n phÈm ®Õn tay ngêi tiªu dïng tæng hîp thÓ l·nh thæ tù nhiªn : vïng l·nh thæ tù nhiªn, trong ®ã c¸c thµnh phÇn (®Þa h×nh, níc, khÝ hËu, thæ nhìng vv...) t¸c ®éng lÉn nhau, phô thuéc vµo nhau vµ kÕt hîp víi nhau mét c¸ch chÆt chÏ, t¹o thµnh mét thÓ thèng nhÊt toµn vÑn vÒ mÆt ®Þa lÝ tù nhiªn. tæng hîp thÓ l·nh thæ s¶n xuÊt : vïng l·nh thæ, trong ®ã c¸c mèi quan hÖ chÆt chÏ vÒ s¶n xuÊt gi÷a c¸c ngµnh (n«ng nghiÖp, c«ng nghiÖp, dÞch vô...), gi÷a c¸c kh©u (cung cÊp nguyªn liÖu, nh©n lùc, kÜ thuËt, lu th«ng, tiªu thô s¶n phÈm...) ®îc b¶o ®¶m mét c¸ch tÝch cùc vµ ®Çy ®ñ, t¹o thµnh mét hÖ thèng hoµn chØnh, mét thÓ thèng nhÊt toµn vÑn vÒ mÆt ®Þa lÝ kinh tÕ. tæng s¶n phÈm x· héi : mét trong nh÷ng chØ tiªu kinh tÕ biÓu hiÖn toµn bé gi¸ trÞ thuéc lÜnh vùc s¶n xuÊt vËt chÊt vµ kh«ng s¶n xuÊt vËt chÊt trong x· héi, lµm ra ®îc trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh (thêng 1 n¨m). Díi h×nh thøc gi¸ trÞ, tæng s¶n phÈm x· héi bao gåm : gi¸ trÞ cña t liÖu s¶n xuÊt ®· tiªu hao trong qu¸ tr×nh lµm ra s¶n phÈm vµ gi¸ trÞ míi ®îc t¹o ra, tøc lµ thu nhËp quèc d©n. C¸ch tÝnh tæng s¶n phÈm x· héi gi÷a c¸c níc cã nÒn kinh tÕ thÞ trêng vµ c¸c níc XHCN tríc ®©y cã kh¸c nhau. C¸c níc XHCN khi tÝnh tæng s¶n phÈm x· héi, kh«ng kÓ phÇn ®ãng gãp cña c¸c ngµnh kh«ng s¶n xuÊt vËt chÊt, mµ chØ tÝnh phÇn ®ãng gãp cña c¸c c¸c ngµnh s¶n xuÊt vËt chÊt. X. thªm : thu nhËp quèc d©n.
  • 161. tr¸i ®Êt : hµnh tinh cã h×nh cÇu, h¬i dÑt ë hai cùc. §êng b¸n kÝnh trung b×nh lµ : 6.371km, chu vi theo ®êng xÝch ®¹o b»ng 40.0 76km, cßn theo vßng kinh tuyÕn ®i qua hai cùc, b»ng 40.009 km. TØ träng trung b×nh lµ 5,52. Khèi lîng vµo kho¶ng 6 x 1021 tÊn. DiÖn tÝch ®¹t 510.101.000 km2. Tr¸i §Êt nãi chung, cã trªn 10 lo¹i vËn ®éng kh¸c nhau, nhng hai lo¹i chÝnh lµ : vËn ®éng tù quay quanh trôc vµ vËn ®éng quay quanh MÆt Trêi. Tr¸i §Êt cã nhiÒu líp vá : ngoµi cïng lµ líp vá khÝ (khÝ quyÓn), råi ®Õn líp vá níc (thuû quyÓn), líp vá sinh vËt (sinh quyÓn) vµ líp vá ®¸ (th¹ch quyÓn), cßn gäi lµ líp vá Tr¸i §Êt. Líp vá Tr¸i §Êt l¹i chia ra : líp Sial ë trªn vµ líp Sima cã vËt chÊt nÆng h¬n ë díi. Ngoµi ra, cßn cã líp vá ®Þa lÝ bao gåm mét phÇn c¸c líp khÝ quyÓn, th¹ch quyÓn, toµn bé thuû quyÓn vµ sinh quyÓn. trao ®æi tù do : h×nh thøc trao ®æi hµng ho¸, s¶n phÈm gi÷a c¸c níc trong ®iÒu kiÖn kh«ng cã hµng rµo thuÕ quan. tr¾c diÖn ®Þa h×nh : h×nh thøc biÓu hiÖn cÊu tróc ®Þa h×nh b»ng mét l¸t c¾t lé sên theo híng th¼ng ®øng. VÝ dô : tr¾c diÖn mét qu¶ ®åi, tr¾c diÖn mét thung lòng s«ng. NÕu l¸t c¾t ®i ngang qua thung lòng s«ng th× gäi lµ tr¾c diÖn ngang cña thung lòng s«ng. NÕu l¸t c¾t däc theo thung lòng s«ng th× gäi lµ tr¾c diÖn däc cña thung lòng s«ng. tr¾c ®Þa : m«n häc nghiªn cøu vÒ h×nh d¸ng, kÝch thíc Tr¸i §Êt vµ viÖc ®o tÝnh c¸c bé phËn ®Êt ®ai trªn bÒ mÆt cña nã. trÇm tÝch s«ng : vËt liÖu l¾ng ®äng trong c¸c thung lòng s«ng t¹o thµnh c¸c b·i båi, bËc thÒm vµ c¸c ch©u thæ. triat : (T) thêi k× ®Çu cña ®¹i Trung sinh, kÐo dµi vµo kho¶ng 35 triÖu n¨m. trång trät : ngµnh quan träng nhÊt trong n«ng nghiÖp, chuyªn sö dông ®Êt ®ai vµo viÖc t¹o ra c¸c s¶n phÈm thùc vËt. Ngµnh trång trät gåm cã nh÷ng ngµnh nhá : trång c©y l¬ng thùc,
  • 162. trång c©y c«ng nghiÖp, trång c©y thùc phÈm (rau, qu¶), trång hoa vµ nÕu hiÓu theo nghÜa réng, cã c¶ trång rõng. trít : (trust) h×nh thøc tËp trung c¶ mét lÜnh vùc c«ng nghiÖp ë mét hoÆc nhiÒu quèc gia vµo mét tæ chøc duy nhÊt. trôc tr¸i ®Êt : trôc tëng tîng xuyªn qua t©m Tr¸i §Êt vµ hai cùc B¾c-Nam. §Çu B¾c cña trôc nÕu kÐo dµi sÏ híng th¼ng vÒ phÝa ng«i sao B¾c Cùc (ng«i sao cã vÞ trÝ Ýt thay ®æi trªn bÇu trêi). Tr¸i §Êt vËn chuyÓn mét vßng quanh trôc ®îc quy íc lµ mét ngµy ®ªm. Khi Tr¸i §Êt chuyÓn ®éng quanh MÆt Trêi, trôc cña nã bao giê còng ng¶ vÒ mét híng nhÊt ®Þnh vµ nghiªng trªn mÆt ph¼ng quü ®¹o mét gãc b»ng 66o33'. trung ®Þa h×nh : d¹ng ®Þa h×nh trung b×nh, mét bé phËn t¬ng ®èi lín trong cÊu tróc cña mét kiÓu ®Þa h×nh. VÝ dô : mét ngän ®åi trong mét vïng ®åi, mét ngän nói trong mét d·y nói v.v... trung lu s«ng : ®o¹n s«ng ë gi÷a c¸c ®o¹n thîng lu vµ h¹ lu. ë ®©y, ho¹t ®éng cña s«ng mang tÝnh qu¸ ®é, chñ yÕu lµ vËn chuyÓn c¸c vËt liÖu x©m thùc ë thîng lu vÒ båi ®¾p ë h¹ lu. trît ®Êt : hiÖn tîng di chuyÓn ®ét ngét cña c¸c líp ®Êt ®¸, theo c¸c sên dèc cña ®åi, nói. Vµo mïa ma, khi níc thÊm xuèng s©u do träng lùc, lùc liªn kÕt vµ lùc ma s¸t gi÷a c¸c líp ®Êt ....®¸ gi¶m ®i. Tï trëng quèc : (chiefdom) thuËt ng÷ phæ biÕn hiÖn nay trong giíi nh©n häc, v¨n ho¸ Anh MÜ, chØ mét h×nh th¸i tæ chøc l·nh thæ cßn ë tr×nh ®é tiÒn quèc gia. tuÇn léc : thó nhai l¹i, thuéc hä h¬u, nai sèng ë B¾c ¸, B¾c ¢u, trªn ®¶o Gr¬nlen vµ ë B¾c Cana®a. TuÇn léc cã th©n cao 1,5m, bé sõng trªn ®Çu cã nhiÒu nh¸nh, dÑt, t¹o ®iÒu kiÖn cho nã
  • 163. ®µo, bíi tuyÕt ®Ó t×m thøc ¨n (chñ yÕu lµ rªu, ®Þa y...). TuÇn léc ®îc nu«i ®Ó kÐo xe trît tuyÕt, lÊy thÞt, s÷a, da vµ sõng. tun®ra : (®µi nguyªn, ®ång rªu) kiÓu c¶nh quan cã líp phñ thùc vËt nghÌo nµn, n»m ë phÝa b¾c c¸c ®¹i lôc ¢u-¸ vµ B¾c MÜ. Tun®ra cã khÝ hËu l¹nh, mïa ®«ng kÐo dµi ®Õn 8 th¸ng. Mïa h¹ g¾n, ngµy dµi. NhiÖt ®é trung b×nh th¸ng nãng nhÊt kh«ng qu¸ 0 10 C. Lîng ma tõ 200 ®Õn 400mm. Ngµnh ch¨n nu«i tuÇn léc ë ®©y rÊt ph¸t triÓn. X. thªm : §ång rªu. tungxten : thuËt ng÷ cã nguån gèc tõ tiÕng Thuþ §iÓn, nghÜa lµ : "®¸ nÆng", chØ mét kim lo¹i mµu x¸m ®en (tªn ho¸ häc lµ Vonphram (W), cã tØ träng 19,2, nãng ch¶y ë nhiÖt ®é 34100C. Do ®Æc tÝnh nµy, nªn tungxten ®îc dïng ®Ó chÕ t¹o c¸c vËt liÖu chÞu nhiÖt cao nh d©y tãc c¸c bãng ®Ìn ®iÖn v.v... tuèc bin : ®éng c¬ ph¸t ®iÖn cã h×nh d¸ng mét b¸nh xe lín, chuyÓn ®éng chñ yÕu nhê søc níc ch¶y hoÆc søc nÐn cña h¬i níc. tuæi thä trung b×nh : mét chØ tiªu ®¸nh gi¸ chÊt lîng cuéc sèng cña ngêi d©n mét quèc gia. §ã lµ sè n¨m trung b×nh mµ ngêi d©n níc ®ã cã thÓ sèng ®îc (c¨n cø vµo toµn bé c¸c ®iÒu kiÖn kinh tÕ-x· héi). Tuæi thä trung b×nh lµ mét sè íc lîng, kh«ng ph¶i lµ mét sè céng b×nh qu©n. C¸ch tÝnh rÊt phøc t¹p. Trong mét sè tµi liÖu, ngêi ta dïng thuËt ng÷ chÝnh x¸c h¬n lµ : triÓn väng sèng hoÆc sinh väng. tuyÕt : h×nh thøc h¬i níc ®«ng l¹nh trong ®iÒu kiÖn nhiÖt ®é díi 0oC, t¹o thµnh c¸c tinh thÓ b¨ng dÝnh kÕt l¹i víi nhau thµnh nh÷ng khèi nhá, xèp tr¾ng. Khi r¬i xuèng thµnh c¸c trËn ma tuyÕt. tuyÕt vÜnh cöu : (tuyÕt vÜnh viÔn)tuyÕt tån t¹i hÕt n¨m nµy sang n¨m kh¸c ë trªn c¸c sên hoÆc ®Ønh nói cao, cã nhiÖt ®é kh«ng khÝ bao giê còng thÊp díi 0 0 C. TuyÕt vÜnh cöu lµ nguån
  • 164. cung cÊp dßng ch¶y cho c¸c b¨ng hµ nói. tõ cùc : cùc tõ cña Tr¸i §Êt, ®Þa ®iÓm trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, n¬i kim nam ch©m cã ®é tõ khuynh b»ng 900. Trªn Tr¸i §Êt cã hai tõ cùc : B¾c vµ Nam. C¸c tõ cùc kh«ng trïng víi c¸c cùc ®Þa lÝ, v× vËy c¸c kinh tuyÕn tõ còng kh«ng trïng víi c¸c kinh tuyÕn ®Þa lÝ. H- íng B¾c - Nam cña kim nam ch©m ®Ó trªn mÆt ®Êt bao giê còng trïng víi híng B¾c - Nam cña kinh tuyÕn tõ, vµ t¹o víi híng B¾c - Nam ®Þa lÝ mét gãc tõ thiªn.Kinh tuyÕn tõ kh«ng ph¶i lµ nh÷ng ®êng th¼ng nh kinh tuyÕn ®Þa lÝ, mµ lµ nh÷ng ®êng ngo»n ngoÌo nèi hai tõ cùc B¾c vµ Nam (còng cã n¬i híng cña kinh tuyÕn tõ phï hîp víi híng cña kinh tuyÕn ®Þa lÝ. ë nh÷ng n¬i ®ã, ®é tõ thiªn b»ng 0). Hai tõ cùc còng kh«ng cè ®Þnh t¹i chç. Chóng lu«n lu«n thay ®æi vÞ trÝ, lµm cho híng cña c¸c kinh tuyÕn tõ còng nh ®é tõ thiªn gi÷a chóng víi c¸c kinh tuyÕn ®Þa lÝ thay ®æi theo. §Æc biÖt lµ mçi khi xayra b·o tõ, th× c¸c tõ cùc l¹i cã sù thay ®æi vÞ trÝ. HiÖn nay,tõ cùc B¾c n»m trªn ®¶o Gr¬nlen, cã to¹ ®é 78,50B vµ 690T, cßn tõ cùc Nam th× n»m trªn Nam Cùc, cã to¹ ®é 78,50N vµ 1100§. tõ khuynh : gãc nghiªng h×nh thµnh gi÷a kim nam ch©m víi mÆt ph¼ng n»m ngang (song song víi mÆt ®Êt), khi kim ®îc chuyÓn ®éng tù do trªn mét mÆt ph¼ng vu«ng gãc víi mÆt ®Êt (trêng hîp tèt nhÊt lµ kim ®îc treo ë ®iÓm träng t©m víi mét sîi chØ m¶nh). tõ thiªn : gãc lÖch h×nh thµnh gi÷a híng B¾c - Nam cña kim nam ch©m víi híng B¾c - Nam ®Þa lÝ. §ã còng lµ gãc lÖch trªn mÆt ph¼ng n»m ngang (song song víi mÆt ®Êt) gi÷a kinh tuyÕn tõ vµ kinh tuyÕn ®Þa lÝ (do c¸c tõ cùc kh«ng trïng víi c¸c cùc ®Þa lÝ). §é tõ thiªn ®îc tÝnh b»ng ®«, phót, gi©y. NÕu kinh tuyÕn tõ lÖch vÒ phÝa ®«ng so víi kinh tuyÕn ®Þa lÝ th× cã ®é tõ thiªn ®«ng. NÕu kinh tuyÕn tõ lÖch vÒ phÝa t©y th× cã ®é tõ thiªn t©y.§é tõ thiªn cã ý nghÜa lín trong
  • 165. viÖc x¸c ®Þnh ph¬ng híng ®èi víi c¸c ngµnh giao th«ng vËn t¶i ®êng biÓn vµ ®êng kh«ng. V× vËy hµ i, b¶n ®å ®Þa tõ phôc vô cho c¸c ngµnh nµy hµng n¨m ®Òu ph¶i cËp nhËt. tù ®éng ho¸ s¶n xuÊt : kÜ thuËt lµm cho mét sè c«ng ®o¹n hoÆc toµn bé mét qu¸ tr×nh s¶n xuÊt c«ng nghiÖp ®îc vËn hµnh mét c¸ch tù ®éng kh«ng cÇn ®Õn c«ng søc cña c«ng nh©n. tù trÞ : chÕ ®é cña mét quèc gia hoÆc mét khu vùc hµnh chÝnh cã quyÒn ®îc tù m×nh gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò néi trÞ trong mét ph¹m vi nhÊt ®Þnh. Nãi chung, tù trÞ lµ mét chÕ ®é kh«ng cã ®Çy ®ñ quyÒn h¹n nh mét quèc gia cã chñ quyÒn. Trong nh÷ng quèc gia cã nhiÒu d©n téc, chÕ ®é tù trÞ thêng ®îc ¸p dông cho nh÷ng khu vùc sinh sèng tËp trung cña mét d©n téc cã sè ngêi kh¸ ®«ng vµ cã kh¶ n¨ng qu¶n lÝ, gi¶i quyÕt mäi c«ng viÖc trong ph¹m vi l·nh thæ cña m×nh ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ, x· héi vµ nÒn v¨n ho¸ d©n téc. tíi tiªu : biÖn ph¸p nh©n t¹o lµm cho ®Êt canh t¸c lu«n lu«n cã ®îc ®é Èm hîp lÝ, phôc vô cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. NÕu ®Êt qu¸ kh«, viÖc tíi níc lµ cÇn thiÕt. NÕu ®Êt qu¸ Èm, viÖc tiªu níc l¹i trë nªn cÇn thiÕt. ViÖc tíi tiªu trªn nh÷ng diÖn tÝch canh t¸c lín, ®ßi hái ph¶i cã mét hÖ thèng tr¹m b¬m, c¸c cöa cèng, cöa ®Ëp vµ c¸c kªnh ®µo, m¬ng m¸ng dÉn níc. Trong viÖc s¶n xuÊt n«ng nghiÖp theo híng th©m canh, t¨ng vô, tíi tiªu lµ mét trong nh÷ng biÖn ph¸p quan träng hµng ®Çu. u UNDP : c¬ quan gióp viÖc cña Liªn HiÖp Quèc ®îc thµnh lËp n¨m 1955 vµ ho¹t ®éng ë 116 níc trªn thÕ giíi. Môc ®Ých : phèi hîp, kÕ ho¹ch ho¸ c¸c ch¬ng tr×nh hîp t¸c kÜ thuËt ®îc thùc
  • 166. hiÖn trong hÖ thèng Liªn HiÖp Quèc. ViÖt Nam tham gia tõ n¨m 1977. UNESCO : c¬ quan tæ chøc Gi¸o Dôc, Khoa Häc vµ V¨n Ho¸ cña Liªn HiÖp Quèc, thµnh lËp n¨m 1946, lµ c¬ quan chuyªn m«n cña Liªn HiÖp Quèc cã 160 quèc gia thµnh viªn, trong ®ã cã ViÖt Nam. Môc ®Ých : gãp phÇn duy tr× nÒn hoµ b×nh v÷ng ch¾c, sù an ninh vµ phån vinh cña c¸c d©n téc b»ng con ®êng ph¸t triÓn sù hîp t¸c gi÷a c¸c níc, trong lÜnh vùc Khoa Häc, Gi¸o Dôc vµ V¨n Ho¸, khuyÕn khÝch thùc hiÖn sù c«ng b»ng, trËt tù vµ ph¸p luËt, trong ®ã cã c¸c quyÒn tù do c¬ b¶n cña con ngêi ®îc quy ®Þnh trong HiÕn Ch¬ng Liªn HiÖp Quèc ®èi víi tÊt c¶ c¸c d©n téc trªn thÕ giíi, kh«ng ph©n biÖt chñng téc, giíi tÝnh, ng«n ng÷ vµ tÝn ngìng. C¬ quan cao nhÊt lµ Héi nghÞ toµn thÓ. Trô së ®Æt t¹i Pari. UNHCR : c¬ quan cu¶ Liªn HiÖp Quèc vÒ ngêi tÞ n¹n, gióp viÖc cho Héi §ång Liªn HiÖp Quèc, b¾t ®Çu ho¹t ®éng tõ n¨m 1951. Môc ®Ých : thóc ®Èy viÖc ghi nhËn vµ phª chuÈn c¸c c«ng íc quèc tÕ vÒ b¶o vÖ ngêi tÞ n¹n, theo dâi viÖc thùc hiÖn, thóc ®Èy viÖc thi hµnh c¸c biÖn ph¸p nh»m c¶i thiÖn ®Þa vÞ cña ngêi tÞ n¹n, gióp ®ì c¸c chÝnh phñ vµ c¸c tæ chøc håi h¬ng tù nguyÖn c¸c ngêi tÞ n¹n, do c tró hoÆc di c t¹m thêi sang c¸c níc kh¸c vv... uèn nÕp : t¸c ®éng lµm cho c¸c líp ®Êt ®¸ bÞ nh¨n l¹i, trong qu¸ tr×nh vËn ®éng t¹o s¬n, sinh ra c¸c nÕp uèn, Nguyªn nh©n chñ yÕu lµ do ¸p lùc cña sù va ch¹m, nÐn Ðp cña c¸c m¶ng lôc ®Þa. Trong mét nÕp uèn, bé phËn nh« cao lµ nÕp låi, cßn bé phËn tròng thÊp lµ nÕp lâm. Trong mét sè tµi liÖu ®Þa lÝ thêng dïng c¸c thuËt ng÷ cã ©m H¸n ViÖt lµ: bèi tµ ( nÕp låi) vµ híng tµ (nÕp lâm). urani : (uranium) kim lo¹i nÆng, cã tÝnh phãng x¹ yÕu, ®îc sö dông trong c¸c lß ph¶n øng ®Ó s¶n xuÊt n¨ng lîng nguyªn tö. Cã trong thiªn nhiªn díi d¹ng «xyt urani gäi lµ uran. v
  • 167. VËn ®éng cña tr¸i ®Êt : X. ChuyÓn ®éng cña Tr¸i §Êt . vËn ®éng kiÕn t¹o : thuËt ng÷ chØ c¸c vËn ®éng nãi chung, do néi lùc sinh ra, lµm cho líp vá Tr¸i §Êt cã nh÷ng biÕn ®éng lín, g©y nªn nh÷ng sù thay ®æi ®Þa h×nh nh : t¹o ra c¸c nÕp uèn, c¸c ®øt g·y ( ®o¹n tÇng) v.v... vËn ®éng n©ng lªn vµ h¹ xuèng cña vá tr¸i ®Êt : vËn ®éng chËm vµ l©u dµi cña vá Tr¸i §Êt theo chiÒu th¼ng ®øng, lµm cho bé phËn nµy cña lôc ®Þa ®îc n©ng cao, më réng diÖn tÝch, trong khi cã bé phËn kh¸c l¹i bÞ h¹ thÊp vµ thu hÑp diÖn tÝch. VËn ®éng nµy x¶y ra rÊt chËm vµ t¬ng ®èi ®ång ®Òu trªn mét diÖn tÝch réng lín, lµm cho bÒ mÆt c¸c lôc ®Þa kh«ng cã sù thay ®æi râ rÖt trong mét thêi gian ng¾n vÒ cÊu tróc, kiÕn t¹o, mµ chØ sinh ra c¸c hiÖn tîng biÓn tiÕn vµ biÓn tho¸i. Nguyªn nh©n sinh ra c¸c vËn ®éng n©ng lªn vµ h¹ xuèng cña vá Tr¸i §Êt, hiÖn nay cha ®îc gi¶i thÝch mét c¸ch ch¾c ch¾n. Tuy nhiªn, còng cã nhiÒu c¬ së ®Ó cho r»ng : ®ã lµ kÕt qu¶ cña mét qu¸ tr×nh s¾p xÕp l©u dµi c¸c vËt liÖu cã tØ träng kh¸c nhau trong lßng Tr¸i §Êt. Qu¸ tr×nh nµy hiÖn nay ®ang tiÕp diÔn vµ ®· t¹o ra c¸c luång vËt chÊt nhÑ ®i lªn, lµm cho c¸c bé phËn lôc ®Þa nµy ®îc n©ng cao, trong khi ®ã c¸c luång vËt chÊt nÆng ch×m xuèng, l¹i lµm cho c¸c bé phËn lôc ®Þa kh¸c l¹Þ h¹ thÊp. Trong nh÷ng ph¹m vi nhá h¬n, vËn ®éng nµy cßn ®îc sinh ra trªn bÒ mÆt c¸c lôc ®Þa, ë nh÷ng n¬i tríc ®©y cã líp b¨ng dµy bao phñ, nay v× b¨ng tan, bÒ mÆt lôc ®Þa cã sù thay ®æi, ®îc n©ng lªn ë n¬i nµy, lón xuèng ë n¬i kh¸c. VÝ dô : hiÖn tîng lôc ®Þa n©ng lªn ë khu vùc B¾c ¢u hiÖn nay, ®îc gi¶i thÝch lµ do khu vùc nµy ®îc tho¸t khái sù ®Ì nÆng cña líp b¨ng hµ kØ §Ö Tø .... vËn ®éng t¹o s¬n : vËn ®éng m·nh liÖt cña vá Tr¸i §Êt trong nh÷ng thêi k× ®Þa chÊt t¬ng ®èi dµi ®· h×nh thµnh nªn c¸c d·y nói uèn nÕp lín trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt. Trong lÞch sö ®Þa chÊt, thêng nh¾c ®Õn c¸c vËn ®éng t¹o s¬n sau : vËn ®éng Hur«ni (trong thêi k× TiÒn Cam), vËn ®éng Calª®«ni vµ Hecxini (trong ®¹i Cæ sinh), vËn ®éng Kimmªri (trong ®¹i Trung sinh) vµ vËn ®éng Anpi (trong ®¹i T©n sinh). vËn t¶i ®êng èng : lo¹i ph¬ng tiÖn vËn t¶i c¸c chÊt láng vµ khÝ nh : dÇu má, khÝ ®èt, kÓ c¶ hçn hîp than láng, b»ng c¸c èng dÉn tõ n¬i s¶n xuÊt ®Õn n¬i tiªu thô hoÆc ra c¸c bÕn c¶ng ®Ó xuÊt khÈu.
  • 168. VËn tèc vò trô : vËn tèc lµm cho c¸c con tµu vò trô vµ vÖ tinh nh©n t¹o cã thÓ rêi bÒ mÆt Tr¸i §Êt ®Ó ®i vµo vò trô. Cã thÓ ph©n biÖt: vËn tèc vò trô cÊp 1 lµ vËn tèc ®¹t : 7,9 km/s, lµm cho c¸c vËt phãng lªn trë thµnh vÖ tinh nh©n t¹o cña Tr¸i §Êt vµ vËn tèc vò trô cÊp 2 lµ vËn tèc ®¹t : 11,2 km/s, tøc vËn tèc cã thÓ th¾ng ®îc søc hót cña Tr¸i §Êt, ®Ó trë thµnh hµnh tinh nh©n t¹o cña MÆt Trêi. vËt HËu häc : khoa häc nghiªn cøu vÒ ¶nh hëng cña nh÷ng sù thay ®æi thêi tiÕt, khÝ hËu trong ph¹m vi thêi gian vµ kh«ng gian, ®èi víi ®êi sèng vµ nh÷ng ho¹t ®éng cña giíi sinh vËt. Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu cña khoa häc nµy chñ yÕu lµ quan s¸t ®éng th¸i cña c¸c loµi thùc vËt vµ ®éng vËt trong suèt c¸c thêi k× trong n¨m, còng nh ë c¸c ®Þa ph¬ng kh¸c nhau, tõ khi hiÖn tîng b¾t ®Çu ph¸t sinh cho ®Õn khi kÕt thóc. VÝ dô : thêi gian b¾t ®Çu vµ kÕt thóc c¸c thêi k× : nÈy mÇm, ra hoa, kÕt tr¸i vv...cña c¸c gièng, loµi thùc vËt ë c¸c ®Þa ph¬ng kh¸c nhau hoÆc thêi gian b¾t ®Çu vµ kÕt thóc c¸c thêi k× : ngñ ®«ng, di c, sinh në...cña c¸c gièng, loµi ®éng vËt ( chim chãc, s©u bä...) ë c¸c ®Þa ph¬ng kh¸c nhau v.v... vËt liÖu tæ hîp : (composit) vËt liÖu ®îc t¹o ra b»ng c¸ch kÕt hîp c¸c thµnh phÇn cÊu t¹o kh¸c nhau, cã nhiÒu tÝnh n¨ng ®Ó cã ®îc mét s¶n phÈm cã tÝnh chÊt mong muèn. vÖ tinh : thiªn thÓ quay xung quanh mét hµnh tinh. VÝ dô : MÆt Tr¨ng lµ vÖ tinh cña Tr¸i §Êt. Trong hÖ MÆt Trêi, sè vÖ tinh mµ ngêi ta biÕt ®îc ®Õn nay lµ : vµo kho¶ng 66. Ngoµi 2 hµnh tinh kh«ng cã vÖ tinh lµ Sao Thuû vµ Sao Kim, c¸c hµnh tinh kh¸c ®Òu cã tõ 1 ( Tr¸i §Êt) ®Õn 23 ( Sao Thæ) vÖ tinh. vÖ tinh nh©n t¹o : Ngoµi c¸c vÖ tinh chÝnh thøc, hiÖn nay ngêi ta cßn phãng lªn vò trô nh÷ng vÖ tinh nh©n t¹o víi nhiÒu môc ®ich kh¸c nhau nh : nghiªn cøu khoa häc, th«ng tin liªn l¹c, qu©n sù v.v...§Ó phãng c¸c vÖ tinh nh©n t¹o, ngêi ta ph¶i dïng nh÷ng tªn löa cùc m¹nh, cã Ýt nhÊt 3 tÇng. TÇng ®Çu dïng ®Ó ®Èy vÖ tinh lªn khái giíi h¹n cña khÝ quyÓn, tÇng hai ®a vÖ tinh ®Õn gÇn quü ®¹o lùa chän, tÇng ba dïng ®Ó ®iÒu chØnh ®óng tèc ®é còng nh híng chuyÓn
  • 169. ®éng cña vÖ tinh. VÖ tinh nh©n t¹o ®Çu tiªn cña Tr¸i §Êt ®îc Liªn X« (cò) phãng lªn quü ®¹o vµo n¨m 1957. vi ®Þa h×nh : lo¹i ®Þa h×nh rÊt nhá,nhiÒu khi chØ lµ mét yÕu tè cña ®Þa h×nh, vÝ dô nh : mét bê ruéng, mét m« ®Êt, mét hè tròng nhá vv... vi khÝ hËu : khÝ hËu riªng biÖt, ®Æc trng cho nh÷ng khu vùc cã diÖn tÝch rÊt nhá. VÝ dô : vi khÝ hËu trong mét c¨n phßng, mét bôi c©y vv... vÜ ®é ®Þa lÝ : sè ®o tÝnh b»ng ®é, phót, gi©y (däc theo c¸c ®êng kinh tuyÕn ) tõ c¸c ®Þa ®iÓm trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt ®Õn ®êng xÝch ®¹o . VÝ dô : vÜ ®é ®Þa lÝ cña ®¶o Cån Cá trong BiÓn §«ng níc ta lµ 17o 10' vÜ B¾c. Sè ®o nµy thùc chÊt lµ sè ®o cña cung ch¾n gãc ë t©m Tr¸i §Êt, mµ hai c¹nh cña gãc nµy lµ : ®êng th¼ng tõ t©m Tr¸i §Êt ®i qua ®Þa ®iÓm ®o vµ ®êng th¼ng n»m trong mÆt ph¼ng xÝch ®¹o cña Tr¸i ®Êt. vÜ tuyÕn : vßng trßn tëng tîng trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, song song víi ®êng xÝch ®¹o. Cµng xa xÝch ®¹o, c¸c vÜ tuyÕn cµng nhá dÇn. VÜ tuyÕn nhá nhÊt lµ mét ®iÓm (vÜ tuyÕn 900), trïng víi cùc ®Þa lÝ. C¸c vÜ tuyÕn trªn nöa cÇu B¾c lµ c¸c vÜ tuyÕn B¾c, c¸c vÜ tuyÕn trªn nöa cÇu Nam lµ c¸c vÜ tuyÕn Nam. XÝch ®¹o lµ vÜ tuyÕn lín nhÊt trªn Tr¸i §Êt, ®îc coi lµ vÜ tuyÕn gèc hay vÜ tuyÕn 0o. Hai cùc lµ nh÷ng vÜ tuyÕn nhá nhÊt hay vÜ tuyÕn 90o B¾c vµ 90o Nam. Nhê cã hÖ thèng vÜ tuyÕn vÏ trªn qu¶ ®Þa cÇu vµ trªn b¶n ®å, ngêi ta cã thÓ x¸c ®Þnh ®îc vÜ ®é cña bÊt cø ®iÓm nµo trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt. viÖn trî : h×nh thøc chuyÓn giao cña c¶i, tiÒn vèn, kÜ thuËt v.v...b»ng c¸ch cho kh«ng hoÆc cã u tiªn h¬n so víi thÞ trêng, gi÷a c¸c níc cã tr×nh ®é kh«ng ®ång ®Òu, cã thu nhËp kh¸c nhau, nh»m môc ®Ých gióp nhau cïng ph¸t triÓn. ViÖn trî cã hai h×nh thøc : viÖn trî song ph¬ng lµ viÖn trî thùc hiÖn gi÷a Nhµ níc vµ Nhµ níc cña hai quèc gia vµ viÖn trî ®a ph¬ng lµ viÖn trî thùc hiÖn bëi c¸c tæ chøc quèc tÕ, b»ng quü do c¸c níc thµnh viªn ®ãng gãp. Viking : nh÷ng ngêi gèc B¾c ¢u lµm nghÒ bu«n b¸n vµ cíp biÓn rÊt næi tiÕng ë T©y ¢u trong c¸c thÕ kØ tõ 9 ®Õn 12. Xem thªm : Noocm¨ng.
  • 170. vÞnh : bé phËn cña biÓn, ®¹i d¬ng (hoÆc hå lín) lâm s©u vµo ®Êt liÒn. Chç vÞnh th«ng víi biÓn, hoÆc ®¹i d¬ng lµ cöa vÞnh. Th«ng thêng, vÞnh cã cöa hÑp, nhng còng cã nh÷ng vÞnh cã cöa më réng nh : vÞnh Th¸i Lan, vÞnh Ghinª v.v...VÞnh nhá gäi lµ vòng. vá tr¸i ®Êt : líp vá cøng ngoµi cïng cña Tr¸i §Êt, cã ®é dµy tõ 15 ®Õn 70km, tèi ®a ®Õn 100km. Chç dµy nhÊt lµ ë nh÷ng n¬i cã nói cao trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt. Chç máng nhÊt lµ ë ®¸y biÓn. Líp vá Tr¸i §Êt cã hai líp : bªn ngoµi lµ líp granit, gåm c¸c lo¹i ®¸ nhÑ (t¬ng tù nh ®¸ granit), cßn bªn trong lµ líp badan, gåm c¸c lo¹i ®¸ cã tØ träng lín h¬n (t¬ng tù nh ®¸ badan). voi tai to : gièng voi sèng ë ch©u Phi cã hai tai to h¬n tai gièng voi sèng ë ch©u ¸. vßi rång : cét níc bÞ hót lªn cao do xo¸y lèc trong khÝ quyÓn. vßng cùc : (cùc quyÒn) vßng vÜ tuyÕn song song víi xÝch ®¹o ë vÜ ®é 66o 33' , n¬i giíi h¹n cña vïng cùc cã ngµy hoÆc ®ªm dµi 24 giê liÒn vµo ngµy h¹ chÝ ( 22/6) vµ ®«ng chÝ (22/12) . Trªn Tr¸i §Êt cã vßng cùc B¾c ë b¸n cÇu B¾c vµ vßng cùc Nam ë b¸n cÇu Nam. Vßng cùc còng lµ giíi h¹n lÝ thuyÕt cña hai ®íi nhiÖt : «n ®íi vµ hµn ®íi. vßng ®ai löa th¸i b×nh d¬ng : khu vùc ph©n bè nói löa theo h×nh mét vßng ®ai quanh bê Th¸i B×nh D¬ng, bao gåm hµng ngh×n nói löa ®· t¾t hoÆc cßn ®ang ho¹t ®éng. Vßng ®ai nµy kÐo dµi däc theo bê t©y ch©u MÜ ( tõ ®¶o §Êt Löa ®Õn b¸n ®¶o Alaxca), sau ®ã tiÕp tôc trªn c¸c quÇn ®¶o Alªut, NhËt B¶n, Philippin, X¬n®a vµ Niu Ailen. Theo thuyÕt kiÕn t¹o m¶ng th× vßng ®ai nói löa nµy lµ hÖ qu¶ cña sù tiÕp xóc c¸c m¶ng lôc ®Þa. C¸c khu vùc nµy kh«ng chØ cã nhiÒu nói löa, mµ cßn lµ n¬i h×nh thµnh c¸c d·y nói uèn nÕp vµ thêng xuyªn x¶y ra c¸c trËn ®éng ®Êt lín. vßng tuÇn hoµn cña níc : (vßng quay cña níc) vßng vËn chuyÓn cña níc tõ thÓ láng ë trªn mÆt c¸c hå, ao, s«ng, biÓn...thµnh h¬i níc. H¬i níc bèc lªn cao, ®äng l¹i thµnh m©y. M©y bay vµo ®Êt liÒn, gÆp l¹nh, r¬i xuèng thµnh ma. Níc ma ch¶y trªn mÆt ®Êt, råi l¹i trë vÒ c¸c hå, ao, s«ng, biÓn t¹o thµnh mét vßng trßn khÐp kÝn. Vßng tuÇn hoµn cña níc lµ mét vßng quay bÊt tËn, Nhê sù vËn chuyÓn liªn tôc cña níc, mµ cã sù ®iÒu hoµ nhiÖt, Èm gi÷a ®¹i d¬ng vµ lôc ®Þa, gi÷a c¸c vïng Èm ít víi c¸c vïng kh« h¹n, lµm cho sù sèng trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt ph¸t triÓn ®îc thuËn lîi. v«nphram : X. Tungxten.
  • 171. vèn ®Çu t : tiÒn b¹c hoÆc tµi s¶n ban ®Çu bá ra ®Ó x©y dùng c¸c c¬ së s¶n xuÊt hoÆc tæ chøc kinh doanh. vò lîng kÕ : X. Thïng ®o ma . Vïng biÓn ®Æc quyÒn vÒ kinh tÕ : vïng biÓn cña mét quèc gia ven biÓn, ®îc quy ®Þnh cã chiÒu réng kh«ng vît qu¸ 200 h¶i lÝ, tÝnh tõ ®êng c¬ së. Vïng nµy cã quy chÕ ph¸p lÝ riªng, trong ®ã c¸c quyÒn cña quèc gia ven biÓn ®îc dung hoµ víi c¸c quyÒn tù do vÒ biÓn c¶. VÝ dô: vÒ th¨m dß, nghiªn cøu, khai th¸c tµi nguyªn th× chØ riªng níc ven biÓn cã chñ quyÒn, nhng ngîc l¹i, níc ven biÓn còng ph¶i t«n träng c¸c quyÒn tù do hµng h¶i vµ tù do ®Æt d©y c¸p, ®Æt èng dÉn dÇu ngÇm cña c¸c níc kh¸c. TÊt nhiªn khi thùc hiÖn nh÷ng quyÒn tù do nµy trong vïng ®Æc quyÒn vÒ kinh tÕ cña níc ven biÓn, c¸c níc ngoµi ph¶i t«n träng nh÷ng luËt lÖ cña níc chñ nhµ vµ luËt ph¸p quèc tÕ nãi chung. vïng chÕ biÕn xuÊt khÈu : (Export Processing zones) vïng c«ng nghiÖp ®îc hëng nh÷ng quyÒn lîi u ®·i nh : gi¶m miÔn thuÕ hoÆc kh«ng cã hµng rµo thuÕ quan v.v...§©y còng lµ mét h×nh thøc më cöa cña c¸c níc ®ang ph¸t triÓn, nh»m thu hót vèn ®Çu t, nhËp khÈu khoa häc, kÜ thuËt, c«ng nghÖ vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò d thõa nh©n lùc. vïng ®Êt cao : bé phËn trªn ®Êt liÒn cã ®Þa h×nh t¬ng ®èi b»ng ph¼ng, cã ®é cao tuyÖt ®èi tõ 200 ®Õn 500m. Trong ®Þa m¹o häc, lo¹i ®Þa h×nh nµy ë «n ®íi ®îc gäi lµ : b×nh nguyªn cao. vïng lÆng giã : c¸c vïng cã vÞ trÝ n»m trªn ®êng xÝch ®¹o vµ hai chÝ tuyÕn B¾c, Nam. ë ®©y khÝ ¸p hoÆc thÊp (xÝch ®¹o) hoÆc cao (chÝ tuyÕn), nªn vÒ nguyªn t¾c, kh«ng khÝ chuyÓn ®éng chñ yÕu theo chiÒu th¼ng ®øng, kh«ng cã giã thæi trªn mÆt ®Êt theo chiÒu n»m ngang. C¸c vïng nµy biÓu hiÖn t¬ng ®èi râ tÝnh chÊt "lÆng giã" trªn mÆt c¸c biÓn vµ ®¹i d¬ng. V× vËy, khi cßn ®i l¹i b»ng thuyÒn buåm, c¸c thuû thñ rÊt sî ph¶i ®i qua nh÷ng vïng lÆng giã. vïng ngo¹i « : vïng ®Êt ë xung quanh c¸c thµnh phè, thêng kh«ng thuéc ph¹m vi qu¶n lÝ hµnh chÝnh cña thµnh phè, nhng l¹i cã quan hÖ rÊt chÆt chÏ víi thµnh phè vÒ nhiÒu mÆt nh cung cÊp thùc phÈm, nh©n lùc t¹p dÞch vv... vïng tròng : X. Bån ®Þa. vïng tríc nói : vïng ®Êt båi tÝch ë ch©n nói, cã sên kh¸ dèc, ®îc h×nh thµnh do s¶n phÈm phong ho¸, ®a tõ trªn cao xuèng, thµnh c¸c nãn phãng vËt.
  • 172. vòng : vÞnh nhá, Ýt chÞu ¶nh hëng cña giã b·o vµ sãng lín, thuËn tiÖn cho viÖc tró ®Ëu cña tµu bÌ vµ x©y dùng c¸c bÕn c¶ng. VÝ dô : vòng B¸i Tö Long, vòng R« vv... vùc th¼m ®¹i d¬ng : khe nøt hÑp ë ®¸y ®¹i d¬ng, s©u tõ 6.000 m ®Õn trªn 11.000 m. C¸c vùc th¼m ®¹i d¬ng thêng n»m song song víi c¸c d·y nói hoÆc quÇn ®¶o ë ven bê lôc ®Þa. VÝ dô : vùc th¼m Chilª-Pªru song song víi d·y An®et, c¸c vùc th¼m NhËt B¶n, Philippin, Marian v.v...song song víi c¸c quÇn ®¶o cïng tªn. Trªn thÕ giíi hiÖn nay cã kho¶ng trªn 10 vùc th¼m s©u h¬n 9.000m. NhiÒu nhÊt lµ trong Th¸i B×nh D¬ng. Vùc Marian s©u nhÊt, ®¹t tíi 11.034m. Theo thuyÕt kiÕn t¹o m¶ng th× vùc th¼m ®îc h×nh thµnh ë chç tiÕp gi¸p hai m¶ng lôc ®Þa, khi mét m¶ng bÞ m¶ng kia cuèn hót xuèng díi. vîn : sinh vËt thuéc hä khØ, giái leo trÌo trªn c©y, nhê c¸c chi tríc rÊt ph¸t triÓn. L«ng vîn cã mµu s¾c tõ n©u vµng ®Õn ®en. Loµi sèng ë vïng Ên §é-M· Lai cã th©n cao tíi 1m. x xaen : (Sahen) thuËt ng÷ cã gèc tõ tiÕng Arap chØ vïng ®Êt cã c¶nh quan ®Æc trng lµ xavan c©y bôi xen lÉn c©y keo ( acacia), n»m ë r×a phÝa nam hoang m¹c Xahara. x©m thùc : thuËt ng÷ cã nghÜa chung chØ toµn bé c¸c qu¸ tr×nh ph¸ huû líp ®Êt d¸ phñ trªn mÆt ®Êt do c¸c t¸c nh©n : giã, níc biÓn, b¨ng hµ, níc ch¶y vv...Trong mét sè tµi liÖu, thuËt ng÷ x©m thùc còng cßn ®îc dïng ®Ó chØ t¸c ®éng bãc mßn líp phñ trªn mÆt. VÝ dô : x©m thùc thæ nhìng ( bãc mßn líp ®Êt mµu ë trªn mÆt líp thæ nhìng). x©m thùc däc : hiÖn tîng ph¸ huû ®Êt ®¸, h¹ thÊp lßng s«ng theo chiÒu th¼ng ®øng, lµm cho ®é dèc cña s«ng gi¶m dÇn, tr¾c diÖn lßng s«ng kÐo dµi vÒ phÝa thîng nguån. HiÖn tîng
  • 173. x©m thùc däc x¶y ra m¹nh nhÊt lµ ë khóc thîng lu s«ng. x©m thùc ngang : hiÖn tîng ph¸ huû ®Êt ®¸ ë hai bªn sên, lµm cho thung lòng vµ lßng s«ng më réng ra theo chiÒu ngang. HiÖn tîng x©m thùc ngang x¶y ra m¹nh nhÊt lµ ë khóc h¹ lu s«ng. xenva : (selva) thuËt ng÷ chØ lo¹i rõng nguyªn sinh ë lu vùc s«ng Amad«n ( Nam MÜ). xªc«ia : c©y khæng lå, thuéc hä Th«ng, mäc trªn c¸c sên nói phÝa t©y B¾c MÜ. Xªc«ia cã thÓ sèng tíi 2.000 n¨m, th©n c©y thêng cao tíi 140m, gèc c©y cã thÓ xÎ ®êng cho « t« ®i qua. xªmit : (SÐmites) téc ngêi ë T©y ¸, bao gåm c¸c d©n téc Ar¸p, Do Th¸i, Xiri vv...Theo huyÒn tho¹i th× ngêi Xªmit lµ dßng dâi cña Xem, con c¶ cña N« £, ngêi ®· sèng sãt sau n¹n §¹i Hång thuû ®îc ghi trong kinh Th¸nh. xidan : (sisal) gièng døa d¹i mäc ë Mªhic«. L¸ cho sîi dïng ®Ó xe d©y, dÖt v¶i. xÝch ®¹o : vßng trßn tëng tîng, vÜ tuyÕn lín nhÊt trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, c¸ch ®Òu hai cùc vµ chia Tr¸i §Êt ra hai b¸n cÇu B¾c vµ Nam. xiera : (sierra) thuËt ng÷ cã gèc tõ tiÕng T©y Ban Nha, cã nghÜa lµ d·y nói. VÝ dô : xiera Ma®rª, xiera Nªva®a... ximun : (simoon) lo¹i giã nãng kh«, thæi rÊt m¹nh vÒ mïa xu©n vµ h¹ trong c¸c hoang m¹c Xahara vµ Arap. Lo¹i giã nµy cuèn theo nhiÒu c¸t bôi, lµm cho thêi tiÕt u ¸m, tèi t¨m, g©y nguy hiÓm cho viÖc ®i l¹i trong hoang m¹c. xÝ nghiÖp : ®¬n vÞ kinh tÕ c¬ së, thùc hiÖn chøc n¨ng s¶n xuÊt c«ng nghiÖp. xÝ nghiÖp liªn hîp : h×nh thøc tæ chøc c«ng nghiÖp, tËp hîp trªn mét l·nh thæ nhÊt ®Þnh, tÊt c¶ nh÷ng c¬ së s¶n xuÊt cã liªn quan chÆt chÏ víi nhau trong qu¸ tr×nh lµm ra s¶n phÈm. xÝ nghiÖp siªu quèc gia : xÝ nghiÖp lín, kiÓm so¸t nhiÒu c¬ së s¶n xuÊt n»m ë bªn ngoµi l·nh thæ mét quèc gia. xi«nit : (sionisme) chñ nghÜa d©n téc, nh»m môc ®Ých lËp ra mét céng ®ång ngêi Do Th¸i ®«ng ®¶o ë Palextin. VÝ dô : viÖc thµnh lËp nhµ níc Ixraen lµ mét th¾ng lîi lín cña chñ nghÜa Xi«nit.
  • 174. xir«cc« : (sirocco) thuËt ng÷ cã gèc tiÕng Arap chØ lo¹i giã rÊt nãng vµ kh«, cuèn theo nhiÒu bôi, thæi tõ hoang m¹c Xahara vµo l·nh thæ Angiªri khi cã c¸c khu h¹ ¸p trÊn ngù ë §Þa Trung H¶i. xlav¬ : (Slaves) nhãm d©n téc sinh sèng ë Trung vµ §«ng ¢u, cã quan hÖ chÆt chÏ víi nhau, kh«ng ph¶i vÒ mÆt d©n téc, mµ vÒ mÆt ng«n ng÷. Xlav¬ chia ra hai nhãm : nhãm ph¬ng b¾c gåm c¸c d©n téc : Nga, Ucren, Ba Lan, SÐc, Xl«vac vµ nhãm ph¬ng nam gåm cã c¸c d©n téc Xecbia, Cr«axia vµ Bungari vv... xãi mßn : hiÖn tîng ph¸ huû c¸c líp ®Êt ®¸ do qu¸ tr×nh cä x¸t l©u dµi cña c¸c dßng níc ch¶y, cña sãng, cña níc lò v.v... xu©n ph©n : 1 - vÞ trÝ cña Tr¸i §Êt trªn quü ®¹o vµo ngµy 21 th¸ng 3. Lóc ®ã MÆt Trêi chiÕu th¼ng gãc víi mÆt ®Êt ë xÝch ®¹o, ngµy vµ ®ªm dµi b»ng nhau ë bÊt cø ®iÓm nµo trªn hai b¸n cÇu. 2 - mét trong 24 tiÕt cña ©m d ¬ng lÞch, n»m gi÷a tiÕt LËp xu©n vµ LËp h¹. xuÊt c : hiÖn tîng di chuyÓn cña d©n c mét níc ra khái biªn giíi quèc gia, ®Ó sang c tró ë mét níc kh¸c. Nguyªn nh©n cña c¸c cuéc xuÊt c rÊt kh¸c nhau. Cã thÓ lµ do kinh tÕ, do chÝnh trÞ, do t«n gi¸o vv... xuÊt khÈu : hiÖn tîng vËn chuyÓn, ®em c¸c hµng ho¸ ( s¶n phÈm n«ng nghiÖp, c«ng nghiÖp vv...) hoÆc vèn ®Çu t ra níc ngoµi. xunami : ( Tsunami) thuËt ng÷ cã gèc tõ tiÕng NhËt. X. Sãng thÇn. y y¾c : (Yack) gièng bß cã l«ng dµi vµ dµy, sèng ë T©y T¹ng, trªn ®é cao 5.000m, thêng ®îc dïng lµm ph¬ng tiÖn vËn t¶i, lÊy da, l«ng, thÞt, s÷a v.v...Cã tµi liÖu gäi lµ tr©u Y¾c. yangki : (Yankee) thuËt ng÷ ®Çu tiªn do ngêi Anh dïng ®Ó chØ bän thùc d©n sinh sèng trªn
  • 175. ®Êt Niu Inglen ( thuéc ®Þa cò cña Anh ë B¾c MÜ vµo thÕ kØ 17, nay lµ mét sè bang ë phÝa ®«ng Hoa K× ) næi dËy chèng chÝnh quèc, sau ®ã nh÷ng ngêi Hoa K× ë ph¬ng Nam l¹i dïng ®Ó chØ nh÷ng ngêi Hoa K× sinh sèng ë ph¬ng B¾c. Tõ ®ã, thuËt ng÷ Yangki ®îc dïng phæ biÕn ®Ó chØ chung nh÷ng ngêi MÜ víi ý nghÜa ch©m biÕm.